Luigi Speranza -- Grice e Campanella: la ragione
conversazionale e l’implicatura conversazionale del katùndi dialit -- utopia
italiana – scuola di Stilo – scuola di Rggio Calabria – filoofia calabrese -- filosofia
italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice (Stilo). Filosofo calabrese. Filosofo italiano. Stilo,
Reggio Calabria, Calabria. Grice: “One has to take Campanella seriously;
admittedly, an Oxonian will focus on More, but Campanella is closer to Plato! I
especially like that the walls of the city of “Sol” – it’s a proper name for
the prince, not the sun! – have all the semiotic elements of the semiotic
systems by which the ‘solari’ communicate – Campanella designs a very Griceian
model based on ‘efficiency’ and LOVE! There’s ibenevolence everywhere – indeed,
it is Campanella’s Sol’s City that I was thinking when inventing the principle
of conversational benevolence to be spoken in the City of Eternal Truth!” --
one of the most important of the Italian philosophers. H. P. Grice enjoyed his philosophical poems. Sulla
necessità di una lingua artificiale capace di una maggiore esattezza espressiva
rispetto alle lingue naturali scrisse brevemente anche Tommaso Campanella quasi
un secolo più tardi, nel 1638:38 Tommaso Campanella nacque il 5 settembre 1568
a Stilo e morì il 22 maggio 1639 a Parigi. Frate dell'ordine domenicano, si
dedicò allo studio della filosofia e delle scienze. Durante gli anni giovanili
compose la Philosophia sensibus demonstrata e il Del senso delle cose e della
magia, opere di stampo sensistico, animistico e mistico, in linea con gli
scritti e i pensieri di altri studiosi di quegli anni. Accusato più volte di
eresia, fu prigioniero del governo spagnolo nei Castelli di Napoli per 27 anni.
In questi anni l'attività scrittoria fu prolifica e portò a compimento alcune
tra le sue opere principali, tra cui la Philosophia rationalis. Egli è
maggiormente conosciuto per aver scritto La città del sole (1602).nell'
«Appendix de philosophicae linguae institutione», parte finale della terza
sezione dedicata alla grammatica filosofica del volume intitolato Philosophiae
Rationalis partes quinque.Videlicet: Grammatica, dialectica, retorica, poetica,
historiographia, iuxta propria principia egli recita le sue considerazioni in
forma di decalogo: 1 Siquis novam linguam philosophice constituere vellet
formare literas debet consimiles instrumentis: et sufficientes absque
variatione in copula vocalium cum consonantibus ut in I. lib et in Poëtica
docuimus. / 2 Imponere nomina ex rerum natura et proprietatibus. / 3 Verba
omnia ex nominibus derivare et unius coniugationis omnia excepto substantivo:
et omnia tempora omnibus tribuere, et ordinare ea ex actibus essendi,
existendi, operandi, agendi, et patiendi. / 4 Participia praeteriti, et
praesentis, et futuri tam activa quam passiva, tam actualia quam potentialia. /
5 Pronomina omnia iuxta omnes species suas: et non dissidentia. / 6 Adverbia ex
modis, locis, temporibus et circunstantiis actuum addere. / 7 Adnomia vero ex
circunstantiis et respectibus. / 8 Coniunctiones temporales, locales, sociales,
dissociales, continuativas, conditionales, et alias, ut suo in loco dictum est.
/ 9 Casus omnes distinctos in fine, et articulos ponet. / 10 AEquivoca,
synonima, et metaphoras abolebit: cunctis rebus proprium dabit vocabulum, ut
tollat confusionem.39TOMMASO CAMPANELLA, Philosophiae Rationalis partes
quinque. Videlicet: Grammatica, dialectica, rhetorica, poetica,
historiographia, iuxta propria principia, III, Parigi, presso luvannem Dubray.
Si noti che, rispetto al testo originale, nel brano sopra riportato è stata
sciolta l'abbreviazione & in et e sono state distinte le u dalle v. La
traduzione in italiano è: «1 Se qualcuno vuole costruire filosoficamente una
lingua nuova, deve concepire le parole del tutto simili a degli strumenti: e
valide al di là della differenza nella composizione delle vocali con le
consonanti come abbiamo insegnato nel libro I e nella Poetica. / 2 Deve imporre
i nomi conformemente alla natura e alle caratteristiche. / 3 Derivare tutti i
verbi dai nomi e tutti di una coniugazione eccetto il verbo essere. Assegnare
tutti i tempi a tutti (i verbi) e ordinarli secondo le azioni di essere,
esistere, fare, agire, subire. / 4 I participi al passato, presente e al futuro
tanto alla forma attiva quanto passiva, tanto attuali quanto potenziali. / 5
Tutti i pronomi in accordo con le loro specie: e non vi siano opposizioni. / 6
Aggiungere gli avverbi secondo modi, luoghi, tempi e circostanze delle azioni.
/ 7 Aggiungere gli aggettivi senza dubbio secondo le circostanze e le
considerazioni. / 8 Le congiunzioni temporali, locali, sociali, dissociali,
continuative, condizionali, e altre, come si dice opportunamente. / 9 Porrà
tutti i casi e gli articoli distinti alla fine. / 10 Cancellerà le parole
equivoche, i sinonimi, e le metafore: darà un nome proprio a tutte le cose per
eliminare il disordine». Il lavoro di Campanella appare una grammatica
universale in germe che, pur non fornendo esempi pratici, esemplifica
chiaramente la forma che la potenziale lingua internazionale (si suppone di
base latina o di sua derivazione) dovrebbe avere. Thomas Frank sintetizza così
la proposta: «sopprimere le parole equivoche, i sinonimi, le metafore; a tutte
le cose darà un nome proprio per eliminare la confusione, che sembra bella,
mentre è una magagna che è andata crescendo; l...] assegnare i nomi seconda la
natura e la proprietà delle cose».*° 40 THOMAS FRANK, Segno e significato. John
Wilkins e la lingua filosofica, Napoli, Guida, 1979, p. 44.La grammatica
cosìcomposta diviene allora strumento della buona convivenza civile e della
corretta condivisione dei saperi.Tommaso Campanella, al secolo chiamato Giovan
Domenico C., noto anche con lo pseudonimo di Settimontano Squilla (Stilo),
filosofo, teologo, poeta e frate domenicano italiano. Giovan Domenico
Campanella nacque a Stilo, un piccolo borgo della Calabria Ulteriore, al tempo
parte del Regno di Napoli (attualmente in provincia di Reggio Calabria) come
egli stesso più volte afferma nei suoi scritti e come dichiarò il 23 novembre
del 1599 nel carcere di Castel Nuovo a Napoli, al giudice Antonio Peri: «son di
una terra chiamata Stilo in Calabria Ultra, mio padre si domanda Geronimo C. e
mia madre Caterina Basile». Fino al 1806 si conservava anche l'atto di
battesimo nella parrocchia di San Biagio, borgo di Stilo, così redatto:
«Battezzato Giovan Domenico C. figlio di Geronimo e Catarinella Martello, nato
il giorno da me D. Terentio Romano, parroco di S. Biaggio nel Borgo». Il padre
era un ciabattino povero e analfabeta che non poteva permettersi di mandare i
figli a scuola e Giovan Domenico ascoltava dalla finestra le lezioni del
maestro del paese, segno precoce di quella voglia di conoscenza che non
l'abbandonò per tutta la vita. La famiglia si trasferì nella vicina Stignano e
il padre pensò di mandare il figlio presso un fratello, a Napoli, perché vi
studiasse diritto, ma il giovane Campanella, per il desiderio di seguire corsi
regolari di studi e abbandonare un destino di miseria, più che per una reale
vocazione religiosa, decise di entrare nell'Ordine domenicano. Novizio nel
convento della vicina Placanica, vi fece i primi studi e pronunciò i voti a
quindici anni nel convento di San Giorgio Morgeto, assumendo il nome di Tommaso
(in onore di san Tommaso d'Aquino), continuando gli studi superiori a Nicastro
e poi, a vent'anni, a Cosenza, dove affrontò lo studio della teologia.
L'istruzione ricevuta dai domenicani non lo soddisfaceva e non gli era
sufficiente: «essendo inquieto, perché mi sembrava una verità non sincera, o
piuttosto falsità in luogo della verità rimanere nel Peripato, esaminai tutti i
commentatori d'Aristotele, i greci, i latini e gli arabi; e cominciai a
dubitare ancor più dei loro dogmi, e perciò volli indagare se le cose ch'essi
dicevano fossero nella natura, che io avevo imparato dalle dottrine dei
sapienti essere il vero codice di Dio. E poiché i miei maestri non potevano
rispondere alle miei obiezioni contro i loro insegnamenti, decisi di leggere da
me tutti i libri di Platone, di Plinio, di Galeno, degli stoici, dei seguaci di
Democrito e principalmente i Telesiani, e metterli a confronto con il primo
codice del mondo per sapere, attraverso l'originale e autografo, quanto le
copie contenessero di vero o di falso». Fu in particolare il De rerum natura
iuxta propria principia di Bernardino Telesio una rivelazione e una liberazione
insieme: scoprì che non esisteva soltanto la filosofia scolastica e che la
natura poteva essere osservata per quello che è, e poteva e doveva essere
indagata con i mezzi concreti posseduti dall'uomo, con i sensi e con la
ragione, prima osservando e poi ragionando, senza schemi precostituiti e senza
mandare a memoria quanto altri credevano di aver già scoperto e di conoscere su
di essa. Era il 1588 e Telesio, che da anni era tornato a vivere nella nativa
Cosenza, vi moriva ottantenne proprio in quei giorni. Il neofita frate
entusiasta non poté sottrarsi a deporre sulla bara, nel duomo, versi latini di
ringraziamento devoto. Quelle che dai suoi superiori furono considerate
intemperanze gli costarono il trasferimento nel piccolo convento di Altomonte,
dove tuttavia il C. non rimase inattivo: la segnalazione di alcuni amici, che
gli mostrarono il libro di un certo Jacopo Antonio Marta, napoletano, scritto
contro l'amato Telesio, lo spinse a replicare e concluse quella che è la sua
prima opera, la Philosophia sensibus demonstrata, pubblicata a Napoli due anni
dopo. In essa C. ribadì la sua adesione al naturalismo di Telesio, inquadrato
però in una cornice neoplatonica, di derivazione ficiniana, per la quale le
leggi della natura non mantengono più la loro autonomia, come in Telesio, ma
sono spiegate dall'azione creatrice di Dio, dal quale deriva anche l'ordine
provvidenziale che governa l'universo: «chi regola la natura è quel glorioso
Iddio, sapientissimo artefice, che ha provveduto in modo da non reprimere le
forze della natura, nella quale tuttavia agisce con misura». C. non poteva
rimanere a lungo ad Altomonte: abbandona il convento calabrese e se ne andò a
Napoli, ospite dei marchesi del Tufo. Nella capitale del viceregno, pur non
abbandonando l'abito di frate, fu tutto inteso ad approfondire i suoi interessi
neoplatonici e scientifici, che allora erano connessi strettamente con gli
studi alchemici e magici: «scrissi due opere, l'una del senso, l'altra della
investigazione delle cose. A scrivere il libro De sensu rerum mi spinse una
disputa avuta prima in pubblico, poi in privato con Porta, lo stesso che
scrisse la Fisiognomica, il quale sosteneva che della simpatia e dell'antipatia
non si può rendere ragione; disputa con lui avuta appunto quando esaminavamo
insieme il suo libro già stampato. Scrissi poi il De investigatione rerum,
perché mi pareva che i peripatetici ed i platonici portassero i giovani per una
via larga ma non diritta alla ricerca della verità». Il De sensu rerum et
magia, iniziato a scrivere in latino, fu completato e dedicato al granduca di
Toscana Ferdinando I de' Medici; sequestratogli il manoscritto a Bologna dal
Sant'Uffizio, fu riscritto in italiano, tradotto in latino e pubblicato
finalmente a Francoforte. C. vi persegue una sintesi di naturalismo telesiano e
di platonismo: a Democrito e ai materialisti rimprovera di voler far derivare
l'ordine del mondo all'azione degli atomi, che non hanno sensibilità, e agli
aristotelici la mancata iniziativa di Dio nella costituzione della natura.
D'altra parte egli non intende nemmeno sacrificare l'autonomia delle forze che
agiscono nella natura, pur se la spiegazione ultima delle cose va ricercata
nella primitiva azione divina. Secondo C., i tre principi, materia, caldo e
freddo, di cui è composta la natura, sono frutto della creazione divina: «Dio
prima fece lo spazio, composto pure di Potenza, Sapienza e Amore e dentro a
quello pose la materia, che è la mole corporea. Nella materia poi Dio seminò
due principi maschi, cioè attivi, il caldo e il freddo, perché la materia e lo
spazio sono femmine, principi passivi. E questi maschi, da codesta materia
divisa, combattendo, formano due elementi, cielo e terra, che combattendo tra
loro, dalla loro virtù fatta languida nascono i secondi enti, avendo per guida
della generazione le tre influenze, la Necessità, il Fato e l'Armonia, che
portano l'Idea». Le tre primalità (primalitates)che corrispondono alle tre
nature divinecostituiscono il triplice carattere di ogni essere: Dio «ha dato a
tutte le cose potenza di vivere, sapienza e amore quanto basti alla loro
conservazione. Dunque il calore può, sente e ama essere, e così ogni cosa, e
desidera eternarsi come Dio e attraverso Dio nessuna cosa muore ma si muta
soltanto, anche se ogni cosa pare morta all'altra e in verità è morta, così
come il fuoco pare cattivo al freddo ed è veramente cattivo per lui, ma per Dio
ogni cosa è viva e buona». Se si considera ogni cosa nel tutto ci si rende
conto che nulla muore veramente: «muore il pane e si fa chilo, questo muore e
si fa sangue, poi il sangue muore e si fa carne, nervi, ossa, spirito, seme e
patisce varie morti e vite, dolori e piaceri». Dalla Potenza le cose sono solo
perché possono essere e hanno una determinata natura; Dio attraverso questa
potenza dona la Necessità alle cose, la Sapienza permette alle cose di
conoscere il Fato, ossia il saper vedere la successione di causa-effetto nei
processi naturali e infine l'Amore permette l'Armonia fra gli esseri, perché
questi amano essere così e non diversamente: «tutti gli enti si compongono di
Potenza, Sapienza e Amore e ognuno è perché può essere, sa essere e ama essere,
combatte contro il non essere e, quando gli manca il potere o il sapere o
l'amore dell'essere, muore e si trasmuta in chi ne ha di più». Tutte le cose
hanno sensibilità: «Tanta sciocchezza è negare il senso alle cose perché non
hanno occhi, né bocca, né orecchie, quanto è negare il moto al vento perché non
ha gambe, e il mangiare al fuoco perché non ha denti, e il vedere a chi sta in
campagna perché non ha finestre da cui affacciarsi e all'aquila perché non ha
occhiali. La medesima sciocchezza indusse altri a credere che Dio abbia certo
corpo e occhi e mani». Inoltre C. ci parla anche delle primalità del
non-essere, presenti inevitabilmente nel mondo finito, che sono l’Impotenza,
l’Insipienza e l’Odio: solo in Dio, che è infinito, le primalità dell'essere
non sono contrastate dalle primalità del non-essere. A queste tre primalità si
contrappongono le potenze negative, che possono variamente combinarsi alle
primalità nell'ambito delle varie forme della magia, che è l'insieme delle
regole che vanno osservate per intervenire nella natura. Il mago è il sapiente
che scopre le relazioni esistenti tra le cose: «beato chi legge nel libro della
natura, e impara quello che le cose sono, da esso e non dal proprio capriccio,
e impara così l'arte e il governo divino, facendosi di conseguenza, con la
magia naturale, simile e unanime a Dio». La magia si manifesta attraverso le
sensazioni, che possono essere negative o positive: sensazioni che l'uomo
coglie, e che gli fanno capire di essere parte integrante di un ordine
universale; tuttavia, nonostante sia parte di questo ordine, può opporsi a tale
ordine, e se si oppone all'ordine universale la magia è negativa, se invece si
armonizza, ovvero cerca di seguire l'ordine universale, allora la magia è
positiva. La pubblicazione della Philosophia sensibus demonstrata provocò
scandalo nel convento di San Domenico: un domenicano che non frequenta il
convento e che rifiuta Aristotele e San Tommaso per Telesio non può essere un
buon cattolico. Anche se nessuna affermazione eretica è contenuta nel libro, C.
fu arrestato dalle guardie del nunzio apostolico con l'accusa di pratiche
demoniache. Non si conoscono gli atti del processo ma è conservato il testo
della sentenza, emessa in San Domenico, contro «frater C. de Stilo provinciae
Calabriae» dal padre provinciale di Napoli, fra Erasmo Tizzano e da altri
giudici domenicani. L'accusa di praticare con il demonio e di aver pronunciato
una frase irriverente contro l'uso delle scomuniche vengono a cadere, ma resta
quella di essere un telesiano, di non tener conto dell'ortodossia filosofica
d’AQUINO (si veda) e di essere stato per mesi «in domibus saecolarium extra
religionem»: dopo quasi un anno di carcere già scontato, è allora sufficiente
che reciti dei salmi e torni, entro otto giorni, nel suo convento di Altomonte.
C. si guardò bene dall'ubbidire all'ordine del tribunale, che lo avrebbe
costretto a rinunciare, a soli 24 anni, a un mondo di cultura nel quale egli
era convinto di poter offrire un contributo fondamentale. Così, munito di una
lusinghiera lettera di presentazione al granduca di Toscana, rilasciatagli
dall'amico ed estimatore, il padre provinciale di Calabria fra Polistena, C.
partì da Napoli alla volta di Firenze, con il suo carico di libri e
manoscritti, contando su di un posto di insegnante a Pisa o a Siena. La
prudente diffidenza di Ferdinando I, che non mancò di chiedere informazioni sul
suo conto al cardinale Del Monte, ottenendo una risposta negativa, spinse il 16
ottobre Campanella a lasciare Firenze per Bologna, dove l'Inquisizione, che lo
sorvegliava, per mezzo di due falsi frati gli rubò gli scritti che si portava
appresso, per poterli esaminare in cerca di prove a suo danno. Ai primi del
1593 Campanella fu a Padova, ospite del convento di Sant'Agostino. Qui, tre
giorni dopo il suo arrivo, il Padre generale del convento venne nottetempo
sodomizzato da alcuni frati, senza che egli potesse identificarli, e perciò,
fra i tanti sospettati del grave abuso, anche il C. fu messo sotto inchiesta.
Non si sa se dall'inchiesta si passò a un processo che abbia visto imputato,
tra gli altri frati, anche C.: in ogni caso egli ne uscì innocente. Rimase a
Padova, probabilmente con la speranza di trovarvi lavoro; vi incontrò Galileo e
conobbe il medico e filosofo veneziano Andrea Chiocco. Ma il Sant'Uffizio lo
teneva ormai sotto osservazione: fu nuovamente arrestato. Fu accusato di: aver
scritto l'opuscolo De tribus impostoribusMosè, Gesù e Maomettodiretto contro le
tre religioni monoteiste, un libro della cui esistenza allora si favoleggiava,
ma che nessuno aveva mai letto; sostenere le opinioni atee di Democrito,
evidentemente un'accusa tratta dall'esame del suo scritto De sensu rerum et
magia, rubatogli a Bologna; essere oppositore della dottrina e dell'istituzione
della Chiesa; essere eretico; aver disputato su questioni di fede con un
giudaizzante, forse condividendone le tesi, e di non averlo comunque
denunciato; aver scritto un sonetto contro Cristo, il cui autore sarebbe stato
però, secondo Campanella, Pietro Aretino; possedere un libro di geomanzia, che
in effetti gli fu sequestrato al momento dell'arresto. A Padova, in un primo
tempo gli furono contestate solo le ultime tre accuse: per estorcere le
confessioni, Campanella e due imputati presunti «giudaizzanti», Ottavio Longo,
originario di Barletta, e Giovanni Battista Clario, di Udine, medico dell'arciduca
Carlo d'Asburgo, furono sottoposti a tortura. Nel frattempo, dall'esame del suo
De sensu rerum, fatto a Roma, dovettero trarsi nuove imputazioni, che
richiesero lo spostamento del processo da Padova a Roma, dove infatti
Campanella fu condotto e rinchiuso nel carcere dell'Inquisizione, Per
difendersi dalle nuove accuse di essere oppositore della Chiesa, Campanella
scrisse già nel carcere padovano un De monarchia Christianorum, perduto, e il
De regimine ecclesiae, ai quali fece seguito, nel 1595, per contestare l'accusa
di intelligenza con i protestanti, il Dialogum contra haereticos nostri
temporis et cuisque saeculi e, a difesa dell'ortodossia di Telesio e dei suoi
seguaci, la Defensio Telesianorum ad Sanctum Officium. La tortura cui fu sottoposto
nell'aprile del 1595 segnò la pratica conclusione del processo: il 16 maggio C.
abiurava nella chiesa di Santa Maria sopra Minerva e veniva confinato nel
convento domenicano di Santa Sabina, sul colle Aventino. Le disavventure
giudiziarie di Campanella non finirono però qui. Il 31 dicembre 1596 era stato
liberato dal confino di Santa Sabina e assegnato al convento di Santa Maria
sopra Minerva; intanto, a Napoli, un concittadino di C., condannato a morte per
reati comuni, Scipione Prestinace, prima di essere giustiziato, forse per
ritardare l'esecuzione, denunciava diversi suoi conterranei e il Campanella in
particolare, accusandolo di essere eretico: così, il 5 marzo, Campanella fu
nuovamente arrestato.[25] Non si conoscono i precisi contenuti della deposizione
del Prestinace né i dettagli del nuovo processo, che si concluse: nella
sentenza, Campanella fu assolto dalle imputazioni e, diffidato dallo scrivere,
liberato «sub cautione iuratoria de se representando toties quoties», finché,
consegnato ai suoi superiori, questi lo confinino in qualche convento «senza
pericolo e scandalo». In tutto questo periodo di tempo, il Campanella non era
certamente rimasto inoperoso nemmeno sotto l'aspetto della produzione
speculativa e letteraria: oltre agli scritti difensivi del De monarchia, del
Dialogo contro i Luterani e del De regimine, e ai Discorsi ai prìncipi
d'Italia, che è un tentativo di captatio benevolentiae all'indirizzo della
Spagna, giustificato dalla difficile situazione giudiziaria, scrisse l'Epilogo
magno, destinato a essere integrato nella successiva Philosophia realis, con il
Prodromus philosophiae instaurandae, l'Arte metrica, dedicata al compagno di
sventura Clario, la Poetica, dedicata al cardinale Cinzio Aldobrandini, e i
perduti Consultazione della repubblica Veneta, Syntagma de rei equestris
praestantia, De modo sciendi e Physiologia. Ai primi del 1598 Campanella prese
la via di Napoli, dove si fermò diversi mesi, dando lezioni di geografia,
scrivendo le perdute Cosmographia e Encyclopaedia facilis e terminando
l'Epilogo Magno. In luglio s'imbarcò per la Calabria: sbarcato a Piana di
Sant'Eufemia, raggiunse Nicastro e di qui, il 15 agosto, Stilo, ospite del
convento domenicano di Santa Maria di Gesù. Per poco tempo il Campanella rimase
tranquillo in convento, dove scrisse il piccolo trattato De predestinatione et
reprobatione et auxiliis divinae gratiae, nel quale affermò la dottrina
cattolica del libero arbitrio. In un abbozzo dei suoi Articuli prophetales,
appare già l'attesa del nuovo secolo che gli sembra annunciato da fenomeni
straordinari: inondazioni del Po e del Tevere, allagamenti e terremoti in
Calabria, il passaggio di una cometa, profezie e coincidenze astrologiche. Un
nuovo mondo sembra alle porte, a sostituire il vecchio che in Calabria, ma non
solo, vedeva «i soprusi dei nobili, la depravazione del clero, le violenze
d'ogni specie la Santa Sede sanciva i soprusi e proteggeva i prepotenti. Il
clero minore, corrottissimo nei costumi, abusava ogni giorno più delle immunità
ecclesiastiche, e profanava in ogni modo il suo ufficio. Fazioni avverse
contendevano talvolta aspramente tra loro, e non poche lotte erano coronate da
omicidi e delitti d'ogni specie. Gruppi di frati si davano alla campagna, e,
forniti di comitive armate, agivano come banditi, senza che il governo
riuscisse a colpirli. I nobili e le famiglie private, dilaniate da inimicizie
ereditarie, tenevano agitato il paese con combattimenti incessanti tra fazioni
l'estrema severità delle leggi, che comminavano la pena di morte per moltissimi
delitti anche minimi la frequenza delle liti e delle contese, aumentavano in
maniera preoccupante il numero dei banditi». In tale situazione di degrado e
nell'illusione di un rivolgimento già scritto nelle stelle, Campanella
progettò, senza preoccuparsi di valutare realisticamente le possibilità di
realizzazione, la costituzione in Calabria di una repubblica ideale,
comunistica e insieme teocratica. Era necessario per questo cacciare gli
Spagnoli, ricorrendo anche all'aiuto dei Turchi: cominciò a predicare dai primi
mesi del 1599 l'imminente ed epocale rivolgimento, intessendo nell'estate una
fitta trama di contatti con le poche decine di congiurati che aderirono a
quella fantastica impresa. Le autorità ebbero ben presto sentore del tentativo
di insurrezione e in agosto truppe spagnole intervennero a rafforzare i
presidi. Il 17 agosto Campanella fuggì dal convento di Stilo, nascondendosi
prima a Stignano, poi nel convento di Santa Maria di Titi; infine, nascosto in
casa di un amico, progettò di imbarcarsi da Roccella, ma venne tradito e
consegnato il 6 settembre agli spagnoli. Incarcerato a Castelvetere, il 10
settembre firmò una confessione nella quale faceva i nomi dei principali
congiurati, negando ogni sua partecipazione all'impresa. Ma le testimonianze
dei suoi complici erano concordi nell'indicarlo come capo della cospirazione.
Trasferito a Napoli insieme ai suoi compagni di avventura, Campanella fu
rinchiuso in Castel Nuovo. Avvenne il riconoscimento formale dell'accusato,
descritto come «giovane con barba nera, vestito di abiti civili, con cappello
nero, casacca nera, calzoni di cuoio e mantello di lana». Il Santo Uffizio non
ottenne dall'autorità spagnola che i religiosi imputatiCampanella e altri sette
frati domenicanifossero trasferiti a Roma e papa Clemente VIII, l'11 gennaio
1600, nominò il nunzio a Napoli, Jacopo Aldobrandini e don Pedro de Vera, che
fu fatto ecclesiastico per l'occasione, giudici nel processo che si sarebbe
tenuto a Napoli. Ad essi venne aggiunto il 19 aprile il domenicano Alberto
Tragagliolo, vescovo di Termoli, già consultore nel primo processo, scelto dal
papa per trattare in modo favorevole Campanella, poiché Clemente VIII era,
anche se prudentemente, antispagnolo. C. era passato sotto la giurisdizione del
Sant'Uffizio, che nessun tribunale statale poteva violare, nemmeno nei casi di
lesa maestà. Ciò permise di ritardare la prevedibile condanna a morte del
frate. Durante il processo presieduto dal vescovo Benedetto Mandina,
Campanella, sotto tortura, riconobbe le proprie eresie e, in quanto relapso,
diventò passibile della pena capitale. La sua strategia di difesa, disperata e
rischiosissima, fu quella di fingersi pazzo, poiché un eretico insano di mente
non poteva essere messo a morte dal Sant'Uffizio. I giudici, dubbiosi, lo
sottoposero il 18 luglio, per un'ora, al supplizio della corda per fargli
confessare la simulazione, ma egli resistette, rispondendo alle domande
cantando o dicendo cose senza senso. L'accettazione da parte dei giudici della
pazzia avvenne il 4 e 5 giugno 1601, durante una terribile seduta di tortura
denominata "la veglia", che consistette in 40 ore di corda alternata
al cavalletto, con tre brevi interruzioni. La resistenza morale e fisica di
Campanella gli permise di superare la prova, anche se rimase poi tra la vita e
la morte per sei mesi. Frontespizio della Metaphysica Trascorse 27 anni in
prigione a Napoli. Durante la prigionia scrisse le sue opere più importanti: La
Monarchia di Spagna, Aforismi Politici (1601), Atheismus triumphatus, Quod
reminiscetur, Metaphysica, Theologia, e la sua opera più famosa, La città del
Sole, in cui vagheggiava l'instaurazione di una felice e pacifica repubblica
universale retta su principi di giustizia naturale. Egli addirittura intervenne
sul cosiddetto “primo processo a Galileo Galilei” con la sua coraggiosa
Apologia di Galileo. Fu infine scarcerato nel 1626, grazie a Maffeo Barberini,
arcivescovo di Nazareth a Barletta, poi papa col nome di Urbano VIII, che
personalmente intercedette presso Filippo IV di Spagna. Campanella fu portato a
Roma e tenuto per qualche tempo presso il Sant'Uffizio; fu liberato
definitivamente. Visse per V anni a Roma, dove e il consigliere di Urbano VIII
per le questioni astrologiche, avendo con successo, secondo il Papa, impedito
il verificarsi di profezie che preannunciavano la sua morte imminente in
occasione di due eclissi. Però, una nuova cospirazione in Calabria, portata
avanti da uno dei suoi seguaci, gli procurò nuovi problemi. Con l'aiuto del
cardinale Barberini e dell'ambasciatore francese de Noailles, fuggì in Francia,
dove e benevolmente ricevuto alla corte di Luigi XIII. Protetto da Richelieu e
finanziato dal re, vive al convento parigino di Saint-Honoré. Il suo saggio e
un poema che celebrava la nascita del futuro Luigi XIV (Ecloga in portentosam
Delphini nativitatem). Gli è stato dedicato un asteroide, 4653 Tommaso. Il
pensiero di C. prende le mosse, in età giovanile, dalle conclusioni cui era
giunto Bernardino Telesio; egli si riallaccia quindi al naturalismo telesiano,
sostenendo che la natura vada conosciuta nei suoi propri principi, che sono
tre: caldo, freddo e materia. Essendo tutti gli esseri formati da questi tre
elementi, allora gli esseri della natura sono tutti dotati di sensibilità, in
quanto la struttura della natura è comune a tutti gli enti; quindi mentre
Telesio aveva affermato che anche i sassi possono conoscere, Campanella porta
all'esasperazione questo naturalismo, e sostiene che anche i sassi conoscono,
perché nei sassi noi ritroviamo questi tre principi, ovvero caldo, freddo e
massa corporea (materia). Il problema della conoscenza (e la rivalutazione
dell'uomo) Il naturalismo di Campanella, in conseguenza di ciò, comporta una
teoria della conoscenza essenzialmente sensistica: egli sosteneva infatti che
tutta la conoscenza è possibile solo grazie all'azione diretta o indiretta dei
sensi, e che Colombo aveva potuto scoprire l'America perché si era rifatto alla
sensazione, non di certo alla razionalità. La razionalità deriva dalla
sensazione: non esiste una conoscenza razionale intellettiva che non derivi da
quella sensitiva. Tuttavia C., a differenza di Telesio, cerca di rivalutare
l'uomo e pertanto afferma l'esistenza di due tipi di conoscenze: una innata,
una sorta di coscienza interiore, e una conoscenza esteriore, che si avvale dei
sensi. La prima è definita ‘sensus inditus', che è la conoscenza di sé, la
seconda ‘sensus additus' che è la conoscenza del mondo esterno. La conoscenza
del mondo esterno appartiene a tutti, anche agli animali; la conoscenza di sé,
invece, appartiene solo all'uomo, ed è la coscienza di essere un essere
pensante. Campanella si rifà ad Agostino d'Ippona, poiché afferma che noi
possiamo dubitare della conoscenza del mondo esterno, mentre non possiamo
dubitare della conoscenza di sé. Questo ‘sensus inditus' sarà poi il punto
essenziale della filosofia cartesiana, che si basa sul ‘cogito': io penso
quindi esisto (cogito ergo sum). La religione e la politica In base a queste
premesse, Campanella si sofferma sulla religione che egli distingue in due
tipologie: una religione naturale e religioni positive. La religione naturale è
una religione che rispetta l'ordine universale dell'universo stesso; le
religioni positive sono invece religioni che vengono imposte dallo stato.
Campanella afferma però che il cristianesimo è l'unica religione positiva,
poiché è imposto dallo stato, ma al contempo coincide con l'ordine naturale
(cui però aggiunge il valore della rivelazione). Tuttavia anche questa teoria
della religione razionale contrastava con i dogmi della Chiesa della
Controriforma. Egli sostenne, del resto, la superiorità del potere temporale su
quello spirituale, individuando poi il potere supremo, di volta in volta, nella
Spagna e poi nella Francia, a seconda di convenienze politiche e personali. La città
del Sole Magnifying glass icon mgx2.svg La città del Sole. Civitas Solis
Campanella fu autore anche di un'importante opera di carattere utopico, ovvero
La città del Sole. Nella Città del Sole egli descrive una città ideale,
utopica, governata dal Metafisico, un re-sacerdote volto al culto del Dio Sole,
un dio laico proprio di una religione naturale, di cui C. stesso è sostenitore,
pur presupponendo razionalmente che coincida con la religione cristiana. Questo
re-sacerdote si avvale di tre assistenti, rappresentanti le tre primalità su
cui si incentra la metafisica campanelliana: Potenza, Sapienza e Amore. In
questa città vige la comunione dei beni e la comunione delle donne. Nel
delineare la sua concezione collettivista della società, Campanella si rifà a
Platone (V secolo a.C.) e all'Utopia di Moro. Fra gli antecedenti dell'utopismo
campanelliano è da annoverare anche La nuova Atlantide di Francesco Bacone.
L'utopismo partiva dal presupposto che, poiché non si poteva realizzare un
modello di Stato che rispecchiasse la giustizia e l'uguaglianza, allora questo
Stato si ipotizzava, come aveva fatto a suo tempo Platone. È però importante
sottolineare che, mentre Campanella tratta una realtà utopistica, Niccolò
Machiavelli rappresenta la realtà concretamente, e la sua concezione dello
Stato non è affatto utopistica, ma assume una valenza di metodo di governo,
finalizzato ad ottenere e mantenere stabilmente il potere. Interpretazioni
storiografiche del pensiero politico L'incertezza è già evidente nell'interpretazione
della critica idealistica, che, nei limiti di una conoscenza ancora incompleta
dell'opera, coglie nel pensiero campanelliano un deciso orientamento in
direzione del moderno immanentismo, contaminato tuttavia da residui del passato
e della tradizione cristiana e medioevale. Per Silvio Spaventa, Campanella è il
"filosofo della restaurazione cattolica", in quanto la stessa
proposizione che la ragione domina il mondo, è inficiata dalla convinzione che
essa risieda unicamente nel papato. Non molto dissimile la lettura di Francesco
de Sanctis: "Il quadro è vecchio, ma lo spirito è nuovo. Perché Campanella
è un riformatore, vuole il papa sovrano, ma vuole che il sovrano sia ragione
non solo di nome ma di fatto, perché la ragione governa il mondo". È la
ragione che determina e giustifica i mutamenti politici, e questi ultimi
"sono vani se non hanno per base l'istruzione e la felicità delle classi
più numerose". Tutto ciò conduce Campanella, secondo il pensiero
idealista, alla concezione di un moderno immanentismo. Opere Aforismi politici,
A. Cesaro, Guida, Napoli An monarchia Hispanorum sit in augmento, vel in statu,
vel in decremento, L. Amabile, Morano, Napoli Antiveneti, L. Firpo, Olschki,
Firenze; Apologeticum ad Bellarminum, G. Ernst, in «Rivista di storia della
filosofia», Apologeticus ad libellum ‘De siderali fato vitando’, L. Amabile,
Morano, Napoli Apologeticus in controversia de concepitone beatae Virginis, A.
Langella, L'Epos, Palermo 2004 Apologia pro Galileo, Michel-Pierre Lerner.
Pisa, Scuola Normale Superiore, Apologia pro Scholis Piis, L. Volpicelli,
Giuntine-Sansoni, Firenze 1960 Articoli prophetales, G. Ernst, La Nuova Italia,
Firenze; Astrologicorum libri VII, Francofurti L'ateismo trionfato, ovvero
riconoscimento filosofico della religione universale contra
l'antichristianesimo macchiavellesco, G. Ernst, Edizioni della Normale, Pisa;
De aulichorum technis, G. Ernst, in «Bruniana e Campanelliana» Avvertimento al
re di Francia, al re di Spagna e al sommo pontefice, L. Amabile, Morano, Napoli
Calculus nativitatis domini Philiberti Vernati, L. Firpo, in Atti della R.
Accademia delle Scienze di Torino, 74, 1938-1939 Censure sopra il libro del
Padre Mostro [Niccolò Riccardi]. Proemio e Tavola delle censure, L. Amabile,
Morano, Napoli; Censure sopra il libro del Padre Mostro: «Ragionamenti sopra le
litanie di nostra Signora», A. Terminelli, Edizioni Monfortane, Roma
Chiroscopia, G. Ernst, in «Bruniana e Campanelliana», I, La città del Sole, L.
Firpo, Laterza, Roma-Bari Commentaria super poematibus Urbani VIII, codd. Barb.
Lat.; Biblioteca Vaticana Compendiolum physiologiae tyronibus recitandum, cod.
Barb. Lat. 217, Biblioteca Vaticana Compendium de rerum natura o Prodromus
philosophiae instaurandae, FrancofurtiCompendium veritatis catholicae de praedestinatione,
L. Firpo, Olschki, Firenze 1951 Consultationes aphoristicae gerendae rei
praesentis temporis cum Austriacis ac Italis, L. Firpo, Olschki, Firenze 1951
Defensio libri sui 'De sensu rerum', apud L. Boullanget, Parisiis 1636 Dialogo
politico contro Luterani, Calvinisti e altri eretici, D. Ciampoli, Carabba,
Lanciano 1911 Dialogo politico tra un Veneziano, Spagnolo e Francese, L.
Amabile, Morano, Napoli Discorsi ai principi d'Italia, L. Firpo, Chiantore,
Torino 1945 Discorsi della libertà e della felice soggezione allo Stato
ecclesiastico, L. Firpo, s.e., Torino Discorsi universali del governo
ecclesiastico, L. Firpo, POMBA, Torino Disputatio contra murmurantes in bullas
ss. Pontificum adversus iudiciarios, apud T. Dubray, Parisiis Disputatio in
prologum instauratarum scientiarum, R. Amerio, SEI, Torino 1953 Documenta ad
Gallorum nationem, L. Firpo, Olschki, Firenze Epilogo Magno, C. Ottaviano, R.
Accademia d'Italia, Roma Expositio super cap. IX epistulae sancti Pauli ad
Romanos, apud T. Dubray, Parisiis 1636 Index commentariorum Fr. T. Campanellae,
L. Firpo, in «Rivista di storia della filosofia», II, Lettere , G. Ernst,
Istituti Editoriali e Poligrafici Internazionali, Pisa-Roma; Lista dell'opere
di C. distinte in tomi nove, L. Firpo, in «Rivista di storia della filosofia»,
II, 1947 Medicinalium libri VII, ex officina I. Phillehotte, sumptibus I.
Caffinet F. Plaignard, Lugduni 1635 Metafisica, Giovanni Di Napoli, (brani
scelti del testo latino e traduzione italiana, 3 volumi), Bologna, Zanichelli
1967 Metafisica. Universalis philosophiae seu metaphysicarum rerum iuxta
propria dogmata. Liber 1ºPonzio, Levante, Bari Metafisica. Universalis
philosophiae seu metaphysicarum rerum iuxta propria dogmata. Liber 14º, T.
Rinaldi, Levante, Bari 2000 Monarchia Messiae, L. Firpo, Bottega d'Erasmo,
Torino 1960 Philosophia rationalis, apud I. Dubray, Parisiis (comprende
Logicorum libri tres) Philosophia realis, ex typographia D. Houssaye, Parisiis
1637 Philosophia sensibus demonstrata, L. De Franco, Vivarium, Napoli 1992 Le
poesie, F. Giancotti, Einaudi, Torino; Poetica, L. Firpo, Mondatori, Milano
1954 De praecedentia, presertim religiosorum, M. Miele, in «Archivum Fratrum
Praedicatorum», LII, 1982 De praedestinatione et reprobatione et auxiliis
divinae gratiae cento Thomisticus, apud I. Dubray, Parisiis 1636 Quod
reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae, R. Amerio,
MILANI, Padova (L. I-II), Olschki, Firenze; Del senso delle cose e della magia,
Rubbettino, Soveria Mannelli 2003 De libris propriis et recta ratione. Studendi
syntagma, A. Brissoni, Rubbettino, Soveria Mannelli Theologia, L. , Libro
Primo, Edizione Romano Amerio, Vita e Pensiero, Milano, 1936. Scelta di alcune
poesie filosoficheChoix de quelques poésies philosophiques, Edizione Marco Albertazzi,
Traduzione francese di Franc Ducros, La Finestra editrice, Lavis Campanella nel
cinema La città del sole, regia di Gianni Ameliol A. Casadei, M. Santagati,
Manuale di letteratura italiana medievale e moderna, Laterza, Roma-Bari; Firpo,
C. «Dizionario biografico degli Italiani», Roma 1974: «Non hanno fondamento le
asserzioni ricorrenti, attizzate da un patetico campanilismo, che lo vorrebbero
nato nel vicino comune di Stignano». Nel Novecento nacque una disputa
campanilistica tra il comune di Stilo e quello di Stignano, che rivendica di
aver dato i natali al filosofo calabrese e indica nel proprio territorio la
presunta casa natale di Campanella In Luigi Firpo, I processi di C., Roma; In
Opere di Tommaso Campanella, Alessandro d'Ancona, Torino 185412. Un decreto del
16 maggio 1968 ad opera del Ministero della Pubblica Istruzione Caleffi fissa
la casa natale di Tommaso Campanella nell'attuale Comune di Stignano, al tempo
casale del vastissimo territorio di Stilo, adducendo a prova del fatto
l'archivio provinciale di Napoli. La differente indicazione del cognome della
madre, Basile e Martello, fa ritenere che quest'ultimo sia un soprannome
Massimo Baldini,Nota biobibliografica, in T. Campanella, La Città del Sole,
Newton Compton, Roma; C. Syntagma de libris propriis et recta ratione studendi,
I Germana Ernst, Tommaso C.: The Book and the Body of Nature; Springer
Netherlands,. Gli amici Giovanni Francesco Branca, medico di Castrovillari, e
Rogliano da Rogiano, entrambi telesiani, gli segnalarono il libro dell'aristotelico
Marta, il Propugnaculum Arìstotelis adversus principia B. Telesii, Roma;
Philosophia sensibus demonstrata, impressum Neapoli per Horativm Salvianum 1591
Il libro è andato perduto T. Campanella, Syntagma de libris propris14 John M.
Headley, Tommaso Campanella and the Transformation of the World, Princeton
University Press. T. C., De sensu rerum et magia, II, 26 Pubblicata da
Spampanato in Vita di Giordano Bruno, Messina; Il cardinale rispose che
l'inquisitore fra Vincenzo da Montesanto gli aveva riferito che del Campanella
«si rivedono molti libri pieni di leggerezza e vanitade, e ancora non sono
chiari se vi sia cosa che appartenghi alla religione»; cfr: lettera del Del
Monte a Ferdinando I del 25 settembre 1592 in Archivio di Stato di Firenze,
Mediceo, f. 3759 La vicenda di questo sequestro, simulato con il furto, è
esaminata da Luigi Firpo, Appunti campanelliani, in «Giornale critico della
filosofia italiana Non vi sono documenti relativi a quell'episodio, essendone
unica fonte lo stesso Campanella in due sue tarde lettere, a papa Paolo V e a
Schoppe il 1º giugno dello stesso anno, nelle quali Campanella sottolinea la
sua innocenza senza entrare in dettagli. Campanella, lettera a Kaspar Schoppe
del 1º giugno 1607: «accusarunt me quod composuerim librum de tribus
impostoribus, qui tamen invenitur typis excusis annos triginta ante ortum meum
ex utero matri». Due libri di simile contenuto furono scritti soltanto alla
fine del Seicento e ai primi del Settecento. Campanella, ivi: «quod sentirem cum
Democrito, quando ego iam contra Democritum libros edideram». Ibidem: «quod de
ecclesiae republica et doctrina male sentirem». Ibidem: «quod sim haereticus».
C., lettera al papa: «Primo ex dicto unius judaizantis molestatus». Il
giudaizzante dovrebbe essere un certo Ottavio Longo da Barletta, anch'egli
arrestato a Padova e processato a Roma. Ibidem: «secundo ob rythmum impium
Aretini non meum». «Lecta depositione Scipionis Prestinacis de Stylo,
Squillacensis Diocesis, facta in Curia archiepiscopali Neapolitana,
Illustrissimi et Reverendissimi Domini Cardinales generales Inquisitionis
praefatae mandaverunt dictum fratrem Thomam reduci ad carceres dictae Sanctae
Inquisitionis», in L. Firpo, I processi di Tommaso Campanella88 C. Dentice di
Accadia, Tommaso Campanella, Opere Tommaso Campanella, Apologia pro Galileo,
Frankfurt am Main, Gottfried Tampach, 1622. Tommaso Campanella, Metaphysica, 1,
Paris, 1638. Tommaso Campanella, Metaphysica, Paris. Tommaso Campanella,
Metaphysica, 3, Paris, . C., Poesie, Bari, Laterza; C., Medicinalium libri,
Lugduni, ex officina Ioannis Pillehotte: sumptibus Ioannis Caffin, et Francisci
Plaignard, 1635. Delle virtù e dei vizi in particolare, testo critico e
traduzione Romano Amerio, Ed. Centro internazionale di studi umanistici, Roma
Studi Luigi Amabile, Fra Tommaso Campanella, la sua congiura, i suoi processi e
la sua pazzia, 3 voll., Morano, Napoli (ristampa anastatica, Franco Pancallo
Editore, Locri 2009). ID., L'andata di Fra Tommaso Campanella a Roma dopo la
lunga prigionia di Napoli, Memoria letta all'Accademia Reale di Scienze Morali
e Politiche, Tipografia della Regia Università, Napoli (ristampa anastatica,
Franco Pancallo Editore, Locri). ID., Fra Tommaso Campanella ne' castelli di
Napoli, in Roma ed in Parigi, 2 voll., Morano, Napoli Giuliano F. Commito,
IUXTA PROPRIA PRINCIPIA Libertà e giustizia nell'assolutismo moderno. Tra
realismo e utopia, Aracne, Roma; Cunsolo, Tommaso Campanella nella storia e nel
pensiero moderno: la sua congiura giudicata dagli storici Pietro Giannone e
Carlo Botta, Officina F.lli Passerini e C., Prato . Rodolfo De Mattei, La
politica di Campanella, ARE, Roma 1928. ID., Studi campanelliani, Sansoni,
Firenze Francisco Elías de Tejada, Napoli spagnola, IV, cap. II, Tommaso
Campanella astrologo e filosofo, Controcorrente, Napoli. Luigi Firpo, Ricerche
campanelliane, Sansoni, Firenze I processi di C., Salerno, Roma Antonio
Corsano, C., Laterza, Bari 1961. Mario Squillace, Vita eroica di Tommaso
Campanella, Roma; Pizzarelli, C., Nuove Edizioni Barbaro, Delianuova. Donato
Sperduto, L'imitazione dell'eterno. Implicazioni etiche della concezione del
tempo immagine dell'eternità da Platone a Campanella, Schena, Fasano. Nicola
Badaloni, Germana Ernst, Tommaso Campanella, Istituto Poligrafico dello Stato, Roma
1999. Silvia Zoppi Garampi, Tommaso Campanella. Il progetto del sapere
universale, Vivarium, Napoli 1999. Germana Ernst, Tommaso Campanella, Laterza,
Roma-Bari ID., Il carcere, il politico, il profeta. Saggi su Tommaso
Campanella, Istituti Editoriali e Poligrafici, Pisa-Roma . Antimo Cesaro, La
politica come scienza. Questioni di filosofia giuridica nel pensiero di Tommaso
Campanella, Franco Angeli, Milano. Vincenzo Rizzuto, L'avventura di Tommaso
campanella tra vecchio e nuovo mondo, Brenner, Cosenza 2004. Arnaldo Di
Benedetto, Notizie campanelliane: sul luogo di stampa della «Scelta d'alcune
Poesie filosofiche», in Poesia e comportamento. Da Lorenzo il Magnifico a C.,
Alessandria, Edizioni dell'Orso, 2005 (II edizione), . Germana Ernst e Caterina
Fiorani, Laboratorio C.: biografia, contesti, iniziative in corso, Roma, L'Erma
di Bretschneider. Ylenia Fiorenza, Quel folle d'un saggio, C., l'impeto di un
filosofo poeta, Napoli, Città del Sole; Gatti, Il gran libro del mondo nella
filosofia di C., Roma, Gregoriana et Biblical Press,. Sharo Gambino, Vita di
C., Reggio Calabria, Città del Sole Edizioni, Saverio Ricci, C. (Apocalisse e
governo universale), Roma, Salerno Editrice,. Luca Addante, C.. Il filosofo
immaginato, interpretato, falsato, Roma-Bari, Laterza,. Metafisica (C.) C., su
TreccaniEnciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Tommaso
Campanella, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.
Tommaso Campanella, su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.
C., su The Encyclopedia of Science Fiction. C., in Dizionario biografico degli
italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Opere di Tommaso Campanella, su
Liber Liber. Opere di Tommaso Campanella, su openMLOL, Horizons Unlimited srl.
Opere di Tommaso Campanella,. Opere di Tommaso Campanella, su Progetto
Gutenberg. Audiolibri di C., su LibriVox. di C., su Internet Speculative
Fiction Database, Al von Ruff. italiana di Tommaso Campanella, su Catalogo
Vegetti della letteratura fantastica, Fantascienza.com. C., in Catholic
Encyclopedia, Robert Appleton Company. Archivio Tommaso Campanella, su
iliesi.cnr. Le opere di Campanella, su bivio.filosofia.sns. Historiographiae
liber unus iuxta propria principia, su imagohistoriae.filosofia.sns. testo
tratto da Tutte le opere di C., Milano; Germana Ernst, C., in Edward N. Zalta,
Stanford Encyclopedia of Philosophy, Center for the Study of Language and
Information (CSLI), Stanford. Filosofia Letteratura Letteratura Filosofo
Teologi italiani Poeti italiani Professore Stilo Parigi Domenicani italiani
Letteratura utopica Accademia cosentina Vallata dello Stilaro Ermetisti
italianiAforisti italianiItaliani emigrati in Francia. C. STYtL. ORD. PRED.
PHILOSOPHI RATIONALIS PARTES V Videlicct: GRAMMATICA DIALECTICA RHETORICA
POETICA HISTORIOGRAPHIA iuxta propria principia. S V ORVM OPERVM PARISIIS apud
BRAY, via lacobHi, sub Spicis Maturis. iZMtn Pmilfgh Rfgis. ILLVSTRISSIMO y
/tAIOyB' EXCELLENTISSIMO D FRANCISCO COMITI DE NOAILLES; vt nuf uc Ordinis
Rcgij £quici Torquato Rhutcnorum ac Supcrioris Anierhias trx^ fcdto, Regi/c]uc
Chriftianifliuii, apud Summum Ponuticcm Oiatori. £ TI LLVSTRJSSJM0 C Ji
EFERE2SSIMO V. CAR. DENOAILLES. EPISCOPO SANFLORENSI; intcrioris Consilii Regii
McflbrisFia^us. optinui, mci fcxuatorjbus» S. P. £ natitudinif ita me liht
dcmncit, Excellcnci|fimcComc, vr ntm ftaihmeus, effi Jeieam 4tft€ velim, Et cum
tumm era 'JidQtm manitumm tiK ucQM€nfar€ necmejun uekm; hocmihireJldt (ptod
pofpmt Muft yVtnuUis temporibus teflimonium Vmutumac meritorum tuorum
tdceatur-i fmllaque obliuione dcleantur, Libertatem, honorem, vi- Mm tibideheo
Cum enim jynagd Potentium [non Deum neejuejusy nequefaSyVerentes yfed venantes
gratiam faljts ha- inisfatffijuevenabuHs a Catholico "Rege ypofquam in
pri^ maperfecutione mc innocentem perDf^cem Alb^t declaraue- T/ttytanquam
iterum :(elantes pro Regno ipfns, ijuo poffcnt Regno ipfus longo tempore ad
diuitias cjT* honores laruatos comparandum ahuti ] perque Vim perque dolos, in
partem frada inuidis falfs etiam fratribus illeflis, dum moror in Ciuitatefan{}a
y conarentttrinnocentiftmumadnecem traherr Th (G cncf o(c Heros) mcy cjuem tota
fere Romayfum- mufq; Pontifex fcicnttjs et xirtuiibus cunitis nedum iujhtid
omatiffmusy innocentidCHftoSyfapieim amator diljif ejfent a violentia infdijs
pojfetueriy incolumem feruajli: ecum explorarenthoftes me intuis edibus
refugientemy tu illoruehi debas interea technaSjdum tuo curru noflu fub altma
veftc per 4tli} portam veilum y tuifji literls ad Principes et Confules, obuios
futuros commendatUy ad Chriftutnifiimii \fqy Regem ifjnocentum Refugium,
FILOSOFI ac piorum hominum Tutelam,Mep:e Regis Regum brachium y nauis Pctri
facra aochoram, me tranfmitrerei. Mon fufticit Calamus animi. m
robur,fagacitatem, induftriam, c!T infignia in hoc euen eufaflay diaue describere.
Jd illustrissimum ac reverendissimum Eptfcopum Sanflorenfem ParifioSy te
iubenteytan- (femapplicui.Vtztctefttuus ideftfctizkct tUfuxta Gellij
£thimologiam natura legem, ideoprorfus \t tu mihi af- juit, J^m c ad te
Jemomeus^magnamme Carolejqui humani simere€fpifiimeperegririantm,refodH lajfum
et ft nedefunilwn ad vitam rtuocafh^ O* tandem inuiciifsim» Re^j
regijsfaumbuscwmldM&f meexhihmfiu Imem fAi ^iddefterate G allorum hijlorici
narrant ^ et Poetacanunt spes QhriJlianAreipuhlica prafumitexfc[}atq\, Vmo
ftutus a miftriss eSr fecurus a calumnijs, ratias Deo ty lemenrifsimo Re^ ac
Mmijlris heroicif, nempe fratribid nobuf imis Noalhjs. Haud efude audco
Antiptis fufsim DoBtfsmicmfofitosmof€sac Prafiamiamenarrare, uam [drJkoma(Sr
GdUiaadmrantur, et quos euulgauitlibros de I mpmo iufli et de Triumpho
Virtutts, eruditione ac fapicntia j?!enos, ')4?ijue iffum lofige maps,
^i^mmtifarum pofftt Chtnms praJkcant. Cenerefi Comiiis iam Mcerelaudes
yereor^cumnecflylns Jicpar, ac perfein hijhrtis commenden- tur; a fuperiortbusemmfecuiss
prafulfere. Ncfie enimre' censffigloria \/efiraJed ah,exarJio RegniFrancorif
fflendebat. Jftabanno mmfimo pofi Chriftum natum certa fcrie fofi guitrandum,
qm primus cognommatus efi de Noailles fijue ad nefira tenfora immmeri de Veftra
frofapia cwh 4mnerantm htnes, fiorum alij cum Dom m j^uitania fr^dpue.tum
forisin ifiavna cum Ludouico Kege fan^o fugnando contra Saracenos fortiter
ohierunt i <Jr in Ita^ Md,in Anglia, Poloma^Thracia, totum queadeo ftri Or.
ftmtefTarnm^hononfieentifsimis legationtbus perui ati eaiu JocistUis pro patria
perfecere fuaicam ueRefflus (jollis 9Uh tmerunt opera fidelem fed sdamjut, vr
femfn' meruerint Ismdmahonii &akipfit^i^mmultisd Jnterauoseminet magnus
ille tuus jintonins fatuor Pegi^ ins acumAMli^M^ Cuitjs cor liurdcgfiLut 1
henefafla, tenet honorijicc: corpus Noaillia, Omino que in bello TerraMartqy
iidem pr^clara j^elJirut OmictoQatba logum hcroum atque geflorum et dtgnitatum
perpetua fcrie Jpendentium fwniamtna modeflia alionim forjan inui.
diamihimirificamnarr itionemahradere iufsityc^uoniam for^ taJfenecUtidihtis
augeri, nec ohtrcfldtlombns veflra minui foteflgloria, renio ad te nohihfsime
Comesxujus virtus helli' caapud RHpcllamaduerfusJnglosenituit et in MonteaU
bano dum oppugnatur Virtute Regis, corufcauit; et qu4 apud Taurinos comtra
Hispanos hofles egerisy hifloria non tacet; trtres inclytifltj tui
nuncimitantur. Moxautem in legatione Romana tanta prudentia te gefsifli, Vf
summo pontijici et Romanis Principibus carus, ratufquc femper effes, ac ftmul
Regi tuo fidelifimus \?tihfsimufiji4e ; ^u^ duo Vix coife in Orator.bus cxteris
pojfe \ndtmt(f. Ex hoc jper prouidentiam Deifalusmeaaffulftt: et cum feruator
definls non defiturusy ConferuatorCarolus frater tuMme Partfisrecepit. Ex hoc
debitum perenniterlaudandi Voj, Praclarissimi fratres, animi et corporis
fuhHmitate antijuorum Oallorum prdfluntiam redolentes, inmere fuhat: cumque non
possim perenniter cum fim/nortaitSy vos immortalitati erbi aterni committere
flu- deo, Sciefitiarii omnium reformatarum per meinergafluhsnu- tu Dei, qui est
FILOSOFIA RAZIONALE,J}>len- dor Rationis diuin^, tcfle Jugufl. \eflro nomini
confecro. Ef^ ' tn hoc volumine GRAMMATICA NON VULGARIS SED PHILOSOPHICA,
continens semina scientiarum et nationum sermocinia et modum grammaticandi secundum
naturam et artem. Hanc Jemanibus sophiflarum nugacium liberatamytibi Liberatori
t ue Orarm^r^flantifsimo^dedtco. jidiacetilh Lo^ic non imehuntuYy dd dircSHonem
cognoscima fictihans human£ inftdurata. Hmc dddidi Rhetoricam j et
Poeticamyjuas in froftilfulofueatascm/fiecittiSyi Mufas duxi, Tandem apponitur
JF/tftorioffraphia, atf Adulatonhus Qfmhus Lofjuacihs denigratdj nunc infmm
reJHtutd pmtaictniytfuEgode vefbm nmim diccn nonMli ui
fejuenturimelligantl^oalUos meos hacmethodo effe dicen" das. Sufcif
ttecrgoeo quo exhihentMrammQ ( Pr^ftantifsimi JDofmnf ) non ingratumfortc namm
nmit^atiferuiveflri, edijue, qua foletit me hcnendentia htmmsre s inquo C. mea
per totum Orhem veftram teftiftcetur henefiden^ tiam, inque \eftram refonet mam
yaktc. Pari/iis : Jic i;. Mairttj X Commiflicne RcuerendiiEini Pacris Fracfis
Nicolii Roduifij S. A- Magiftri» et tocuu Ocdinisnoflffi dicacoium Vicaril
Gcncralis Apodoiici » vidi Tomum primum opcium R. P. M. N E iti€, noftn
Ordinis, Complcdcntem Grammaticam, Logicam, Rhetoricam, rocfmi. t?c
Hirtoriographiam, nihil . iii co concra Cacholicam Fidem miicni > imo omnia
luo Aucore digna, ic quamplurinia ad Theofogiam capcrtcndam cllc iudicaui.
Qpapto- - ptcfojanupropria merubrcripri iuc dic 7. Nouciob. iV. Am^ninui CtUiuJ^
S, The^Ugtd MCPhiUfcphid Ze^«r,» mm«t CtU^ij 5. ntmuti S, M, fimdentium Alfli
ifler* imfrimMiurJi videhiitur Reucrendt^tw /» M.S^ F^lMiijj, Iybcnttf Rcuer.
P. Nicolao Riccardo» fac, Pal. Apoll. Magiftro 'pcimum volumcnopcium R. P. Mag.
C. Ord. . Prard. Granimatica, Logica, Rcthotici,Pbl:i!>& Hiftoriographia
co«. cextam,non minorc diligencia quam volaprateperlcgt : nintlc]ue quod 1
Catholicam Iqdac Fidcm, aot Chri(Hanosoncndac mores occui nc; qjiare pubiicis
dignum typis conftanter aflcacro, qub duicifonaB^ htlius Campanulæ minficus
tinnitus r.homnium auribus lladioforum. i cxaudiacur. In fidcm &'c. Datum
Komx m Collcgioiandb Bon^:. ucncuixdic 10, Augufti. frdTiciicHi Jlfitortiui n
fanflc Seu. OrJ, A^in. Ccft, Celie^if S^.Bonaneniurd in vrhe Regcm e^ l^elior.
EG O Fr. Vinccntius Bartolus et c» Thcolog. Magifter Ord.Pr2d. Vifis
fupradidlis atccftationibus, conccdofacultatcmcvordine& commiflionc
R^uercndiflimi P. F. Nicolai RodiilHj nollri Ord. Gen. Magiftri, R.P. M- F. C.,
eiufdem Ordinis: Vt librum atticulacuiii RAZIONALE FILOSOFIA partcscjuinque,
typis mandare poflit. In quorum fidem ins meo figillo munitls manum propciam
apporm. Datum Romxin Conucntu S. M. fupcr Mi^ n^am. Dic 14- Augufti i(»5o.'
Locus iigilli, fr. l^mimiBmtht^ ^mptfAmmn prepris^. 1 Ji^ R 1 M A T V Fr.
Ni^Uuu RitCArdins., facri. C. FILOSOFIA RAZIONALE GRAMMATICALIVM III PARIS Apud
BRAY, via lacobii; fub Spicis Maturis. M. DC. XXXVIII. Qm Primlegio Regis.
P^G.verp vltimo.tx iijtge.&c, Pdg.^o. verf. y difbioncs diftin- giiitur,
/<r^f> didbioiies noadiftmgauar. P4i. 91. vfr/l6.pcrci,/f^r, . pcc t»,
Pag. 6i.verf. 14.. ficu:. /f^^ lanc. Va^. 5. ver/: 10. vccebimjc. P4. 51. w//:
aires, /f; .ai rci. Z»-*. 89- ^'^f- vifi'»»"», amitiim /<x<r. amatu.
P4g 60. pjlt t^^r/: u. pm*tur. Noundum : quod potclUs impcrarijæftquudoloa
iicurnuior, qua maioccm, vc fdc atltros /.1- fidejs. Sei eadem vox clt
ieprccatiuaicum minoc ad maio;cm, vc fal- fium me fac Dem. Cumad xqaalcm, est
confulciua auc hortatiua, vf fugecrMest:r -4t. Et maior cnim induic voccmx
qualis, et miuoiisA- c conuccfo pcr accidcns. Correftio erratorum in Logica.
F.ig.i. verf. 31. faOum, legf fradum. Pag.. verf, 14. voccJi^^* TOCCt. f>4g.
8. verf 4. quid/^^*quod. p4g. 11. verf 2. vt lege aut. f-i^- 14. vfr/: 8.
intcricdliouc, mtcrcaronits.-A-ff-"»' - cxprcfTa, /f^r cxpretr.Ti. /«
e»Jem verf. i3. fy nchailiegoricus, /',^f ryncacheeor«mati(;us. P^p-. i^, wr/:
17. dcno^iijiaius^^^ djm^A4 4. VfT/. II. vfr/i#, ouAas, lege gutcas. CorreHio
Erratorttm in Toetica. 4 F4r.h. t/^r/:io.rerum./f^* vcrum. pag.^o.verf. ij
fimplici vc nutije^e fimpUci iccuiu.i. vuum. In e^dem verf. ic^. fic^u coucca,
lejre ficuci e concra. tmiUem verf. ^6. profundit,/ pcrfundic. pag.ou
»t/:}o.dcuncioncm,/tfr <Jcuocioncm. f^j;. 4?. wr/. 5. fomctco, /rg:*- folo
mctro, fdg, ^s.verf: 10. quanciimquc, legt (^uam^um^quc. C/r<rr4 difcrettom
LcP.orm commmmuf.Se Grammatica iii commttni. Definicio Grammadcx. GrammatiC4
efi ars inSirHmentaUs T^oluU hu^ mana congtHiy rationahilitet fir/jplickcr ^ •*
dic£ndi,atqtic confcqucnter fcnhcndi^ . legendi ^mdcfuid animo "^ua^
CHnquc noHtia pcrc€f>imus.IciTVR Ars infnmentalh t\ Tuo gencre^ica
&Hino'riogr3phu, quaroninesluntarics \ki}^ yjf^nicchanicæ,rcd
fpcculatiusttai inftrumcn. IX^-^. 4^^/ \{ taiej qiioniam non pcr fc, fcd
proptcr princi- palcs, et proprcraWud funt. Plato ir. Cratilo.dixit, l^mtmeft
infirmwtm mdi^ {uifioKti^ Xoucigo QranMika 1 ^rdmmitknUtiih in (lrumcntunicft,
vt fuæ partcs. l>ici\.\xx^politit huHiani^zi, differentiani
proedi£lariimartium: nam Logicac (ltn(lrumcn« tum Mctaphyfici : Rhctorica et
Poctica sunt instrumcn- ca Leginjtoris. Grammatica vero totius communitatis him
injr. Siqa idem naturale cClcunclis animantibus in societate viuentibus ci, qui
concipiuncanimo, SIGNIFICARE conui. ifennbus, per mutua officia copulatis sive
propter bonum proprium, fiucahcnum, sive commune proptcrei fadazfunc voces et
orationes, htcrarque vocum particula?, ad exprimendum orc vel scripto qujc
proferri opuscrunt. Grammatica ergo naturalis est hominis, quatenus poeticus est, anificiahs
insuper quatenus voces et orationes ad tcdum vium confidcrar. Dicitur grammatica esse ars dicendi. Dicimu« cnrm {'^
./ quidquid animo concipimus. Etquia illud idctu fertbimTT5,-a<rcttrunf^ie5
qula legimus scriptum, ponendum est *ct Atquoniam potest cfl"c
grammaticus, qui ncfLit fcnbcrcncc legere, ut excus, videtur Grammatic; i est c
instrumentum dicendi per cflfentiam A fcibcndi&le gcndiconfcq Mcntcr&ad
vfimi. Dicitur congruf propter concordiam partium orationis t 6c ratiinahiliter
ad differentia sermonrs ac brutorum rautu A f colloquentium naturaliter,
iicmadd: £fcrcntiampcritui. Gramaticorum i vulgari forma. Additur simplicitert
iterum ad differentiam rhetorica et poetica, qaa: ad humanam etiam politiam
pertincni sed addunt figurationcs sii per simplicem sermonem, S\}bdit\ir
yqrridcjuid animo quacumque NOTITIA VEL SIGNUM percepimf, ad difterentiam
Hulorio graphite, qiiac iupponit GrammaticS loquentem dcomnibus et habet
proobiedo solum a^ia et di^a notabiliVx^c natura fjiucpohtia Grammatica vctp
omnem fcrraoncm, sive famih'arem, fiuc epistolarum, sive historicum jfiuc scientificum,
rc(f\ificatad congruitaicm naturalem et artificialem, vt insii patebit. Pritr
jc ergo notiones vocabulis et oratione grammaticali notificant ut : fcicn*
tiasvcr6 Loeicafi deindc fcrmonctra«^lamus.la grammaatica ergo cominentur
semina scientiarum. \ o ; cnim aliqi;id taciunt lcirc vulgari modo dc Cim£lis
rc- % et cx his^qua: voce significanius ad scicntias altiorcs cri- Dur. Qu^ippc
qua omnes ex p jecxiftenri fjunt cogniiic vocalnilorum in do oratiorinis; Icd
in inventionc ex inspconibus, et kniauombiis cognoscentis per senso iia ani* s
: et notamis et exptimcDtis per lucras vocales, insonantcs, tanquaoi per
clcincntafira, res prxnbtatas coqtie dtcitutikamnuiica Gi «ecl^MM litcr^m
cdLati^ idc6 in-oaiinalibus cx iiiiip toruih vocabiilofuni : clarationecxof
diaiur; in inucmiufa vcr^ tt imponendo mfcrutationc. xv,: pupicx Grammatica
alia civilis, alia philosophica J ^Iuilis, pctiiiacft, non scientia Constat
enim cx fli^totira* C^tc «fuque clarorum scriptoruni. Hjhc sequitur Sciop« ius
Tutocbtis Lyf fiusjqui tunclcdt sputant^cin: CICERONE am VIRGILIO calknt § et
vocv bu^a U. ph rafcs, ple« anqgc naturaii f arlotaducrla.cji ptincipum.&
vutgi vfu pc» i cptir i tete pjfcia vctii rati^e CfiaftAtjA iamolet. Eft cni
M%icfiigan^ntc Hcausdcnotamisim icftigata, copulanrifque et dri^htntis
rcs»prout in natura cpcriunrur» mcthodu 5. Notatcniroc(rcntias,
aftufqlic,&:hjt» )itiidincs, vt if.fj^ viJcbimiif. Hanc Grammatici vulgares
damnarf ut, fi dixcris, vir# «ofus, ridcanr, qi.oniam CICERONE dicit, ftudiofi)
s:5c cnm vo* :abulacx rcbi]s,non cx autoribus dcccrpimus, exribil.inr. Sco«
iim^findtm Thomam, aliosque, qui mngiscx rci natura oquuntur damnant ifli,
profc£t6 damnati jgnorantix, et Wodicitatiscrgaflulo.Vndi 5 Grcg.
maicftattmvcibi Oci fc rcgults DONATO inclodctcnti^n dcbcrcdcclarauir. Quid
noii obloqiiutiircttmiiouascesifiucnimus vocabulis CICERONE in* 4
(jr.min.itic^lium dicibllcst proptcrcaq ic nou is voccs cxcoc;iramu$ \ NobismJ
uearavocabdla IijBC,prifiialKas, eH\:ntu,cLlcntiarc,matcriarc, 2cc. huturtnodi
CICERONE ncti^uc d Upliccrcnc,liccc ignoca olim. Itcmquc et ip(c ait :
Beatituio et beattta^, vtrunqut ^nm ifeivfu m jlUctuU funt vitUtbmU : cik vbi
'nuUcr^fi* -xpfS «iixic, effcntU. At^Caoli opbis lcgcs pr«(icrtbaac: cr- go^5c
(cieatum coardAnc, ciuam Cmraipfeampliairct, (i occaCio et ftieatia oon
dcfutHeac : U Houcius licecc dixie iempjer. HmttJmiMi Sipajpsm tmideor cum
Ungua Catonls OEnti Sermnem ftstriitm ditdmritjCP* nond rernm Momina proiuUrir,
Lkuii fempenfue Itcchit Signatum frafente nota odticere noniciL. rUto
p(iinu»-dittr,idca: 5c Aristoteles. Eatiielechia: att noiicg O£rimaIitas,
&qiiiddiiasivi4e primam partem Mec* libr. I. D/jfercmia inter CimUm
Philosophicam. Dlffort Gratiimaricaduilis a Philosophica, in vocibusi phraH. In
vocibus iila fe atur auioritatem vfiim} k quo adc6 dircedere tjmet vt nec
novarum rerum vocabula oott^i admicjcac. Vndi polunt dicere, bombardam, fed
tdr* meotumljetticumj quod nomen commune est omoibus machinis: errant ergo
primo trahcntcs proprium ad commune J Sccunvio vniuocamad j Eqiiiuocum: wum
cnim brodium non habcn vocabilum in Latino, rcJ dicitur ius, quod 6c lcgC
significat rconfanduc ergo rcnliim. philosophus vcio vocabulum iniicnict
proprium in sua Graautica. Quoniam il!i vocabu^aaifcdiuanon trahunt a
fubllantiuo, (icut oporter: Vtrcascotmcffuudit virtiiofum, hoc
nonTtuntur|fed{\udJo- fii:0 iicunt i qtifi, vo« longe abcft 4 signiticatione
vera, dc )3 im cileoti^ notacc voluot, dicuot Quod cft quo iud crat cffc,
Iiidicro quidem modo: cum vocabulum quidditas, et e^Tcntia, fint
significantiora brcuiora. Bcnibus^ ic dicat Rcx Turcarum, dicit RcxTiaci^e, tam
ridtculosc, juim superstitiose. philolophica ergo fcdatur commoditatcm, 3c
rationcmj vocabula significant ex natura rei et non confuudanc cn fum metaphora
x qui uocatione analogia. Ncctcmpusn; ni6cationis fruAra cxpcndant(qu6d
niaximum cft dctrincntum:) ficuti faciunt Grammatici, descriptione pro vorabulo
utentes. Differunt etiam in phrasi: ciutlis cnim vtiturphraH accepta in foro et
curia apud magnates et plcrumqucdicit aliud i proprio sensu sed vfusfacir, ut
sensum alienum vediat oratio. Sic dicunt idem e dio tollcrc, prooccidcrc et
pcrdcre. Id autem in philosophia significat de mediocentro m pcri» hcriam
trudcrc. Similitcr aiunt, rcdigcrc iiiordincm, pro >riuarc Magislratu. Atin
Philosophia significat ex confuso nordinato, in ordinem tranfirc j ficuti cum
Chaos tolUtui naliquoncgotio, vclinmatcria rerum. Quaproptcr aos grammaticos
nil vcrebimus. Eoum enim est confcruarc vocabula ac declararc (Imilitcr et
DratiorKs:Phik) philosophorum vcr6& Anificu cft inucnirc et ordinarc.
Proptcrca temcritas Pacdagogorum miranda est, cum T hcologos cm€ndant,
proptcrca quod Ciceronis vocabuli 5c phrafi non vtuntuitcum potius laudarc
dcbcrcnr jqiioniAi omnis Artifcx (ux Artis vocabula inucnirc dcbci jfic clara,
kpropria imponerc. Hoc autem palam est, qupniam ex auiusdcfcdu acciditjvr idem
vocabuluiri aliud significat in v- naartc, et aliud iu altera. Unde, apud rusticos, “liber”
significat ‘arboris corticem’. Apud litcraios, “liber” SIGNIFICANT PER
METAPHORAM ‘codicem.’ Apud Politl- :os, libcriatc ffucntcmr; apud oratores,
“liber” significant, per metaonymiam, ‘filium.’ Similiter, “verbum,” apud grammaticos,
est orationis pars significans solum. Apud theologos, “verbum” significat u
test ‘conceptus animi, delaratus aut voce apud physicosacrisvctbcraiioncm
notat, apud vulgus locutionem, 6c aliquando omne vocabulum. Proptcrca notaui tx
Yarronc» et Nonio, &Fcftononcxtarcvoc:» bulum apud latinos quod plurcs
significationcs non habcar, quoniani 6 grammaticalium. /ucccnio Principuni, et
rei publicæ mutationcs, 5c f cmpora jpfairohunt voccsadnouas signirtcaiioacs.
Philosophia au-. fcm non (k*. ria?:crca, Grammntlca ciuilishabct ortatcm, in
qua vigcr: et illam amplcduntiir Grammaiici: dicunt enim sub Cicerone 6v
CcrUrcavlulram lingu^m: proprcrca non Plauti, ncc Ccci!ij»ca? tcrciumqiic
fcnprorum priscorum iermoncmac- ccprantjicurnccrcccntiorum quaiis PliniuSj Ambrosius,
Augunini; s, e AQUINO (si veda) At Philosophica non agnorcit.rtarcm lingua:,
sed raiionalitntcm: amplc^iturqiu: vocabula bona omnium temporum. Proptcrca
3cnoiia fi£ta- quc vcrba probcconucnicntia rebus diccndis compk^itur
iuucnirquc: VI cnim Horat. ait. Licuit /(mperqjuJic^I^ Signatnm prafente nota
producere nomenl Et f hrafim addcrc: pra:rcrtim cum impcrium rch^gfa,' et artcs
nou2 fucccdunt, et loqucndi modub.-voccs camt proptcrrcs,non rcs proptcrvocc?.
Vndc fon.m Eic;c(:.i« fticum vtitur vocabulishifcc, canontzarc: {piriruali.
ctlutura,6J: aliishuiiifmodi in sensu proprio non L.itin( r»im pri-
fcorum.idqucfi accufcs impcritus&rudis cfiS.NwfwiCLSvnic authoriiaccm
vocdbula fiiniunt. OVpCfftitiose colcns grammaticam civilem, languct id j3pugna
fcrbpxumj crbacaptatjrcscfFugiunt quas præfcrtim ipfc fuis non infignit notis,
et notas alienoruin r con fatis notas colit &: vt Clemens Alexandrinus i.
Strom. 3. inquit . funt SophiOa: infcliccs, nugiscanoris gariicntes,cum in
nominum dcbita, et ccrta didionnm compositione et connexionc tota vita
laborent; cicadis apparcnt loquacioics: U allcgai coiuxa cos rUtoncm, et alios
Phi-£amj4ruIlA\ Lfherprmnf. r oibphos prleium oloacm LcgiUtorcm, ita diccn« xm.
Adlingtia afpicitis, dulcia verba loquentes Quiltbet at vejirum vulpis veSligia
Jigit. Cun^is efl vobis petulans mens. 'ulpesquidem tnfimulatfone
iapientja?»quamnonhabent» Sr in latcocinio alienaf, (unt fyci^i vulpcs :cum
enim de fno loo habcanc^ nid vcftes, quicquiddixete philosophi mutata r^ene
verboruni pro fuo vcndunr. Mcns cnim pctulans vul- pium fui amorccmmfc
ipfamdccipit,putatquc fc plus fci- :c,quia fcit verba, quim qui ics
inucQigauit^nec nifi fua Grammaticavcftiantur,rc^la,&vcra, qu» dicit
philosophus, reputaf: hincaliena vcndit impudentcr profuis, \*r-' xsqiiia ornar
fois. Horum fcimo cfl calix Babylor.is (in-quit Oiigcncsj in qao errores ctiam
pro dodrina, nedum furra, tradunt bibcihia 5ophi(lar* Vakie caucodum eft crgo
Phtk>rophfs«oe tis Aia icriptacrcdanr, qui, (lcut pcrdiX|io« jcne, qt^a^noapepeierunt.
Honim iniidtasmillies expertui :oquor. Cauendwineilctiam Philosopho, ncrpernat
citti edl jQttinmat icam >dum tameo rdHisconueniat rcitis.Con« remnitur enim
d.tbtba petulaoti quafi indoiElus: et pucfi fic^co equaceseorum quorumeft folum
grammattca ri»"ihc tjOtjcat», notanr fimplicitatcmfermonis: rcs cnim
noncurant, quilh|HS£ordctcnusmitcntur et optent pro gnorantibuscoshabcnt,qui
eorutii Grammaticam non (c* [^anrur. «Sdpicnrespauci (unr, (\uItorum
infinitusednumc* rus :hinc eucnit »vt iiUablustaii^a, diMitiis ^dc do^ioa:ho«
Qorc vacueniur* .De partibHs Qrsmmatiea fSf ^^9^ m QVoniamGrammatica
congruitatem 6t(ktonh (cri- prionis habct pio obj c^o di^io autcm iit cx vocabu
s ^ ram matic Aliurn lis : vocabula cx fyllabis-.fyiUbacx liicrisiidcopartcs
Gram- inaticx putantr.r 6c dc litiiis i. dicunt Crammatici om« JiCS. Ittera ^rima parte Grammatica. Litera est elementum
primum, idcoque minimum orationis. Dicitur litcra alituro, quafi cxaro, quohiam
cxararur m orcp^imiItuw««tatuLdlij fcflptura per manuamia, Grammatica Græc;
Jicitur quafi literatura, quoniatn dfuis elementis habet etymologiam.
Poniturclcmcntum loco gcncris. JEfcmcntum cnim cll id, cx quo aliqiiid primitus
componitur. Ponitur primum, ad differentiam syllaba, cx qna secondo componitur
oratio. Ponitur sermonis ad differentiam corpusculonmi atomorum, qu.rcxiftimanturclc.
xncnta rcrum. Additurminimiim, ad ciuficmrci dcdarajioncm:li cracnim
iiidiuiiibilis clh T^e numero Utcrarum. SVnt autcm litcra: viginii trcs apud
latinos A B C D E ^Sj^,i,K,l>m, n, o, p, q, r, f, r, u, x, y, 2, quarum
Latinæ non luntnifi dcccn)& noucm,ctenim K,y,z,x,d Gratcisacccpcrunt :
vtcbnniurcnim pro K, chjpro y,vtcbamur,vjpro duplici s s i pro x,vubaniur,s c.
* 'A;'Tandcm h, nonvidctur cfTc iircra, fcd afpirarfonisnota, addensaliquid
fupra vocalcs. Catulhis cnim narrat Arrium foUrcpronuntiarc Hinlidiaccum h,pro
lulidiæ. ANDO: LibeffrimHsl. POflunt inucniri et alix licer t, vt •, parauna «
et nia. gnumMtcm duplex g:in vulgan cnim sermone aJiter pronunciamus, gli, in
vocabulo agli U in vocabulo mgli gentia. Item non datur g, qua: faciat (bnumx
qualcm cmn omnibus vocalibus. Non cnim ita conronat g,^, (icurg,;, vndc Arabcs
triplcx g, habcnt, iuxta tripliccm pronuM^. tioncmhuius literæ. Pia^tcrca
litcra r, alitcr fonat cum a^ 5cciim ^, coniun£ta; proptcrtabcne fuitaddcrc k,
&ad- dcndacHec altcra litera, qi:a^aicdium fonum habct imer r> et
K>vcin vulgari fcrmonecxpcrimur. Pxxierci litctame- dia imcr dc;^,
rcpcricndæi Tctia litercnim pronuntiamus r, cumdicimiis^rtf/y, et cum dicimus
gr^/i^ > prxfertini in vulgari sermone. Nec fupplet ii;, pro /«nec 0
duplkem^^ji^, appoitas, vtia] ?pgti(ggi4eclarauimus: qua propter dclinea.
uimuschara^tcrem m€diumhac figura, Hi^ani vero fece. runt cum cauda f
Prarccrcsk indigemus dup'ici /, confi suntividcliccr» et voca1i: quem ad modum
Hirpani^&Heb.2c Arabcs vtuntur jproptcr cadiximus ;\longx figura?
consonantem : qui Hcbra?is cft j/ vcrobrcuis vocalcrr. '^I an- dcm
duplici,vocali et consonanti indigemus, quemaJmo- dum Hcbrj:is, et Arabibus
rationabilitcr vfurpatur, alio- C]uin mu!ra vocabula faiso pronunti.bnntL:r»vt
vt^a. vbi nifi secundum altcra figura sciibatui pionuniiaiio fallirni.
Similircr et iuuenis^6i /V/;v//5cc. consonans v, vocari dcbci vau^ et
confonantcs ; Jcd^vcl /«^vt pra:fata lingua admoncnt; Quaproptcr A Iphabctum
nostrum erit quod sequitu|^n. -^,^,f,k,rf^/,^,G,^^;V,/,w,»>^,f,r/,/ r,»,
v,sf, Lkerarum alU ^vocaUs^aliA confonantes. Vocales quiiiqiic a, e^i, o fU^Sc
dicuntur vocales, quoniam aiteda vocali sola, moUica vaticutc tnoduiationis,
expiiiwuntur. Cotsronaotcs ^uat yigititi i^d^fti^G^btj^mj^^f^rJ^ Dicumur
consonantes quofiiam cum vocalibus simul Ib* nant. Instrumenta enim vocis, que
sunt lingua, palatu noi» labia,^ gurguiio, vocem (quateit expirart æris per
arteriam vocalem ibnus) configurant: 6c cum illo dicuntttCCon£6narc non autem
perlbnare vt vocales. ConfonaniiLim alia: dupliccsvt j^jtf,/-, alix simplices»
vt oniacs i^iiqtt^^ 51H3C cnim vilCD» pco duabus; noa autcni Sunt apud Hebræos
dc Arabes duplices dmnesconrotian teSydum pun^o intermedio notantur. Apud nos
vcrb fol«ie x.^yt, ftfnt dupliccs abrque pun&osquas autem vq« lumus
duplicaie» duplici codemcharaærc noeannus. « m Solem contmgi vocales non
eiufdeni generls] con^itmrs, unam syllabam longam qHamms per se ejfent brenes.
Harum comun flio voci' SHr Difhthongus. Sunt autem apui Latinos veteres
Dipliihongl q inqne ^,<r, tu^eUiCiy(cd in v ulgai i Tcl- uionc add Ci t u t
to [ D li ilio gf^qiiot sunt combinationes vocalium inter se, prætcr quam in
fine carminis po<^tici, vbi /ui, tolui, voi, mie &c. pronuntiaiitui
dissyllaba, qu alibi pronuntiantur aiOnofylUba IQirguuntur litec coafonances
iamutaS)&;fcmi-vo* D Mut^ funtnouem. C D F G K P .ii. 7*. Etdicuntur mut( I
qupniam mutum habcnt fonum, quafiGom nuUa vo» cali^vel vocalitatisaffiatu
proBuncjat. Semi-vocales sunt VII. ^.ilf.iV. R,s, j,ViSc dicuntuc semi-vocalcs
quoniam habent partem soni vocalinm .£t quidcni S. apud-^ucretium caJit Inftar
vocalis:ait cnim. Sceftra ^tfku^tadem aliis fopitus quieu efim . I^ta
diftin£lio fuit vcraapud GrnscoSj Hcbrazos.Sc Arabcs: qui lircras pronuntianr
quali diclioncs: dicunt cnim pro J4.B.^lpba,Bita,S) CAkfh.Bct:h.i^Eliph,Bat.
Scd ia idiomatc Latioo pronuntiatui limplici sonodc truncatosi nevocjlibus,
idco omnes sunt routæ: licet non pofllnc pronuntiati fine vocali recunduninos:
tamen secundum nar tvfam. omnes intelliguntur fine vocali nobis qui et vocalest
etiapi truncat): proferimua. D'cLiiKUr liquidx L. H. M. N. quoriini liqucfcunt
m mctrc-.ira, vt fvliabai-n brcucni etiam producanr, accommodantur que
brevitati et produ^iomi dur Tunt qua: fcruant sonum et tempus. Syllaba est
Uterarum vfurpatio ] ^nins fo^ ni, "vniufque modulatioms partialis index.
Quonia ex literis syllabx qii possunt esse pars vocabuli propin c^iior:i
moiiiatv^y 111 bi t n n nc iikcnd um; di £t is iryliabano vcrbo Grx. Hoc est
comprchcndo iqiionia Qi plcrumqucplurcs literas comprchcndir. Profe^lb quo nos
vti- niur literis, id valcnt jqua propter usus fecit de litera syllabam, sed
non absque raiione; alioquin de quacumquc litera facerec syllabam. Facit
autemdc sola vocali, quoniam sonum habet, non de consonante, qua: non habcr.
Aliquando fic ex duabus vocalibus j vt diphihongum monosyllabam jali- qia Jo cx
vna vocali, &vna confonanrcjvr,^f,aliqi aJo cx vna vocali e duabus
consonantibus vt J?er. Aliquando cx vna vocali et tribijs conionantilnis, vt, //r./,3c
rizjjaliquanJo cx vna vocili 3 quaruor consonantibus, vt firum jaliquando cx
vna vocali q; iinquc consonantibus, vt j9/rp, Pluribus noa viurur LATINII at
Tcutonicis et Polonis vsurpatur. Vbi vidcs n6/oirc cx pluribus vocalib. fi.
rifyllaba, nifi abinuiccmabrorbcantur, Qcut in diphthongO i sed ex una tanrum
quoniam ipsa sonum pctfc<S^ um habcr. At ex pluribus consonantibus .ficri
unam syllabam vidimus, quoniam per se sonum noa liabent, nifi vocalibus
copulatx. Plurcs autcni ponuntur ai modifiationem illius vocalis, tt quod purus
lonus non SIGNIFICAT, (bni modulatfo SIGNIFICET vt in Mctaph. doccmus, dc
nominum impositione loquentes m Non reftfc Grammatici dcfiniu DtSyUaba cft
comprehensio literarom sub vna vpce& vno spiritu indiftin* dbo prolaca. Nam
syllaba qvando que constac ex una litter;: vc prima Wmamo. Nec dicas, habct
ordiocm ad comprehensionem subrcquentium. Etcnim prscpofitio noti hjbct
ordincm, ncc,vocatiuum, imo est aliquando litera, 5c syllaba et DICTIO ET
ORATIO. Igitur noa re£le dicirur syllaba comprehensio literarum, sed potius
diccnda crat particula vocabuli roni partcm pctfcctam facicns. Et cnimiiulla
cpnfonans potcft faccrc fyllabam, quoniam pcrfc sonum (lonedic, niacum vocali.
Vocalis autcm cdit. idc6 potcft; c(re syllaba. DevocsMo] {.farte.^rammatks.
Vecabulurne A fonm ort ani^alis frolatus naturalfpus inflrumemis formam, d
SIGNIFICANDVM aliquid fim^U^ mmie conaftum. Ponitur /ijwif tanquam genus j
Omnis cnira vox sonus est &noniconucrfo. Dicitjar^/rv&rt/ w minutlr ad
differentiam sonorttm, quQS ventus et tuba, et rcmi, aliæ. queres, cdunt 5 qujc
pro pric vocabula non facicnt. Pici- nii* natuntlihus inHrumentis fomtafut » ad
diffcrcntiam fonorum, quos anmul cdit AD SIGNIFICANDUM, scd per instrumcnta
artificialia j qualiafunt tympanum et tuba 6C campaia i quibus ab cxuinfcco
im^onitur SIGNIFICATIO iattamcii Uit, conim foni vocab-.ilanon funtiquoniam nec
pcr natural/a inftrumcnra.ncc naiuralitcr formantur j (cd pcr artificialia et
anificialitcr. Additur,^^/ SIGNIFICANDUM dctcrmirutte conceptum vjc?:tis, nd
cxcludeJum voccs.qua; nihil dcicrminaii ll5nificanr,aut cx naiura.ficuc
intcricdioncsincq e ex im- pofi:ione, ficui ncmina et vcrba. Scd irdcterminate
v t^»/^ f.rf. Et prxtcrca ddhin ial/.ptid fimjjlex mcnte conccpitm-^ quia
i:-itcric£lioncs,pafl*ionc5, &affc^ioncs, dcdarant coniplcxcpcr modum
oraiionis, nonpcrmodum vocabuli. Vc- .liim cnim vcro quidquid mcntc
apprchendimus, pcrfonuin imiranteTJ iHud in configurationc litcrarum
cxprimendo, vocabulum facimu Vocabuiumautcm vocatur TERMINVS apud Logicos, quia
lonos confufos 6c indctcrminatc SIGNIFICANTES ad aliquam ngnificationcm,qua ita
hanc rcm, et noa aliijscoiifusc fimul intcllic^amus, contrahit. Diciturdidio
apwd Grammarieornu TrrctttrTiiuClXiim di£lio. ctiamvoca* curoiatio,ne dum
parscius, Tfot fnnt genera vocahHlorumyquot funtpaytes orationis immediate.
Oratiocnimcx vocabuHs componitur immcdiate, cx litcris vcro et fy llabis
rcmoie, et rcmotifiiræ. Quem admodum mundusimmcdiatcconftat cxprimis corponbus,
vocjtisclcmcntisjtanqiiamcx vocabulis: prima autcm cor- poracx caufis
matcrialibusadiuis, &idcaljbus, et formalibus tanquam cx fyllabis. Caufa:
autem mifta: cx propriis particulib tanquam ex litcris. Vnde LUCREZIO
corpuscula indiuidua literis comparar. Quapruprcr in (cqucnti ariiculo tra-
anntcs dc orationc,fimui omfiCS partcs cius,acproindc voca- bula
coDfidcrabinius, Liher primu^s, J5 Gcncra eigo vocabulomtn feptctn sunt
iquoniam partcs orationis per feasc fum iioaiiiter reptem. etenim T)e ^HArta
parfe Grammatiu, hoc i[l dc oratione Caf. j. Axt. u Oratio vocabulorum
compUxio, ordinata ad mamfefiandum quidifuid animo comfUxe concifttur. QVomm
vna di&io fiu vocabiirum non (kch oratio^ lem^nifi rubauditis
pluribusdiSiombi Vt cum qnis •inttrrogantijV// fanmy retpondct . volo, pcr
vnicam diaio- Hcmiquxviriutc contipctpronon)cn,& nomcn,^^;;m. Picptcrca
diximus clTe orauonem complexionem vocatulo» rum. Addimus fri//>7fi/<?raw
: quoniam niii ordincntur vocabuIa, noii fjciiintorationem. Vifidican :volo
Pctrusfcrum,iguur,cun j&c.nihil SIGNIFICATVR SIGNIFICATIO corationis. Dixi,
ad manifefian dum quidquid concipitur rnenti CQmplexc 5 quoniam^ prmsc
Qncipimiis animp fimplices,4 dcinde vocabuiis manifeftanMisjQK^qnci tta
vt,^tiQK nenn conceptusexprimant. DemH^Nm^^imus res coiC ceptas,vti funt in
natura,& facimusorationcm.VbcabuIær* ' go (ignificant restoratio
complexiones rerum conceptarun9.i., pendix, diutfioqne orationls in confufam\ ^
diHm Ham. VpIcxquidcmc(loratiCi aIia confura, aliadi(\in£la. Confi^ia fitabfquQ
vocabulis, lcd folum ligQisclIca tantibus animi pjflioncs, notioncs et
afFedioncs. Vnde i Grammaticis vocaturparsorationis 6c intcric^lic: quoniam
aliis partibus orationxs intcriicitur. Scdnonrcftc. iccnimctiam fola profertur
intcricdio vocata: et fignificac totum quod oratio, fcd confiise;vt ciira
ridcns cxprimir, ^h, ah.ah, Et admirans, P^tpe : 6c imprccans veh\^ plorans
ehu, Quaproptcr non rcde pars orationis ponitur, cum fic oratio, ficut cumdico
idcm valcf,ac, cgo pioro &c. Oratio autcmpcrfcdacft, quardillindc
(ignificat et pcr partes qiiiJqiiid mcnsapcrirc vult. De partibm oratioms
dtllin£ia.Sunt partes.JlTMioms Jl^e99^nomerf /verburril fartictfmm, fro nomen,
ad nomen, adverbium, conimctio. Probatlo et fufficientia. OMnis cnim pars
orationis aut SIGNIFICAT ciTcntiam rerum ficcHnomcn, didumquali notamcnencnti^,
vt homo. Aiit fignificat aclum clTcntia?, 5c hoc facit verbum, vt: “amo” :
didlum a vcrbcrjtoære, quoniama£lus prc- ccdir abcficntia foras, icwx vox in
ærcm. Aut fignificac a(flum fimiil cum cflcntia j et fic cft participium, vt
amans, quoni.mi partimaiflum dcnoiar. Aut fignificat pcrfonam cllcnticr,&
ficcft pronomcn, pofiium loco nominis.vt cgo, et vos &c. Aut fignificat
rcfpcdus intcr c(fcntias, et circun- ftantiam,& modum^& fic cft
adnomcn, fcu pia? nomcn, vt contra, propicr, cbm et c.qiioniam nomini
prarponitur SIGNIFICANTI ESSENTIAM. Aut SIGNIFICAT moditicationcm et
circumstaniiam adus. Sc ficponituraducrbium;fic diftum,qi)oniam ftat iijxta
verbum sigmificativum adus cuiulquc :vr bcrc, foniicj^: intcridic: :dno Qicdc.:
et SIGNIFICAT :xpriniit|ii itur^cimilit > plofo &c. cntiam rf- cftcitvW'
afius prc f bcrci. Liierprimus. mj forticer» heri.bis dec. Auc coniuagit
effentias inter/e aut adus incer fe auc efiencias cum aftibus, auc ipforum
complexiones: et fic vocatur ^oni un£tio, pars fept ima s vr, &tenini,
igicor. De quibus figillatim dicere opor. tebic. PArriumorationisapud
Latinos,alia:funt declinab les, vt, nonnen, verbum, participium, &:
pronomen AJia: indeclinabiles,vt pra:pofitio, aduerbi.um,8c con uindio. Apudquafdamnaciones
alicer. Declinari dicnntur, qua: in fine variant fyllabam att irariaciottenr
MODI SIGNIFICANDI. Qua; non varianr modum, nec fiineiio vocis,dicuncur
{nondedinari} apco' VQcabulp, ex corporalibus fumpco. NOMEN est vocabulum, pars
Orationis declinabiiis vel particulal>ilis, significans ej OR*hciam.
cuiufcun« quereieximpofitiqiiie,. Quoniam de nomine, vi Oracionem in^redimr,
cia^ ^Aac Grammaticus: propterei definttor per hoc, quod eft- vocahuhtm,!
tanquam per genos : fed ad ^xpli- candum vfum dicitur, quodeft pars orationis.
Qupd ponitur loco declarati generis. Deinde dicitur decli- mbjUs^^d
diiFerentiamprasnoniiniSi6c Aduerbij,6cCo£^ i $ Grammatlcalium Qtmpanellx]
ittndrlonis, qu^ non declinancur : qttoniam dicunt vnam modo
circun(bantiamvautre(pedum, aut modificatio. nem e0renciarttm, et adttumeoram.
Nttlium vero dicit essentiam quac plures refpe&us 8c circttnftantias habet}
vndeoportcat ipfum declinart IN LINGUA LATINA, et CASUS admiteere in fine. In
ahis aatem lingttisrhabet pro decH- natione articulosjhorum cafuum notas, quod
nuUibi Kabent Aduerbia, Adnomina» 5c Coniundiones^vt mox aperinius. Propterea
non eft de efientta vocabulorum efledeclinabilevfed vel declinari,vt apud
Latinos j vel arciciilari, vc apud vt tlgarcb, et Hebrxosj vel vcrumque, vtarud
Grxcos. Dixi ^gni^canr. difFv^renciam confignificantium. Aduerbium cnim et
prononien et prienomen, &: Coniuncliio confignificant aliqua circa
e{Ientiam.& adus: nonautem fignihVanrnliquidrarum. Dixi (ffemUm. f\ A
diflPerctTtiam verl3i,5c participij quæ SIGNIFICANDUM, 2c efTcntiam cum
a<flu Itemque pronominis, quod mdiuiduaiitates& particuiaritateseircn-
tiæ (ignificat j et non efsendam immediace »nifi vc perfo. nacanu Dixi tandem,
'/iif^« >/fei>9 Quoniani Nomina CC ^erbaab intellec1:u imponnntttr AD SIGNIFICANDUM,
et non ab animi affecflione; quemadmodiim interiediones, qu£ nulia incellefttts
confiderattqne expe^kata» foras promontttr« Vrimum (orolUnum correSfmtim dejini
QYiipropcer fallttntar Giainmatici, dicentes nun ej/e fJrtem 9Mtom$ dedlnaiitm
ft^nijUdtuem fubfianiidm, autifnsUMBm pofrism vel eewimnMtm emtt cafu. Non enim
folam fabfbmtiam,aut qualitatem, SIGNIFICAT Nomen, fed omnemefsennam jkilicct
et quan- ucaceiu^ fotm.am;)&aAunij^ adionem,6c paiTiQuem, .,j,.i^'.d
rimilitudinem A difnmilitudiuem, Sc Relationem, et >^on-ens. Et enim
ScNon.entis datur crscntia ^faltcm •^iQt^llccflUj quamhocnomen, «//'i/KW^
fignificac. SIGNIFICARE SUBSTANTIAM et quantitatem et qualitatem 6cinruperomnia
alia pixdicamenra, est essentiale nominis: sed QUOD SIGNIFICAT propriam. vel
communem, eft accidcntalc-, nec ponendum erat Grammaticis in fua definitione j
cum nuUi fit vfm, ncque ad noicendum nec ad diftincruendum. Simihteretiam
SIGNIFICARE cum cafu, accidic Nomim in aliqua lingua qualis est latina ScGrxca.
In Hebrcxa enim, ITALICA VULGARIS, 6t Hispanica 6c Gallica non dantur casus
nommumi fcdarticuliipforum cafuumloco ponuntur. Sicucetiam '&: Noinina
Latina indecIinabilia, et finccnfibus, vtceUe U coTnu\ \r\ fingubri. Ergo
falluntur Grammaticnn definitione et efscntia Nominis. uotrnodisl>
JomenfignifimeJfentiam. Orrb Nomina fignifican tomnia prjcdicamenta^qua-
tenusfunt cfsentia:,nonautcm vc a(^lus. Siquidem albefaaio cfsentiam a^ionis
dicirj& albatio paflionis; non autcm aftum,qui eft albcfncere, albefcere
Hoc cnim verborum eft Præterea Nominum aVuid efsentiam puramdicit, vt Amor, 6c
Homo aliud vr ad iunaamal- teriefsenti<j; vchumanum:aliud vt conccrnit aclum
in omni genere. Quod vel e fsentiam aa:ionis, fcu a^lus, vc li^io ^amatio,
au3itio, wc\ efsenciam patienci5-,f »r^, treatura, amatura:vc\ essentiam
instrumenti aausjvc amAtorium, anditoTinm Jenforium, potef^atorium, qonu-o-
tant. Aliud efscntiam, cum poffibilirace aauiarvc y//- lefa Biuum: aliud cum
pofiibilitace poffibilicace paf- iiua:vt caJefafHhile : Mud fignificat
efientiam ordu natam ad a^am, exiftcntiamquc vel PRÆSENS, vc C ii p “amans”,
vcl prxteriram, \iamattis, vel futuram : \Z'amX iur:4S,6c amandus. Aliud totum
negotium circa adus, ut nego aamenttintyteri Umentum arfvamentumyVvAgo Paf*
lamento: aliud totaai ncirotiationis 'aut entitatis com-
prelienfionem,vtfl«//<«/^*^», notamen examin ^ Yulg^> effame^ canamey
gentame » et canaglia, rifri/agliaisMvid .xem cuni efficientia istnetificum
dolorifiatniyfrelificum.fic quxcunqueexfacio, &re,qux fir,coponuntur; aliud
cu plenirudine, roecanditate viamofofiKm vinofum vm» iro/ttmtilmd Nomen
eflentix comparationem infoper confignlficat}Vt vinofins^^ fottior\ aiiud
fuperlatfonem vtviniflsfimus ^fortifiimnu Concernunt etlam Nomina
<](uanritatem cxprefsain )fedajMid Latinoi foliim dimi- nutiontmwt
i)»munculuty mMsufcuks, Atin vulgari lin- gua etiara amplificant: dicimos entm
“signore” “signorella,” “signora”; {X,o,Stgnorotte “signorino” USggnorotu,
Primum Itfnpl^v^.H^^jpTi^imimiii i 11 irllfiiTimpllfi C4tj. quartum fiiblimati
quintum mihuit ex parte abC queaoie^lione. Patet autem > quod differcntia
flexionis, et finitionii vocabulorum indicant refpedlus addicos cfscnciis j vti
mox. deriuando confid Qrabinius. . Diuifionem fortiuntur Nomina ab cficotia
aquan- titate, anuniero, ab ordin e, a fexu, i formatione. Diuifio /. ab
efentia, feu eJI^MiaU^:Ominum Aibft^ff Pumin > aliud^j^il^* dinum. Lihr
^ritaus NOMEN SUBSTANTIVUM est, quod per modum subsiftcntislper se, significa c
j ut, “homo”. Nomen adiectivum est, quod per modum adiacentis jilceri significa
c* vcalbus,d: ut “humanus”, et rifibilis. ERgo duplexeft
Adied^iuuiHyalcerumrubflantiale folaquevoce adiediuum, vc i^ir/i^iM/f, et hBhta
num animse idiacens j cum dico » Amma raihnalis, vel humana. Aliud accidencale9
Voce2c re Adie£liuum.vc maUgnum^ 8c d^flmn adiacent anima: vt cum dico» Ani-
msi cfl maltgna vel dofla i homo albm. DTuifioprimafumiturredcab
efrenriaNomjnis^quas ; est SIGNIFICATIO. Et quoniam res omnis aurefl:
substantia, (cueffentia,ricucAtf«ip2c rr/^w^if/a/jaucaccidens ;, fubAantix- feu
efsencix. vc albuSyhCli^eu$\ cum dico,' / homp eA albus : crianguluscft
Ligncus*'- propterea omne. Nomen auteftfubftanciuum, aucadiediuum £c !y Aib- ;
; ftantiuum, idem qiipd eflentiale in hoc loco. Vnde al-*?h. ^ htdo eft
fubftantiinim, duoniam gnificac pcr modum fubfiftentis, licccalbedil^^ift^c.res
fubfiftcns in fc, fed ^ in fubiedo corpore. GrammaBt!ti^innen refpicic modum
fignificaiiai,nonrenifignificacam:ficut Metaphy/!^ Aibusvero dicitnradie
Aiuumsauiaper jfenon figniii. cat fiibfiftens,fcd inhacrensacciænfbue^Iten.
£c;pro« ptereætiamly sationalc hpinini eftfftdicAiuum :n$m licet
fitfubftantklcicciindumrem : tamcn (ecundum 8e fignificandi modum videcur
adicdiuum, vt accidensr. GRammatici dixcrnnt, Nomen rubflantiuum efTe
illud^quoddeclinaturpervnam vocem, &; vnum articulum, vc/^/i:/>orV^«:
vcl per duos articulos, 6: vnam vocem,vc ^/r^c^/j^r^i^mo. Adiedliuum ver6,
auodper tres articulos, 6c vnam vocem : vc hic, hac^ hoc fsliK' vel per tres
arc.& tres voces : vr hacacerjjæacris, et hoc <rfrtf •velpertresarc. et
duas voces : vc/&i^, tatU^ n^Us^Schoc rationalei vcl pcr tre$ voces
:vc^pfl0;, jtf»^, bonum. Sed quoniam lingua latina non recipit articulos ficuc
Qfxca, deciaracio ipforum eftnulla. Vnde multiGrammatici non vtuntur articulis
indeclinandoi Vuigaris etiam Lingaa nonhabec-nifiduas voces^ vt plu« nmum in
adie(fbiuis : vc kidiUB ^tiL kUntai^in pluralii hianchi hianc^iej^^saj^xxtx
&: I lifpa ri i^ i^rab^s^fe Hebraci. -PfxtereaHeclaraiio ipforum non d^i
nacttca No«- imnam^feda (Igno adiacence)& vftt; Vimjio 11. Nominum ex
qtiantiMt. Arck IXL. Nbminnnalittd commune) aliud propriom. NOMEN COMMUNE est,
quoJ plura Itmilin fimul significat, ut “homo”. NOMEN PROPRIUM est quod
significat unum, ut, “Roma”,5c /'<r/r«ij& giQptereaciiam vocatur
particttlare, &pcrloiiaic.- Hi£c<Uoifibdici Cttriqoanthate, qaoniam
commo. 4idcttr de. multis. N^m “Petrus ed “homo” “Paulus” c^hnmd Vrancifcns efi
homo, Propriu vnifoliconuenit vc “Roma”. Non cniin dicicur Roma nifi ciuitas
illa, in qua Papa regnat.F.t qua- uis alia; ciuiraces polTint vocari Roma
ificut&ali, ho- mines eciam vocancur Pecrus; camcn incellcdus luiius
Nominis, X<>w^,& “Petrus”, refpicitvnum »cuiusefl: proprium. Sed
profe(fl6 grammaticalicer omnia propna pofTunc ficri communia secundLim. vocem,
feupera: qui vocationcm fcciis tucem fecundum rem ; vc in Logica docebimus.
Reclc camen hanc diuifionem quancitaci adfcripfimus } quoniam magnirudo et
mulcitudo in (1- significacionc ad quancicacem spedare videcur Nomina eciam a
pronominibu fiunc communia, &: parcicularia, et singularia i vcjw^w
/;<»OT« altquii homo\^ hk homo'S\' cutfuo inlocodocebimus. Tslominum,
am?ncro. Ominum aliud fingularc, vt homo : aliud plurale, vt bomines* . T
T^cdiuifionon refpiciccolleAionem,&vnitatem^ XjLficutiam di^la ifedfolum
prolationem. Nam A#- m9, cft Nomen commune,& gens, et populus ; pluræ- nim
significac, sed pcrmodum vnius colleftiu. Et propter ealicctfit nomen
communejnon tamcn est plurale, icd singulare: hominei autemnumeri est pluralis,
quiaplu» raiicer profertur. £ t hoc in omni lingua similiter. Nominum, ix
ordine. Nominum aliud primitivum, aliud derivativum. i4 ^ramm Atlcalium
PRimiciuumell, quodanulIoefi: gramaticaIicer,vt;55-- moy et mdns. Derivativum,
quoclab altero deriuajturivt “humanus” ^h^^oxrnnt : sic “montanus” a “monte”.
Semper autem deriuativum est adie(3:iuum,auc verbale: primitivum xionitenv.
REclediflindlionem hanc ab ordine fumpfimus. Oi'- do enim est, vbi datur primum
et secundum, 6c tertium feriatim a primo^ercro quia aliqua nomina sunt primitus
impofitaadaliquid significandum substantive: dicunturrc£kc pr iiiii ordinis :
qu x vero ab eis, dicuntur deriuaTT, ficutriuus a fonce. Ecquidem datura
deriuatione etiam deriuatio. Nam a Marco deriuatur Marcel- lu5 ra MARCELLO
MARCELLINUS Ec a lufto luftinas .drufli-. no luflmianus. EtquidemJy
luflus/umirurfubfiiantiu, quarcnusab eodenuaturluftinus &Iuflimanu. Non
tamen inuenies derivatiuum, quod non fic adiecliuum, vel. verbale "i
patreenimdehuacur paternus Scpatrizarc. DAnturNominapofitiuajVt iu^us-H.
conaparatmai vc iufii6r-H fuperlatiua, vtjuffifiimtts SIGNIFICANTIA magis
iustum et maximtiufi: um, et hoc apud Latinos, non incundis linguis. Et quidem
compararivum derivatur a primo cafu. definenTeini.fi.n.itf/ fiaddmius ar, fit
iufiioribifort} Jortior. Ar superlativum regularirer deriuatur a pnmo
cafudefinente ini/, autinr,^. vtkiufiif; et fdftis 'iufiiJHmuf, ftrtifsimus -
et a miftr., miferrimus. EXCEPTIONES LATINORVM. Excipiuncur hnitt,malus paraas
;;.v;^nflj: ex quibus noii deruiarur bomor bom^\mus^ 5c walic) ^f.^ruior^
ma(^nior ^rnaUfr-nus ^faf^ifitmui ^waf^nipimu, lcd a bona meitjr^ optimui ' a
malo pcjor^fcfamui \ i paruo nntior^ mir,i- mus : aaiagno, major^
maKimu!.F.xcipiuntur noniina desinentia in ificus y ytmaj^ Tiifiius ^fiiakfcns
hcncfccntue beneficus^ fimJia : 5c quibusderiuanturw<i^«//ffr77//(;r, w^-
gnt^cenn^imus :*nalif(€ntUr^ malcfcentifiimus : benefcen- tijlimes, et
similiter in similibus. Prsctereo excipiuntur qu^edamnominain desinentia
vtfadliSyhL humilts quselicec producant faciUof^ humlior it^n^en non ad-
iungunt^icem fafiltfiims kamiiifitmusikd fadUimus U humslUmus .^radiUmns.
Dicimas camen ab vtili vtiltfii'- iffffi.^pudPliiiium. In vulga naucem
lingaaperadiier bia gtadaadcur, vt fi^ Bonp i l piu h no : ntb pnrfidiu
^o9i;/^m^i>9r^/jfim^ Gailic^ vetbYm 609* qaoDiamtercio gradu dift^tfuperlat.
apofic, ' Grammatici b an c difti n^lionem vocant /peciei,vndc dicunc
prnniciuam speciem, et deriuaciuamrfed c^nn fpecies fitid quodfub fignato
genere ponicurraut rei apparentia : cum hanc diuifionem non ponant fub gene-
reafHgnato vllo,non rede fpecificam vocant. PofTenc cnim limilicerdiccrcipeciem
fingularem &cpluralem: 5C et deplinaCLoncs eciam fpecies nunciipare.
Philofofhifma Grammatkdtiqnis ad diriuationes. F DEriuare'6ft rluum de foncc
ducere. Fonscficntii rcrumeft, vndidacicarexiftentia et adasexiftcn di,
adtuaodii agetidi., fic natioulL Idcirc6 ex nomine, quod efrcnciam
fignificat^cleriuatur verbum. Nec potefl:inueniri verbum, quotInon fit a
nominervt cnima nominederiuatur« (?w/«<«r^,itaacaIore caltre^ caUface^
y^rafrigore rw/r/V/^^ i ab amore amo :Avita viuo^ abho- mine homifico erenim
vbi non extat verbum,oportec illud fingere in GRAMMATICA FILOSOFICA; vt a
remo-igare : a capite capitalare - a manu manej^pare dicimus in vulgari
idiomate, vt a patre fatri\\ars icc.fpaU leiiare campegparey fefleggiate.
Veruntamen vbi prius reruma <flus, quameflentiain- notuit deriuauimus nomenA
verbo non secundum naturam sed secundum neceffic a^ex c/^; Theos i, vidco dici-
tur5^£;5 Dr«;:&a lego dicitur lcFfor-i &:adiligegere dileUio. Essentia
enim diligcntis qua diligens est, nomen non haber, ficuti multa, quorumeire eft
adic- ctiuumnon fubfiftens. Quandp veux^ilVnm ctTmftro~a e- xiflendijVel
operandi,vel agendi,vel parrendi fimulfignu ficatur,tunc ad vtrumque fignificandum
fex nomina par- ticipaliaderiuanrur. Duodicunt pocentiam adjndlum, \l\amafjilc
Sc ajnatiuum : fuFiihile et faBiunm, idefi: quod poteflifieri 6c quod potefb
facere : 5c duo significare frentiam cum adlu prxfenti, vt amam et amatum,
portans et porcatum : duo vero cum aclu futuro, vt amatnrum et amjmltirK
ifiiFlurum Sc faændnm, ideft quod facier 6c quodfiec. Duovero præteritum
concemere aclu cuni cllcntia debcrcnr,qux tamen IN LATINA LINGUA non reperi u n
tu r -fed lY^wrf///'w ampliaturad prxfens &prxterr- tum sicut et ly amans.
PofTet autcm dlci Amatutam. et Amarans, lcclntum et ledatans :porcatutum et
porcatans. Qui ergo linguam perficere vult confideret. Diciturtamen
inaliquibuscacnatum,ideftquod cx- n:\uit,8c quod cxnacum efl : fed confufa
aclione cum paf. lioTie per inertiam vfus,cyranni fermonum : non auteni
rationis,qux Rex efl sermonum. Quando essentia non cum aAu, sed cum virtute ad
aclum dicirur, dexiuamus nomcnaliud in torvt Ai^ator, tr «dificatoivideftqui
arcem5c yim ardificaudi babct vci profefnoiicm. Rurrusqtiandoinftrcimen^m vel
a!iquid 4nftrtimen taleadillum adum, enunciacur deriuamus nomen aliud inoriam
tfinemy Viam dipnvm JotttMium exetutc^ fium^fcnforiumy potiftatorium
appetiterittm. Deriuamns in Mum &a^iuum, quando qiiod de gVr nere maceriali
alicuius eft prohunciamus, vcfa^itium, nouititium, commendaticium,
{litlaticium&Tulg6 niOr uitizzo, compariccio, acquariccio, 7 Q^ndo mocium
efTentia: cum adu: in«r<<deriuamus, V t /^.r, genitura, creatura. Quando
congeriem elTenriaram et aAuum eiufdem generisin entum dcriuamus vocabulum, ut
“firmamentum”, documentum, et monumenium vulgo par» lamento facimenro,
magiamento,fentimento. Item cum pcrtineraliquid adefTedicimus, in ile &ale,
deriuamus : vt/6m/^ ab hero, feruileaferuoiliumilcab humo, ouikab ouibus :
b(aciiiaIeabraciiio : exiciale ab exicio. Quando ipsu adu, vt cfTentia &q
m'ddita5.eft,Tel in ufl vel in ia vel aliter deriuamus vt Amorjlanguorjdoldr,
fa- pi£cia» do<?l rina, led io,amacio,iu fti tia, focutip, difFcritas. .
Quando efrentiam plenam adu, in entia, vt mdQlen^ tia patientia, conniæncia)
fomnolencia, pracfentia, clifw ferenti A^abrentia. Qua:dam dicnnt eflenttam 6e
curam uBlva^ in aHmm deiinatasTC Armencarius, Cbriarius,Commiflarius,de«
pdfitariasjlonuius^ 6c vulgo ftafiiero Caaaliero, fi)mie« ro&c«^ Qusedam
dicunt cflenti et a<ftusfimulmunus, £c iii ifl»«deriuantur,vt “lanihcium”,
“opificium”, “di/ridiuni”, puer.n. perium, “pontificium”, “sacrificium”,
“presbyterium”. Quxdam comparationem dicuncadie< fliuorum, quiedaniiu
perlationem m /«r, 6cinij7itai dehuaca, vcio ftior, iufl:ifTimus, aiufl:o,
&c, ii][u^dam dimiautionfim. ia mkm et vxiUm lum, vtwi^z/i^^a/ai^
peclurculumj corculumj &mollicel- lum, marceilum rcribillo,
refocillo&c. Qu^c aucem iiKlinationem,cum adus deleflarione in cfurn deri
uauc ^st,amor9fu>Si fragoftis J carnorus, vinofuj,, faftidiofus. Ac in
lingua Latina non reperitur verbum & nomeft has omnes derijuationesiiabens.
Picimusenim, Amol\ aman s, amatum^ amaturum amandum amati^um, “amabile”,
amacanumtamatop, amaciflimuus, amantior, sed deen: amacio, amamencufn^
amaficium, Amatura, Amanitia, Amorofus. amaticium jamæile :qdxtamen aliisnon de
funtvbcabuiis» ^ In vuigari linguadefimt dqriuationesiiiiiltx^fed alix Mifupcr
adduntur. Nam alfignpre dicinius signorone-,: signorazzo«figQoreito, signorino,
signonizzb, fignorclrr lo, “Pietro” “Petrone”, “Petrazzo”, “Pecrocco”,
“Petrino”, “Petrillo”, “Pietrazzo”. ^r^iriTfff iHdirmd^nii iiilinpni al ti
tudi- WMrfiprifaz^^o'^\^t\t\xA\n^modtcam dimi^. nutionem (finorinj^fXus minuic
5c fegregat. Stqrjore/' h,zd ceoericudiiieiii imbecillam traliic. St^oruz^yO ad
minimura, Suinta nominum dimfio a S^xUr^ Art. Nominum aiiud mafculinum /aliud
farmininum, a* iiud n^ucrum, alittd cc>mmunr,aliud omne y aiiad promifcudm
^aiiudincertumi; 'Otwenniafbulinumcft qwod mafculum in fexdi^- rum fignificat:
t4>jagta,& dbu*.. Et dcdiDatiir per arti culumbic. Latifiis,
vuigopeiri/. e"'Fxmininum.d[lquod ramiioam fignificar, vtfi: et alba
&mtt Uecd£. defignaaturper articalmiH i&^A Vulga per/tf. Ncucrum,<iuod'^ecau^
f«minam fignifioar, iFtcleclinaturper ai^iculuno vc ftudiuiti^^calbam»
][acionale. 4^eftiVi vulgarifennone arcicttlusneurri. Commane quodfimutma
fcuIumdC&rminani figoifi-cat:¬atur perarticttlumJ^i^ et hai homo^ti
adue* ni;&'ratidnalis» » Omne eft quod fignificat mafCttlum, f^niinam,
neucrum: 6c declinatur pertres artijculos, vc i^ic &: /;/r<: Promircuum,
quod fub vna fcxus (ij^niflcacione Hgnificacvtriufquefcxusanimal, vc
hicPaffer,ha:caquila secundum vfum loquendi. Incercum quod nunc mafculinc, nunc
fxmininc pro- nunciacur Wi&4r^£uiis^.tamlacinc, quam vulgariter,
Qunnmisresomnc'in omni rpecie.iubeant-aliqua' indiuidua fortia, vta<3fiaa in
generatione aliqua imbedlla dcpaffiua in generatipne^pr^fertimanimalitim
Larinitamen vfumrermotitsprsd scientes jionragnofcunt fexumn Lfiioanimalibur.
Etex his cradiaxerAmcad plaiv ; icas. Pydiagorici aucem (exum-ip x^undlis a g n
ofcttnc r^r bu$ : ira vt agens fit mas, patiens £emina, materiaque.: ammatici
raiiien in omnfveliocoonagnofcences, dti-/; fftpbj^run^ fettti1i>gc i^omen maribusr
&mininutnffim alias tranftute; nittt. Qiiaproprer Z)^»/ ^?te4ttt4iiafcul^,
terri^ fx^ mininc: Sci^vis mafculinc, fa:mininc, quoniain bis adioin
ifli^.pa/Iiorelucrbat. At in rnultis (^enus non ponunt,ncque.'enim ftudium eft
mafculu.s aut fxmina, &rcdc. Sed rebus fxmintisaliquando danc vtrumque
nomen:Aqua enim dicitur />wy^ flrminine, lateK mafculinc : et quidem aclus
voluncatis vocatur-appetitus mafculinc, auiditas fxminin^ : et defiderium
neutrali ter., Scamnura etiaponjcurneutraliter.cum potius Avminine idebeac
ponii qttoniam ittbfiac^vc fæmina fedencibuSft Di^itizecJ by Go
Quapropcerdiftinguendficftde feJtoPhyfico &c Grammaticali. Pliyficcenim non
daturfexus nifi mafculinus et fxmininuSjVt in viro 6c muliere:^ promifcuus, in
hermaphrodito, 6c in lymacibus, communis :nam motus vehemenriscft mafculeus,
debilis fxmineus. Neu- trum autc nil videmur dicere : non enim proptcrca quod
noncftmas nec fxmma eH: aliquod genus. Sed porius eftnullum g;enusphyficum. Sed
grammaticalirer dantur fexusplurimiiam di<fti;mafculeus, fa!mineus,neutcr,
communis,oranis, promifcuus, &inccrtus, fecundulo- queadi vfum, qttinon
semper nacurac correrpondenr/ed plerumque,in Grammatica humana Grammacica aute
Angelorum melias exprimic&per cercasvoces cetcos fexus &veracicen Sexum
Grammacici vocanc genus, nbnredevi^on enim funcduogeneramasft &minat V^in
logicapate bic. Nomtniim ajbrmatione Nominum apud est formxfimplids:
aIiudcompo(i« cx : aliud de compolics. Nomen simplex est unius vocis, compositi
pnis ex- pers, ut “animus”. Compositum nomen est quod ex pluribus nominibus,
componitur j Vt “magnanimus” ex magnus 6C animus. Decompofitum vcro eft quod ex
compofito deriuatur, non additainterdum compontioneaUa^vc Magnammi-
exmagnaninio. Onab re hanc distinctionem ex formatione voca- accipimus.
Cumenimres alix conllent ex NOni simplici forma, llcut aqua. cuius oinnis pars
est aqua ob ^lDriginalem homogeneam formationem. Aljx conflcnc "{^tyi
comj)ofitaforma,ficuti pirum ex circulo Scangulo. Alix ex pluribus compositis,
Ilcut facies hominis ex forma oculi et nasi et genarum et mandibulx, 6>:
auris, et ceterarum partiumjita euenir coportet vocabulis in fui formationious.
Forma enim totius ex formis partiuni; formx partium ex vnitatibus resultant
simplicium formationum ificuciin logicis declarabimus. Vocatur ctiam figura a
Grammaticis simplex composira iquos non fu- nius imirari '/quoniam formatio
propnus quam figura remhanc elucidac. ' Considerandum quod compositio alia fit
cx nomme &nominevr “magnanimus” ex “magno” ^canimo ta- ' •r^-La ex nomine
et verbo, vc “magnificas” ex “magno” et “facio”, j aliæx nomine&
propositione, vt conferuus ex cum fic seruo, 6ctranrpofirioextrans&
pofitione: Aliæx aduerbio et verbo, vcraaleficu5& male&:ficio :alia ex
aduerbio 6: nomine vt beneficium. Accidentia communia omnWus Nominihm. ACcidunc
nominibus declinatio6( cafuSjinllatina- Grammacica.; C G Casus est mutatio
noixiinis in fine Teu cadentia di." dionis in eodemnumer 6,vc Pecxus Peai
Pefro. DISTINCTIO CASVVM. CAfaum aliuseft reftus, qui nomina dnu$'vbcatun quoniamonmis
rei nominatio primainipfo est. Alius obliquu^quianon adres fblam nominationem,
sed enn m ad aliquid circa rcm fpcdat, &: cfl quincuplex, videl
Gcniriuusdaciuus accuIaciuus, vocaciuus. 6v ablativus Quibus debet addi
aduatiuui, vocatuja GrammacLcis feptimus ca(ufi. Nominativus dicirurcaftis non
quiacaclit ab alicjuo, sed quia in finc aliam cadentiam habet quamahj et rcclus
dicicur, quoniam reda nominacio cfTencix per ipsum est. Alij dicuncur casus,
quoniam a nommacivo U, ledicudine sijgnificatiomscaduntj &nraulinfine
mutant cadentiam. Dicitur gcnitiuus a gignendo, vel quia primus gignitura redo
vt quidam volunt, et hoc minime. Nam poctac non magis ingcnitiuo quam in datiuo
dicimus, dc- Patri <i4i/i««i, vicmior eft pzter ^cminjtiuo, qu.im patris.
Gettitiim Si quiadditvnamlitteram fupervtrumque. Sed dicicur genitiuus A
gignendo.quoniam pactcmjip geni- stiuum poiumus cum nominamus fihum morenij
fibrum, 'Vt Pl^tfUsIoannis filius. Sed non solum patrem,)[fdpofr u. '
fe(rorem,& fubieaum^^^ 5c aha?^luto|poDfe/ fxpe in^enitiifo^v <}uon1am
luri^ijf|if^jpfBkm i|« }$tn cum patfe faJtem Grammw^em^" » nefcierunc
vocabulum explicans omnia. - ad adhunc cafum pcrtinentia et declararunt eum
amaicri Dici cur dativus a dpiiando, quoniam ille', ciH quid datur, poniturintali.carttplerttmque»ticel
i^itcrdum&tui aufertur &, cuLtimetur56cc. Accufariuus dicitur
abaccufando, cjuoniam patiens. caufa quafi femper in ipfo ponitur ;
accuiatiautem cft pa. ti. Accufareaucemciletiam adnotare&fugillarc.
Vocatiuus dicitur h vocando; quoniani ciim quem. piam vocamus, in iioc ca(u
oblnjuamusjnomen, vt 6 Petre*' Ablatiuusabaufcrcndo,quoniamcum abaliquo quid
auferimus,ponnnusillumin tali cafu.led etiam caulaa- genspaiTiuaibi ponitur,6c
inihumenta omnia, quibus, operamur, vtquibusimplcmus &:vacuamus,vt.loquentes
deverbisJ declarabimus. A(fbuatiuus ab acluando^quan- do forma.inftrumentum et
pars indTnmcncalis adum concexnuncimmanencem,vtini. lib. docebuuus. Non
fuiRciuncpracfacrcafus, qubniam Poc Hiæftno. minatiui, vocatiui/& ablatiui.
Poeriveif6 geniciiii, datiui in fmorulariter et iterura nomin.i& VocaCiio
plural. ergo alij aidendi crant in cun^s declinationibus, vel ftandiitTt
in.articulis, vel addendi. Nam cum vulgb dicimus j//>^i/fi/o^/-non habetur
in latino mCifMfi^ fhtts, qui n on exprimic quod3ir^idnuit,pr«fertim inan-
tlionomafia. Declinatio est - variacio cafuum nomin.um gene^ jracimt Quando
nominain finccadunc, feu definunt aliter, cum dicunt efientiRs, 8c alitercum
circa elTentias aliquid de illis dicitur in lina;ua Latina et Grxca : in no-
flrænim vulgari noneft differenriacafuum,fi?dnumeri tantum:loco aurem
differentiarum pooimus articulos, quibuscarent Latmi et abundant Graccij et in
hifce cafi- basnonomnia eandem normamferuanc^leddeclinaoc abeavariando pluribus
modis apud Latinos jin vulgari enimnomiifi duo funtmodi,6canomiQadaisagnofcun.
tur non i genitiais, vc in latina » Giammacici cradide runc declinationes
nominum. DE NVMERO DECLINATIONVM. Sunt^titem Vfeclinaciones nominum fex: prima
caiaa i. genitiuus (ingularisdefinitin, diphth6gum, vt Mufa^ Mufa^.
Secundacuiusgcnifiuus fingularisdefinirinijon- gum vt “dominus”, “domini”.
Terria cuiusgenitiuus fingu-, Jaris definit in is, correptum, vt pater patris .
Quartn, cuius gcnitiuus finguiaris definitm i^; producluni, vt vi(u5, - vifus.
Qmnra,cuius genitiuus fingularis definit V/, vtfi- des fidei et fpcciesfpeciei.
Sexra^ cuiu.sgenititt^ifingulaxis de fiuit m ^, vt cornu cornu,: J,cfuS) lefu.
Nominacioos non indicac declinationes cafuum»] quoniamconcingic ipfittti
tpl«i^bus moJis accipi i N omina imponencib us, cum prxfercimd lingpa
peTe" mBain kuinam accesfianciur, fed in geniciuo ccncor4^ danc, Bc
io^cieceristpropterea a genitiuo babenC; diftinonem -fingular em, vc Poeta
poecas » Anchifes Anchi/se» Eneas Eneæ, Adam Adæ, Aminchas Amintb«. H^ep cfmnia
n6mjaa fpe&ant ad primam decIiaaciQneni, U tiberprimHs. coniieniunt in
genitiuo 6i opponuntur nominativo, Seci profedo Calliqpe est prima:
dec]inationis, &: concordat cum aliisin genitivo,(}uifacit
CaI!iope5,propterea. dicendum quodnomina purtlatina conueninnt,externa vero
variant in eadcm^declinatione: idcm videbi&in^»^ 5.&^uai' cai
declinatione«&x|uinta&rcxta. In prima Latinorum declinatione n omi hati
uus definit in a, breoe, ablatiQus (imiliter in, a, longumVocatiuus in a;breue
: genitious 8c datiuus in ar.diphthongum inxe videturvuIgQS latinofumeriraire
iomnis (snim ^e^bet ab omni et /ineulo difbingui, quKndo præfef^fhi non
adeftarticulu5diuingues,nequeprontxciatio.Tgitur non tt6th dati0us,6c
Genitiuusin ^ddtniSt. Loco Quorii vulgares ponuntartlcuIos^W&«i/, vt,del
poeta&jal poe. tas, icrrbirur.tiecre^ amnormft renuerutponentes poeta in
nominativo, vocatiuo, et ablativo. Nam necvariatur quantitas in pronunciando
nominatiuum et vocatiuurhi necfi variaturin ablatiuoagnofcitur j cum folum
penultimarum in latino agnoscatur quantitas. Prasterea in plurali latinorum
numero prmiac declinationis nominativus vocativus qacdermunt in a:, dipbth6gum,
genirivus in4r«wdatiuus, 6c ablatiuusin, longum, aut inabus^ cumA masculino
separamus fa^mineum fexDm : sed profedo nonrecflt, quoniam confunduntorarione
similitudinis cafus : idcirco diftinguendi erant faltem per arti- ' culps.
Feliciores in hoc ^nt Grxci vulgares vtuntur . articulis:vt nominatiuo /i peeti
- Genitiuo delli poeti: accufatiuo&/«^/i ^vocatiuo k ppni^ ablatiuo
daUipoe- ii. Sed non refticonfiindantartiailum nominadui 8c acca&tiui.
Secunda declinatio telatitiisrationdlite Rdicuntenim Nominatkio Dominas^
genititio Domini,djiduo Domi. . no»acca&tiao Dominiim, vocattuo ADomiiie»
ablati«. finiiDmMQo: Yariantnominatiuum iDus^Dciminas: in ' VE ij
i€^rdmmAticalium C^mpanelU, cfjVcmagiller : fcamnum in hoc genere neutro con-
fundunt nominatiuum cum accufariuo, vocatiuo in «m:- et in plurali fcribitur in
^,hi tres earusdermunt. Incertiadeclinatione nominatiuus multiplicircrvaria-
turin r/>f ponitur,in iz.vtfiElix.mo7j,vt Artneon,in f«,vc
nomen,inrff,vtlaciin es, vt Aucrroes - in,^,vc omntf : ia ^ y vt epigrammii :
in, is, vt nauis : quas in gcni tiuis- coniieniunrin,,ff»datiui^ ivis\m
accufatiuis in, >fed neutraomnia, vt innominatiuo r vel in, /w, vt nauim :m
ablatiuo in^/,v«liii«^cumcon£uiu>nedaiiuiy&aliqUan'- donominatiui. /
Quartacieclittattbin^ irihaber nomtoatiuiinr, &genr. tiu^m
&vocatjiiuftinngulares, quoseonfandit cunnno* ininatiulsvocattuis
ficaccuiatiiiis p tttraKbus.dact.ttU5lia^ ' bet in, ui, accuCifr
iifff,.aBlar.hiv«r. Quint»concordatinr»ominatijuis in,«^deGnentibus fcmpcr Sc
geniriuis in cuncbs.io.t ^ fiid t.<i«i £tfhdit genr- tiuoscimrdatiuisin
fingulari. Aceuf. in,>w, ablat. in, #, fedvocatiuu5ftnguIaris6c
nominatiuus&accur. 5c vo- cat. pluralrs confunditurcum nominat fingulari.
Genitivi rcdc fc haben* in corum pluralicer ^fcd datiui cum ablativis in-
confunduntur>- Sexta declinatio non ponirura Grammariciriponcnc fa- quidem:
NihH .n. commune haber Nominanu{^Ar«y,. cum cxteris prxfertim cum quinrn,in
quaab eisponitur. Nominat. genir^^iccuf. vocat. ablat. faciunt, a, fcmpor- in
fine. At inpJurali nominatiuo vocariuo et accuf in ^ vt cornua»^nua, vcrua»
Prxeereii. feli datiui con- fufi cuip ablatiuirpluialis» nu^eri ii^ iini
copucniua«c i2ttin.<]uæ/untcjuinteti ^'. A ' ' ^ N. Hogua^ Qrxca St cafus
{^iif^ScuIi c^^ tiaruo» nominatarfiadualitiaiiei^*ln tatina' foii tSLfkp
vuljgari^ IlaIa,Franci^ «Hirpana, H^breaAi Af abica, hl ai;tiajii Droptcrfast
<ji*mil5 acciientia > i^Juna exa^ Liberprimus] v declinadcmemeileVfiomi
Qibus* Igtcur nec^cnr^c.cJ'!- iMttiocUndis quoque^Laiinis. PRononi^
ncdvocabuIiim declinabile confignjficiia^ perfonas, velperfonalia eifentiarum.
»r . . r; ^ E E T id circ a d i citur prononcien ^yjoniaiia ponicurloc
proprijnomuii. Rgo femper repwrfJntat efl&ti^run? exilfeiai^s:,
Yelexidentiamprimq, dt Inredorefieiitiimiii^ b]iquo> (ecnndarick Dlcitur
pranotnen vficalttlam jfars orationis drdU nahilis, ficut& nomen ex fuo genere,
qui conuenit 'Cumkliisdiaionibus,&ex difFer^tiaabindeclinabilibus. Non
additur vel art)culahilis, quoniam / articuiorum 'iiobeftarriculus, pronomina
autem varticulifunt. Dicitur cofippiifjcat ferfmas vtl pcrfonalU effentiam ad
differentiamNomfnis& verbi: quor^im. iliud %nificante£.
fentias,iftuda6i:us. Eft aute pcribna quod perreaIiquodparticuIari2itu&'
diftincl uab aliis>& indiuifuminfe,fonatWPf/f«/ UfiU»S' frimui Martini,
Omnis eQimres in-iiiis caiifis habercC» ientiampuram^iicuc i&«j^oite meaynoneiirmiftaniai.^
tcrisc nequ e qua n t i tati,neque qiialitacibus ^erum coext^ ficndum^ NMcftin
cera^M^iie inUgho, iiequemmias E ig. 3& CjrammMicdmn CampandUl longa, eqa.e
curta, nequealba, nequenigra,ncque graiT cilis, nec craiTa. Sed cum Tentc d^ mence
meaxdein&n. tia^ ided ad eiTendum extra cunc noneft am]>litts pura/ed
liabet fiiarri p.erfoiialtcaijem mixm asm,aUisidDus,non . ei^Hmdicttur .A.Sed
hxc.A.curta,nigra, gracilis, &c. Sic homo in mente Dei, vel in natura,Tion
eft hic Jiomo, nifi cum perfeeftextra cauias,^propriamhabet perfo- mm
3c,dicicurhic homo, 6c petrus,&ille^j5c;ille, et ego,<£c meiis
nofl:er& aliqnis. Pronomen ergo n<jrj fignificatefTcntiam fed perfonam,
vc ^•(^o ^/«vef perfo- naliavc mcustuvs. Et quoniam porsona eft c^frentict subsistentia,
anr singulariras, propcerea rcnipcr pronomen signjficat cirenciara, fed
personatam, vei perfonam elTeh- tic-c Aliquando 5c perdonalia, Cume^itp
dicoyf/««j jdf- fentiam significo, fed cum dico, fjliusmeus, significoeC.
fenciam iiltj perronacafmidell hanc&dam £t propcerea» vc dicicur in jiij ii
nn rtii wlUi i i i ^ [ in mm i Tn i ftu loco no- minis;iq|j^pniam
perfona^nonjeft perfona nificflentix ad extflrentiiip ^eciufl^. £t in fecundoc
Qrollariodiximus, qttO(f sigmfica*c exiftencias efrentiarum; quidauidenim In rerum
mtterfitate eft, existentiam haber, feanon fiib* itftentiam, aut,
perr<Miacn^nin fic substantia: vcAibum habec exiftencidfii \ ttd non
fubfiftenciam, qooisianmon exiftit per fe, Ted in perfpnaal^cuiusiyvel in
indittjdæ a^- qiiocorpore. Perfena c|ttidem proprii diciturdeiatip nabilibus
creatiiris ^ indtttidiium, et nypoftafis de cttisms creaturisad exifteritiam
dedu(^is. In rcdo igitur ponicur existentia, in obliquo faltem
implicito,e{r^ntia:'cum dicojille “homo” id est illa perfona hominis etc. Ego
Petrus: homoenim fic Petrus fccun Jano ponuntur j &aliquando exprefse in
obliquo cafu vt aliquis hominum, v.elquippiam falis. Dicitur quoniam prohdmcn
non significat de se, nisi una cum nominee ex prefib vel implicito : vc cgQ.
Petrus qrahicperronaii Ucem ^ fc; QVatnui* ncMnina fingill^'^,^V^(fift"rus
et Fafckisdi^ cant efFentiam perfonitjim, h jid tiinienrantpno- nomma : quoniam
in re£lo cfTcntiam dicAnt vt finguraris &non ponuntur locoalicuius nominis
fignificantis essentiam, fed de fe ipram significar. Licet connoratiuc
pronominent, cum nominant. Petrus enim est hic homo filius lonx et existentiam
crc^o clicar in obliquo : 6c SIGNIFICAT essentiamin rcdo. Vei existentiam, vt
quacdam non efrentia est, ac fub raiionc exiftcntix. Quoniam proprium
eflentiale est prpnominisfignificare personasyprima di/lin(%io prbnbminum erit.
a personis., Pronominutnafiud fignificic. personam primam, vc egQ& nos,
:41iucl secunda.m, vt ru, &: vos:aliud tertiaqi, vthjp, et ille ; i^liud
vmnei personas vc qui, qua;, Recbcpomturel Tentialis divisio pronominum a
significatione perfonali, quoniamliic eft vfqs &eilctotia
prononiinij^.Tresiiimcpn{onzcancuin apud Gianu mancos« quontamperionarepradr
(rntat exiftentiam cum |irofeitur:qfii ergo proferCy Vel repra^fentar fe,
ficdi;'' cit. E^i iiKl.atiurhvquo^.cwnbquiturjdclkididC'?'»: it iAtb oiiine
vocatiuum sdiiien efl; ethim^fl^cm- dæ qaoniam fubaudicu^i», et
Velatitfmici^imi dc quo eR&imokficdico,ltfr. Nos «ddimw personam quar cam,
ideft omnem, quoniam pronomen referconinespcrfonas, 5ciiiiif5eiVperrona: quam
rcfcrt, vtegoquijCu qui. illequi : vbi^«ieftprinui»&fecttnda, et ccrna.
'Myftfrinfii/Tlieolpgicum eH;, cur non vkt^ ten^am perfonafn (ertno
prodiicicur. Neque enim ix^ eternicace func plur es p r i malitaces, "
Secunda dliiifiQ^abeJfenna. Pronbminum aliud fubftanriuum, vt egoj, tu, nos,
vos^fut liic ifte,ille,ipfe. Aliud adie<5liuum, vt meus, tuus, fuus, nofter,
vefter, quis, aliquis^quis^quidem quif- piam^omnis. Dicitur pronomen
substantiuum, qaod fjgnificatexi stentiani seu personam, quasi per feexiftentem.
Ec itieo n on fo lum f 2;o, tu, nos, vos, et fui, ponuntur fub-
ftanciu«,quscper vocc^ pluresnon declinantunfedetiam hic,tfl:e',illejpre,qu.x
per vocestre5i& articulos pronunciantur, quoniam dire£bc fH!;nificant
perfonamjVt pcrfeexiftentem: et hic non valecregula grammatico- rum,ex vocibus,
&arciculis fubftantiam accidenta» liratem vocabulornni decbrans, Sed in
fpiciendum eft ad inodumv lignincandi. Poluimus adiecliua pronomina, mcus,
tuus,Yuus, nofter, et vefter, quomam non fignifiqantperf^iiamdire^cnpcr
feexiftentem, sed adiacen. terii, dicitur enini equusmeus
jquafir^Wf/:^w,feu«frA utt adiaccat equo. Scd curn dico,'ego, &ille »
demon- ftfandoadiacenciam 6c accidensperfonalenon dico.Sefl^ perfooam
ojPteplit^^ dicit perfonamiper, . /^i^iij:^ ali^U f^idam dicec perlbnam la : U
mnis dicet perfonas. Sed ircitH adiacet* Eceoinifdi Mexpomcur^^iil* M.fis,
expooitur #wiKi iiW» ^nsnlaris 9C perfonjitns. Qnod fi ira non est, Ii^e
diftinccio non Aabeaclocum ifi protxoitii Deiicuthabqc in noauioc. DiSmcJio
tertia cx quantitate. ' PronbminufD aliud 7niuerfale, vc quilibec^ 8( omni U
qui€umque ^aliud paiticulare^TC aliauis &qut« ilain,
quifpiani;aiiudfingulare»vcego,ta,iue,iple,l ic; iftc., Pronomen universale est
quod significat on^.ncsperfonas fiinul : vc omnis homo. Particuiare quod fi-
f^nificat aliquas perronas rancum: vt quidam homo,& aliqui
&homines,&: ahus homo: fingulare cfl quod significac vnicam
fingulareniperronam vc bic Jiomo,iiVe, 3le,aicer,ac vnus., G;R4[mmacicl
nonlrede poAierunt intevnomina, dm nis et aiiquis, 6c quidam :hacc enim nullanf
effen* ttam 6gntficaac npbis : nec illis fubftantiam aticqua- liratpm:
vndeiogicinon vocant eot terminos fignifto catinos, edconfignificatittos
fyncache goregipacicos; quoniam per fe non fignificani^fed habent tnoratione
offieium defignandi perfonas omncsaucquardam,qux in illiafiibinteUiguntur. Cum
enimdjco, omnishomo, non incelligicurcflenciabominis,fed omnis perfona hnmana:
veluticum dico,quidam lapis non inceliigicur efiencia Iapidis,ied aliquod
corpus indiuiduum lapideii, feu lapis dedudus ad exjfietiam aliqnam.Etcum dico,
hic homo, r.on fignifico fubiKTntiam hominis,nifiiecundari6, icd perronam quam
demonftrabomim$« i. ETideo pronomtn non ftat loconominis coinmumri . fed
proprij:cum eninvdico^omnis bomo : ly §mni$' significac Pecrum
Joannem^Fnincircttm et alias personas humanas, CcWiott^hU km9 ngnificat Betrum
(^uemi oilcndo.. ^ifiin£2io (jiuartæxordme^ • Art. Vi. PRonominualiaprimitiua,
vtEgo.tu^ nej^vcs ^fui^ille^. hii^ ijleyipfe^^ts^ ^uis, alius. Aliaderiuatiua,
YtiWf«i><««MVlca pronomina primitiaa habenr fiium deriotf»- .dunma
genitiuo didum, vt ego, mei, facic meus» mea,meum^tu,tui,taus,tua^uum.
Sai,/uus,rua,/uum, . nos producic>nofter^no{tras: vos >vefter et veAias.
/I producitY/^i^iii «liifi faocfit compofitum ear dmftfp,
jitipfe^illeM<,^hSmtiffmk\^ produounc| de- riuatiuunn tf/HH
t^tni^LcixjilunBifLeiUfr^^lufdHiS* Ip&L: <juQ€)ue facic i///;iwf X iipud
Blautam. Dti^fio uinta ex numeroi. ' PRonomcn aliud fihgulaic,[vtcgp :aliud|difc5ale,j
Vtc- E|Rima,reciitida& cereiaperibniKAmt nua^rij^luralis 'rraiaciii i . Hoc
camefi norafiifum qood in Jin«::iiaLatina et vulgari leahcanoncorrerpondenr
C\h'i pluraiis nin-ne- ru«caa<i fiQ|fbtari^iQ prinil5 6c (ecunclisper^ooif-
'Ntim fcumdicb ^^^innngulan, deber£dicere7^09^>ibpluraii: et ex /fr
nngulari, /«ff/i in plifrali nos AffiKEtprweSk^ iingaaTurcica'^lt<*f!^ habet
-condicionem, qnoruam proego, 6Cfi%l%\oihetlsM^t^'-- niy pro cu et vos,fundr
fani^pato eciam aliay lipguas yfoii- Iher fe habere. In rcrtiis perfonis rcdcfe
haue^c^ iin-
gularceniincl\///f,i/rf,//i»<i:plurale//i/,A//<f,i^^^%)i^n£iio
fextæxJexH. Pronoininum aIiud mafcuhnum vc i7ii: aliud fa:mi'
uinum,vc///i^}aliudneucrum, vc//i«i/:aliud omnc, EA<Iem rationedeciaracur
fexus pronominum acquc nominum Sedpi onomina carentcommnui 8cpro-
mifcuo,&:incerco. Quoniam cum fignificanc perfonaj appoficas
cflenciis^clarcfignificanc rexumabfcjue com- municace «promififuii^ce 6c
incerticudine. V 1Diflm3ioJeptmAaFormatione. An. yilU 1 PRonominumaliud
simpIex,'vc//- et /y^^ralius com- pofitum vc idem U ifihic | conipomcur is U
dc^' Grammalicalium Qim^aneSie, NOn diflfert dedaratio figurar fimplicts U
cdmjK>- Cnx nominuin et pronon-Hnuni. VerumapudLad- nosnon
uiueniniuspronomcn dccompofitum. T^rofoftio de declmmonihm fronommum.
Declinationes pronominum fiinc quinque. Primac4i- iusiingulans
gcnitiuusdefimciai vcd^gtfginfi, tUytmii /v/,carccenim/arinoiiiif)aciuo.
Sccunda cuius gcriiciuus deflnit \nius,vt iUfiUius^fCej iffi^s j i/icy ifim$^.
aUus^alms : aUeralitrius, Tertia cuiQS geni tiuus deHnit in i, vtmeas^me^f^ml^^
hcitmei^me^ymeijl^cJiSgwi, tui,tmf0iHi4 i^fintfyftti/a^^ ftiix, k vrfrv^ ve^n\
veftm^ vefirs : ipofier, 4w^em, nefiri^ ntffir^e nefff* Quarta eft cuius
geniciuus fingulans definicin//, vt ^nifiras nofiraiisivefiras vefrasis. Ad^
nancreducunrur.pa- ' cronihiica mafcnlina, et ficminina, qux rcperiuntur in
prima 6c tercia declinat. nominunl : fed ron riim nciid/ra vtputant Grammatici,
fci] pronomini gciuilirui. Qaintacuius genitiuus lingiilaris dciinitin h^ivzfre
b^e^tOQC, Facit ^«/«f/ : //, ect, iiljactt cius, Q^ i\ vcl,ju\ oi^ ifuod ifacii
cuius, et codcm modo fe habcnr compofirjv,. f w ^ '/*^^» eiufdtm - ^ ab
aliflftis a lii^ius, m Quoniam pronoiina flc<^ u n tur in finc cum cadi t dU
dio «haberc dicuntiSr pafas : 6c ex ipforum variar^ CiOQe^vairialaittif
declinaciones» et plerumqucagenidlio: uaihqaam in pluriboi cafibus reperiacur
vanccas cam in plurali) quim ip fiegulari. Id quod:fiatcemiaa&'das
XaXi^^s;c plures dedihatrones. Nihil cnim commune hahct W,hxc.hoc,&iflhic,
iftha: cjftoc, cuinis, ea,jd,&.quis vei qiii,qUcT,q"od. Prxteroa
dantur componta pronomina quorumalia . fcruant pristinam declinationem in
cafilnis, prxfertini genitiuo, vt/f^d7Wf/,</>/^/?Jr/,/7/^Wif/
/«;7i^'/fcribirur, //1 demi^hicce^h/ccc(^hocce,huiufce hc\t. A Iia non
fcruanr,.Oam cx ecce et eccon^^\\c\nmseccum^ eccam^ eccum, non ra- men
eccihMtus : 5c ellum,eiia m, ellum, non cameii eJlius, prbecceilliiis
iquoniamlylfrrcfolum acctiratiitum ref-, picic. Sicuti fnoimi& tafipt^ fol um
abjbMii|Ql^ueniiiMli» O^inta pronomina naiiieraK^ bitbent incercas. de-
ciinaiFiones-* nain vffar/, tny^^,, f^it «^«1»/« Sed reliqui nameri fqnt
indeclinahiles. Scribiiur e cericra pronbmina gentil icia, vtAquinas
feruancanalogiarh^d!'- cimus enim^f»i>^///,«9|fi'rf//i,cumponuntur non vt
no- mina, fed loco nominis. • •. ^nim^dtierfio de fatrQnimicis. ^ PAtronimica
funt in prima declinatione nominum : vt Eacidas Eacidx;& in v vtPriamides
Priamidis-.fic Priamis Priam idis fxminin^ d!cicur,quæquoniam ponu- tur loco
nominum funt pjronomina, 8c non nornira,vt Grasci puranr. Nam nefaoquis
fitPriamides nifi fubaa- diatur Paris: iicutnefcio qaisiitillenilifubaudiafur
Pa- ris,ve4 Pernis,verfaomo:pra*cerea palam fpedant ad personalitatem : vt nuUi
diibipi fit qi^in fint £rt>niDr. iniiVi. I)iHin£lio pronominum ex ftgnatura\
Aliui demonjiratiuum. Aliud pojfcfsimm: aliudgentilium, altud relativum.
Pronominum alia demonstrativa vt ego;tu.liic, ille ipfe, iflejis et Iy, quoniam
quaridigico perfonamde- monftranr. Alia (unc l^odcCCwiay Vtmcttstuus /uus^
noffef^ve^^raiifnai, quomam poHidentcm circumfcribunt perfonam. Alia gencilia
vtnofiras ^ veflras yEneades cuias ^c [UO' niam pacriam, Scjgentem, connotant.
Prxtcreæxprædiftiyferrqtixdam retatiua, quiarcm antelatam fiue ante didam
refcrunt, vt ille^ ife ^hic^^jr is^ iiltwY' ^ quisqufCy quod. Dennr
Dnflraciuaprononriina reruiuntrenfacisdemon- ftrationibus perfonarum, vel
cfTenciarum pcrfona- tarum. Naminfenfu oflendi non pocefl: eHencia, ni-- fi
deducla ad exifl:enciam,feu perronaca. Sed relaciua non oflendunt ad fenfum,
fcd quafiad memoriam.Nam dici- musiPetrus eft dodus, ille qui j vel ifte/qui
legitin fcholis. Scd ly ille, ipfe, ifte » is, refert antecedens de-
monftrando, quamuisnon adfenfumfempcr exteriorem Sed ly quselrefert memorando
et particularizando. Addimus nocam demonftratiuam ly ex Arabibu» quoniam logici
acceptarunt eam ad dcmonflrandum du- plicitcr.-valet enim vtecce 8c hoc fimul.
Notandum cactera pronominaabfoluca vc pofiefiiua <3c gentilitia per fe
..patenc!,quid oonfigniHcant in vfii:ac relatiua declara- 'tione adhucindigenr.
Definitiorelatiuorumptpnommuin^ V plcx eft rciaciuum ^ aliud eilen tiac i aliu^
j ccideo- Definiiio reUtim iJfcntiA.- £latiauine(rennaseft,>quoclnatu|am
reirefcrt,de monftratque, fiue>y tencem ^ {Tue^^r&exiftefit;^ 1 vt.
homo^quieft. GB.ammarici ^iuidont relatiuum» infubftantiar £daccidentis ^ 5c
dicrnitrel^duum Aibftanrix,quod re. fert nomen fubftantiunm:vt labor,
quemfofcipis, eft . durusjvbi ly queni rcferthocfubftantjuumi abpr.Scd rc-
iatiuumaccidentisreferradie^biuum. Nam etfialiquan- doadiediuum
eftfubftantialevtanimatus, et rationalis;. nihilominas {;rammaticaliter fe
habervraccidcns. Scd prote(flbnon femperitarebabct. Nam si dico Petrus et
nomoqualisestu, idem vaiec acquc Petrus cftrationalis qualisestU:& ly homo
est: substantivum et rationalis. adiecliuum, Qn.ipropter m comparationibus
rclatiuis non vtuncur logici relariuo accidcntis, fed potius ad-
uerbiofimilitudinis,ficut, &velut :vttu e^liomo^/icuc- ego tquamuis ly Hcut
omnes nocas compararionis fup. j>leat in referendo. Propterea nos diximus
relatiuum efTcntia! n^,nominibas ^gfammaticabbu5 potiU2»quaBi i xebius
confuleremus libtanttd: ile Utiwjamfubftaati» eftduplcxXidcnutis, 6wdiuer/I*^
Cti^mmaticalnm Cam^and Ut Relativum identitatis refertidemomnino quodan-
qtiien: aniniai fcntic, 6c.hdmo eft animal dc idemfentiti vbi ly qui ^ ly
idcM'^ referunt bominem omnino etin* dem, ELitiuum diuerfuatis fubflantix
rcferr diuei fr.m X V anteccdenti : vtalius ^ vce^o vidco ''otrum 6c alios ^ o
m i nes : vbi ly aiios refcaiiomiues, vcdiucr lilicaiuur a -rrET^rx; Quid
Ocdiuerfic^tis^identitatisin Jogicis&metlia- pliyiicis declamitrdiicautem
Gimiturpro quacum quc fimilitudine, &x>ppofitipne« DE RELATIVO
ACCIDENTIS. Relatiuum accidentiscfl^qiiodrefertaliquid pcrci- neiis
adeiTentiam, vcperfonatam accidencibus. NVMERATIO Relauua accidentis funt
(eptem, quallsiquantu^^ quot^quotuStquoceQiyCuius» cuia(, cuium 5 cuias«
GR.ammatici<!ieunt retatiuum accidentis referre anteced^ns a diediuum,vc cu
esnjger, qualis coruus: ' vbi Tbily qualis refert ly niger, et non ly
tu,diximusquod non omneadiecliuum cft accidens in: iiilofoplna, (cd in
grammacica, quxrcfpicit modum lignificanditantuni. Sufficiencia rclatiuorum
accidentis fumitur ex hoc, quodomniseflentia vcniensad exiftentiaii\,
re|^i6iicec- ad^entia,ideoqueveAitur&perronatur qnalii^tie^guaii
titate,numero,orjine numerati, coUe^ione ordl^a^- . tum s in loco et t,empore
et in numero "i^ogterea dd tur <qpaHs t.qtUU3Ciis.qQOt,quocu5,
quotenus'}^quibq$ de&ec aiidi nuhc, tunc, qaando,iliic»vbi,0 ex his po^Ten
c apud ^ ' l^ifenosderiUaritiomina&pronoiniria.! v V j-- ' .V
£fta»cemquah'tasmodusreifiueaccid« fldLiitiaIiS)pTopcerea refer^ ly qualis
omnes exiftendi ^ndi moaos. jDicimus enim Petms ^ft atbus^ fprcisX manus,
cationalis, dioes, Rex, velox ; red:tis,'$c. Qu] ' Iisestu:vbi lyqualis, et
efTehtia:, et perfona!, 8£ fori na:, et operatiui, &: pafliui,
&voIiriui,<^- animi,6c corpo- ris, qualitates refcrrepoteft: quoniam in
'^mm pra:diQa- niento datur qualitas, vtin logica probauimus. Quantitaseft
menfura fubftanna: perfonata::&pro- pterea dicimusPetrus eft alcus, magnus,
crafllis, longus, quancus cstu:vbi ly quantusrefert omnes dimenfiones
iundas,&fcorfum, fed non qualitates quantitatis:noa cnim dico, 5^ rectus
figura quancus ego, fed qualis ego. vc milices Quot refertomnem numerum
fimpliciter funtduo, tres» quacaorsdecem^cettcnmimilie^&c. quoc funtciues.
Quociisomnls'ordinis nuAienisjVt tu es primus,{fe« cunaiis, certius, decimus,
centefim'ttS96cc.iD ichola,quo*- tusfumegoinfenacu; . QuocenicoIle^bionemnDmefatonim
fcriattild svtmo fmcbi nmbuiant biol, terni, quini| deni, mi)leni, cencciii,
quoceniambulantmilites; Aliquando iungicurquotoscttmquifque,quandoC« gntficat
ttttm de ordinatis, vc deeimut quijqut ^fecimiBS £x his dedacuncttf aditterbia>
vc qneties,Jecief^m$lliis. jo Item transferuntaradtetnpora ætates, vt
qiiotennis» bienms,tnenms quoniahi tewpuisadVxiftenriamrpe- ^t:item,adnocum,vt
primasfecundas &c. 5c fedct pri- inoveireennd6 : et prius, ac pofteriu':,
vltimus,6cc. lol cusenimadexiftentiam fpeclac, vt in locrica.
Prxccreaquoniamindiuidua. idefl perfonnta: e/Tentix, non folum referuntur pcr
prorfara^; cxiftenti.ilirares» fcd etiam expatria et gence, 6c profeOione
6cfiidione: pro- prerea dantar^Ai^i rcIaciuahorum,vid. Cuiuscuia,cuiij»
tccm^s:vt ego fum Romanuscuias cs tu, vbi ly cuiasrcfctt' ]y Romanus expacria.
Icem Ciceronianus: Dominicanus; cuiustu : Piatonicus cujas tu &c. At\^
cutas refertpoC. fe/Tioncm/vt ttiiim^pntrum hU^ff^fuifi idebetetinin
-Jycujasreferrcpatronimicuihpronomen: vt Parjs eft Priamjdes,cajas eft Hc^aoti
quod Grammatici non cori- fideraruiu:, NGt^ndum quod omnia prædkaaiet\ta, vt
perfo- nancuradinnicem, fiuntpronom^na> vtvero(unt^ Velexidunt.Ainnomina.
i)erho. VErbum efl vocalnilum declinabilr, fignificaps cx impoficione, rerum
aclum^Hue eilendi,fiue exi- ftendi/iue operandi,iiue agendi^ Hue patiendi EA
rationequaindefinitionenominis ponitur vHiU bulum orationis pars tanquamgenui
gramatlcafe. A dditar ieclinabiU, ad differentiani prxp o fitionis,ad:- iierbij,
coniuoaipnis 9 dicitur)%ii^^ Dber pritntii • jr gorematicorum. L)icicur cum
imfo^ttone y difFerentiam intcriedio- nis/' ' " ' Diciturrf5?
aw,tanquamvItimadifFereniiacon(litucns verbum in elTe verbali.fcperanrque a
cscteris orationis partibus. Dicitur eff^rtci, vel quoniam omne vcrbum
/ignificateflentiar ac1umnone(rentiam:&: guia a<flusvel
'cftlubflantialis vclaccidenraliSjvel medius .idcirco di- ciiwraFiu
if^^dlyvzbomoefiammdl^vhi lyr/J^fignificat ipfam elFentiam vt erte{rcntia&:
c6iungitnotiones,n6 res-.pro- perea.-^tfmvocatur vcrbum fubflantiuii rede d
Grammatici-i. Sed perperam,dixerunt, verbum fignificare adio- nem vel
palFioncm. Hfi enim non significatac\ionem neque paflionem litemnequedifco
fignificatadionem, sed adumadionis rtf/^/jjaucem fignificataclionem, vteflen-
tiamaliquam : docere vero vt ndum. Quid auttmfitA- clusin Jogica
declaramus& mctaph Additur vel cxilhn- di : Nam cum jico : Peirus e/?^vd
eflin platea : vel exifiit^ non fignii-ico Petriaclum cflentialem, fcd
cxiflentialem, quod ./.eflextracaufaifuas: vel quiacA in alio 6c ad a- JiudiT
> -'< v- Additur/?.^<?^^r^W/, quoniamopcratio non tranfit in ixMwd
^homo amluUt :ZcS.iovQX<i tranfir,vt fjomo '^eriferat filium. Dicitur etiam
ao^cn^i vtPetrusdocec:&paticndivtP e tru s docetur. Seddchisadlibusin
Metaphyf. dicemuSjneqvi^' QuimQtami^atUiefinegoti/, ' Hlnc vides quantopere
falluntur Grammatici,dicences", verbumcfje farterjt ofationn declinabilem
Ec deinde.non loquuntur amphusde decJinationc, fedde coniugatione. Item dicunt,
verbum efle /?^«//fr<r/iafiiw aUioms et pafiionis : cum verba fubftantialia
&neutrai ctiam ipforum ceftimonio, non dicanc aclionem neque paflionem.
fyncathe ^rdfMmMkAlmmCafnpanelU] Quod auteni addunc Qrm\\\u\c\^verlumefipaTSord
thnii decltnahiliiy quo Unm modi^foryyns terfiporibusagen^ divelpatiendi
fi^nificaUuumff} . non perriner ad definitionem, ficucin logica decIararur.Non
enim ex hoceft ve,r-bum,quodhabeti'nodos& tempora. Sed exJioc quod adum
fiuentem abeffcntia et qui4ein verbamrubftan- tialcnon habetneque fignificattempus:&
multa verba. heterocUta :& tempow <?cicliteise»hoc, quodaauiriott-
fubieo fitvtalibi docemus. Pmerca in linguar Chhienfittm &CocoocKinenfitiin
verba non declinantur perfonis-, nec temporibus «a* riantttr» fed^otuhs,
vtAioihiocoapeiiemusiergoaccti. dunthxcverboinoa^ei&ntiantvefbttm.
Di^in^tio "verhomm ejfemialis. Verborumaliud AibftantialejVt /Iwjraliud
cxinren- thls,vt rfuneo^exijlfi ahud opcratiuum /lueaclin- cum, vt Vfflffy
ambttltf.^audec. Ahud aihuum,\t ca^igo^ac- cufoyfacio : aliud
paiTiuum,vtca/?igor,verSerc} : Ahud ad. it Grammatici cbmmune, vc cnmmr-^iid^
dcponcns,vtv/<;f,/wn - QVoniamfignificarea(flum rerum eft v^erbo e/Fen-
cialcexhuiufmodiacluum dyiin(flionc Ai mcdafuic vcrhiorucfrentialis
diftiyii!aiO.:-6c quoniaibcfientiaprocedit exifl^Qaab exi{];^i;|aoperatib4
aboperatipneaak>» abadioæ pa (Tio: proptcrea verbum reftc diftin g u itt)r
in, euentiale exiftenttale ^ operatiuum, a^iuum, &c jpafi» fiutun. '
£tMcdiftin^ioeft]l4^undttn)]»mVnask)fecmiduinVo:* cem fequif vtdetur paffittum,
quod tamcn eft fecundttm oremAdittttni.: &propterea vocator deponens, 6c
vafulo Liber priHim. ridetur adiuum, quod tamen eft pa/TiUum. Aliudfbcun*. dum
vocemeftpafIiuum,fedfecundum remeft a^liuum &pariuum jVt avipIcUor : et
propterea a Grammaticis dicitur commune. Hoc apud latinos, noiilinguisaliis: et
recundum|r? aturamnondantiir veiborum genera,Jijfi cx quinquc|a4ii>us.
ACtiua&pafliua funt verba inoijmiilingua, Atki Latina ex fmitionein o in
or, diflinguuntur, quodvemmeftin pinmbiis temporibus verbonim,præ^ terquam^ in
prxtentis. perfeAis et plufquam perfedisi o u^Tefoluunturin partxcipium €c
verbum fubftantiuuro: aicimus ekiim amdtns fumyel fui\ iccScsmanuir^miyel
fnerdm &c«inIi^naveroItalica, nondatur ylliilks tem-^ poris
pa/Iiuum,,£drdfqlttituriniiibftantiut]m vt fro ego 'amar^dicimmU/hnM^tPy tu
feiamat^^queU^iamatQ. Ki -in tertiis^perfbnis fupplec ly ftama^&fieamato
&c. In adiuis verofunt temporaomnia,exccpris prarreritisperfeciis, et
plufquam perf cclis : etenim pro amaui d^ama* utram^ dicimxLs h^amato ha vevo
amaio, Do c vment^v.m; ISta.duo veiba fam et h^leo funtbafes verbomm om-
niummam copulanrfubftantiuc, &: ndiccliuc. fiueac- cidencalixci, flue
iQtrinfecciiiæ extiniecc res omnes. r Verbaqi WBGramati«i«
vocanturneutra^jflonfunt a< dina nec paffiua propter &dc>quod
fignificanta^lu. e^ifteadi vt>?^: aut a<Ed^i,ve- ^wrMifiue operandiyt
^orr»^ aut pot^di ^ic non potendi vt almhdu et iofi^* Gommuniftautem
8ft<leponeniia pminent dd a^iua^ pafliua; deponenia eiiaib neuti^ fuiit
fec«n«l|iBi. Tem,vtut3r^^radi9ri Ccuti auxRior ^ nudicor^wi^t^^ duuafecundum
rem. NOvttig6xtQLi neqtie fecttn^fi* mn,neqæ leciiin& '
vocem^Grammaticidiftinguttntverbainadiuumj,: pafliugm, ncucrum, commune 6c
dcponcns : etenimin adiuis funt qiurdam neutra, vt amifyrtdeojnteldgo: qux
aduMnceriores ScafFcdus notiones iminancntes fignificanc In neutris vero
ponuntpalliua inulca.vty^^ff ^exulo^ nia verba pertinentia ad agriculruram
faLso pofita in quarto ordine neutrorum. Similitcr qux fpedant ad diuinas
ac^iones natur^ aucons vc nmy,t^tonj\^uce(ctt' Jndeponcntibus vero ponuntneutra
fccundum rem, li- cet voce pa (fi ua, v 1 1 ^cton ^r<f ^^|jf f r, jja f^^'^
fi»ma(hor,\ Miiior. Secun^um vocem autem omnia verba ex hoc . quoddefinuncino,
velinor : 5«wenim& fua compofita. ' folummodo neutra poni poiTent bc tunc
faHa eflct ver^ ab eis cradica » quod X, fiq^ipcat aUmm vef Dijlmilio verborum
ex ferfonts. Art. lU. Verborum aliud peribnale^atiud imperfonale, aliud
fcniilc.' descriptio: Verbum personaletrcs habct personas, primam, secunda,
lertiam pronominibus ck'leruicntes, vtr^p amoyfuam^s^jlleamat, Impcrfonale
nullas habctpcrfo-' nas^ucnumerpsfedfub tcrtip^quafi ojxint^iytdmg amaiur Liher
^rimtii, te amatar, ai illoamatur. Vulg^, fidnia^ Jau et ama-ddnoiiama.
DeferJo^almmmmeroptimdumLatms, Granmaticos . Perfonaliaverbaalia funt adiua,qu«
definuftt inb, &^ormant pa/fiuumin or: vtjamo, vnde fic anior per
additionemr, alia pa/Euaquac deiinuminor Klia bentadiuumio «,vtnmorexamo.
iAlianciitra, qiMedefinuntin'o, et non formant paC. v^iuuiinin or, vt gaudco,
careo : al ia communia, quie defi-» nunt in or, et non fprmantur ab adiuo in 6,
et aftiue ac pa(fiuc in orracione conftruuotur^vt ego chmifiorfe,^ egochminor
abste. iAlia deponentia, quxdefinunt in or,& non formanrurper aftimlm
o,necpofibnt pafiiuc .conftrni > fed folom a^ui, ncgc feqnorvirintem V . e
impersonalium numero. Impersonalia alia acfliua secundum soQ^vc\,yx.tcdct,ie^
cet^ intertf j alia pafiiuic vocis^ vt atnatur curruur, kSi^ neutra.
vUeæftMahff. DcfiruUtbus. SErnilia verba funr : qu» iiilycjiSonalihUvad.Uta,
funt ! m perfonalia, vt ti de^et p^tere i petfonalilaus verd Vf^tcioaaii
Aiy%tMMeSjf0nite»t i4magere., Rofc& oimperfonaliralia exadiuis funt, vt
deleflat, . ^qua cum in finitiuo vcrbo funt imperfonaiia i fine ero,adiua. Alia
runt neurra ^ vr inttrcfi, f^? conænit\ pateiautquomamablatoiufimtiuo funt
perfonaiia, vt (jraiimiticalium CdmpMelU) medicorum interfiint curationes.
EtPecro conueniuttt TircureS' Sed qux ncucro paffiua vocari pollcnc secundum
Gramaticos^nuquamtiunt perfonaliajVC/^i^i-/, wi. fcrit^plzet^ penitet^
racioaucem eft quoniam ad afFeclio- » ncs refcruncur, quxopus adextranon
rCifpiciunt^nec perindeacboneoi. DifiinSio numero ferjonis. Numeri verborum
funtduo,fingularis vc drw<y, &pla ralis vcrf/7frfw»5.fimiliter perlonas
func tresm omni numero, in ilngulah ego amo, cu am4s\^ ilUamai; inplu«
^i^samam9S^ wsamati$<tilkamanii V M g T iy N n V . 1N omnibos rcbus re^eriun
tur ift^ rre s per/biiac,& diio Qumeri ex nacurarei>licec
aiiquaadoincertisTerbis . non fincin fu^) 6c in imperatiuis exnacorarei defiinc,
4c In intiniciiiis qux ad imperfonalium cranfeuiic rationera.
OecaJibusi0decUnmonibusverb<rrui^ ACcidit verbis cafus.&i
declinacioitlmni&j persona variac fitiem didionis,'ycam0^ai^|)^amat : ficut
^ nomiciibos accidere nommos. JPr^cy^ deciinaciones verborum
vafiancarficfic&nominunv.S^ cognofcuncur. cx &cun(|a pei£>na| ficut
nom^mifecundo cafivite.nu' jijueinfirtitioo. Prima erg^o dccKnalii S^habec
Tecunda inperfonamin^ 4]icatiuimocii in ^;, 6c infi Ditumin^rr, vt<iWiii,&^ff2^«
Secunda, in ^i, 6c in,Iongum| V t ^o^^r^. Tertia in/i,&in breuem, vt Itgis.
et /r^w- Quarta in /j, 6c irr, longum, vtaudts Uaudhe. SEd hxc fecundum
antiquorum dida funcrationeni, ctenim poteftprima declmatio conflituicx fecunda
perfonain es, &: infinito cdc^vt/um^inicrfurK^ acffum^pr/c- fum
nefumyfubfum^profum^abfum^polJum^ et cxteracompo-
fitæxverborubftantiali6cpr.xpofitionibus. Secunda habetpcrfonam fecundamin
frj,& infini- lunim erre, stferojers^ferrc : ^
compofica.vt7e/tff<^,<«i- /er», offiro^petferOydefcrQ^ infero nffero^^ catera.
Tcrtia autem fit prima antiquorum, \x,dmas^rMfe% CVjarta illorum (ecunda, vt
^(^rQuin ta il iorunt tcrtia^ vt le^ii, le^ete^ Sexta illorum quarca, vt
4i«ri/i,^ir^i>t.. Deanomalii. Dantur irregularia a prima ^ vi\veto ^ huo et
iuu^re, qncxmpr^etcriti.. funtanomala. Dantur irregularia d ter tia, V c
gattdeo gaudere, qu« in pncceritis non fcr- uant'normam tertix- Etaqiiartavt
vii,&9/A!r>qua: in prasteiitisdc infiniti$ exerrant. Eta quinta vt
eo^isjre : quxin tuturis extra vagantQV) " vtii^fjU compofita
yufsnJc^^Ndijo^fcri^^iiLc.AQertio dt tm^n&itsverhMm, Art. Proprium est
verborum in temporibus signifcare )g Crammaticalium QimfaneB^] Quoniam
a<flus funt extenrionesfacultatum,necfi- mul eflfe toti pofTnnr ^necefTc eft
tempuseifdemin efle quod efl fucccfTio rcrum, cx ente et noQ ente part&-
cipancium > vc m Mecaphy Ldocuimus. Detemforisdifferentiis^ TR.es funt
temporum diflFerentix, videlicetpracfens,. prxteritunV, et fututum. Etenim aut
res eft nunc tn a^flu, et facit prscfensjaut fuitin adu,& fic praeteritum^uc
eric et ilc eilfucura. TKiplextamen pra:teritum «aliud imperfe£lum, vt
^nutSdm^^ivLd per&dum,' vtdmam, aiiud pl u fq uam perfediini,ve
MyrifiM^resenimaatedin ccanfictt,[attr nan(iui^.aix nMiIto ante tianfiuit. NOn
potefl: reperiri verbum, quod non habeat prac- fens et pr.Trerirum et futurum»
diftinda fecun- dum rem,]icet fecundiMn vocem qusedam (intdcfe<ftiuai
rtmemJni, odi^inquam, 6c cxtera, ex vfu fic pronunciaia apud
LacinosnonaMCeminahisoacionum linguis. ^etmfortm v^athne exfacuUatHHsl ET
qnoniam omni^ a&ns aot ind i ca tur per cognofci* thmm^auc tmperatur per
poteflatxoom^aiitoptft- tur per Yolitioam : propterea tempora verboromad tres
facoltates reducontor.f. ad|indicatio am imperatioam, pc optatioafi^ PRacterea
quoniamactus fubiungieiiradiui,vcl deterniinatcveljndcierminatc, propterea
addmnur temporum dtt^ ^lia: radones .f. fubiun6ltaa et infinitiua, qux rcgantur
ab aliis verbi nononibtts. Est quidem practcritum, pr«rens,dcfuti!rum tenipus,
triplex,atquevt pars, autvtdifferentia fucceflionis rernm, &quidcm
contingit cxprimi secundum tres primilitates Metaphysicas,
pcrimpeniriuum,indicatiuum, 6cappetitiauni 5 qui vocaniurmodi fecundumGramma-
ticos, (ed nirois comraunrter : modus enim eft cuiufque rciqualitas propterea
nos rcduximus cosad primalita- tes. Sed fubiunAiuum.&infinitiuam^qaoiiiam
ad conipofitionem potius modorum fpcaant dctcrminati vel indercrminatc
fecandumpcrfoBas&flheperfonis, oro-pterea hofce modostanquai
hap^ndiccsvcrbisa ddcnh. dos putauimus: 6c non ficut principalcs, queiI MUlinodum
Grammaticis vfurpatur. temforum nwnero i» vnaquaque rafiine. DE INDICATIVO.
Indicativa ratio habet omnia tcmpora vz. præsens, ut ^atf)prqteritura,vt4m4
«r,futurumvt^w^^o:&itcrum Criplez practeritum vz. imperfedum, perfeaum, 6c
plulquam perfeAttm. Indicare.n. eftadus cognofcit miprin. cipij.
Cognioiaauteinrcfci: turadoxn|ija tcmpora. Imperativum vero non haber nisi
præsens nec futuruiTi, caretque preterito, quoniam non poteft: imperariqiiotl
tranfiuic, neque Deus pocefl; fa^ere vr non fu^rnt, qtiia fl. bi contradicerec
Itnperai^nus id [olum quod nuAc-,auc poftea exir in a<f^um.
Caretetiamlmpcrariuum perfonis primis in fingul.ivi numcro ;
quoniamfibiipfinemoimperare potefl:,fedai- ten,nifi feipfum
vtalcerumaccipiac,& tunc erit quali fecunda perfona qui e(l prlma:(ic
Peerus aic« quid agis Pecre>& /'<frr^« Noncaretinplurali,quoniammu)n
imperio rautuoafliciuntur. DE OPTATIVO. 0?c.uiuum habet prxfcns,prxtertum, et
futurum : Jefidcrium .n- ad omnia fertur tcmpora ; dprainus cccnim aliquidfaifTe,
6c elE%&: fore, habccque notas IIjo^ Subiunctivum habet fimiliteromnia
tempora, quoniiC poced/ ubtungiadquodcunquc verbuin aliornm mo- d.orum,vt/?r
ames^vel ver9mi/i^qu6 d amanerim^ itcm eim' 4irHdremfufpifabMm .bccumamauero
(ufpira Notandum quod SubiunAiuu habcc pro noraly cnm- qu^orationem
fufpendicdonecaliud verbum fibi adiun- garpoftfe^velabfque ly
nMirubittdgicuralceri Terbo»yt %mwmefvtfatias^^ ti^\i<\vi^mnoX^xsk dor^m ia
Logica. Lihcrpmmis. 6i Deinjimuuo Iniinidi sumeidamcria cem|idrahabec,
fed^ineperfb- nis, ciepcndent enim fcmpcrexfioico vcrbo : quod po^ teft
multiplex efle et ad omnia teaipora r&Ferri', et quo Qiain
bxcrelacioeftindecerminatarum pcrronarumjOm- nibus enim peifonis copulacur,
propcerea infinidainio* di carenc diftindione perfooarum :-di|riti)us enim tui^
te gtmofi \n$sama»ifit*ic iommmamttfifum ejjcibc quxli- betpeifoDa cuiliberaddi
poceft,veiAu%mulaniia f^mperiniiniciaaniexporcunc poftfe^vtftiom (oco pacebic.
De Gernndiis, parfia^iis, ^ fupims. GErundia,participia et rupina non funt
verborum modij/ed nominuin [imul vcrborum 'participa- riones propcerea decis
alia pars orationiseft coniicien- da ^ necvexbis addcnda^ vcfececepriores- r
PRa:cerirapracfeAa,imperfe<fla,& plofqnam perf^^a' nonfuntin
6peracims«f(ed'idem dmtria temporare- prxfcntac, quoniam fubratione voliti nbn
inul tiplicacur prxtericioviicutfub toionie in(ttpat4« V .Subiundiuum
veir^^fatbetomnki pra^ilta; quoniam cuhi cfmni verbo alrerius
modrftibiundiondm^c&re po- teft. . V Grftfttmatici4)on tntellbfiere
quodde/iderariuo,porius autem fubiun<Jliuodeeftpars pracfenris cemporis,
dici-' musenim vulgo/o amadiat aynaretfctucaminafii^ \ovcr^ r^i r^fo: quxnon
re(flcconfundunrur apud Latinos, Sc vulgares etiam peccant quoniam ly
<i/w;rf^/, nonad defi, deratiuum,1fed ad fubiuncl:iuum verc fpedar^on enim^
pronunciatur,abfqucfubiun(n:oantc vrl poft:,(]qiiisergo>
iceromgrammacicarecur iioccoaiideraredeberec. H iij. QVa:rituf aucem, cur
pr^teritum multiplicatur, et non Fucuram &pra:rens ? refponcieo, quia
practc- ricum poreft non totaliterprartenfTe, et icerum tot.ili- tcr6:
tandemmultoante,potefl:diuidi Sed prxlcns ell nunc indiuifibiIe, quapropter non
potefi: diuuii. Sed quod imperte^fVinn cH: prxfens pertinec ad ancecedens,
veladfubfequenstempusugiturvnius tft tempons.Sed de futuro non fic : aliud cnim
eftmoxfttCuroni,aliud poft, aliud longeporc.-SedGramadcinon acceperunc hanc^t-
(tindionem : qoooiam vfas loquendi apud vetereseioC- modiexpreifioncsnon
habuir, (icocde prxtericis^verun^ camenfociirum fubiundiui videcorefTe de
fecuro præc^ titorficgfo enim idem eftlaciniqob^vulgariter hav^ fatH^
ApudHæbreostemporai^ cmag LSCQQfafa» ; Jiii^ifif^irjforum ex ordine. Erborum
aliud primiciuum, vcDo:aliud deriua^ tiuum^vcdono. D M Iftin^io a]b ordiiie.
eft fimilisei » qose licnomi. num. DeriHatiuorum mulfiplidtas verhrum ex
verbis. Apud latinos verboru deriuatiuoru aliudeft inchoa-
tiuum,vticaleofitr-<if/S:tf jquafiincipio calefcere. Aiiud medicacHium^vc
acoei^o tmamU ænu^cur^qttai* (I meditorcoenare. Aliud£reqoen€aci
Qom)'VtalegoJi0i/^,ideft6eqttencec lcgo :1 rogo rogito. . 6% paukrim
diminutifcribo&c. Deeft Launisinigiii. ficatitium^ dicimas enim vuigo da
beuo ibeoacciliare: da fiiro ftiraccfalare ftancbeggiare* Dermafia
njerborumtxnommbus. D£riuatio verborum ex nominibus iterimi mulri- piexjalia a
fimilitudine: vt a patre oritur/5*^r/y/i fiuc/^iimXtfj^^liaabadurei
fiueexiftenris^fiue mutacionc fubeuntis.vca (londcftcndfftff > a lapide
iapiderG<>, a calorecakfco^ Quoniam verbum fignifrcat a^um : coiarcumqæ
autem rei eA adus : igicur a quocamque nomine semiignificanrepoce/lderiuariverbum.
HMc regttla valet apud Grxcos et italos QlgareSj fedLatininon
vfqueadeoipravfirunc. Lulliusta- meneUciceamexquocumque nomine :namqueaitJio-
mo, homificare homificc^tio^ homificahiie. Sed hdc ex com- pofitione fit non ex
deriuationc pertinct ad aclum agendj. Sed detioatiopura e^ft ex formnli, vt
lapiJef^ COy?fjetalIcficJiq^nefco/enefc» ^ifr'tre/(Oyfioreo^t< f!ofefro a
flo. re..Sedabhominenon dicitur^iwfo.ncca lupo lupefco,. 6<:tamenrecundum
naturam fieri dcbet:vnde vul^niiter a campo dicicur compeci^ijre^ a fen
^O^rz.fefje^r^f^Jarjr-Jei- ladonnain donnar/i ^Cicut L^tin t diciCOx
mafiMlifie/e ir^irf»m<f ri,4 mafcuio, et £emena. Qi^ autem
nooas.artes^cudir, ppt^faceredj^riaario«> nes verbales ex quocumque nomipe,
ejr oiTini enim re . «l^reditur a^us exiftendi, veloperandi, vel imi^di Accu.
Quid juid Grammaticiio boc minusiapiant; DsdcrmatlQnc tanpomm extempoabus
erhorum Derivanturetiam cempora verborum fuc^edentia ex pra: cedentibuseiu(dem
fpecif i, vt omria præterita ex primo practetito profcftp » ex amaui enim
cafcitur VF.rc dcriuanrur ex prseterita ex pnrteriro pcrfc- non auceni cx
imperfedo, quoj ennn iiiiper- fecluni cll, gencraie non porefl: fibi fmiile,
irem fucuruni luhmnctiui deriuaturex prxtcrico, quoniani dicit futuru.n fub rarione
prxteriti, idem enim iti^a%er§ DermanoexfraJenU: DEriuanturomnia ptacftntia
tcmpora exprjerenrifn. dicaciuo^vcab amp, amaiamare^tf.amem^UamarfJSc -ab
amot^amareiOmafirf^ffiir^amarijVtilego, ''%^J<fg^ rem^ Derluatioex futuro.,
EX fiituro auccm invlicatiui . non videnturoriri alia fucura. Non enim ex amabo
dcnuatur amato, &c amem, 6camauero, &:. amacurum elTe, fecundum voccm
licccderiuantur fecundum rem,quapropter in Iiiscon- fulendus eft; vfus: ac
forfan 6c quancicas /^llabarum primjirum. Va formsttone verhriim\ VErboruni
aliudfimplex vt Ugo: aiiud compoficiiinV vc iramtego : aUud decompofinim >
yt nmtth" EAderarationedec Iaraturcompofitiorimphcitafqæ verb
Grumacnominum. Decompofitumautem non ex compofitis, fed cx «ompofito et
dcriuatiuo, ^Utanfr «ri^i/i^ ex trans et fchbo : ex quo erat (chbiUo.,
COmpoficio verborum aliacft exduobusfeuplaribus verbis vtaii^tf^#»ex caleo et
facio,alia eft ex verbo et aduerbio vtmabfMio,fatisfati9^ alia ex yerbo U
prarpofiwoiie^vt f/j^r/^ f*«jfiRf^,qua6extta iacio^vtcum alio facio: alia ex
verbo et mminefrtfmSififo^maffttfgf, idejifaaofru^umt&f^idomagna.
OMniscompofitio ex nominc&: verbofignificat a- dionem alicuius rci, vcl
padionem, vt fractifico& confru^cor^arefaciOy^careno^Sclxcifico. Omnis
composition ex verbo et aduerbio fignificac qualtficacione m
aaioDis,reuaduS|fiUe aftiai|fiac ^ fti^mtVtfatiifdd Ot^Jdiu^^Omms compofieio et
verbo 6r verbo fignificit adiis; edmonem,vt/r/^<f/r<7,(^uomam&adl;tts
frigQris,fita*. i mefldacah F ADditam^ftinhacregalaj?/^^ datur ^ quoniam non
videcur ex duobus vcrbis fieri compofirio^ quoniam duo adus coirenon
poflunt,fedfialcerabaU terofir,habebirurvnus vteflTentiaai^us, alcervcailujfcu.
ackio ficpaHjo eius Jicucpatec mftiic^fi ^ cd^P.^ Omniic ompofitio ex verbo
&pr^pofirione,lfgoifrcat adum cum relaciooe et refpe^ ad aliquaro efien-
tiam,adi}uam,veldeqna, vel cum qua » velinqua» vel' proptet quanr,j vel
per.aoam., vcl fuper qoam, vdi &bqj;ii^3ieleirca<|ittm,m eiuQs
giatia»)edittir|!^An9W QuorfiintpracpoYiriones rocrunt verbonim expraii-
pofitionibus conipofiriones fecundum naturani,. 'Scd (ocundum
vocemadcertastantum reftfinguntur. £xemplade verbifubftantiuicompofitjonibu$'.
Verbum fubftantiuum babet compofiriones odo;^. Diciturenim dyifw,adfum^ ideftad
aliud fum^quafi prac- fens. Et;^^/iw»ideftabaiioiom, quafidiftanSs&dirgi^
ibs abeo..Ixmdefum quafideorrom&m^&reparatum; Infum, Quafi in alip fumi
ve) jficas fum ^pricpofifiæiiifni fep^umynria jfine qoando yenit in co
mirrjftHirquali incra aliquod iutn, vt procfeDs, vel can «qttamtuuans
aifcnecefnirium. lcem 9ifim^ quafi ob aliud rum,6caduerrumJScconixai fignificac
euim ly eh oppofitionem quamcShque, et qoamuis ngnificec cflecaufalc
finaleincerdum,tamenia compofictoneponitur vc cau&opponicar effeAui falcem
relanui. Pr^fam, quafi pro alio fum, vel pf opceraliudjidcft illud
iuvan£:/>f4r/»/»,ideft fuprafum jvnde prseefledicicur,qui imperac, 8cqui
anteic. Suhfuyn qiiafi lub alio fum. Poffum quafi poHieirc fum. Qujenim poteft,
poft eft, potcntia .n. ex cilentia manac, vcdeclaratum efl: in Metaphyf. Sclioc
dico exvicompo- fitionis.Datur &y»;'^r/«iii. comjfofimnihus verborum non
/ubflanr tialmmcumfrdpoftiombus. In verbisaliislongeplures
funcconipontioneszdicimus enime^eje^r/ff, abticio,& adiiciosqubnim piimum
Heni^ iScac f^aracionem per iadUm, lecundiim ver6 addi tipnem Sicex
ml/i«amicco,£cadmitco, quamuis^i/in ad- .4!^cco referacur ad perfonam miccencem
: in adiiclo v|r& fti^eamyadquamficia^us^ficuc&appono. . Coniicio
Sceoinniicco : Hmul iacio.& firaul mi tco. Sed perdifcurfionemly coniicioctiam
idem eft atque con- lidero jquia qui multa fimul iacit intelledu, fyllogizac:
et committo quafi aken crado, quo cum mitto quid faciendum,&
fimilitercommicco fignificatfaciojfimulcum, inftrumentisvel aliisrebusaliquid.
Dacureciam circum- iicio,& circumpono, qu^i^do (^rcjat^mljij^uiii xei quid
ponimus,veI operamur, Demitco&c dmiirfo,deiicio»& dffiiciohabcmus^
demiccereepim est quafi deorfum miccefevVeLdealiomic- *cerc,fimiliter&
deiicere&deponere. Dimitccrcveroeft quafidiuifim miccerej et pocios ad ^verbalem
facic cdpo^ poIitionem,vnde dicimu? dimitcere quafi libcrare &: par-
cere,quoniam a vinculo &:obli2;a;ione dillbciamus miccendo.
Dicmiusdifponere quafidiuifimponere, sed cuni ordine, difiicere quafi diuilim
iadare, et fincordine j6c . hoceftdeftruerejquafi deflruclurafeparare. Emicto,
eiicio,expono,CAiello, dicuntur quafi extra. micto, extra iacio, 6cexcra pono.
Vn Je diciniusexponc- re &quafideclarare quid cxcrarci niiplicatiooem
&contexcaai, vbi res eft confuHLf poaimus eius renrum. Prtereainiici
Oyiminicto, impono; dicimusqaafiintus iacio, intromitto, incus pono
velinponitur qunfi Contraimmicco Xinaliummicco^iniicio in aliud iacio.
Dicimusetiamintermicco, incerponO) incerficio» incerii. cio$quoniam incra
aliquid miccimil$ aliquid,, quodfiil' Ittd aliquideftcempus vel adio, cunc
incermicco, eft paufo»fimilicerincerpono, quafinitranegocium pono diT' feparans
iHttd.Sediat £rfin'n rft i nmpumre i Hiquod in ter aliad;vnde 'qiian3o eft homo
vel anjmal fignificat id» quod occido&macto, quienim ponic ferrium aut nlmd
diuidens,intraanimal,reparat ipfumac proindeoccidic dicimusetiam intcrmitto
&: mtrofpicio, quando non vi- dentur quippiam incroducimus ; nuc faltem
intclleclun^^ licdidum,qaiaintus legic, incrofpicit. Diciturimpofens quafi
valde potens quoniam impccuofe potefb, dicitur iillicgatiui,,qnoniam ly tion
fiKflum eft o;7, tSc de inde in ficut oUi tranfi in /. Sedraro aut nunqunm
fiicit cum verboficcompofitionem, fed cum participio
verbi,dicitttreniminnocensid cftnonnocens. non tamcninnoceo: iuauditus, 8c
cranficaCttSynon tamenin audio necinucoc: infedus/ed non inficio,nifi fubalcero
fignificacu. Icem didmns obiicio,oppoao,ofFero : quafi^concra ia^ cio,
concrapobo,coocrafero » ecenim ly conna dicic op- poficionem contrariam; &:
dioeriam et priuaciuam) et To^. calem, ^ed oim dicimas Qmitto, idem eft qua£re*
linquo^quoniani^qttt concra nii dionem eft non mttcic,fed definit mitteife :
^'dqai coiitiiiji |)6mcaliqa&l &ciCCOD»^ trsmcflf dnmp riaatia)&.
Trem proiicio procul iacio (ignificar. SeJ propono pro aIiopono:5c non procul
dicinnis fccundum vfum.Pro- micco autc dicitur quafi pro alio mitco,»S: pro re
facienda mitco vcrbum pollicitans,vel procul mitto, vndedicimus promifTam
barbam ideft prolixam, dicitur etiam permitcoideftperaliudmitto vt fiarjyenim
pcr caula- licatemdenunciar, percipioperaliudcapio, vcl valdc ca- pio,quoniam
caufalitasnotitiam inluflrat.Dicimus pra:- micco,ideft ance mitto, 6c pr^pono
ideftantepono pofl:pono,8c poftlial^oinon tamcn poftmitco^quoniam non eft
iii.vlu,& non quia non poceft fieri fecundunx nacuram. Icemreiicio,repono
remitto jquafi iacio,rctropono ideftpoft pnmam vicem, et rcmitto, 6c refcnbo,
et hoc verum, quandoly,re, breuis efl: fyllaba ^fed quando eft
longa,dicitur,arcs, vc referc, ideft res fert : &: vtilitAs fert. Amplius
dicimu.s fnbiicio ^fubmitto j quafi fubjacio, pono rub,mitto fub. B. enim
fit.p.ecf, exfono (equen- tiSjVCfuppono,& fufFero. 5"ed bonus
Grammaricuso-J riginem retmebir. 1 icimus etiam fepono, femoueoj'
quafifeorfumpono,8cfcorfum moueo,fimiliccr feparo,. jk. fegrego, feorfum paro
et feo-^um a grege. Itcm fuf-- vpicio, q ua fi fuffum afpicio. Jcem
fuperpono,& fuper-^ >Jedeo, 5c fupcr, quorum erhymologiapatct. «Amplius
traduco,traiicio,tranrpono,tranfmitto,tranC' lego, cxtrans &:ducoi&
iacio&c.H^catculimusexempla,vcinaliisidem ^cx:^^ fncere" et dtclamare,
dicimusenim exdo das, abdo, addo,, condo, dedo,edo, indo, obdo, prodo,fubdo,
reddo, tra.do. Similiterexeo,is,habes,adeo, comeo,ineo, obea, pro eo,prareo,
tranfeo. Quprum fii^nificata ccfiabori- pnaliclongcncur, camenalToriginalihabent
VIM SIGNIFICATIVAM ftrto cnim fignificacperaIiudeo, ficucfumus5 Imperativum
vero non habet nin præssens et futdriim, caretque pr^tcriio,quoninm non poteft
imperari qiiod tran(M]it, Deqæ Deuspoteft fa^ere vt non Fucrit, quia fi- bi
contradiceret Imperafnus id folum quod nuhc^auc ' poftei exitinadum;
Caretetiaralmperatiuum perfonis primis in fingutari numero ;quoniam fibi ipfi
nemo imperare potest, sed alteri,nifi ieipfiim vtalterumaccipiat, et tuiic erit
quafi fectinda perfonaqui eft prima?fic Petrus air, quKl agi^ Petre>&
fjc Peire, Non caretin plarali, quoniam muici imperio mutuoaiiiciuntur.
Optativum habet prxfcns^prxrer tcm, .S: furiiruni : Jefi Jerium .n-ad omnia
fcrtur rcmjiora i npt.Tinus ecenim ali quidfuiire, 6c eir.', 6c fore, habctque
nocas fua^ Subiunctivum liabct fimiiiteromnia tempora^qaoniiC' poceft fubiungi
ad quodcunqæ verbum alibram moi- d|or um, V t// c ames^vil xffnm #if,qu6d
amatferim, i tem nini'4imaremfit?piraidm^tCei^ mamdU€ro fuffirah*
NotandumquodS^ubiani^niu habetpro noraly e&m^ qu^orationem
farpcndicdonecairud veiTDum fibi adian« gacpoftfe,vei^fque ly
«Mfiibiudgituralteri verbo^vt iMtmefivtfæias^ petaliqoam notam co£ujatioonim
di^ ^r^m taliogicai. Liherpri/fUis. 6i Dcinjkmtiuo* INiinitiQum etiiani tria
tempdra habec, fed fine perfo- nis, dependentenim fcmpcrexfinito verbo: quod
poced mulciplex efTe et ad omnia tempor;! r&Ferri, quo» piam
bxcrclatioeftindeterminararum pcrfonarumjom- nibus enim pedbnis copulatur,
progcsrea infinitiui modi Garent diuindione perfonarum rHijc^us enim tred^ te
Mmdtt iwsamatiiJU • et h^nnmaii^Mum^ effcibL quxli- betperfbna cuilibetaddt
pote(t,veff«fFamulantia fem' pcrinfioiciuum expofcunc poftfe^tiuiftn
locopatebit. t)e Cermdiis, parna^iis, ^fupims. Gerundia, participia et supina
non sunt verborum modij sed nominuin simul 5c verborum 'participa- tiones ^
proprerea de cis alia nars oracionis eft conlicien- da ; nec verbi$ addcnda, vc
tecece priore^. PIlxccritaprsefie£b,imperfe<f):a,& pluTqpam perf^Aa' non
funtin dperatittis^ fed idem omtfifl tempora re« præientac quoniam fubxatione
V6]iti nonmultiplicacur' prxteritio; ucut fub Aftibiv indicati, Subiuni^iuuni
veirdhftbetpmnia pr^i^td^^ qubniimi cuhi dmtii verboalceriusmodifiibittndioh^
fikcere po- Granmiacicioon inteltexei!^ qiioddeftderattuo^potius «utetn
(ubiuo^liuodeeftpars prsefentis rempori, did mus enim vulgo/o amafli .h amaret
fftti caminafii, iovcr^ r^ir^fo : quxnon re^lecuiUundunnir apud latinos et
vulgares etiam peccant quoniam \) amafei non ad uc<u deraciuum, fred ad
(ubiundiuum verc /pedar.non enim pronunciatur, abrqærubiun<5toanre vel
pofl^nquiscrgO' iterumgramn^acicare^ur boc coQilderare debere{:. QVxrituf
autem, cur pweritum multiplicamr, et non fucurum 5cprrerens ? refpondeo, quia
praccc- ricum porefb non cotalicerprxteriflre, et iterum totaliter et tandem
mulcoance,poteftcliuidi Sed prarfens ell nunc indiuifibiIe,quapropter non
potefl diuidi. Sed quod imperfedum eft prxfens pertinet ad antecedens, vel ad
fubfequens tempusi igitur vnius tft temporis . Sed de futuro non ficraliud enim
eflmoxfuturum,aliud poft, aliud longc poft SedGramaticinon acceperunt hanc di-
ftinclionem : quoniam vfus loquendi apud vetereseiuf^ modi expreffioncs non
habuit, ficut de prxteritis,verun- tamenfuturumfubiundiui videturefTe defuturo
prxte- Tito-fecero enim idcm eftlatincquod vulgariter haver\ fatt9. Apud
Hxbreos tempora ficut magis confufa l^ikttfiovefborum ex ordine. Efborum aliud
primitiuum, vtDo. -aliud deriua- tiuum, vcdono. Dlftinclio ab ordine eft
fimilisci, qujc fit nominum. Deri Hamorum muUipUcitas verborum ex verbis. APUD
LATINOS verboru deriuatiuoru aliud est inchoativum, vt a caleo ^xtcalefco,
quafi inci ijio calefcere. Aliud meditatiuum,vt acocno canaturio dcriuatur,
qua- fimeditorcocnare. Aliud £requentatiuum, vt alego lemp, ideft frequenter
lcgo :i rogo rogito. AUuddiminutiuum^Yt ajiri/^,/tfrW/*,a fcriip/criiilU 6$
pauktim, &diminutcfcribo&:c. Deefl: Latinis ma?!;ni.
ficatiuujn,dicimusenim vulgoda beuofbeuacciiiare: da Aico (bracchiare
francheggiare. Derivatio verborum ex nomiaibus irerum mulci- plex jalia a
similitudine: vc i pacre onwpmiftff^ fiue pMtfix^YMizkhtjQi^ rei fioe
exi(lenns,fiue mui^cioD^ fubeopcis » vt ifronde fhnltfco,a lapide lapidefco, i
ca^ lonecalefco.. regvlA. QVoniam'verbum fignificat a<?lum ; cuiufcumque
autem rei efl adus : igitur a quocumque nominc rem iignifican tepocejd dcnuari
rerb um. HJ£c rcgula valecapiid Grxcos, et Italos vuIgaTCSi TedLaiininon
vf^oeadebipraviirunc. Lulliusta men eliciceam exquocumque nomine :
namqueaic,ho- TCio ^hQmificauhdmlficaHo^homificabile. Sedlidcex compositione
fir non ex deriuatione,di: pertinetad adum agendj. Sed detioatioptoi ^flr
ex.forman, stUpUef: t^^metallefio^U^nefco^fenefco^pt. treJc4tj^W9jbcfloreUo a
flo. re.f Sed ab homine non dicicur hoimeo^ntc d I-upo lupefco,. et caroen ft
cundum nacnf ficri deBcc : vnde vu I gaiiter \ icampo
^^Cit^t9mpe(i<jiare^'2ihvit^xi^f U dmnaii^ lioiuutff ^ ficoc Latini dicitur
mafculeftire &: «jlf^WfMri. dfnafculo, &: fa;mena. Qoiatitem
nouasartescudir potcftf.iccre deriuatio- Hes verbales ex quocumquc nomine, ex
omni enimre egreditur aclus exiftendi, vcl operandi, vel imicandi Ucu.
X^uid^uid Ciraminaciciinhoc minusfapianc. T)i dcritiatione temporum ex
temporibus ^erharum, Derivantur etiam tempora verborum fucceclentia ex
praecedentibus eiufdcm fpcciei^vt omniapfscterita ex primo prxtetito profeAo,
ex amaui enim oafcitur affMuc/jw^ amauiJ^e^i^mduerim^'^ Mmatierc^ amautje':
VErc dcriuanrur ex prxtcrita cx prxtcrito perfc- non autem cx imperf-edo, quod
enim iniper- feLlium eil, gencrarc non potcll: fibi fimile, irem fufurum
lubiundiui deriuaturcx prxtc.rKo, quoniam Micit futurum fub r.uione pr.vrerici,
idem emm^^,/*^/* dc iii m ^ m m h a h x^^' DerMatio ex pujintii DEriuantaromnia
ptasfentia tempora exprxfenti Iti. dicaciuo,vt ab amo ^amaytmanm^mim^hLamaniSc
ab amoryamare^ amafeffiimeriamarifVt Silc^o, Deriuatioexfuturo. Ex futuro aurem
indicatiui, non videnturoriri alia futura. Non enim ex amabo deriuatur amato,6C
amem,&amauero,& amaturum cfTe, fecundum vocem licetderiuantur fecundum
rem,quaproprer in Iiiscon- fulendus efl: vfus • ac for(an et quanpus iyllabaibm
primjarum. ! formatione virloriym$ Arc VU. . Verboruinaliudfiniplex
YcAs#:aiittd compofiniinV t iramligf : ^nd decompofitimi > yc ttmttU^ 'EAdem
ratione dcclaratur compoficio simplicitasque verborum ac nominum.
Decompofitumautem non ex comporitisjed cxcompofitoacdcnuatiuo, vClfrfK/- erMU
ex crans et rcribo : ex quo erac fcribilio. Compositio vcrborum alia est ex
duobusfeuplun- bos erbxs vtmUfaw^cx caleo acfaciQ,alia eftez verbo et aduerbio
vtmakfatth/aOsfiiekj alia ex verbo U prxpofitione, vt</^i^^ «»jB<^,qi>
afiexira fado »ncum alio facio : alia ex wbo et nomine, iftfa»iitj!(o^magnif
€0, OMniscompofitio ex nominee et verbofignificat a- (^ionem alicuius rei, vel
paflionem,vt fruajiico &- con^dificor > arefacio^Sc areno, £c Ixcifico.
Omnis compoficio ex verbo et aduerbio fignificat qualificationem
adioni$,reuadus»fiUe aditti|fiue "fzS baxiftfaiiifst UjtcJail^p fiLWk
Afi^. OMoMCompoficio eif yerbo 6t verbo figotficdtft Afi» editionem,
vt/r/^<f><7,(juoniam ficadus fhgoriSift ta^ menda tHh ADditum-edin hac
reg^ala f tamen datuf j quonianv non videtur e"x duobus verbis fiefi
compoficio^ quoniam duo adus coirenon poflunt, fed, fi alcer ab al- tero
fitjiabebitur vnus vteficntiaaiaus, alcer vcadujfeu- ftibo& paffio eiusjicutpatec
mfiigefipt^ntltfit.^ Omnis compofitio ex verbo &pr^poficionc;(
fgDifrcatradum cam relatione et refpeduad aliquamefieo^ tiam,^qiiaib, vel
deqna, vel cnm qua, velin qna, ver Sptft qnamr.,j'vel per.qttam, vel fpper quam
^^veU q)!lt>meircaqi]am» v«l enins gcatui^ jeditiirs^&it^^
QVotruntprxpoilnone.srotrunt vcrbornm exprjc;- pofitionibiis conipofitiones
fecundnm naturam.. Sed focundum vocemad cern^jjipi^iiR-reftringun^ur.''':
Exemplade verbirubftannur compofitionibusi Verbum rubftanriuum babet compoCriones
o£tb^ Dicitnr enim i/«w,adrum, id^^daliud fum^quafi prx- fens.
£r^4/to,ideflabaii^^.quafidi fiis abicHH^ v;,^,. ^i^-',r:v: ixcmdtfim,
quafideorfiim fum- et feparatntiH^ ; Infim^ qttafiitt altp fum; Wl incns fttni
.pcazpQfittæfiltfii. %|4|^u§u^^ quaodo venit in com£ofitionf m« iinir/im >
quafi intra aliquod fum, vt præfens j vtl tan . tjuamiuu.ins .nirnccefrnrium.
Item oSfim^ quafi ob aliud rum,&ftdtterruo).8cconcm iignificac enim ly eh
oppofitionem quamictfnque, Sc qaamuis ngnificec eflc caufale finaleinccrdum^
tamenia compoficioneponitur vccaufaopponitureffeftai iaitem relatiue.
/^r^?/»»!, quafi pro alio fum, vel propteraKudjideft illud
iuvans:/?r^/«^,!defl: fuprafum jvnde præefledicicur,qui imperat, &qui
aLiceic. Sul^frvn ciuSiCifwb a\\o Cmvi. /'f^wz quafi pofteflefum. Qaj enim
poteft, port: cft, potentia .n. exeflencia manat, vt declaratum efl in
Metaphyf. ^hocdico ex vicpmpo- iitionis. Datur Sc/^/^^r/ni». De compofinontln^s
verborum non jubSlofh ttaliHmcHm^rdfofitiomhm. IN verbisaliis longe pluresfunc
compofitiones:dicimas enimexjr^«:i0, abucioy&adiicio^quorum primum fignir
ficac feparationem peria^um,-fecundam ver6 addi* tionem Sic ex
ffiil#/^amitto,6c admiccp, quamuis ^dva ad- miccoreferacur ad peribnam
miccencem ; in adiido v^& ftd ean^/^JmiamfiK iaftus ^ ficut 8c appono.
ConitoolwefKKiM^^ iacio,& fiiu perdifcurfionemly c^mcioetiam idem est arque
con- fidero ;quia quimulta /imui lacic intelledu, ryliogizat: ^ commicto quafi
alteri trado, quo cum mitco quid fa- ciendum,6c fimiliter committo fignificatfa/
ciojfimulcum. inftrumentisvelaliisrebusaiiquid. Daturcciam circqnv iicio, et
circumpono, quando <j4rca;amljii|um rd qqid poiiimusyvcloperamur, ' Vf,.
Demicco6c dimitto,deiicio,& df6jdQhaBcm.us*,<ie- mictereepifn qft quafi
deorfum micce^revVeLdealiomit- *cere,fimilitcr6c deiicere et
deponere.Dimitterevero eft quafidiuifiin mittere. et potins ad
.Terbalein.fikcit c6po. Ttemproiicio prociiliacio {igniticir. ^cJ proponopio
aIiopono:5c non proculdicinnis rccuiuiuin vruni.Pro- mitcoauccdicirurquafiproalio
mitco,iS: pro re facicnd.i mitto verbuai pollicitans.vel procul mitco,vndedici-
mas prpmiflam barham id^ prohxam, dicitur etiam jpermitt6ideftperaiiudmiitb'^Vc
fiat,lyenrmf pcr caufa- fitatemdenunciatjpercipioperaliuclcapio, vclvaldc ca^
piOyquoniam cauraiicasnociciaminludrat.Dicipnis prx mitto,ideft ante micco
pr^pdno ideftantepono poftpono,6c Doft lial^oinon tamcn poftmitto^cjuoniam non
eft in.viu,^ npn quia non potcft^eii fecundan^ naturam. Icemreiicio,repono
remitto ^quaff latio.rctropono ideftpoft primam vicem, 5c remicto, 6c refcnbo,
iScboc verum, quandoly,rc, brcuis cfl lyllaba : fcLl quando cd longa,
dicitur,arcs, vc rcferc, ideft res krt v ^ vciiicAs fert. Amplius dicmui5
fubiicio, /ubmirro j quafi fubjacia, pono fub, mitto fub. B. enim fic.p.etf, exfono
fequen- tis,vt fuppono fufFero. ^Vcd bonus Grammacicus originem recmebic. . r
icimus etiam fepono, femoueo^ quari feorfumponb^&reorrum moæo,fimiiitcr
/eparo^,4^f«(gfflgo, feorrum paro-^ &feo-njm.a grcge. Iiem fiiH picio, q
uafi ru#fiEin| afpicio. Item fu per pono et fuper- iedeo,
rupcr,quorumcthymo!ogiapatet^\>5^^-:^ lego, ex
traris-I^Bfii^ti&i^^^^,5&S^' H/£cattuIimusexempIa, vtin aliisidem k\:\s
facere et dtclamare, di c mms en im ex do das, a b d o, add d,, condo, dedo, f
do, indo, obdo, prodo, fubdo, reddo, trado. Smiditercxeo,i5,liabes,adeo,
comco,ineo, obeo,, pro eo,prxeo, tranfeo. Quorum fii^nificata etfiabori-
ginaliciongcntur,caiiienaboriginaiihabent vim figni- ficatiaam ^fn^
Cfutn.fijgpificatpcr aUudeo,(icucfttmu8i \ I «i per adrem', 6c aqua perbinum,
compenecrando j quod nim per ic, didbciatur ab eo, p er quod it, vnde e tiam
cUar incerlre :quomam difToIurio atomarum euncium in .
atiasreSyCompoficamdeftruic. Vnde perire& interireeft •proprium
compoficorum diffipabiiium £c friabilium, sdem concipe deperdo, 8cc,
"DeTarMif to. PARTICIPIUM est vocabulum, pars orationis declinabilisj
fignificans effenriam fimul cum fuo adu, veladum cum eflentia^ cuius eilactus^
D E-Gi-A A T ra IN hac definitidne ponitur ^fcaMam fdfs oratiotjis detUnaiilis eadccum
declaratione, quain nominis,fic yerbiy&pronominis tradatione vfi fumus.
Dicit urfizni^ fe4m4ffeiu^tmmfi^a9u\ VfdtBmmmeffmiafimuttZd differencia pro
Qominis» qaod perfonam^ non efleiM^m dicict&nominisquod
fignificaceflentiam/en remabr> queadafuo i6cverbi,qaod
fignificata^lum.fednoncam eflentiafen re. Quapropter cum dico
;2df/l:m,figrtifico rem, qux nafcicur,yet aclum nafcendi cum re, aduara ta- li
aclu. Et ideo quot funcaclus,totidem funt participia .f. substantialia,
cxiftenrialia » operatiua, adiua, pafliua, Deutraiu,communia,&: deponencia.
Dlcicuf propcerea oarticipium, qoia capi t parcem fi- gnificationis verDi, et
partemnominis, vel pronominis, id eftadas 6crei. Vndedicicur eciamnomen verbaie
vel verbum nominale propter idem. JUberfrimitsl 7/ Grammatici dicunt, quia
pdriem eapit a nomine^ p.tr- tremkverbo partem ab vtroque: a nominc .f. genera
&; carus -,averbo tempora&figmficA4ione!i«ab vcro» ^ue namecam £c
figurani- Pere^Mr^iiitelligiint kxnmrfet'ea/um vahecatem^ indidionts fine. Sed
bsecvarietas eriam eflin verbo» fednonitaatqueinnomine. Ibi enimtTe.
scafusfingula- riter funt, in nomine fex et pluralirer etiam fex, ncc mu- '
tant prefonam ficuc in veroo. Vet tempora intelligunt pra?fens,prieceritum
&futurumjqua: aclumconcernunr. Sed nomen figmficat tempus, vt ens eft, fcd
non cum temporevt verbum, Per fignififationem incelligic adio* nem vcl
pafiionem,&:inhocfaIIuntur Grammatici:non enim afoloveibo habet partictpium
fignificationem, alioquin (igniHcaret folummodo adum Sed quia figni« > ficat
efientiam cum adu.nonhenedixerujDr, quod aver* bo (0lohabet6gnificQtionem:tquod
autemaddunt n$> .m^rnm ^l%«r4fiil*idefl: formationem fhnplicem com* poncamab
vtroquehabere non mal^ addant. Sed non* efthsBcnarticipkmifn rario
propria^fedinmodo fignifc . candiftbi vtrumque parcicipar, fbrfan etiam
pronomenr ^veirbiiniparricipat, omnisenim eflTentia indota fuun». didum eft
perfbnara,^ adu^ eftperfohahs, proprere^ dicendam efl^quod pirticipatpronomen
&verbam,ver forfan quia nomcn efilnrinm fignificans habetaclnm ^flrcndifiibflanculiter.poceft
concedi quod parrcm capit a nomine,'cum reueraplusd pronomme capiac-' adu?; e*
nim exiften Ji,agendi,operandi,pr^tiendi fnnr potius per. fonarumqu.im
effenuaium, ijifi, vc pcrfouaurum. Sicdi liocinMetafii,. 72 gratnmaticAltutn
CampaælU, Participt» oriuntur ex verbis, 6c terminantur inmo^ ' mina, vc
^Xitmabmm&tamam, mucata verbaliin rfii/ noiiunalem. Confimilitcrm vulgari
lingua. DeriHaihfarticiftorum. DEfmuntparticipia in am et ia rus,
vc^hians&ama^ curus : et in tas 5c in ^«/,vt^inatusdc amandus Addemus, in
^i/ii,&iirffi^vtainabiUs et ainatittiiS) Vtt iat*Ukrovidebimus. Participium
ui a4iii/oiiiuj:u4^aprimaperronapra:ceri ti iiupcrfedi .murata <fwin, v;,
vcamabam, amanb facir, in w, in /1»^,formacur a fupino pafliuo.vtamatu fa- cic
amatns, prout addic, r#/, auc in,formacur a ge- ninuo parcicipij in am^
mucatO|fi/^a ^/t/yVt amantu facic anundus. INiingua^atina
itarehabentderluationes paucisex^ cepcionibus additis. Sednon in
otniaiidiomatedan-- tur participia nifi vbi breuitas Srfiicus attcodiior. Poccx
tamen noftratesvti ceperuntjdicuiltlHiim/Siitoi^ faH9, faBihili fucJiaoyfaBufo
et facignd^.quod poftremum cft mumsvfitatum. Atquidcm deriuationesomnespoC
funrfiericx imperatiuo per adiedionem,& ex fecunda perfonaindicatiui, fi
enim<*«i^,accipiat,»j facitamans, f\ tus^ amacus, fi, ndas araandus, fi
tums, amaturus. Tut vertitur intns eftin xa/,vcvifus amplexus, proutfupin^i
jEjjrunr. Etideo redc (^ranuuirici funina refpuunc. <'Duo func parcicipuex
parce edcntisai^umkhabentia» .Camaoa Ly Gc Ltberfrimtis, 7i amans et amaturus,
alterum prxrentis, alcerum fucuri temporis.' Duo funcerinmex pj:rterecipientis
aclum .f. amatus et amandu5,pertincntiaad prxtentum 6c fucurum. Duofuncex
partepocenria:,vt amatinns <5c amabite, cfpa^poiruiH: muLtiplicari adkiue
5^pa(riuc per omnia cem. pbra, vc dixitnufi de oomine loquences.
Tfofofihodetemfortyus^ TRia enind runttemporaparcicipiorum, pricfens,pr3p-
tencum &futurum, quar multiplicancurinadliua^ pafliua .f faciencia et
recipicntia: excepto prxterito» quod non poteft elTe adiuum.nifiin verbis
communibus, ic deponcntibus, vt (equens /equutus, fecuturus, lar-
giens,Iarc;itus,5c largicurus,atque infuper quibufdam vocariN neutns paHlnis,
vc gaudens, gauifu.s, et gauifurus, tido ctiam, ca:no,prandco, iuro,placeo,
foleo, audeo* af- 'fuefGO, quieko,titubo,lnuboi fierienim pa/fiua triplicf-
teifdeberencyciiens fadtts&fiendus,iedndn eft auistfi Vlb. ' Etquiaqubd eft
in potenria eft fucumm.fittnrilma- tittum et amdbile^adiuttm tcpaffiuttmin
potencia&pof?* ieat triplicari. ' : . QViECumque carent fupino verba,carcnt
etiam par- ticipio,in cus&in rus, vc<iircO| ftudeo yCompefco apudLacl
cafus exigentia. PArticipia exigurlt cafus {ttbrum verbonmi, ficot fiio in
lotodocebtmlis, quando non fiimuntur penitus nominditer. J)oH»i enim
p^t^ft.efle nomen, ver^i De fextu. Prasterea participia habent sexum
masculinum,vc foemeninum,vt^» 7<i^/,8camanda, neucram vt amatum j commune,
tamantcm,omne^VC<iwww>tiici- tur eaim Jiic» 6c hazc^ £^ hoc amans^ >
OMniaparticipia iai«ffi& vsihtk futittertixrieclinatioms nominam, in ntSt
ia /«r in ifti et inijiffj funcftcundas&primaSf ficutboaus.bona,
bonttm,icaa- maturusjomacura, amaturum dcc.- lyejorma. c
DAntur'fimpIicia,&comporita&'decompofira, vc- iegenSy perlegens,
&per leduriens, flcuc m ver- bis. £t babent compoficionemilmihcer cu m
nomine,cum; terbo^cum aduer bio,cum propoficione^iicuc declarauL-mus loquendo
de yerbis. De frttpojltione feu adn omine. PKxpontio eft V ocabulum indicb
nabile, confignifi'. cans rerum feu elTeniiarum cum iuisadibusrcfpe-
aus&circunftantias. Ideoque nominf adhasrec figoificanci efl!enciara.
Uberfrmuil 7/ Dictc Qr 1^4«&tff^f»!/) ficoc decæteris. DimviViniitlHiatlbi
ad differentkun decliii&biliam ooniinuiTi,verborurn, participiocunr8cp
Fon6niiattm. Dicitur conf$gntficans nfpecfui ^ circnnfiantias epentKt"
ruminfatsafitbrts : quoniamperfe non fignificat, nifi ad^ datur nominibus: et
non nifiper adum eflendi 6icxi- ftendi 6: ag;endi 6c patiendi U. operandi
pofliint res ad inuicem rcferri. jDicicur cfseniiaram^ ad differentiam
aduerbiorum qu« adtum refpcAus et circunftantias dicunt, non rerum, 6c idcirco
aduerbium coniungitur verbo j pra^pofitio vcro tiomini,vnde re^ns vocaretur
Adnomium» quam prs- ponno:pnepomenimeftornnium rerum, qux antcce*. dilnr iiue
in nacttra /lue ia ^vocabuiis : fed^omini . præpioni eft proprium huius partis
orationis } quam ex %oz pra^fitionem vocamus Meliorem ergo adær* biuni
nomenclaturam«Præponicttreciam pronominiiSc ^rticipio, quatenus aiiquo pado
fuht nomina etia»' ipfi. jijfirno comfaratiM. Slcutiaduerbium fehabetad
verbom^itaprxpofitio ad nomen:hoc vno demptO|qubd non fimiliter
qualificac,necquantificat. Dlcitaduerbiumcircniiftantias &refpe<
fbu$a<fluum; &infttperqualitates, et guantitates, teroporalitates,
iocaiitates«&aUamttiia pracdicai Æntaha* Adno- miumautemreu prxpofitio
^olum rc^pecbus dicit eiTcn- tiarum et circunftantias. Qvi:\lirate$ enim
qunntiratef. que, ciEteraque pric^V-mentalia indicanturabadiedi- uis nominibuj
circa frJ »flantiua, rii;nificantia efTentias, verba autem adiccHiuia non
vniuntur fubftantiuis nifi, participiaiiterfumpra. Dicimus enim igo
fnmiuryem^vsk esanuQSyVoseftis icribentes^&c. Omnis entmadusre- foluirarin
eiTeatiftni, et idei^ ner effeotiale yerbum expri- muntorinnomine
participiaU,6cciini<licimus cufnrie^ tftoMefiy fttmitucl/carrere^motteri
nominaliter iqu^ tencis, ad\useflqoaRkmres,&aoii vt egreffiortjfe, De
numero prApo/itionHm certos cafu$ exigentium. Prepositionum an«
trahunjLDxmifitt Ai^afomaccu- fatmtmi,vt aiJ, “apud”, “ante”, “aduefros”,
“cis”, “citra” jCir- ca^ circitcr, “contra”,erga,extra, “inte”^, “intra”,
“infra”,iuxra, “ob”,'pone, penes, “pcr”, prope,propter, “pofl”:,pra:ter;,
fecun- dum,fupra, verfus, vltra. AIix vcro adablariuum, vra^ ab,
abs,abl'que,cum, coram, clam, dec,ex,pro pra;^ palam.-fine. Alia: adnccufatiuum
&ablatiuum, vrjn,. fiib, fuper^fubter. Alixa^ geniriuam,vt inftar gratia.
Aiia: genitiuo, &abIatiuo, vttenus, quodpoftpof]tum. "
nomim(ingulahferiHcabIatiuovt capuiotenus^ pluralii veri,g;eniciua, vccrunim
cenus« Ratia honun exiogica) et ex ^idisin capJde nomine confbit DiJlinSfio
frApopionum exJ^nijicatiQne. hiu in. PHarppfitionumalias flguificant
refpe^um,alije cumltaaciaiiio ALke sigmficanc r^rpedttm principijac! termlfium»
qua prioci[>i; xyt i^ex : principij jid termimim S Aliæ fignificar refpedun^
caufæ a.d effe(^um,&c ' contra,<)uarum ALix (ignificantrerpedum cauialem
caufx agentis vcab>a,ab5> fecttficlum ; vti peo fadum eftfe*
eulum.&ib. Anxcatt& materialis^vt i&^^,-nde Juto ^dus eft .
homot&exelementtselementacum* 'Alise.caii&idealh^vtinftaf.. U >; A
liz caufæfindis 6c perfedionalis^ vc propcery Ugra- Alix omnium
caufarum,vcp€r,pra:jcipue aucem ui> ftrumeiiulis. Slgnificantium
circunftanrias,alix rignificantcircniiu. itantias
\oc^\^s\stsfnd^c\s^citra^vlsra,cnmm^tlnf^ fropK imxta^hiira^)^tfa^veffus,
fnpra^infra, in. Alix ctrcunflantias ordini s fetf difpofitionis, &ficil3f
yrtante^f^fypra M^fupr^ fifher^ tenmr yfn^iitter» lias ojppofitronem vt «
Aliapcmunftantkm fccimtis '«IBnmta&'v«tsegac&
^tit^^pUiabfgue^fratcrrCoratn^{dUnt^afiU^ Dijiin&io ex fomatione. . Arc.
IV- PRxporinonum aliæ fiinplicesvt^^jaliieconipofiia:, vtaduirfit$.
Diiiin&io ex Qtdine. ITem alias primitiua: siprofe, et i-//r.z'-, alix
deriuatiux vc propui&cUiriut, formancur enim comparatiua, 6c faperlaciua
nominæx prxpo{icionibus »dc umuladuer v; Proprium est pr^pofitionum
compbfitionem fiicere cum verbis: non camcn omnium vc^ipitraft^tli dc verbiJi
compercumtuiL IDe ad$ieriiio. Adverbium eft vocabulnm ii^dec Unabile configni'
ficanscircc inftantias pr^dicamenbjes, &affedEi<^ nes,,modificad
Qne/quea6lus. Ideui^ue lernjiqjr verbo adbicret,
significanciadunL,D^dume(lpiili9^q,U9d aduerbium dicitur quia flac
tttU3fc.mb»int|:cemnam9difiGationesadt]s,fignifi- ^ ti^verb j(»,dfcl4ratK7. »
DiciCMr^oyv &par5ordinis icKieclinabilis, ex rop gene* . yg re,i&:
clifferentiadcclinabiliiim. T)\c\z\xr confiniificdns circun(hiLttat (sr
Tnotlificittkne^ fi^ IhS'^ qaoniamomne prxdicamentiim denominansa^ flmn
percinecadadus circunftantiam.qualificans veroad modunir . DecircurjjlantthHs
actum. Circumstantatium: tempus, locus, eventus, magnitudo, numerus, ordo,
similitudo, ficanimi excen-. fiones. Dlcitur circunAare quidauid non pertinct
ad tC fentiam re, fed pertinetad eius exiftentiam ; omnes enim res diuerfbrum
prxdicamencorum circunftanr, quac Ain t eiufdem prxdicamenri, non circunftan
t/ed ef. fentiant, vt in Metaph. probatum eft. Et quoniam alia funt
eflfentiaiia,alia exiftentialia rquar pertinent ad exi- ftentiammagisdicuntur
circunftare,vtfunrrempus,lo« cus, correlatiua,5c cocxiftencia. De adHerbtorHmyfpecfantiumad
circmflan' • tias^varietate. PRopterea aliafunt aduerbiatempprjs vt quande:,
ho~ die heri^ cras^pidUyfoQridie^ quandiu,mod9,\olim^quen-:^ darn^
nupefynunquam^ mox^fdttUfper^pereniie^c* Aiia funtaduerbia
localiafignificantjaa^flum in loco vt ybi 5 hic^iHic^ iftif^ intusJorit
Mfqttd,nttlMii vtro^ique^ fUutr^biqtte. A lia ad localem
ly^oxione^^vtqno^httC^ilkCyi^ttCi intro^ fora ^ttoieis^quocttnque
vtro^ue^nentrpqttu_, ^ /o Aiia moto de loco, vc vndeJjinc^ilUiu^i^inc:
vndijue^/i^ ferni^infcrne indtdcm.vtrinque, A\i3Lipetlocum ^\t^ttaJ?ac,
ttIac^ifiac^ qttaoisqUa!iie^e4'' demvtraque. Dancur vcrfus locum, viquoffiim,
iUorfum^ dextrsr- fim inextrorfuni, Daacur 6c vr<|ue ^d locttin,
Jtt^^nc^ffm, iUft^^ vfpi^ qu^ufqu9^hdcienii$. Alia fuDt euennis, vc/i^r/^
tf^nuna J^nmtu, cmingen*, terSniceffario, Aiia sunt ad.ttCFbia niagniradini$»
vt/^ir/ki»,^ir«riiA»»»t faruum^ minianm % fherimum, fumwmm^ atis^nimii^ntul-
eumyaii ^uanfuium:m:tgiSyampli MSymintts. Aliarunt aduerbianumeralia
fignificantiavicesaduum, vt quoties, totuiy ((mei^bts^ ter, quater^ dectes^
eenfes ^mtilies^ &c. ex pronominibus numeralibus deduda. Alia func
aduerbiaordinis, v^^rrw» yfecand^^^ytertio ^c» deinceps^dehi
h\pofiremo^dentqtte tandemydemum, Alia ordmis,&dirpofitionisfimul, quoniama<ftusauc
'congregancaucreparanc. Congregandifunr, (imul^ fotrim^ ceniunHe,
generatimyturmæim^ vnluersh Separan. di faqt ^fiurfum^ ei^em Uimt friuatim,
ffeciatim^ figulatim^ ' hfariamytr^ar Um>,fitatri/h^
ymultifariamidtt^ltiteF^ triflieiter. SpeOanciaadlimilitttdinem funt, tanquam
^feu ^pcuti^ puktignitvt qitomedu^ iimaim ^Jkmm De fpcHanfibHS ad anim^
etctenfioms^ Ækierbiapercinentia ad animsc circunftantiamrunc multiplicia. Nam
vei anmia alfirmat vei negac eilefeu adum, vel dubitat, vel incerrogac,ve!
vocat,vel rdpondec: vel optat,vellK>reacur, vei eligit vel proliibec,
^exoftintbuslitrceanima: extcnfibnifcusad obie(fla,naf. canrur adnerbia»
(icirca verbumftaat: v^l fide re-|faQt inlceric^ionis, qu^ eqtrin^entoraf ibni.
Affimandiadilerbia 9m^fo,mi, etiami{rofc0i qtappc^ umfu Negandi aduerbia func,
nov>haudimimm^ne^Hac[iianif j^a^d^uaijuam neutiquan), Dubitandi funt,
fGrs.forfan>forfitan ^fortafsii I fortajfr ', Interrogandi (un r, r,
quayt^quam^h im,^muU npnm^ vtfnm^nunquifit^ quidnam, qutdne^ ^i/idita, . lurandifanc,
p^l, edeftil» eea^erthercU^ meierclf»nuintt^ .Vocandi fanc «i^fir/t^cea
einquefiinc rerponde jidiin. tecduinadtterbia. Demonstrandi ((int, eccc^ tn^
eccnmjMleet^viddieet. Interrogandi vcf Wandiendi,vt/tfJ^ji Optandi func,
0,Z'//»*Jw/V/,%*<^*w. "Hortandifunc,w^,rfgf,</ 'E\\2,Gndi
p/*tttts/utit4s,p0Hfiimumiimd^^ttin. Pfolnben4i,«^,f<iar. K Duerbia aiianjim
f^rcunftant verbo tanmiam tt> gni6Ccaotia, qaodaifi Miiiniicejepr^d ^ledqoaF
lifi^antaiEciancqueadaiil*<^alifici Mio,veleÆxparrea^m ^deQtis, vel f^fd^
pieort5jyel'«xparceinfiui?ni ecdus. Aduerbia .qualitans ex parte agentis, funt
puUre, doRe^ fortitif, ^.'ne.male, Gr^c^^Latjue^CUeraniane- dcp\cTum* que ex
omni nomine adifcliuo qualificante cHentiam dcriuatur aduerbium
quali4cansadujii;igitur (juotad^ iecliuatot aduerbia. r- RE^e didum ePcex
omniadieBiu^ firiadtieriim>iio* mina enim fubilantiua) tunc &mt aduerbia
cum, adiediuantuTj vccxCicerooefirCioeropianus a&exhoc n fammaticaJium
CampanelU] Ciceronianc liciit enim adiecliuuui qualificacrem, ita aduerbium
aclus rcj. Dantur aducrbia qiianticatis, qualiracifque poficivia, vtdofl^^^ U
comparatiuai vc doiiius, vc fuperlaciuaj vc De aducrbits affeiiionis ipfius
a^us\ ADuerbu qualicads ex parte a&ttvpertioentad a£. fe<2ionein
eiufdem,feualteracionem» Alikfiint inten/iud, vtnutp$,m»Mimh^lt Mm^4imdum^
ferqu4m,ma^nopefeyVehementer ^frorfuh fenUMf>mmuttb^ nmium/tnngCylate.
imfens^. AIia fu II t re mi fliua, q ux min u u n t a^lram, v : /2- nfinf.Pa
Litim ^vix, agrh pene Jeri yferm^i : fedentm \ a foco afoco fianfiatto.
SiLcvnlgaiitcr. ;7a D Nax A T L a. Sciendufn» quodadie(f); iuanomina
pertinentad e/Ien ciam,quanticacem,formam, fpeciemjvc humaniis,
rongus^quacrangttlaris albu ideo aduerbiort|maIiud quanttficat
adttm^aiittdqualificac, aiiud format;fl/jud fpecificat » ic hasc omma fttb
racione affe^^ionis; di^a funt!6c qualifcationis. Qualitasenim eft non foluns
fub* ftantiæ, (cd etrani quantrcatis,'& formse, et adus,&^onnte^ .aiuro
prædicamencorum,vtin iogicadeclaratumeft. Icem intenfio, reaiifiiQ percinent. ad
qualicacis3&. magoitudinis adus. De Qrdineaduerhiofum.
liaaduerbiafttD€pfimiciuA>ytti^i-aiia denvati- aa|Vtfi!^i^& Liberfrimusl
^ Sj iJtf formanone Adu4%biorum Itcmaliafiinplic UjVt Ja^^^alia cornpona-,
vtfM«* y^^^ lalia de compofica, vc^tf^m d^Hifiimh Confi Jerandum, quodalia
adiuerbia com^onont cum aduerbio ; vcfxjfr>(^v/i,'fic ficaci:ali*cam npmine^
vc maUftcuiy^W^cmk pronomine vrMf ^fr^/r^ltacttm verbo, sifMiifuciOf maUfaciOt
malo- ideft niagis volo. •GRammaticulicunt fex cfreprxpofitiones.qux 1.0«
nifiiacompoficionercperiuucur, videlicet ''ditdn^ re> fet itf«^r«»,
Veruncamen videncur ex parceerrare, nam ^ ai^eon^ fit prarpontio veniens eum
tnmen\'^dis ori- carexdifiundim t Scdi, exdiuifisaduerbiisi/^eic feorfum^
r^exf#^« saduerbio ordinis.,veipra:gofidone ;aa forfiui CXantefrapofiUue^ OMne
aduerbiumaffedionem aclusintrinfecam, aut circun (lanccm,figDihcat,tam m
compoficionCjCum verbo quam cum nomLne«Noa enim nominiiungicur ni« ii per
fubaudicum ver^un. DtcwimShnefcjftimM ar^aionisfsrte^ Comundio eft vocabulum
indeclinabile con/igni- iicans copoiam ellenciarani^inter ierciatarum ad Sdf Cj
rammaticaUum Ca mp.i ne lU, num aduni) aut rerum et ficnul .acluam earumi»*
terfe,6c propcereainorationecboii|ngic c^teras partes orationis&
fententias, vcPecru^&Ioannes fuiit noroi'neSy item Petru»currit> et
loannes» POoiturvocabuIum fariapithnhittJeilin^i^&fex ge^
nere6e<)iflerentiacomii)ums, ficut in^efioi^nonc ad. Uerbij
&pra:pofitionis. Dichiir con,^^nI(7cjn s coPf$ldm cfftntirram inffr fe
reltt.f fumadvnum achim, a J ditlcrcnciam prarporition 11111,- ».^ua- rum
aliqua flgnilicant coniunclioncm, vt cfl refpc(Jius nonvcadadum aliquem
coniun^:^iintur j vt Petrui ctnn Jodnnetji^ vbi ly cum^ folam relanonem
Ibci^cacis indi- cac. Scd 9etrui& loannet funt hornineSy]^ et coniungit Petrjimicum
loaiiiictll a2tUL enenJi,8c quidem lyorm gua. Cenusfiini adu coniungit fpedac
ad cohiundionemj^ua* tenuscafiimregit,adpra:()oficionem, Dicitur vel tevMm
fimi/l^ et afhm earttm\ quonfatp pbC fnnt coniungi invndaAfi, Vel in duabus: vt
Petm eurrit, ^ /pamtes Uge» vbi ly, t^Petrqm currentem 6clpad- nem legentem
coputat, 6c propterea Grammatici lii* cunt, qupd coniUngit parte^orationis et
fententia*s,vti&a* mo ti* ajtnuf funt animal ^ et bomo eft racjonaljs
vjcar^ito ijrationalis. Et ideo non poteftreperlri coniun^ioin oratione
fimplici vnius pr^dicati*5c vfiius fiibiei3:i fimpbciter ft* vt homo est
animal,tnqua nulla coniuoAio eft/Oifibo- nms. cimaisim$di» fed verb^Us». S\
econimclionis f^ccJantibtis COniun^tionumaliacopuIatinD^aliadifluncliua nlia aducrfatiua,
alia conditionalis, alia comparatiua, aIiarationalis,aliaillatiua,
aliaoppx)ntiua, aliæxcepti- oa, aIiatemporaliS5 alialocalis. .
DefinitiocopHlanti^, COpulatlua coniuncliojeft quar prorfirs conlunDT res in
vno aclu vel res adufque.Sunt autem copula- tiuic, ^yat^ffe^ac,
(juem^etiam^^uoque ^nccnon^ vt^cumi fubiun^fliuifque feruientes omncs.
GOniungere et copulare funt idem, et quoniam c&-
pulatiuaprorfusconiungitjhaberpomen fui gene- 'Tis, per antanomafiam. i. Sed
alix particulic non corriungunt nifi cum aliqua di- wiiiifione interpofita.
Cttmy&ut ^qu&nia?» fubtunchuo de- £cruiunt, funtcopulatiua:,y7w///7rf
C^^oci/Definitio difiun^lim^ Dlfiundiua efl qux copulat vocahula et non rcs,vel
copulatfecundum vocem, et di/Tbciat fccunduni rem. Suntqueiftx.^a^VirAv/jfisrr
/^tf,vt tuaur^chomo, autbeftiarvelfcribis^vellegis. Et, velego rummaius;
vcltues malus. Grmm^ticalmm QimfamlU] Defimtiuo aducrfatiud^ numerus.
Adversatiua eftj quijconiungic-rcsvelaaus/cd cil di- M^rCKn^^^^itueihonus
Sednonintmmhus Pctrtis effc cio AusfitIoanesiniiodus. Sucaclueriatiuac,
fcd,at^«aiwc, tamen,verum,autem, vero aQ:, cxterum, atquejverunca- men,
nihilominus,Iicet,5cIicet, ecri,quamquani .qudm. fiis^tameifi. Quaccunque
coniunguncado criando. la vuI^Ari lin^ua ly^nij roium "aduerfatur, Kunc
addunc ^crcJ, (lenliter. ' ' De conditionali. COnditionalisexqua: eft
fuppofitione Facitcomun Aionem,ex fi fol efl: lUoer terrani dies eft, ^uac
con-diaioaaleiS/^Atf jwij^j » \x\i,mxi\,\A^, if/iUbK c De comparativa. I
Oniun^io comparacittæfl:cua:per aflimilacloiieim res fimpliciter,velcum a^libus
fim.ul interfecon-. iunaic .rquando,vel excedcndp, vt ficuc Petruseftdi^- dus
jta Francifcus eft ignarus,vel Pecrus cfi: doc1:us ficut eftbonu?, cam dodus
quim bonu5 : vei magis dodus quam bonusjvcl quam Pccrus. Sunt comparaciu^
fi^ut, uj, veht, veht:,vtr, vt^tan»^ Omparatib ^quans eft quarqualiracem fapic
incet V^rescomparatas > vc (icuc Pecrus eftalbus, ica loannes <eft niger:
vel vm tii es Piialorophtts quam Poifca, alia ponit io^qualicate«,vttU
esma^lM>nttsqttamef tPe* Ltbevfrimus. Nominaomniacomparatiua &:
fuperkuitia ^qitoniam .inclirdancly magjs» £cly mdiiimk fttnc coqiuo^iua
oractb- Biim^ didionum. rationalL * • RAtionalis coniunflio efl: qucX disflum
cum ratione didifeu caufa dicUconiuugip^vc/ff e$ dfUMS ^quia^
JluduifiiCiceroni, SuQcradonales coniun(^ione$,f »^r^f «Af,
tmim^fu^w^mtUsUi^iJideo^Ttftefia^uotUami^iU^ dem^fyMidem.
DeiUafmaconiUn&kW. Illativa est, auq^contungic anfecedens cum conre-
qnfncididoaircrumexalteromferendo,vt Petrusefl- fendus, ergo carusDco,
runtillariu^ ^g^tur yergoy.ita" ^eexpofitimsi EXpofiitiua quac rei non
clarx coniungft clarifi* cationem, vt homo .fKibilis^.idel^ pacens ridexe^
^andtii Uber. Di exceftiuis^,. EXceptiua eft,quæ excipiendoaliquicTex didaconi.
iungirexpcetumei, vncfe excipitur^vt^?^?// homoed mtndax, prater lejum Chi^Hm.
Ec quadraguica accepi^, ynaminns, -Sunc excepciu^niji^i juræc ef, xcepcoi^niii^
De tem^oralk npEmporaliscouiundio cfl:,qi]arcomiingi'c resatqne A aAds per
cempons fimultateni, vc quando magi- ftec
legic/ffiiif^difcipuliaudiiinCs&poflquamveneriSjda-. . botibi libnim. Sunc
temporales, aMond^yfoftquam^tunci QVamuis temporales coniunctiones (inc
nduerbia, quatenusafficiunc.adum temporalitate: nihilomi- nus quatenus
coniungunt parres ora[ionis 6c oratiua- £uias,perciæatadcomudionem. Idcm dic
delpcaii. Dt buUb^l ' LOcalis eft, quie aut res fignificat, vt lUnftas loco,
vel iungiclocalitcT, vc v:n tt inuent<f^ihite ludico» Suntautem
locaIesf<^^ vnde,ijuo ^qua^^uor/utn^qu^* j<y^«^i6c aiix dum comuugere
poflunc, Vnt alix coniuncUones primiciuas vc<2/ialixdenua. 0 s DipmHio ex
diffofitiine^ ' Itemaliacdir ponuncunn primolocooratioiiiSiVtifr,^Aliæ so AWx
pon:ponuntur, voci»cuia cliunguntar,vt^tt;ti^;/4, Alix vtnijue loco dL^unitir,
igilur^equidcw ffahiw^ Ex formatione^ ITem quandam funt (implices*, n
tamen^fttadani.ccm* fofitiC^atfamn, C^u^flio dc nnmcYO ^aniHm orationis.
QVxricuran fiiicplures oracionis pnrces? no viucntur enim omnesfignifiaitinnrs
per parces prarfacas e- uacuari : fiqiudem articulusadliuc defidcratur, qui ap-
pofitus demonflrat non (oluni fexum, fcd criam quod
perantonomafiam,autpercflrentiam,autper proprieta- xm ed tale* 3ed hoc
verumeAinlinguaGrxca&vuU Sariltalica,cum enim dico P ietra ttno
^Qfnzh&co (iib. antiam Petri: cum dico P///r0//^0jr9,proprietatem Pc-
triper excelienriam declaro *. dc cum dicimus Chrifio ed^ gnelh^b ^giia di Dh :
nihil excdiens dcimtis,tiec propriiL Sed dicendo Cirifi^ k tAfftetto^ o
ilfiglio di Dto^ prpf e- rimusquidfpeciale decantatum,aut quod vere autper effentiam
eik,6cnon per fimilitudinem (oiam v.tChryf. adnotapic/edlatinicarent liac
particula. Videnid?tamiaicerii eflc in hoc, quod Gerundium et
fi.ipinumitadiftinguuncura nomine^Sc verbo, vc par- ticipium fpccialem
habcncmodum figniiicandi ; idcirc4 inccr parces ordinis numerari debercnt. Scd
forlan ad participia reducuntur» veiex verbo &participio com- ponuntur.
Amandoenim amandi,^amandum, parti- cipiafunt in Dus. Sedtamcn verbalircr
nia^^is fignificac quam participia. Sed cafus luabent et formationema '
participiis. Similicer amatum» 6l amatu participio paf^ uuo refpondent
'a&uique prxterieiy vt cocnatami $c pranfum adliue fonanc j
&:auxtliatuin zamattts w6 paf- vndefitper decnincasioneni amaittm M . De
Oratme confufaM^^ de Imerieclionc. Oratio confusa est indicatio quæ in didiones
diftfn- guitur, rediniperfedisvocibus,& minusbenearn cttlaci> I
iignificacaniiiii paffiones, ootiones, et affiediones « JN hac definitione
ponitur sndicatio, quoniam aliquid pftendic vcprxfens omnisconfufa oratio. Quar
(ubiunguntur, ponunturaddifFerentiam oratio iiisdiiU0L£ti£* — Dicicur
figmfitatpaf$Unc$^ n^$bms, et affeBionei \ quo- hia ift« funt extenfioncs animx
crga obie<Sla extcndcncis (e pcr poteftatiuum,autper cognorcitiuum,aucpcrvo*
iitiuum: et ciuidem omncf cxtcnfionespcr hanc orationem, vocatam i Qrammaticis
IntmeaionmyAthmnt cxprimi,&defaclbcxprimuniur. Sed non inomirf^ Iingua
habemusvoculas itgnificantes carum^ncquceardcm;. fedinains ali.ismchufcul'e,
autdeteriufcule. LIcetpa<riones,noriones8c afFeclioncs fint exdemin- omni
hnci;ua,& exprcflioipfarqm in corporis commotioneeadem'^?non^amen
expreffiopervocujas^ledalibi Aliar, SVntqurdjEfm^animas extenit0ne9eardcm,
quoniamtb einfdem^ci^iaiiimabtts i>maia.hoinisiiua corpora tiher primusl pt
informantur, & eirdemobiedis paricer mouentur.Sed .expreflio notionis animæ
reprsefenracurincorpore 6c in exprefloærejinillo fimiliter,in hoc diflimilirer,
vnde afre(5tusdeliderantislacinc exprimicur p:r voculum, vtinam; Italiccper
vde^ediQ, Hilpaniccpcr tfx^/J, Gra:cc perci. OMnis vox de fe folam anirai
cxccnfionem exprimen s dicicar compofica oracio : qux aucem cuid alii partibus
oracionis» nequaqMam* De exfrefsionibHspafsifinum - In lingua latina
pa/noncspotefl-atiuifuntpauc^Etalir quidem hortantis, vc ^j./, age, agitc, A
Ji^e prohibentis/ necautfroh, Aiixirafcentis^vcto/ffit^iv. Ahaztimentis, VC ha^
bei : Alfa: animaduertentis » vc apagefis. Defunc fperantis vocula:, bc
irruentis, et imperancis, 6c
impocentis,(clonganimicaiiS|&audencis>6c;Cimenci$&Qi \
TDeexprepiombHsnotionunt. Notiones cognofcitiui iiTlingua Ladfia^aliac fiincaf-
ferencis,vc :alia:negancis jvc»#a,/&<fip</. Ali« dttbicancis
vtfifrfitnfcrfaan^ fprtafiU^oftaffe. A lix incer-
roeancis>vCAvr,f«i//8^ffli. AJisevocancis^vc^Mi, Aliac relpondencis,vc «• Alias
admirancis, vc pafe^ hem. hWx demonftrancis, vc en^tece- Defunt
auteminteriedioncs memorantis,difcurrenti$> imaginantis, cogitantis,
incclligentis, &: declarancis. M ij rammMicalium CampamlU^. De
exfrimentibus a^eHionum l .. AFfeftionis fignificatur per tiotas confimiles,
alix* enim func defiderantis » vt vthuim^i, /T. Alia: gau- dentis, vtr//.'t%
h\\^\M^tm\svihau/heUy€h\. Alix dolentis, wzheujjti.ah. k\\xv'\dentis\tah
.,ah^eh. Alix blandientisj.vt.^*;. Alix iniprccantis, irimalMm, ^ veh, c\\.\x
etiam enrexclamantis. Dcfunchisinteriediones aduerfantif ^qua: poceft effe
'^pagffif, &miferercentis-, quxapud Virgilium exprmii- turperwi/I?/tfw,
<S: xmukn:is5c muidentis,quas non in- uenimus apud Latinos.Icem approbantis
£cxeprobantis,haoc volgjaricer expnmimuspenfii^) qux Latina non eft«
t_,0..QVcimquam pofuerimus viiaam.ojjeus^^forfan.nwil- tafque aliasextenfionum
notioftrs inter aduerbiai hoc camen verum eft, vbi verbo adharrcntad
modificandum afluni. Sed vc folummodo animi exprimuncafFe- ^iones,percinenc ad
forationem confufam.Nihil iuceni prohibet,vc idemficin dluerfis fii;noriim
ordinibus, vbi i jbueiiasiuibeciationes, vt pacecin Logica» QVJT> CONT
INETVB^- in lihro fecundo. Oftquam parres Grammatica! dixi-J rnus,6c orationis
enumcrauimus par— liculas,. tam perfe(fla:, quam confu- fa: :reliquumeft
defcribere conftru- (f^ionem orationis ex fuis partibus, 6c quomodo cohafrent
declarare. Ec qooniam partes orationis habentca. /bsjfexus, numeros,
perfonafque,illa: quac declinantur, qua rarionedifponendx funt fecundum diCtas
ipfaruniJK afFe<5liones,operæpretiumeft dicere fpeciarim :nam in-
declinabiles particula: folam difpo/itionem requirunt CiJ.
Meiurmodieoncordantiis. De concordantia innationHmlwguis]\^qu^ denuo inflitm
pojfunt, Qucmadmodum in lingua Hebraica Itala, Arabua, Hilpana, 6c Gallicana
non dantur cafus nommum, fed loco ipfarum ponuncur articuli^ficeciam mlingua
Concmcinorum, Scaliarumoriencalium non danturde- clinationes verborum aptanda:
perfonis, neque te/npo- rumvarietates,nequevarietatcsverborum aptandxcem.
poribus : &: ideo omne verbum eft inflar imperfonalis vei infiniciui.
Diftinclioaucc ficperaduerbia cemporalia, vc a dicercm, nHc ^mo^tmpoftefum^^
tmo^ante amo Sicin perfo. w\%^'\nnt\ez^oam9tuamo^Pietroamo^ '\l^c\v\od non
dantur concordantio: temporum nec perfonarum,nequc cafuum fed parciculx
aducrbiales, &agnominales totam orarip- nem conftruunc, 8c didinguunt
mirifica breuitate ac dicendi facilitate. Quapropterqui nouam linguaminue-
nireftudec.hxc notabit ^&quxdida funt, dumdepar- cibusoracionisloquereipur.
T>e cancorda ntia partium in Latind orationis firuiiura. Arc. I. XNoracione
diftinda semper declaratur aliquis acSlus de aliqua elTentia, fi ueadus ille
fic elTendi^fiue exiften- di, fiue operandij/iue quiuis alius. §luar€omnis res^
cuius efi affus^ponitur in nominatiuo. F.sfme cflencia^dequa dicitur ac1:us
jetiamfi paf- fiuus,poniturin noininatmocafu,qucm vocamus re£lum,quoniam cx
ipfoflexionescafuum incipiunt,6c a<n:usexipfoegreditur,veitanquam egredieas
cxprimi-tur. Quareverbumcum nominatiuo concordah SEmper concordat adus cnm co,
cuius eft adlus secundum naturam altoquin non|efiet c i ii s adus:pr6« pterea
nominatittus cum verbo dicente adum, concordari? debent ih numero 6c perfona,'
vtijr# am% i tu ama$, Petnis amat^nos amamus^vosamatiSyiui amant:&c facie».
in reli^is tempotibus verBortim in omni lingua^ EXcipiuntur verba
imperfonalia,& infinitiua,in qui- bus non ponirurres, feu eius notamen in
nominati- \\o, nec concordat ergo verhum cum nomine fcm per. Dicimus cniai me
f(Kniif^emrum;iAardf$i : et fao,tc cffedodum,. EX textu reclc patet, quare
verbum concorddtcunj: nomincin pcrlona 5cnumero:quoniamafhiS'eftrer, Sed in
vcrbi.s imperfonahbns^vbi poftponitur infinitiuii •vcTbr.mnon verbi loco, fed
nominis,adiicitur,& tcrti^ femper perfonx fingularis quoniam fi^^nificat
aclum mo- renommi.s quali rem, propterca vidctur quod verbum Bonconcordarcum
nomine, 5c ramcn orationeconcor- dat. Cum enim dico, mihi difplicct viuere, bc
me deie- datfcribcre,&Petri intereft legere ly viufte fcrihre^z. le^retmt
loco nominis pofiri innommatiuo et ideni fitntac vitayfififth, lecho, et
concordant cum verbo. Patetenim <)uomam fidico, petriinterefdeFiio.benedico,
jaonaucem, CiptrimtirifikSims^ murfmjfic^ "iiS GrdmmdticalMm QnmpamlU]
falluntur Grammatici purantes efle imperfonalepro^ pterinfinitum \y irjtereftSc
deUFfat. In ralærgoimperronaIiumquintaaIiter/ebabet,cuiv; 6\co^petrumtedctviLt,
!y enim t^edee cum nullo concordat nomine. eftrque verc imperfonaie. Sed ramen
scien- <ium,quoddeberet concordare cum iy vita, ficuci in vtt!ganrerinone«&in
dliis linguis accidit. Sed Latini appofuerunt geDiciaum
prononiinaciuo^velquiainteiU ligitur aliquid,
vtcumclico,aliquidbooi,6cnonboniiiny vel aclus, idefV^adus vitse. Sedinfecundo
imperfbnalium palBuorum ordineTes obfcurior eft,dicimus cnim a mf/atisft titi.
Sed fiquis confideret quod z&us fatisfaciendi sl me egreditur, Sc
qu6dcanfaadiuainablatiuoponitur quando non vta- gens confideratur, redvcid,
vadeegreduuracbio,ftatim ceflabic dubitatio, In infiniriuisquoaiainC^iwpera
v^rbotiniriuo concor- dante cum fuo nomine regunrur, facile intellj{^imus,
quando non ponuntur, vt edens actum, fcd vt obicdum: proptereaque in
accufatiuo, vxCcio ego,teefse dofiBm^vbi lyte efse doiittm^tdobiediuin
fcientiarmea:, et propterea omniainfiniriuaaccufatiuæxigunc,&cum dicimus,'ego
fii9 fcri^ere^ly fcribere b^bet vc^ Domenindicans obie* dnmadttsiændi.
Quapropterin concuflæftreguk,qu6did,cniu$eft aduspropric, veicui attribuiturvt
proprium /|in nomi- natiuo ponendum eft, concordandumque cam propdo a&u :
ergo nomen cum verboconcordat in numero et perfona^alioquin non eilet adus
illius, fed alterius,& cumdico,//^r^/<far0»f, refpicioplurale inclufum
in illo fingulari /«r^rf fecundum rcm, licet nonfecundum vocc. De
<^on€ordaMM sdieHm cnm Ju^fiantiuo* NOn modo ac^iisconcordatcumeojCuiuscfladus,
redeciam quaiicas, 6c quancius.&^i^uidquid dbi .adluerec»yei inefty vel
eftipfum. Qu^rein omni lingua adkBiuum coneordat fuhfiantim. Quapi^opter nomen
adiediuuni cum fublUnriuo concordacin oninilingua^qaoniamaccidens ScprO'
/priecasei,cmuseft accidens proprietafqiie.» conuenit» cordacque,(i ems eft. Jn
quibus concordat adiediuum cum Mfiantiuo^ Concordacaiitem in fexu « numero, 6c
csfuJUferh' na» dlcimtts, ez,o vir&mtSytu malier bona, manci-:^ Aium bonnm,
nobis boms^ vosmulieres bon^e, mancipia 4>ona. X fe ratio pacec h n i u s
concordantiaB. Sed aduerceiK dum,quod. apttdG5ammaticos ttonponicurconcor«
dannainperrona,quoniamparantadie<fliuæ/re perfbr naramterciantm. Nosattcempu
camttsnttiliusefTe perfbnac,fedeius, cttiadhxrentfubftattnuo <»vel loco /ub-
ftancitti.pronominis^perfbnam' fufcipere. Q^apropcerin wi//»vf, ly bonus eft
perlonjc primse, voi mali maU • i-' eft,fecundaj, - PRa^erea etiam
nomuuvidentur non habereperfo, nam, fcd a pronominibus eam fortiri, trahique in
ipforum ordinem. Quoniam fecundum Mctaphyficam effentia non agit nifi quatcnus
habetexiftentiam Sc eil: pcrfonara:cr^o adum habet ex perfonalitarc .
propterque a pronomme, perfonam fignificantc,contrahuntur ad personam. Igitur
Petrur eft prima» /n i^^/rr eftfecunda, Pctmi autem abrolucceftcerda>
qiioniamno fiiiiclui£ perfonam. Y) econcordiardai'mi ctm antccedcnte,quocl
ufert^ Qubniameandemrem contingit pluresliabereadin qu6>,dum referc
intelledus, non poceft eandem rem replicare,ne fatietasfiat fedrefertipiam
pernotamj, quamvocant Grammatici relatiuum^nec æeftvVtre'- latitfum concordet
cum relato antecedenci^ quoniarar idemfunc. Concordant autem in fexu, numcro
perfona, non autem incafUjquoniamrelatum non (^r-iiales habct a- dus/ed alium
eUcndi^alium agendi, aliuni patiendi ^DH fexu numero eadem eft dedaratio. Sed
de^per^- Ibna filuerunc Grammatici»ficutin adiediuoiub- ftantiQb-^verumtamen
eadem rationeconfnrantur cum enimdico. tfo qui fnmbMs^ Hmf Demn : ly qoi
SclybHmi fiint perfona: primaf,quoniam aAus funt perfonarum, vt dicluni.cft, Non
concordancautera in cafu, quoniaui. Hf, 99 111 vna pfBpofitipinp pnt-ffl- pflV
j»/>us enef?cli,&inaliapa«- tiendi: adus autem paneo^conpord.it cum
agcntc, qttan^o adiU£pronunciatiit^^l|H^ noD palliu^ve in quo-Quapropter
ciicimusci&«j^,^i^^^ ydo* fhs efiyvhi ly ^tiim cfk pacien>^um
eviiicationis» 6c hcma faabens eft a6tum exiftendi dck^q^, vnde iloo poflunt in
eodemcafuponiremper^nifi qiiiDdi^Bltfta^sftuj^ -conditionis, vt cum dico,
Petrus qui eft Gramm«iicus, erit diucs, vel quando fignificanturdealiquoadus,
eo- ilem fii>nihLandimodoiVt: cum dico.Pctrus aui eftGrammaticus,dicabitur,
vcl doccbirdifcipulos, vbi ^l/^ir/di- citaclum, vtinhqrenrcm Petro, ^^«ftfr^
acium^vc m Pc- tro operante : idcirco quam.quar « alcer pafTiuus, iilter-
adiuus,tamen concordantcum actu exili?njii • 6cjGraji>»,niaticein modo
fignificAndi. OMnerelatiuamiacicontcioiiemdupIicem,'8ceftfi« ciic cbniandjo
nominalis oncionum, nec poceft reperiri oracio fimpleXi in quamxelaciuum
ingredicur De construdlione orationis. Ba; reruM comuniiione difiunQhnefier
aHumoftameJfeconSiruSi^m oratifinis. Quoniameirentia Breriimperie
(ttntimpermi%: pe»-' mifcentur aacem per proprios a^fttts, jlttmalieniin ^teram
extendicur» £citenim ipfarttm finiplicitas^lM; mulripIicirAs,ab intellcdu
concipitur,per aclus inteU leclus permiicetur £C vnitur,ill3 per mtclledium
facia jnultiplicitas; propteica ad declarandum res cumluis- adibus et per Adus
coniundas 6c difiundas eft oratio^, cuius miiidplicitas exaduum niuicipiicitate
couftabic. mt funt gmera aSuum tot $jfe regulas fit^ ordines CQn[lrmndan*m
oranonHm. Cumque fitalius aclus eiTendi,alias cxiflcndi^aliuS' opcrandi,
aliusagendi,aliuspatiendi,alius mixtusj proptereafuntfepcem ve^rborum ordines :
dequibus re-. gulæ fepcem laciend^ fanc iecundum redam philofO'^ phiam^qajimquam
Girammacici alicer reotianc. Deregula
verbarii^eJfentxalium^imHmor^^dincmcomirHcliomsQrationum duceme. Art. Prmium
ordinem con ru d 1 o n i s orarionum effici u n r - verba (ubllanciua : qua:
exigunt ante fe et pofl fc nominatiuum proptcrea » quod prx-dicatum
fubflantiale nonlequituradadura eflcndi sed continctnrin illojvc
b&m9efi4mmaUvh'iK\\xoT\myi ly ammjl eftic^cm qnoJ ho- ma,aAus eiFendi nqn
facit differentiam mccr id quod:.' jnr«Lcedic& qaodfequicar ad verbumr^/
eandemconBruffiortem verbumej fentialir,. quandofrddicataUnm acadcnukm '
permod$meJfendL PR3rtejrea.quidquid pr^dicacur, vtfubftantiale vel per- m^ttsR
iuib{bDciali$» licec noa fii, nifi feconduia roccm^pomtiiretianii innominatiuo,
vt homoeftalbus, lycnjiTi ^fi^af /hacret homioi accidentaliter.ec non cft idem
quod homo. Sedtamcn pracdicatnrquafi cnsidem: qaoniam eft idem in
perfona,licetnonin fubftantia, vc inMccaphy. declaracLii. Sandem conilruBimem
facere "verba accidentalia qHando aBus non e(fentiales per modum efsenhaiu
connotant. O-Mnia verba ctiam non fiibflantialiaquarenus irn- plicanc adVum
eiTcndi, quanmis pcrtineant per fe.prim6 ad exiftenciam, velaclrionem vel
pafTionem, etiamexii^unc ante&.poft nominatiuum,vtPetrusma- æt
martusjlcoincedit grauis, Mulicrextatp/ompia:; anti^uiladabattcur nudi.
Vnumefseverb Hmfub^MnHum] On vidcrur verba fubflantiua feu efTentialia, i\c di-
_<n:aquoniam adumefTcndi rubHantialitcr aut ac-
cidentaliterexprimunc^cflepiura vno,vz./' «^^^'SoV declinationeshabecod
Grattfknacjfcis^etcnim ly viuo^\^o mamviuereeftefle,non {bmper fubftantial?
eft.vtliic, tu viuisbom^^ Sedincerdum accidentale, vt in viaisfccUxy
tuvithvitamUn^af^amy hoc cft habcs^veledis vitam lon- gxuamutem
quoniamdenominanturTesab his quac ha- bcnt extra fc, et non mbdo ab his, qux
funt, vt dicimusy Tetrus eff NeaptUtamtt ^t^ pilcatus, eft fortanatus :
propterea ly habeg^ dieic/flw, et ly fiim hahu per
commuta-tionemfignificationisi ricucenjmooihabetarmadicitur armatus,ita qui eft
homo dicitur haberehumanicarcm habcreefrerationale, cum'vcrcfitranonalis6cnonba-
bcns ratiojaale i hinc Gxammaticj ponunc# loco haz,. here.vtmihi funr pccani^:
6c tu cs mihifaflidio^cum vno^' et cumduobus daciuis, &iioc cum
pronunciacur eflec«- xtftemialicer. Qupd enim exiftic in alcero efl,$c
alcerHni. h^recreu incn:: namcum proounciatureilenciaciuepo- ntcurinrede
^viejfi fum ftamio/u^^^ic cuesmeumiaiti* diam« Cur fHbBmtkium dicit
^opcfsionem^ ITemlyefldicicexhac radice poflc/noncm, notatquej quoniam
connotachabcre, vzlibethic ejl Peiri^xqua. ualecenim l.uic,Petrus hahcc hunc
hbruni feu cpcur* jnuni|6cPecrusc(tcocurnacu$« . Decompo/ttiuaftsm.
CQ>m»o(itSLirfitm, vcadAim^abfum » defiim itiifam pra^ni, profum.fubfum,
regunt cafus prxpofitionis componentis com/«w,prxter adfum, quq datiuum .rei^it
quomam xquiualec accufauup cum ad,6cmutaac ^llecum exiflere. Omnia "uerb^
redm ad ffihjlantimt^; OM n ia^erba refoftuntar in fabftantiuam, fam,es,f/?^
quoniam qaidquid facic aut habet mz patitur, ed: idipfum S,
faciens,habens,autpatiens, idem crgo valer, cgocurro, quodegofum currens,proptcr
caufas dictsts; inMetapk.p.i. GH.ammaci ciincipiuntfegalas.con{lru(H:ionis a
pri« ma a^iupram, et falluncur, Prias enim eft effe fe- condttmnacaram,6c
deinde exiftere, 8c deindeager^» iQoamobrem verbum eiTeaciale pr«cedit« . Yo
ItemTecundum dodrfnam. Prius enim eft nomina- tiuus cafus quam dccnfatiuus} et
(impIiGior eft ontio, in qua nominatmus pr^cedit &rubfequirur;quam in qua
fequitQra6bus:a finiplicioribus autem et prioribu sinci. piendumeft. Z)<
regula verhorum exi^entialium \fecmh Aimordinem conft^ru^ ignis ducente.
Secundum ordinera conflrudkionis efEcmnt*yerba(f^ g.uficantia ajftum exiftendi
: quij ante fe exigunt nominatiuum rei exiftentis.poft fe vero ablatiuum cum
prxpofitianein ^pmneenim «juod exiftit^jextrafe exilUt inalio.. Qut>t modiexiftendi.
D Tcunturresexiflereinalioproprie,ficutinioccxex- cepnuo efTentia: deduc^las ad
exiftentiam extrn cau- "IjEtttfuam,vt munhse^ tnfpafio\ ex hocextenla
eftcxi- "'^nti ia { in temporc, vt Perrvi e9 m hocauno^ ad in.. . iubieao,
vKalbedo %n parictc,ad in caufa,yf fBntiW' lyeo^ et leui in lun^his Abr^.hac :
ad/« cfeUu\ vtneuseft in' mindo Ad m roro,vt inTn^hnro jr/r/'';
^#//aiawr^,auesinære. - /Mhes hi modi eflendi indicant principaliterairt
'connotatiui exift^ndamyextepto^ effe in^caufa, 8c in effiedu, vbifaltem
fecundum loqændi modom coiii- notant. o o4 (jrammancaUum Camyanelu^
Dewrbigexi^entialibus fnncifaliter. VErba exiftentialia funt exifto, exto,
irifiim, priBl cipalitcr. Ac cunda verba conccrneiuia aduivi -exiftendi
dcducunturad ifthxc. Qiiapropterinanco, fedeo, moror, dormio, iaceo,ca- ftra
mecor,6c cxtera huiu/modi,exigunc poftre,abIa-<: jCiuum cum pnepofiaoue Ux.
Deconnotantihm exifienti^ m^ I^H^ceFeaomneverbunfi figoificans dSendi aAiim
agendi.Scpatiendi, quacenusdmul exiftenciam con- cernunc,exigunceofclem
cafuSjdicitur enim homo pati in anipna,agercin foro,gAuderein ccckii i ; 2c
intelligere in Deo, loqu: in rapienda^^ira.q.uodiiuiluiii eft verbum, xjuod non
poflTt poft fe babcrc abUitiuum et in: quonum .omnis aclaseciamcxiftit et poceftrignificari,
vcens^dc Vjc .exiftefls. GrammatkaUter dumtaxat exiSicn- SVnt verba qux foluin
GrAmanricaliter connotanc exiftentiam . vthomo eft rationaiis in anima, Seo
eftiufticia&inanimaii renfitiuam. Secundum rem jenim non eftiufticia io
Deo, fed Dea^eftiufticiatneque rationa|e in anima. 6^d ^niaia
eftrationalis^prouc ixk Mecaphy^ docuimus. %^egula vcr borum a^uatiuorum,
tcrtium ordinem n Hru^ionis fercns. Ertiumordinem efficiunr verba
fignificaociaadunci operandi immanencem, qttt proprijbvecacnra^us» l ' roi
& verbæiusa(fluatiun, ^ exi^untantefenominatiuum, et poft fc ablatum abique
pri pofifione fignificantc aftuationem eflenra: nominata;, vc ego aiuo
aaiore^tu moueris niotione arbor virec virore. Qyamqtiam operatio ex prima
impofitione indicee adumtranfeuntem in opus& operatum extcriusj tamcn et
aTbcologis et Metaphyficis folet lumiproa- Auimmanente: qui non
cMuiæxteriorisreiacquirL-n- vcl penicnda:, vcl quociiibec operam-ia:: Iioc cnim
pertinetadadionem. Sed proprin: enticacisconferuatio- ne ac manifcflatione: 2c
propcerca proprie vocarura- ^lus-.&eius verbum efl acltiarc: iJcirco
verbaha:c ccr- tii ordmis acluatiua dici poilunt, etiaxnfi firammatici hoc
voc^ibulocarcanr. uomodo omms diSio figntficms auf conno^ tans a^lum^ aut.per
modum adns fe ba^. tens.ponitHrinahlarmo GAu(a!formaIis,quonianf eft
a^tts.materlx, &a£tus (brma:, eius imnuMiens opus eft, et inftru-
mentum,quonilm modtficat iaidlionem ficuti a(5lus, &: omneopus et res
fis^nificans modum et aduationem6c i)arcem,ponitur inatilatiuo i maxime autcm fi
exvcrbo cftjautverbum defe formar, vc i^/r^//cr^. Ahlatiuum autem hoc
vercnonefl fedvocaridebec a<?\:uatiuus cafiis quem feptimum dicunt
Grammatici lioc olfa.cie.aces^ non enim aufcrc, fed dat forinalicer. Tcimus in
ablatiuo quidquidadum figDificac:quor iiiam a^snonrecipitiir 19
iU{9>iedeitis«ft yquod aduatur \ 6c ideo' nullam exigit pr.-Epoficionem
refcreii- tem ad aliud coexidens. Ncque vuit nominaciuum,
qttoniamnonefl:icl,quodaci:iiatur,red efl vel formavet "perniodum
formxeiusiidcuco ricutcaufa formalis po« niturin ablatiuo feu porius acluatiuo
dum fuam caiu fationem exprimimus,ita& aclus. Similiter inftrumen tumin
ablatiuopontCttr «quon^am modifTcac a^ionem 5caftuacadcertum modum operandi
ivtloquorlingtta, fodio ligone,' Ecquoniam verbum fignificat a^um cum .
ponicttira^^us nominaIiter»ablatiuumcxigit»vt€um dicimus viret
virore,agicaclione,gattdct gaudio ^idcircc^ (X\\\m\is^^\c(l cxverbo. Diximus,
auc verhum de fe fQtmat, vt nonien formac nomino i et amor amo. • Prxccrea
omiiispars qux aclum cdic,cum tribuitur ' adus coti,ponicLirin ahlariuo: vc
homo intellip^ic animo^ Chriftus pacicur carnc, cjaandofe habent ad fimilicudi-
nem formx.vei organi,cam coniuncli quam feparati. OMne noihen fecundum natutam
per MetaplivfT- cumformat de feverbum^quoniam omnis effei>-
tialiabetj)roprittm a&tim^licct Grammaticaliter tion fit!nvf«,vtabhomine
oritur hojnifico, &^ calorec:». leo,ec calefacio,&aausacforraa>
vndeformatur.po.. rjicurin abLuiuo ;&principium,quo ngicur/ . RArio cu V ic
hocaflTertum^etemm homo-op^ran» fecundum qupd homp didcurA^ww in fe, rn^carc,
alcerum calor calctacere, &rcalerei 8ciudex iuw ' dicare^&Rexregcre^
ScUgonligonizare, &.ocuIusoeu- hzare : verunl fi nomcn pure ciTentiam
dicic, non vc ope- . rance, formatur exadu fme efFcclu ad excenora,vt Petrus
C^&pWp^^^ corpptf^Qum.autem ad esLterioia pof- * icj^ rigicur adus, vel per
moauni tranfeuntis elicitur in obieduni, a idi tur verbum facio, quoniam
princeps adio num significant bre(l^vthomifacio^caIefacio,!a:r!^cc\pe- .
trifico; AAioefgoquateRuseftadusagcntisvt ngenns, ctiamponiturln acluaniio
vtcalefa^n^ioncignis caicfacic formactiaraqna ap^it, vtigniscalore calehicit,
vcl cali- dirate, item piincipium agcndi vt effentialitasi dicjtur cnin^annna
iuielligeremtelicc1:u, et mtellcdione 2cm ' " ' telIecbip.o,(S:
intelligibili fpecie,qua: fe habet per rno- u*arn informantis 6c inflrumenti,
6c comprincipijadiQ- telligendum Hint LogicidiAinguuncagcntem, v/f»^i '
Verbafrimo aSuannia efsetriflicis ordinis^
V£rborumaftttaQtium,quiedamrpe<£!btitad potefta- tiuu, vrpoffiim,valeo,viuo,
vigeo polleo, queo,ne- queo, caleofrigeo, morior,pereo,intereo, areo,vjreo,la,
pidefco,horrefco,tremeo,ruOiCrefco,decrerco, cumeo, audeo, abundo,egeo. Quardam
ad cognofcitiuum, vtintelIigo,fcio,ncfcio, icrnoro» reminifcor,ratiocinor,imaginor,
nofco,intucor, Yidco,audio,odorory gudo^ fapio,deiipio, obiiui[cor, jt^cordor
Qu^edam advolitiuum»vtvolo, nolo, amo odi, cupio, opto>lxtor»graculor
9m^reo>trifl:or, doleo, gaudeo,fruor, vcor4iocor, iucundor» afBcior, cruci
Qr, ri<Ieo,lacrymo/ur« piro» inhio, et qjox ex his detiiu|ntttr,&
componun* cnr, Qvoniama ftuseliciunrurexprineipiis^principiaau- . tcm ex
primalitatibus trious > idcirco func triplicis ordinis, &cum
pronunciantur per modumaclus, j ..adluaciuum poftulant,non foium dengnantemacluum,
sed^ obieilorura ^ vndc occafipæni trabic aftus. ics GrammaticaUum (ampanelld,
citnus enimego gaudeo gaudiomagno ;5^egogaildeo dodriuis, Scarbor
virefcitvirorey&virercic aqua:6cin« telHgo iflCeiieauSc intdleAione,6c
fpecie intelligibilij videovifuvifione& visibili.
Sedcum.ifl:iaausreferuntur ad obieda non per modum adlus, fedper modum a-
Aionistuncfiuntacliuaverba,de quibusdicemusquod exiguntaccufatiunm, vfec^o
video vifit-^ilcmrcm. Sunt aucem vcrh.i neurropaiiuia dida Grammaticisquxpaf^
lioiics^ afFcclionci iii;ivficant/edqua: notionesponun- tur interacliiia non
rcctc, oiiinis cnim ndus pcr moduUT aclusdebccdici ncutro paUuium in iproriim
dogmate: in noflro aurcmacluatiuum \non enim fola pafTioinccr- nenir fcinpcr,
fed cum notione, 6c afFedione fxpiiiim^, Prrrrerca Grammatici refpiciunt
liceraturam^vndenno- rior «6c Lxtor, et lacrymor,fiint iliis deponcntia ; nobis
autemacbuantia non fecus ac vocara neucropadiua, fic adiua apud ilios ex
a&u ;,gc non ex a/lionj;,, Principa-* lia autem £wea{f9ffmn,Zftl9i ^
'vqJo^cxict^ concerne Dtiov ftntliorum. PR.xirrca omne vcrbum ouatcnus
conflruitur cum forma aut inflramento^aur acflu, cxijzir al^Uuuum, quaniuis Gcm
principaliri2;nifiGatu rubllannuum,autexi- fle ntiale,aut acliuum, aut
pafliuum: diciiv. v. s cn i m fcr^bo pennadc fcriptione : doceo libris,
doclrina : tacio manu, fac1ionc,cruce, Paciorpallione, cordej,crucc^iteni.
aiHciorgaudio&aiiicio Uc. Regfda de a£tims qtiartum ordinem
coniir$t-,£tipmse J^cienUtim. ACtiuaverba funt,quac figmficantacflum caufx tran'
feuiuemmexc^riora obiecl3,propcerca^ue VQca^ ^og^ min at^lionffm, 5c idco
exieic norninntiiium Cdura^ nc;en- tis, &acculktiuum reifacl^Icupatieutis,
vc fol calciacit lerram» Slcut a&useileadi edefreQCialitacumieii pHmalirafu
adiatra^exifteQdiveroe^rttmdem adextra: aduandi- aucem priQcipiorum
egrediencium ex primalicacibus per refpeftum ad propriam conferuacionem i ica
a£lus agen« di eft prindpioltmi > ve excenforum ad obiefta, ac proiiw dein
caufacionem. JFundamennm caufarHm. QVnproptcr fiunt fexcaurarum gcnern,
vidclicet cu- clnjLim^ pa/fiiuim, qnx egrediunrurcx poceflati- uo : ideale
&:Formale, quxex cognofciciuo principio jfi^ Hale £c
perfedionale,quflBexvonciQOr, tioexigmdicafusexcmfarumr^, ET quoniamcaufa agens
effi, qui aljquid facic, a quaaliquidfit ipa{huæfl, quasaliqW* paticur, yeidc
quaaliquidfic:ideali^s eft inrkarcuius aliquidfic:forma« lis eft,.qtta
aIiq]Liid fic : iinalis eft propter quam aliquid ficr perfedionalis eft
fecundum quam aiiquld perficicur, vet benefic:inftrumencalis,*per quam aliquid
fibocca» fionalis, vndeincspicmoriuumcau &ad cau&odum.. TtAterea raiio
de ca p4 caufi, agentu. PRoptereadicimus, qupd caufaagens femper efi: po' nenda
in nominatiuo& in re(!iO)Cum a(flus cius in ip- ia expriniitur: vc (oi
calefacit cerram s ci^m veio inpao i\o . ' ^ramr^^^iticai Hm CaffiparielUj
tienceexprimitur,vcabageiue,poniturinablatiuo,cum prxpoGcione vel rf^, vc a
Sole calefic cellus. Secunda dc caufa ^aticnte.
^r^Mniscaufamaterialis&paniua, quando ex primiponicurm abhuiuo cum
pr.vpoHcione de, vc de ligno licianua 5c de argcnco phia- la ' quando vero
exprimicur caufatio agentis in materiali &pa(rma, ponitur hxc caufa patiens
in noniinatiuo, v£ licTnumficianuaafabro^ &PetrusverberaruriFrancifco,
rargentum vertiturm aurum A nacura. Tertia de causa idcali, Mniscaufaidcalis.
quandoexprimicureiuscaufatio vc ipfa caufat jponicuxin &eniu.uo cum
pnvpoficio- ne inft?ir,vt LupHtn terraft injiaf dentis tn animal/^vel cr.maclub
eiiisiri/iccufaciuo cuin prcxpoficione ad,vc/;<?- mo faUus eft
adimaq^inmX'^'*' Aliquando eciam in accu- faciuo cum praipofitione
fecundum^vc/^^f omnia fecundum exemplar, quodtibi monfir atum\e fi ^quxwt enim
vt bina- rius ab vnicate, exemplatum ab cxcmplari primo : &: hic
ortusperly/?^«»<i«wexprimitur. Quartadecaufaformali. Mnis caufaformalis',
quandocxprimitur in caufa-, ^ionc fuaponiturin aduatiuoabfque prsepoficione, vt
paries albedim fit /.Similitcr etiam id,quod eft cau- faformxdum formalitcr
exprimitur,ponituriin ablati- xio i vc pariei calce (it aUus : 5c Francifcus
cibo repletur &aluus fcecu tumcfcicicuius fenfuseft, repleturjrepie-
tioneacibo,velcibi:8ccumefcic tumore a foctu;vt ho- mo intelligit intelleaione
intelleclus, et Chriftus pa-% titur carne,ideft palTione carnisrquod in logica
confide- r^iredebebamus. Libcr primtis. iii ^Hinfa de canfa Jinali. Omnis causa
finalis in sua causatione poniturinnc- curatiuo
cumprcTpofuionepropterrxgcrambulat propterfanicatem,5cmedicus propter pecuniam
medi- . catur: vel in genitino ^ cum \s grcit^awz vidcndi tuigra- tiægohuc
acccfii : 6c hxc verafuntdc caufa finalicon- fummatiua A.tcaufi,cuius viui
perfediuo autcorrup-i tiuo a(flos deftinatur ;ponitur in datiuo: dicimus enim
e- C^oferuio Regi :hxc res placcrmihi :tu noces Fabio:au- xiharisPetro.
Etquidem qnoniam omnisadus ad al- teriusvfum potcftedi,idcirc6 omne vcrbum
poteflha- beredatiuum: vt tibi emo gladiiim :tibi amo vxorem; tibi doceo
filium. Pctro occidi filiam. Semper ergo da- tiuum aliquamfinahratem
vfusindicat. Alicjuando finis connotnrus ponitur cum prxpofitionc pro in
ablatiuoi. vt eo iVIc/Ianam pro li bris, et occidj pro rc tauruin, ^c. Ssxtade
cauja perftxliorjali' Causa pcrfe<Shionaliscbncurritcum finali:5c propter--
ea poni foletin gcnitiuo cum ly gr^itu : aliquando ?^cuformali,
quoniamintroducla forma in materiaacce- • tlit perfcclio • ?c proprcrca ponirur
in abhitiuo, vc 'lorro perficiturdifcipiina, 6c caufadifciplina;, ^ augetur
a:ta- rc : fons fcatctaquis^ligo pohtui*v/u, aut rratia vfus, aut .'^Jvfum.
Septimadeinjirumentaii' OMneinftrumentum naturale &:arrificiale ponirur inablatiuo
fine prxpofitione, quando fumitur vc modificans acflum a^entis caufx, cuius efl
inflrumcntum vt cgo fcri bo manu vcl penna. Sed quando fumitur etiam vt coagens
: tunc ponitur in accufatiuo cum prxpofirio- ne per ; vt Rex per mihus
prxliatur. Nam 6i cauia agens :GfdmmaticdiumCsmpAnelU; €tiam in accufj.ciL!o
cum ly perMct poni! maximeau- temfi non eft principalis. ApudHcbi\tosautem
poni- turin ablatiuo cum pra;po(jcione/;7,vc/«^<^fa/fl mo$ian* fui Urdanm,
quacenus m eo agcns agic. Ociaua de Qccafwnali cauja^ CAuHi occafionalis;
qaoniameft moriuum aliarum caufarum ad caufandiim, poniturin ablaciuocum
prxpolkionc f V, vtf.v raptu Helenx conflacuin eft bei- lumTroianum:
ponitaraliquando^a^vc *ib ou<j ifcd vt in- xluic racionem a^^encis.
Principium quoque iuftaroc- cnfionis,aqua nicipic caulatio ioler nmihter poni,
vc cx nHhdici, cx inuinis rixa, cx Lipidc via, 6c hot m^. talimhomm,^
6cexfonteaqua« ppi^MJiMdi fHHiijjionSteUmento. PRincipiærgo 5celementætiamin
ablauuo ponuni. tur cum ly ex^ vr ex dominico die feptimana : et ex li>
terisoratio. ex terra^c fole lapis lignum>&acs&c. Eie men tum enim
eft id, ex quo aliquid fir : 6c mateda aliquandoponiturvt elementum. Principium
yerd ell id^exquoaliquidefl:.QVoniampnmaiitateseminentcrcontincntin fc ipfis
cauias^l^incipia. &elementa^omnes didlos caius recipiuntiti
rutsadibusmirificeQtiflinAis^ficuc in Metap« 4cclaratum eft, De primoordtnea
BiuorufH. POrrb fia(5liuum 'verbum cxigit nominatiiuiru rfia- {(eocis,^
accuraciuum pacicntis » omaiafigniticantia ft^ionem f Liberfrimus. fu aftiooem
tranreantem in patiens^ pertineb^uxvt ad ph-" mamregulamaaiaorum, ^
iSedqaædam dircÆ funt in hac recTuIa quoniam eram adionem dicunt,
vc</^j,/</a<^,6c compofica exeis,Ccc- (^uiuaicntia.De wrhs aSimis
primiordinis. aclionem pote^atiHiimportamibus. Sunt autem quidam adns dircdc
poteftatiui et exe- cuti ui : vt pra:rerd icla vi ii ; fico^occido/oluo,
Iigo,incipio, finio r,t:nero,pano,iuftcro, tcrreo, timeo,quero^ amitto
capio,ceneo|iib£ro» reliQquO (moueQ,|: ero,for.. mo, defVruo, iiipero, cogo
iacio, pono, depono, collo^ planco,ptit(;^ro,remiao, inrero»pinro,&
quidquid peni- netad rem >u(licam, et arcificum: ecenim alif a^Uones- func
naruralef,«liæartificiales .'iisaddefequori medicQr^ &criminor« DVoniam
aclio proprib efl: efFufio fimilicudinis a- gentisin'patiens:fimilicudinum ver^
alianaturalis, vthomo generatliominem, et calor calefacit ^aiia artifi- cialis
vrhomo fcribit, anc fodic,autd omi^'cat,facit n- do aliquid fimile fibifccundum
ideam: idcirco vtraque adtio fpedat ad primam regulam diredc, Vndeerranc
Grammatci ponentes in tfuarta peutror^m verba fignt-
ficantiaadiionesrafticanastcum verius fi!)ta<fiiua,qaam amo, et lego » (c
emo, &c. Simsliter indeponen tibus. Deadiuis primi ordinis aCiionem.
cognffcintU XX tv tmi r ia verba pertinent ad adionem cognofc i ti ui,qux tunc
vere.eft adiocumad excenfiora progredicur Vc de c i r. r o . vi o c e o /cnl) o
j moneo ^ c «elo^re uelo^maoife Ao-, ligncreFero. QaaQdoauremnon progreditur ad
exteriora sed irn. manet, artamea)vcreiata exterius profertur tunc fpe-
Aancadadiuorum ordinem fecnndario I vtfcio .ignora» memini}Video,audio,
olfacio,gufto,intelligo,lego,caileo iapiOiCogito, opinor,imaginor,credo,
affirmo, nego, exi- fiimo, pendo,nofco, confiæro» Addemeditor|recordor»
€ontempIor,tmitor^&:€. ', Dlfferenria eHinter aciionem tranreiinrem»&
immn- ncntem Qii3cenimtranfit vercadioeft, vcc{oceo,&: declaro:quænon
trannc componitur ex a^flu Sc paXsione BC a(flione. Si
qnidemhomoparicurivifibilidum vider, acfimula^lumedit, exfpecie viriibliremobiedunofccs,
&c quia ex. Anriii i>i i fprcfe bPictgS ad obiedium exteriDs
ferturiproptereavp caturaaio»^ verbum adiuum,fefl
nonDure,igiturfciQ^videOxexi(timo >&c. (untaftiua fe-.- cun^ari3. 2>^
a^iuis ordims, aSlioncm voliiiui imfortantibus^ ALia verbaadiurrpnmi orJmis
rpe^anr^advoiitittlS quardam prjiiuno a(flionem tranfeuntem
fignificantia,vcmanduco,nucrio,caco,futuo, mingo, appcco, ad requor,declino,
verfor^inrideo, quxdam (ecundario fignificanca Aionem.nam perprius affec1ionem
>vcamo, diiigo, fperno,voIo, cupioj(K{i.erurio, aueo,ambio>opco^,
<lieiUero>: Adde fiaoiilascorj triftoc, &c Liberprlmut. EX
praccecienti declararione rumiturhorum vcrboru nocio : nquidem adus volitiui 5c
cognofcitiui fpe- clantpotiusadaduationcm quam ad adionem. 6ed quia referuticiH
adobie4!2a,iaduunc vlm a-diuoriun.ficquac pri- mo.rcferontuj, vt manduco,
bibo^fatuo,funtprimoa- ^Uiaprimi atfeclualis ordinii?: qiub flutseni fecundo,
fe- cundo^vtamo. Noænim amor ttktmr adexcranifi ^uia ^rimo obie Aum
mouecpoceftatiuum motio. neficmdiciumin coenofdciuo^-Scl^^p^^e^userga ie^fcum
in voliciuo j de quibus iri Mccapffi^ DE SECVNDA S F,eci 0 a^HuorHmjictmdum
Grdfnmktkos reguU correHio. V£rba adi ua fecudi ordinis apttd Grjunmacicos func
qucx rpec1;ancadiudicium ancad commerciumope- iraciui principij, et propcerea
eziguncagencemperfonam mQominacitto» rem paciencem in accuiacitto :addicur ^tte
terdtts iafus ablathius, quando nominanir prectum^ aur ciimen de quo
ficittdicittmpauccominercium ; vc ego accufote crimitie furri,&emo librum
carolinp. Kun- quamatttem pDnicurgenitiii9isnifi præ intelle&o abla^
ttaom|fe babencis quafiinftrumencalicer. GRammatici faciuncTecundamadiiuorum
fpeciem: qua: exigarnominatiuum agentis rei, 6cacciirariuu
patientis,&genitiuumpro certio cafu^fignificante rem quaficadio^pafljo
ipforum. Sed reuerafaUuncur. Noa. enimaccufo,reprchcndo'^tfifimulo,
moneo,voluncee-- nitiunm. Nam cttmdicO»accttfo€eiiirci;moneo tedo*
Qrammaticalitim CampanelU] loris intelligitur crimine fcu culpa furti, 6c
paflionc doloris:omnisenim adio edicain alteram habecinftru- mentum aut modum
quo fit. Dicebamus autem quod caufainflrumencalis
femperponicurinablnciuojfimilicer quidquid ad inflrumentationem aciionis
fpedac, et ideo dicimus.cmolibrijcaroleno, vendoprecio magnoprqciu- enim
nominacuSc inftrumentu,quoficempcio5c vendi- tio vulc abl. 6c cum Grammatici
ponunt non nomina- tum prctium m genitiuo^vt cmoma<iriiy tarui,quanti^pIuTi\
. mmorii ^iuaritilibet^ &c. fubintelligitur ly pretio^ inablati- uo,id efl:
emo prctio tanti. vbi ly tanti ponitur neutraliter 6c non adiec^liuc, alioquin
diceremus tanto, vndc Virgi- lius. Moc Jthjcttsvelit,^magno mercentur AtridiC,
Ac quidcm Grammatici dicunt magno hoceffc ptetio magrtl fonderiSjied
w4<^«ocum pro ly ^r///«:dicimusenim'mmori- pretio,maiori,paruo.magno^quanto,
quantocumque-vc peritis in lingua obviameflrSimilfW dicimus,magni ^fVi.
ino,magni facio, floccifacio, floccipendo, pilipendo, hoceftpretiomagni,
pretioflocci&pili. Sed nondici- musx>/7/^a^^^,fed Ti/ipendo; quoniam in
neutrum non tranfit ly t/////j vt aliqua prctium counotantia. P^crl^a
iHdicialia, ^ commertium connotantia: Verba SIGNIFICANTIA iudicium^funt accufo
. pofiul^ accerfo, defendo,rcprehendo.incrcpo, admoneo, punio, damno,
broluo^ca{iigo,inflmulo, arguo,conuinGo, incufo, muldo. Commercium vero, cmo,
vendc^, venundo, veneo jmejcor, et deriuata, compofitaquc exhi.v,. r BE T EI^T
SPECIE cafiopem,rigula^ €orre£ijo.. Verba rertix fpecici 'adiuorum pofl:
nominatiuum agen(is5caccuratiuumpaticntis, exiguntda- tiuumreiillius, cuiusvfui
applicatura cflusifcmpcrcnim fehabct vtifinis vfualisadionisfiuein bonum,flue
in ma- lumquidqLiidponiturindatiuOjVtcmo tibi librunvido Petro diploidenn
fcribo tibi epiftolam; • -CAufa ob qua dathium exigititrinhacregula prima- -
rio» efl: qukt finis^cui applicatur^ vfiis acflion is 6c adVaPi lei, da.niiain
«xigit: vt dicebamu» loqu^ndo de caufi^, ^propterea verba iftapofriincvockri
applicantia. Dcverhorumterti^ JpMeimtdnplmtatL.. Verborum fini adionem
applicantium, quacdam funt poteflatiui operantis,vt do,promitro, prxfi- cio,
impero, fubiicio . mitto, impartio, admoueo 3 &: fua compofita deriuatiua,
vt arquipollentia. Quxdam fpedantad cognofciciuum.vr decIaro, oCkcnrdo,
monn:ro, fcribo, dico, fero, arfirmo, nego, fuadeo, & fua xquipoUentia^c
compofuaScderiuatiua. Qtuedafn fpecfcanc ad volitiunm, vr commodo,
foluo,arrpgo,concilio,&ccnfimilia,apud auorcsnotanda.
Exiguntverbapixfatætiam ablatiuum cumpr^po*^ fitione pro, qoando mofatooni fi n
al i caufa; vfualis connoi»'" tatar^vtfi/i^» tdipiMUtmfrpUif^t et pane^
pro cibo, s Exigunt etiam accufatiaum cum præpofirione*^ ouando applicario
vfusadioniun longum trahituryvi y oeftino>
fcribo&mittcoUtcras<«/iP^,nedumi<iM . irs- . QVamquaniiflafint verba
apud Grammaticos da- duiim exigenda \ nihilominus omnia verba pofTunc
datiuumliabcre quandoactionem et aclum, &, paffio- nemcum applicatione
confignificamus, vt cibi eftpe- cunia,emo'tibi folium, doceo tibi filium
Grammati- cam. fpoliotibi aucm pennis: perfequor tibi inimicum. 'CVatulof tibi
pro magiflratu^&fimiliterly pro potefliii omni vcrboapponi cum motiuum
applicationis, vcl fi- militudinem circum loquimur ^vtmitto ad u p^o lihis,6c
habeodoJoremprQ voluptatef - DE Q^VJT^TA SPeciE a^iuorHm JignifiuinhHmdufUcfter
aSlioncm re^ula ^ correiiio, - • Verbaquartac fpccieiadiuorum SIGNIFICATIONEM
UNAM cumduplicipafllonepropterca exigunt poft fe duos SLCCuiatinos-.wtego doceo
fcGrammaticam. A<flio enimcaditin te, &in Grammaticam :in te WmiiKUiuh
in Grammaticam/flfAv» H^cregula declaratione non indiget .fed animad- uerfione
: quod proptcrea accuiatiui duo fubfe- quuntur,quoniamad:ioin duo cxprimiturnn
receptiuum videUcet paflionis, et in id quod flui t in adione ab agente
inrccipientem. Hoc autem jn Metaph. meliusinlligi-- mus. Adio cnim docentis
fert Grammaticam,vt padens; et qui docetur accipit eam, vt terminus huiufmoai
lationis. V Ltherfrmkfl, VErba ngnificanciahanc doplicemadiomsdifferca- ciara
Ajncdoceo,mon?o,poftriIo,orQ,confiilo c«'- lo,^c omnia compofita et
«qui|?ollemia,& diriuaciira iftormn, ^ vt4> lurimumad cognofcirioum
videntur^fpe- æ j fuDC etiam aliqutf/ qua5adl|ai>ir6m exrcriorcm
fpeaanr>vrye.ftia,: indo<S«uo f qu» volun t duos accura tiuds. : Sedcum
reii, qua v«ftfmus, fumicur inflrnmentalu ter^ponirarinablariuo, 6c fpcaantad
quin^amfpeciem- . ytvefthfiiexuo tefannU, Etcum non ponituranimatus
accaratnius, vtpatiert. - tisrei/ ed vt cui applicatio fic ponitur in
datiuo»Yt'w«- D JS ^JN T A:S P E'€ Tb aSiuomm /ignificanttutn a£iionem, ^ •
falf^nem,^idquo fit a0m. /-\Viinx fpeciei vcrba aftiiia fignificantaaionem
itx,<WaIiquod..paxiens, et fimul id, quo excrcerur aftio ic- pi^terea
poniturablatiuum poftaccufatiuum fine nre-. po itionc, vt ego Ippl^p tepannis
5.&,flnero JibriSi&jHvl jy ETiara infiacrcgula (Jrahimaricorum pnTcorum
aperitur r^tio, cur in ablariuo-ponitup iti, q u oci n on, eft agens. peque
patiens : quiaividelicec; inrfucit itti/^-,»ejnioftrumci?ti,&modi,
&foxm«. .l . Omnia verba, in quibuspoft'patieiHcmrem,adJunt i^o
(^rammaiicalium CampdnelU) velpa{nonis,pertinent ad quintam fpecicm. QuapraT
prer quxcumque pofita£uncinrecuiida fpecie^ ipedant etiam ad qiiintam.
Suntaucemyerba,!qviint«x principalicer^veftio et fpo- \\Q,6tomnia acguipol^nria
eorumiiccttiimpleo ^ceiia- caocumruis arquipollencibus, ic-cm iuro,&i«do,6c
ipsrorumiCqttipoIlencia. S^miiiter augeo 6c minuo, cum fuis aireclis, purgo&inqaino
«cttmruisconfimiiibtts. Secundario aucem /pe^anc ftd banc reeutam pmnia verba
cuiufcunquc fpecieiScordinis^quando exprimunc modam vot fornfiam
auttnllrunoencMm actionts, vel paf- fionis, vt rcribolibrum penna iafficio te
e;audio,planro vincam palo : Munio et cxpugno vrbcm armis;.muigo ^ ir.riCQ te
verbis/ef^ionbigladioL,6cc» DE SEXTA SPECIE 4^iuorUfn ^rpgnijicannum aSionem f-
fionifque illanonem.mm p> ^napio^. ^ caHfa/unde habetur^tanqHam j . inde
habiiam.Erba fextæfpeciei ^gnifi<;ant a^onem, et id^t|ao cau(a vel occafio»
vel principium aftionis eft : et propcereapoftaccu(ariuum €xigitabla*im?m cum
pr«- pofitionei, vcl t/^,vei «"^vt ego audio ledionem '^ma^ Vbniam caufa
^rgens^excepro Dco, occafioncm, ^^velviTn fux cadfationis ib*unde accipirtpropterea
illud quod eft occafio(»'yel principium» Vel caufa csu^a- tionis in a^i^
p^nietii' iin. abUtiuo cum«ff^. Nota fan^ - pnnci'f»acioniSt vt dic^um
eftinregQlisi^ommunibp^cx MetajiliY ratibtt^ yt flifca QramfnacicSmi
rTiac'ftro;eft magiildF cauia il2dpii^<tblnan& f fi&tedainenT«»/e(l:
eiiimi Q - laberprimus. $zr 'enimliindam^iuni principium :5c hatiiio dquamapii.
tto :^u«tenas eft cau& cootentiua aqiue» Sed vt etiam 4natem{t9,4iicimti«i^
^iiPiUdfm^tri^ Sedvtetiam ele- mentariS)dtcimtis etiain^ (Sc expuico,
Sdneftoccafio- nalisdicimus Agnmemndn bellom conHauir ex tiiftu • ; V^rba
fextiH fpcckL AD hanc fpeciemprincipftliter pertinenc omnia ver*
bafigmficantiapi^tcraAioiiem Ccpaffionem, id, a..qaQ habemttsoccafionem,veI
caufanonem,veI princi- piacionem ac^iioni^ \ vt audio, intelligo, 6CGonumilias
^vtoblacio, guftp, lego, icem liaurio, wd, moiieo, diui*
4o,pdlojrapii>vabdicO|faahpp,Hcapio,endo« Prxt^rea fecundarib fnnt fauins
regtflac omliiaverba,' in qtiibusadiiciturpoftaAionis Sepamonisremætiatiirea eau^tionem
conferens » vndedicimus, nfft99 tthi mahni A^Tjr^nno, H emo
Iibrum|dccato^Jibrario, cupio^^/ h emoiumencu. ELemo.ueo libruma^ienramanibus»
Defiftima fpccie wrhrum exigentwm tnji'- mifmumfr4>accufanuo^ SE ptimam
regulam addUnt eornm verborum >qua: lo- copaiientisliabetinfinitum verbum,
vt fpero, cupio, fcio, volojdebeo iieRomam » legereledionem : 6v hxc omnia
fignificantacVum animximmanentemaquo tran- fiensorituraliusacl:us; ?C idcirco
ponicurilleioco adus, iftelacoefie^us^^propterea omojeverbum poteft ad
hancregulam pertmere«qnoniara aAu5adumin%r|^«c Omnia verbaadprimalitates
Mctaphyf*cas {^e^bn- cia qux runtpocentia/apientia^ amor,iuntprima-
riorpeccanciaaci hanc rcgulamjquoniatn ex eisoriuntur a<flasincranei,
&exhisextcnfiones ad obie<fla-qui func cciam adus,vcvoloambuJare, vbi ly
voU adum intcr- num amoris dicic, dCdtmhfilare ^Aum cxternumcxillo. Prxterea
omnia verba ad obieda primalitatum spedantia,
fimilicerinfinitiuumhabcntproaccufatiuotfunt aurem ohxQckOiypafsihile verun et
l>pn»m^6L Aia ^quipollcn- tiaj vt polnbile eft, vcrum eft,bonumeft ambulare,
et fu oppoCitSiyVt tmpostfalfumifrulum. Cxtcraautem vcrba po(funthabere
infrnitum, vt fa- cio te currere. Sed quatenus fimul et agencem rem ha- bent
loco patientis, vt doceo te fcriberc. De papiuorumverhrumreguU. Art. OMnia
verba hiibentia lireraturam et sensum a^^iuu; fiunt pa/fiux literaturac per
additioncm r, cuin» fuisdeclinationibus^&exigunt rem p.itientem innomi-
natiuo ^quoniam refcrturvthabens ac^umi et agentem m ablatiuo cum
pr.xpofitione, canram aftiuam, nQtante, qu^,eft A,ab,abs,quoniamagens non vt
agcns,(ed vc aquoemana! paflTo repra:fentatur. Dlc^um eft prius, quod caufa
pofi^ca in actuagendiV nominatiuumexigit&reclum: quoniim hic figni-
:^ficateditionemadionis,adautem quod patitur, accufa- tiuumrquoniam inipfum
fercura<f^us Nunc autem dicimus,quod cum patiens ponitur vt recipiens adum,
exigitredum,agensver6quoniam tunc poniturvta quo eft adus, ponicjr in ablatiuo
cum A.vA^h, dcfipianti- buscaufalitacem. Etquidem dicin-rtis omnia verbaaAi.
7»! ff cundu et vocem fieri pafiiua, vtamo, accufo, do, do- iceo, audio, fpolio
; cxii s enim fit amor, tiUrprimitT doilor,siUili^/fpolior,fperor. At qua:
folum fcnfu funt ^aanon fiuntpaffiua, vtfcquor.auxilior. et deponcn. tia TOcata
latinis : tamcn in j^ng«M^ vernacula fiunt vti- . i)uepaffioa^
Similiterquxvofie ijyMU adiua^fod vt gaudeo, vapulo,abundo, feruio,&alia
neutra vocata Giammatlcis, ooii fiant pi|^Ef|a: ^i^mtts enim qood lit- '
texatofam, U jr^tatem ^ed^VKi^^m vectuntur in paffiuam. donfiderano de aliis
c^hs-pajsitioru??^, VErba a^fliua verfa in pafTiua prxter nominatiuum patiencis
rei, 6c ablatiuum agcncis^quofcumque casus recipiunt^jaoQ mutanc, fedretinent,
vti quando exant aAiua, ALiquando v«fba pafsiua ponont agentem rem in datiuo:
vt PUmi jboc do|nia poHtumeft, ideft d pUutit* AliqUandoinaccufaBUoapporita
prarpofitio- ne p<T,vt res, agituc per eofdem creditores. Sed in his da-
tlOttsponitorfokis.cnmagenscaoræft fimolilla) coint appHcatio.
Accufaciunmvcricom agensponitor iaii- qiiam mftrumenrum vtin prarfatis
patetexempli?. Ali« quandoponicurablaciuum fiiie ^fieporitionej verbama-
Ximcautempra:pu{Itio, verbo|adici(citur* De verbis vocatis nemro pafssuss.
SVQtqu.Tclim verba apud latinos vocata neutro-paf- ua, quoniam habent
literarurnm non paffiuam, vt va- {>ulojexulo,Uceo,veneo, c]u« exigunt calus
confiini- iom pafsiuorom « ?t di/afitL v^tf$iani kmdg^^it.^it^ Secundum rert
non fuftti paffiaordm tHimeræxplo- dendayerbahacc,c|Bam vis pAf,iuam litmtoffam
noir habeant:nonenimvox facit pafsionem, fed fignificatio
Coniimiliaveneo&Iiceo, fuftcvendoF:rapulo v^r^ beror: exttloyceleger.. FIo
eciam dkitur neutropafsiuumapud Grammatn" cos, qaoniam verc pafsiuum
fccundum rem cfl,fi minusjTecundum vocem. Adduncenam fido, confido, U nubo,
au.lco . foleo •qux potiusadionem vtaanmdefi» gnant : U exigunt
cafus,applicationi, eo refpcau reoui-. fKos. .-i Devtrbis^ voc4t$s mutrhi Arc.
VI 11. Verba d jcu^turneutra^qu^ ^ec adionem ncc pafiicjw- nem
fignincantapudGrammatkos. Sednonprcb-' pcereaneucra dicendi erant,cum &aaumcircndidcei-
xillendi dicant, &finonagcndinec-patiendi5Vt/*»i,^ (jorreSio Grammaticorum.
Verborum proprie neurra dici debent,qu.T aduni acluatiuum modo figmficant» 6c
funt pcrrinen- tiaadpoccfwriuum, ad confcitiuum.&ad voIitiuum,de t^uibus
diximus fupra. Quapropter pofTum,6cfcio, & gaudeo cum fuisafledis
jfiintvere «auaciua feuneutEtL dequibusfupra. Pxinu reguia
Crammaticorumcleoemhsfpeaatafl . verL)a,e{rendine^iim Hgnificanria^ exiftcndi.
Secunda, (\\)x cil, egeo.abundo.carco, perrinet ad a. ^uatiua prophc.
Tertiaqu(j eH:, reruio.profum. noceo.defum, &: alia,
qujeapplicacionem/lgnificJanraclusadalirjuid f^e<^anc adad ionem fine
paffione explicaram, fedcuni applica- tioneadilludin cuius gratiam fit j
vtferuio recrj^confido" tibi,noceofiliis,^c. qua^verbaaAionem fi^^nTficanr
Sc<.V nonfonnanr pafTinum^quoniam nondicunt Kcxfcrui- turameifcd
R:egiferuirur,quonfam tæeturpaiicns^ec-propterea,imperfonalirer folum
firpafsiuum. Quarcare^ulade. rebus peninentibus ad Agricuitu-
ramaclusexplicantia,func verc acfliua, quoniam eriam patiexisexponunCj&
propcerca fiuntpafsiua omnino vf aro,5caror. Quintaquai
tertiasperfonasIiaF>e'nt/ingularis, tantu propcerpa,quod foJus Dcuv poteA
illos edcre n(flus, po. tius ad Theologoj quam ad Grammaticos fpedlansi non
'rite.deciaratur. Cum enim dico, Tonat, ningir, pluit
Iucefcic,grandinar,adverperafcir, non folum Deusin-' telhgicuri fed etiam
rempus, diluculac enim fole tem- pus : ad vcfperafcir rencbris rcmpus: irem
fubaudirur natura apud phiIofophos,irem necrec;ulæft ccrra pro- pterhanc
rationcm. Nam efl creare/blius Dei : nihilcy- rnmus creohabet omnesperfonas:
itcm rorareefl flcut pluere:m fcnpturisautem dicitm, Rorare cceU Ærupn,^
mbespluantiulium^.^v^o reguUipforum cflfallax. Sed^ vfus, et id,quod /ubauditur
confulendi funt. SextaregnlavbiafFc<fbionesanimi& corpornmcele- brancur
habens verba, gaudeo, doleo, virco, albeo, caleo, frigeo, tumeo, areo,
conualeo, a:groto', et c.Ttera huiufmodi.pertinciiradaauantium,fpeciem:de
quibus fupra. Dc vtrhisfigntjicantihm motum. Verba fignificantia motam cxig«fit
nominatiuu^ rci edencismotum.&poftrenuTlumcarum^ quan- do non paflionem
fedrefpecius locales adducunc,fcii pra^pofitioncs exigencescatum. Qjiot fknt
figmficdntia motum et eiufmodi. OMnis motus cft ex cermino aquo ad terminum ad
quem per medium, idcwco triplicis fpeciei Cunc ver- mociua, vt difcedo deforg,
tranieo fer viam^venio in tempUmitixc enim^gnificant motumdcloco,&motum per
locum,& n\otum ad locum. Quxcumquc verba iis adiunguntur, iunt ciuldem
fignificationis, item idem verbum poccfl: tres iftosadus connotare, vt, de
vinca per viridarium eo inciuitatem. Verbadeponentia func:
eiufdemgenerismotiuiphiri- ma,quxadhanc regulam pminent, vt gradiar,trans-
•gredior, proficifcor, &c. Quomodo omnia verha reducHntur ad^ra^ fcntem regulam.
PKxtcrcl omnia vcrta quatcnus fignincant motum, polTunt cfle luiius regula?,
dicimus enim fcnbo ad rontificem,6cde Pontifice,& pcrdifcipulum ^quatenus
enim fi<2;nificant terminum ad qucm, autmedium,aut id, Jequoficadus, fiue
illud ficvcterminus, fiuc vt materia, <iequaqiioniam cerminia quo eft
connotatiua fimilitct ^xic;unt cafus cum prarpofirionibus confimilibus, vc de
albopf ries verricur in nigrum pcr atramentum Qua- propcer 6c
acliua^pafnua,&:omniaverbaad hanc re--Liherprimusi ur gukmtrahantur per
refpeiflus confeqneotes aAiinisTe plunroiini aatem quæ oe fefignificaat
muutioiiefn U - . motuni* ^cv€rbis,mcatiscommtmittis^ Art. IX. VOcatit
Grammadci verba commaiiiisfc, quas iitenr' toram habent paffiuam,&
poflunrfieri a Aiui et pa£- Sxti conftrofcum «afibt»» vt
laij^rsampledor^Teneforl cxperkWypmuotor,ofcttIoi^icriminor,,n^ Hxc ficapud
btihos: n vfti uiath m idiomacibusalii Honitem. Dedt^onenttl>us/verl)ii, .'
' Aft. 3C,'" Dlcontur apuJ iWtinorum deponenria qnaK baBenr
liceraturampaniuam Scfignificationem adiuani^c proinde acliuc coDftruuntux^nec
ta.men omnialigmfi. cantadioneni, . I Sedc|uncdamaduationem, 5c propterea
volunt poft feahlaciuum, vcvcorjraor, pptior, vercor, 6cconrimjlia. z
Cina:^-%niiicant aftum cum re non de qua/cd . cuiusel'ta<flus, egrediens ab
inrelle<?lu,vtrecordor,ob]i- uifcor. rer.iini^^co. qiia: propterea
exiguncgenitiuum< \,3 Qoædain figniiicanc adum cumapplicanone, $cpro*
/pterea poft fedatiuum voiunt, viauxiljpryf».i^agQr:» me. 'diCOfjminorJrafcor.
Quxdam fignificanr^i^ipipm, tc id q\iod patixur: «c jwopterea
exiguijt^)i?jndcacca6tiuw^ rw,c6ntiinifcor» loquor^ ptacftolor\ feteor,
&cacteTam^ItP,qiK)rupiqij(E ' proptereaibUtiuttin exigQDr9'Vtlan:or«chltor,
ftoma- chor» vcreciindor, cxpergifcor^iiidignor^niorior: et silui, qu^e alios
carttsexigtinc. prottcadus r^fercttr > mxea regiu ia^ J it^s de
caiitesxMilMnr^6ttao(&^^ Qjrdaai quoniamfignlfiaantmotum ve! pcrroodum IV.
nus, exijunccafus cum.prcX^pddcionibiis connoranti- ba^vl'.^ ioco ad locum per
locum vel cum alio, vcl Con- .tra aliud, vcl circaaliud^vtgriiiiv-YsP^^i^^^Jo^^i^Juc^or,
apicor.nafcor, philofophor, verfbr.ncgotior,hallucinor <auillor ^auguror, 2^
nmilia, qua: apud Grammaticos, umcrantur :qux ex
prxpoficigims.ftatMra.qups^earus .exigunccoaii;noiiftran,c. ' 'iim^erJoriaUum^
* J^Mporfonah'um acliuxvoci.*; primusbrdo confVrurc 'jLtntffe^^dr^^f^^fi^^^o^
infinitiuo,vc /V/r eCtvel .Jncereft,vel referticribere ad vos. Infininuum vei^o
re- 'gic cafumexpra^fcriptisre^ulisflbi debitum, Ratio reg'ila; eft, c|uoniam
verbafuncperfbnaliatfe fui ' >acara;; Sed cum addicut Ibco perfon
p',.patiehiis vel !ftg0n tis al i qu i s adaspefv erbu m infinicittte facalcaci
s, ideii, \t\it cermihatse c^niiiQfticAns.eKpxeflus nec,effiiri&
iUcidaseftperG*n^ccerciac,&: propcereaotjnpia imperfo* ' nalt^ habere
dicuiiair rc^orh tercias perfonas Idco omnium pcrfonarumv..M 1 n ifeflun 1
e<t: ert!rri'i|uod q uando pohTtor tfomifn 6c nonadiu p?r
verburtfitifiA}tum, fIunt personalia, dicimus eni^ Pctft tnfe^^f^tnflihrs vcl
nosPecn incerfumus: non ii*?^"^^ dicam, ^ef^rvnu^ ob aliam cau.fam.
«jC^uarea;jtentpo(luIeflc gemiiuttm, nonintelligic ni fi ' . quaii Digitized by
GoogU Ltherprimus. i fip xyii alium cafum rubintelligtc ex parte vei bi vcl
nominis. fiquidcm Refert idem ell ac Reifen: 6c proptereadicimus Pctri rcfert
fcribere, ideft, res Petri fert fchbere . iritere(f veroidemfignificatac in
rcen::& proptereadicimusPc- tri interefl:, ideft» in re Peiri c(i fcnbere.
Quj autern.lv ivter confiderant non in fua originc, et accufatiuum ci
adclunt,(ubinteiiigunc Petri inccrciyioc cft iwerreiVe- Probatur aucem racio
daraiquoniam cgo tu, fui, nos» tc vos,6ccuiiis, non ponuntur in genitiuo.fed
inablaciuo fiBOiioinolingulari} vtmea,taa,(oa, noftra,veftra,& cuia refert
> feu iotereft, hoc eft i» fe meA cfi^ in tta eft^o^c, vel forfaA in
nominatitto cum Jff/ert\ vt me^ refert, ideft fef mafert xefmLJkn ^in
accu&tiuQ nentropluraii vt ' meaintereft, hoc^iff/^mf<f#)^w
Etproptereæft vultnominatittom neutrale vtmeoai eft»tuuræftfcribere»cum
pronomtnaprimitiuaponuii- turderiuadoi*, .T>efecundo ordinc imferfqnalium.
INfecundo ordinc ponuntur pertinet, attinetJcfpc-. £l:at,cum accufatiuo et
pr<Tpontione.c^i/& infinitiuOf iqco nominatitti, vt ad meipedat fcribere
: at fl nomina» tittUmadeftfunt perfonalia,vtad mepertinentlibri-.vtin- tellig?ttexiirfBnitiU(i>;
quoniamindeterminatum fubiuit £kittumeft,deponderc indetermlpationem
petfbn«t& proptereafieti imperfonalia Hase triaverbaadpoteftau tiuum
tedncuntnr. Nam attinetex</M componitor : pertinet exper acM^: quoniam
pofleffiorei eft ad benim 8e perherum : ifpeAatvero a fpicio, quando q uod
alicuius eft ad ipfVim conoerfiooem babet.nuc /ir per poteftatiuum, vc
poiTefrio, fiui per cognofGitiiium,vcad ipeftus» iiue per Toiifiuum^
vtajndcum,^ QUiieficumc Ji 0 De tertioordinemfcrfonaliHm. TErtuis ordo fimilicer
fir imperfonalis ex infinitiuo fubiequence.-quoniam continetverba quxfignifi-
cacapplicationemaftusjn determinatir&proprereavulc datiiium cum infinito )
vt mihi plicctleq^tre 5 et concingit mjhigauderc ^fed vbiadfunc nomina
fiuncperfonalia, vc mthiplacenthhrt, d(3lentdences et omne verbum significans
appiicacionem vlus^cfthuius ordims; vd rcducicur adhunc. quarto ordine
imperfonali$m. QVartUJordoimperfonaliumeft de primaadiuorum,, r^xigit
cnimaccufatiuum ciiminfiHicoioconomina- iiui^ vc deleffat //«^ii-r^
dececfcribere, iuuatcurrere;- acfiapponas nominaciuum func perfonalia, vtmedec.
virtutts^iti cundis ergocumceademratio. D^quintaorMneimperfonalium QVintps ordb
con ftruicur cum accuaciuo et infinico fimiliccr,vcpoenicet,puder,
cxdec,miferec,oporcer: ecenimfignificacpafiionem illaram ab obiec^lo^ quod /1
efta<^lus,nabet fe loco noininarim, \tmettdct ftHderc-At ireft res, ponicur
cum genitiuo,vcw<f tadit fti^diiiSi qiudc - iiocgcniciuum regiturab aclu,
velabaliofub intelIc<n:o nomine,quando egodico,me pærtitctpeccciroru.rubau-.
dicurajfluspecatlT&me rcdet ftudiijubauditur exercitiu iludij,6cfnemiferer
mfirmorum, fubaudicur officioinfir. rnormii rJiVahqnam ennn ponitur genitiuus,
p.i& qiij^prjp intelligataripfius,vel vtfepfe probacum dl in rcgulis-
prioribas : vt videasomnia verba imperfonalia ciTepersonalia,&pertrneread
efTendum^vel aduandom,vela- g^juliinuf el gacicndum^touliil vltra:Scquid^ad
aftua Liherprtmus. n\ tionem affedionuin rpcchanc verba quinti oYdiris .- ca
tranfeuQCin nacuram adiuorum|,dnm obieda coniide- raacar, quaceniisaificiunt
faculcaces mouencque. De imferfinalihus Pafsiuh^ Arc. II. \ IM
perfocfMiai^flioac Vdcis exiguhlf^atibum agcntis caofac ficoc ^asterar paffiua
:£c poft fenoiiadduntnb- m{natiaan[i,alioqfiiii nerenc perronaliiifcd quemcum-
qu^aliumcafum,ddmmodo paflionts non recepriuum, fed vfus, aut applicationis,auc
circunftantix, vc a me fer- ttitur i?^^i',icurin filuam :6c propterea Hunt ex
verbis a £tiuis,&: neutris appficatiuis et motiuis, 6c exiflcnriali . bus,
vt n 0 cet ttfyamb uUt nr Jta tuf ^xxon^wtQm dicimus^</Rf- detvr^
^ux.mctalle[cittif qiioniam iftorum palTionon transit: neceftplenc paflio:
fedmimanec,&eft quafi adus aduansverba deponentialicf t fecundumrem
po/Hncef^ ieiimperfonaliapa(I]ua,vcpacec intuenci omneslinguas, tamen apad
Lacinos non nanc ob vocis 6c iiceracor^ impcdiiiiencom. Deimferfonal^ineutrisL
' BEnefit malefic,racisfic.diciittn3riniperronaUa ne«- cra^quoniam nec cum
adiuis nec com pafliois viden tnrnomerari apod Ladnos^fed com neucrit:&
tamen iecundam rem veri paflioa fonc, licet non fecundum vocem,&quoniam
applicacionem connotant,exigunc datiuu|ii,vc a me benefit egenis, racio ex
didis pacec: in alii$ omnia imperrouaVa fiunc paifiua non aucem ne ucra. ij2
^rammatUahHm QampanelUl De wrBisfirmhbHs^ SEruiliaautcmverba non funt
perfonalia nec impef- fonalia, quoniara induunt naruramcorum ^quious-
addunturadinftniriuum : funt autem I acc, incipio,dcfi- uojfoleojpoflum,
debeo,dicimus eninv, tg^di^i^ psi^f^ tentiamdgeriili mt debetpanitert, Ratioeft
quoniam TCr- bxtfb non fignificaucadus pteaos, fed aUonim aftttmn aliquid »
videlicer principium, aut finem, auc mo^ rem ^ 6c propcerea illorum aAwim
nattvam fcquuiif. fur idicinKM enim : eeo incipia legere, qnoniam adiu^ qui
eft/p{m ati<|ttidefteios inceptio :6c propfertaad oa». totametoatiahit ur.
Seddeind e di^iT^y^^ jjP^/^f^* ttwug» ^dcjtaJittnim a^om-fnotadus. Sedfi
adosferuilis eft plenos non>cran/ir in nnturam iaiini ti ; non en im
dicimus, vuh t^^ere, fed ez4 v^U me tadtrs^ diamus meporeftra^dere,'obimperfe6lioncma-
ftuspotendirfed non dicimus, me valett« dere,ob pleni^ tttdincmadtu^k
VakQCis^qaj nopaliejaacurdfci Dalium.i^- Deinfinitiuis. PR.opeereat
QfinitioftTo!unt anteft'areiiif3ttfiium,quoi niam regunturabalio verbo:
cuiusadum excipiunt tanquam cadentemin fe,vtin perfonam patientem,ct- iam fi
non fit p^ticns-yVt certumellmeanuire >vbiadusccr- Cirudinis^cadit
fupcrmeamancem; Quando verbum aliquod carcr pra^terito vel futuro in^ fimco»
refoluiturper lyt;/,aut^flc?^i,in fubiudiuum.quo- fiiaQi^vccrqu^ alL modtts
comua&iis ciibos£umis in porttiHMtionibushic detcrminate,iniinitus vero
inde- tciminatc,vidiaumeftpriu$. . 'GErundia reguntur anomine fubftantiuo, et
fic funt gemtitii caftistauia prarpofirione ^c/, ^ihicaccu- fatiui
:aoti«,vel^r# v«iil#,^ficabiatiui, per (eautcm nu htl fttfitiiifiparticipium
verbi nomimrque,& aliquando famttotBra(beaaQ^iii|iiando robftantiuc
exiguntr^ue dtfasfiipfum vcfbonwit&com.fe» pr a e ytf ti^ mus],
Mib4/Mif#ir/i#&i; pomn«r IfsnwiterinalibtiniaL SVpina edam funt participiorum
rcs, fed indetermi-- natoruni,niore infinitiui, et propterea reguutf t ab a«-
lio nomine et verbo ram adiuai Vt ##^jiu/w» }jqiiam • Departtctpns.. SEit funt
partfcipiaiecondtmi rem, tria paAiia.vra^ mabiiej amatQm^Sc a.maDduni, et tria
adiua vtanu^ tioQmamans 6c amatlirus. 'jtriuiSiU enim eft q uod poteftt Jim^ri
refertur a d ai|iariQonl e qubd pdteft amare. ^*. ffU/«» eft quod ado amator,
8c refcrtur ad amans l^a. *4iM<raA^eft qQod^mabiror^aot debct ama £c refert'
:tQradaimaforQmgd eA;^de)imqM (i^cumqttealiterTeffrrtvfiifflrQi*.' Grammatici
non a^nofcunt amabile &amatiuum, xdificabile& aodificariuum
inter|^rticipia:& fal»- lunrurrh^c eoimparrem^apiunt a nomme^ partem^l*
verbo : et res;u^nt cafus fuorunl verBorum : dicimos eofte^ knif^misiUe ^ te Sedam^nttnm
non dicitor con^accofi- lus fapi t qiikile verbo.namtt* ly dmam cum fumitur
nominalicer exigi c genitivum, non accusativum i vt Petruseft^j?;??^!!! tui^
fed etiam aliis par- 'tictpiisaccidit. Participium autem fucuri pafMui tranfir,
ingerundiumex pncporicionibus 6i fubftantiuo Aibfc- quenre nomine.
Hmcvidemusquod quaniam a reegreditur adusid- circo A nominc e^^redicur verbum
jOrtab^^JiM^-rjfcui^rJ^d pacre pacrizo, deindeakvcrifquc participiwm, quaii. do
res cum fuo adu concipitusfimul, et a partkipiis ee^ runjia ^rupiiw^.infiaiiapiMBiiti
et fucuri'; quidquia; G/aj^wwWiJswaniimaduerteni)esiiliterdocedf Ji: QTArM E-N.
CVnt verbaneutropaffiuatriplifli aAkoparticipio in-
^\ip^it^ytetmmis^ci^t0Hii^C9nat^rw$i et duobiis pafsiuis,
vtftrwl«jSc«e»if»i«/,v Ddeapparetqu6d aaiuum prarte-!
ntnmdeeftplnnmisverbis/icutpafsiuum pr^^fens aliis multis. „ Qja^auchornm
paffiua Aoufiunt, pnm is cribus jRint QQtiten^^pladens,pncims, dr^UcUurMf,
folens, folU trtf,& fclitarus.qiiomodo autem agnofcuntur ex nacurj* adus
paf ionis,& adionis, &^dqatfonis,& exifteniic no-
iUerimus,vtfupra.Utiuorum. Comparadua propijereæKiguntabI^tj9iinj,^Hodk4 ad
quod comparatqr^i^^Jb^xi^fl^^ forma, &iBenfani: vt tf^l^iilfgSift^^mySi
aoiemp^o. natur ly quam cttm no^i^tiuoiijftcs ^minam Pe^ truf, fubintelligitur
verbuihfubfliandale.viij^/rr^Ai^ SVpcrlaciua vero exigunc genidunm pluralis
numo-' ri^velreipluralicarem includentis, vc tæscUa^ims ' jjj rcfertur nifiad
numenim. Sed ii dical, forti/simut fuptr i2^«u;;«7j,tunc fuperlacionis adus
bene ex^rcetur bfer prxpoficionem CKcunilaneialera, vt diiaUin*'eft.Vcum
depraspQlicionibusageremus. ; DerationeparH^ tpiorumin/nmerfah
QuidquidGrammatici dicunt de nominibus parti-- ciuis et vniuerfalibus, pertinet
ad dddrinarh de pronommibus: omnia enim hxc fiint*pronomina ioco propriorum
nominum pofira. Smiilicer &parronimicaj vcdi^bum cll: ihi/unc pronomina
gentilitia, vc prLtmieies^ cefartanns, dommicanus, quncaliquaDdo abfque
substantiuo incclledol nominum racionem habenc adiecliuo- rum.ficucfuoin
locodiamneft. Ratio denominationis iftorum ex Granimadcoroni vfu agnofcenda
eft. Ratio, qiia gemciuum aucablatiuum cum pf jef ofitio ne exiguht, patet cfr
rfegults coratmunibus : dicimus cnim * fmsye/fmm» tc^idsill T^ii/, quoniam de
numero vnuili vnDsfubaudimns. Flgurarum alia ConftfUifkionis,alia verboram^alia
fen-centiarum. ' De Figuris verbo funi Jc!rencenf1arum diximusinpoa-
tica.Rhecoricajad hasenim artespcrtinenc. Fi^ura conftrucflionis propria
GrammaciCorum eft cum A commudicdnfui^tudine ioqp^ndi iratiohabfliter'
difcedunc; - ^iiv^Sdj-i^ ^^r^P^ vods^fifrvt/ifrli^ww/^ic ^ffmMhiitQ MUrmt %ens
aWa : vt nefiU ^suimfenke tnhisniHatmnimlldmt In Iii)guavuf{;ari
pforiinacftli^c ' fiigiva,nam pro poiiitui v^fsc v^Proicpfi;
cttmtotuminpartibttspracfainicar,n^i7?i^ pulifiudinr. aliasphiiofephU^aliui
Grammaiifm.C ftudet. 5 Aotipcofis ponic ca.iuni pro cafu clegancer vc chtm
^quemdeiifiinokit qitauurbai dcdit. Elegancius aut prxponirur relatiuu vc, quem
dedtfii eunucham^ quas tnrbas dedtt, Ecquidem
dumaduspafllonisrejpicicurplufquam adlionis ponitur in acctifatiuo cocum nomen
cum pro- n o m 1 n e . S\m\ zcr^uorum eqei Ith ro rum^ ^i^t^ndkUi eoim
egeadiplusad fe craliic quam dandi. 4 SUabifauis eft,quidam Gr/^coFu loquendi
modas:(e4 cameaapud nos fpaifieati^ dici poiTec et fic cum adie- itiuum prxdicaciVopalaturftbiedo
fubftantialiter^Cc / pr^dicati fubilaatiuum ponitnr in abkdoo vel acCofiu
Uuo.JtiBfsaligsdeniiti ViliiniiiMs «lioc eft bahes dinies ^tf«ia<Ujiiivel,
ifff^«ijtffiytanquamin(bomentaIi, .ant forraali prsedicato,fpecificat enim id
qoo tu es tahs fi. liejormaliterfiuein ftrurnencalicer.iiiue parcialicer :
dici« mus enim acdrtffks enfem\decorattts Uteris^ drc. Evocatio ert cum
pronomen cacetur, et eiuslocum /upplec nomen, vc trots reytmuSyifxo nos iroes.
Zeugma est cum vnumverbumveladie<fbiuumrcruit i)Iuribus,vc P*em
d^Hamni^alcrudelisefl' vbi ly^-z^eciam y funt vicem gerit. Similicer et patet
fltj /stntdi^wk vbi ly digni tii^m ly ^igfliri,Iocum habei^ 7 Syllepfis eft»
qoaiido fin^larisnumerus comprekesft- ditor iipiurali tanquam k dignioh» vt Vux
et miutetfr^ bdsitnr. veirexusmafculinus comprehenditfacmininomy vt Ren et
Regbsdinfiifinn. AltqaandQ etiam nettcram,ve ienss et memeipiumfimetenli. Sed
in Inanimatis neutmm concipit maibalinttm, et fcminimim, vt ficus ficulnea, ic
fyrumjuni iena «^cimos et Uhr, ^ velnftds funt cerf^ riviilia/ide(ivtiles.
Appositio fic quando fubftantiuo vni aliud apponicur, vceius dcclaratiuum in
eodemcafu, \i yEffodiuntur opes^ irriumentamalorum, Quandoaucem
noneddeclaratiaui Xokcppmio g.eui€iuo,vc fuo in loco dcdarauvnus. «SSgH^SS?»
-sg^^^it _^!8g^j^2» iag0 Oftquam dclocutioneTocutifumuSideScri. pcione,CC
Leflione fermo debecur. Siquu dem Grammacica eft Ars red^ Ioquendi,5c
fcribendi, et legendi. Triplex ergo illius
a£kus,videhcet,dicere»rcribere,&: legere: iic^t primum f\t folum per fc
adus : fcribere enim 5c lc- o-cre eiufdem accidcntia propria. Vefimtio
fcnptionis^ Vldeturquidem /5:r/W,e(Ielprum ///r^rr permanens: Jicere
^uiehi/in^ee tranfiens',Hoc autcm ex rece-
ptiuoinftrumentaH^nanautcmprincipali.accidit. Ani- ma recipit principalicer
orationcm,tenetque : fed per a<5- rcm,6c cartam, vtpcrinftrumentaldicenris^
AcJt autcm^ cumfic tenuis, figirrarque nonbabeac proprias, recipiaC'^ qæ
facilealienas, non retinec ob fui inftabiliraceni, pro - prerearertnoineoeftfcriptio
cranfiens. Nec nifi feniel audiensanimapercipere poteft. Vtautem
pluries,cercuf- que,& obliuioni non obnoxiusfermo fieretjperlapidem,
autlignum, autaliam quancunquefolidam,conflantcrn« que molemjdeoquepotencem
feruarefermoncm^qui in acrecuanefcit',loqm ^gyptiusTheutli, fi Platonis Philebo
credimus,adinuenit : licct ruccenfeant lilijquod negligentixcaufam ftudiofis
dederit. Lucanus autem Phocnicibusidadfcribit. Philo £cIofeph ancediluuittn»
Enoch excogicafle induabus cohimniS| memocant. Llcerxergo infolsdo auc inTimc^
vc charaÆresRo^ imnnrnrn inrrfa r mir iininr TrTypn^jnphnmm
notula^ferreir^saacranLnhacin pagina excolonscetri» velrubrileneatx fucco. ' .
Jiiimitatione rernm in di^ionibHs (f fcriftiombus^ Art, IL ^^Esinnatutapofitac
imitando idcas Diuini inteir, Jfe<fbusrunt venu: ctenim,ait e§ fuiffkl^^ j^j
fimtlitttdo, Inteliedushumanus iniicandares,qoa9^ (ferciDit, ac proinde
intcUigendo eas, ficuti func, ve- ^xuseft. Concej^cus enim
obie<aavvndcrconcipicur, eft £millimtts«S^mo yocaiisimitacur canceptiones,feu
no> l4onesmeiici$ii|9a£^ inJPc^cicalacijlsd«^ jhonftramiis.. ^j^i^ caodem
fism voQjencK^ propcere aqvie^ramn4o,eas figuras imii^ri conuenitf quasocg^Mndo
menci^ oociones perinftnimenca vo^ ~ t;gucgtf «l^ngaam^ palac um^ab Libertmius.
in ittt fpirAto figuramus. Hinc Alphabetum elcmentA vocis explanans inuentum
eft. A t varium, atoue multi- plex apud nationes mulcas ^ qupniam imiuri iæm
variis jnoduusinuenere. Jmitstio per cbaroBeres. ALij quidem vno charadere
fcribant vocabulum v- num i 6chocduphcitercontingit,vel delmcatione imitando,
ica'vc ver. gr. O, fignificet panem . et t^, vmum. Sicut Chinenfibus vlurpatur
jexquibus iliedodior.qui plures charaderes fcic : quoniam plura vocabula 5c
res* Afcenduntftutem charaderesquailadodies mille. AUj verivtunturfigura
confimili,vti€gypcij,vel rym* bolicaiqueinadmodum Chaldaci Planecas,
&iZodiact /ignaiisnorancanimalium guris, qua in eircuii parti»
builocantur^aatillorumaliquid pingunt,TtproTauro corjiuaTauri» caudam
l^eonispro Leone»j6f<b. Sicut Aftronomi spfbrum hæredes adhuc Ytuncur;
queroad*^ modum i£gy pci j myflicelaibunt pro Deo^diaraÆiem •^lis.qui Dei
ftatua eft i pro vbertace comucopiam, Sce. parti^um vocis indiuiduastvc^ebrxi,
C£idti^||amv Gneci^vemntamen charci^eresfcn. pferutitf enim,qux fola arteria profeninta^Thltpii^Hiififcfa^^
quod camen inO,& /jfoliim oUrct^Stliif^, redi^s pro vociilibuspundis,
vtunturj corifonantes autem figuris, quacfimiles funt
inftrumentis,quibusformantur; vtAf^ quoniamlabiis compreflisfbrmatur, pingendum
efTetfi- gurareferentelabiaduo,C, ver6, quoniam sumiratelin- gua: tangenre
dcntes fiiperiores formatur,charadereid fingente delineandum : ficut in Poetica
docuimus:. vbi quomodo cxreri charaderes formaBdieiTent a lin
gttaruminftitttt9iibu»9<C^ui fignificaiiopt deferuirear, cpi]ifidei^uimi»^
ij^ Ut cum fic cenuis, figurafque non babeac proprias.recipiat- que
facilcalienas, non retinet ob fui inftabilitaiem, pro-
ptereafermoineoeftfcriptio tranfiens. Nec nifi feniel audiensanimapercipcre
poteft.Vtautem pluriei,certaf. qæ|6c obliuioni non obnoxiusfermo ficretjper
lapidem, aut lignum, autaliam quancttnquefoiidam,conftantemI qttemolem,idcoque
potentem fcniarcfcrmonem, qui in æreeuancfcit», loatti^gyptiusTheuth, fi
Platonis Philebo credimus. adinucnit: lic^t fuccenfeant illi,qu(>d uegli^enriacattfaro
ftudiofis dederit. Lucanus autem Phderiicibusidadfirribit. Philo &Iofeph
anrediluuiuiiv Enoch excogicafle in duabus columnis, memorant LJcerxergo
infolido aut infunt, vt charadcresRoI - /manorum in cera^ a wt a wKmg
^-nrTypographorum liotulx ferreas jaut funt, vtfaacin pagina cxcoloristctri»
ycl rubri leneatacfucco. Peimitatme rerum in di^tionihs fcriftionibus Resionana
apofitæimirando ideas Diuini intelle- Ausfuttt vene: v/ri/^i etenim,ait Aug
fuifffin- iipij fimtlitnd0: Intclle<fiushumanus imitandores,qua» percioit,
acproinde intcUigendo eas, ficuri funt, veruseft. Conccptus enim obicao,vnde
concipitur, eft fimillimus. Sermo vocalis imitator conceptioncs, feuno-.
lionesmentisivtinprimo libro, et in Poetica Jatiiisde monstramus. Scripturi
tandem sermoncin vocalem, proptercaquc scribendo, eas figuras imii«iri
conucnici quascxprjrændo rænttf notioncs per instrumenta voim Lihertmius.
inicre fpirAto figuramus. Hinc alphabetum elementt vocis explanans inventum
est. Acvarium, atciue multiplex apud nationes multas j quoniam imitajri iæm
vanis modufisinuenere. Imitatio per characteres. ALij quidem
vnocharacflerefcribunt vocabulumr- num i et hoc dupliciter concingic, vel
delineatione imitando,*ita'^cver. gr. 0,fignificetpanem. et f^,vinum. SicutChinenfibusvuirpatur
jexquious illedodior, qui plures charaÆres fcic : quoniam plura vocabula 2c
res. AfcenduntAUtem charaderesquafiadodies mille. AUj verovcunturfigura
confimiIi,vt ./£gypcij,vel fyin bolicaj quemadmodum Chaldxi Planecas,
&iZodiaci flgnaiis norantanimalium figuris, qua in circuli parti»
buslocancur,autiIlorumaIiquidpingunt,vtproTauro cornuaTaurii caudam Leonis pro
Leone, &c. Sicur Aftronomi ipforum ha:redes adhuc vtuntur; quemadmodum
y£gyptij myfticc fcribuncpro Dco,charaftcrem Solis,qui Dei ftatua eft j pro
vbertate cornucopiam, &c. Alij ijTiitantur particulas vocis indiuiduas: vc
Hebrasi, Chaldi, Latini, Grxci, veruncamcn charecflercs fcripferunc parum
imicances. Vocales enim,quar fola arceria proferuncur,fimplici
lincafcribendæfiTent: quodcamen inO,& /^foliim obfcruatur. Hebrarivero
rediiis pro. vociilibuspunclis, vtuntur jconfonantes autem figuris, quxfimiles
func inrt:rumencis,quibusformancur:vcAf, quoniamlabiis compreflis fbrmatur,
pingendum elTet fi- gura refercnce labia duo> C, ver6, quoniam sumicate lin-
gua: tangencc denccs fuperiores formacur, charadereid lingence delincandum:
ficuc in Poecica' docuimus: vbi quomodo cscreri cbaraderes formandieficnt a
lin- guanimin{licucoribus,5c^ui fignificationi deferuirent, confidcrauimus. Dcnfimerofii
Hramm, I^expreffionem Jdeoque lid vi^ti oclo in primo Libro
illosreduximas:quorum viginri duocon fbnantes, ficdiAxJqaon.iam inftrumenrom
verberancium ærcin concurrurormmcur. Iiein quoniam coniunc^! non pod (unr,ni(i
perv )cales- vc Pbco m Sophifla^uiur. Anibesetiam vifTinci oda h.ibcnt omnes
conlonanccs pro corundcmronorum diffLTentiis exprmendis; inquoa- .
bund.inr/Trcs auccni vocales . quibu5 ramen vtuntur vcqninque, ficu, orJincqLie
vanantibus. Hvbrrt vigioci duas conronantes,fiquidem pro vocalibas, punckis.
vrn n ni r j Vjixh i Xj q i i i i Vf mmm 111h ' i 1 1 f i r m fimplicibus, '
vtipfi purant^-tt^Spic-fl^d cOftmA^^rfi^ in^lar. Nobtsaureminlcaiica fingtiahac
ratione torefl fcntdiphchonc^i,ouot vocalittmcopulstjVtplanum eft, Galii
prunbiifdipnrhongisvtuntur. Grxci vieintiqua ea6r habenfftedras qnarum fepcem
funr vocales, quoi. niam {),& Jf, ftrifti &lc;apud eo$, ncar& in
aortra Vulgarilingua, prbferancur/ Natfones excedenres hunc numerum viginci
o£bo, ftorfvidi, nifi Iaponenfes,qui quadraginta ocko Htteras habent i quod
cquidem inde eucnircpiito .'quoniam cotifonaTitesduas conflanc in vn.im, qiicm
adinoJum nos X, pro 5, 6c.C, vtimur. Sic . poirjmLU hccerasifias duplicf*s
(-acere: vr pro, Z, .fic character vniisraiiiis pro i?, r^^\m:\s proP, ff, ^cSicwii
. vci'niir^?^. (Sc rr/Ti. 9. pro cnbiis fircensiacque i pro da.ibusi^c. obuia
iunc /vlla^:vrnm varietatcni peroeiidenci •• fiquidem, vtdiclum eltin primo
libro.aliæ lyllabxcondituunrur ex vocah vna . vr ahæaddunr
irocaliconronafitm^TC^^^ali^ dmr^v^ Ba\9i\\x trcs^ vt(^'SaIisquaruor;vc
^/«^aliacquinque>vc /f4n/,aha:fex, yc//r/^/.NaIfibiatttepltts
vcucvocaUiQtfiindiphtbongis, Lther tenias, /^t G ^riii-inoram verS Sc
Polonorui-ii lingn.i feptcni 5c oclo coiiloiiaQCevvnivoci^ .lih^Uiu Caius
ranon^^in in Phy- fioio^ia ^iximus. iNfonreitU camen AriftoteJes fyllabas poHe
exfoliscon^bnancibusfieri docet}nulIumenim fo- nani habene, aiCiexvocali
«caiadiUncconfonanclo. Poflontenam literqper pun<fH miilciplican.-vr Ara^
bes 6c Hebræi faciunt, vt P^c^m pundko icruiat pro du- pltct P ^CivaAxttt et
vocales : ynicuiqee ergo regula eflr vfus: Philorophisautem ratio. vt
B.egiila{igurandarnmlU?rarumi DRhentin fe lirc^T appiri^ntamhabcrc elegantcm,
claram,diftin(flioncinab inuiccm pcrfpicuam. lcem occLiparc mo hciini Ipanum,
nec fe inuiccm impedire. Proptercn vocaIc^punLlis,& ficu vtiliorcs,quam
iiguris. Formodcharaderes-A^abici, mirhieUpr.ptenn fpa- tium niiilrum
oc4?upant. Occurruncpun(fla htiic defe^ dui. Hebraici graucs fd non
adcodiftincl i,nec figu- racu faciles; Lirini diflincki,clan : arnonfatis
elegantes : Gr«ci,clari ^ forjiiofi> exigui, niodicuni pccupantes
.fedexpa.rte^coihplicati-. . Aliarumnationum Alphabefa conrulancnr. T
IcercTLacinrc pro liceri^ tancum valcnt^Grarc.T pro ^liceris et numeris i
y^lpha enimdicic A, et vnum : Hc- braica:proliceris,& numeris,6c vocabulis:
Aleph enim figmiicat /t ^^vnmHyU princiffem, Bech n ^(^uo.dcd^mm
&c.Propterea ex JitehsSLabbini philofophantu*aoi^ivi^AQagrammata eliciunt,
: '(jrdmmdticalium Cdmpdmlld]D^ra Mnefcribendiper vfiratasHteras. Quoniam
careinus Alphabeto mionali imitanw prorfusinftrumenca 5 nec rperamtts illud
nifi a nou^ lingua ccondicore^qui vocibus res^& voces chara^leri-
bttsadamuflimmncecur. Ynde facilferebusinrpedis ip^ fisdifcerenrfiomines
ducefimilicudine^ l^gere, fcribe. reque!donecergo^liiigttam,& charafteres
proprios Plulofopbisedereiipndacur, vteodum conTuecis in scribendo.
Proquofcqucnccsdanturcanones. I Literas clarasa propnafigura non defcifcenres
deli- ' neabis, vna continuaca dimcnfione •, ou{eiiU^pier> vndc fjcilius
duci.poce(VprrroTaTft calamus. X Literasmaiufcufas Scminufculas obferuabis in
omni ' lingua, qu.imuisHcbrxis id non vfurpetur. Maiufcuiis vteris in pnncipiis
orationis, 5c in omnis perio Ji principio, & nominum propriorum cxorjiis.
Dicimub propria Jndiuiduorum, prxfcrcimhumanorum, rcrum nomen .curam
fortiencinm indiuidualem vt Perrus honio ytc Bi^ttneUns ^aais. Icera earum
rerum, de quibus fcrmo teexitur, quaccunque fint> eric maiufcula exordiens
Bgura. Cum enim trado de SoIe,autdc Aqua,attt d« tnde in'Phyfioiogia > dico
Sol, Aqua, Iris, in toto rra^ : &atu. Nomen aucem D ]g I tjRtiii|^^
pie^f^bendumdbcec. Omnesliceræ vnam diAionem (romponentes, nmnl ponantur ; nec
incer eas pond:umtnec fpatium interttcni»- relicebic, ad retinendam signo rei
vnitacem. Onwæe nim cns necefTaric) vnum eft. Dantur in vulgan linj^ua apudnos,
et Arabeslicerarum copulaceiufdem vocabu- liiatextrcmxfigurccprxc
edentisextenfioadprincipiuni ponfef^uencis,non inepu» (iperfpicuicacem iedionis
uon i /4! intercurbat: alioquin fuc;ienfln. RedeTypographiim- ittfmodicomplcxus
omncs fuflulere. Si]uandoin fine verfus non poceft rerminaridic^io
Arabcspriccedencem excendunt. Si poceft finalis rcci- pere excenfiones : (in
mioLts>amplian(medias. Alixve- r 6 nacionesapponuDcnoeulas, quibus
abfoiucain non eC- ie di^onem, fignanc, vc in noftra fbriptione apparec.
Vbipraccerea nocabis, qaod vna licera^qu^ eftin finj? ver- rusfpacittm non
habec>in quo fc ribatur, noti eft pohen do vck principio fequencis: fed vel
coarftanda cxcecis» vel incegra fyllaba, ficamen non eft vnias cliafa^eris,
afportandaad fcaitends verficali exordium, Francisca jnen concrariaseftvfus.
Omnesdicliones^&fingulscreorfum abaiiis,non per punfta incerpofica, fed
perfpaciola diftinguantur.necon- Fufiofenfuumfiac. SpaCioIa vcro incer liceras
ciuidem didionis finc n:q ualia : ne videancur didioncs dua:. Caufa breuiracis
folent,vbi duplicanda efi: eadem licera,apponerepundum Hebn-ci medium in
omnicon- fonanti nos titulum fuperponimus : fed foliimin N-^tC Ji/,dapIicacionem
exigente,6c folu fuper vocalem, aut Ciæfiiram confonanti caufa breuitatis.
ScdaUceralijipia Vtuocar. Confulenduseftvfus. Nam,f>fr, fcribimusfic
9^fr^%^pf9 Similicer etiam vfus eft in dickioni. bus feruandus. Nampro didione
liceram ^liqaando faibimus. Siquidempro enim, fcribimus.«. pToautem, 4. vcrique
pundacam ; pro verA jv. confimiliter ali- qoando paacis liceris^pro mulctSy vt
pro vniærfidicer J&lr> pro,^0tf8lM,qm. £ft|eciamTfus
Arabam,vtalifereamdemritera[fi>rm^t in principio aliterinmedio, aliterinfine.Noftrate
5fblum JW,infinedefledunr:nam pro w. vtunturi. sxlnquaz,- % Obrcru<\ndum
eftjneeadem abbreuiatio alicer alibi fignificec: fienim confufionem paritr vnde
rudicer qui. dam, locopfr,&/>r4',vcuncur/: et fiquis nouamabbre «iaturam
intrudit, perpctuo ea^Ttarur^femel ramen ita fcribat clar^ ; vtin allis
di&ionibusi Uaptimaicrijua fitlumen» aneUnf. Ponende eciam fuoc noculx
tonorum, qui dicun tor ftccencas, vrpronunciadononaberrec. Suncaucemcres,
actttus y qui acuit, eleuacque ryllabam.:grrf«/i, qui depri- iTiit:
f/w;/?fxrt/,quicomponiturexacuto, et graui. Pki- ribusabudanc Cocincinenlcs,
quoniam hiis iuonofylla- ba, funtomniavocabula.&plura iiguihcaiic,pro
pluraii vanetaceaccencuum. Teflc P. Borro. fo PonicuracccncusTuper vocalibus:
quoniam vocales func lyllabarum lubflantia, &: anima j conlonanrcs ma-
teriaiicer fe habent^^ acadeatalicer quodammodo yei tanquam corpus. T I Cum
aliqua vocalis in fine didionis -caditper (yna<'> ]a:pham«vtimurin
lingualtalicaaccencu furfum retorro« Græcisquoque v(iirpatur,l.at Lnisrar6»nifivbicadit
femiuocalisapud Lucretium) qui dixitp/^//7ii'; ^uhte:frj9 A^2^ndix ach. Art.
da^' X. CHalda:i> Arabcs, Hebrc-ei a dexcra parte fcriptionem exarantad fi
niflram Grxci, Lacini, 6cali) ccontra. Contenditur vtrum redius. Antiquicas,
auchoricafque facra: Iingu« fauet illis : iftis vero Phyfis. Magis cnim
fecundiim natttcam eftab iniperfc<5lo Scfiniftro adperfe- ftum dexcrumque
ire. Metaphyiis e contra. Pxæcedic enim femper op timum perfeftiffimum |
trahens materia^ lia deimperfedoadpecfeftum. Slmundi poficionem
fpeÆsPytha^oricoricu,qnem nos ^diim fcribimus,noftra pofirione imitari debemus:
Scriptio enim qiiidam mocus, coclimotum imitans: dextrum efl: polus Borcus:
finiflrum Auftrinu?;. Etficnos, ad Occiæntem vultu (pe^Slantefcriberc oporter.
Ergo inciperemusahniflroaddcxtrumjimitancesmocum latitudinis, tanquam fiex
Auftraliplaga cocpiiTet huiufiiiodimocus-ficuii iuPiiyficisf ucabamus.
iQ^auccnipu- cac tat^ncepifle folumyerfusauftrum moueri ab ini^o^vci . nunc
viciffim mouetur 5 vtique a dexcro incipere fcriptionem putat. Ac fi, quod
Mofes in caftrarætatione observa c, obfeniemus idextrum eric Occidens:
Ariftoceli vero Oriens. Ecexhisimitacioaptamagls. Scriptor enim
loiv^itudinismotumvelocera potiufquclatiaidinis obferuac^niam Lunaris.
Propterea ficfcribeodo, et qoi vultumhabetad Auarumjcribicadextro nd finiftrum,
ideftaborcuino ccarum, inricu Græco et Latino. Ete contra in ntu Chaldaico. Qui
ad Boream fpedac, ab oc- cartt in Latino, abortumChald<jo. Aliiconfideranc
commoditacem lcribendi &facilita- tcm. Qu«meliorconftac a fmiftroad dcxcrum
: quoniam matlusa centro circunforentiam fcrtur,vbi muenit fi- nem, Actamen
poteftaddi tertius et quartus modus: vc fifcribasabalto-acimumpagin^, vtin rolo
5. lohan. La- ter. Romæfaftamvidinuis. Ecin verfibus fybillinisfic C contw.
Hinc noua qu^ftio, et confimilisrefolotip. Defarmione ^
'ferfficuitateperfun^4,lk neajkue ojienpi, Art. IL IN
ftrudttraorationisinteræniuntpunda:6c pun<fium cum iineola adunca ; et
lineola illa fol t taria, Hoc autc ia<tefic,qiloniaojracio criplex : alia
fimplex,vt ego fcribo: aliacompofita,vtcgofcrLbo : dum cu diaas : aha decom-^
pofita vt Epigrammt»& liias Homeri, oratio Ciceronis pro lege ManUia.
Quammali» trlbus,ali«m!ilti$>a pluribus «cplorlmis conftant periodis.
Oiatibfiropllci nullum patitur punaiJm, necdiftinaidncm, nifiyocabu-
lorumperintercapedincspania $:hacvtuntnrLogici,vt, €mnh homo eflanimai
tationdle, Omtio Compofita diuidir turin duas coniundas per copulatiuam
riotam*.vt £j# i^riwtfjd^^^w&^velperdi^^ vt^h^di^vel/gr^'* iMUVflmngit\vt\
per cowdk\ov\:i\Qm:vtJtvenerisadm(
daboiibiltbrumxwx^QT\ocAcvc\^vt,vbithef^turus, ibi cof : aac per tcmporalem,
vc,f maqtf.er le^tt.ciifcipv^ Uatidinnt aut pcr comparnniium . vt, y^a//fl/
wrfr/, /rff/ 2^^;7// //2 - ; aiic pcr caufaleii-i : vc, qMniamn^n fkit^,
JhrtUfcttntcampi ;auc per rclatiuam i vc, mercaiores lucrati sunt
muhtimquitamenUborauerum., Erhofumficdifttn- dio perlineascommaravocatas. Omio
decompoifcA conftat cxperiodis plurimisipe- nodusemm fir, cum ex finali Dunao.
velexordioinfinem; oracionis perfedxabfqiie ruipenfioneaudientis peruenimus.
Ibi pttndum &cimus: omnesergo periodi pund^is adftringuntur,vtinprima
CICERONE Epiftola. Egoemni •ffici9^ep4iih piefdte ergdte^Cdtefis fatisfacio
emmbus i mihiipftnunqnam fatisfacio ^ &c. Ac pcriodus diftinguitur
percola&commataapud Ciceroncm.Cola funcparteg. periodi maiorcs : quarum
quxlibetquafi perficitoracio- nem,&in dido exemplo terminatur in ly
omnibttt, Et horum diftmcflionobisfic per punda duo,auc perlineo- lam cum puncflo.
Commaca vero func parces mmores, cx quibils cola conficiuntur Ucetnon omnia
femper, vt i iodiAo exemplo. Vbi poftquam
dixttammofffcioySiddityacpoiiufpietdtey quod diAinguicur a prioriparte
periinea. Confideranda eftetiamiquod vbi diffidium maius eflincer commaca,ap--
Sonendum efl pundum cnm lineoia: vbiminus, lineoia': iie putido. Similiter in
diui fionek compofitorum^ ali^. quandopun&ocum linea^vt«^ ntdgWerlegit
^dtfcipvU^»Jiffis/:aliqnando duobus punAis :yt^Rexcafiigauitml^
Iite$'qttifugeriimdepr4i0, Hinc eft, guod antea^uer&ri- uamponuntur
pun6i:adtto,(i nonett completa periodus> in vno: Quando maximcaduer/acur,
vt.Pctrus rfido^ui: fedfilius eius ignoranS' Aliquando lincola, vc, Petrus c$
doHus quidemjednonvalde, Similicerancc relaciuamcft lineola in modicOjVCj/^f/rflJ,
qtticurrit^moætur. In mulco,. iuncpunda.vcfupra. Similiccrponicurlineola
anteno- tas cogalaciuaA^quaado copuUs i^.u^gitivVtt^^/Wfiffrir Mmi«^quado non
mulcumy poofta,vt,/rr/r0ir eMrru : fii propeM 9(eafum, AliquatiHo nihil, ii
Yalidifsimc copulac, vc, Petrus evnditus darui nohilis^ fed et Scc. idqiie
magis,vSi deeft copula,abefto 5c lincola. Ponitur eti.irn puntflum^vbi
didioeftnota; et ngnifi- cacpcrvnam literam ^vcM-T. CicerotiSc D. Francefco:
&vbi per plurcs vc Cic. pro CICERONE (vedasi): 6c Franc. pro Fran - cifco.
£ciahisv^lecconrenfusrcj:ibenciuxu,§crauo bre« uiecacis. Ait. I.
LEgereauccm,eftocuIis,qu fc npra.-crunt-^colligcreiit mentc,ac mox per linguam
colleda icerum pronunciare. kaque eft circulus, ex dicere, pcr (crthere^^le^en
ad tpfum dtcere, Ocuins fen(us lcdionis ziauduus didio- flis. 1 Qui ergo
iegic,prius difcaccharaderum iignificationes et pronunciacionem. Quasdacninicum
gutturc,vcvoca- lia quxdam lingua, et paiaco, vt confonantes,fic femi- oocalcs
;& quacdam labiis, vc mutx, pronunciancur. Si- militerquid valeanc
punda,&afDiraciones;doceadifunr, qui legeredifcuntfiuxta phmi iiori
pr^cepca. 2 Moxquemfonum, quacvocaIis,cumquaconfonan« ce, faciat* Vinculum
enini confonantiuin vocalis efl. Faciliatttemaddifcttnt, ficonlbnanseundem fonum
fer. uet cum omni vbcalf. Hincfic,vc, quoniam carcmus altero, C «non poffint
facili noftram nationis aiien^ linguam,addifcere. Alicerenimpronuncio, C,cumA,
et alicer C, cum E, fimiliccr,G, vt norum efl:. Vnde deri- uationcs
verborum,&cafusnommum fallunr.Cum au- differRegis itcluopi; filius,//g4^,
pronunciabac,/r^Aw, i (^rammaticalium £ampanelU] dcriuationem falfam exofus. Ec
pro C(£Co, ctUo diccbar^ vc C, fecundum eflet primo fimilc. Nos aucem ha:c non
cogitamus, vfu dudi: 6c quia; pueri noftri nefciunt dubitare/ed authoricate
trahuncur. Prius quidem fimpHcibus ryllabis,vc^<^,deinde com- pofiiis.vc
j^r./, airuefcanr. 4 Tandem vc didiones cocas pronuncient didindas, iK)n
n>ixcascumalii$,proucin copuiando dicere, aiTue- faciendi func. Mox enim
vfus, vc celeriterlegant, pre- ftabit : veluti Cithara:di, vbi primiim
elemenca, et difcri- niinafonorum, & confonantias calluerinc, in eifqueaf-
fueucrinr. Item quomodo pronuncianda interrogatio j quomo». (io admiracio,
&quomodo lcuisoratio. 6' Item inpcriodi finc paufindum. 7 Item diftmguant
legendo cola commata, illa ma- gis,ifl:a minus.vcfen fum aonco Qfundant,
necdifTocicnt:- Verumque enim ti 6'fu m . Quiautem carminalegunt, carmincis
pedibusqua/f incedant,nec fenfum obfcurent mctriamore : qui pro
fa5,,numeris,qui Philofophica grauiter. Item quar abbreuiationesfinrin vfu, et
quomodo ci notandar. Alia: enim aliisnationjhus. Item quibus acccntibus lint
pronunciandicr yllabap. vltimc,& penultiniii: : 6c monofvllaba in vocalem
deii- nentia : et hoc ad quautitacem fy llabarum fpedac, ex Ar.:, temecrica, -
Quxvoces quibus verbis defcribendis func apcx^ ior; Saecicaiuuenies.
CVmirouamlinguam difcere legendo cupis :pone feriacim vocabula noca cu^
linguj^, cor,quoc funt Ju terxeiin^quamaddifcisiicavtprimxlicer^vocabuiorana
Lihertertius. laceant fecuhdum fcriem Alphabeti difcendi. Diclio- nesautemtux
lingux iiceris propriis priLis,dcindeaIie- nisalternadm exurabis.
Tuncenimmirafacilitacein vno dic.quibufquclegereaddifcet. Gognitaemmfttntiumi-
aaignoratorum. De eHfjtic^ iane ferfnonum Granmaticali TOn modo
GrammtticiTidetnr offidum,tradere' 1 A| rcLtionem rcAi loqucndi et fcribcHdi et
Icgepdii fed infnper declarandi fcrmoQCTO.fiUC di^kumfiucfcriptum a quocunque
autorc. 2 Hoc quidem verum, quoniam omnis- Autor Gram- niaticus primo eft,&
mox Philofophus Ivhetor,L ogicus, Poeta, Mathemacicus, Hirt:oricu5,Mcraphyficu\
Thcologus, 5<c. nemoenim fcribicin quacumquercientia^nifi Grvimmatico 5c
congruo fermone. At plujr^ pr^Iumit Grammatica, Philpfophica^quam ciuihsi 3 A t
cum omnis fcientia-popriis quibufdam vtaiur vo« cabulis,quxapud
vuigusaliumfaciuntfcnfuni, res quoquede
quibus.traclaniigDOtacfUDrvu)go^inTheolo^; et Aftron. patet. PfopjCf rca non
puto Graciunatici efte .ciuilis.omnes fenitoncs enucleare,fcd tahnnn vulgires
familiarcs .quiin cpilloliti^l^Q^c^jbntineDtur. Adde eciamin Po^tis et
Oratoribus^^To|i(1Ck.i.deot^^ Ij em propius ad vulgi inftrudionem adcedtmr.
Nihil oniinus dicendum, quod exponere poetas 6d
oratorcsnonfitisvalent^nifiquiarcem poeticam &: 01 a- toriam etiam didieere
; ergo noii pun Granamacici eil oratio ipfbrum. PlaroetiJin cracilodocet
impofitiones vocabulorum jTon efle Grammatici, fedfapientjflimi Dialedici,
idjjft Mecaphyficireriiinuentoris&fcicntiarum ordinaroris-, 6.
Pxiuseniaioportecicj^ Ctfeta&deiadc notpinarebut^ i$o U, f ci t i s i ni p
oncte : Gramma tic us ^tgo co n ferua c enu cl ea t hon|inuenic ncc imponic.
Inueutor bombardse dcdic hombardx nomen, 6c noui hemirphenj Amcncus Anie- ncam
dixic.&jlouispedifrequosplanetasvocac Galileus " Mediceos : non quidem
ex reinacura ifedpkcUo hum^ ino/xpeque cafu. Nominaquidemdcbentabipfisrebus
nooninatts ex« primii vt bombarda a bombo ardente huius inftruroend»
&lapisd ia:dendo pedem,&fol quia roloslucecSed quo- niam rerum
eflenciae latent, et proprietacesfcfnt inn Qmi- natae»8cconfu&: &c
philorophifenim inueftigtitoresco gunturvuIgariTCt fermone. &Principesad
libitumfine arteimponuntnomina>& iie, dcab euentu,ra:p&:noa
potcflcercafcientiafieride iproruimpofitione nccfa<fta leruari quamuisinhoc
Hcbrari fint cxtens ccnaciores*Icem quoniam quotidie voces
corquencur,mucilancur, breuiantur^producuncurj^cransferuncur.vt iy, loannes in
Hcbraro, aicicur Ican Gallicc;, Ans Germanice, Gro. uanni in Ecruria : lanniin
Calabriai CianniParcenopeis: crefcitdifficulcas. Grammaticus ergo non declarabicquiddicaces
rcrum pervocabttlafignacarum^haccenim pertinenc ad fcien* 'tiasillarum
renim:fedtantummodo vocom fignificationes, et ftrudttram orationis. Vnde Plato,
profanosvo catjGrammattcos, qmTOcabulaTheologorum declai»- repraefumunt,
magisaatem fificirridere.Idem S. Greg. f Propriaautem Gtammaticomm declaratio
eft ety* inologia, qua nonrefpicit quidditates « ad quas nomina imponuncur^fed
vnde imponuncur.Cicer.i. Acad •& qua decaufa, «Sca quibus&quando,
fipocis eft. 10 Ecquoniam vocabula apud alios Aucores aliarum fcienciarum et
apud vulgus aliis tempoiibus aliter SIGNIFICANDUM apud PLAUTUM aU erat jrcuU Sc
quafi ollay APUD VIRGILIO eih naxima xdm regiarum. Item lusapudlu-
rifpcritose(l/ifjtf,apud Oeconomos eWhoJiH ^wndc vulgo feruis distributio
quocidianadicitur/ii rim.Qujt Phy ficis eft r7ifw>i.f,Lo£;icis/tr^f/mW;^//^,
Soloni/rjc, itcm hypo^.t/jsMedico c fl: fedimenf^m v rinq: G rcXci s e fl
h(Iantia indiuidua Thcologis perfona perronn auten:i Comicis e^laruabLC,
Propterca Grammaticus iflharc onmia scire et declarare deber,
5cquarealijalitervtunturi^confu- ffonem/ermonis tollere qaantum poteft. n
ItemfigttrasGrammadcales, etfi poteftedan^ Rhe^ thohcas&pocricas
dicec«&cbnfl:ni^onem orationis. 6cvaTiof diceodi modos rem eandemi et
eiiocleandi de linguain Ungixam :id quod dicitorinr^rpr^cacio; la Vcitor enim
grammaticos etymologia: interpretatione, dercriptione, 6cdefinitioneali (^ando,
fioecircom' Locutione, quando vocabulum ceriumnon habet vel res vocara,
eftignota. Etymologia docet;vnde vox imponiturV& quaratione. Addetquc! quas
pafTa eft mutationesapudmul- tos. Interpreratio de lingua in linguamfert
notitias, bL de proprietate ad metaphoras et ceconiierfo. Defcripno REM
SIGNIFICATAM PER VOCABULUM MONSTRAT ex effedibus et similitudine aliarum et quiburcumque
potefl adminicolis. Definitio per similitudinem, ic dissimilitudinem proprias,
est entialeiqnevr per genos et differentiam et circomlocutio pertni|Ica
vocabula unum deciarat. 1% 'Jteni notabit Grammatieos synonima, vnioo<sa,
jtk qoioocai;^ 6c denomination^s. Ad qoas redocitor dertnatto vocabi^bt»i»i$[
Vul^ et cafoom ex noroinaCt; cioo.6c temporom.ex priHnf^teritis et
fotorit,vtnotar jGcIliosnon femei» Icem'compofttione$,& parcico]as;
emimqtievfQSyVtin i.lib. notacom est. Item qua pars orationis eft quje
libetdidio, qUem Iocum habet inuruura: 8cqucm cafum exigit, &c. Dccarminis
et accentus notitia dicemus in poetica, quienccefTaria eft Grammatico ad
docendum pronunciationes. Item de figurisorationis in Rhetorica esl: fermor
quac necessaria rTunt ad fermones eorundem enucleandos. De figuris vocabuloxam
&, ftrudura et liocin; Ibco cJttac syntagOtta,; j4ffendix dc phi UJophka
lingua infiitutione. Slquis novam linguam philosophica constituere vellet
formare literas debec consimiles instrumentis et sufficiences abfque variatione
in copula vocalijum cum consonancibus, vcm r. lib et in Poccica docuimus.
Imponere nomma ex reram nacura et propriecacibu Verba omnia ex nominibus
deriuare et vnius cbniugationis omnia excepco substantivo et omnia cempora
onmibus cribuere et ordinare ea ex adibus essendi, existendi, operandi, agendi,
et patiendi. Parcicipia pra:cerici, et pnefencis, se fucuri cam adiua quam paf
Hua. caniaiSlu aliaqiuun pocencialia. Pronomina omnia iuxca omnes species suas
et non a dissidentia. Adverbia exmodi$, locis, temporibus et circumstantiis a
(3: cum addere. Adnomia vero ex circunstantiis et re spedibus. Coniunctiones
temporales, locales, sociales, difrocxale$, continuativas, conditionales et
alias ut suo in loco dictum est. Casus omnes distindos in fine, et articulos
ponec æquivoca, synonima, et metaphoras ab olebic: cunitis rebus proprium dabic
vocabulum, ut tollat confussionem, quas videtur pulcracum sic vitium in oIitum:
hac omnia in libris hiscecribus liquido constanc, et ex Mc- altius constant. Ars
mensurandi versus in poetica posita est syllabarum quantitate sufficic quod
Grammatici feribu QC rationes autem a poetica pecancur. Tommaso Campanella, al
secolo chiamato Giovan Domenico Campanella, noto anche con lo pseudonimo di
Settimontano Squilla. Tommaso Campanella. Settimoontano Squilla. Giovan
Domenico Campanella. Campanella. Keywords: utopia italiana, lingua artificiale,
lingua perfetta, la lingua d’utopia, lingua utopica, l’utopia di Campanella, il
problema del linguaggio nella utopia di Campanella, grammatica la prima parte
della sua filosofia rationale, citato da Vivan Salmon (Keble, Oxford) per il
linguaggio inventato per megliorar il linguaggio volgare. Grammaticalium libri
tres, Parigi, vietnamita, armeno. Deuteron-esperanto—Highway Code -- Italia.
Campanelliana civitas solis CIVITAS SOLIS – Taprobane – Sri Lanka -- -- Refs.:
Luigi Speranza, "Grice e Campanella," per Il Club Anglo-Italiano, The
Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia.
No comments:
Post a Comment