Luigi Speranza --
GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zuccolo: la ragione conversationale e la lingua
perfetta della repubblica di San Marino – filosofia italiana – Luigi Speranza. (Faenza). Filosofo italiano. Faenza, Ravenna,
Emilia-Romagna. Copertina de La repubblica d'Evandria di Z. Detto "il
Picentino", m. Faenza -- è stato uno scrittore e politico italiano. E
chiamato "il Picentino" perché vive per anni alla corte d'Urbino. Scrive
varie opere, fra le quali un Discorso della ragione del numero del verso
italiano, Venezia, dove afferma il principio dell'unificazione dell'accento e
della quantità nella poesia, dei Dialoghi, Venezia, il più notevole dei quali è
Belluzzo ovvero della città felice, ristampato a Bologna, dove Z., che critica
L'Utopia di Moro, delinea uno stato ideale, celebrando nel contempo la libertà
della repubblica di San Marino. In altri dei Dialoghi, poi, egli mette in luce
il rapporto che corre tra ri-partizione della ricchezza e aumento della
popolazione e sostiene che alle difficoltà inerenti al rapido crescere di
quest'ultima può efficacemente rimediarsi solo attraverso una perequata
distribuzione della prima. Ma lo scritto più importante di Z. è il trattato
Della ragione di stato, compreso - come oracolo XI - nelle sue Considerazioni
politiche e morali sopra cento oracoli d'illustri personaggi antichi, Venezia;
rist., a parte, da CROCE (vedasi) in La Critica, e, nuovamente in Politici e
moralisti, Bari: in esso Z., studiando il problema dell'autonomia della
politica, perviene ad affermazioni che ne fanno il più notevole, forse, fra i filosofi
politici di quel periodo. Il racconto
utopico La repubblica d'Evandria, contenuto nei Dialoghi, è considerato,
assieme ad altre opere rinascimentali dello stesso genere, come una delle opere
precorritrici della fantapolitica nell'ambito della fantascienza italiana.
Opere (selezione) Z., Considerationi politiche e morali sopra cento oracoli
d'illustri personaggi antichi, Venezia, presso Marco Ginami, Z., Discorso delle
ragioni del numero del verso italiano, Venezia, appresso Marco Ginami, Z.,
Dialoghi, (contiene La repubblica d'Evandria), Venezia, appresso Marco Ginammi.
Z., in Treccani.it – Enciclopedie on line, Roma, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. Aldani, Fontana, Valla. Bibliografia Fonti Montanari, Uomini illustri
di Faenza, Faenza; Graziani, Le idee economiche dei filosofi emiliani e
romagnoli, Modena; Meinecke, Die Idee der Staatsräson in d. neueren Geschichte,
Monaco-Berlino; Croce, Z. e l'italianità, in Uomini e cose della vecchia
Italia, Bari; Croce, la Storia dell'età barocca in Italia, Bari. Pissavino, Z.,
in Enciclopedia machiavelliana, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Aldani
e Fontana (a cura di), Une quête de l'identité, in Science-fiction italienne.
L'opéra de l'apocalypse, Le Livre d'or de la science-fiction, Éditions Pocket, Riccardo
Valla, La fanta-scienza italiana (prima parte), in Delos, riedito in Petruzzelli,
Serafino e Valla, Quattro passi tra le stelle, Edizioni della Vigna, Approfondimenti
Utopia rivisitata, Almanacco Letterario Bompiani, Bompiani Paolo C. Pissavino,
De amicitia: scritti dedicati a Colombo, a cura di Angelini, Tesoro, Franco Angeli,
Rossella Bonito Oliva e Cantillo, Natura e cultura, Guida, Z., La repubblica di
Evandria e altri dialoghi politici (antologia), Collana degli Utopisti, Colombo
Editore, Voci correlate Fantapolitica Ragion di Stato Storia della fanta-scienza
italiana Storia della letteratura italiana Zùccolo, Ludovico, su Treccani.it –
Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. ZUCCOLO, Ludovico, in Enciclopedia Italiana,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Z., su sapere.it, De Agostini. Vinzenzo
Lavenia, Z., in Dizionario biografico degli italiani, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana. Opere di Z. / Z. (altra versione), su MLOL, Horizons
Unlimited. Opere di Z., su Open Library, Internet Archive. Bibliografia
italiana di Z., su Catalogo Vegetti della letteratura fantastica,
Fantascienza.com. Approfondimento su La repubblica di Evandria, su antiarte.it.
Testi Il porto o vero della republica d'Evandria (testo originale) su
BibliotecaItaliana.it Portale Biografie
Portale Letteratura Portale
Politica Categorie: Scrittori italiani del XVI secoloScrittori italiani del
XVII secolo Politici italiani del XVI secoloPolitici italiani Nati a Faenza Morti
a Faenza Scrittori di fantascienza italiani [altre]. Z.'s works such as Belluzzi and Evandria describe ideal cities,
but they do not involve the invention or sampling of a new, fictional language.
It is actually CAMPANELLA (vedasi) and More's Utopia that are known for
featuring a fictional language. Here's a
key point regarding Z.'s work and languages: Z.'s Utopia and Language: Z.'s
works are noteworthy for their detailed descriptions of ideal societies and
their critiques of existing ones, employing a blend of literary genres
including city panegyric and classical analyses of the ideal state. However,
they do not include the creation of a new, invented language like the one found
in Campanella or in More's Utopia. If you are interested in samples of utopian
language, focus on materials related to Campanella or More's Utopia, as it is
the classic work known for featuring a constructed language. Nacsce da Alessandro, membro del patriziato
cittadino. Dopo la nascita di Z., Alessandro è incriminato durante
l’azione repressiva con la quale il S. Uffizio di Romagna, per ordine di Pio V,
stronca i consistenti focolai eterodossi presenti a Faenza. A essere
incriminati sono anche un Gregorio Z., poi cronachista faentino, e diversi
Rondanini, che portavano lo stesso cognome della nonna di Z. Morto il padre in
carcere prima che la pena a cui venne condannato -- cinque anni come forzato al
remo -- fosse resa effettiva, e cresciuto in ristrettezze economiche -- forse è
aiutato da Giacomo, fratello del padre, sacerdote e rettore in S. Margherita --,
Z. adere all’accademia faentina degli Smarriti e per la sua povertà ha un
incarico come lettore di filosofia a Bologna, dove si era immatricolato al
corso di arti per poi laurearsi in filosofia -- Pissavino. Trasferitosi a
Urbino presso Francesco Maria II Della Rovere in qualità di segretario del duca
e precettore del figlio Federico Ubaldo, forse introdotto a corte dal nobile
faentino Vitelloni, vi rimase, tanto che per quel lungo soggiorno fu denominato
il picentino. Risale a questi anni anche la stampa dei primi scritti, che
indicano come Z. avesse scelto il dialogo quale genere più adatto a esporre
questioni letterarie, giocose, filosofiche e, più tardi, politiche. Apparve Il
Gradenico. Dialogo nel quale si discorre contra l’amor platonico, et a longo si
ragiona di quello di Petrarca, Bologna, Bellagamba, dedicato al conte Laderchi;
L’Alessandro, overo della pastorale, et insieme tre egloghe, Venezia, A. Baba,
fatto stampare dal nipote Z. che opera in Laguna nel campo dell’editoria; una
prima raccolta che incluse i testi precedenti (Dialoghi. Della detta, e della
disdetta. Della vergogna. Dell’amore de’ platonici, del Petrarca et Della
gelosia. Del buon dì. Della pastorale, Perugia, A. Aluigi e fratelli; il De
honesto gloriae studio sive de vera virtute heroica liber, Venezia, A. Dei: una
delle poche opere in latino, dedicata al duca di Urbino, e i Discorsi. Della
gloria. Del genio. Della pena della discortesia, Venezia, A. Dei. Nel
frontespizio di quest’ultima fatica Z. si appella membro dell’accademia dei filoponi,
istituita a Faenza. Dopo avere abbandonato la corte montefeltrina, che –
da quanto scrive – lo fa sentire in servitù, viaggia tra la Dalmazia e Ancona --
ha un buon compenso per insegnare filosofia a Ragusa -- per poi stabilirsi di
nuovo a Faenza, trascorrendo comunque buona parte del tempo a Venezia, dove prende
a frequentare i circoli sarpiani e degli Incogniti, forse introdottovi da Molino,
che fa da protettore. Tuttavia, nonostante l’appoggio di questi e dell’illustre
aristotelico CREMONINI (vedasi), non riuscì a ottenere una cattedra a Padova, e
non l’ottenne neppure a Bologna -- vedi i documenti riportati in Pissavino. In
quegli anni progetta di scrivere dei Discorsi sopra le storie di Quinto Curzio
RUFO (vedasi) e pubblica gran parte delle proprie opere per i tipi di Ginammi,
stampatore legato a SARPI (vedasi) e ben vigilato dalla censura perché non in
linea con gli indirizzi della contro-riforma (impresse scritti cripto-libertini
come quelli di Francesco Pona, l’unica edizione seicentesca dei Discorsi di MACHIAVELLI
(vedasi) apparsa al di qua delle Alpi; la prima versione italiana integrale dei
Saggi di Montaigne e le opere di frate Casas, utili ad alimentare la leggenda
nera anti-spagnola. Prime ad apparire per tipi di Ginammi – che forse Z. conosce
a Ragusa – sono le Considerazioni politiche e morali sopra cento oracoli
d’illustri personaggi antichi, con una lettera apologetica, una serie di
divaganti commenti sopra celebri sentenze di autori classici dedicata a Capponi,
nella quale comparivano riferimenti alla tradizione epicurea e atomistica
(Lucrezio) e spiccava l’Oracolo XI sulla ragion di Stato, che l’autore definì
come la scienza per conservare un particolare assetto politico, buono o
cattivo, in polemica con le opere di Giovanni Botero e Scipione Ammirato.
Seguirono i Discorsi dell’honore, della gloria, della riputatione, del buon
concetto, in cui Z. si confronta con la tradizione stoico-classica circa le
virtù – cf. H. P. Grice, “Virtues and vices” -- e il dibattito contemporaneo
sull’onore – cf. H. P. Grice, “Decency” --; il trattatello sulla Nobiltà
commune et heroica, che lo mise in conflitto con TASSONI (vedasi) difensore
della nobiltà di sangue; e l’ultima più completa raccolta dei Dialoghi: testi,
alcuni già pubblicati con altro titolo, in parte dedicati alle passioni, in
parte alla politica, tra i quali spiccano i tre dialoghi ‘utopistici’
l’Aromatario o vero Della Republica di Utopia, Il Porto o vero Della Republica
d’Evandria, il Belluzzi o vero Della città felice. In quei testi Z. si rivela come
un CRITICO della società idealizzate in cui si immagina la comunanza dei beni,
si confronta con quelli che riteneva i modelli istituzionali migliori del suo
tempo -- la repubblica oligarchica di Venezia, ma anche la monarchia temperata
francese --, polemizza col lusso e celebra il mito della libertà politica, che
nel Belluzzi è incarnato da SAN MARINO, moderna ma più equilibrata città-stato
di tipo spartano. Menzionato con interesse da GRAMSCI (vedasi) nei Quaderni del
carcere, il dialogo è scritto in una circostanza tutt’altro che astratta. Come
scrive lo stesso Z. in una lettera inviata da Madrid alla comunità sanmarinese,
colla prossima devoluzione di Urbino SAN MARINO rischia di essere circondata
dai domini pontifici, con tanto pregiudicio della sua libertà -- cit. in
Pissavino. Sempre per i tipi di Ginammi Z. cura l’edizione del De coniectandis
cuiusque moribus et latitantibus animi affectibus semeiōtikē moralis, seu DE
SIGNIS – cf. H. P. Grice, “Meaning” -- di CHIARAMONTI (vedasi) e da alle stampe
Il secolo dell’Oro rinascente nell’amicitia tra Barbarigo e Trivisano,
un’operetta in cui esalta il sodalizio tra due patrizi veneziani, il più
anziano e facoltoso Barbarigo, il più giovane e impulsivo Trevisano, che alcuni
anni prima – dopo che il secondo difende pubblicamente l’onore del primo – si sono
legati in un sodalizio esaltato in molte scritture che hanno una risonanza
europea ed è lodata da SARPI (vedasi), Micanzio e Contarini. L’‘eroica
amicizia’ si inserisce nel contesto critico che, dopo gli anni dell’interdetto,
vede una netta frattura in seno alla classe dirigente della Serenissima tra i
patrizi ‘poveri,’ appoggiati da Zeno e da Trevisan, e i ‘ricchi,’ spalleggiati
dal doge Cornaro --, dando occasione perché si riflettesse in una chiave tutta
politica sulla virtù dell’amicizia -- la ‘CIVILE CONVERSAZIONE’ di H. P. Grice,
specie se tra uomini di condizione sociale diseguale, come pilastro per la
conservazione di un buon ordine della comunità. Del resto, è stato questo il
tema di uno dei Dialoghi, il Molino, in cui Z. inscena una discussione tra il
suo protettore e lo stesso giovane Trevisan. Partito dall’Italia l’anno
della morte di SARPI (vedasi), Z. si diresse alla volta di Madrid come
segretario del nunzio apostolico Massimi, al quale dedica un Discorso delle
ragioni del numero del verso italiano. Più tardi vescovo di Catania, Massimi
avrebbe perorato la causa della liberazione di CAMPANELLA (vedasi) Cdal carcere
e si reca in Spagna per sorvegliare il progetto di sancire per via di
matrimonio un’alleanza tra gli Asburgo e gli Stuart che poteva favorire il
ritorno della corona inglese al cattolicesimo. Z. torna in Italia e si stabilisce
a Bologna, entrando in rapporto con l’aristotelico BALDI (vedasi). Ma si trova
a Roma quando il suo nome giunse alle orecchie del S. Uffizio con la chiamata
di correo scaturita dalle spontanee comparizioni di un portoghese di nome Monteiro
davanti agli inquisitori. L’uomo, infatti, dice di avere conosciuto il
faentino, in possesso di scritti anti-gesuitici e intenzionato a scrivere una
storia dei suoi tempi, e depose di avere discusso con lui dell’impostura delle
religioni -- un pretesto de prencipi per tenere in freno i popoli -- e della
mortalità dell’anima: teorie che Z. difende, turbando il teste pentito, con
ampie citazioni tratte dal Lizio – cf. H. P. Grice’s “Shropshire’s Argument
against the mortality of the soul” --, Epicuro e Galeno. Inoltre Monteiro
racconta ai giudici di fede di avergli sentito dire che SARPI (vedasi), come
molti altri in Italia, è un convinto ateista -- docc. pubblicati in Ginzburg. Da
quanto sappiamo non è avviata alcuna indagine; e tuttavia la denuncia -- non si
sa se rispondente al vero -- può servire a mettere allo scoperto quanto negli
scritti di Z. è intuibile sotto traccia: ovvero la sostanziale estraneità del
faentino all’obbedienza cattolica e il continuo ricorso a tecniche di
simulazione ‘libertine’ nell’esporre le proprie opinioni al pubblico, non senza
evidenti eco machiavelliane. Per averne una prova basta guardare alle
Considerazioni e alle pagine anti-utopistiche scritte contro More, reo di avere
disegnato una repubblica a somiglianza del monastico, priva di virtù militare,
di capacità di difesa, e dunque di libertà -- Aromatario, in Dialoghi. Del
resto, se nell’Evandria abbozza una città-stato ideale -- posta in una penisola
dell’Asia, di fronte all’isola di Utopia -- in cui la religione non rivestiva
alcun ruolo, avendo in mente l’ordinamento repubblicano e oligarchico di
Venezia ma anche di Ragusa, nell’Aromatario – di cui l’inquisitore di Venezia blocca
la stampa perché non aveva gradito che
More è attaccato nominalmente, pur non essendo stato dichiarato per santo -- come
rileva acidamente l’autore in una lettera a Giordani, edita in Nediani, Altre lettere
– Z. inizia l’esposizione da una serie di domande non seguite da risposte: Che
luogo nella città tengano i sacerdoti? Chi gli crei? Chi comandi loro? Dialoghi.
A quella data chiedersi chi dove comandare sui chierici, pur configurando una
città ideale, non è privo di rischi; sicché non stupisce che dopo la
deposizione di Monteiro Z. parte da Roma alla volta di Napoli e della Sicilia,
dandosi per malato senza lasciare traccia. Ricompare a Bologna come
segretario di Brisighella, legato pontificio nella città, e qui, oppure a
Faenza, Z. muore, forse a causa dell’epidemia di peste -- l’anno di morte si
leggeva in una lapide faentina che oggi non esiste più: Nediani, Dieci lettere
inedite. Nulla sappiamo della moglie e di un figlio, a cui pure accenna in
alcune epistole. Lascia alcuni scritti inediti. Pare perduto un resoconto
dei successi veneziani e spagnoli nella guerra anticorsara in Dalmazia; è
perduto anche un dramma pastorale dal titolo La Berta -- a cui accenna nella
sua corrispondenza. Inediti restarono poi alcuni componimenti poetici, mentre
postumo apparve un Discorso dello amore verso la Patria – cf. H. P. Grice, “one’s
fidelity to one’s spouse or one’s love for one’s country do not rest on evidence”
-- Venezia, Deuchino, ristampato per i tipi di Pinelli --, nel quale Z. esalta
le virtù civili – LA CIVILE CONVERSAZIONE -- svalutando, in modo indiretto,
quelle religiose. Manoscritta resta infine la discettazione De quantitate solis
contra vulgatas astrologorum et philosophorum opiniones,edita in Pissavino, che
lo mostra attento al dibattito scientifico del tempo. In funzione anti-papale e
in occasione della guerra di Castro, appare in Germania una traduzione ampliata
dell’Oracolo sulla ragion di Stato per opera di Garmers -- Dissertatio de
ratione status. Accedunt Acta et controversiæ inter pontifices Urbanum VIII,
Innocentium X et Odoardum Farnesium ducem Parmæ, Hamburg, Z. Hertel. Quasi
dimenticato, nonostante la vena utopica che caratterizza la sua produzione, Z. È
riscoperto da Meinecke e da CROCE (vedasi), che lo ritennero un importante filosofo
politico del barocco italiano, mentre altri ne hanno ridimensionato originalità
e indipendenza intellettuale -- Mattei e Firpo. Più di recente la sua figura è
stata connessa alla circolazione del libertinismo erudito -- Ginzburg, Frajese
-- e alla riflessione politica sull’amicizia -- soprattutto Miller, che ha
ripreso l’importante studio di COZZI (vedasi). Opere. Edizioni moderne:
Il Belluzzi, ovvero La città felice, a cura di Bernardy, Bologna; l’Oracolo
sulla ragion di Stato, in Politici e moralisti del Seicento, a cura di Croce – CARAMELLA
(vedasi), Bari; La Repubblica d’Evandria e altri dialoghi politici, a cura di
Mattei, Roma; Pissavino, Un discorso inedito di Z., in Studi politici in onore
di Firpo, a cura di Gribaudi - Barcia, Milano; Scrittori politici dell’età
barocca, a cura di Villari, Roma -- contiene il Discorso dello Amore verso la
Patria; I teorici della ragion di Stato. Mito e realtà, a cura di Sarubbi - Scudieri,
Napoli -- altra ed. dell’Oracolo sulla ragion di Stato; Discorso delle ragioni
del numero del verso italiano, a cura di Mancini, Manziana. Fonti e Bibl.:
Faenza, Biblioteca Manfrediana, Mss., Valgimigli, Memorie istoriche di Faenza, Giunte;
Pesaro, Biblioteca Oliveriana, Mss. -- componimenti poetici inediti; U.
Dallari, I rotuli dei lettori legisti e artisti dello Studio bolognese, Bologna;
Nediani, Un riformatore politico faentino. Z., in Annuario del Liceo-Ginnasio
statale ‘Evangelista Torricelli in Faenza -- atto di battesimo riprodotto e
docc. sulla condanna del padre; Id., Dieci lettere inedite di Z. ai duchi
d’Urbino, in Studi romagnoli; Id., Altre diciannove lettere inedite di Z.
riformatore politico faentino, Mittarelli, De literatura Faventinorum, Venetiis;
Montanari, Uomini illustri di Faenza, Faenza; Meinecke, Die Idee der STAATRÄSON
in der neueren Geschichte, München-Berlin; Lanzoni, La Contro-riforma nella
città e diocesi di Faenza, Faenza; Id., L. Z., in Bollettino diocesano di
Faenza; CROCE, Z. e l’italianità, in Id., Uomini e cose della vecchia Italia, Bari;
Id., Storia dell’età barocca in Italia, Bari -- ma vedi anche Id., Z.: notizie
intorno a lui, in La Critica, e l’ed. dell’Oracolo della Ragion di Stato, in La
Critica; Firpo, L’utopia politica nella Controriforma, in Contributi alla
storia del Concilio di Trento, I, Firenze; A. Garosci, San Marino: mito e
storiografia tra i libertini e il Carducci, Milano; Ginzburg, Una testimonianza
inedita su Z., Rivista storica italiana; Nediani, Z. libertino? – cf. H. P.
Grice, “liberal” --, in Studi romagnoli; Convegno di studi in onore di Z., Faenza;
Mattei, Il problema della ragion di Stato nell’età della Controriforma,
Milano-Napoli; Eliav-Feldon, Realistic Utopias: The Ideal Imaginary Societies
of the Renaissance – cf. ZUOLO (vedasi), Oxford, ad ind.; P. Pissavino, L. Z.:
dall’audizione a corte alla politica, Firenze, 1984; G. Borrelli, Ragion di
Stato e Leviatano. Conservazione e scambio alle origini della modernità
politica, Bologna; Pissavino, La città nei “Dialoghi” di L. Z., in Le ideologie
della città europea dall’Umanesimo al Romanticismo, a cura di V. Conti, Firenze;
Cozzi, Una vicenda della Venezia barocca. Marco Trevisan e la sua ‘eroica
amicizia’, ora in Id. Venezia barocca. Conflitti di uomini e idee nella crisi
del Seicento veneziano, Venezia; Frajese, La politica di L. Z. e l’ambiente
sarpiano. Contributo all’interpretazione di testi pubblici dissimulati, in Il
pensiero politico; G.M. Sénellart, Le problème de la raison d’État de Botero à
Z., in Figures italiennes de la rationalité, a cura di C. Menasseyre - A.
Tosel, Paris; P.N. Miller, Friendship and Conversation in Seventeenth-Century
Venice, in The Journal of Modern History, LXXIII (2001), pp. 1-31; P.
Pissavino, Le ragioni della repubblica. La Città felice di L. Z., San Marino;
Id., Z. e l’“amicizia scambievole fra’ Cittadini”, in ‘De amicitia’. Scritti
dedicati a Arturo Colombo, a cura di G. Angelini - M. Tesoro, Milano; P.
Broggio, Linguaggio religioso e disciplinamento nobiliare. Il “modo di ridurre
a pace l’inimicitie private” nella trattatistica dell’età barocca, in I
linguaggi del potere in età barocca, a cura di F. Cantù, I, Roma; C. De Boni,
Fra ragion di Stato e nostalgia repubblicana: l’“Evandria” di Z., in
Morus-Utopia e Renascimento; P. Pissavino, Z., L., in Enciclopedia
machiavelliana, II, Roma, s.v.; A. Donato, Italian Renaissance Utopias: Doni,
Patrizi, and Z., Cham 2019 (con antologia dei testi tradotta in inglese e
commentata). DE CONIECTANDIS
CVIVSQVE MORIBVS ET LATITANTIBUS ANIMI AFFECTIBVS σημείωτικηMoralis, feude Signis SCIPIONIS CLARAMONTII CASENATIS.
AdIlluftriß. &Reuerendiß.PrincipemCardinalem Auriam, PanormiArchiepifcopum,
Sicilia Proregem , missioms ac Genezalem Capitaneumatis Fehu. DEO M S Permiſſu
Superiorum,&Priuilegijs . EST VENETIIS, AnnoMagniIubilei, MDCXXV. Ex
Officina MarciGinammi . 10.C.3 . : amesco Emetipfumnoffe,etqui,qua Illme
acR.mePrinceps. S lisquefit, hominempræclarè intelligere arduuminprimis, atq;
difficileapudveteresfem perefthabitum, Ill.me&R.me Princeps,verùmlongèmihidifficiliori
ne gotioeorumverſari videturres, quibusalio rumhominumcaperecognitioneanimoeſt
propofitum. Vnustantuminſitus, atquein nobisingenitusnoftri amormētisoculosprę
ſtringuit , acpræpedit, quòminusinnosin tuētesnoftri affequi pofsimus
cognitionem : inalijsveròdignofcēdisitamultapaſsim oc curruntperturbationes,
amor,odium,mife ricordia, ira, &aliæ, quibusquafiventorum flabris agitati
huc,etilluc impellimur;vtàre Etorationiscurſu,veroqueſenſulongèabſce dere,
atqueaberrarecogamur. Accedithuc, quòdhominūanimitotſinus,totanfractus,
totmeandros,acdiuerticulahabent;vtnulla
mentisacies,nullaperſpicacisingenijvis,aut folertia ſittanta,
quęadeorúperfectamnoti tiamperuadere, acpenetrarequeat:quinho * 2 mines mines
ipfiita fimulationis, etdiſsimulationis artificioſeſeobtegunt,&occulunt;vtnemi
ni (nifi excellentioriquadamfitpręditusna
tura)adeorumcognitionemliceatadfpirare. Infinitæ igitur doctrinæ,
ſummædifficulta tis , ac laboris aliorum naturam, animorum propenfiones,
fenfus,&impetuscallere exi Itimandű eft; nequetamenminuseam rem in
ſevtilitatis contineredicemus, quàm ob ſcurædifficultatis.
Siquidemquæpoffeteffe beneeducandis,adrectamqueviuendiratio
nemtraducendisliberisparentumcura?quę magiftrorum adpueritiamoptimis artibus,
acdifciplinis informandambona inftitutio; quæSummorumPrincipumpopulisregen dis,
inofficioquecontinendisprudens aucto ritas ; nifiindolis, naturæ,
animipropenfio nis, motuũ, morumqueadfitcognitio? Quo circaiurequidem
àmortalibusomnibusim mortales habendæ funtgratiæScipioniCla ramontioEquiti
omnivirtutislaudepręſtan ti,quòdin tanta,actàmvariacorporum,ani
morum,morumquediſsimilitudine,fimili tudinequadaèmultipliciobferuationecom
parata paratavnusquafipræcluſosaditus, adhomi
nescognofcendosprimusaperuerit,&recta, certamqueviam, acrationébreuipræceptio
ne monftrarit: nequeverò minor deberi vi deturlaus
Ill.moCatanenſiAntiſtiti(queho noris , &religioniscauſanomino) Innocen tio
Maximo, nonminusverèmoruminno centia, vitęqueſanctitate,quàmgente,&no
mineMaximoRomano,cuiusfingularieffe Etűeftliberalitate;vtimpreſsi hilibriin ma
nushominumprodirent.Hosego,cuieden difactaeſtpoteftas, cummultumfrugis, at
quevtilitatishominumgeneriallaturosvide rim;eximioaliquo,pręſtantiſsimoquePrin
cipevirohaudindignűmunusforeexiftima ui. ItaquetibiPrinceps,&CardinalisAm
plifsime, qui omnibus,&animi,&fortunæ
bonisitaabundas,vtnontàmclarifsiműPa triæ, gentisque tuędecus,nontàmdignitatis,
ac perfonæ tuæ ſplendor te ornet,quàm tu
morumintegritate,religione,rebusgerendis prudentia, omniüliberaliumartiumdoctri
na,atqueomniumvirtutumorbedignitatem ipfam,gentemtuam,Patriam,atqueadeoor 3 bem
bemornes,&illuſtresvniuersű,hoſcelibros
intuonomineinſcriptosmitto,atquevnàcũ animomeodico,vtperpetuűadomnesgen tes ,
omnemquepofteritateextentargumen tum,etteftimoniűnonminusfingularis mei in
teſtudij,atqueobferuantiæ,quàmpreſtan tis ingenij,
præclaręeruditionis,&doctrinæ ScipionisClaramontij,etpropenſę Innocen tij
MaximiReligiofifsimi,etDoctifsimiEpi ſcopideartibus ingenuis,ingenijsqueelegan
tioribusbene merendivoluntatis. Amplitu dinistuęmanusſacrasdeoſculatus,Clemen
tiſsiműDeumrogo, vtdiuincolumisviuas, vteotealtifsimodignitatis,
maeſtatisquegra duvideamusconftitutum,quòomniumbo norumdefiderijsesexſpectatus.
Vale. Fauentia Kal. Iulij M DC XXV. A. T. R.me Addict.mus Seruus
LudouicusZuccolus. INDEX CAPITVM TOTIVS OPERIS. LiberPrimus. Cap. I
Propofitio,&commendatioOperis. Cap. 2 Definitur,&defcribiturfignum.
Cap. 3 Arstotarepresentatur. pag. 2 6 Cap. 4
Repetuntur,queanteademorumextemperamen to dictafunt , &aliqua latius
aliquanto confir mantur. 12 Cap. 5 Variacordistemperamenta, &differentia.
IS Cap. 6 Quimoresſequanturvariascordis differentias.1 9 L Cap. 7 Despiritibus,
&humoribus , idesteorumtempe ramentis, acmoribus conſequentibus. 31 Cap. 8
Deconformationepartium. LiberSecundus. Cap. I DeClimatibus. 33 38 Cap. 2
DeTriangulis, t) Stellis, &de Demonuminfpi ratione, ac afflatu . Cap. 3
DeSolo. Cap. 4 DeAere, &Ventis. Cap. 5 DeSitu. 43 45 54 58 Cap. 6
Denationum,acgentium moribus,feupropenfio nibus. 61 Cap. 7
Demoribusnaturalibus,feupropenfionibusnatio numagiturexcaufisnaturalibus,
earumquecom 4 bina IndexCapitum. binatione. Cap. 8 Deatatummoribus. Cap. 9
Depuerorummoribus. Cap. 10 Deadolefcentiæ,iuuentutisque moribus . Cap. I I
DeSenectute. Cap. 12 Devirilisætatismoribus. LiberTertius. Cap. I DeNobilitato.
Cap. 2 DeNobiliummoribus. Cap. 3 Demoribusdiuitum. 69 73 74 76 80 84 88 103 IOS
Cap. 4 Demoribuspotentum,&fortunatorum. 109 Cap. 5 Demoribuscontrariarum
conditionum expofitis. pag. 114 Cap. 6 Tranfiturad vitainſtituta,ac studia. 116
Cap. 7 Deartibusliberalibus,quæ motumultoutuntur. pag. 118 Cap. 8
DeMusicapracticanempevocata. Cap. 9 Defaltatione,&chorea. Cap. 10 DePhilofophia. Cap. I I Delurisprudentia. 122
125 129 135 Cap.12 DeRetorica,feuOratoriafacultatisprofeffione ,
eiusquemoribus. 137 Cap. 13 DeDifciplina. Cap. I 139 LiberQuartus.
Propoſitionem continetrerum, &methodi, buiuf que distinctionem . 142 Cap.
IndexCapitum. Cap. 2 Primummethodicaputcontinet. Cap. 3 Subdiuiditurfecundum
methodicaput cum caufa 143 diffident . 144 Cap. 4
Comparationemfecundumgeneracontinet. 146 Cap. 5
Comparationesfecundumgraduscontinet. 153 Cap. 6 Quæpropofitionesfintinter memorata
momenta. pag. 154 Cap. 7 Mistionismoditraduntur,quibuscontrariamorū
momentacommiſcentur . 158 Cap. 8 Comparatiocompoſitamomentorum,fcilicetfecun
dumgenera, & gradus. 161 Cap. 9 Differentiaannotaturinterfummammomentorum
acceſſoriorum , &principalium . Cap. 10 Peroratioprimæpartis methodi . 171
172 LiberQuintus. Cap. I Connectit, &proponitqueagendafunt. 173 Cap. 2
Quot,&quepartesPhiſiognomia . Cap. 3 Signacordiscalidiaggreditur . 174 179
Cap. 4 Signacordiscalidi,&ficci, idestexnostranomi natione calidi,&duri.
187 Cap. 5 Signacordiscalidi, &humidi,&primocordishu midiipfiusperſe.
190 Cap. 6 Signacordisfrigidi. 194 Cap. 7 Signacordisfrigidi,
&humidi,acfrigidi, ficci. pag. 195 Cap. 8 DeCerebriinfluxu. Cap. 9
Dehepatis,iecoris 197 véinfluxu, adeoquehumorum, Spirituum in
cor,dequeprocedentibusindemo ribus ribus . IndexCapitum. Cap. 10 206
Deſignistemperamentiiecoris,hepatisvé. 209 Liber Sextus. Cap. I
Proponitdicenda,fundamentarepetit , actracta Etionemdiftinguit. 215 1 Cap. 2
Departibusgenerationideferuientibus. Cap. 3 Departibusadcupediampertinentibus.
216 222 Cap. 4 Quatractandarestantcapita methodi Phiſiogno miamemorat . Cap. 5
DeCapite. Cap. 6 DeFronte. Cap. 7 DeSupercilijs. Cap. 8 DeAuribus. Cap. 9
DeOculis,eorumqueaſpectibus. Cap. 10 DeOculorumcoloribus. Cap. II
Reliquaexoculisfignaconiungit . Cap. 12 DeNaso. Cap. 13 DeOre. Cap. 14 DeFacie.
Cap. 15 DeVultu. LiberSeptimus. 223 224 228 233 ibid. 234 241 247 249 252 254
260 Cap. I Repetunturdicta,&proponunturdicenda,quęad Phifiognomiamſpectant.
262 Cap. 2 RoburadAriftotelis mentemdiftinguiturinrobur ingenuum, acferuile.
264 Cap. 3 Descriptiopartium adrobur ingenuum, ac belli cum . IndexCapitum. cum
. Cap. 4 Defingulispartibusinfracaput. Cap. 5 Destaturacorporis. Cap. 6
PeroratiodePhiſiognomia. 265 267 276 278 Cap. 7
ReuocatiohorumquedePhiſiognomiadictafunt adfuperioremnostram methodum,
applicatioque adpraxim . 279 Cap. 8 Nonfemperactioſequitur propenfionis prædomi
nium,quaidcirco methodofuturaactio fit proui denda,æftimandaque. 283 Liber
Octauus . Cap. I Proponitdicenda, & connectit,etindicatquesüt exfuperius
dictis repetenda . Cap. 2 DeVoce. Cap. 3 Deloquutione. Cap. 4 Demotucorporis
totius . 287 288 295 297 Cap. 5 Demotueodemvniuerficorporiscumfiguraaliqua
itidemcorporis . Cap. 6 Demotupartiscorporis. Cap. 7 Decorporiscultu. 301 303
305 Cap. 8 Adprimariafignamorumapofterioritranfit; pri
moquedeexterioreactioneagit , quam & mate riale actionis vocat . 308 Cap. 9
Exemploactionis Seiani,&errorisTiberij confir maturidem;fcilicetnon
neceffario colligi ex ma teriali, exterioriqueactione morem . 310 Cap. 10
Deformatiactione,fiueformaliparteactionis. 311 Cap. I I
Methodusdeprehendendiformaleactionis,fiuefi nem IndexCapitum.
nemeius,fupponendointerimnullamfubeffefimu lationemfallaciam vé. Cap. 12 Cap.
13 Exinteriore actione indago moris . Praxisproximemethodiaffertur. LiberNonus.
316 319 323 Cap. I Partemmethodicumprecauendaestfictioaggre ditur.
Primoquedefictionibus agit,fimulationi busque. 331 Cap. 2
Defimulationefinis,feudeprætextu, obtenturvé. pag. 337 Cap. 3 Defimulationemorum.
340 Cap. 4 Methodusdetegendarumfictionum,acfimulatio numinſuacapitadiftinguitur
. 341 Cap. 5 Primumcaputcontinetdetegendefraudisexqua litateperfonæagentis, cum
veteratorfuerit. 349 Cap. 6 Secundumcaputdetegendęfimulationisexperſona qui cum
agitur. 351 Cap. 7 Tertiumcaputmethodi,ſcilicetperfuafioexponitur. pag. 354
Cap. 8 Quartummethodicaput. Pæne, &questiones, quaqueadeasreducuntur. 355
Cap. 9 Quintummethodicaput. Premia. Cap. 10 Canonescontinet. 361 368 Cap. 11
Sextummethodicaputaggreditur, cum velamen tumperſeperlucet. 371 Cap. 12
Sextumidemmethodicaputcumerumpit affectus . pag. 374 Cap. 13
Cumexeffectuſubſequetefimulatioaperitur. 377 Cap. 1 个 ১
IndexCapitum. Cap. 14 Capitafimpliciamethodi, ) combinatainterdum locumhabere
inpropofitafimulationis indagine . pag. 382 Cap. 15
Admorumindaginemquacunquediftafuntappli cantur. LiberDecimus. 384 Cap. I
Connectit,proponit,diuidit,quetractandafuper funt. • Cap. 2
Deſignisaffectuumincommuni. Cap. 3 Signaaffectus voluptatis. Cap. 4
Signaaffectusdoloris . 389 390 392 400 Cap. 5
Signaamorisergarem,fiuebonumformale,fiueer gafinemcuiusgratia,
quiamordemumestipfa metcupiditas. 401 Cap. 6 Deſignisamorisergaperfonam,amorisnempecon
cupifcentiæ, ac venerei. 406 Cap. 7 Defignisamorisergaperſonam,utfinemcui,fiue
amorisamicitia• Cap. 8 Deſignisodij. Cap. 9 Deſignisira. Cap. 10
Deſignistimoris. Cap. 11 Depudorisfignis . Cap. 12 Despe,seuſpeifignis. 413
ibid. 416 ibid. 419 ibid. Cap.13 Cumpluresaffectus eorumquefignaconcurrunt.
pag. 420 Cap. 14 Deſignisexoratione. 422 Cap. 15
Applicanturdiftadefignisaffectuumpropoſiteaf fectuumindagini. 425 Cap.
IndexCapitum. Cap. 16 Cumsignaaffectuumfupprimunturaliquatamen exparteerumpunt.
428 Cap. 17 Methodusexcaufis affectuum,quaestfupplemen tumpræcedentis
methodiexfignis. Cap. 18 Defacultatecognofcente. Cap. 19 Defacultateappetente .
Cap. 20 Inpraximmethodustraditaadducitur. 430 433 435 436 Cap. 21 Eandempraxim
adamorem amicitia poffedetor queri, acreliquos affectus . 443 Cap.22
Galenipraxisadducituraddotegendumdecumben tismulierculeamorem . 445 CATALOGVS
AVCTORVM quiinhocoperecitantur. Adamantius . Franc.Guicciardinus.
AdouardusGualadus. Franc. Piccolomineus. Paulus Ægyneta. Albertus Magnus.
Alexander. Alhazenus. Galenus. HalyAbbas. Heraclitus . Ammianus Marcel
Herodianus . linus. Anacreon . Andreas Laurentius . Andreas Nauagerius .
AntoniusPoffeuinus . Apuleius . Aristoteles . Atheneus . Auerroes. Auicenna.
Baldus. Biantes. Boetius. Camillus BaldusBono niensisPhiloſophus .
Campanusfcriptorgeſto rumBrachij. Caffiodorus . Catullus. Chilo. Cicero.
Claudianus. Conciliator . Cornelius Tacitus. Dantes. ' Diocaffius .
Hippocrates. Homerus. Horatius . Ioan. Baptista Porta. IoannesBoccaccius. Ioannes
Ingenerius . IoannesPetrus Maf feius. Ifidorus Conradus . Julius CesarinCommen
tarijs. JuliusClarus . JusCanonicum . lus Ciuile. Iustinus . JustusLipsius.
Iuuenalis . Lampridius. Lucanus. Ludouicus Areostus. Lucretius . Marfilius
Ficinus. Manilius. Martialis . Maternus. MichaelScotus. EmericusinDirectorio.
Niceta. Ennius. OlausMagnus. Euripides. Eustratius. Ouidius . Paterculus.
PaulusIouius. Persius. PetrusVictorius. Philostratus . Pittacus. Plato.
Plautus. Plinius . Pliniusiunior. Plutarchus. Polemon,fiuePalemon. Propertius .
Ptolomeus . Quintilianus. Q.Cicero. Q.Curtius. Rafis. Realdus. Sacra literæ ,
velSacra fcriptura. Salustius . Seneca. SimonPortius. Simonides. Stobeus.
Strabo. Suetonius. Thucydides. Tibullus. Vegetius . Veßalius . Virgilius . Vitruuius..
Xenophon . MARCVS GINAMMVS BibliopolaVenetus Beneuolo Lectori Fœlicitatem P. ९९
Vodnoftrifuitfemperinftituti,ut(quan tuminnobis effet) aliquo nouo opere,et
industria noſtralitteratorumhominum ſtudiaiuuaremus,idnuncprofequimur.
ScipionisClaramontijpraclariEquitislibrosdecon iectandisMoribus tibi damus
nostrisTypis excu Sos;inquibusnulliplanèopera, labori, autdiligentia
pepercimus, utquamemendatißimiintuasmanus peruenirent . Si
quodtamenleueirrepferit men dum,quodnostroseffugeritoculos, (nemoenimest, ut
aitille, tam lynceus , quinonoffendat) homines nosagnofces,etignoſces
nontàmnobis,quàmauctori eruditißimo viro, etderelitterariaoptime merito,
fiinlocaquadaminciderisperuerfa,perturbata, aut obfcuriora . Is
enimindefcribendoaliena , nec una eadem,ſedmultorumvfusmanuàflagitanti bus
amicis, quibus diutiushi libri deberinonpote rant, exempla utinspiceret,
&ſuamanufcriptis cumexemplaribusconferret,haudpotuitimpetrare. Benevale,
&nostramindustriamtuabenignitate foue. PRAEFATIO. VM multa
veteres(BenigneLector) ad rectè viuendumprudentifsimè mo nuerint , non
poftremum interealocum occupat,quodSenecanotauit. Totamfer mènobis vitamin
aliudagendoeffluere . Namcumvelvnumnostrumnegotium, velmaximumeßedebeat
animivirtus, probitasqueipſanostra; nosdecorpore, &defortunisprorfus
Soliciti, deanimo, eiusquebonis vixcogitarefustinemus. Hinc factumest,utquefcientiæ,
&artesadcorporisfortunarum quetutelampertinent,plurimum tractentur,
luculentisque,ac numerofis libris tradantur : at Morali, ideft nostriipforum co
gnitioni vixfit,qui operamnauet; &fifortèadtamprecla
ramfcientiamnosapplicemus,breuiaria,compendiaquetantum admittamus;
licètinalijsfacultatibusprolixa voluminatole remusnedum,fedexigamus.
Atquantomeliusnobisipfisto ti , ijs verò,quæ extra nosfunt,aliudfermè agendo
vacare mus? Præceptumquodaprimis uſque temporibus intonuit,
&inDiuinumauthoremrefertur, ut nofmetipfos cognofca mus.
Cognitionemhancnoſtriprecipit,nonautemTigniimmi tendi, autagarici temperandi;
que cumadhumanosfanè ufus cognofcere expediat, quistamennonſentiat maiore multo
Stu dio eacognofcenda, adquæ vtadfinemhorum cognitio, & ufusdirigitur? Hacconfideratioiamdiufecit,ut
moralesphi lofophiæ integritatemſummoperedefiderarem, cumquefrustra abalijs
expectarim , ipſetandemaggrederer. Remenimdili gentius
meditantipatuit,nonpaucioribusexpartibushancani morumcuram, quàmcorporum
medicinamcoalefcere. Quin que a quepartes medicinacontinet, queGracis vocibus
dicuntur, Phisiologia, Igijna, Pathologia, Simiotica, &Therapeutica .
Easomnesmoralisquoqueincludit. Primamquidemdumpar tes animæfubiectasmoribus,
borumque &affectuum causas confiderat.Secundamdum animorumoptimamconftitutionem,
virtutemfcilicet omnemtradit . Tertiamdumdeprauationem animi, vitianempe
eiusaperit. Quartamdumfignamorum, &occultoruminterimaffectuumadanimi morbos
aut tollen dos, aut mitigandos affert . Quintam,&vltimam dumcura tionemiameiufmodi
vitiorum , morborumque animi molitur, primòinftitutionead virtutem tradita .
Harumquinquepar tiumfi verafaterilubeatinijsquæfuperfuntantiquorumfcri
ptorummonumentisſolamIginiamhabemus, ceteraspartes, velnullas, veladeo tenues,
utnonfatiseffe uſuipoffint. For tèin curatorijs olim Chriſippi, etPoſſidonij
conftabant, necnon inlibris, qui perierunt, Aristotelis , &fequacium
Peripateti Sum、 corum . Atinterim iacturarefarciendaerat.
D.Thomaspra In2. par. clarifsimafcripfit, verùm Theologicopropofito; adeoque
mul ta circumfcripfit , que tamenadmoralemintegrandamdefide rantur .
Egocumiugilaboreinomnibuspartibusinfudauerim, omnesquepro viriliparteabfoluerim,primonunclocohancSi
mioticem, feudefignispartememitto: nonquodfitceterisprior,
fedquodinplures,quàmrelique ufusdiffundatur,fuaqueno uitate videatur
ceterisfactura viam . Verùm enimuero me maximèomniumpermouit Innocentij Maximi
Romaniproceris Nobiliffimi, tumque Britonorienfis, nuncCatanienfisEpifcopi
auctoritas,qui virexcellentirerum cognitione,acerrimoqueiu dicio preditus
cohortatione nedum,fedpropemodum iuſſione in hancedendifententiam
adegit:quinimmooperisexemplum ame petijt, &obtinuit, quodipse velſumptusuo
(quaestmagnifi centia) centia) imprimendumcuraret. Quadrienniotameninher of que
tempora editionemdištulit, dumFlorentiæ primum apud MagnumHetruria
Ducem;pofteainHispaniaapudMaxi mumillumRegem OratorisPontificij munusſumma
cumfui gloriaexercuit . Nunciamproditliberexquo Beneuole Lector ceteraspartes
æftimarepoteris,quæ (ſituhuiciudiciofaueris) propediem confequentur. Egoquidem
meainuentanonlaudo; nequeenimdecet moralemfcriptorem apræconibusludorum
gymnicorumalios nonſe voceſua victoresrenuntiantium,mo destia vinci. At
certèargumentiutilitatem profiteor, commendo . Nequeenim curiofahecperſeest,
actemeraria alienorum morum, etſenſuumindago;fedmultiserga multos tumhonesta,
tumneceßaria . Parentesfiliorum, &in uni uerfuminſtitutores alumnorum,propensiones,
&moresficun debonos, aut maloscontraxerint, multodebent conatuinuefti gare:
nifidominiferuos, Principesfamiliares & miniftros ex plorauerint;
illifibi,bifibi, & Reipublicæ magnodamnoerunt.
Quefitoresetiamfceleruminprecedentesperſonarum moresin quirere, proque
eorumdifferentia multofecius exeodemfacto procederedebent . 'Resfurtiuapenes
virumprobatum reperta nullam illifurtisuspicionem allinit, neque ulli
obnoxiumin quifitioni reddit : at contrà,sipenes malè moratumbominem reperiatur.
Baldus, &Imolainlegefin. ff. deheredib. insti tuend.
Hocidemincommunihominum vitafaciendumComi cusmonuit. multainhominedemea
Signafuntexquibusconiecturafacilèfit Duocumidemfaciunt,fæpeutpoſſisdicere
Hoclicetimpunefacerehuic, illinon licet, Nonquoddiffimilisresfit,fedquodquifacit.
1 Cafar Cafarin militeeligendo militarem eoruminclinationem ,
aptitudinemexPhiſiognomia (aßerenteVegetio) coniecta bat. Interdum ex
præcedentibus aftionibushominum virtu tem, velcontrà,
moresquequipræfertimfuffragiorumiusha bentindemandandis Magistratibus
conijciunt : Eaqueratione Livius lib.24. Fabius MaximusOtacilium minorem
Ducem,quàmvtAn nibaliopponipoſſet,effe iudicauit,atque Romano Populofuafit.
Arsergo, methodusquealiorum propenfiones moresqueinda
gandi,quamnuncadornamus,cumabillis, &inillosadhibetur aquibus &
inquosoportet, utilis, &honeftaest,interdum que neceffaria . Quodfialieno
tempore,indebitisquemodis furpata, malaac temerariaeuadat , eandemcumreliquishu
manis actionibus aleamſubit; quę licètſuoptegenerebonæfint, Statim tamenatque adebitacircunstantiarum
harmonia exci derint , male redduntur . Indigosiuuareopibusestipsa perſe actio
dignissimalaudibus ; attamenfiadturpemfinem incon gruové
loco,actemporeefficiatur, in malam,interdumque infceleftamdegenerat. Hec,
antequamadremaccederempra fandaduxi. SCIPIONIS CLARAMONTII
Deconiectandiscuiuſquemoribus, &latitantibus animi affectibus OTOLIB.
PRIMVS. Propofitio, &commendatio Operis. Cap. Primum . VxTapreſcriptumalibi
ordinem partem , queGraceσημειωτική. Latinedefignis dicitur, aggredimur. Prestat
veròprimofignumde fcribere,deindedistinguere, vt tractatio quo
quedistingui,&ordinaripoffit. Prospicie musita, veluti exedito
loco,fubiectum ,quodperacturifu mus,iternon
vulgareillud,actritum,ſedtumnouitatis,tum vtilitatis , tumiocunditatis,atque
dignitatisplenum. Non me latetcorhominumimperfcrutabile,acfoliDeo peruium:
tamenconiecturisaccederead tamgrandeſecretumestprecla ra imitatio diuinitatis.
Hancmodonos artemaggredimur,
quam,fihucusqueintractatamdixero,dumintegrareiexpli catio refpiciatur , nonequidem
mentiar . Solius enimPhiſio gnomiecurafuit,queparsartiseft, nontotaars;
præterquam quodipfaquoquePhisiognomia, ut hancmorumcognitionem A moli
Deconiect.cuiufquemorib.&c. 2 molitur, eget distinctione ,
&refolutioneinſuaprincipia,qua veluticonformetur , &conftituatur; neque
tamen eiusmodi perfectionem eſt aſſequuta; quodspero, resipſamonftrabit .
Nosautem,cumpriusfignumdefinierimus, &diftinxerimus,
totamdeincepsartemrepræfentabimus. Definitur, etdefcribiturfignum.
Cap.Secundum. §. Primus. Deſcribiturſignummorum . SIGNVM,fiexactiffimefumatur,
eſt tumſenſfibilequippiam, tumpofteriusre indicata. Lacnempeeſtſignumpartus,non
partuslactis, cuiuspotiuseft caufa. Undedemonstratiofigni Ondedemonstratio
dicitur,quæ àposterioriprocedit: quæ contra,demonftratio cau Signűquot
ſe,nonfigni appellatur. Latius tamenfumptumfignumea tur. modisfumi-
conditionecontentumest,utfitſenſibusobuium,fiuepriusfit, fiuepofterius .
Ariftoteles 2.PriorumAnalyt. inhacfecunda, fignificationefignumdefiniuit;
quoexistenteest,autquofacto prius,autpofterius,factaresest.
Cumautempofteriusfacta reseſt,ſignumtumnonpofteriuseft,fedprius. Medici hanc
quoquefolamſenſibilitatisconditionemexigunt. Definiuntfi quidem nonnullifignum
eſſeſenſibile,quodſenſuiſeofferens, intellectuialiquid relinquit : &infuper
interfignacausaspro catarticas vocatasreponunt; exillisenim coniecturant Medici
internoscorporisaffectus,quiſaneprotemperamentis,provi figni .
Etu,proqualitateregionis,&anni,praquehuiufmodi alijsva Deſcriptio riant.
Egoquoqueinbacamplitudinefignanunc morumacci piam,quæcunquefcilicetobuia
cumfintfenfui,intimos animi mores, vellatentes indicant affectus,fiuè
rationemhabeant adillos cauſe,fiueeffectus ,fiuealiam eiufmodiquampiam . Ita
LiberPrimus. 3 Itafitpotiusdefcriptum,quamdefinitumfignummorum: exa Eta
veròſignidefinitioaliundepetatur . Poteft verò, et ali
terdefcribi;fignumnempèestſenſibilequippiam ,quo exiſten
te,velfacto,moscertussubest, velneceffario, velprobabili nexu.
Dicoverèneceffario,velprobabili nexu, utàneceffi tate abstraham, que vix unquaminfignis
morumreperitur. 9. Secundus. Signadiuidunturtrifariam; cum fi
gnumeftcaufaeffectus,cumeffectuseftfignumcau fa,cumeffectuseſtſignumeffectus :
QUONIAMergofignumeft,quoexiftente,autfacto,mos fubeft,confiderandumefttriplicem
effenexumrerumſeſeinfe rentium. Primoenimlococaufainfert effectum, utrationa
leinfertrifibilitatem. Secundoeffectus infertcaufam,utri fibilitas
rationalitatem. Tertio effectusinfert effectum, ut abeademcaufafimulpendent,
velutidocilitasfcientiarumin fertrifibilitatem, & viciffim; quippècumamba
rationalita temcontinuòconfequantur. Triahocmodoeruntfignorumge- Signorum nera.
Primumcumcaufa,fenfibusipfisconfpicua,ſignumerit effectus latentis . Secundum
cum effectus contra conspicuus eritfignum cauſelatentis.
Tertiumcumeffectusnotusfignum erit coniuncti, & latentiseffectus. Id
veròfit,cum ambo ef fectusabeademcaufa neceffario, velnaturali nexupendent,
quinexusfilateat,istum emergittacitusrerumconfenfus,qui
præfertimfympathiaGræcis dicitur. Verumtertiumhocfigno rumgenus varius est,
velfaltem eius ufusrarior est in mo ribus dijudicandis . Notabimus tamen,
&præmonebimusfi gnum, quodestcaufa, vel instar cauſeſebabet, &signum
quodesteffectus ,vel instar effectusſehabetbicaccipi ,tan quam A 2 tria funtge
nera.. 4 Deconiect. cuiufquemorib.&c. quam vera caufa,& veruseffectus;
nonenimfummailla acriuia adhibebitur verecause,etverieffectusdignoscendorů.
6.Tertius. Signumdiuiditur,vtfyllogifmus eius, quiinprimam,autſecundam,
auttertiamfiguram refoluitur . reducit fi- MODOveròfingulahæcgeneratriplicemeamfufcipient
Ariftoteles rurfusdistinctionemſignorum, quammemoratArist. 2. Prio gnaadtres
rumAnalyt. cap.penult. auteniminprimamfiguram reducun figuras fyl- tur,
autinſecundam, autintertiam. Cuminprimam,effica logiſmorú. citerconcludunt,
cumin reliquas,efficacemhaudconclufionem obtinent ,fed probabilem tantùm.
Remexemplismoralibus declaremus,quamalijs explicuit Aristoteles . Siquisergofe
proalijs mortiexponit, utPyladespro Oreste,esthocfignum veriamoris , &
reduciturfyllogifmusinprimamfiguram bocmodo; Omnis,quiſeexponitmortipreſenti,
&certapro alterius Salute,illum verèamat.. : Pyladesſe
exponitmortipreſenti, & certæprofalute Orestis . ErgoPylades
verèamatOrestem. Unde&penesEuripidemIphigeneexclamat tamicisintegeramicus.
Atcumexpalloreconijcimusaliquemtimuiße,infecundam figuram refoluiturfyllogifmus
, inefficaxqueexduabus enim affirmatiuis reſultat huncin modum ; Omnis, qui
timet,pallet. Vereambe, at non Hicpallets Ergohictimet. conuertiturmaior. Quod,
LiberPrimus. 5 Quod,fiexeo,quodHectorbalbusfuit, &fortis, colligatquis
omnembalbumfortemeffe, intertiamfiguramrefoluitur. : Hectorestfortis :
Hectorestbalbus; Ergoomnisbalbusestfortis . Quiquidemfyllogifmusexpofitorius
eft,adeoqueparticularem conclufionemefficaciterconcluditfcilicet ergoaliquis
balbus est fortis at uniuerfalenequaque; estenimcontraregulasfigura. .3 S.
Quartus. Vt ſigna quæin ſecundam ,& ter tiamfiguramreſoluuntur,robur
ſuſcipiant. ATpostrema duogenera fignorum;fcilicetqueinſe
cundam,&intertiamfiguramreſoluuntur, licetneceffariònon concludant,poffunttamenroburſuſcipere,nifi
neceffitatisma xima,tamenprobabilitatis,fitertiumquidperplura iteretur
fingularia;verbigratiaadcolligendam vniuerfalembanccon clufionem; Omnes,qui
vocemmagnamhabent,fortes,quisar gumentetur,quodFranciscus Sfortiamagnambabuit vocem,
fuitfortis,Gottifredus Bullioniusitidem,undeTaffius; Conosceilpopolſuo l'altera
voce. IoannesquoqueMediceusCoſmifilius Dux , &bellatorfor tis,vocem
itidemmagnahabuit. Ergoomnes magnam vocem habentesfortesfunt.
Probabilitasitaconclufionis augetur;fi quetota inductio expleri poffèt,
neceßaria euaderet. Secun dumautemgenusfignorum, quodpluribus eftcommune, robur
fufcipit,fialiquod membrumexcludatur; verbigratia,in eo ८
demexemplopermanendopalloris ,cumfit is communis &ti menti, &amanti;
Palleat omnisamans A 3 frigefcenti,&ira Scenti 6 Deconiect.cuiufquemorib
&c. fcentiinterdum, ægrotantipræterea ,ſiconcludatur expallore
timorfimpliciter , abſoluteque,neque neceffitatem ullambha betconclufio ,
nequeprobabilitatem , nifi admodumrefractam . Quod,fiostendatur,
quipallet,nonamare,gradusaliquis acce ditprobabilitatis . Crefcit autem,ſineque
ægrotare monftre tur. Quod,fialiaomniamembra,preterquam timoris tolle rentur,
argumentumeuaderetneceffariumexnumerationefuf ficientipartium .
Aliundehocfecundumfignorumgenus con firmatur,nempèfiplura congeramus
eiuſdemgenerisfigna . Vagarinoctuestfignum communeadulterij,ſed conuenit t)
alijs, utfuri. Ornatus veſtiumeſtſignum &ipſum adulte rij commune.
Singuladebilemfidemadulterij faciunt , at fi mulcongefta maiorem , quoplura
veròconiungimusfigna, ед magisintenditurvis rationis. Vndèqueſitoresſcelerum
eiuf modi aggerationemfignorumpro vehementiinditiopeccati, ac
facinorisreputantinterdum, indequeinditia ad torturam uf quedefumunt: dequibus
Arift.1.Rhet.cap.12. &Cicero, Quintilianus . Verbigratia,apparatus,
colloquia,locus,rubor, pallor, titubatio,
&cæteraeiufmodiperturbationisfignafunt . Exbisautemfignis,queRhetores
communia vocant,refolui turfyllogifmusinfecundamfiguram . Arstota
reprafentatur. Cap. Tertium. §. Primus. Viadoctrinæ,&ſectio totiusoperis
Aud inſuamembra . RTEM nunctotam repræfentemus,eofactoprincipio, quodabinitio
diximus nihilcordehumano obfcurius effe, nibilimperfcrutabilius,facris id
afferentibusliteris; Prauum eftcor LiberPrimus.. eſt cor hominis ,
&infcrutabile. Quis cognofcitil 7 lud? EgoDominusſcrutanscor,&probans
renes. Sunt tamenprobabiliaaliquaindicia, quibus mores,nedumna
turalespropenfiones,fcilicet conijcerepoffimns,quodpaſſim ten
tantPhiſiognonimi,ſedmores etiam acquifitos, veldispofitio neadhuc,
velhabitu:funt etiam,quibustectos, &compref fos affectusconiectemus .
Totamartemhoc egoopere comple Etor . Utinreliquisautem morummedicina corporum
medi cinamimitatur,ita inhacquoquedeſignisparte valdèeamex primit. Duplici
vialatetes morbos, &affectus corporisinda gantMedici:duplicipariter
viaprocedetnoſtrahæcindago,ex caufisfcilicet procatarticis illi inueftigant
morbos. Sunt autem cauſeprocatartice, cibus, potus,astus,aeris, autrigor,
eiufmo diquealiæ cauſe morbosprecedentesnon neceffariòinferentes, nampro victu,
exercitationibus, aeris Statu conijciuntMedi ci , fitnècalidus
morbus,anfrigidus; estquehæcprima eorum indago. Inueftigant prætereaex
affectibus, ac pofterioribus fignis, expulfibusfcilicet, urinis,
excretionibus,respiratione, tidgenusalijs morbiitidemnaturam, ) ideam;
estquehac fecunda,fedpræftantiorindago; quetamen,ficum alia coniun
gatur,maioremfidem affequitur. Simillimèergòmoruminda goduplexest .
Aliaprocedit ex morumcaufisad eosinuesti gandos; aliaexeffectibus ,
&pofterioribusfignis, quediuifio quoquein latentium affectuum indagine
locumhabebit . Se iunximus nos methodi partes; & primam, quæ estex mo rum
caufis, inſeptemprioreslibrosdigefſſimus;fecundam , quæ Jeptemprio est
exeffectibus, posterioribusqueſignis , inoctauum &no num,
atinuestigationemlatentium affectuumdecimo , & rul timolibrocomplexifumus.
Heceſtſummadiuifiooperis . A 4 §.Se : 8 Deconiect.cuiuſquemorib.&c.-: §.
Secundus. Subdiuiſioprimæpartis methodi, quæeftexcaufis .
PRIOREMpartemnuncfubdistinguamus. Cause mo ruminfuperioribusquoquelibris
numerate,aliæfuntnatura Enumeran- les;
Temperamentum,conformatiopartium,velpotiuscaufa, rum. : turcauſęmo
exquahacpendet, clima,folum, aer, &venti,ſitus,ætates: aliæaduentitiæ,nobilitas,potentia,diuitia,fortuneprosperi
tas, contraria,instituta vite, ac Studia,utvita otiofa, &occupata, artes
illiberales ,&liberales. Primo ergo loco cauſas
eiufmodifingillatimdiſtinctas,qui moresfequantur,ex pofuimus; verbi gratia,temperamentocacimores
(naturales ſcilicet)innituntur; eſtautemtemperametumcordis multiplex,
utanteatradidi, &hicconfirmabo. Ipſumdistinguo,nedum
fecundumactiuasqualitates,caliditatem, &frigiditatem,sed frigiditater
fecundum mollitiem etiam,& duritiem,necnon craffitiem, denfitatem,
atquehiscontrarias: pretereafecundum magnitu dinem, &paruitatem:
deinceps,quimoresfingulascrafes tum fimplices, tum complicatasfequantur, expono
. Deconforma tionepartiumpariterin 1.hoclib.quiexreliquiscaufis natura libus
mores oriantur,in 2.lib. declaro ; quifcilicet ex climati bus,ſolo, aere, ac
ventis (proindeque omniumnationummo res defcribo) necnonetiam,quiex ætatibus.
At aduentitia rumcaufarum moresin3. lib. explico; Nobilitatis,diuitiarum,
potentie ,bone fortune, ) contrariarumconditionum:item artium illiberalium ,
& liberaliumfingillatim; venationis, exercitationis ludicræ
armorú,mufice,faltatorie,Philoſofiein ſpectricis,Philoſofie
actiue,Iurisprudētie,Rhetorica,acPoe tice,demum
difciplina,feueducationispublica, ac priuata . Acopor LiberPrimus. 9
Acoportetdeinceps conferre totvariarum caufarumfequaces moresfimul,in
unumquecomponere,quecomparatioduplex .
Velenimomnescauſeadeofdemmoresconspirant; verbigra
tiatemperamentum,atas,fortuna, Studium, educatioadmo remvenereum, velincontrarios
mores diſtrahuntur. Prior collatiofacilis,feufacilèestex eamorumiudicium.
Atfecun dacollatiodifficillima, tamententauiexhiberelancem,quacon traria
caufarum momenta,&feorfumperpendi, &interseli
braripoffentadmutuamfubductionem, utquipreualeantmo res,
"oingradufupputaripoffit . Totamrem,&pra ximinquartumlibrumconieci.
Quoniam veròtemperamen tum,cuimoresnaturalesinnituntur,&potiffimum cordis,
la tet, estqueexapertis,acincorporeconfpicuis notiseruendum,
instinctusitidemexconformationepartiumfingillatim defcri
bendi,quePhiſognomiapræſtat; nositaque Phiſognomiamin
treslibros,quintum,fextum,feptimum digeſſimus,cumbac distinctionein quinto
libropofuimusfigna temperamentorum cordis, cerebri, &hepatispeculiaria
,propriaque exipfisſcili cettemperamentum confequentes moreseliciuntur.
Infexto, &feptimo,confirmationemexteriorumpartium,ac moreseam confequentes
primariodeclarauimus, interdumtamen,quodex apparente decentia, velaliter
colliguntur,licet minus efficaci indagine, adiecimus. Infextoquidemlibro,quæpartesinstru
mentarie,acexteriores moribus concupifcibilifacultatiinſiden 1
tibusfcaturiginempræstant,primolocoexponuntur,fignaque exillis morumeorumdem
eliciuntur . Deindèadalias partes tranfitur, adſignaqueexillisprodeuntia,
initioducto àcapite. Atquein reliqualibri parte caput, &facies,omnesque
eius particule,acfignaexillispendentia pertractantur. Inſepti
molibroomnesinframentumpartes,actusque,¬eexillis morum 10 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. morumdefcribuntur. Incalcequerò librieiufdemcanonesPhi
fiognomicosadmethodum naturæreuocamus,inpraximquedu cimus,
necnonfubijciturpremonitio ,quodnequefemperactio fequiturmorem,qui
cæterisinoblatohominepræftat. §. Tertius . Pars methodi,quæexpoſte rioribus
ſignis . riori SECVNDAE modopartis, que expofterioribusfignis Signa mo-
ducitur,constitutionemprefiguremus. Signa morumàposte
romapofterioriinduplicifuntdifcrimine, aliaprimariafunt,aliafecunda mine.
duplicidifcri ria, &annexa. Secundaria, ut abhis exordiamur,ſumun tur ex
voce, ex motucorporis, exmotupartium,ex corporis quecultu. Atfignaprimaria
exactione ipfa petuntur,tum fcilicetexteriore,tumexinteriore
appetitusfentientis: atpre tereaelectio, quæpræfertim eft morisindicium .
Verumtamen femperinactionediftinguere oportet , materiale , &formale.
Materiale autem nonefficaciter moremfimilem actioni ipfi.de monstrat; hocque ex
moralitrutina: atexlegali,ſecus ; exhac enim,quifuratur,fur
exiftimabiturcertus,&manifestus. At tamen exterioripfafurandiactiofurem
penes moralem Philo Sophum,furacemquemoremnonfignantindiciocerto. Dauid
enimfame, extremaqueadedneceffitatecompulfus,panesſacros propofitionisabstulit,
neque tamenfur, nequefacrilegusfuit. Oportet ergònonſiſtereindaginemin
materialiactionis,fed ad formaleconniti. In octauo libro hecomnia
explicantur;pri mofignafecundaria, &annexa uſque adoctauumcaput; in
dèdefignisprimarijs uſquepertotumlibrum. Adcalcempra xis methodiCiceronis
exemplum,exEpiſtolisadAtticumlon gaferiepetito, exponitur. Omnia veròin octauo
librocircum- Scripta, LiberPrimus. II fcripta,fallacie, acfimulationis confideratione
traduntur : at quoniamfallacia,fictiovéfrequentiſſima estinhomine,ideòde
eaintotononolibroagitur; ubiprimodistinguitur multismo dis , interquecætera
membra eaest, quepeculiari nomineob tentus,pretextusvédicitur.
Secundopoftealocoquotmodisde tegipoffit, velfaltemtentandumfitdetegere in
reliqua parte libri diferitur . Sunt autem undecim capitamethodi,quead
retegendamfallaciam conducit, experſona,queagit, exea, qua cumagitur. Duo
hecfunt. Atsexalia pendent exmodis, quibusadducipoteſtfimulator , dißimulatorvé
ad veritatem aperiendam. Interdum veròisallicitur, interdumimpellitur.
Triaaliafunt ex velamentoipſofictionis, acfallacia; cumfci licet perlucet
ipfumperfe, cumexprodeunte affectudifrumpi tur; cumexfuperuenienteſcinditur,
acdisijcitur. Itametho dus morumindagandarum,atque vtraque eiuspars abſolui
tur. Restatindago affectuumlatitantium . §.Quartus. Indagolatitantiumaffectuum.
POSTREMAparseftmethodusdetegendi latitantesaf fectus;
interdumenimquispremitamorem,odium,iram,dolo rem,voluptatemvé,aut affectumaliumquempiam.
ItaAn tiochus premebatamoremergaStratonicam. Methodusaffe
Etuumeiufmodidetegendorumpoftremoloco, &librotraditur, fcilicetdecimo,in
quoprimumfingulorum affectuumfignade Scribunturfeorfum:fecundoloco
canonesprecedentis methodi adhancindaginem contrabuntur: tertio,utex caufis
affectus ipfielici,ac eruipoffint, ratiotraditur, que methodusinſupple
mentumeius,queexfignisest, cedit. Poftremòmethodus,ac indagototainpraximexemplo
Tiberijex Tacito adducitur, nec non 1 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. 12
nonexemplo Porfenaex Liuio:quibus exemplis ,acpraxibus fubijciunturea,quibus
Galenusrefertſedepræhendißemulier culamamorecorreptam,&progreffus
eiusinexamereuocatur. Repetuntur,quaanteademorumextemperamento 1 : dictafunt,
&aliqualatiusaliquanto con firmantur. Cap. Quartum . PRO §. Primus.
Similitudointermores,&affectus . RIMO itaquelocode
temperamentisagendumeft;dispi ciendumest,quimores quod temperamentumfequantur.
Idemanteainlibriscommunibusdeaffectibusexpofuimus,tum departiumfolidarumtemperamento
agendo,tumdetempera mentohumorum,tumdetemperamentoſpirituum . Quorum illis, quæ
deſpiritibus, noneftquicquamnuncadijciendum: il lis, quæ dehumoribusparum quid;
atijs, quedepartibusfoli dis, distinctio amplior eft neceffario
adiungenda,quaminſe cundapartepollicitiſumus:antequam veròeamtradamus,ani
maduertendumest inlibrisde affectibusin communi, inqui
busdetemperamentisfanguinis,&fpirituum egimus, deque confequentibus
moribus, nosquidemcaufas affectuum,nonmo rumpræcipuè quafiuiſſe,attamen
obnexumrerumfermonern tum quoqueadmores delapſum; etenim nihilaliudest mos,
quàm velpropenfioadaliquemaffectum,qui moseft natura lis,
veldispositioadaffectumaliquem aßuetudine contracta, quiestmos moralis, &
acquifitus . Hoc veròfubiunxi, ne cummododemoribus, tuncdeaffectibus
argumentumfuerit, alieno exlocoeorum, quenunc tractantur,causapeticredere tur.
Reftat,utquodanteàfumpfi, unicaque ratione stri ८ ٤٠
Etim ! LiberPrimus. ! 13 Etimprobaui ,latiusdemonſtrem,
&confirmem,fcilicetexſolo cordistemperamentoperſe, & primo mores
naturalesprocede re,exeiuſque varietate variari; naturales, inquam,quoniam
demorali,&acquiſito moreeafemperestretinendalibertatis
nostrahypoteſis,quamfupra,nedumattestatifumus, fedetiam demonstravimus. ! §.
Secundus. Soliuscordistemperamentumadmo res per ſe, ac primoſpectare. .: :
SOLIVS ergo cordis temperamentumadmores verè, ac persespectareprobatum
anteàfuit, eoquod corestsubiectum affectuum,&propenfionum,
acdifpofitionumadeffectus ,in Strumentumqueprimum. Rationemnuncexplico,ac
dilato . Primoautemrepetendumestexfuperioribustemperamentum cordis,
quodnuncdicitureffefecundum partes eiusfolidas,ac
Spirituscomplantatos,namfecundumeiusmodipartes,acfpiri tus erat corfubiectum,
acprimumſenſiterium,instrumentum que appetitusfentientis,functio autemquæque
animalisnon Functiocor perturbatur , nec permutatur ob corporis alterationem,
nifi poris quo- exvariationeſuimetinſtrumentiperſe ,ac primo ,quodindu- betur.
Etionepatet. Nonalteraturſenſus viſus obalterationemcor poris,
eiusquetemperamentiperſe, &primo, nifi extempera mento oculi mutato ,
velquoquomodoſenſorioipſo viſusalte rato,necſenſusauditus,nifiexauditorij,
ſenſitorijque permuta tione, idedegustu,odoratu, tactuquedixeris;
nonperturbatur autemoperatio alicuiusfenfus ex alterius partis , corporisque
Senſorijperturbatione, niſiobconfenfum, &fecundario,quate nusnempèexlaſione
eiufmodipartis confenfuquopiamſenſo riumipfum vitiatur,aut laditur. Pariter
ergo mores, م ن pr ptur o Deconiect. cuiufquemorib.&c. 12 nonexemplo
Porſena ex Liuio:quibus exemplis , acpraxibus fubijciunturea, quibus Galenus
refertſedeprahendißemulier culamamore
correptam,&progreffuseiusinexamereuocatur.
Repetuntur,quaanteademorumextemperamento dictafunt, &aliqualatius aliquanto
con : firmantur. Cap. Quartum. §. Primus. Similitudointermores,&affectus .
3 PR RIMO itaquelocodetemperamentisagendumeft;dispi ciendumest,quimores quod
temperamentumfequantur. Idemanteainlibriscommunibusdeaffectibusexpofuimus,tum
departiumfolidarum temperamento agendo, tumde tempera
mentobumorum,tumdetemperamentoſpirituum . Quorum illis, quæ
deſpiritibus,noneftquicquamnuncadijciendum : il lis,que dehumoribusparum quid;
at ijs, quadepartib dis, distinctio amplior eft neceffario adiungenda,quam infe
cundapartepollicitifumus:antequàm veròeamtradamus,ani maduertendumest
inlibrisde affectibusin communi, inqui
busdetemperamentisſanguinis,&fpirituum egimus, deque confequentibusmoribus,
nosquidemcaufas affectuum,nonmo rumpræcipuè queſiniſſe,attamen
obnexumrerumfermonem tum quoque ad mores delapſum; etenim nihilaliudest mos,
quàm velpropenfioadaliquemaffectum,qui mosest natura lis,
veldispofitioadaffectum aliquem aßuetudinecontracta, qui est mos moralis, &
acquifitus . Hoc veròfubiunxi, ne cummododemoribus, tuncdeaffectibus
argumentumfuerit, alienoex locoeorum, quenunc tractantur,cauſapeticredere tur.
Reftat,utquodanteàfumpfi, unicaque ratione stri Etim LiberPrimus. 13
Etimprobaui,latiusdemonſtrem, &confirmem,fcilicetexfolo
cordistemperamentoperſe, & primo mores naturalesprocede re,exeiuſque
varietate variari; naturales, inquam,quoniam demorali,&acquiſito
moreeafemperestretinendalibertatis
nostrahypoteſis,quamfupra,nedumattestatifumus , fedetiam demonstravimus. §.
Secundus. Solius cordistemperamentumadmo res per ſe, ac primoſpectare. SOLIVS
ergo cordis temperamentumadmores verè,ac perse spectareprobatum anteàfuit,
eoquod corestsubiectum affectuum,&propenfionum, acdiſpoſitionum
adeffectus,in Strumentumqueprimum. Rationemnuncexplico,ac dilato .
Primoautemrepetendumestexfuperioribustemperamentum cordis, quodnunc
dicitureffefecundum partes eiusfolidas, ac
Spirituscomplantatos,namfecundumeiufmodipartes,acfpiri tus erat corfubiectum,
acprimumſenſiterium,instrumentum que appetitusfentientis,functio autem quæque
animalisnon Functiocor perturbatur , nec permutatur ob corporis alterationem,
nifi poris quo- exvariationeſuimetinſtrumentiperſe , ac primo ,quodindu- betur
. Etionepatet . Nonalteraturſenſus viſus obalterationemcor poris,
eiusquetemperamentiperfe, &primo, nifi extempera mento oculi mutato ,
velquoquomodoſenſorioipſo viſusalte rato,necfenfusauditus,nifiex auditorij ,
fenfitorijquepermuta tione,idedegustu,odoratu, tactuquedixeris; nonperturbatur
autemoperatio alicuiusfenfus ex alteriuspartis, corporisque
Senſorijperturbatione, nifiob confenfum,&fecundario,quate nusnempèexlafione
eiufmodipartis confenfu quopiamſenſo rium ipfum vitiatur,aut laditur. Pariter
ergo mores, pro ptur 14 Deconiect.cuiufquemorib.&c. propenfionesnon
variantobalterationem corporis,nifiobalte
rationemcordisprimo,etperſe,exaccidentitamen,fecunda rioque etiamaliarumpartium
temperamentummorum varie tatemfacit,utadcordis alterationempertingit,
exempligra tia,thoraxcarnofus adaudaciaminclinat,quatenus caroenus lo ci
calorefuo calorem cordis obauget. Atfi nibilindetempera
mentumcordispermutaretur , alterareturque, nullam quoque
morumdifferentiamfaceret. ; 1 §. Tertius . Variarumartuumtemperamentumſepè
nonſpectareadmores. L Expoſitofundamento, &exillis, queanteaquoquedixi
mus,fit,uttemperamentum artuum(deinfito loquor,quod confpicuum eft)ad
moresnonſpectet,utplurimum; etenim ne queadcordis
temperamentumpertingit,utplurimum,cum ne queilliplerumquerefpondeat,
&aßimiletur,nequeenimtem peramentorefpondetinfluenti,quodexcordeprafertimemanat.
Probauimusexemplo ,feùexpofitioneAntonij , t) Dolobella, Nortmanus Rogerius
nucconfirmoidemex Rogerio NortmanorūsApuliędomino, ex Alphonius
AlphonsoAragonioRegeNeapolitano, &Carolo Emanuelenüc Carolus E Aragonius ,
Subaudia Duce, quidiſparislīgècorporature,permultutamen manuelfimi funtfimiles,
omnesenim acutoingenio, benignoque,&fortes, lesmoribus, &bellicofi
illifuerunt, &bic eft. AttamenRogeriusfuital corporatura to, &craffo
corpore,Alphonsus Statura mediocri,Carolus Ema nuelestinfra mediocritatem
,&gibbofitate nonnibillaborat. Artusergofuo
infitotemperamentononpertinguntfuaptena tura, ac reflexu adcor uſque.
Quomodotamenexillismorum indiciumfumaturaPhiſiognomis,ſumiquepoffit;fumi autem
àconformationepotius,quamàtemperamento,intelligemusin fra 15
fracapitulofeptimo,quidquidfitconformatiofimul,inparte .....
LiberPrimus.-Phisiognomica,ſcilicetlibroquinto,&fextohuiusquartapar
tistradam uberius... §. Quartus. Quæpartesſuo temperamentocordis
temperamentumexconſenſuafficiant .- VTautemartusnonfuaptènaturaadcordis usque
tempe ramentumpertingunt, ita vifcera, cerebrum præfertim, t )
heparillucusqueinfluunt,refluuntové,heparquidem, utfan
guinemſuotemperamentofrigidum, calidum végignit,quipo ſteainfluensincor,ipſum
afficit, & materiam quoque spiri tuumgenerandorumfrigidioremiusto ,
autcalidioremfuppedi tat,undespirituspariterfrigidiores,
calidioresvéfatticordis aut incendunt calorem, autrefrangunt . Coles, coleique
ma- Quæ partes gnumcumcordeconfenfumobtinent, utAristotelesfateturde corporisha
magnú Part.animal. cap. ult. texperientiaipſadocet. Exectienim cumcorde bomines
valdèeffeminantur &voce,&ore, plerunque confenfum. animo, ac moribus.
VndèNarſetis virtuseòadmirabiliorfuit, C quoeratEunuchus. Varia cordis
temperamenta, &differentia. Caput Quintum. 1 §. Primus.
Incordeconfideranturprimæ,&fe A cundæqualitates,&figura. TEMPERAMENTA
variacordis, wariamqueeiusconfti tutionemdiftinguamus,quiquemoresfingillatim
eamfe quantur varietatem,declaremus. Verum remanteaindica uimus 1 16 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
uimuslibrofecundo deaffectibus: idinpræfentiafolùmexigi tur,
utplaniusſeparemus,quetumconiunximus,atquecon fudimus.
Incordeergoconfiderareprimòpoffumus qualitates primas,prefertim actiuas ,
caliditatem , & frigiditatem: he auteminduplicifuntdifcrimine; aliæenimex
quatuorelemen torumcommixtioneprodeunt,quafcilicetſubſtantia cordisest
mixtumquodpiam ; aliæeiufmodimixtoſuperueniunt,utiam constituiturcorpus,
acprincipium animale,estquecalor inna tus,
quidicitur;præcipuumque,acprimariuminstrumentumeft. anime,fecundoloco
confiderande occurrunt qualitatesfecun dadenfitas raritas,durities, mollities,
craffities, tenuitas; ter tiolocofigura, acmagnitudo,paruitasques
beenimfingulędif ferentia, ac complicate differentias varias morumfaciunt.
Galenustamenfolùmprimas qualitatespropofuit, ac confi. derauit. §. Secundus.
Corſempercalidum,licetaliquando frigidum vocetur.
CORDISfubstantiaestcaroduraexmultiplicibusfibris conflata, mufculisquidem
perſimilis,atdifferens tamenperſpi cuis differentijs . ItaGalen.cap.8.lib.6.
deVfupartium. Eft quidemdifferentiafibrarum,quamibiprofequitur, atestetiam
differentia carnis; minusfiquidem rubra videtur,quamcaro musculorum .
Caroitaque,cumfitſubstantiacordis,erittem peramentiperfeipfamcalidi.
Caroenimſuapte naturacalida, utafſferit Galenuslib.1. deTemp.cap. ult.
Caro,inquit, multi fanguinis,&calida. Hacitaquerationecorfemperestcalidum,
calidiuscere Corfemper undeGalenusin Arte Medic. dicitcor, vtcunquefueritna
bro. turafrigidiffimum, calidioremtamenſempertemperaturamha bere LiberPrimus.
17 bere calidiſſimocerebro , nempècum cor,nuncfrigidum, nunc calidumdicitur,
nonfimpliciterid intelligamus ,fedcollatum cumseipso,atquein generecordis; eo
modoenimcoreft,hocfri gidum,illudcalidum,ſcilicet minus,magisvécalidum, quam
feratnaturacordis . Quorumitaquetemperamentum vniuer
ſum,adeoqueetiammaſſaſanguineaabinitioconceptus eftfan
guineum,autbiliofumcordis,in illismixtio,accrafiseritcali dior; namfanguis,
autbilisexcelletin mixtione. Quod,fime
lancholicum,autpituitofumtemperamentumfueritcordis,tum crafisfrigidior;
etenimfucciillifrigidi mixtioneminfuaspar tesproportionetrabent . Sitergo
hacprimaexmixtionecordis caliditas,cumfubstantia cordis
exmaſſaconcreuerit,inquafan guis, autbilispræstiterit. Contra verò, cum
excefferintpitui ta,&melancholia , itempro humoreeorumdem dominio, aut
ficcum,authumidumcorerit. Secundacaliditas estinnata
priorifcilicetmixtioniſuperinducta,quemaior, minorové eſſe
potest:fiplurima,corcalidumdicitur,fi mediocriscortempera
tum,fiinframediocritatem,frigidum vocatur. Haccaliditas innata,
cumintemperamentumexmixtione calidumincidit ,
magisintenditur,præfertimfificcumquoquefuerit; cuminfri gidum,remittitur. Quide
cordis temperamentodifputantnon nulli, ut Andreas Laurentiuslib.9. Anotom.cap.
13. non di Stinguentes temperamentumcordis,quàmixtumest,atempe
ramentocordis,queparsanimalis,imòprincipiumanimaleest, omniaconfundunt.
§.Tertius . Dequalitatibusſpiritus complantati. SECVNDAS
cordisqualitatesiamenumerauimus,adij qualita ciamus folumqualitates refpectu
spirituscomplantati; cum B enim : : 100 : 18 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
fpiritus . enimcalorinnatusfit velilleipſeſpiritus, velarctißimèiun Differentiæ
gantur, differentiafpiritusfunt differentijspartisfolidæfub texenda.
Spiritusergo veleftperfpicuus, velopacus,denfus, velrarus,clarus, aut
obfcurus,purus,autimpurus. §. Quartus.De figura,&magnitudine,paruita teque
cordis. FIGVRA cordisconicaeft,rationemAnathomiciafferre nituntur ,
quamtamennon videtur mihi pænitus aßequutus Galenus.
Verumdiſcußioreinonpertinetadhunclocum.Fa Etumtamenadcontinendum
caloremnatiuum,nèexpiret , cre dis conica. dereoportet, unde &coni
vertexdenfißimusest, velutietia Figura cor. oportuit , cumcraffities cordisin
arctioremfitumcontrabatur. Eftetiameafiguraexpeditioradmotum , quotolliturcor,
F fubindeconcidit; minusenimlaboratparsattollens, cumminus inest ponderis
partifublata,itaetiam venticulorum cauitas cogitur,
queangustiaadmaioremcordiscaliditatem pertinet; Paruocordi idemenim calor,ut
dicitAristoteles, magiscalefacit minorem , caliditas. maiorineft quam
maioremlocum, ) beceadem ratio (utadmagnitudi nemcordis,
&paruitatemtranfeamus)facit,ut cormaius frigidiusfit,
&corminuscalidius, utexAriftotele antea retulimus, ubietiampauidioraeffeani
Quæ auda ciora&quę timidiora fint anima lia . malia,queexcordemagno,
audaciora queexcordeparuo conſtant, vidi mus. Hisita distinctis,iam
fingillatim,quimoresſe quantur,fubij ciamus. Qui LiberPrimus. 19
Quimoresfequanturvariascordisdifferentias. Caput Sextum . §. Primus .
DictaGaleni. : Отnumeratisincordedifferentijs,nuc moresexillispen dentes
confideremus . Galenusfolumcaliditatem,frigidi tatem, humiditatem,
&ficcitatemcomplexus, mores,easfin gulas, complicatascomplectentes,
profequutus eft in bunc modum.
Sicorcalidumingenerecordisfit,audaciaconfequitur, ſequaturva cipitatio,&furibundatemeritas
adfunt. Quibus corfrigidum peramenta Qui mores actuoſitas;
quodfimultùmcaliditateexcefferit corsirepre riacordiste est,funttimidinatura,
&fine audacia, /ſegnes. Corficcius
habetiram,nonpromptamquidem,fedferam,&quænonfa cilèfedariqueat.
Corhumidumprocliuesadiramfacit,fedqui
facilèſedantur.Hæcdefimplicibusqualitatibuscordis,decom plicatis autem
hæcfubiungit. Quibus corcalidum,&ficcum est, illifuntfcilicet
actuoſi,promptiadagendum, iracundi, ce leres,impudentes, &
morumtyrrannicorum; etenimfuntin irampræcipites, necfacilèplacantur. Quibuscor
calidum, & humidum,nonfuntilliferi,fediniramtantùmprocliues.
Quibusautemcorfrigidum, & humidum, non funtilli audaces ,fedtimidi,
&ſegnes. Qui bus corfrigidum, & ficcum, minimè illi apti, ac
promptiadiram; atfi fuerint coacti, iram reti nent , & fer uant. B 2 1 §.
Se exGaleno. i : 20 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. §. Secundus.
Quiddeeademrequidamexrecen tioribus dicat . QUIDAM exrecetioribusita
diftinguit;ficordistempe ramentüfueritcalidum,infactisestaudax,in verbisafper,
in dando tenax, obstinatus ,ſuperbus,iracundus,luxuriofus: fi frigidum,homoest
quafipigerinfactis, in verbis nonbenè
placidus,leuiterpauidus,raròluxuriatur,niſiſitperaccidens :
Hæceftopi-ficorhumidum,est multumtimidus,pauidus, hebes, nio cuiufda Michaelis
Scoti. debi lisinlaborando:ficorficcum, &calidumfuerit, citò mouetur
adiram, iracundus manet,&obstinatus:fifuerithumidum,
frigidum,nonfacilèirafcitur,&citòiramremittit. §. Tertius . Cor
eſſeſiccum,ſiſiccitatem ſpecte mus, quæeſtprima qualitas , ateſſepoſſe humidum
ratione humiditatisalicuius ,quæfit ſecundaquali tas, qualis eſt mollitics .
PLACET mihicumAriftotelepluresattenderecordisdif ferentias,
acdifcriminapluraexquatuorprimarumqualitatum ualetincor complicatione, ut
anteafecide affect. in comm. Verumnon
totamibiremfumprofequutus,nuncitaquepleniuspertracte Humiditas mus.
Idautemprecedat,intemperatura cordisnonpoffèhu nunquapre miditatem
unquampræualere,dicohumiditatem,quæeftpri de. maqualitas , etenimdefinitur
humidum eiufmodi,quodfacilè alienoterminoterminatur,difficilefuo : at
veròcor,utcorpus compactum,&terminatum,fuamubique figuram retinet ,
proindequeficcumearatione eft,fecundumtamenhumidi spe
cies,ideftfecundasqualitates,quæ adhumiditatemrediguntur, fecundum LiberPrimus.
21 Secundumquafdamhumidumquidemestſempercor,ſecundum alias veròestmodòficcum,
modò humidum. Udumefthumi dispecies , &corest udumfuaptenaturaob
influentemſan guinem . At estdifferentia aliaduri , &mollis,quorumillud
estficci , hochumidi exAriftot. corautem durumquidem ,ſi
cumalijscarneispartibus conferatur, estattamenaliuddurius, aliud
mollius,utingenerecordis. Quodergocoreft mollius,ea
rationeesthumidum,quoddurius,ficcumeft, &hancprefer timficcitatem, &
humiditatemforſanrespexitGalenus,quas Ariftoteles aptißimèproprijs nominibus
duritiem, &molli tiem pro communibus vocauit , quam ego appellationem
fequar . §.Quartus. Qui moresſequanturcaliditatem cordis. COR
calidum,dumcaloremipſumperſeconfideramus,ab ftrahendoaqualitatibuspaßiuis ,
mollitie, acduritie , importat intentionemcupiditatis, ac vehementiam,
utexillis, que de amoreantea, &cupiditatediximus, conftat . Cupiditas verò
cumferaturinbonum,feuinid,quodcupiens,bonumreputat, pro varietateiudicijin
varia etiamobiectafertur. Undè tem peramentumhuiufmodicordisnon determinat
animaladhoc , illudvédefiderium,fedaddefiderium vehemenstantùm,obie
Etafanènaturalia,quippè,quebonainstinctuipſonaturæiudi
cantur,defideranturſemperab huiufmodihominibusplus, mi
nusvé,tamenproinstrumentorumadeapertinentiumſtructu ra,& aptitudine maiore,minorevé;nempèſiinſtrumenta
ge nerationis vehementerfintineamconcitata, calorcordis ve hementiam tùm
cupiditatis venereafouet. Si delicatusſen fusfit instrumentum comeftionis,
eiusparitercupiditatis ve B 3 hemen Deconiect. cuiufquemorib.&c. 22 hementiamincitabit,
atfipro confuetudine, &locidifciplinain honoresincumbantcommuniterhomines,
calorcordisambitio nem promouebit,reddetque vehementem: fiindiuitiasferat
difciplina Ciuitatis,ut Ianue nunc, & Florentia,tùm vebe
menterinearumacquifitionem inſudabit,acresquevias & mo dostentabit, non
æquètamenillisparcet,utfrigidumdeinceps temperamentumfolet.
Concludamusitaquecalorcordis vehe mentiamcupiditatuminducit,
adhuiustamen,illiusvécupidi tatis vehementiam,aliundèdeterminatur.
Secundolocoindu cit calorcordisaudaciam,nonquidemperſeprimò,fedquatenus
operando,ſenſoriumipſumintendit. Intenſione veròcordisto } nus, actenoranimi,
qui spes eft,&audacia, utanteadeclara uimus, confiftit . Quodfitantaeſſet
mollitudo cordis , utca lor tenfionemnullam eius operaripoßet,nonetiam
adduceret audaciam . Vtrumautemtantaeffèpoßitmollitudocordis,nec né,
nondisputo,atſi eſſetnulla,inductamiriàcaloreaudaciam affero . Patet
veròexnaturaaudaciæ, quæesttenfioanimi, ac tenor,nempètenſio, queest
coniunctiſcilicetfenfiterij, utani mam unàcumparte corporeacontinet . At qui
fieri potest, utfittenfio abſquetenfione? 6. Quintus. Quimoresſequanturcordis
caliditatem cumduritie . Cor veròcalidum, t)durumcupiditates habet vehe mentes
ratione caliditatis ipfiusperſe,&rationepreterea,qua induriore eacordisſubſtantiamagiscogitur,
adeoqueintendi tur . Habetquoque permanentescupiditates rationeduritiei,
nempècalorineaimpenfiusfuumretinet gradum, &intenſio nem,
Minushiceftinblandas, acemollentium voluptatumcu piditates : Liber Primus . 23
piditates propenfus,attamenfiquis huiufmodicrafis amore cuiuspiamincendatur,
diutius, &firmiusamoremferuat; non iseniminfuſumamorempropendit,
vagum,fedin vnicӣ, )constantem. Noniniuriaitaque Fabulatores,& Poetano
ftrifuisHeroibus, ) erroribus unicum uniusfemine,acHe roine amoremtribuere, ut
Amadiſio Oriana,Rotolando,An gelice,uthos ex multisfolosmemorem.
Ateademcrafisha betinfupertenorem, actonumanimi infractum; namdurities
ipsaperſetonus ,actenorquidamest,undè vixinhisanimus collabitur maximis,&
urgentibuspericulis.Talem animiha bitumrepræfentatinVlyffè
Homerus,dumbærensilleficui,ex pectauit,quousque charybdis rurfus vomeret
absorptam nauim Perpetuo-autem herebam,doneceuomuitcontra
Malum,&carinamiterum Ira eidem viro &prompta,&pertinaxadest,
quamireduri tiem, &pertinaciamobijcitpenes HomerumHectorAchillis
Certeenimtibiferreusintus animus . Huiccrafiimmites moresaccommodantur,
&obftinatio. H.Sextus . Qui moresſequanturcrafimeandem ca lidi cordis ,
& duri , accedentevarietateſequentium qualitatum . QVOD,fihuictemperamento
calidicordis,& duri ac cefferit denfitas cordis, craffitiesque , &
porofitas, tuminex tremo exceſſuſunt mores , quosillitribuimus. Denfitas enim
accedensduritiei magiscohibet, &continet calorem,ne difflet,
quamduritiesſola; fiquidemduraeßepoffuntporosa,utmul ta ligna. Licet verò in
animalibecrenonæquefeiungantur, B 4 fuapte Poetæ cur tribuatHe roibus vni cum
amo rem. 24 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Suaptetamennaturapoffuntfeiungi:
&articulatio ea cordis, Cap.4.lib.2 cuiusmeminitAristot. videturadraritatempertinere,
&po de partibus rofitatemincommiſſuris ipfis,quæ representantur . Verba
funtPhilofophi ; Sane articulatiora corda, quæ ſenſu
meliusvalent,inarticulatiora eorum,queſenſuhebe tiori, vtfuum .
Rurfusdenfumcor,acdurumpotesteffe craßum, &tenueinparietibus,tumambiente,tum
mediaſtino cordis . Craffitiestamenadtenoremfacit;feipfumenim magis
fustinebit,quodcraffumest,acdurumingenerecarnis,quam , quoddurumest,
&fubtile. Faciliushocinterdumcollabitur , etiamfidenfumfuerit . Plus
etiamcalorisinamplioremole , qualiscraffa eft,quamin
minore,qualisesttenuis,dispergetur, acradicabitur . Acce Acceditpoftremò
remoparuitas cordis,fcilicetpro portioneanimalis,queparuitasin cauitate
ventriculorum cor dis attenditur. Cumenim conceptaculum eiusmodieſt magnum,
calorcordis minuitur, eò quodinmagno, &paruodomicilio, utdicitAriftot.
tantundemignisnonæquecalefacit,ſed minus inmagno.
Inquoergohomineomneseiufdemconditionesagge rantur,is eft audacißimus,irefera,
cupiditatumquoque exar dentium: fuaptetarmennatura mollium voluptatumhaudfe
Etator vehemens. Dico non vehementemſectatorem, nam aliquatenusſectari est
natura : & efferatißima animantes in Veneremfatis temporibusferuntur.
Incommiferationisaffe Etumnonadmodumprocliuis: atpronusinferitatem, fi fpiri
tuscomplantatiturbulentia,acimpuritasaccefferit, dequa po Stea. Quod,ficum
calore,acduritieiungaturraritas, acfubti litasparietumcordis,
acamplitudoconceptaculorum, remitten turcumcordis calore, ac
tenorisperfeuerantiaproportionequo que vehementiacupiditatis, & audacia.
Cumveromnia cumcalore, &duritie confpirant,fittandem eorumcrafis,qui cor 25
corhirfutumhabent, ut Simonille Bononienfis,dequoantea Simon Bo LiberPrimus.
&AriftomenesMeſſeniusexPliniolib.11.hift.cap.37. §. Septimus. Qui
moresſequanturcorcalidum, &molle. Cor calidum, &molleſequunturcupiditatesblande,ac
venerceprefertim; mollisenimeſt Venus , &mollem exigit animum.
AptèTibullusadamantem amicam. Nontuafuntduro precordia ferro, Vinctanecintenero
stattibicordefilex. Veneriomnes aptum, accommodatumquetemperamentum diuinanteffe
calidum,& humidum: ratio veròetiaminprom ptuest, eaquenon una.
Primaautemeft,quodcupiditasve nereaillipræfertim inſidet, qui
maximèfactusestadvolupta temeandempercipiendam : atvoluptasea refoluensanimum ,
potiffimumpercipiturabhabentibus cormolle, etenim eiufmodi corpræfertim, &
maximèreſoluitur,dilataturquecötraquam cordurum . Procorellario
veròexeaipfarationefit, utcupi ditates quoquecupedioſa eidemtemperamento
quadrent, nam temperamětumidipſummaximèperciperenatum voluptatem
eandemobrationemeandem. Secundaratioeft,quoniamſper macalidumest, &
humidum,adeiusitaquegenerationeval dèconducet temperamentumfimileinprincipio.
Qui veròco piofifuntſpermatis, in Venerem etiamprocliuesfuntperſe, impetunature
; ex accidenti enimaliatemperamēta eadempro penfioneferripoffe, ) ante vidimus,
&posteadicemus. Hocidemtemperamentumincurarumomniumabiectionem propensos
redditeumenim curaintenfionemſentiterij exigat , mollities cordis
intenfioninonipfaperſeaccommodatur; cum tamen noniéfisha buitcorhir futum . 26
Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamennonfuerittanta mollitudo ex calorecoacta,
quitefionem gignerepoteft,utdiximus: potesttumhoctemperamentumco ſequi
actuoſitas, in occafionibusfaltem alicuius momenti.Affe
Etuscommiferationiseidemtemperamentocongruitobmollitië, utlaxaturin commiferationeanimus
, atque emollitur uſque inlacrymas. Effeverò
moreshuiustemperamenti,qualesdefcri pfimus, fuadetfimilitudo ætatisadolefcentia
. Cumenimfitil la calida,&humida,licetnon æquehumida,acpueritia, ineof
demmores propendit, ut poftea intelligemuscumdeætatibus agemus. Imberbis
iuuenis tandem custode remoto Gaudetequis, canibusque, &apricigraminecampi:
i Careusin vitiumflecti, monitoribusafper: Vtiliumtardusprouiſor,prodigus aeris
, Sublimis, cupidusque, & amatarelinquerepernix. Lib. 3.Eth. Aristotelesprætereaillud
deiuueneex Homerofufcipit; appe cap.11. tereipfumflorensque cubile, &
valdeconcupifceretribuit,ſed &protinusquiefcere;
habereenimacutascupiditates,atnong consistentes, 2.Rhet. cap. deiuuenib.
Verumde moribus iuue numinfra,cumdeatatibusagetur.. §. Octauus.
Eiufdemtemperamentimores acce dentibus alijs qualitatibus cordis,
&magnitudine, acparuitate eiufdem . Cvm acceditautemtemperamento eidem
cordis raritas , t) tenuitas , atque magnitudo,ideft laxitas ventriculorum
cordis,tumpropenfioin curarumabiectionemcrefcit admodum; namraritas , &
tenuitas, &litudocummollitie ineptius adhuccor adintenfionemreddunt.
Contracraffitudo, &den fitas, LiberPrimus . 27 fitas,
&paruitasintenſionideferuiunt. Pariteritaqueveliqui cordis mollis moresaut
crefcunt, aut minuuntur; exquibuspa tet dictumGalenieſſedistinguendum , )
declarandum ,dum fimpliciterdicit calorem cordis reddereactuosos; nempefifor
maliterloquamur,caloripſeperſeadagendum disponit : atſi, quodreipsa accidit,
& uſu venit, ſpectemus; calorcum mol litiecordis iunctus adotiofam,
voluptariamque vitamducit, nonadactuofam. §.Nonus.
Annectunturſuperioriconſiderationi temperamentorumcalidorum cordis
differentięſpi ritus complantati . SVBIICIO demumhiccalidistemperamentisquas
diffe rentias morum obtrudantdifferentia spirituscomplantati,non
quidemcaliditatis, &frigiditatis ; etenimcalor innatus cordis iam
confideratusidemestcumcalore spiritushuius, veleftidë met fpiritus :
atdifferentiehicconfiderandefuntclaritas , ob
,puritas,impuritas,turbulentia,nitiditas,craffities,te nuitas . Spiritus
obfcurus ,&impurus, ſpeciesrerum conce ptarum,præfertimintentiones,quas
vocantnonſenſatas, de tortas , & vitiataspercipit, undeſubinimicitia ,
&contra rietatisrepresentatione potius,quamcontra percipit: clarus , &purus,utamicus,et
gratus,undehicad amorem ,& charitatemcommunemhominumdiſponitur;
illeadodium:que inodiumpropenfio , fi cordi calido, &duro iungaturProcu
ſtis, & Scinis inditferitatem,præfertimficraffus spiritusfue rit; craffus
enim fpiritus diuretinet ſpecieminfixam, attenuis breui. Quocirca,ficraßities
cumduro, & calidotemperamen to nectatur, & cumobfcuritate,acimpuritate
spirituum,adfe ritatem 28 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
ritatemfummamdifponit. Redditur hicquoque adrerücogni tionemparumaptus.
Contraſpiritusclarus, &nitidusadco gnitionemparatanimum, &
rerumhonestarum, &pulchra rumpræfertim;
undeinſtinctusquoqueadhonores,acdignita tes eſtſedes: quiinſtinctus,ficum
calore, duritie cordisiun gatur,nonfacilèparëadmittit,&adtyrannidemadspirat:
ac Superbiæomninòestfundamentum. Tarquinius Superbus(ita credo) eiufmodi
erattemperamenti, & uxoreiusTullia,que velper
cadauerpatrisadregnumtetendit. Cumcordecalido, mollifpirituum
claritas,&nitiditas, actenuitasfacitquide ingenium perspicax, &celer:
at intenſionisexigue; ideòque nonaptumad curas , &adnegotia.
Quod,fispiritusfuerit crafſus , ob tenaciorem impreſſionem rerum cogiturhomo
eas diutius intendere ; &hincquoquefitpræalijscaufis, ut ve restintRei Qui
aptio- rumfitilludThucid.lib.3. Hebetiores , quamacutiores , Publ.admi- vt plurimum
melius Rempublicam adminiftrant; niſtrandæ. Niceta. namhebetesexcraffitie
spirituum,acutiextenuitatefunt. Eademclaritas, &nitiditas spiritus cum
calore , & molli tie cordis adliberalitatem inclinat;cumcharitate enim, )
com miferationeeaiungitur : at cum calore, duritiecordisadma
gnificentiampotius; eminentia enimquærit. In temperamen to molli maior est
propenfio ad iuftitiamſui ipfiuserga alios , quaminduro : atinduro
propenfiocontramaioreft adfeuerio remcustodiamiuftitiæ aliorum erga alios,adcoercenda
ſcilicet aliorumcrimina. Andronicus,quifuitiniu ſtiſſimus
vfurpator,acpredatorpotiusimperij vitaque nepotis , tamen continebat
miruminmodumfubiectos , &ministros in officio . §. De
LiberPrimus. 29 §. Decimus . Detemperamentocordisfrigido . FRIGIDITAS
cordis,contraquamcaliditasipfaperſe refrangit cupiditates,licet ex
accidentiaugeat obſenſumegeſta tis,quemindit. Hanc
obcauſamſenescupidifuntdiuitiarum, t)auaritiamaugetſenectus,quoniamlapſumviriumidætatis
magispercipit : cupiditates præterea,queextimore pendent,
intendunturafrigiditate,quippeque timoremauget. Itemque cupiditatesfuntin
medelam interioris morſus,qualem melan
choliciexperiuntur,ſuſcipiuntexfrigiditateincrementum. Ea
rummeminitcupiditatumAristot. 7. Ethic. cap. ult.in melan cholicisque reponit .
Ceterumcupiditasipfaperſe,&ratione Lib.r.deA fuimotuscumcaliditate
nectitur, utanteadictumfuit. Qua more c. 15. dranthæcillis, qua Ariftotel.
deetatibusdicit,iuuenesfcilicet 2.Rhetor. valdeconcupifcere , licet
nonconstanter: atſenescontraneque valde amare, neque valdeodiſſe,
auarostameneffe, &vite cupidos,inextremispotiffimüdiebus,quiacupiditas
eftrei, que abeft, & cuius reiindigentesfunt,eampotiffimumconcupifcut. Ita
ibi Philofophus.Ethæcdecupiditate: attimorem, actimi ditatem afrigiditatependerenemoeft,quineget.
Facit timor degenerem; undeinliuorem quoquepropenfum; exijs, que anteade
liuoreinuidiaquediximus. §. Vndecimus. De temperamento frigido com plicato cum
alijsdifferentijs . SI corfueritfrigidum, ) molle,tùmintenditurtimidi tas ;
etenim ob mollitudinemfacile corflacefcit, & concidit; maximè verò cum
accedit ventriculorum laxitas ; augetur enim 30 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
enim earationefrigiditas,&remiffio, atque laxatiocordis, in
quatimorisconsistit motus. In commiferationem eademtem peries vaidepropendit,
cum in miferationemducat alienemi feriæfacilisfenfus, cumfibieam
acciderepoffecredat,utAri ftotel. docet 2. Rhet. quifenfus
cordismollitiei,&quæopinio frigiditaticongruit . Laxaturquoquein
commiferationemcor, qui motus mollitiei aptatur: querulum infuperhominem,t
Lib.4.Tufc. mæroriobnoxiumfacit, velutidefinitmæroremCiceroagritu
dinemflebilem; infletum enim efteacrafisprona. Cupiditates venereas,
&ambitiofasnonadmodumacreshabetrationefri goris, ) parumconstantes ratione
mollitiei. In auaritiam propenditobfrigiditatem, licetnonadeò tenaxfit in dando
ob ? .. commiferationem. Atcorfrigidum , &durumin auaritiam tenacem
inclinat : cupiditates babetpermanentioresobduritie, nontamen acres
admodumobfrigiditatem. Timidos quoque reddit minustamen, quam cor molle,quia
nonadeòflaccefcit cordurum, atque molle , unde aliquemidcircotenorem præ illo
feruat . Atdubitatiooccurrit, cumenim in denfiorefubiecto qualitates
intenduntur, cordurum , &denſumfrigidius erit , quam molle,ergo
maioremquoquetimiditatem concitabit. Re
ſpondeotamennoneffècordisfrigiditatempofitiuam,fedpris uatiuam , fcilicet
caliditatem minorem , quamferatexquifitus cordis Status: at reipſa
corfemperestcalidum; calorſcilicet in eo
prestatfrigori,quantumcunquefrigidumponatur . Sub iungo pratereafrigusfaceretimorem
ratione cauſe, nonratio neeffentiæ timoris: frigusfcilicetfacit,
utmalumpotius,quă bonumexpectethomo : at cafus, &exolutiocordis, animique,
inquoconsistit timor,ex mollitie,nonexfrigoreperſependet . Quarationefit ,
utfrigus , &mollitudofimulfint caufa adequatapropenfionisintimiditatem .
Etfatisfithæcdixiffe de LiberPrimus. : 31 detemperamentiscordisexcedentibus,
autdeficientibus . Ca teraquisquepotestexfededucerenondifficilinegotio . : §.
Duodecimus. Temperamentumcordis eucra ton&fimpliciter ,
&fecundumalteramqualitatem . Cvm autemcorfueritincalore, duritie,
mollitieque ,t cateris qualitatibus,& conditionibus,acdifferentijs mediocre
, &eucraton, estetiamadoptimammorumdifpofitionemfactü, t) accommodatum.
Cuminaliquibusqualitatibus , v.g.in calore excefferit , at induritie, ac
mollitie moderatum , admo res,quiex calore excedentes,eritpropenfus : atad
mores , qui ex duritie , & mollitie mediocresſebenèhabebit. Itemqui cor
moderati caloris habet,atduritiei excedentis, is mores excalo re profluenteshabet
moderatos, at procedentesexduritie ,in exceſſuſecundumproportionemduritiei.
Licet veròfoleat ex moderatoimmoderato, & exrectoobliquumcognofci,utdicit
Ariftoteles, tameninconfequutioneaffectuum, utilliamplius elucentin exceffu
,ita quoque ex temperamentis excedentibus eorum illustrior eft nexus,
&confequutio. Despiritibus, &humoribus,idesteorumtempera mentis, ac
moribus confequentibus . CaputSeptimum. §. Primus . De Spiritibus.
Spirituumfcilicet influentium, achumorumcrafesposttem peramentumcordisexplicemus:
verumpræmonuimus iam non 32 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
noneſſequicquamadijciendumillis , quæ de ſpiritibus antea di ximus,iditaque
unumestſubnotandum,fi spiritusin cor in fluentesrespondeant temperamento cordis
, mores (naturales fcilicet)egregiètaleserunt, quales cordistemperamentumfua
ptenatura promittit , &indit: atfirepugnent, refrangentur mores,&fivis
influentium spirituumexcefferitefficaciam temperamenticomplantatorum,
&folidæpartiscordis,contra rij erunt mores, atque corinclinetipfumperſe;nempeficorca
lidum,atſpiritus influentesfrigidi, adeò utipforumfrigiditas caliditatemexcedat
cordis, homopro audaceeritin timiditatem pronus. Contraquefiincorfrigidum
fpiritusinfluant calidi , &idemetiamdereliquisdifferentijs,que
caduntinfpiritusdi cendum . Atquifieri poteft, ut incor calidum spiritus in
fluantfrigidi,fiin cordeipſo,ineiusquefinibus fpiritusgene
rantur,nempèinfinuſinistro? Refpondeoexqualitateinfluen tisfanguinisfieripoffe,
utlicetcorfit calidum,tamen Spiritus frigidiores cordegenerentur exfrigiditate
confluxifanguinis : pariterfifanguisadmodumcalidusincorfrigidiusculumfluat,
ſpiritusgenerabunturcalidiores ,quæferatcaliditasipfa perſe cordis . Accedunt
ſpiritusanimales,quiex cerebrorefluunt , corfit calidun animalesiamfacti,in
cor,adeò utexcerebrifrigiditatecorre frigeretur,feutemperetur . Exqualitate
etiaminſpirati aeris Spirituumincordegenerandorumqualitates varieexiftunt. §.
Secundus. DeHumoribus. Dehumoribusetiamnoneft,curamplius multòdiſſeramus
Ultraea,quæ anteadiximus, lib.2.de affect. cap. s. licet enim ibibilis
nonmeminerimus, &pituita,attamenfanguiscalidus,
&tenuisbiliofumſanguinemfignificabat, &frigidus ,&te nuis
LiberPrimus. 33 1 nuispituitam: demelancholiapofteatotdiximus,utfrustra
effetfermonem deearepetere. Vtergo humoreseiufmodiin cor influent, mores
alterabuntpro alterationecordis,nempèſi excalfecerintcor, admorescaloris
comitesdisponent, &fi re frigerauerint,pariterinclinabuntadmoresfrigoris
affeclas:fi queinfluenteshumoreseiufdemfuerintcum cordetmperamen ti,
moresirrefractiprodibunt : atfitemperamenti contrarijre
frangenturmores,proqueexceſſu aut cordis,authumoris,ipe quoque
velcordirefpondebunt, velhumori. Inquibusitaque fuerit cor calidum,
acfrigidumhepar, moresnon erunt aque audaces, atque
cordiscaliditaspofceret,fedrefrangeturaudacia profrigiditatefanguinis exhepate
affluentis: quifiminusfri gidus,fitquecalidum
cor,præstabitquidemaudaciatimiditati, tot
tamenrefractagradibus,quotinferetinfluxafrigiditas: at fifrigidiorfanguis, quam
calidum cor, mores proaudacibus erunttimidi; nempèpræualebittimiditasaudaciæ
refracta, ta menprogradibuscaloriscordis. Ethacdetemperamento. An
nectiturhuicconfiderationiea,quæ estdeconformationepartiū, licet
enimnoningrediaturconformatiocauſasmorum,fedpotius Specteradfigna,tamenex
nexu,quemcuminstinctuinditoha bet,eft intercaufas morumreponenda.
Eruntitaclara,que an teadehacipfa conformationediximus. Deconformationepartium.
Cap. Octauum. §. Primus. Differentia inter conformationem
partium,&earumtemperamentum. CONFORMATIO ONFORMATIO partium edatemperamentodiffert,quod
temperamentumpropriefitfimilariumpartium,confor- C matio 34
Deconiect.cuiufquemorib.&c. matiodißimilarium;
dumenimducituraforma,quæeftfcilicet Jarem con quartaſpecieiqualitatis,
diciturque abAriftotelecirca unum quodqueconftansforma,afiguralatèſumptapendet,
acduci Figura par- tur: figura verò ipsa perſepartemdiſſimilaremconstituit ex
rem diflimi Aristotelisfententia lib. 2. depart. animal. cap. 1. Vbi cor, ce
Aituit. tera fimilare,exfolafiguradißimlare pronunciat. Hoc ergo nobis in prafentiafignificet
conformatiopartium. Scio equi dem, a Galenoconformationemhanclatiusaccipi
lib.dediffinit. morb. cap.3. ut etiamextendituradcompofitionempartiumsi
milariumexelementis, atliceatmihiinarctioremhancfignifi cationemcogere, t)
maioreforfancumproprietatefignificatio nis . Erititaquein
membristemperamentumrespectupartium fimilarium, exproportioneſcilicet,
quaelementafimulcommi ſcentur: ateritconformatio reſpettufigura;
magnitudinis,nu De diffinit. meri, morb. ſitus, poſitionisvé,
utenumeratGalenusindicato proximè lib.cap. 6. §. Secundus.
Nonomnemconformationem , æque ſemperatemperamentoeſſe. NEDVM
autemconformationonefteademcumtempera mento partium,fednequeperpetuòa
temperamentoproficifci tur, quodagnouit,t) falſus
estGalen.lib.2.detemperamentis cap. 6.ubi reprehendit eos,qui
nafumrefimumexhumiditate, aduncumautemexficcitatededucebant,tùmquòdnonerantea
notęindiciumtemperamenti uniuerficorporis,tùm,quòd vir
tusformatrix,exquaproculdubioconformatio efficitur,vide tur longèa temperamento
differre, quofcilicetdato,neque ex temperamento particularipartis nascetur
conformatio: at ce teraprocertoenunciat dedistinctioneformatricis virtutis,a
tem 1 LiberPrimus. 35 temperamentofententiamfufpendit,licetinid magispropēdat,
quòddiftinguatur. Ineafiquidem verbaconcludit. Rationa bile eſt hæc eſſe
organa,formatoremalium. Atquod Galenusfubdubio admittit,nosfimpliciteraccipimus
, virtu temformatricem a temperamentoeſſealiam,quodquidem ex
Philofophianaturaliſupponimus,vt ibioftenfum,hictamendu plici
utemurfignofatis,nifallor,efficaci. Primum,quia,ficum temperamento idem eſſet
virtusformatrix, nonpoffetmaior effè differentiainter diuerforumanimalium
conformationem partium, quamintertemperamenta: at multo maioreftdifferen
tia,quamintertemperamentum;ergo virtusformatrixnonest idemcumtemperamento.
Confequentiapatetexpermutatapro portione
intereffectus,&caufas,quoniamenim,utcaufaque que adfuumeffectum,ita
cauſaalia adfuum: permutatimergo, utcaufaadcaufam,itaeffectusadeffectum:
aßumptum autem oftendetur , quia multa animalia accedunt adtemperamentum
mediocre, v g. vitulus,homo,quetamenconformationipluri mumdifferunt.
Aliudfignumeft; etenimfigura, &effigies hominumfuntpropemoduminfinite,at
temperamentorumdif- Signa,qui ferentiæ,etiamfipergradus,
&femigradusincedamus, mul- bus oftendi tòpauciores ;
ergoconformationesnonextemperamento; adeo- mationem tur partiumdif que
nequeformatrix virtuseademcumtemperamento;oporte- ferreatem ret
enimdifferentias conformationumfingulasextemperamen- peramento.
torumdifferentijs naſci . Inditurenimanatura conformationi
partiumfuapropenfiorefluens exmembroin cor, velcordiin
ſidensexmembro,inquodinfluit , indeque reflectitur, varia tur, & afficitur;
adeò utparcordistemperamentuminhomi ne,cuiusgenitalespartesfuntexactè in
Venerem conforma ta,multòmagisinlibidinemconcitatumfiteo,cuiuspartesea dem
minusfintfactaadcoitum, velutifipropenduli admo C 2 dum 36 Deconiect,
cuiuſquemorib.&c. dumteſtes adſtrictiora vaſaſpermaticalaboriofioremfaciunt
Seminisconfectionem,&minoremcopiam. §.Tertius . Conformatio externorummembrorum,
quarationeperſemoresindicet. : : QUONIAM ergoconformatiomembrorum ipfaperſe
temperamentumcertumnonfignificat,quaratione moresindi cet,inuestigemusprimò, t
perſe . Primòautemexlibrisde Lib. 1. cap. vitim. Lib. 1. cap. 2. partib.ani
partibus animalium Ariftotelis , &exlib. de ufupartium a Galenorepetendum
estpartesactionis, uſusquealicuius gratia effe constitutas . Quoniam
veròactiononexfoloinſtrumento
effepoteft,fedexigiturprætereafacultasinditaanime, &pro penfio,acbærens
inſtinctus adaccommodatamactionem , ideò exdifpofitionepartisadactionem,
uſumquealiquemconiecta re, ac colligerelicet facultatem,acpropenfioneminditam
adcon gruenteminstrumentariæeiufmodiipartiactionem, v.g. alam
datamanimalialicui videmus:ala veròeſtinſtrumentum vo landi,idcircòineßeeiufmodialato
animalipropenfionem, &in ftinctumad volatumplus,minusvépro
alarumrobore,atque ad reliquum corpusproportione colligimus: pariterpartes ad
pugnandumfacteanimalpugnaxindicant,ſiqueroboreexcel Lib. 3. de
lant,pugnacitatemquoque excellentemdemonftrant . Aristo mal.cap.1.
telemaudiamus. Partes enim, inquit, quæ ad inuaden dum,
autaddefendendumſpectant,quæqueanatu ra ijs tribuuntur, quæ aut fola , aut præ
ceteris vti poffint, &quibusiusvtendipræcipua,hæcpræcipuè
armisdotatafunt,vtaculeo,calcari,cornu, dente , &fi quidaliudeiufmodi fit,
cumque mares robu ſtiores, magisqueanimoſiſint, ideoqueautfolis ijs, aut 37
autmeliusijspartes eiuſmodidatæ funt. Galenusquo- Lib.i.dev LiberPrimus.
queeandemconſenſioneminterorgana corporis ,&facultates, fupar.cap.2 ac
propenfionesanime agnofcit ; dicitenim Omnibus verò aptumeſt corpus
animæmoribus, & facultatibus, equoquidemfortibusvngulis , atqueiubaornatum,
atqueinſtructum; eſtetenimvelox, &fuperbum , & generoſumanimal : leoni
autem, vtpotè animoſo , &feroci, dentibus,&vnguibusvalidum. Instinctus
autemadoperationes inditos animali,facultatibusque anime refpondentespartibus
indicat obferuatioilla Galeni,quamquif quetamen perſe obferuarepotest; nempe
vitulus,adhuccorni buscarens,conaturpeterecornibus, &pullusequicalcitrat te
neris adbuc ungulis, &aper,adhucperpufillus,eodemmotu genas vibrat,quo
posteanatum vibrabit exertum dentem, idemquedecateris; namfætusmoxexouo
exclufiauiumcona : tumvolatusexprimunt,ferpentumferpendi, &c. Concluda-
Conclufio. musnunc ergo; conformatiopartium indicat instinctum ad
operationes,adquasfuntpartes eiufmodiaccommodate , v.g.
manusquidemipseperſeaptitudinemad bellandumfignifi cant , verumfiprecipuam
adeamremaptitudinem constru Etione ,& robore ostenderint , bellacem in
eodem homineani mum monftrabunt,idemquedeceterispartibus pronuncian dum,
velutideincepsinfingulisexplicabimus. : C 3 LI 38
Deconiect.cuiufquemorib.&c. LIBER SECVNDVS. DeClimatibus . CaputPrimum . :
blem.1. §. Primus. Variaſcriptorumdecaredicta commemorat . Osttemperamentumclimatafuccedunt;in-va
rijs enim climatibus varijsimbutos moribusna fcihomines obferuatio ipfa
patefacit; alijs enim moribus Aethiopesfunt,alijs Germani.Ariftote Sect.14.pro
lesin Problem. duoin uniuerfumtradit; efferismoribus, t aspectibuseffe, quiinnimia
veleſtu , velfrigore calunt,ex pectibus quodogmateeliciturintemperatis
locishomines temperatorum morumnafci: quod t) ratio,quamibidictifuiaffertAristo
teles,fiexpendatur, fuadet; est autem, quoniam utoptima temperiesnon corpori
ſolum, verum etiam intelligentia pre deft, ita exceffus omnes, corporisnedum,
verumetiam mentis temperamentumperuertit. Secundum,quod afferitPhilofophus est;
quilocaferuida colunt,timidoseffès qui gelida,fortes. Lib.6.c.1. Vitruuiushac
idem aßeritcumdistinctionetamen; nempèqui fubSeptentrione habitant, impauidos
aduerfus vulnera, ferrum,infebribustamenpauidos; exabundantiaenimfan guinis,
quoredundant,vulnera spernunt, at exnouitatefer uoris febrilis, quodfint
infuetiferuori,febremtiment: contra quiAequinoctialem verfushabitant, obſanguinispaucitatem
timidiinpugnafunt,&aduerfus vulnera, atcontrafebrim Lib.1.can.2. Spernunt,
quodfintferuori affueti. AuicennapariterSepten trionalibushominibustribuit
mores leoninos obinnati caloris copiam: LiberSecundus. 39 copiam: pariterdicit
habitantes loca calida corhabere timidum, babitanteslocafrigida,fortiores effe,
&audacie maioris . Palemon quoque Septentrionalibus iracundiam tribuit,
licet dummultidicosfacit , in eo of a ceteris , &a veritate rece dat .
Aristotelesenimfapientioreseffedicit locis calidis homi nes,quamfrigidis .
Ptolemæuslib.2.deiudic.cap.2.feros tan tummoribus dicit, )
quiAuſtralioribusfubiectifuntparalel lis, utAethiopes,
&quiSeptentrionalibusſubſunt, utScy the; illiquidempropterexcedentem
æftum,hi propterexcedens, frigus:qua inrecum 1. Ariftotel.dictoanterelato
conuenit. Ptolemæus idemeodemlib. 2. deiudic.cap.2. additOrientales Ptolemæus
effe viriliores, Occidentales autem effeminatiores contra,quam refellitur. res
ipſa doceat; Europeosenim viriliores, t Afianos effemi natioresbiftoriæ fatis
indicant,& multorumfcriptorumautho ritas . Ariftot.iddicit 7. Polit.
Eustratius, ) alijplurimi.At idinfuper me inadmirationemducit; namnobis
Orientalisest India, ideoqueex hypothefiPtolemai virilioresIndi-nobis : at nos
Orientalesfumusinſule Cube,atqueinuentoa Columboor bi; proinde
virilioresillisfumus: earegiorursusest Orientalis Indie , quare &
viriliorIndia: at nos virilioresillis; ergo multo viriliores Indis,quitamen ,
utnobis Orientalesfunt , viriliores nobis. Cöfequiturautemabfurditas,quod
Orienti ef feftumtribuimus virilitatis, cumtamenOriens, & Occidens
varientur : atexvariabacnarrationeineodemum conueništ
fermèomnes,quodconfirmatquoqueAristotel. 7. Polit. Que gentesincoluntfrigidas
regiones, animoabundare, ingenij ve rò, &artificij parumhabere: qua
veròcalidasregiones (pro calidatamenregione AfiamdicitibiPhilofophus)ingenio,
arte abundare , & animofitatemnon habere: quæ verò me diaminterbas
regionemfortitefunt,qualesGrecos, dicit, t C 4 ani 40 Deconiect.cuiufquemorib
&c. animofitatemhabere,&ingenium. Astrologiclimatafingula
fuisfubijciuntplanetis: conſulantillos,quieiufmodicognitionem cupiunt. §.
Secundus.Regionisqualitates,acmoresnonex ſolo climate colligi poſſe.
VERVMidannotareoportetnonexfoloclimate,ideft di ftantiaabequinoctiali,polovéregionisalicuiusnaturam
rectè fumi;namineodem,quoGallia estparalello,regionesplurime
funtlongèaGalliadifferentes,& qualitatibusalijs, &incola rummoribus.
Palemoneamrationemaffert,quodpermixte funtinuicemgètes,Syriex.gr.
cumItalis,&Thraces tū Liby cis . Verumnaturafoli, &fituslocorum
maximamineodem In eodem paralellofaciuntdifferentiam, differentiam ,
utdeindeexponemus. Quo v climate cur circaplurimumdiffert Goae,&
Coccinitractus obamenitatem bique cadé foliàfabuletis Africa ,quæfubeodemfuntparalello
. Unde aeris tempe ries. oportet, cum regionisalicuius
naturam,&moresiudicare τ lumus cumconfideratione climatis,foli,
&fitusconditiones coniungere, quodnosfaciemusinfra. §. Tertius .
Opinio,&limitatiohacinreAuthoris. VTveròratioclimatisnonestſolaattendenda,
itaeftat tendendatamen,nempèipfa in propenſionesfeorfum influit , utin
temperamentumagit, ipfumquealterat. Nunc itaque quærendum,huiusquæfit
ius,posteaut areliquis regionis differentijs alteretur, intendaturque , aut
remittaturintellige mus. Nonergomihiilludfimpliciter probatur,quodfimpli
citerdicitur, climataferuidabominestimidosfacere,frigida auda LiberSecundus.
41. audaces, & iracundos. Reiautem veritashunc inmodum
colligetur,indagabiturque. Exterior calor, ac ambientis ad aliquem
usqueprogreſſumlaxatporosanimalis,nunc hominis. (dequo unoin
preſentialoquimur)indeque internumbumo rem, acfecumcaloremeducit:
atcumfupramodum excefferit, conftringitporos, undeinternushumornonpoteft
eliquari.Eft hocdogmaAriftotelis 4.Meteor. ubidicit aſſatahumidioraeſſe Summa
1. elixatis, eòquòdobignisexficcationem coeuntexteriores mea cap.4. tus,
&ideònonpotestexcerniintus existenshumidum. Hac ille:
&confirmaturetiamexdictisin Probl. 9.vbi,curcorpora
indutamagisſudent,quamnuda, cumbectamenmagisaSole incalefcant , eam redditrationem
,quoniam Soldeurendo nudi corporisforamina,comprimit.
Queclimataergocaloritorren tifubijciūtur,
eaexteriusquidemficcantcorpora,noninterius; undenequecaloreminternumabſumunt:
at calorinfratorren tis terminum, &efficaciampotest præstareillumeffectumin
timumeducendicalorem. Crederemergofabuleta Africa ho- Calor,&fri
mineshabere,fiquoshabent,impenſæcalidosintus,aciracun- gus nóvbi
dos,utferpentes, ibi quoqueſœuifunt, ac venenosifupra edunt effe queeofdem
modum. Verum,quàtractus eiuſdemparalelli aquofusest, velpalustri,velfluuialiaqua,
veletiamamplisſcaturagini bus, ibicaloremelixantempotius,quamtorrentem ,
)laxare poros,&cuminteriorehumoreeducerecaloremcredendumest,
hominesqueideòintusfrigidos reddere,proindeque timidos . Nuncdicamusdefrigore.
Frigusambientis compingit, & denſathumiditatem,ateò uſqueprogreditur eius
exceſſus, ut expulſaomnihumiditatepuluerulentareddatcorpora.Idvide
musinfæuishyemibus,quarumrigore,&frigore,ſiſerenafue
rint,nonfecustelluspuluerulentafit,atqueinastu,&fub Ca ne: inhomnibushocipfumproportioneaccommodatavidemus
fieri . Ctus. 42 Deconiect. cuiufquemorib.&c. fieri. EtenimGermani,&
Danipingues, &carnosi:atGrot landiexfuccihominesdicuntur, exficcante
iamimmodicofrigo re exteriorespartes , eliſionehumiditatis. Externumergofri
gusſuavipenetratintimacorporumeiufmodicarne denudato rum, adeò
uthepatisrefrangaturcalor; t refrigeratumhepar
Sanguinemfrigidumexprædominiogeneret (hincluciduscolor gentis)ſanguis veroincor
influensipfumquoquefrigidiusin Storeddit. Quocircahomines timidifunt;
cuireifuffragatur Homines, id,quodOlausMagnusdicitderegioneeiusmodi) vocat verò
resregiones ipse Biarmiam)Dicitenimeamgentemproarmis utivenefi incolunt, ti
midifunt,vt cijs, et magicis incantationibus: atbellicofihomines armis,non
Biarmi. : : ! filiorum . imprecationibus hoftes vlcifcuntur. Arbitrorego
itaque,quod ume diciturfrigidi lociincolas effe audaces , &caliditimidos ,
ve rumeffedelocisintralatitudinem temperate circiterzone, qua restrictionem
abſquedubiofufcepit Ptolemæus lib. 2. deiudic. cap. 2.verfusfinem.
Aristotelesquoquecontulitlocafrigida cumAfia,noncum locis calidiffimis.
AtAfia,quetumAfie nomine ab Aristotele intelligebatur , nonpertingebatadtropi
cos; namcultas Afiepartesfanèfignificaße videturAriftote les,cum
arteabundaredixerit,non autëfquallidas zonetorride calore immodico,quç
agreſtespotiusfunt,quamartificijs instru Ete . Si verò calorem etiam torride
zone amplectamur,non illis conuenire timiditatem ex illis , quede Brafilijs
hominibus MoresBra- nücdicunturfatis redditurapertū. Maffeiushæcfcribit.Æquè
iræ, aclibidinisimpotentes,adpugnas &certamina
temerarij,præcipitesquevltionis,& humani ſangui nisauidiflimi;
Eatamengensſubæquatore est, & vltra aquatorem usque adtropicum
Capricornimaximaexpartezo netorridefubeft . Hecitadictafint; innaturalibus
veròli brisremexactiusexponemus . Noneritfanècanon,utrestri Etus こ
43 Etus anobis,penesquemquamcontrouerfus,fcilicet in zonatë LiberSecundus.
perata, nempèintratropicum, & circulum polarem; quagen
tesadpolummagisaccedunt, eſſeaudaciores,quæadtropicum, effeingeniofiores,
&timidiores,quæ veròin mediodegunt,t ) ingenio,
audaciapollere,minustamenhac,quam Septentrio
nales,minùsillo,quamAuſtrales;hocquerationeclimatis ipfius.
Aliastamenobcaufasacciderepotest, utinAustralioreclimate nafcaturhomo
audaciſſimus,qualisAnteusinfabulis , &luba inhistorijs, &inSeptentrionalinaſcanturfummoingenioho
mines, ut IoannesDunsDoctor,cognomentoSubtilis,inSco tia,
AlbertusMagnusinGermania,&Ioannes Regiomonta nus ,
&CopernicusinAstronomicis , &alijmultiinomnibus Scientijs
viriacutißimi. DeTriangulis,et Stellis, et deDamonuminspi ratione, ac afflatu .
Cap. Secundum. §.Primus. Diuerfæpropenfiones &moreshomi
numvndegignanturſecundumPtolemæum. ASTROLOGI quædamtriangulaimaginantur refpi
cientia duodecimfignaZodiaci, que etiam triplicitates vocantur, ex
eorumquediuerfitateinfubiectis regionibusdi uerfas propenfiones , acmores gigni
credunt . Quattuor ergo triangula æquilaterain zodiaco excogitant,
quorumfingulala teraquattuorfignafubtendunt. Primumab initioArietisad initium
Leonistendit, indequeadinitiumSagittarij, & v caturaPtolemeoBorrolybicum .
Secundum triangulumest a TauroadVirginem,indequeadCapricornum: vocatAustri- quæ
incelo Nomina triagulorű , Solanum,&Nothapelioticon.
TertiumabinitioGeminorumad imaginatus eſt Ptolem. initium 44 Deconiect.
cuiuſquemorib. &c. initium Libre ,indeque adinitiumAquarij; dicit
Aquilonis, &Subſolani. Quartumabinitio Cancriadinitium Scorpijsin
dequeadinitiumPiſcium; vocatNotholybicum. Diuiditde
indeidemPtolemæusquartamterræhabitabilem,quamfcilicet ipſe
cognouit,inquattuorpartes,acfigurasquadrilateras æqua lesduabus lineis,
alteraab Occidentead Orientem; altera ab
AuftroadSeptentrionem.Quartasrurfusfingulas,ductisdia metris,
induotriaguladepefcit,quorum alterumcufpideadcir cumferentiam
pertinet,alterumadcentrum. Trigonumdein
deadcircumferentiamquadrantisinterSeptentrionem,& Oc cidentemfubijcit
triangulo Borrolybico,atque Ioui,vtdomina tori
(namtribuitSeptentrionemloui,OccidentemMarti,Orie tem Saturno ,
AustrumVeneri)Iouemergoeamobcaufam præficit dictaregioni, cuiſociumadiungit
Martem ratione Africi. TriangulumquadrantisinterSeptentrione, Orien
temtribuittriangulo, triplicitativéAquilonis, &Subſolani, #Saturno,acloui,
utſocio dictamobcaufam. Quadranti rurfusinterOrientem, &Austrumfecundum
exterius trigo num,acadcircumferetiampraficit trigonum Nothapelioticon atqueexplanetis
Venerem , & Saturnum, utifocium: reli quo quadrantifecundum itidemexterius
triangulum preficit trigonum Notholybicum,atqueexplanetisMartem, utipri mum,
&Venerem, vtiſocium: attriangulisfingulorumqua drantuminterioribus,
&adcentrum,preficiteandemtriplici tatem, )
eofdeplanetas,quos,&quampreficitcontrarijqua drätisexteriori trigono.
Ethæcitadixiffefufficiat. Quosmores parú certis
veròfinguliseiufmodiplagistribuat,relegolegentem adPtole Aftrologia
maumipfumlocoanteadicto, nequefatistamencum eoreliqui innitiť fun- omnes
Astrologi confentiunt; nempè arsnon admodumcertis damentis .
innixafundamentis,non potestetiäadmodum conſtanseffèfibi. .1 §.Se
LiberSecundus. 5. Secundus. Platoquidſenſitde varietateregionum . 45
INSPIRATIONEM, ac afflatum Demoniacum,necnon DemonumcustodiamponitPlato,
utcaufammaximamva rietatis regionum.lib. 6. dell. infine. Maximeautem , in
quit, loca regionis differunt,inquibus inſpiratioque
damdiuina,&quæDæmonesfortitifunt,quihabi tantes propitij ,vel contra
ſuſcipiunt. Platonici au Distinctio tem Demonesdiftinguuntin Saturninos,
Iouiales , Martia- Dæmonum les, Solares, Venereos . fecundú Pla tonicos. こ
AT DeSolo. CaputTertium . §. Primus . Solidifferentias continet. T.
Soliconfideratio naturaliortamest, atqueconftantior. Continethac
&conditiones Telluris , & aquas adiun. Quædican Etas, &irriguas.
Dicoaquasadiunctas maria, &lacus,ſta- u gnaque,acpaludes: irriguas
veròfluuios,acfontes. Terraip įirriguæ. faperſeprimòdistinguiturafcriptoribus
dere agrariain mon tanam,collinam, & campestrem. Subdiuidunturdeindefin
gulamembrafenis differentijs: velenimfolutaestter ra, velſpiſſa: pinguis
velmacra: humida, vel ficca Differentiapriormontane,&cam pestris,collinæque
etiamadfermo nemdefitupertinet,utpo Stea intelligemus. * turaquæad S. Sc 46
Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Secundus. Quimoresſequanturvarias foli
differentias. QVAE differentia morumdiētasfolidifferétiasfequantur,
nuncconfideremus, utfolumdifferentias animorum,feupro
penfionumfaciat.Primòergodifferentiamfacitratione obiecti, utestfecunda,
autſterilisregio; namfertiliscopia reddit in colasdefidiofos,
utquiparuolaboreexabundantiſolo viftum fufcipiant,adeò utſiſpontealimentafluerent,
utdeaureaeta te comminiſcunturPoeta ,omnisindustria, omnisquearscef faret:
exdefidiaautem mollities corporis, &animi,quam co Invberefo- mitatur
ignauia. Liuiuslib. 29. Fertiliſſimus ager, co lohomines nafcunturi que abundans
omnium copiarerum eſtregio , & perbi. gnaui &fu-
imbelles,quodplerúquein vbereagro euenit,barba ri funt. DeEmporijs
locoAphricaloquitur; ſuperbia quo queextătafelicitategignitur.
Contraexfterilitateregio. nis induſtrijhominesnafcuntur, exindustriaqueduri.
Cicero, licetoratoriè,hecexpreffèrit, accomodatiſfimètamendefcripfit .
MoresLigu Ligures,inquit,montani,duri, atqueagreſtes: docuit. &Cá ramoru
cur ageripfenihilferendo, nifimulta cultura, &magno cero contra diuerfi .
Ci- laborequæfitum. Campaniſemperſuperbibonita Rullum. teagrorum,
&fructuum, magnitudine vrbis,ſalu britate, defcriptione,&pulchritudine.
Veruminhis Cicerononadfoli naturam restringitfermonem, ut nosnunc facimus.
Reftètamenadiunxit arrogantia ex affluentia re rumluxuriem. Exhac, inquit,
copia , atque omnium rerum affluentia primùmillanatafunt; arrogantia , quæa
maioribus noftris alterum CapuæConſulem poftulauit, deindeea luxuries, quæ
ipſumAnniba lem LiberSecundus. 47 lemarmis,etiam tum inuictum,voluptatevicit.
Ex fertilitate ergo, &fterilitateregionisnafcitur eiufmodipropen
fiofedilliciendo,&rationeobiecti, ac motione morali,utnunc dicit Schola ,
non rationefubiecti, ac motionePhifica. Verum
Phificamotionefoluminpropenfionesagitperea,quæ emittit,
quæfuntinduplicidifferentia: aliaenimfuntconspicua,fruges nempè,
&fructus,tpabulaanimalium,potusquoque, feula tices ; fint aque,fiue vina:
aliaſenſu, visus præfertimbaud conspicua, quefunt vapores,&
exhalationes,quæfubindevi Solisa terra eleuantur, aerique immifcentur.
Alimentaagunt in mores, utabhominefumpta,inſanguinemqueconuerfa, in cor quoque
ita conuerfa influunt. Exdiuerfis autemcibarijs Sanguisvariatemperatura
nafcitur ; nempealimentaeiufdem etiam ſpecieiin aliquibus
locisflaccidioragignuntur,minorisque nutrimenti, alicubi compreffiora, acnutrimentimaioris,item
calidiora,feufrigidiora,obquam diuerfitatem alimentorumal trix virtus ,
&concotrixhepatis,ſanguinisque effetrixfan guinem calidiorem ,
autfrigidiorem gignit,itemautefficacio rem, autimbecilliorem. At ratione
vaporum, &exhalatio numduplici modoalteraturcorpus. Primomodo, utimmixti
Vapores,& aeri inſpirantur, adeoqueadſpirituum generationem , quibus
quoadmo exalationes materiamfubminiftrant,faciunt . Aliomodoconciperedebe- res
ſpecter. musfluuium veluti, vaporum (vaporeslatèaccipio)noscir cundantem, &
inquoperpetuò mergimur. Eiufmodifluuium interpretatur Ariftoteles
inantiquorumdictis Oceanumcirca Lib. 1.Me terram circulariterfluentem
Hicergofluuius,cum ex vapori- 3.cap.1. theor. fum. busconsistit,
quifuaptenaturafrigidifunt, &humidı, calidi verò, vt a
Soleeleuantecalfiunt, corporaquoque,que ambit, bumefacit , atqueemollit : at
corpora mollia præficces extendi ampliuspoffunta calore animalı, adeoque
proceriorafieri; nam ea 48 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
eaquoqueetatefolumcorporaaugentur,quamollitudinem , ac teneritatem
conferuant,fcilicetpueritia, &adolefcentia . Cum
veròfluuiusidemexhalationibusſcatet, calida, &ficce,que funt,
corporaduriora, & contractiora,ideofiunt. §. Tertius . Digreſſiuncula de
proceritate Inſu brium:& curnuncGalli minores,quam antiquitus corpore fint.
REGIONES hincirrigueprocerioreshominesfaciunt, ita Infubria,
&cateratotaItaliæ pars,queLombardia nunc vulgò dicitur, proceriores,
utplurimumhomineshabet,quam Romandiolanoſtra; nosenimminusmultò aquofam regionem
babemus . Galliapariteraquofa, &irriguaest, undeprocera antiquitus corpora
gignebat. Quibus ideò Romani,&Itali nucfint Cur Galli
preexiguitateerantdefpectui, uttestatur Cafar . Atquifit Utbreuiores m Doritate
nunc,utbreuiores multofint Galli,quamantea?nequeenim ræ,qua an-
maioresfuntItalis ,imòferè minores . Caufamegoreijcerem imò ferè tiquis tem
poribus. vita . in multumalimentum; quinquiesenimfortè indiecomedunt;
deprimiturautem calorcopiaalimenti,netollatinaltumcorpus. In Lycurgi Quocirca
Plutarchuseamcaufam afferebat, quamobremLa cones procereftature
effent,quodparuo cibo erantcontenti. Caloritaque poterat,
nonoppreffuscopiaalimenti , inaltumſe, 1 corpus tollere .
Etrufciregionemficcioremincolunt,t) mi nore etiam multo cibo utuntur, ut ideo
æquent proceritatem Infubrium,nonequetamen ,acillicraffifunt . Hocverding
uniuerfum afferipoteſt, aeremhumidiorem, in quo &frigidi tas
præftetaliquopacto caliditati, ad vberioremnutritionem;
cibiquefumptionemdisponere, vt videmus Infubresampliore, quamnos
uticibo,&Gallos, quamInsubres: obaeremfcilicet humi LiberSecundus. 49
humidiorem,frigidioremquefimul.Frigidi,fcilicetbalnei vires,
&effectumimitatur, cuius estexcitarefamem, ut videmus inpuerisſeſeinfluuijs
abluentibus . In ciborumergocupediam propendent,qui eiufmodiregionem incolunt:
atficca regionis incole multò minusealaborabuntpropenfione,&adparfimo
niamerunt,ſeu ad victusparcitatemaptiores,utLigures,& Tufcos modò videmus,
&Hispanosmultòmagis. 6. Quartus . Quaratione vapores ad ſpirituum
generationemvariamconferant, indequeadmores. ATprafentiusmultò, &
validiusin moresagunt vapo res,quàinspiratispiritibus generandisVariammateriam
bibent. Spiritusſua varietate ad variosinclinare moresan tea vidimus, varios
autem eleuari vapores ex diuerſoſolo hincfuccinolècolligamus. Cumterrafuerit humidaſua,vel
adiunctahumiditate vaporesemittit: cumficcaverò,exhala ex tiones:
exhisspiritusficciores , & calidiores, exillis quidio res,ac
minuscalidigignuntur. Cumterra eftfoluta,pluresef fundit ,&craffiores, cum
ſpiſſa pauciores , &fubtiliorespro tenuitate meatuum,per quos
materiaemittitur: expingui ter rapinguiores eleuantur,ex macratenuiores,
acdepuratiores. Si ergo &spiſſafueritterra, ¯a, vaporestenuiores,
acde puratiores multò eleuantur, unde etiam spiritus pro materia qualitate
tenuiores, &purioreserunt, craßiores excontrarijs differentijs,
acobefiores,impurioresque. Montanis,utpluri mumlocis,¯edo, &
spiſſitas terra inest, ſpiritus etiampuriores,ficciorestamen, quamparfit;
undeperspicaces quoqueincole montiumfunt, )iracundi. Animaduertendum tamenest,finimiafitmacredo,
&denfitasfoli,feu ſpißitudo, D tum 50 Deconiect.cuiufquemorib.&.
tumpoſſetam inopem, &paucam ſpirituummateriamfubmi niftrari, ut
fpirituumpaucitatelaborentincola. Quoexdefe Eturedditurhomointriſtitiam
pronus,neque admodum potis functionumprestantium
animiobinſtrumentiprimarijinopia, fcilicetpinguiores spiritus,&craßiores,ac
multi,conſtantesho mineserunt etiamaduerfuspericula, nonadmodumtamenper
Spicacesingenio , acutique . Atquoniam Spirituslaudatißimus erat,qui multusfit,clarus,fubtilis,
calidus,&humidusmode ratè, regio etiamadeiufmodi fpirituum
materiamfubministran damaptiffima erit,qua temperat contrarias qualitates v.g.
aquosa, tSpiſſa,veluti montesaquofi; bumiditas enimadco
piamfacit,&adhumiditatem ſpirituum,quantam requirit gaudet.
temperatusſpiritus : at spiſſitudo adpuritatem, &fubtilitate. Perufiatem
Perufiahactemperiefoligaudet; estenimis monsaquofus: ac perider Soli cedit
ventorumperſpiratio, que vaporesagitationepurgatio res reddit .
Eademquoquetemperie gaudetlocusaquosus,& macer, licet
campestris,ſiperſpiratus &ipfefit.Mutinenfium م hacestconditio, quorumagri
macrifunt, undeexPliniouna cum Parmenfibus gaudent lanis optimis; estque
eaplanities cum amontibus diftet, &avallibus,leniterqueaßurgat,ad Mutinaval
modumperspirata . Estadeò aquofaMutina, utquicunque deaquofa. in eaCiuitateputeumexcauareaggreditur,
illifonsinfuturum perpetuusprofluat. Patauini, &ipfigaudent perfpiratione,
acpinguehabentfolum, t )minusetiamaquofum, undeadar mamagis,quaadliterasfacti
videntur. Quodconfirmatpau citas virorum inliteris illustrium,quiin
celeberrimiGymna ſijtampreſente,tamquediuturna occafionefloruerunt; intanta
præfertimamplitudineCiuitatis. Atfiin pinguiſoloaliqua commifceaturputredo,
utin CeruienfiumCiuitate, ubilimus multusinaftateputrefcit,tetroqueodorelocumcomplet.In
eiuf modi , LiberSecundus. 1 51 modi, inquam,locisſpiritus impuri gignuntur,
acliuentes,qui &inmores liuidos,acmaloshominesredduntpropensos. 5. Quintus.
Quædixeritdeijſdempenèdifferen tijsHippocrates, remittendoinaliumlocum. HIPPOCRATES
eafdemdifferentiastangit,quique Lib.i.deae easmoresfequantur, exponit,
videturquediuerfa anoftrisdi- locis,c.vlt. re, aquis,& cere,
verum,quiaconiungitfitum,&quapiamalia,ideofunt in alium locum reijcienda .
Reijciemus itaquepoftfermonem defitu . Cap. 6. §. Sextus . Deaccolis fluuiorum
,&lacuum . : FLVVIORVM accolein eorum conditionemincidunt, quiin
vaporibusdegunt,vaporesqueinſpirantpuriores,eòta men, quòfluminamaiora,
&fluentiorafuerint,quorumaquæ nusquamstagnent. Quàenimlentucurritflumen,
ibi vapores craffioresfunt . PoftquamPadusRheno, velalioobice impe :
ditus,nonfluuitFerrariam,utantea,craffioresmultòvapores CuraerFer exeiusalueo
exhalant. MeminicumPatauiodomumredirem, rarię factus utineum locumdeueni, unde
imminentem Ferraria aerem fitcraffior. viderepoteramus,nebulosumeum,
acfatisdenfumapparuiſſe: dum verò Patauium verſus oculosretorquerem,purißimum
cælum, acaeremundiqueprospexiffe. Hocipfumadhucmagis accolis lacuum accidit,ut
Mantuanos confpicuaplerunquene bula,quamipfifumanam vocant, occupet. Quæergode
vapo- Fumana , ribusantea diximus ,bispræfertimtribuereoportet : nam, &
Mantuanis. illis effectus iam dicti pro maiore vaporum copia euidentius
inerunt. S. Septi dicatur D 2 52 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. §. Septimus .
De accolis maris. AT marisaccolealiamconditionemcontrahent,cumaqua Ariftoteles
enimfalfaimbutafit exhalationibus, illisquecombuftis, quæ ex 2.Metheor. mari
exhalant,nonpurusvaporfunt,fedexhalatioquoque,fic cioresitaque Spiritus in
illis proficcioremateriagenerabuntur ; quodque anteafinximusbalneum,ficciuspariter
erit; unde in iramfuntproniores,quam,qui in merodegunt vapore: neque
tameficcaprorfus erit ſpirituum materia, cum & vaporesad
iunctoshabeatpotius ; ergoinqualitatehumiditatisfpiritusgi
gnenturfermètemperati . Unde maritimiincola,ſiabfuerint aquapalustres,&
ingenio,acumineque mentis, &vigoreani mifatis vigebunt.
Veneti,Ianuenfes,Anconitaniquehocfuo Veneti cur exemploconfirmant.Licet
Venetiinestuarijs,nonin marifint, rib.fint,qua mitioresmo atrei, ) locipropinquitatepro
maris accolishabetur,&haberi Ianuenfes. debent, tamenquodin estuaria
aliquid prolabaturfluuialium aquarum ,&exterra circumdante aliquid
afflet,humidiores adhucfpiritus, 1 mitiores mores Ianuenfibus naturaobtinent .
§. Octauus. Deaccolis Paludum. PALVDIS autem, utdeharumetiamaccolisloquamur,
Lib.1.c.4. induplicifuntdifcrimine iuxta Vitruuijfententiam:aliæenim,
cumpropèmarefunt,illoetiamaltioresfunt, adeò, utfoſſisad mareductis, in illud
aquasfuasdeponant ,&marisfluxuma rinisrepleanturaquis : alia
veròpaludesinferioresfunt mari , adeoque nonhabentprofluentes exitus .
Salubresprimæ,pesti lentesfecunde. Accoleprimarum idemferre,quodaccolema ris,
&præfertimestuariorü,utVenetipatiuntur, eandemque morum LiberSecundus 53
morum, acpropenfionumconditionemfubeunt . Ataccolaſe cundarum peftilentem
aeris, infaluberrimum corporisftatum fortiuntur, mores quoque liuentes,
morososque, ac degeneres nancifcuntur,fomniculoſosq;
quoqueefſſedocetAriftotelesfeſt. 14.probl. 11. §. Nonus.
Additiodecibis,&potu. INCLVSIMVS inſolocibum,&potum, utpotè,quiab
eopermanent : attamenmultapotuiſſentdicifeorfum,quemfin gulimorem velinferant,
velintentent. Ut enimprofuis qualitatibus, caliditate,frigiditate ,ficcitate,
humiditatein re ſpondentehumoreaptisuntbilem,ſanguinem,pituitam,melan choliam
mutare, admoresitapertinent, uthumoresincorin fluentes,inmaßafanguineaelati,
nostramin moresinclinatio nemafferant : quantumtamen,
&quousquealibidicemus,fi cutiquantum crafis ciborum,&
qualitatesinterdumrefran ganturab hepate. Eftaliaciborum differentia, que ineorum
Quæciborů lentore, accontrarioconfiftit : vocat alicubifubftantiamGale nus :
dequanositeminfraſuoloco. Facitlentoradrobur,cumleno. calor ventriculi tantus
eft, ut cibum concoquat:attenuitas ingenij acumenpromouet . Atcumiamquædamde
cibisdixi mus, t) quedamſubſequentibuslibrisdicturifimus,contenti
itaquedictis,& dicendis,decreuimusnihil nuncaliud fubijcere breuitatis
caufa, eò magis,quòd lecto res poffunt addifcerea Medicis, quos illi cibos bili
, aut reliquis humori busgignendis aptos iudicent. * D De 3 ſubſtácia vo cetur
a Ga 54 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Deaere,etde ventis. CaputQuartum. §.
Primus . Deaere. Xſolo,firectèæftimemus,nascunturaerisqualitatesma FXfolo,
ximaexparte. Triaenimfunt,queaerem mutant, cli ma,cuiusratiocommunis admodumest,
venti,quorüratioex trinfeca est, & vapores, exhalationesque , quæ ex terra
ele uantur, in aeremque diffunduntur, &commifcentur,queiam eft
intrinfeca,&propria, acpeculiaris ratio. Aerquidemipſe
perſevniuseftcrafis,calidusfcilicet, ethumidus,vniusquete nuitatisfaltemindiftantia
equali a terræ , &aquafuperficie, at acomixtis
vaporibus,fiueexhalationibushabet, utpurior, impurioruéfit,
craffiorautfubtilior, & reliquasobtinetmemo ratas differentias a Sc
Scriptoribus claritatis,obfcuritatis, acne bularumhabitus.Nullaergo est
magispropriadifferentiaaeris, quam,quæèſoloafflat. Quod
veròbicdequalitateaerisdici mus; deconfistente , acperfeuerante
crafieiusloquimur, non detranfeunte, acfugaci: nempeaernebulofusduobus modisfu
mipotest, alteroquidē,quòdfuaptenatura,atque utplurimum nebulofusfit , altero
modo, quòd aliquandonon denominatur verènebulosus,quiinterdumnebulas patitur;
nametiampu riffimus aer nebulisinterdum offufcatur: at nebulofum dici
mus,quifuaptenatura,utplurimumquenebulaspatitur. Hoc itaquemodo nunc aerisqualitates
accipimus,adquasconcur runtetiam venti,nempè ut ventisobijcitur,exfalubribuslo
cis, autinfalubribusprocedentibus alterarinatus eft. Adquem pertingit
ventusexpalude pestilenti,isex ventispeſtilen tem conditionem acquirit,
prestantemcontra,fiexodoratolo 60 LiberSecundus. 55 co afflet; verbigratiafi ex
ingenticitriorumfylua; odoratus enimisafflatus, acputredini
valdecontrariusaerem mirumin modumperficit,achomines
ineodegentes,&ipfuminspiran tesrecreat,purioribus demum spiritibus complet.
Atde ventis nuncloquamur. Interim Gal.purūaeremdefcribitlib. 1.defan.
tuenda.cap.11.omnesquefermècauſasimpuritatis adducit. §. Secundus. Deventis .
VENTI igituralijparticularesfunt,quiſcilicet alicuius regionis, aut lociproprij
, eiustractum nonexcedunt: alijcom munes ,motuqueſuo plures regiones peragrant:
illipro loco, materiaque,undenascutur, variantnaturam,ofqualitates: bi
veroprocardinibus , undeflant, diuerfilongeinterſeſunt. Utrumfcilicet ab
Oriente, anab Occidente, abAuftro , an a Septetrioneſpirent ,an abaliquo aliointeriectorumpunctorum
Horizontis . Qualitates, ac virtutesfingulorum ventorum traduntura
Scriptoribus,præfertim ab HippocratedeAere, a quis,&locis,capfecundo,
abAuicennaprimicanon.fen 2. abHalyAbb. lib.s.Theor.Cap.8. §. Tertius. Deventis
Septentrionalibus. VENTI Septentrionales ergoexfententiaHippocratisfa ciunt
hominesedaces, nonbibones , morumquepotiusferorum, quammanfuetorum : coniungit
autemipſe cum ventis aquas, quæfuntdure,&frigida . Sirem verò ex iactis
principijs deducerelubeat,quoniam venti Septentrionales vapores atte
nuant,acpurgant,ideòpurioresquoque Spiritus, ut generen--tur; efficiunt. Qui
ergo mores confequuntur puritatem fpiri D 4 tuum Venti qui dem pprij , quidamcó
munes. 1 56 Deconiect.cuiufquemorib&c. tuum,biex ventisSeptentrionalibusperfeexcitantur.
Dico perſe, namratione loci plerumque impeditur effectus, verbi
gratiafiquæciuitasobuerſaſit Septentrioni,&agrum vligi nofumhabeat,
Boreasquidemtenuiores reddet vapores,quame ipfiperſe effent,
nonadomnimodamtamenpuritatemadducet. Pro climatibus prætereaeffectus
ventorumvariabuntur; a lios enimprestabit Boreas effectus in Septentrionali,
aliosin Auſtriali climate . AdSeptentrionem,Boreamqueproportione quadamceteri
ventiadSeptentrionem accedentes rediguntur. §.Quartus. DeventisAuſtralibus.
VENTIAuſtrales vaporescoguntpotius,aeremque craf fioremreddunt ,
undeimpuriorumquoque,&craffiorumspi rituummateriamfubminiftrant:
idquefuaptenatura: ex acci denti
vero,feuexconditionelocipoffuntillilaudabileseffectus producere,
nempèfiregioficca, &frigidanimiumfuerit,corri gent illi exceffum, &ad
mediocritatemadducent. Ex doctri naHippocratisnonreddunthomines admodum
propensosinci bos, &potum.
§.Quintus.DeventisOrientalibus,&Occidentalibus. VENT1
OrientalestemperatiſſimifuntHippocrati, aquas optimasfaciunt, &moresadintelligentiam,
&iramprestan tiores Septentrionalibus : at Occidentales ventosaquofiffimos
JudiciaAu torum. dicit, autumnoquefimiles , &impuroaere uti eiusmodiinco
las attestatur. Sedfi ventosapoſitu ciuitatisfeparemus, ven thorisdefa- tosOccidentales
egononiudicomalos, ut Hippocrates , neque lubritate ve minus laudabiles
Orientalibus , ut Auicenna: nam expe rientia LiberSecundus. 57 rientia
ipſadocetZephiru,Fauoniumvéfuauiſſimüeſſe ventü,
cuiflorumpropagationemeritotribuuntPoeta,acrerúomnium. Namfimulacspeciespatefacta
eft vernadiei, Etreferatavigetgenitabilis aura Fauoni, Aerieprimum
volucresteDiua,tuumque Significantinitum,perculſe cordatuavi.
EstauctoritasAristotelis 26.fect. probl. s 7.tt )antea43.
ubidiciteumferenum,clarum, atquegratiffimum,temperatif
fimum,præterearationemquereddit,prefertquoque Subſolano Homeri auctoritate, qui
dicitper Elyſioscampos ſpirare . SedZephiriaffiduèſpirant, auræquefalubres .
Lucretius. Preterearatio aliafubeft;namOccidentales ventiexcitan- Occidenta tur
abOrienteSole,maneenim Fauoniusſpirat,poftMeridiem, citantur ab Subſolanus;
quiideò a Sole vergenteadOccidentemexcitatur: Oriente So les venti ex
ateffectus Orientis Solisbenigniores, &fecundioresfunteffe- lesabOcci
le,Orienta Etibus eiuſdemOccidentis. Atficiuitatis, &lociaspectum , dente.
adOrientemconferamuscumaspectuad Occidentem,certè ille hoc multòlaudabiliorest,
utetiamfateturin 7.Polit.Ariftote les; etenim Sol Matutinus , acOriensblandius
recipitur, cum enimafrigorenoctisadcaloremdiurnumfittranfitus,aperiun tur,
& explicanturcorpora , &pori animantium ,imò t) rerum , altiusque
influxus caloris Solis ad mittitur, & blandioretactu: at vefpere
fittranfitus acaloreadfrigus,adeo que constipantur corpora arctius,atque mali د
gnius admitti turfola ris radius, eiusque efficacia . De A 58 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. DeSitu. Caput Quintum. S. Primus . Variediftinguitur
Situs. Dſitumiamtranfeundum . Situsestaspectusloci ad
hunc,illumvéCalipunctum,Orientisfcilicet,aut Occiden tis; qui
ideòpotestitadiftingui: velenimomnibus Calipunctis estapertus, velnulli,
velbisquidem apertus,bis vero tectus. Apertusomnibusest, veluti cacumen
aliquodmontis, autlo cus campestris, intracuiusſenſibilem Horizontemnullus mons
affurgat ; estnulli apertus locus concauus, aut conuallis undi que montibus
cincta. Inquorum intermediofuntloci quiex. gr. Orientipatent,
attegunturOccidenti, Septentrioni, ) Au firo, velpatent Orienti , &
Septentrioni, &Austro, &oc culuntur Occidenti, velduobus patent,
duobusque alijs te guntur,velnulli cardinipatent, at alicuiinteriectopuncto, ut
qui locus obuertiturinter Septentrionem , & Orientem.ex.gr. utrecentes
nuncpartiunturHorizontem ; Greco, autmedijs inter eum ventum,
&Boream,Subſolanumvé ventis,feu ventorum quartis .
Verumtantadiligentiadiuifionis nonfa cit ad hoc institutum:fatis est
principaliores affectus pertra Etareinpræfentia . §. Secundus .
Duoeſſeimpedimenta,quæaſpectum alicuius cæleftis cardinis occludunt.
CONSIDERARE autem primumoportet duoeſſe impedi menta, quamobremlocusalicui,
velaliquibus Horizontis car dinibus nonpateat;
aliudnaturalefcilicet;aliudartificiale: na turale LiberSecundus. 59 turale
estmons, autcollis,& demum aßurgentisterræ tumu lusabquis: artificiale
verdest edificium , velexædificijfor manafutur; præfertim vero edificatio
univerſe Ciuitatis a ſpectus alios aperit alios claudit,ut enim via
Ciuitatisexpor rigunturin aliquem ventum,acCelipunctum,illiquoquepun Eto, ac
vento apertaestCiuitas: utquefeneftra,acaditusdo mus, pariterilli
diciturexpofitadomus . Vitruvius,quinole- Lib.1.c.6. bat alicui
ventopatereCiuitatem, viasducebatnonfecundum diametros, fedfecundum chordas
Horizontis. Poteftergo edifi catio, eiusqueformaclaudere,t )aperire, cuilubeat
vento, ) afpectui Ciuitatem,acedificium . §. Tertius . Demoribus ex ſituvario
naſcentibus . SITVS &ratione ventorum alterat mores, &ratione
afpectusipfius. De ventisiamdiximus,quasfingulimorum differentias faciunt : id
vnumfubijciemus de locis undique perspiratis,
&delocisnihilomninòperspiratis . Primòergo cumomnibusexpofitifint ventis,aeremperpetuòagitatumin
Spirant incole; acagitatio extenuatpotius,atqueexpurgat,vn depurioresearatione
ſpiritusobtinebunt.Ariftoteles eſt viden dusfect. 1 4.probl. 7. præterea
mutatioiugis ventorumperpe tuamquoquevarietatem aerisfacit,nunccaliditatem
inducen do,nuncfrigiditatem, nuncficcitatem, nunchumiditatem: at mutatio
(utHippocratestraditdeaer. aquis, &loc.cap.12.) animum ad
exercitationemexcitat : exercitatio vero ,& la- Mutatioani bor, ad
utilitatemducit. Sicciorapræterea corpora, t) durio- citationem ra ventorumperpetuailla
perspiratiofacit,utalibiquoquedi- excitat. & xi. Contraloca undique clauſa
craffum, ) Stagnantemaerem continent,undespiritus
vitiatoshauriuntincole,corporaquo mű adexer que 60 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. quemollia, &defidiofa unàcum animisfuntinertia,acfom
nolenta. Hipp.cap.eod.1 2.fcribit,quilocaconcaua,pratenfia,t eftuofahabitant
ventosquecalidosplusfentiunt,quamfrigi dos, aquis utunturcalidis,himagnos
effenonpoffe . Viri litas autem,&tolerantialaborisnon
equaipfisineft.Ceterum autequibus ventisexpofitos effepræstet,iampatuitexdictis,
perfefcilicetloquendo, ratione tamen alicuiusadiunctiprestat exciperepotius
Austrum, quam Boream,cumfcilicet locusfue ritfuapte naturafrigidus,
velobcelfitudinem, velobclima . D. Marini Oppidum Nonprocul a
nobisabestoppidumD. Marini in editomonte conferuat li
pofitum,quodtotumpatetAuftro, nihilBoreæ praterfummam bertatemil- arcem; tt Je,
&tercen ) estlocusfaluberrimus,&benemoratuspopulus,qui tis ab hinc
interpotentiores,& cupidosprincipatusferuauit , &feruat annis. nuncquoquelibertatem
; nempècaliditas venti,&fitusfrigi ditatemloci temperat, & adiustam
mediocritatem adducit. In Borealibus pariter regionibus habitationesprestat
expofitas effe eandem ob causam Austro , quemfitumferuant noſtre
rusticanedomus. §. Quartus. Deaſpectibus. Ex
aſpectuautemlocorü,&punctorumHorizontis,pre clufis ventis, naſii
videturtantum maior, minorqueletitia, tristitiavé . Equidem lumen,
)temperiesqualitatum,fri gorisfcilicet, caloris,humiditatis, &ficcitatis
voluptatem, acletitiamafferunt: contraluminisexiguitas, & caloris,fri
Afpectus goris véexceffus tristitiamingerunt . Quare Orientalisafpe gratiffimus
Orientalis Etus latiſſimusest,nam temperatusexea parte calorpre Se omniŭ eſt.
ptentrionaliparte,exqua vehemensfrigus,& Meridiana,ex qua vehemenscalor.
Luxquoquegratißima, eòquòdextene bris LiberSecundus. 61
briscumerumpat,comparatiopropriaobfcuritatisgratiorefa cit eius reditum .
Occidentalis afpectus estipsequoque perse temperatus :
atcumluxtumadtenebrastendat,exMeridiano fulgoreminusgrataoccurrit . Australis
aspectus illustrisqui dem eftfulgentiorquinimò reliquis, atcalore excedit, unde
nonæquègratus. Septentrionalis minimèomniumiucundus, qui luminedeficit, &
exceditfrigore. Ethæc perfeloquendo, namcõtrainfrigidisfuapte naturalocisAuſtralispoſitusſum
moperègratuseuadet,calorefiquidemſuo temperabitfrigus, lumine
complebitprospectum . Idem monet Vitruviuslib.6. cap.1.Contracumalocaferuida
fuerint , Septentrionalispoſitio Summoperèiuuabit. IdemVitruuiuseodemloco;
frigorefiqui demtemperabiturcalor; cuitemperiei,acrefrigerationi cum mi
nuslumendeferuiat, eaipfaauerfio a luce tum grata erit . Ve
rumqueperſeſuntpræferre illisoportet,quæfuntperaccidens.
Denationum,acgentiummoribus,seupropen fionibus. Cap. Sextum . 6. Primus .
Quæconfiderentur in inueſtigandis nationum moribus. : TIONVM,
acgentium,ciuitatumquemoresexpre cedentiumomniumcombinatione colliguntur.
Debemus fcilicet climaconfiderareſolum, acfitum; quaetiaminconfide N ratione
venti,&aercontinentur. Prudenstriangulorum, J ſtellarium rationem Astrologis
relinquo,&Demoniacosaffla :: tus Platonicis.
Demoribusautemnaturalibus,feudepropen fionibusloquors ſcio enim morales, )
aduentitios noneofdem Qui mores mutētur,& eiufdemgentisperpetuòeffepro
variagentisfortuna,atquere cur. gimine 62 Deconiect.cuiuſquemorib.&c.
gimine,demumquediſciplina.Hippocratescur: naturalibuscau
fisetiamdifciplinamconiunxitin lib.deaere, aquis, &locis ; Afianos
enimdixit eſſe timidos, &imbelles,quodregibusfub eßent,&Scythas
defidiofos,t inertes,quodinpueritia, & prioreadolefcentia,ſederent perpetuò
incurribus, illisque ve berentur. Seddifciplinaaliuminhocoperelocumfibi vindi
cat; denaturalibusnunccaufis, acmoribusagimus . §. Secundus.
Devarijsgentibusquidvarij Scriptores dixerint . Ifidorus.
RECENSEAMUSprimum,quidde varijsgentibus varij Scriptoresdixerint; pofteanos
exiactisprincipijs rem aſtima bimus. Ifidorus ergoin Ethymologodicit Afroseffe
astutos, acfraudulentos, Gracosleues,Romanosgraues, Italosfero Vitruuius .
ces,acrisque confilij . Vitruuiusincommuni Septentrionibus Subiectas gentes
aduerfus vulneraaudaces, meticulofasinfe bribus, acmenteſtupentes:
contra,quefubAuftroinfebribus Securas, aduerfusferrum timidas afferit; mente
autemexpedi tas, &celeres. AtinparticulariItalos, utin mediopoſitos,
pollere &confilio, &animirobore, adeò, utconfilijs refrin
gantAquilonarium vires;forti manuMeridianorum cogita Ariftoteles. tiones.
Ariftotelesincommunidicit Europeos ,quiqueinfri gidis regionibus
degunt,abundare animo, atparum ingenio valere,&artibus: Afianosingenij ,
&artificij multumba bere,fed carereanimofitate : Grecos verò,utinter eosme
dios, &animi robore, 'ingenij viribuspræstare,adeoque orbisimperioaptos,ſi
in unamRempublicamcoalefceret; ut quod VitruuiusItalis, &
Romanistribuit,idGracistribuat Po'emon. Ariftoteles attamen exitus
Vitruvijdictofauet. QuePolemon : dicit , LiberSecundus. 63 dicit ,
adeoimplexafunt, &vitiata, uteaadducerenonfit opera pretium . Ptolemaus ex
triangulis, &dominantibus Ptolemæus. Stellisfingularumgentium moresdeducit,
verùmidnegocium nos iam Astrologis reliquimus . At Maternus dicit Scythas
Maternus. eſſe crudeles, Indosregia nobilitatesplendeſcere , Gallos amen
tes,&inconfideratos, Gracos leues, Afroslibidineferuere, Si culos acutos,
Hifpanos tumidos,&iactabundos, Ægyptiosfa pientes,Babiloniosprudentes:fedHippocratesincommunidi-
Hippocrat. xitAfianos (Australiorem Afie partemintelligit,de Septen trionaliore
enimfeorfumdicet)effebenigniores,toperiofiores Europais, at minus viriles,
minusqueaudaces,aclaborum , ærumnarumque minus tolerantes , neque etiam effe
vult in amoreconstantes eiuſdem generis , earundemque perſonarum;
quibuscumiungitÆgyptios,&Libycos, eofdemfcilicetmores his
tribuit.Atdeincepsdeillis, qui addexterăHyberni So lisOrtusfunt usquead
Meotidempaludemdißerit : verum ego arbitrorlegendumad dexteram estiui
SolisOrtus, nõHy berni;fecus enim comprehenderetbac circumfcriptio omnem
Afiam,dequa proximadixerat. Intelligitautemfrigidiores Afiaregiones; meminit
veròpræfertim Macrocephalorum, Phaſianorum,quorumtamenmoresnonexponit,nifiquod
fegnioresad laboremPhaſianos afferit. Ceterumexprincipijs Hippocratis ,
cumeospopulospluribus temporummutationibus fubiectosenunciet , oportet
viriliores, &bellicofioresreliquis Afianisfateri; nam )
idemHippocrateshachabetverba . Cap.9.infi. Inuenies autem &Afianos ipfos
inter ſe differentes plurimum,generofiores alios,aliosdegeneres,quorú
omniumcauſaadtemporummutationeseſt referen da. DeScythislongèpluradicit,
quam,queincompendium duci queant. §.Ter 64 Deconiect. cuiufquemorib &c. : i
§. Tertius . Satius eſſemores nationum ex obſer uatione depræhendere ,quamex
caufarum combi natione . LONGE fatius estex obferuationepreſentesnationum mores
eruere, quamindagareexcaufarumcollatione . Inobfer uatione veròetiam
difciplinapublica continebitur, quæprogen tisfortuna variat; ex.gr.
CumRomani,Italiqueex communi catione OrbisImperiopotirentur ,fuperbi
erantfupramodum, culo cinxit Popilius cir undePopilius &
circulocingereAntiochumaususest,&An Antiochum
tiochusillifuperbiamgentisobiecit, dumrefpondit ; Romanum Regem. effetibi
animosfacit . Apuleiusin milite aduerfus olitorem ar rogantiam
repræfentatmagnam, nifipotiusmilitie id,quam gentis
vitiumfuerit:nuncHispanitumore nos excedunt,quòd multis gentibus imperent,
ItaliImperioexciderint. Gallianti quitus colebantItalos, quibusfuberant, undeRutiliusGallus
felices vocat,quiin Italia eſſent nati,atpostImperijcafum,flo
renteGalliæregno,nos spernebant,quiſpretus occafionemdedit equeſtri certamini
inter Gallos,&Italos terdenos,cuiusmemi Lib.s.hift. ! nitGuicciardinus,
quotemporeHifpaniduceConfaluo cũGal lis deNeapolitanoRegnodecertabant :
palmaautem penesIta losfuit.Siergohocmodonationum, ) gentium, Europearum nempè,
moresdefignareplaceat ; hic videturcatalogus. : §.Quartus. Hifpanorummores.
HISPANI fuperbi, t) elati, cumexteristamenpotius grauiter, quamcontumelioſeſe
gerunt . Sidiſciplinamdemus, potiushonoris zelatores,quamfortes,
accontemptorespericulo rum : LiberSecundus. rumfunt; undeTyronesHispani non
admodum prestantes Hifpaniplus milites habentur,funtque.
Verumſidiſciplinemilitariſedent, plina quam 65 valentdifci inuicti euadunt .
Nonfuntadmodum dediti artibus, &ad natura. ſcientias ingeniopotius
Stabili,quàmmagno, &attentopotius, quàmflorido; hinc nonmultum inlinguis
valent. Adpru dentiamamplius,quàmadſpeculationem videnturfacti:proni
verdinPhilautiam; undeſuapotiuscommoditate,quàmalie
noexiuredeliberationesineunt,quastamenobtentumirofem perexornantes approbant,
minusfaltemperspicacibus . Hac cumdico,decommunigentisnotaloquor,
excelluiſſeenimlite ris virosſummos, &iustitiafingulares,facilèeft
monstrare inductione; præcipuèautem Theologia nuncibifloret . ১ §.
Quintus . Gallorummores,&Germanorum. : GALLIprocacesfunt, &ergaexteros
paulòminusinfo lentes, artibus,&Scientijs dediti, acuti plurimumingenio, at
nonæquèStabilitate pollent,ferocesfuaptenatura, &bellico fi,
eximpetutamenmagis,quàmextenoreanimi . Vndefire ſtinguaturimpetus , languent
animo , acflaccefcunt; retinent-nempèantiquam naturam . Inprincipio plus ,quàm
viri, in fine minus,quàmfæminafunt. Utalienaex procacitate, & libidine
ufurpant,itafacile &effundunt. Prouidentianon aquè,acHifpanivalent; unde nontandiu
imperia acquifita ipfi tueri , atque Hifpani potuerunt. AcriorlibidoHifpanis,
atfufiorGallis.. : Germanifuperbi;fedbarbaridicuntur;ferocesinbellohabi
lioresqueferocia,quàmGalli,minusalieniappetentes,quàmre liqui,
undepronioresiniustitiam,artibus excellunt,non equè Scientijs, acprudentia
valent; minusetiam in venerem effer E uefcunt: 1 1 66
Deconiect.cuiufquemorib.&c. uefcunt: at cibis, &potuſeſeingurgitant .
Hicvidetur effe communisnationumgenius: at ab eoplures in contrarias() Albertus
virtutis, & vitijpartesabfcedere,quisnonnouit ?Albertus Magnus,Io
Magnus,Io. MonteRegius,Copernicusparesprimisfuere, teregius Scri
utinnumerosaliosomittam virosilluftriffimos . Imperatores Pani gnus idæa
itidem, Principesoptimos, acprudentiainfignespluresno uimus,quosbreuitatiscaufaomitto.
Galliquoquequotflorue CarolusMa runt t) literis, & omni
virtutepræftantiffimi? CarolusMa optimi Prin gnuspotius
ideaoptimiPrincipis,quamPrincepsoptimusdi cipis. ! cidebet: atinliterisnonnéea
unalausfatis eft;exAccademia Pariſina,tanquamexequoTroianofluxiffeScolafticamdoctri
nam? Nuncveròcumdoctrinafolidiorefupraomnemfidem eruditionem, t) eloquentiam
coniungunt. §. Sextus. Italorum mores,&Polonorum. ITALI
profortunaimperijiamamiſſi,præterquamEccle fiaftici, minuselatifunt,fiin vniuerfum
loquamur . Veneti magnosspiritusretinet, licèt multò maiorescentumabhincan nis,
ampliusvéhabuerint . BenigniusigiturItaliergaexteros
Sehabent,preterquamquodhofpitales etiaminamplitudineim
perijfuerunt,quoddeRomanispatet,quiintegrisnationibus DeJudicijs.
hofpitiumpræbebant ille Siculis,alius Acheus: t) Ptolemaus eandem
illisnotamtribuit. Inlaudebellica propioresfuntHi
ſpanis,quàmGallis,&Germanis,nempèſidifciplinamdemas, inferiores hisfunt
audacia,atfiexerceantur,prestantiffimi Italos cum ſpanis,& mi lites
cuadunt. Hincenimilludanimirobur,quod vniuerfum Campatan orbemdebellare valuit,
nuncquoquein belloBelgico,quodlis Gallis,Hi- dusfuit vere virtutis
militaris,nullummilitumgenus,æquè, Germanis. acHifpane, Italelegiones
(tertiosdicebant vulgò)exerci te LiberSecundus. 67 te,ac veteraneenituerunt .
Fateritamenoportet, cumItalia bifariam ab
Apeninodiuidatur,partemSeptētrionaleadScul tennam
uſquenescioquidGallicumredolerepre reliquaparte,
quecumHifpanisampliusconuenit.Caufa veròinfrapatebit. In hominisacumineHispanosfuperant,ſtabilitateGallos
: at tentionetameceduntHifpanis: ineffectione,atqueinartibusa
Germanisfuperantur (picturamexcipio, inquaItaliantistant cateris) prudentia
naturaliplurimum valent. Expreßit in RomanisVirgilius. TuregereImperiopopulos,
Romane,memento. Caterum in reliquis moribusmedij interHispanos, Gal
losqueconfiftunt. Poloni,quiGermaniæmultispopulisadherent, liberioribus
funtmoribus,quàmGermani,quifunt plurimumfuspiciofi, generofitate etiam morum
illispreſtant, & fplendorem cul Ble tusaffectant,oftentantque: ad
Italosprodiftantialocorum,& climatisplurimumaccedunt. §. Septimus. Mores
Vngherorum , Illiriorum , Græcorum ,&Aphrorum. PANONI
inferiores,fiueUngheri , &funtfubmedijs Galliaparallelis,
&moribusfimiles; bellaces enimacimpetuo fi: verùmcumminuscultifint,funtetiamefferatiores
.Galli enimcontràdiſciplinis,acliterarum Studijsflorent.
Fllirij&DalmatafubijfdemcumItaliaparallelisdegunt; asperiortamenregio, )
nuncabſqueanimarumcultu: bellaces
funt,&durianimo,ficultustamenadeffet,aptidisciplinis,
quòdinliterisD.Hieronymuspatefecit, indifciplinabellica, t Diocletia
imperatoriaDiocletianuspræclarus,fiethniciſmi zelumaufe- nus præcla ras,
Imperator. : E 2 Greci rus Impera tor. 68 Deconiect.cuiuſquemorib.&c.
Gracifubijfdem cum Hifpanis parallelisnuncabſquerullo
cultu,&difciplinafunt. Chriftiani autemgraui tyrannidepref fist
)animis,&opibuscarent.QuiinTurcarumreligionem ceßere , illi iugi
armorumdifciplina exercitipræclarifunt mili tes,acneruusOthomanice
militięfacilèdicidebent;exillisenim præcipuè
cohortesIannizerorüconftant,quæfuntcohortespre torienuncOthomanorum . : ; Aphri
(decultiore Aphrica, eiusque in nosobuerfaora lo quor) acumineingenij
præftant,feruentlibidine. Liuiuslib 29. ſuntanteoesBarbaros
naturęhumidę&effuſæinve nerem. Nonadmodumedaces,Europæisbellica virtutemi
nores,industrij quoque, undein Hifpaniacultiorafuntloca que
Mauritenuere,vtinBetica. RefertAndr.Nauagerius inrelationelegationisfue ad
Carolum Quintum, &agricultu ramadhæc uſquetempora exercebantinHifpaniaeorum
reli quie,quasproximèPhilippusTertius,nuncregnans,expulit.
Ægyptijeorundemmorumfunt. : 7 Anglosob pulchritudi nemD.Gre gorius voca
uitAngelos. §. Octauus. Anglorummores. ANGLI praftantesfunt,& vigoreanimi,
&ingenio, cultu artium , &difciplinarum florent ,benigniquoqueinbo
Spites; amoribus & veneridediti,tumprofanguineotempera mento,cuiſubmixtaest
bilis, tumpro obiectorumirritamento : pulchritudo enim tamfæminarum,quàm
virorumestinfignis, quam pulchritudinem admiratus D. GregoriusAngelis pro
Anglis vocauit , miferatus tam pulchragentis eternam damnationem,que
tumIdolisdeferuiebat ,in Infulæconuerfio nemtotoanimoincubuit ,
&voticomposfactusest. Quærela parnunclocumhabetin Caluiniſmoprafenti . De
LiberSecundus. 69 Demoribus naturalibus,feupropenfionibusnatio numagiturexcaufisnaturalibus,
earumq combinatione . Cap. Septimum. §. Primus. DeHifpanis. VERVM
adpræfensinstitutum redeundopropenfiones
naturalesnationumaperiamusexnaturalibuscaufis , di miſſainterim difciplina .
Ordiamurab Hispania: haca grad. 44. circiterlatitudinisadgrad.3 6. in
Austrumexporrigitur; adeò vtfi mediumcummedio,extremacumextremisconfera mus,fit
australior Italia , & multò australior Gallia Hacitaque
rationeminusfuaptenatura bellicofa: at mon tofacumfit,acasperiplerunquemontes,
perspirataque ,eara tione caliditas climatis afrigiditatefolitemperatur; ita
Canta bripræfertimbellicofi,qui etiamæquè, ac Italiæ mediumbo realesfunt. Regio
minimè in uniuerfum aquosa, undeex-præcedentibusdenſiorcorporis
habitus,utficinorebalneocon tinetur. Reftèitaque Manilius. Afperiorfolidos
Hispania contrahitartus . SterilefolumHispaniamagna ex partedefcribitur, unde
vapores, exhalationesvéexeopura eleuari videturexprace dentibus :
attamennefcioquidaduſtiſepeconiunctumhabents
argumentoqueestfalfasplerunqueaquas ,fifodeatur terra erumpere. Spirituumitaque
materiaterrestriseaexpartered ditur, &ideononequèſpirituspurigenerantur,
atqueinma crofolofuaptenaturagignianteadiximus; indequefit,ut acu menin
vniuerfumnon obtineanttantum,quantum caliditas climatispraborealibus Italia,
&Galliaregionibusexpofceret. し
Andreas Nauagerius E 3 falaces 70 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. Salacesfunt
inVeneremexclimate , &exfalſedine,quamdi ximus:
&quoniamdurioremhabitumcorporisdictam obcau
Samhabent,&ficcioremfpirituminſpirant, verifimile eſt t cordiscarnemcompreßioremipfis,acduriorem,quamGallisef
ſe; undecumafſfueuere periculis , maiorineritillis, acpertina
cioranimitonus,quamGallis,quoseximpetupotius, quam ex tenore
animiaudacesdiximus . Situs etiam multarum Ciuita tumHifpanieparumperſpiratus
est, utToleti,& Burgos, quamCiuitatemLatiniAuguſtobrigamdixere . : §.
Secundus. De Gallis. GALLIfrigidiusclimaincolunt;agrad. enimcirciter s4.
latitudinis ad 43. in Austrum terra illa extenditur . Regio campestris,
&aquosaest,atperſpirataadmodumin vapori bus; undemollioracorporaHispanisobtinent,
& maioraquo que, niſiquedictafuit ratioobſiſteret.Eandemob caufameda
ces,utfupra oftenfum,funt. Verum,quoniamperſpirativa porespuri etiamfunt,
indeque materiaſpirituumpura potiun tur,acutiitaqueingenio: mobilitas
autemingenijacumencomi tatur,quod fi audaciamcum mobilitateconiungas,impetuosos
efficiashomines,nonautemconstantes, &pertinaces erga ma laurgentia . §.
Tertius . De Italis . ITALI Apenninoborealiores uſquead Scultennam,quę
parsLombardianuncdicitur, aquofamGalliæinstarregionem obtinent,
undeadGallorummoresacceduntpropius:atreliqua Italia,tum,quæ adfuperum,
tum,quæadinferum mare, minus multò LiberSecundus. 71 multòaquosaest . Rome pra
caterisfolumfiticulofumerat, eftque,si naturamspectemus,arteque
ductosaquęductusmen te auferamus,quos,quot, & quantos ad commodum urbis
fumantiqui excogitauerint , Magistratus, acPrincipes , & nuncPontificumcura
apertumest: attamen in illis ipfis par tibus nonæquèestfitiensItaliafolum,
atqueHifpaniæ,fi uni uerfumcum vniuerfo conferamus. Caterumenim alicubiHi fpaniamcopia,ubertatequeſcatereaquarumfcimus,præfertim
veròGranate urbs irriguaeft . Mediocritateitaquegaudet Andreas Italia, cumque
Spirituum materiamficcioremaliquanto,quam Nauagerius Gallia attrahat,
&acuminepraftat, &ſtabilitate. Utrum queprestat gradus accedensficcitatis;
ſplendorenim fic- Spledor fic cus , utdicebat Heraclitus, animus
ſapientiſſimus. Et cus,animus quoquecertumexficcitateftabilitatem procedere.
Verumtamen mus. hac,licètfitin vniuerfum Italorumnota,inhacipsatamenilli
fapientiffi varijsgradibusconfiftunt; nempèaustraliſſimapars
&proximeillipartes,excellunthabilitateadſcientias , borea liffime
impetuquodamGallicopollent in mortispericula: medię
partesprudentiaexcellunt,&aptitudineaddiſciplinăbellicam.
MediumItaliaRomaobtinet,intergradumenimtrigefimum Mediū Ita queest
australiſſimępartis, liæ fcilicet promontorij Leu- baRoma copetra latitudoest
gradum 46. quæ videturborealißima latitudo Italia , mediaest; etenim gradus 42.
ipfa latitudinis habet. Dico autemborealißimam latitudinem Italiæ eße grad.46.
proximè; cumenimVenetiagrad. 45.obtineant,cer tèlimesabillis
Italiæintegroproximè gradu abestin Boream .
QuiItaliępopulidisciplinammilitaremadeptibellicofiffimieua ferunt,
interquadragefimum primum, & quadragesimum quartumgradumconstiterunt. Qui
pre cæ terispopulis apti fint ad diſciplinam militarem . E 4 §.Quar 72
Deconiect.cuiufquemorib.&c. §.Quartus. Dereliquorumpopulorummoribus.
GERMANI &climatefrigidiore utuntur,ideoauda cioresfuaptenatura, ) aere
minusperspirato,quam Gallia, cummontibus, &filuis ventifrangantur,
undeſpiritus mi nusdepuratos obtinent, proindeque a Gallorum acumine ab funt:
Spirituumtamencraffitudotenaciusretinet impreſſas re rumefficiendarum imagines,
unde&adefficiendifuntaptif fimi; quocircaartibus, &artificijsadmodumpræftant.Acce
ditad bec patientialaboris ,quameademfpirituum craffitudo exhibet.
Superbiaquoquegentisimmodicacohæreteidem ſpi 3.par.lib.11 rituumcraffitiei , ut
iam docuimus . Poloni, utmagiscam cap.7.8.3. pestres, aere etiam perſpiratiore
utuntur. Ungheri non ubi queaquofamæquè, acGalliregionem incolunt, undepertina
9.ppèprin Strabo.lib. ciores,quamilliinpericulis . Gracimacrumfolum ut pluri
cipium. mumhabent, &præfertimAthene,purißimoitaque ſpiritu tebantur,
undepręstabantingenio, atin climateerant cali diore; ideoque minusfortes,quam
Itali, &Galli,Hifpanique : magnaenimHifpaniapars,
&ferociorfubfrigidioreclimate degit , ut Cantabri, Aftures, &
Humantiniantiquitus, t quamnuncCaftiliam veteremprefertim vocant,quietiamex
Hifpanisclimatacalidiora incoluntexnaturafoli acrioris spiri tushauriunt.
Angliafolumfuaptenaturafulphureumhabere dicitur, undeareng
eiusalbedo,exquaAlbionedictafuit;pro indecalidi vapores, quiinde eleuantur,
climatisrigoremtem perant, exquatemperiehominumingeniafuntadactionem ,
contemplationem plurimum apta . Sed tot dereomnino arduadixiffein
vniuerfumfufficiat; exactèenim ,qui ineiuf modiindagine verſari velit,
ipſumoportetadfingulalocade Scen i LiberSecundus. 73 fcendere,utparticulatim
&folum, &fitusexaminarepoßit, omnesqueeorumdifferentias inuestigare ,
&conferre. Deatatummoribus. Cap. Octauum . §. Primus. Ætates diftinguit. :
AETATES reftantexcaufisnaturalibusmorum; earum autem moresdefcribit
Ariftoteles,qui adtresredigit;ado lefcentiam , mediametatem, &senectutem :
nempèadorato remrefpexit,quicumpuerisfermonemnonhabet,neque enimin illos
caduntpublicędeliberationes, veliudicia, nequeetiam en
comiastesadfolospuerosencomiafua effunderet,fedcuramo ralisdebet puerorumquoque
moresintelligere ,cuiusprefertim etatisinstitutionem, &difciplinam molitur;
quippequæ obno xiadifcipline vere eft, ac multò magis, quamreliquæ ætates.
UndeAriftotelesin 7. Polit. atatem puerilem ab infantia of Cap. vlt.
queconfiderat,partiturqueinquinquepartes; ininfantiam ip Sam,inetatemabinfantia
uſqueadquintumannum,ineam, queaquintoadfeptimumannumpertingit,afeptimoaddeci
mumquartum,a decimoquarto ad vigefimumprimumannu, ratioquedistinctionis
eiufmodi pendetexvariacurapueri ha
benda.Inprimaenimparteobteneritudinëmembrorumpræci
puacuraeft,nediſtorqueantur,inſecundaneaboccupationeali quamentis,autcorporis
impedianturcrefcere,in tertiaiamopor tetdiſciplinamſpectare, quamaddiſcere
puerum oportet,ing. quarta autem parte, &quintadifciplinamdiuidereoportetto
tam. Atnoſtrohuicinstitutofatis eritquatuorætatesconfide rare;pueritiam,
iuuentutem , vigorem,&senectutem . §. Sc 5 1 74
Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Secundus. Nedumexdifferentijstemperamento
rum, fed exinſtinctudiftinguimoresætatum. Qvo
admorespertinet,dequibusnücfolisexinftitutoagi mus,differentiam etatum
reduciadtemperamentorum diffe rentiam, pluresfacilèadmittent,
nempèſenečlusfrigidiustem peramentumreddit,
vigortemperamentum,iuventuscalidius,
quamparfit,pueritiahumidius,&fimiles,acrefpondentes mo rescomitantur.
Verùmpratertemperamentidifferentiampue ritiadistat a reliquis etatibus instinctu,&ὀρμήadVenerem3
impetu ve- namatas pueri non agnofcit eum stimulum,experiturové. Si verò exſolo
temperamento differentiapenderet , minusqui dem,
aliquidtamenstimulieiufmodiperciperet puellusquoque. Cur pueruli
Potiusitaquenafciturſtimulusexinstrumentorumiamaptitu opentant dine,
queanteainepta erant; proindequenullusadcorum fun nereum.
Etioneminstinctuspercipiebatur. Depuerorummoribus. CaputNonam. A InartePoe tica
. Puerorummoribus exordiendo eos Horatius itaexpri mits gestitparibuscolludere,
& iram Colligit, ac ponit temere, & mutaturin horas . Sanè puermobilis
eft, &inconftansexuberantecalore, &hu miditate. Inperpetuo itaque
estmotu ; quod docuit Plato in Secunda delegibus, ubidicit . Tenerioris ætatis
omnes nonpoffe neccorpore, nec vocequiefcere,fedmo : ueri femper,&loqui
velle. Estpraterea cibi appetentiffi muspuer,tum ob corporis
incrementum,tumquia calorhumi dus LiberSecundus. 75 dusadcibosin
ventriculoconcoquendos,queeſtelixatio,plus rimum,imòtotum
confert,tumobiugemætatis eius motionem: adiuuat verò motiodigestionem ciborum.
Ob calorem estin irampronus,obhumiditatem nonferuatdiù. Veneris motus
nonsentit,nequeagnofcit,reliquus tamen voluptatis , ) do
lorisſenſusilliniſolus,faltem maximusineft. Cumitaquefit
voluptatisappetentiſſimus , acutaqueeiusfintadmodumcupi
ditates,indeetiamquerulus,&moroſus, acgemebundus, cum
ſtatimnonfueritfatisfactum eiuscupiditatibus. Hincnaſcun tureæ
conditiones,quaspuerotribuitPlato . Verbaviriſunt. Septimode Eft autempuer omni
beſtia intractabilior; nam cú legibus. prudentiæfontemnondum perfectumhabeat,
infi dioſiſſimus eft, acerrimusque, & petulantiſſimuso mnium beſtiarum.
Ideòob vehementiamcupiditatis, que estacutiffima, est ipse quoque acerrimus,
&petulantiſſimus, atqueob rationisparticipationemfupraalias animantesest ad
explendascupiditatesinfidiofißimus;infidię enim excupiditate rei,
cuiinfidiamur, ) ex aliquo verſutia gradunafcuntur. Hacin
vniuerfumdemoribus,quietatem puerilemcöfequun
tur,fifcilicetipfamperfeconfideremus: ratione tamenpeculia ris temperamenti
huius , velillius pueripoteft multam di uerfitatemfufcipere. Ex.gr.fi
quispuerlongè abundet humi ditatefupracalorisproportionem, obtufasis
cuditatesgeftabit, &hebetudinemquoqueingenijpatietur: atinfuccedeteiuuen
tutis ætate,inqua humor exficcatur multaexparte,utfert etatis crafis,
cupiditates tum aperiuntur; &acuitur inge nium.
QuodBocacciusfabulaturcontigiffe Timoni,aliatamen excaufa. Nosinadagiohabemus
maiorisplerunqueindolis ef Sepueros, qui diùinſtarequorum
NeapolitaniRegnidormiunt, Que indo fcilicetdiùingenium bebes, acrude
præſeferunt . Eft verò idturipueris. cum les æftime 76 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. cummultus calorcopiofiorehumore ab initio obtunditur,quo
deindeadiuſtammediocritatem ætatistracturedacto, laudabi lißimum temperamentum
euaditex multoſcilicet calore, t multohumoreintersetemperatis . Quod
verònuncfupponi muspueritiam effèhumidioremſequentibusætatibus,preter
quam,quodresipſaindicat,Galenusdeteperamentis monftrat.
Deadolefcentia,iuuentutisgmoribus. Caput Decimum . §. Primus. QuæAriftot.dixit2.Rhet.cap.12.fe
cundùm Sigonijſectionem afferuntur & exponun tur , interiectis
annotatiunculis . Dmoresadolefcentiætranfeamus, quosexactiffimè de fcribit
Aristoteles 2.Rhet. loco antea indicato , illis ego contentus ero . Tantum
aliquaad declarationem, cum opus fuerit ,parenthesis
modo,interponam,utquæinterfignafue rint, meaintelligantur, reliquaAristotelis .
AbAristoteleergo exordiamur, eiusque verbis.Iuuenesfuntmoribus cupi di,&ad
ea,quæ concupierint,conficienda parati (No enim differunt ea agere,quærerevé,quæ
cupiunt, modòfacultas adfit)& ex corporeis cupiditatibus venereis potifli
mumdediti (Gaudentquidem conuiuijs, & compotationi bus minustamen,quam
venereis)quarum rerum impo tentesfunt. Inconſtantesautem ,& rerum concupi
tarum faftidiofi (Nonfecundum genusquidem,etenim Semperfubindeferuntur in
venerem,atinparticulari, &pra fertim
corpora,quibusfimulpotitifunt,fastidiunt,aliaque, alia
exoptant)&valdèquidem concupifcunt,fedpro tinus LiberSecundus. 77
tinusconquiefcunt (Concupitare obtenta , &ratio est) quia acutashabentvoluntates,&non
magnas, qua les ſuntægrotantiumfitis,&fames (Horumenimfitis, &fames
acute, & acres;punguntenim veheméter,atparue, quia exiguocibo,
&potufatiantur) & adexcandefcentia, acutaqueexcandefcentiaprocliues
funt, ad eumque impetumſequendumparati;atqueiræobnoxij,quia propterhonoris
deſideriúſeparuifieri patinonpof ſunt:verúægrèferunt,ſi ſibi fieri iniuriam
arbitretur ( Quecauſaire est,quiacalidiiuuenes, &ficciores,quàmpue ri,
undemaioris, &robuftioris irefunt, eademquecalorisra tio eos cupidosfacit .
Feruorin venerem exeodemcalorepro cedit, & exabundantiaſanguinis,
undeſeminequoqueredun dant) Imòpotiusvictoriæ , quiaiuuentusexcellentia mm
appetit; victoria autem eſt excellentiaquædam (Di cunturautemmagisappetentes
victoria,quàmhonoris ,quia certoſtudioquærerehonores, acdignitatesnon eft
curæiuueni lis,quenulliſe certoſtudio obftringit,ſed virilispostea. Iuueni
itaquepotiusexcellentię in uniuerfumappetentiaineft, adeo queetiam victorie .
Quoniamtamen &excellentiaincludit honorem,ideo honorisfub earatione
appetitio nonestfubtrahen daiuueni) Atqueharumrerum ambarum ( fcilicet vi
Etoria &honoris)quampecuniarumfuntſtudioſi.Pe cuniarum autemſtudioſiminimè;
propterea, quia indigentiam(nondumfuntexperti,quale estPittacidictum in
Amphiaraum) Quæcauſamoralis eſt (acphiſica,&ex temperameto eft calor,
quicontrariafrigiditatidifpofitione in ducit;inducitaut auaritia frigiditas,vt
antea vidimus)Neq; malis moribuspræditi funt,fedbonis,quia nondum
multaflagitiacognouerunt(Malos hic mores intelligit omnia 4 78 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. omniain deteriorem parteinterpretari,utdeclaratin
capitede fenibus; boniitaquemoresfuntomniainbonamparteminter pretari) &
creduli,quia nondumfæpedecepti funt, &
bonaſpepleni,quia,vttemulenti,ſiciuuenes natura calidiſunt (Spem,caufalemnempè,
intelligereoportet,fcili cet boniexpectationem,nonautemformalem,quę eſttonusani
mi;huiufmodienimtono virilisataspreſtatiuuentuti. Secun daautemratio) Simul
etiam eſt, quia nondum fæpe opinionelapſiſunt; magnaque exparteſpeviuuut. Spes
enim eſt futuri, memoriaveròpræteriti : iuue nibusautem futuri
eſtmultum,præteriti autempa rum.Primisenimdiebusnihilſememiniſſe, ſperare
veròomniaarbitrantur : & facilèdecipipropter ean demcauſam,quia facilè
ſperant;& fortiores , quia iracundi; &bonafpepleni;quorum illud
efficit, ne metuant, hoc,vtconfidant: nequeenim quiſquam
dumirafciturtimet,&fperarebonialiquid fidentia affert (Quæ
ratiofortitudinisexprecedentibus affectibus, ac
comitantibusducitur,fedetiamextemperamentocalidoducere licet, quod audaciam
facit, velutianteadictumest. Iuuentus autemipſa perſecalore abundat)
&verecundi , quia non dum honeſta eſſe alia exiftimant,verùm alegeſola
funtinſtituti (Sunt,quiduogenerabonorumcredant,aliud, Aliud publi
quorumpublicè, acpalamoporteatlaudare , aliudautem clam, aliud clam celaudatur,
&reipfaeligere,quam distinctionem Ariftot. 1.ſephift.elench. eligitur.
adduxit, & Platoantea . Noncaditiniuueneshecopinio,qui
eafolabonaagnoscunt,quępalam laudantur. Suntautem, que leximperat, ac
monet)& magnanimi,quia nondum a vitadepreſſiſunt, fed rerum
neceſſariarúrudes ſunt; &feipfum rebusmagnisdignumcenſere magnani mi
LiberSecundus. mieſt : idautembeneſperantis eſt,&honefta(fcilicet 79
Splendorem obtinentia)facere, quàmvtilia malunt,quia moribus
potius,quàmratiocinationeviuunt(Mores bicdicūtur,quicommendantur: quaratione
moratumdicimus, quibenèmoratus est. Viuitautem iuuenispotiusex præfcri
ptolaudum, vulgòiactatarumprefertim,infumptibusfacien dis,quàmex utilitatis æftimatione,
&fupputatione: idipfum autemest, quodfequiturinAristotele )Eſt autem
ratioci natiovtilitatis , virtus honeſtatis : & amicorum ſtu dioſi ,
ſodaliumquemagis, quamaliæ ætates, quia conuictugaudent,&nihil
vtilitatemetiuntur;qua renequeamicos (Adeo utfintamicitia iucundeipfi,non
utilisſtudioſe) & omnia in maius , ac vehementius contra Chilonium
præceptum (Chilo enimLacedemo- Chilonis p nius, unusexfeptemſapientibus,
nequidnimis,preceperat) ceptum,vt, ne quid ni delinquunt,quiaomniaagunt nimis;
fi nimis ; fi quidem & mis: amantnimis, &oderuntnimis,&reliqua
omniaeo démodo;quippequi,&fcireſeomniaopinantur, & aſſeuerant, quæ
cauſaeſt,vtomnianimium agant . (Amantverònimisobacumen, &
acredinem,nonobmagni tudinem ; etenim acutas,nonmagnas habere voluntates iam
dictumfuit. Acumen veròcalorisidipfumacumendefiderio rumfacit ; que
estcauſaphiſica, moralemautem,quæeftopinio fcientiæ,iamdiximus)& iniurias
faciunt adcontume liam, non ad malitiam(Excellentiamenimilliquærunt,
contumeliasauteminferendoſeeminere patientibus credunt ; undealienainterdum
ufurpant,nonutlocupletentur,fedut emicant . Demumqueexinfolentia, &
procacitate, non ex auaritia, acmalignitate)&mifericordesfunt,quiaom
nesbonos, acmeliores exiftimant; fiquidemfuain nocen 1 80
Deconiect.cuiufquemorib.&c. nocentia alios metiuntur ; quare indigna illos
pati arbitrantur.Etriſu delectantur itaquefaceti: facetia verò erudita
contumelia eſt (Suntequidem in iucundam vitamiuuenesexcalore , & humore
proni; namlicètminus, quàmpuerihumidifint,humoremtamencopiofumretinent, &
ideo in omnemhilaritatemfunt effufi)Atiuuenumquidem Que dicatur'mores
eiufmodifunt. (Iuuentusautemhicfignificateta le iuuentus . abAriftote- tem, que
apubertatead virilem uſque protenditur. Durat
pluspaulo,minusvéduobusfeptenarijs ,aquartodecimofcilicet uſque ad28.
annuminmaribus : licèt Aristoteli videatur adtrigefimumextendere, cumdicit
corpusatrigintaannis uf queadtrigintaquinque vigere .) : §. Secundus.
QuæHoratiuseademderetradit. HORATIVS ferècontrahitin pauca,que latius Ari
Stoteles differuit . Suntautemcarmina eiusinartePoetica Jmberbis iuuenis, tandemcustoderemoto
, Gaudetequis, canibusque, &apricigraminecampi, Cæreus in vitiumflecti,
monitoribus afper, Vtilium tardus : prouiſor,prodigus aeris, 1 : Sublimis,
cupidusque, &amata relinquere pernix. Desenectute. Cap. Undecimum. §.
Primus . QuæAriſtotelesſcribitdemoribusſe numlib.2. Rhet. cap.1 2.
EBEBATfermonemdeiuuentuteproximèfequifermo : ن D'deviriliatate:at
fecutusordinemAriftotelis,defene Etutis 81 Etutis moribusago,prius eodem modo
adducendo verbaAri LiberSecundus. Stotelis,&exponendo:fedpaucefuntexpofitionisindigapost
explicationemcorum,quedičłafuntdeiuuenibus . Iamaffera musAriftotelis verba
Seniores autem,&qui vigoremre miferunt,exijsfermè,quæhiscontrariafunt,magna
expartemoresadeptifunt. Etenim, quia multosan nosvixerút,&multisin
rebusdecepti, lapſiqueſunt, &resmaioreexparteperditæfunt,nihil affirmant,
atque omniamulto minus,quàmoportet. Et opi nantur, nihilveròſciunt.
Etcumcontrouerfantur, adduntſemper( forſan ,& fortaſſe ) atqueomniaita
pronunciant; affeueranter verò nihil: & malorum morum funt , quòd eſt omnia
in deteriorem par tem interprætari. Prætereaverò ſuſpicioſiſuntpro pter
incredulitatem , increduli verò propter peri tiam (Nempè peritifunt
verſutiehumana, quamſapè expertifunt , unde vix cuiquam fidem adhibent) Neque
valdeamant, nequevaldeoderuntpropterhancra tionem,
fedexpræceptoBiantis,&amant tanquam Præceptum Biantisdea
ofuri,&oderunttanquamamaturi:&pufillanimi, micitia. quia a vita
depreffi funt; nihil enim magni, nihil eximij, fed ea, quæ ad vitam pertinent,
concupi fcunt : & illiberales,quia patrimoniumeſt exrebus
neceffarijs,vnàfimul verò etiampropter peritiam, quam ſit difficile acquirere,
& facilè amitterenon ignorant (Frigiditasprætereatemperamenticaufa eftphifi
capropenfionisinidem vitium)&timidi, & omniapræ metuentes,quia,contra
aciuuenesfuntaffecti,quip pèquirefrigeratifunt,illi veròcalidi; quareſenectus
aditumtimiditatipatefecit; eſtenim timor refrige, :: F ratio : 82 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. ratio quædam : &vitæ cupidiin extremis potiffimú
diebus, quiacupiditas eſt rei ,quæabeſt,&cuiusrei indigentes funt,
campotiflimum concupifcunt,& obiurgationibus delectantur magis, quam conue
nit ; eſt enimpufillanimitas : & hæcquædam(nempè errata
cuiusquevelleuiaattendere,ineamqueindaginetotoani
moincumbereeftanimipufilli,qui nobilioribus occupationibus apufillis
eiufmodinonauocetur. EsthocilludTerentianum 1
Attenfioresfumusadresomnes,quàmfatest) Etad vtilitatem,
nonautemadhoneftatemviuút magis , quàm conuenit;quia feipfos diligunt;veile
enimbonumeſthuic,honeſtumautemfimpliciter, Etinuerecundipotius, quàm
verecundi;quia.n.no curanthoneſtatem æquè,acvtilitatem,paruifaciunt, quid
exiſtimetur.Etmalaſpeplenipropterperitiam,
quiaplerunqueresperditæfunt,&indeteriorempar tem plerunque
cadunt,&præterea proptertimidi tatem. Etmemoriamagis,quamſpeviuunt;nam
quodvitæreſtatmodicum ,quodeffluxit,multum eſt.
Spesauréeltfuturi,memoriaveròpræteritorum; idquodeisloquacitatis
etiamcaufamaffert, quia res præteritasnarrant;dum enimrecordantur,volupta te
afficiuntur . Acexcandefcentiæ quidem acute funt,ſedimbecilla (&duratione,
&effectufunt enim impotes ultionis) & cupiditates aliæ defecerunt, aliæ
funtimbecillæ (cupiditates voluptariasintelligit,quarum alia defecerunt,ut
venereain extremaſenecta,aligimbecilla, utcupidiofe ; ob
ventriculienimlanguoremnonmultamillis operadarepoffunt) Quare
nequecupidifunt,nequead cafaciendaparati, adquæacupiditatibus adducun : L tur;
LiberSecundus. 83 tur;ſedadea,quæalucro (Cupiditasitaquepecunie,t lucri in
auaro permanet)Itaquetales temperatividētur, quia cupiditates (queſcilicetintemperantisfunt)oblan
guerunt:& lucro inferuiunt,& ratiocinatione po tius viuunt, quàm
moribus; eſt enim ratiocinatio vtilitatis , moresautemvirtutis :&
iniuriasad mali tiam, non ad contumeliam faciunt (adcompendium enim
&vtilitateminiuriantur; ) inhishucusquedictiscon trario modofehabentſenes ,
aciuuenes: at in commiferatione eodemmodo,fed ex diuerfiscaufis) mifericordes
autem etiamfenes funt:verùmnópropter eandem canſam, ac iuuenes :illienim
propterhumanitatem,hi verò propterimbecillitatem ;putant enimomniaeſſe vi cina
ad patiendum; hoc autem erat mifericordis. (Eft enimmifericordia,
utdefinitAriftoteles, Molestias que damobmalumapparensinteritus, t)
molestieafferenda vim habens ,eius,quifitindignus ; quod& ipſeſe
paſſurum,aut aliquemfuorumexpectet)Vndequerulifunt (Ex licetipsoquodputantomnia
eſſe vicinaad patiendum)&ne quefaceti , nequeridiculorum ſtudioſi ; quia
queru lusaduerfaturei,quidelectaturrifu. §. Secundus.
QuæHoratiuseademdere:&quæ damdubitatio foluitur. 1 HORATIVS
autemdemummoreshisexprimitfenum. 2. Multafenemcircumueniuntincommoda, velquod
Querit,&inuentismiſerabſtinet, actimetuti: Velquodresomnestimidè,gelideque
ministrat, Dilator,ſpelongus,iners, auidusquefuturi. F 2 : Diffi 84
Deconiect.cuiuſquemorib&c. Difficilis,querulus, laudatortemporisacti ,
Sepuerocenfor,caftigatorque minorum . : Videturautem Horatiusrepugnare
Aristoteli,dum spelon Horatius cũ gumſenemdicit,et futuriauidum;
contraquamdicatAriftote Ariftotele, les,quifpem afene remouet .
Maioragiusfoluit distinguendo fpem,in fpemfortunatiexitusnegotiorum,quamAriftoteles
denegatſeni, &in spemproducende vite,quamexponitipse tributam ab
Horatiofeni. Nemoenimtamdecrepitusest,qui
Senonputetadhucannumpoſſeviuere.Nequeegodictum viri extraprobabilitatem
arbitror,attamencredopoßereferriaddi lationem, cui coniungitur (dilator,
ſpelongusiners) (Vo ertia . enimiuuenis paratuseftadeaftatimprestanda,
&profequens da,quæ cupit,itafenexinillisinfequendis esttardus, acdilator,
Spequelongus,dumfcilicetfe aliasfacturumfperat,acproponit: Quidfitin- cumquaexpofitione
verbum, iners, quodfequitur, congruits inertia enim efteainexequendis rebus
lentitudo) Devirilis atatismoribus. : 1 Cap. Duodecimum. Primus?
QuæAriftotelesdicit 2.Rhet.cap.14. : Dmores virilis ætatiscũ A
Arift.traſeamus,cuiushæcver bafunt. Qui veròvigét,profectòinterhos(Senem
fcilicet, &iuuenem)interiecti, moribus crút vtrorúque exuperationedetracta
; quippèquinequenimiscon fidunt, quiaaudacia talealiquid eft,nequenimium
metuunt,fedinvtraquerecómodèſegerunt.Neque omnibusfidéhabent,nequeomnibusnõhabent;ve
rùmexveritatepotiusiudicant; & nequeadfoláho neſtatem
(fcilicetpulchritudinem,&fplendorem)viuunt, neque LiberSecundus. neque ad
vtilitatem , fed advtrumque, &nequead 85 parfimoniam,nequead luxuriam ,
fedadid, quod conuenit. Similiterverò etiamadexcandefcentiam,
&adcupiditatem: &temperantescumfortitudine,
&fortescumtemperantiafunt;quiahæc in iuueni bus,fenibusquepartitaſunt;
fiquidé iuuenesfortes, &intemperantesfunt, ſenioresautemtemperantes,
&timidi. Vtauteminvniuerfumcomplectar, quæ cunquecommodaiuuentus,&fenectusinterſediui
ſerunt, hæcamboretinent; inquibusveròexuperat,. autdeficiunteorum,quod
moderatum eft,&conue niens . Vigetautemcorpusa triginta annisvſquead
trigintaquinque, animusveròcircaannumquadra gefimumnonum . §. Secundus.
Confirmanturex temperamento, quædixitAriftoteles .
HAECAriftoteles,quæperſeplana, &ideo nullisanobis Subnotationibus
præterquampauculis interiectis difiuncta . Verumfundamentumtemperiei morumhuius
ætatis interfe nectutis , &iuuentutis mores pendet ex temperamentoætatis
interduas illascontrarias mediocri, & temperato . Calorenim
excedensiuuentutistum temperatur ,& frigiditassenectutis abest .
Nonideoeffertur, utiuuentus, adexceſſum,neque rut
Senectusestobfrigiditatemlenta, & iners,fedmediomodo, ac temperatoſehabetob
eandem mediocritatem : &fortis est; ca lorem enim retinet , &temperans
; nonenimab excedentibus Animal in cupiditatibus incenditur, &rapitur.
Adijcio autemhancaliam ætatis pgref nonnegligendamanimaduerfionem , animal
abinitiohumidius catur. fuséper exic F 3 cum 86 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. cumfit,ſemperdeinceps in etatisprogreſſuexficcari, adeo
ut iuuentusficciorfitpueritia,iuuentute etas virilis,&hacfe nectus,
dehumore auteminnatoloquor;dehumoreenimaduen titio, &excrematitiofecùs
eftdicendum,fiquidembumidahac rationeplurimum eſtſenectus . Cumergo virilis
etasficcior fitiuuentute, aeretiamficciuserit , undetonum, actenfionem diutius
retinebit ; proinde viri constantioreseruntinpericulis quàmiuuenes:
iuuenesautemcontraimpetuofiores. Fortiores itaque verè erunt viriiuuenibus,utetiam
tenorem infra Virtusaviro Etioremanimiferuant. Unde virtusa viro appellataeftex
dicitur. Cicerone . Virtus etiamprofortitudinefumebatur,ficutietiam
gracèfortitudo ἀνδρεῖατῶἀνδρός dicitur,fciliceta viro. §. Tertius . Annotatio,
&fubiectiohorum, quæHoratius dicit. At
veròhac,quedeetatibusdiximus,eodemmodo,quo catera defitu ſolo, climatibusque
intelligendafunt,ſcilicet perſe, &feorfum; nempe virilisatas,qua tales,eos
mores, quosdiximus,inducit: verumfitemperamentumpeculiareper
fona,ſidiſciplinam,ſireliquas etiam caufasmorum coniunga mus, velomnes ,
velaliquas, maximatumdifferentianafce tur; reperiemus enim& viros,
&iuuenestimidos, &fuga ciffimos,
cõtrà,fenesfortes,qualislegiturfuiffein extremaeta Belifarius in
teBelisarius,quitumetiam tt tefortis. )confilio, & virtute militari extrema
æta fummouitabobfidioneConſtantinopolishostes. Poffunt etiam eſſe
hominestamferuidi temperamenti; ut nonnifi inætate
fenilinimiuscaloradmediocritatem contrahatur,atqueitaex
temerarijsipfiforteseuadant, naturali,inquam, &imperfecta fortitudine.
Contra,iuuenesinterdumignauialaborareexem pla LiberSecundus. plamultatestantur,
&illudprætereaPoete Vosetenimiuuenesanimumgeritis muliebrem.
Subijciamus,queHoratiusdixit Conuerfisſtudijs etas, animusque virilis Queritopes,&amicitias,inferuithonori,
Comififfecauet,quodmoxmutarelaboret . 87 Acaliditateautemhabet,
uthonoriferuiat; amoderationeca loris, utconfiderando ,
acpreuidendofutura,queratopes, t amicitias : querurfus omniafuntde
naturalipropenfione ac cipienda . §. Quartus. Omnes cauſas naturalesdictas
adtem peramentum demum, conformationemvè par tiumreduci. 1
ATcaufamemoratenaturalesexterneadinternastempe ramentumfcilicet, &
conformationempartium reducuntur; partimautemadtemperamentumſolidarumpartium
corporis, partimadtemperamentumhumorum, utaque cibi; partim adtemperamentum
fpirituum,ut vapores,t exhalationes; licèt
etiamcibiadſpirituumgenerationempertineant . Eiufmo di ergo caufis
rutemuradtemperamentorumgradus elicien dos; undeomnes admomentummorumidem ,
quodtem peramenti,fcilicetadſenſorij diſpoſitionem,quodmomentum idemest,
atquenaturalispropenfio , reducenturinfra inexpo
fitionemethodilibrandicontraria momentamorums. Acta tes tamen adaduentitias
etiam caufaspertinent, ut uſum, experientiamque rerum important , velutifenectus
, ataf quevirilis . F 4 LI 88 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. LIBER TERTIVS.
Decaufisaduentitijsmorum. DeNobilitate . CaputPrimum. §. Primus . Proponuntur,
quæ tractanda. AVSIS morumnaturalibusexplicatis,aduen titias aggrediamur .
Sunthe tumexconditio nibusfortuna,nobilitate,diuitijs,poetntia, bona fortuna,
&contrarijs: tumexinſtituto, acstu dio vita, quàmquiſqueelegit,fcilicet
effe militem, effephiloſo phum,effe iurifperitum. Quefortunefunt,profequutuseft
Aristoteles,queſtudiorumnequaquam: at adnoftruminftitu tumpertinetetiam
studiaconfiderare . Primoautem lococum Arist. ex nobilitateexordiamur, &
præcæteris,quid ipfafit, declaremusfufiusdeillapofteainparuis
moralibusdifputaturi. §. Secundus. Vocis ſignificationes. NOBILITATIS nomen,ut
hinc exordiamur,non unum,&idemfignificat . Unoenim modolatèfumptum
idem,quodperfectio, ac preſtantiaimportat,dumquerimus, utrumSolcateris
Stellisfitnobilior; utrumfcientiadeanima reliquisfcientijs nobilitate præftet.
Intelligimus enim num 1 bilitas voci nis. Meliusex- perfectior
&præftantiorfitcateris . Atad humanamcontra primitur no
Etanobilitatemduasadhucfignificationesobtinet ,aliamgene busGræcis,
ricam,aliamfpecialem,utlatina voxfit multiplex.Gracive quàmLati- ròduabus
vocibus rutunturad easduas, acdiuerfasfignifica tiones; LiberTertius. 89
tiones; nobilem enim in communifignificatu ruocant γνώριμον cui in ordine
ciuili opponiturmultitudo grace Πλήθος. ItaAri ftoteles4.Polit. cap.3 . &4.
nobilium italatèacceptorumplu resfacitdifferentias ;
quatuorautemmeminitexpreßè,fcilicet- Cap.4. diuitias , clarosnatales, virtutem,
difciplinam,græcèdicun των Πλᾶπος,ἐυγένεια,Α'ρεθή,Παιδεία: ... reliquas
differentias indicat eacommuni dicendiformula(& hisfimilia,quædicunturfe
cundùm eandemdifferentiam)eft itaque hæc prima vocisno bilitatis adhumanamrestrictefignificatio.Alia,
Spetialisque eft pro claris natalibus,græcè ευγενείαſcilicet ad verbumbona
natiuitas. NosetiamItalicènobiles ,bennati, dicimus,t nobilitate, buona
naſcita; quiquenobilesfunt, cuanobilita teſuaaliquidfibi onerisimponiſignificare
volunt, æquèdicunt idipfum, ricercarlaſuanafcita. Cum verò hecduo vo
nobilitatisfignificata obtineat , cumfimpliciter profertur pro ευγενεία feu
claris natalibus accipitur ; unde vulgari nostro idiomate, nobil'huomo
nifialiudexprimatur, & gentil huomoidemfignificant
:fedgentile,egentilezza,figni ficantnobilem, &nobilitatem. Dantesita
ufuseftvoce. Taleimperò,chegentilezza volſe, Chefoßeanticapoffeffiond'hauere .
EtBocaccius;chegentilezzanontogliepouertàideft abinopianonauferrinobilitate.
Hecdefignificationibusvocis Inopia non nobilitatis . Ethymologia verò
vocisinprimofignificatuac ceptaeft ex
cognitione,quoddignusfit,quicognofcatur;fuapte que naturafui cognitionem
effundat iuxta illud Rodomontis penes Areostum . (. Vbicunque refidam Lux
meameprodit. Lucem veròfaciuntomniabona,que confpicuitatem obti neant aufert
nobi 90 Deconiect.cuiufquemorib.&. neant , ut velalereequos,&canes;
hofpitio illustres homi nes accipere; ſplendidis uti veſtibus,
ornatoquefamulitio, lu cem, accelebritatemafferant; nobilitatis veròpro
eugeniano minalis definitioex modòdictisapertaest,ſcilicet clauſasque
dammaiorum,quamadhibuit,&fuppofuitAriftoteles 2.Rhet. cap.is. §. Tertius.
Afcriptoribusin difputationedeno bilitate fæpe varias nobilitatis
fignificationes con fundi. Ininueftigandanobilitateex vocisambiguitateſapemul
ta perturbatio orta estinfcriptoribus . Videasenim,quinobi_ litatis
tranquefignificationempaßimconfuderint ; unde multidubitarunt , utrum
virtusfolafitnobilitas; etenim fi latiorfignificatio eius attendatur,certè nobilis,
utgracegnori mosdicitur,cum pluribusabundetbonis claritatemfauentibus; a
virtutepra cateris veram, acfolidamclaritatemfufcipit,vt honor
virtutispremiumdictusfuerit , & itaexnonnullorum. opinione definitus . Dum
pro prestantia rei, adeoquelatiſſi mèfumiturnobilitas,certum
efttumquoquehominemnobilem effè ex perfectione, acprestantiahumana: at
perficiturhomo ex virtutibus corporis, )animi,exhisquepotiffimum; vtiu
rèinhocfignificatu Socrates, referente Stobeo, definieritnobi nimi,&cor
Nobilitas a- litatem eßeanimi &corporisbonamtemperiem; )Euripides porisbona
dixerit; virumbonumeffenobilem: qui veròmaluseft,licèt a temperiesex
parentemeliore,quàm Iupiterprocedat,ignobilem effe . Qui de
finiuerunt,nobilitatemeſſeperfectionemforma, &nobilitatem Dialogo de Socrate.
Taffiusin humanamefſſeperfectionemforma , ac animerationalis, illihoc Nobilit.
latiſſimo modonobilitatem tumaccepere,licèt clampofteain alias LiberTertius. 91
aliasdeflexeruntfignificationes, &potiffimumineugenia,ſeu clarorumnatalium
: nosergoadhancinpreſentiafermonemre Stringimus. §. Quartus . An fit nobilitas.
SvNT, qui iuxtalogicumqueſtionum ordinemquerant primolocodenobilitate,anfit.
Piccol. adducitStoicosdenegan- Grad.mo V tes, &Socratem, &
Euripidem,&c. Sed verèdenobilitate, ral.8.c.14. cutnos modòſumimus
,&communiteracfimpliciterfumitur, cumadhominemrefertur,disputarinequit,
anfit. Quisenim non videt alioshominesex maioribus clarisortos , aliosexob
ſcuris,utdifferentiaignobilitatis,&nobilitatisnullo modola terequeatur .
Verùmid disputatum videmus , vtrumnobi litas,becfcilicetmaiorum claritasfit
bonumfolidum, anfu tile . Boetiusfutilebonum contendit, tſi verafateri veli-
Lib.3.deco. mus,dumfecundùmnaturamremconfideramus; claritasipfa fol.proſa6.
perſemaiorumnihilindefcendentesphiſicè, utitadicam,im primit :
atfecundùmopinionem,adeoquein vitaciuili,quæopi nioneno minimum nititur,
multumadpofterospertinet, eosque ornatprecedentium,maiorumqueclaritudo,
undepræclarèCi cero; Optima, inquit, hæreditas apatribustraditurli teris ,
omnipatrimonio præſtatur ſcilicetgloriavir
tutum,&decorrerumgeſtarum,Quod,firemexnatu
raipſaeſtimemus,contrà,reftiffimèBoetius . Quidgenus, &proauos Strepitis?
Si primordia vestra, AuctoremqueDeumspectes, Nullus degenerextat,
Nivitijspeiorafouens, Proprium deferatortum . Dixi Metr.6. 92
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Dixiautem claritatem maiorum ipfamperſenihilin
defcen dentes phyficèimprimere utfeiungerem claritatemafunda mento,
quodinterimeft naturale, eſtque virtusnaturalis,pro penfiofcilicet ,
&aptitudo adpulchra, & honesta,queſape
pertraduceingenitosexgenitoribustranfitiuxtailludHoratij.-fortescreanturfortibus..
: Dequa virtute,quæobidgeneris virtus dicitur,moxdiſſe remus. Interimergo dari
nobilitatem,effeque bonumſecun dùmciuilem estimationemnullomodo ſpernendumaccipiamus.
Netamentumeantadeònobiles, utcredantnobilitatis bonum effè
ceterisomnibuspreferendum; nam , ) virtus, &glo ria , bonorquefuuspræſtant
claritudini,quamquis ex aliena auorumclaritate adeptuseft:
fecundumquamcomparationem veriffimumilludBoetij , Quareſplendidum te, ſi tuam
nonhabes, alienaclaritudononefficit. 6. Quintus. Quidfitnobilitas. Definitio
eſſentialis. : : IAMquidnobilitashacfit,dequanuncloquimur, expona mus.
Primòautem definitionem effentialem quæramus ; po Steacaufalem inueftigabimus.
Sunt ex Logicis, quicredunt definitionemaccidentis effentialem eandem effe
cumdefinitione eiuſdem nominali, quod tamennon eſſe perpetuum alibi mon
ſftraui: interdum tamen id accidit, &frequenterpropinque funt,
quodinprafentiaeuenit; namnobilitas haceugenia, qua minalis no bilitatis.
Definitiono nobiles homines,&Italicè,Gentilhuomini,dicuntur,eft cla
ritasmaiorumfecundùmdefinitionemnominalem: atfecundùm eſſentialem non multum ab
earecedit; &fieanominalisdiftin guatur; acelaboreturamplius ,
adeffentialemtraducitur. Ari Stotelesitaque inprimo Rhetoricorumbancipfam
definitionem locu & da LiberTertius. :: 93 locupletiorem,
&explanatioremreddidit, exigendo legitimam originemex viris,atmulieribus :
claritatem autem maiorum explanauit,fiprimi clarifuerint, aut virtute,autdiuitijs,
aut aliarerumearum,quein honoremfunt;fiquismultiex gente . illuſoresfuerint,tum
viri,tum mulieres,tumadolescentes,tum fenes.
Quoniamtamenpopulariusbecdefinitiotradita eft,ut librisRhetoricis
congruebat,quam methododefinitiuæ etiam in moralibus accommodetur, ideoeambunc
inmodum contra hamus. Nobilitasestorigo legitimaex virisac mulieribus ,
Definitioef quorumprimi, & multiclarifuerintaliquaearumrerum,quæ bilitatis!
inbonorefunt. Hecdefinitio exactiore methodoita procedit, ſentialis no
abſtrahendo aſpetie omnibonorum, ex quibus homines clare Sount.
Atfirigoreminfringereadmaiorem, &planioremde finitionisintelligentiam
libeat, non erit inutileprimam bono rum Speriemparticulatim meminiße,
utetiamfacit Aristote les dicědo; Nobilitatemeſſelegitimam origineex viris
&mulieribus, quorumprimi, &multi clarifuerint virtute, autaliacearum
rerum,quæin honorefunt.s InquintoPolit. cap.primo coniunxit,dicendo; Nobilesef
ſe, quorummaioresvirtute,&diuitijspræditifunt. Dumenimvirtutismeminimus
earumetiamrerumaliarum, queinhonorefunt, nefcioquamexplicationemafferimus taci
tam,quafcilicetres, t )quabonaillafint. 3, 5. Sextus Declarationem definitionis
aggreditur. IMMOREMVR aliquantisperindefinitione adductade claranda .
Animaduertendum autem,dum definitur aliqua earumrerum,que intenfionem,
&remiſſionemfufcipiunt,in graducofumendameffe,inquo
abſolutamdenominationem, fimpli : : 94 Deconiect, cuiufquemorib.&c.
fimpliciterfufcipit,nonfecundum quid;nempealbedovelpu radefinitur,
velnonnifidenominationemfufcipiensexprado nobilitate minio, qualem,
"umgradumdeterminauit Ariftoteles 6. Phis.tex.83.
Secundolocoidconfiderandumestnobilitatem hanceugenie,acbone natiuitatis
anobilitate humanagenerali Ex generali
pendere,fecundùmquamnobilesgnarimosgræcèappellaridixi fpecialispro mus;
namauthornobilitatis nonpotefthabereclarosnatales,at cedit. clarus effedebet
virtute,autalioeorumbonorum,queinbono refunt;
adeoutcumindefinitionediximusprimos, & multos generisclaros, eosgnorimos, )
nobilesgenerali humananobi litatefignificauerimus . His iactisfundamentis
querendum primoloco, vtrumfatisfitadnobilitatemeugenia,fipatercla rusfuerit,
anauusetiamrequiratur: annequebiduofufficiant, fedrequiraturpræterea proauus
clarus,&gnorimus,liceat greca voce uti. Illaetiamemergitdubitatio,an
virorumfa lùmclaritasattendatur,an etiammulierum. Quòadprimumst rigorem
verborumAristotelis attendamus,certè tres ad mi
nimumprædecefforesclaroseßeoportet, patrem,auum, & pro auum;
cumenimmultosAriftoteles clarosrequirat,gracènu merus
multitudinistresfaltemexpofcit: duoenim non nume rumpluralemapud
Gracosfeddualemfubeunt. Aliqui ra tionemaddunt;
debetenimnobiltashabereprincipiu,medium, tfinem:at principium, medium,
&finisnonnifiin tribus. confiftunt . At militie nuncD. Stephani,D.
Mauritij,ac Lazari,D. IoannisHierofolomitanifatishabent adnobilita
temaßerendam,ſipatris, &auiciuilem claritudinequis often dat.
Dicendumitaqueprimumnobilitatisauthorem adeoque
nouumhominemnullampenitusnataliumclaritatemhaberesfi liumautemeius
iamaliquidnatalitiæ claritudinisobtinere,em patre enim claro nafcitur: at
neposmagis adhuc claritateea dem diLiberTertius. : 95 dempotitur, abnepos
adhucmagis. Certumergoeſt,ſtatimpost nouumhominem ,fed clarumdefcendentes
aliquem bonanati uitatis gradumnancifci:atuttotparticipentgradus,quotad
nobilitatis abfolutamdenominationem exiguntur, placet mihi ternariusnumerusin
uniuerfumloquendo:pro futamen , &locobinariusquoquefatisest, utexemplo
recenfitarummi litiarum patet. Atprotertiogradupreteradductaargumen- In
natalib. tafacitbeoaliaratio. Neceffarium videtur, ut exhominum fatetresgr
oculis recefferint ad nobilitatem afferendam prima generis dus claritur falté
dinis, vtno fordes: atquoniam aliqui quartam uſque vident generatio bilia dican
nem, fieripotest, utadeiusætatem,qui auum clarumhabuit,
fedexobscuropatrenatumperueniatidem illeobfcurus auipa ter,quotamen
viuenteprimefordesgenerishominuminocu lisfunt,ac perfeuerant . Quod si proauum
usqueclarum exigamus, ceßateiufmodi periculum, ) nihilnonclarumeius
generispoffuntvellonganiſenes vidiffe. Herodianuscumno bilitatem Commodieffert,
eaprefertimrationeillum commen tur. : Herodia ffert, ea nuseffertno bilitatéCo
dat,quodtertioiam graduimperium, nobilitatemqueRoma modi. namcomplecteretur. §.
Septimus . Eandem definitionis declaratio nemprofequitur;verum etiam claritas
mulierum exigatur. ילין 1000 SED utrumetiammulierumclaritasexigatur,anfufficiat
claritudo virorum; Iusciuileſola virili claritate contentum eft cum
omnemmulierumclaritatem, obfcuritatemvéexmari torumconditionependere velit:
&ratio etiam naturalisfuf dedignitat, fragari videtur,fiadgenerationemfolumpatremactiuècon-1.mulieres.
Lib.12.C. Libr.dege currerenonetiammatrem (quaeftAristotelisdoctrina)fu-
ner.animal. Scipia 96 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Scipiamus . AtAristotelis
adductainRhetoricisauctoritas contrarium vult, & ufus
militiarumdictarumHierofolymi tane,D. Stephani quæ exigunt,
utclaritas,nedumpaterni, fedetiammaterni stemmatis,
&utriusqueauie,paterne,ac materne
demonstrenturadoſtenſionemnobilitatis.Respondeo itaque
adintegramnobilitatem& virorum &mulierumcla ritatem exigi;cum enim
bonumnobilitatisinopinioneconſiſtat, utanteadiximus,ipsequoque
maternefordesfecundùmexi ſtimationemcontactuſuo adiungunt dedecoris
nonnibilperfo næ, &generi; undeCicero obiecit Pifoninobiliffimobomini
obscuritatem maternigeneris. Verumtamen cumnobilitas,ne dumintegra,fedetiam
expredominioabſolutamdenominatio nem obtineat (utproximèdiximus)præstet verò
claritas rilis fatis eſt tionem no bilitatis. Claritas vi- virilislongè
muliebri claritati, ) obfcuritati, ideo, meiudice , ad abfoluta claritas
virilisfatiseftad abſolutam denominationem nobili denomina- tatis;
atnonadintegram nobilitatem: cuiconclufioni ufusat testatur;
namfiquisexnobilifamiliaignobilemfæminam,aut dotis, aut
reialteriusgratiaducatin uxorem,ex eaquefilios fufcipiat, nobiles illi
tamendicentur, etiamfiignobilitas matris imputetur. : :: S.Octauus .
Verumexiganturlegitiminatales on QUÓD
demuliebriclaritatedicimus,delegitimispariter naturalibus
dicendum,aliquatamencummoderatione,Sineita que legitimis natalibus non
eftintegra nobilitas;nammatris turpitudo, ac impudicitiaſordesquædamest eius,
quinascitur; nequeenimfineruboreitanato obijcitur genitorumintemperan
Deinftitut. tia, utdicitPlutarchus : claritas verò maiorum potest tum Pucrorum
excedere eam generationis turpitudinem,tumexcedi abea In LiberTertius . 97
Ingeneremodiceclaritudinis vincit deformitas,adeo utqui nafcitur pro ignobili
habeatur: cumcontrà multaeritgeneris claritudo , a ſplendore maiorumfæda
natiuitas occulitur, vel offufcatur . EstensifamiliænonimputanturBorſi,ac
Leonel- Borfus,& li natalesillegitimi .
Venetijscontràillegitimifamiliarumno- Eftenfesno bilium nonadmittuntur
adpublicos nobilium honores : penes thi. nosinplebeiumordinempotiusrecidunt.
Hacde effentialidefi nitiones adcaufalemtranfeamus. §.Nonus. De cauſalidefinitione;
cuiusfunda menta præmittuntur. CAVSALIS
definitionontantaacriuiahicfumitur,quanta inlogicis declaratur;fed
laxiusaliquanto; nequeenimcaufail lucpertinet,cur,
&quadecauſaorigofitexperſonisclaris,fed curorigo eiufmodiprobono imputetur,
curnempè aliena maio rumlaudesnostra fiant,cumtamen, utargumentaturBoe tius ,
non videatur id accideredebere. Eftautemeiusargu
mentum,ficlaritudinemprædicatiofacit, illifintclari , neceſſe est, qui prædicantur;
quare ſplendidumte,fituamnonhabes, alienaclaritudonon efficit. Queramus ergo,
undeſplendor nobisex maiorumnostrorumclaritatenafcatur . Repetendum. eft,
nedumexinfidentibus,inherentibusque,fedetiamattin
gentibus,acpropinquismalisfecundùmexistimationemallini, nefcioquidmali,perſone,
&rei : idproximèdiximus; atnunc etiamconfirmemushoc unicoexemplo . Sivas
velaureum adpurgamentacorporisſuſcipiendafactumeßet,turpique eiuf
modiministerioiamdeferuiffet , etiamfiexactiſſima cura ablu tum,&abſterſum
effèt, nontamenexeopotare, velcomedere Sustineremus,tantumfolaantecedentiumfordiumexcogitatio
1 G nos Leonellus 98 Deconiect.cuiufquemorib &c. nospromoueret.
Bonorumattingentium,&propinquorum ratioetiam commouet, nonadeo
tamenpresenti,&acriſenſu, atque malorum. Vaſe quidempuriffimo,
&adpuraministeria deferuiente libenter uteremur ,at non tantum
indefuauitatis acciperet potio, quantum infuauitatis ,si ex vafe purgamen
tisdeftinato,etiamfiabluto,potaremus. Inrebusetiamnatu ralibus
multimorbicontagio inficiunt , atnunquamnullaſani tas contagio iuuat : quod Ariftoteles
habet caufamque tradit probl. primofect. 7. Hincfit,utcausa , quamobrem maiorum
fordesefficiantignobilespofteros, euidentiorfit, quàm cur clari tas
eorundemexornetpofteros nobiles . Vndenonſolahonorum
propinquitashicprocauſaadducitur, utillicfordesipfametfi nitime afferuntur,fed
alia præterea causa affere opus est, quamnuncinuestigemus. : §. Decimus.
Duoafferuntur dicendimodi, alter Ariftotelis , alter
AdouardiGualandi,tertiuspræte rea exBoetioadijcitur . Dvo
modidicendiofferuntur,quamobremclaritasmaio ruminbonumcedatposteriorum .
AltereftAristotelis ,quem etiamtetigitHoratius ;nempèconfentaneum
effèexmelioribus ortoseffe meliores ,eòquod nobilitas eſt virtusgeneris,dequa
Lib.3.Polir. cap.8. virtutemox dicemus . Adouardus veròGualanduscauſam in
eoreponere videtur, quodfitnobilitasparentum,maiorque
inRempublicammeritorumhæreditas:ficutenim,inquit,alio
rumbonorum,queadmaioresnostros,cum viuerent,pertine bant,ita etiam meritorumin
Rempublicamharedesfumus. Sed quid,fitertium modumdicendiexBoetiofubijciamus?
necef fitatemfcilicet nonrecedendi a maiorum veftigijs,quamimpo nitnobilitas,
caufam effe, cur maiorumclaritas verèin bonum poste " 4 LiberTertius.
pofterorumcedat.Verba virifunt. Quod, fiquid eftin 99
nobilitatembonum,ideffearbitrorfolum,vtimpo fita nobilibus neceſſitudo
videatur, nea maiorum virtutedegenerent . Examinemusnuncdicta. Virtutem
autemprimògenerisdeclaremus. Eftfanèeiufmodi virtusnon morèacquifita,fedinfita
extemperamentopropenfioinmores, &affectus
laudabiles,dequaiamnonfemeldiximus : &quo niam temperamentaplerunqueper
traducemexparentibusin filiospropagantur,ideoplerunque etiam
virtutesnaturalespa riteringenera,acfamilias diffunduntur . Aristotelesremto
2.Rhet.c.18 tamfimilitudineagrorühuncinmodumdeclarauit (Eftenim, inquit, in
familijsprouentusvirorumquidam,perin deacinijs, quæ
nafcunturinagris,&nonnunquam fi genusbonum fit,viripreſtantes exoriuntur,
dein derurfus retrofertur. Familiæverò ,quæfubtiliin geniopræditæ
funt,admoresinfanioresdeficiunt,vt
quiabAlcibiade,&Dionyfiofuperioresprofectisút: quæveròſtabili
,adſtoliditatem,vtqui a Cimone, Pericle,&Socrate. Hec ille. Ceterum autem
in virtute generisrepofitam effenobilitatë, tumbocloco2. Rhet. tumpro
ximoindicato 3.Polit.cap.8. tumalijspræterealocis; &primò deHist.animal.
pariternobiledefinit, quodeſtexbonoge nere. Non refpicit autem infingulis
virtusgeneristotam virtutem,fedinhisfortitudinem militarem, ut infamilia
Gonzagha,in illis prudentiam politicamfolidam&prestana Virtutes p
tem,utinfamiliaMedicea,inalijs paternamergafubieétos priæfamilie Gonzaghæ, regiamque
charitatem, utinfamiliaEftenfi. 4 §.Vndecimus. Conferunturmodidicendi. RESTAT
nunc, utquamexhis veramfententiamar G 2 bitrer, Mediceę,& Eſtenſis . i 100
Deconiect.cuiuſquemorib.&c. bitrer, exponam.
SentioitaqueabAristotelecaufamnoncom munione
vniuoca,fedexattributionecommunemallatam eße, outindefiniendo eiusfermè mosest;
nempènobilitaseſtcla ritas maiorum,fiueorigoexmaioribusclaris. Claritas au
temeorumest velex virtute, velexdiuitijs, velexaliaali quareearum,quæ in honore
habentur. Cum ergoclaritasex virtute est , virtutigeneris nititurnobilitas : at
cumexdiui tijs,velex alio eiusmodifplendorefortune,virtusgenerisnon
habetibilocum,neque vera,nequeprefumpta,nifi,fiforteadeo tenuiter,utnullius
vixmomentiexistimaridebeat. Aristote les ergorespexitnobilitatem, quæfecundum
effentiameftclari tas maiorumex virtute,eiusquecaufam attulit virtutemge
neris;nempè ex eiufmodi virtutegenerisfit , ut virtutem
maiorumappræfententpofteri,utplurimum, utqueinopinio ne,
exiftimationequehominumclaritas illorum his tribuatur,
quatenusprefumitur,vulgòperpetuò virtutem eandemgene ris ingenereipſo
propagari, licèt verènon propagetur, utsa
pientesagnofcunt,Ariftoteles.Poffumushinc diftinguere, utis virtusgeneris
vera,anpresumptafitindefinitionecauſaliin telligenda; etenim , dum
verameamcontinuationem claritatis ex virtutefibifuccedentiumhominum
ineademfamiliaconfi deramus,exquafitnobilitas, virtus vera naturalispro caufa
exigitur, utfcilicet virtus naturalis cauſaeſt virtutismora
lisperfecta,autimperfecte. Vt veròintegram nobilitatisdu
rationemanimocomplectimur, tum prafumptam, non veram virtutemgeneris
accipereoportet ; duratenim nobilitas,post quametiamobſoleuit virtusgeneris,
utfatetur Ariftoteles , quomono Præfumptio &resipsadocet;
namflorenteRomanoImperiofamilia Corne bilitati de- lia nullum edebat virtutis
specimenfedcumalijsantiquisRo feruiat. manorumfamilijsalto luxudemerſaStertebat
: attamen , quis nega LiberTertius... ΙΟΙ negareteamintanta antiquitate , &
claritatediuitiarum , loci nonfuiffè adhuc nobilem ? Ammianus Marcellinusfuo
tempore nobilitatem Romanam etiam agnouit & admiratus est,quifcripfit
aduſque Valentis exitum : & Chilpericus po ftremusRegumGallieex
primoſtemmatenobilisab omnibus afferetur, etiamfiomnigeneris virtuteexutus.
Tumergòcum obſoleuitiam virtusgeneris, non vera,fedpræfumptanobili tatemefficit
. HecitaquedeAriftotelisdogmate hac in res , quod Peripateticifuntfequutiex
recentioribus . Poffeni nus,Taffius. : Adouardi Gualandidictum communionem
uniuocamre fpicit,namidverèanimisnoftris,opinioniqueinfidet, utcete
rorumbonorum,aciurium,quæ maioresnostriobtinuere, here desfumus,itaetiam
fplendoris obfcuritatisquehæredes effe . Verum nonest,curid
admeritainRempublicamreftringa mus.
Quicunqueenimfueritſplendor,hæredesexopinioneca demfismus,&quaecunquefueritignominia.
Quodveròdi citBoetiusnonpertinetadcauſamnobilitatis , fedpotius adeffe
Etum,conſequentemque utilitatem,quam agnofcentes multi Principes libentius
credunt munitorum locorum cuftodias vi risnobilibusquàmignobilibus ,quòd
credant pro illorumfide Splédorma 1 4 ior eft fide nobilitatemipfamfideiubere ,
uthoneſta &præclaraexempla iufforpofte maiorumillisad imitandumproponit .
Uterqueigiturmodus tis. dicendi &Ariftotelis,
&Gualandicaufamexprimunt,fedil leexattributione, hicexcommunione uniuoca.Ariftotelesau
tempræftantiffimèproſolita methodoad declinandum equiuo cationispericulum ,quod
latetetiamindefinitionibus, commu nionemexattributioneamplexuseft: atmodus
Boetijad cau Samnonspectat,nequeveròestidilliimputandum,quianeque
tuminhuiuscaufaindagine verſabatur. G 3 §.Duo 102 Deconiect.
cuiuſquemorib.&c. §. Duodecimus . Taſſij definitioexaminatur. TORQVATVS
TaffiusinDialogopeculiari,quemFur niuminfcripfitabinterlocutore , denobilitate
egit; definitioně Definitiono queeiustandemcollegithuncinmodum . Nobilitas eft
vir bilitatis ex tus generis honorata ob antiquam claritatem ;decla Torquato
Taffio. ratquedefinitionemeiufmodi constareex genere ,& differen tijs,
adeoqueeffèntialemeffetotamfignificat,nullopacto caufa lem.Virtutem
itaqueprogenereaccipit,reliquaprodifferentijs:
atcertèintimusagnofcitſenſus,dumdiciturnobilitaseſtvir tusgeneris,
tumprædicationecaufalem,noneffentialemeffici, nonfecùs,accum dicimus
ecclipfiseßeterrainterpofitionem, &quadraturamrectanguliexalteraparte
longioriseßeinuen tionemmedie proportionalis,quod est exemplum Ariftotelis
SecundodeAnima; &resipsaloquitur,namgenusnunquam poteſta
redefinitaauelli,at abſque virtutegenerispoffè effe Chilpericus nobilitatem
vidimus, v.g. Chilpericus Rexnobilitatemobri Rexnobilis nebat, atnullaineo virtusgeneriserat.
At nunquamitage quanquam degener. nusseiungiturarecuiusgenus eft,
utdiftinguanturfubiecto. Aliopretereanominereprehenfionemihidignavidetur;lyenim
(honorata)nonestdifferentiavirtutisgeneris, cum confequa
turpotiusillam,utcommuneconfequens. Virtusenimomnis
fuaptenaturaefthonorata,nonautemaliahonorata,aliainha norata est; fi
honoremprodignitatehonorisaccipiamus,vel proexiftimatione, &opinione
virtutis. Quodfiproſigno est extrinfecusvirtuti; eſt enimeiuspremium,
autfignum,non differentia:fed,quicquiddehacreprehenfionefit,certèprima
viget,&vrgetomnino. EtAriftotelesfuainRhetorica
tuminprimodeanimal.hist.genus nobilitatisinorigineponit, non LiberTertius. 103
nonin virtutegeneris. Definitionemeiusin1.deRhet.attu limus,&in
1.debist.animal.itidemdicitnobileeffe; quodor tumeſtexbonogenere,utin
ortu,tanquamingenereno bilitatemponat,noninbonitate, autin virtutegeneris.Nam
finobile eft,quod ortumeſt exbonogenere, nobilitas erit
ortus,&origoexbonogenere,nonbonitasgenerisformaliter. Denobiliummoribus. Cap.
Secundum. . Primus. Quæ dixeritAriftoteles 2.Rhet.cap.15. EXPLICATA nobilitatis
natura,eiusnuncmoresex ponamus. Aristotelesduorumin vniuerfummorum, no
bilitatis meminit:prior est cupiditas honoris, eamque ratio nemreddit;
quoniamnobilitas eftmaiorumdignitas.Cum ve roomneseabona,queſuppetunt,accumulareconfueuerint,ideo
nobilesauitishonoribusfuos &ipfiadiungerefatagunt.Secun
dusestpropenfioadcontemnendoseos,quimaioribusfuis(pri misfcilicet authoribus
generis)fimilesfunt; ignobilesenim fuiffeeos,idestobfcuros natalesobtinuiffeneceffeeft.
§. Secundus. Cur poſſeſſiobonorumingerattu morempoffidenti. VTdictorum,
&dicendorumcognitioclariorprocedat, eft hoccommunefundamentumftatuendum;
omnisbonipoffeßio tumoremquempiamnataestingererepoffidentiplus,minusvé
proqualitate, amplitudineboniquodobtinetur.Confequens
autemeftaffectuisefufpiciendi ob aliquodbonumcontemptus eorum,qui eocarent,in
eofaltemquòdcarent. Quocircanobiles G 4 igno : 104
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ignobilesſpernunt,diuites inopes.
Secundolocoideftetiam ani maduertendumfuafingulisbonamaioraſemper videri,quàm
Polit. fint, quemexphilautiaerrorem & agnouit , &procaufafun
Lib.5.cap.1. dametoqueſeditionūomniūinrebuspublicis Ariftotelesftatuit,
utibienimexpofuit diuitescuminaliquo excellant ,fcilicet in diuitijs ,
creduntſe in omnibus excellere,adeoque Reipublice munia , &dignitatesfibi
deberi. Nobiles contrà ex eadem philautia
arbitranturfibiomnesReipublicedignitates, acfolis conuenire : que, cumitafint
,fitamen cum intima credulitate coniungatur publicaconcelebratio Ciuitatis,acloci,
tumorin immenfumcrefcit.NuncVenetijsnobilitas,cumin manu Rem publicamhabeat,
abomnibusfufpicitur, &celebratur: tumor etiameiusnobilitatis maximuseft.
Tempore etiam Iugurthi ni belli, antequam Marius eampercelleret, nobilitas
Romana, que Consulatum, &summasdignitatesfibipermanustrade bat,
maximètumebat, utmeritiffimèinidtemporiscaderet, quoddixit Sallustiusde Metello
agens. Ineratcontemptor animus,&fuperbia, communenobilitatismalum .. 19 §.
Tertius. Quævitia,&virtutesconfequantur nobilitatem . Ex
hisfundamentispatet,&vtrum, &quamobrem
nobilesfintignobiliumcontemptores,plustamen, minus vépro
loci,&Ciuitatisinftituto. Patetetiamdumclaritatemfuörum
fufpiciuntquamquamipfi ex illis obtinent , inflammaridefide rio bonorum
,&dignitatum ,quibus fuæ nobilitatisbonum augeant &inpofteros auftius
transmittant . Florente etiam adhuc veranobilitate , adeoque virtute generis
,cuiinnititur pareftinfamilijs militaribus moresbellicofos vigere; in litera
rijs LiberTertius . 105 rijs literas , ) ſtudia; in prudentibus negociandi
dexterita tem,etc. At abſolefcente iamnobilitateretrorsum mores ruere
comodo,quò ex Aristotele declarauimus: dequafamiliarum déclinatione,non
deincremento, acftatu verafunt, queHora tiusfcribit.
Ætasparentum,peiorauistulit Nosdeteriores, moxdaturos Progeniem vitiofiorem.
Habethocpostremoboni morisnobilitas , utipfam pudeat
actionumprauarum,acamaioribusdegenerantium,nifitamen ea
vetusdeprauationobilitateminuaferit utpeccatumaliquod fibifamiliarefecerit
velutiimpudicitiam RomanenobilesIu uenaliteste,ſuatempestate .
Cuiusapudmollesparua eft iacturacathedras. 4 Suntetiam exeducationein clara
domo urbanimores nobi libus multofaltemmagis,quàmnouishominibus,quifortune
immodico fauoreadfummarepentecreuerint,dequibushomi nibus verumeftillud
Claudiani; Afperiusnihileftbumili,cumfurgitinaltum. Et
intelligemusdiuitumrecentium mores multo contumeliofio res effe . : : Demoribus
diuitum . Cap. Tertium . 6. Primus. Quæ Ariftoteles dicit in 2.Rhet.cap.19. A :
: Ddiuitum moresaccedamus; prestatautemexAristo teleexfcribere, ut
moresætatumfecimus. Sunt (inquit) cõtumeliofi
,&fuperbiapoſſeſſionediuitiarú aligd palli
(nempèeoipſo,quoddiuitesſunt,eiufmodi morespatiun tur) 106
Deconiect.cuiufquemorib.&c. tur) Perindeenimaffectifunt,acſibonisomnibus af
fluant; fi quidem diuitiæ, quaſi pretium quoddam æſtimationisaliarum rerum
funt; quocirca venalia omniaipfarumeſſevidentur(quam tamenratiocinatio
nemplurimum confirmatphilautia ,quefacit velutiproximè
vidimus,utquiſqueſuabonamaiora,quàmfint, credat,maio risque meriti)& delicati
& arrogantes;delicatiquidem propterdelicias(nempèobeammolliciem,
quamdeliciasdi ximus propterquamfcilicet utunturmollibus vestibus,cibis
Suauibus, & demumtotosſe luxuidant) &beatitudinis oftentationem (bec
eftfecunda ratio , quamobrem luxu utantur ad oftentationem
beatitudinis,quamobcaufamquo que pretiofis utuntur
vestibus,amplasdomosedificant,ſu perbequeinstruunt,bigis &quadrigis,nunc
etiamfeiugibus utuntur,magnopretioemptis,curribus prætereaamplis, ornatiffimis)
arrogantes autem,&elati, quia omnes in ijs rebusoccupariſolitifunt,
quarumipſiamore, at queadmirationeducuntur &quiaalioseadéæmula ri
opinantur,quæ&ipfi.Nonimmeritòergoitaani matifunt, quia
multifunt,quihabentiumindigent, vnde&illud
dictuSimonidisdeſapientibus,& diui tibus,ad Hieronis
coniugéextatroganté;vtrum me liuseffetdiuirem
effe,anlapiente,diuitemreſpodiſſe: ſapientes.n. dixit,ſe
diuitumforibushærétesvidere. Hocitaquepeccatoadiuuaturcredulitas diuitum ex
communi concelebratione , attestationesque hominum, exqua valdetu morem animi
crefcere, atqueopinionemdefuisbonis proximè monuimus.
Etquiaſedignoseſſeimperioarbitrantur. Ins.Polit.cap.1. 3.
Polit.cap.8.atquevtfummatim dicam;dementisbeatimorumdiuitiæfunt.Imitatus est
LiberTertius. 107 est hunc dicendi exparte modum Horatius , dum dixit; Stultitiampatiunturopes;
)minusilles Fortuna,quemnimiumfouet,stultumfacit. Differuntautmores
eorum,quinouisfruunturdi uitijs, & corum , quiantiquis, quiaomnibusmalis,
ijsquegrauioribus cumulatifuntmagis , quanouis ;
namnouasdiuitiaspoſſidereeſtquaſirudemdiuitia Fumelle;
(contumeliofioresfcilicet,&fuperbioreserunt,qui nouis,quàmquiantiquis;
itemdelicatiores,&arrogantiores, dementioresdemum )
Etiniuriasinferuntnonmali tiæ; (nonfraudisſcilicetadcircumueniendum,&
adlucrum) Sedpartimcontumeliæ,partim incontinentiæ ple nas,vtinverberationem;
(que contumeliæfunt)&adul terium(quefuntincontinentie ) §. Secundus.
Dubitationesquædamafferuntur, &foluuntur Ariftotelis. ATcontrahec
Ariftotelisdiftadue præfertimdubitatio nesnafcuntur, non diffimulande:prima
quidemcontradiffe rentiamantiquorum, &recentium diuitum; namcontranoui
diuites minusfumptuofifunt,magisqueparcuntdiuitijsquàm
antiqui,utideAriftotelesſignificat,& tradit lib. 9.Ethic.c.8.
RespondeononaccipihicabAriftotelediuitemnouum,qui ipſe Soluitur pri perperitdiuitias,
antiquum,quiabalijsacceperit, fednouum, tio. qui repente,
&insperatoalienobeneficiofactusfit diues, anti quumverò,quiaparentibus, t)
maioribus acceperit; adeoque ab initiofit indomodiuitenutritus, quocircanonfit
ufusdiui tiarumrudis. InhacCiuitatequidamexagnatimorteinſpera taim ma dubita
108 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamhæreditatemafſfequutus profuſisſumptibus
totamceleriter Ciceroin ſe effuditilluftriore, &
celebratioreexemplo;idemfecit Antonius cunda Phi lipp. : dæ dubita tienis .
inPompeij Magnibonaintrusus. Aliuddictum , quodindu bitationem adducitur, est,
diuites effedelicatos; namauari po tius effe videntur,nonſumptuosi:
&Aristotelesfatetur lib. 4.Ethic. cap.1. liberales noneßediuites ,
eoquodnon parcant Sumptibus . Qui ergo,conuertendo,diuitesfunt,parcuntſum
Solutiofecú ptibus,nonfuntdelicati, neque luxuoſi. Refpondeoficonfi deremus
diuitias ipsas perse abstrabendo tum a virtutelibe ralitatis,tum ab auaritia,
quiapotest effe abſque alterutrohabi tu, & inhomineneque
vitioauaritia,nequeprodigalitatisla borante,nequeetiam virtuteliberalitatis
infignito. At pro facultatefaciendorumſumptuum,proque innata cupiditate
deliciarum adeasducere, atqueinclinarefaltem, undeiureme ritò Ariftoteles dum
loquiturdediuitiarumperſemoribus,di uites in deliciaspropendere afferit . Quo
ad Ariftotelis aucto ritatemex lib.4. Ethic. cap.1. dicendum est comparatiuè
ipfam intelligendam , nempèquinonparcitſumptibus ,non equèerit diues , atqueis
, quiparcit ; & perpetua corrogationipecunia : rumincumbit;
adeoutnonpoffiteffeperantonomasiamin Ci uitate diues liberalis,
autfumptuofushomo, qualiserit , quiredditusquotannisinfortem corrogat. Cate rùm
liberalis ,quiamplumpatrimonium a maioribus acceperit,diuesfemper eße
perfeuerabit; quianonexfor te,fed ex redditibus Solùmfumptus facit, out
exAristoteleipso an teadocuimus. : : De LiberTertius. : 109 Demoribuspotentum,
&fortunatorum . CaputQuartum. A : §. Primus. Quipotentesfint. Dpotentum
morestranfeamus. Primòautem explice musquifint,potentesgræcèSuvādosab
Ariftotele vocati, 4) δυνάμενοιquoque.Potetesergofunt,quiin magistratibus,pre
fertimprimis,funt; potentiaenimeapublicaeft: primòquidë,fi perpetuusfit,ut
dynastis, acregulis contingit: deinde,fifuc cefforem recipiat, utin liberis
ciuitatibus, utplurimum, acci dit. VenetijsenimfolusDux estperpetuus;reliquiomnesma
giftratus mutantur.SuntetiampotentesgratiofihominesinRe
publica,fiueMonarchiaeafit,fiuePolyarchia . Dicuntur ve- Qui dican rògratiofi,
quigratifuntdominanti,autconfilio, autprincipi; turgratiofi. quorumque
idcircofententia libenterſuſcipitur . Demagogi quoque meminit Ariftoteles
inRebuſpublicispopularibus eiuf modi erant, & infenatu RomanoquondamCicero,
&pluri- Cicero & mumPompeius. Potentiaetiamnasciturex multisclientelis,
Pomp.inSe quarum ope quis poteftpro arbitrio multafacere. Germano- nopotétes.
rumhacerat,referenteTacito,potentia Hæcdignitas (in quit)hæ vires
magnoſemperelectorum iuuenúglo bocircundari,in pacedecus,in bello præfidium .
PaucisabhincannisinItaliafactionumGuelphę , acGhibelli naprincipes, acduces
magnahuiusgeneris potentiapræſtabat; etenimdiuiſus ubiquepopulus partim
hunc,partim illumfe quebatur. Nuncetiammagnatesacproceresciuitatumaliquas
clientelas habent. Comites, & Marchiones,quifunt alicuius ciuitatis,partes
inditionibusfuis dynaste,ac regulifunt: in ci uitati natuRoma
Deconiect.cuiufque morib.&c. uitatibus verò,quarumproceres exiftunt ,
utomniinillisdi tionecarent,itapotentesfuntobnumerumfubiectorum,quo rum
ceuclientelenixi,poffuntplurima,filubeat,patrare. Co Romani
lumnij,Vrsini,Sabelli, cateriqueRomaniBaroneshancinVr Eti aliquan proceresdi-
berationemfubeunt,licètnuncproEcclefiaftici imperijampli doPontifi- tudine,
des. Seueritate minus multo,quamanteapoffint, quando cum compe
dicebanturPontificumcompedes . §. Secundus . QuimorespotentumfintexAri ſtotele
2. Rhet. cap.20. NVNC quifintpotentum moresexAristoteleintelliga mus,
utinreliquisfecimus. Potentes (inquit)partim eif dem moribus præditi funt
,acdiuites, partimverò etiammelioribus. Suntenim potenteshonorisaui diores
(verfanturfiquideminhonoribus,fiue magistratibus, fiuegratia,fiue clientelis
præſtent: atquiſquebonaipfafuare tinereftudet)&moribusviriliores,
quamdiuites,quia ca affectant negocia ,quæipfisadminiſtrarepropter
potentiamlicet: (Siue magiftratuumenimpotentiamrespi ciamus,maxima negocia
tractant;fiuegratiam,inmaximis confultationibus ,acfuafionibus
verfantur,fiueclientelas, eas quoquetueri,acclientesprotegere, &
iuuaremagnumest nego cium)&ſtudiomagisdediti,quiainfedulitatefunt toti,
quod, quæ adpotentiampertinent,confiderare coguntur.(Studioſos autemhic
vocatindustrios,acdiligen tes,déditosquenegocijshomines,qualisfedulitas
neceßaria est resmagnastractatibus: acqui clientelis inhiant, officiosospre :
terea effeoportet) Et grandiores, grandiores, quàmgrauiores, quia
confpicuoseosdignitasreddit.Itaquemoderatèſe gerunt . 1 : LiberTertius. gerunt.
Grandirasautem mollis, & elegans grauitas III eit.
(Grauioresfunt,quiobſtipo vultu,erecto,acquasiinflexi bili colloincedunt:
grandiores autem,acgranditas magis vul tuarridet ; folutioreetiamcapitis
nutufalutantibusrefpondet, interim&voce. Nequeenimpotens
veretur,neexeafacili tate contemnaturexeo,quòd dignitasconfpicuum, & vene
randum reddit . Non ceßat tamengranditas effegrauitas, quoniamgrandis
infacilitateretinet dignitatem,ſeque maio remrepræfentatillis,quibuscum agit,fi
minoresfuerint : cete ris autemmagnum) Etfi iniuriamfaciunt, nonparua,
ſedmagnafaciunt(cumenimnonexiguaillilucracaptent, autparuuloshonoresnegent
necfacilè, acleuitera ceterispro uocentur; timenturenim. Quarenonnifi
vehementer prouo cati,aut admagnumincrementumnoniniuriantur) : §. Tertius. Quo
inſenſuſintaccipiendaca, quædixitAriftoteles.
HAECautem,quaenuncexAriftoteleexfcripfimus,intel
ligendaaccipiendaqueperſefunt,fcilicetdepotentibusipfisper ſe,non utbuic,illivé
vitioannectuntur.Potentes autemperfe ſtudium potentie includunt ,
quodſtudiumdefcripti morescon Sequuntur. Atfiintelligamus tyrannicumhabitum,
autpro penfioneminiunctamalicuipotenti,longèisaliosinducet mores,
multoqueſeuiores: &quoniamfubpotentibusetiamRegesfu premiquePrincipescontinentur;
dicitHomerus, quodnonſe melretulimus, &rationemadduximus, :
DiuorumRegumirameffemagnam , Quem affectum cateri etiam potentes ex proportione
fub eunt.DeliciasRegumdefcribit inPerfarumregibusPlatoin Alci Deconiect.
cuiufque morib.&c. 112 Alcibiade . Primòuxorienimregiainfingulaornamenta
crepidas,zonam &c. integra Prouinciædestinabantur,& Hi cipum. Storici
res gestasAlexandriMagninarrantesdeliciasDarij, que posteiusdebellationem in
Alexandri manusdeuenere , FaſtusPrin- mirasdefcribunt. Principum veròFastum,tumoremqueani
mi,quoſeſufpiciunt,cumpræfertiminantiquosfucceduntprin cipatus, quis
defcriberet ? Se utDeoshabent, &diuinospro pemodum honores ambiunt :
nonnifi adulationes admittunt: Superbia vix liberam vocemtolerant. Imperatores
Turcarum neque Regis Tur- recto afpicifuftinent. Adulationibus
corruptiſeomniafcire,vel faltemmodoanimaduertant,fcirepoffecredunt,
licèt,utpluri mum,ſcientias, &habitus contemplandi spernant,& nihil
eſtiment. Regalemluxamin omnibusadhibent,partimobde licias , &ad ostentationem
beatitudinis; partimadpræstrin gendosoculos, &animosfubiectorum ,
utdebitamreuerentia Lib.deCy- exhibeant; quodconfiliumin Cyro &
representauit , &lau ropędia 8. dauitXenophon,cumpræfertimprimamillam
regiam,&splen didiffimam egreſſionemdefcribit . Etdemum,quospotentesha
bentmores,eosinſummohabentPrincipes: potentesautem moresdiuitumhaberedictifunt,
quiſeſufpiciunt,funtelatiat quearrogontes,&c. Quocircatalesquoquepotentes,
&potif fimumPrincipes,acRegesmagni. §. Quartus. Demoribus fortunatorum .
Ariftot. 2.Rhet. cap.18. 1 Defortunatorumnuncmoribusdicamus.Fortunatihomi
fortunati. Qui dicatur nes
dicuntur,quibus,quorumqueactionibus,&defiderijsfor tunaadfpirat,adeo ut
quicquidaggrediuntur voto,felici cur fuaßequantur: benèfcilicetfortunatos
intelligimus ,cumfor tuna LiberTertius. 113 tunatosdicimus.
Cesarſefortunatumagnouit&predicauit;
undenautetimentiprocellam,netimeret,dixit,quodfortunam Cafaris veheret .
Syllapariterfefortunatuminfcripfit , & Syllafe in in attestationem
Idolumfortunepro amuletoperpetuogestabat fcripfitfortu natum . finu .
Partesbonefortunefunt,diuitiæ,potentia, nobilitas , Sedpretereamultitudo
&probitas liberorū, &bonacorporis : Adijciamus,quodabinitio diximus,
adfpirationemfortune actionibus, &captis omnibus. Quid verò, &quæfitfortu
na,utrumprudentia ipſadiuina, utad effectus nobis inco gnitosrefertur,
velutconcurfumnobis incognitumcaufarum iungit, ancauſaomninoperaccidens,
ancœleftes afpectus,non esthuiusloci inquirere,&determinare. Qui
veramfimpli citerfententiam noſſe defiderat , Theologos adeat, nos phiſicè
rempeculiaritractationediſcuſſimus . Moresnuncfortunato rumdefcribamus.
Aristoteles ergo histribuit moresſuperio rum,fcilicet nobilium, diuitum,
&potentum,cuminterfortu natosillifint: dicitprætereaeſſeſuperbiores , ac
inconfideratio : res; tantumenimfortuneſueconfidunt, utnullo,velſuo con
filioomniaſe affequuturosſperent. Cæfarisfiduciam expofui- Cæfariste mus,cuius
maximumargumentumfuit,cumobuium Caffium unnata. meritasfor cumdecemroftratis
ipfe cum unicaexpectauit , &ſpe venia propofita,adfuas partesinuitauit: in
cuius tamen manu erat ipfuminuadere, &forfancapere. Hocfibi
voluitpenesLiuiū AnnibaladScipionem. Tuamadolefcentiam,&perpe tuam
felicitatem ferociora vtraque quàmquietiso pus eſt confilijs , metuo . Tribuit
præterea idem Aristo telesfortunatis Deorumcultum,&quodergaDeosaliquomo
doaffectifunt,fidem habentes proptereabona, quæ afortuna fuppeditantur .
Suntetiamnegligentesfortunati, etenimſpes facitnegligentes , utT. Liu. dicit
lib. 27. in principio. Ne : H gli 114 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
gligentiam(inquit) infitam ingenio duci augebat fpes. §. Quintus. Vtrum fortunæ
profperitas reddat hominespioserga Deos. At videturpotiusfortune profperitas a
Deo auerterein Acultas. multa bomines peccatarapiens ; unde etiaminfacris
literis. Tollitur dif Impinguatus,incraffatus . Refpondeo in verareligione, in
quapeccataprohibentur,&inqua verus Deicultusest,vi
tapuritas&Sanctitas,prosperitatemfortuna aDeoabducere
potiusobirritamentapeccandi; undeid monentfacræliteræ ;
QuosDeusdiligit,eoscorrigere; &ibidemdicit. Vexationem dareintellectum .
Atinpseudoreligione, inquafolusexterior cultus attenditur,cæterumlicentia
permittitur viuendi,pro ſperitasdeuotionemin Deoscociliat, utin
Ethnicorumreligio neerat,inqua etiampeccatafacrificijs redimebantur abſque propofitononpeccandiamplius,utexPlatoneinfecundodeIu
Stocolligitur. Cumitaquenullaemendationisobligatiopeccan temteneat,licentiaque
permittatur viuendi,folusfacrificio
rumcultus,acpomparequiratur,eamfacilèprestantfortuna
ti,&tamfacilesacfibipropitios Deosdiligunt,&colunt..
Demoribuscontrariarumconditionumexpofitis.. Caput Quintum.
ONTRARIARVMautemconditionum,acfortunarummo CONTRA res exdiétis contrario
modocolligūtur,fcilicet moresigno bilium,pauperum,plebeiorum,
acinfimorumhominum, &in fortunatorum: nempe ignobiles contrarios nobilibus
obtinent mores; pauperesdiuitibus; plabei, tt )infimi bominespotenti busi
LiberTertius. 115 bus; infortunatifortunatis. Ex.gr. Nobilesfunthonorumap
petentes, ac dignitatum; ignobiles,fi utilitatemabbonoribus, acdignitatibusfepares,
nulloearumdefideriotenentur.Vtenim dicit Aristoteles lib. 6. Pol.
cap.4.Multitudo magislucrum appetit,
quàmhonorem,&adOligarchiamtuendammonet,s.
Polit.cap.8.neexmagiftratibusemolumentacapiantur;quie fcit enimpopulus
amagiftratibus exclufus, cumnullam exillis vtilitatemnafci videt.
Diuitesfuntdelicati, atpauperesdu ri, &parci
eò,quodinopiaaſumptibusprohibeantur. Poten tesgranditate utuntur; infimi,
&abiecti,acfubiectihomines pufillitate; fplendorefiquidem occurſantium
perftringuntur , )reuerentia immodicapremuntur, cumeosadire,&compel
larecoguntur; undetitubatioſape, & tremor vocis &ali quandofuppreffio.
Fortunatifunt ſperabundi , &confiden tes: at infortunati
desperabundi,cumſepius iam votisfuis exitum aduerfariexpertifint. FortunatibenèergaDeosaffe
Eti: at infortunatiplerunqueblafpemiinDeum,&pendentes, qualesetiam
aleatores,cum aleaaduerfa ceciderit, videmus. Hacitaexempli gratiacollata
excontrariofint. Idem autem estincæteris faciendum. Cum verò nunc diximus
ignobiles noneffe honoris cupidos , non intelleximusbonorem innatum,
Lib.devirt. quemmulti vocant,et dequo antea dictumfuit infecunda parte;
nequeetiamdumcupidosnegamusomnempenitushono risſenſum ,& Stimulum
negamus,fedaerem,& quifitali cuius momenti. Aliquamautem,fedexiguamin
illishonoris cupidinemagnouitAristoteleslib.6. Polit.cap.4. Quæ cupi do,
inquit, honorum illis ineſt, facilèadimpletur&c. Placetetiampro moribus
minusfortunatorumhominum ex circa hono remcap.9. fcribere verſus Terentij in
Adelphis fub personaHegionis. Scen.3. Suntautem . Act.4. H 2 Omnes 116
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Omnes,quibusresfuntminusfecunda,
magisfunt,nefcio quomodo Suspitiofi: adcontumeliam omniaaccipiuntmagis
Propterfuamimpotentiam,ſeſempercreduntneglegi. ? : 1 Tranfituradvitainstituta,
acStudia. Caput Sextum. §. Primus. Diuidunturartes , &exercitationes. TR ac
RANSEAMVS adinstituta, ſtudia vite . Estautem illudprimòdiftinguendum;
utrumfintartesfedentariæ, ancontrapluriumexercitationum, &
motuumexercitationes, fiquidem & motuscorpus robuſtum, animumferocem red
citationib. Cap.deexer dunt, ut anteavidimusPlatoni,&Ariftoteliprobatum.Ve
natores, Gymnicorum,autequestrium certaminumſectatores plurimo vtuntur motu
:luctatores itidem, t) id genus alij: contrà,aleatores, ociofiquequieamincolunt
vitam,quam cele Li.9.Odyſs. bratpenesHomerumUliffes Conuiue autemin ædibus
audiuntcantorem, Sedentes exordine;iuxtaautemimplenturmenſe Panis,
&carnium,merumautemexcratereexhauriens Pincernafert, & infunditpoculis.
Hocmihioptimuminanimo videtur. Intereos autem, qui vitam laudabilemducunt,
literati,acftru dijs debitiſedentariam vitambiomnesdegunt ,qua vitacor poris
robur,ac vigorem remittit,aclaxat,animum quoque emmollit eaipfaratione
quietisperſe ,acfeorfum confideratas Gothicuiuf- undecelebre
estilludGothiadpopularesdictum . Qui tempo dacelebre dictum . re Claudij,
captis Athenis, accoaceruatisinforo adcomburen dum : LiberTertius.
dumlibris,diffuafit illam librorum cladem; quod dum Græci homines
illisſtudioſius incumberent,minusadbella idoneifie rent: dico
autemrationequietisipfiusperfe,namrationecogni tionis,quamfuppeditat ,
contrariumoperaripoterit, interim 117-queoperabitur. §. Secundus. Corellarium
deartibus, artificibuſ queilliberalibus. PENDET exdictis, ut artes(de
illiberalibus loquor) Sedentarie minus aptos, accordatosmilitesexhibeant,quàm
quemotibus abundant,præfertim validis , & robustis . Pe nes
Romanosexrusticanaplebe, quàmex urbana milites po tiusſeligebantur;
AutorVegetius; undeHoratius . Sedrufticorummaſcula militum orummafculan
Proles,fabellis doctaligonibus , Verſareglebas . : Imo
&nobilesagriculturamexercebant utdeCincinnatocon ftat. Aristotelesquoque
laudatosex Agricolismilitesfeligi affèrit; poftea expastoribus. Verbafunt.
Inmultisverò Lib.6.Polit hæcPaftoralis vita cum agricultura conuenientiam
cap.4. habet.Vtrique enim corporibus exercitatiad bellicas expeditiones
vtiliflimifunt,acpotentesfubdio con fiftere. Omnesautem artes
illiberalesquæftum profpiciunt; adquerendumenim victumexcercenturabartificibus,
unde questus quoque cupidosfaciunt: acquorum maioresfunt& amplioresquastus,illi
magisadeos rapiuntur. Eiufmodifunt mercatorumqueſtus;
magnorumenimmercatorumfuntampli, &magni:atminutorum,quiquammerces,acres
infumma emptas,minutim vendunt,frequentes ,&exfrequentia de
mummagniipfiquoquecuadunt. Cum vero mercaturamin H 3 ter 118 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. ex fui natu ter artes illiberales conijcio
,intelligoilliberales, quæcunque in Mercatura fradignitatemhominis nobilisſunt:
talis autem est mercatura raeft illibe. ipfaperse, ni ufus ciuitatis, et loci
aliudperfcripferit,utFlo ralis. rentia,Venetijs, ) Ianue videmus. Sed
alicubietiam cau ponariaa nobilibus ufurpatur; nempe emuntfrumenta,reli
quasqueſegetesestate,triturationis tempore,quas ibidempoftea byeme, aut
verefequenticarius vendant. Atcertèmercatu ratenuis vbiqueestfordida.. : :
Deartibusliberalibus,quamotumultovtuntur. CaputSeptimum . §. Primus .
Devenatione. DEartibusnuncliberalibusagamus &primòdeillis,que motibus
vtunturmultis: occurritautem venatio. Mul tiplex ipfa eft , cum &
terrestrium , &aquatiliumaniman tium,præterea bominum captura venatus
quidamest, volucrumindaginemcomplectatur:fed& est, utPlato, Plato, t Aristo
teles dicunt. Detotobodgenereiddicamus in vniuerfum,(ce tera
enimbuiuslocinonfunt)venationesaliquas&cummotu corporis valido, & cum
periculoeffe, utquæ aduerfus ani mantesterrestres,acferasfunt,Apros,Urſos
&c.alias &fine motu valido corporis, & finepericulo,ut
aucupatio,que viscoperagitur;fedentesenimexinfidijsauiculasaucupantur. Piscatus
quoque,quifuccorumpermixtionefit, velbamoabf quetumpericulo,tumlabore est. Alia
venatio mediainter dictas est,motu vtiturplurimo,fedpericulocaret,velutiqua
Leporesinfequitur,t )pauidaseiufmodianimantes. Queve natio &periculum,
&motumincludit,adroburtumcorporis, tum LiberTertius. tumanimi utilis eft. Quæ
veròneutrumcontinet,inutilis est:atquepericulocaret, motu
veròperagitur,roburoperatur, Sedminusmultofaltem animi,quàmprimum venationisge
nus. HucrefpexitPlato cumſolampedestrium venationem 119 veroperay laudauit,
nonautem dormientium,que nocturna dicitur,& ocioforumhominumest;
nequeetiam,quæinlaborisremißione fit,
tretibus,laqueisqueferasdomatnoncoſtantesanimi vi 1 ribus,fedillam ,quacanibus
, &equis, &corporis viribus agitur. Voluitnempe virfapientiffimus
eamfolam venatio- Quævena nemexerceri,quæadanimofitatem conduceretPiscatum verò
tioPlatoni probetur. vixadmifit; quoniam piſcium in cibis ufumnon admodum Lib.
3.de probabat. $. Secundus . Deexercitatione armorum; & primò Iuſto. devita
militari . SVCCEDITexercitatioarmorum . Triplex enimeiuf modiexercitatio
distinguipoteft; alia,quæinbellisipfisperagi tur,quomodo veteranimilites
verèexercitati dicuntur; alia eftexercitatiohacludicra , &
umbratilis,dequanunc dici mus; alia
mediaeſt,quecumpericuloperagitur,&fanguine, interdum etiam(fedrard)morte,
cuiufmodi eratPerusij olim, quamdefcribit exactè, &commendatsummopere
Campanus Scriptorgestorum Bracchij. Quampiam eiufmodipericulorum
plenamexercitationemiubetPlato. Exercitatio,quain bellis ipfisfit,
vitammilitaremconstituit,quafuaptenaturaanimos. fitatemaffert;pro licentia
quoque ,&potentiarapacitatem, &infolentiam, nififeuera difciplina
coerceatur. Etenimqui potentioresfunt,agreſtibus dominisſefacilefimiles
præbent, (utPlatodicitlib.3. de Iufto)niſidiſciplinacohibeatur. Eaa
duntetiamproniinſtupra, &inlibidinem,tumobeandempo.. H 4 tentiam
Deconiect.cuiufquemorib&c. 120 tentiam &
licentiam,tumquodbellicofihomines venereiquo cap.7. Lib.2.Polit. que, unde
MartemVeneriiunxerePoete, utrefert,ac re cipit Ariftoteles . §. Tertius.
Deludicra exercitationearmorum . Exercitatio armorummedia addifciplinam pediam
queſpectat, nonadhunclocum. Restatitaque exercitatiols
dicra,&equestris,&pedestris: noshancpræfertimpedestrem
italicèvocamuslaſcherma, ſchermidore,quieăexercet. Oritur veròdubitatio;
vtrumadfortitudinemipſa conferat, ancontràobfit. Vulgo enimdicunt magistros
eiufmodi artis, quiineaquamplurimumprofecerunt,ignauoseffe,actimidos, fiin
verampugnam veraquepericulainciderint: idemquean In Lachete tiquituspenes
Platonem Laches. Verbafunt. Quafi enim dialogo. dedita opera nullus vnquamin
bello illuftris euafit corum, qui hisludisincubuerunt,quamuis in ceteris
omnibusproficiant, maximèquiſefrequenter exer cent, foli tamenhi præter
cæterosad hocvotiimpo tes funtvfque adeo infortunati videntur. Dicendum . tamen
conferreftudium, & exercitationemadfortitudinem ,
&animofitatem,primòratione motusipfius, &exercitationis corporis,que,
ut vidimus, adroburtumcorporis,tumanimi facit, cumprafertimpartes
exerceanturſuperiores, unde ) Spiritales, & vifceraincalefcunt,
adeoque&humores. Quo circain corquoquecalidiorfanguisinfluit. Ratione item
peri tieconfert. Experitia veròadiuuarifortitudinem argumen 8.Eth.c.8. to est
militarisfortitudo,quæfecundüArift. experitianafcitur. Vidimusetiam viros
certaminumeiufmodi peritiſſimosfuiſſe Syluius Pic- animofitateinfignes . Syluius
Piccolomineus celeberrimus tota colomineus Italia,qui peritia
haccertandifuitfortisadmodum, etiam ex 1 pluribus .. LiberTertius. 121
pluribusduellis veris, non umbratilibus, gloriamreportauit: queinveris,
Sedinpublicis quoque bellis militari nedum, fedimperatoria pugnis. acin fictis
p quoque laudefloruit . PandulphusSpranius, ciuis nosterex
nobilifamilia,ſtabiliquadam animofitatefuitinfignis ,inperi culisque, acpugnis
multisſpecimenpræclarę virtutis exhibuit. Eratidem certandi, ac degladiandi
peritiffimus . Corbis pe nes Liuium libro 28. peritiaeiufmodi videturſuperaffe
Or fuam,idqueexpreffiße Liuiusillis verbis : Maior Corbis vfu
armorum,&aſtu,facilèſtolidas vires minorisfu perauit; Quòadopinionem
vulgarem, quam ) Laches ex preffitpenesPlatonem,fateri oportet
nonfufficerehancfolam exercitationem adcomparandamanimofitatem : aliud estenim
conferre, aliudfufficere ad quippiam acquirendum; undequi nunquam ex
umbratiliad verampugnamtranfierunt,bi cer tè,fi in verampugnaminciderint, ex
eafola exercitationenon veram virtutemrepræfentabunt;niſiſuaptenatura,&natu
valifortitudinefortesfuerint . Exhaccauſanafciturinterdum Curmagi
exercitationis huius infamia, cuminhominem naturatimidum ri,quosvo cadit:
nafcituretiamexalio capite, namcum peritiam pugnan- Scherma,ti cant della midi
exiſti diafferat, adeoquequandamexperitiafortitudinem,fiincidat mentur.
exercitatus in aduerfarium, quemsuspicetur equè, vel magis peritum,
timoreopprimitur,utde militarifortitudinedicebat Aristotelesaccidere.
Nouitaspretereaperturbat hominem. Exemplo rem declaremus . Porcius Latro
declamator,ut Quintilianusrefert, cuminferiumiuditiumex fictodefcendif fet,
offenfusnouitateloci,adeoqueinitium noninueniensoratio nis,petijt
utſubſelliaexdio in bafilicamtransferrentur.Ma iorautem eft nouitas exnulloin
proximummortis periculum venire; undeetiamfinonfugiant,harebunttamen, )tora.
pescentabinitioexercitati,quodillis vitio verteturab inspe= Etan 122 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. Etantibus. Hafuntcauſe,quamobremexercitatio armorum
umbratilis malèaudit,atimmeritò; namnonexperitiaproce dithesitatio,quinimo
imperiti,& inexercitati multo magis harebunt
(fifuerintincæterispares)verumnon equèin illis attenditur, reprehenditur
timor,atquein exercitatis, aqui bus vulgus propterperitiam requirit veram,
& abfolutam fortitudinem, quamnullapacis exercitatio exhibet . Pruden
tiffimè enim TheodoricusRexpenes Caffiodorumlib.3.varia rumprima epist. Ferocia
cordalongapacemollefcunt, cauetefubito in aleammittere, quos conftattantis
temporibus exercitianon habere: terribilis efthomi nibusconflictus, finon
ſitafſliduus . Demuſica,practicanempevocata. Cap. Octauum. §. Primus. Tria
inmuſica contineri,quietem cor poris,voluptatem, figuram . NTERfedentarias
veròartesliberalesprimòoccurritmu INTER fica, utpotèque apoliticisgymnaſtice
exalterapartein di Stiplina, acpediaopponatur. Tria ipfa continet, corporisquie
tem,vellenem omninomotum,voluptatem,&figuram:quie temdico, lenemvémotum
ipſiusmuſici;nam infonisinstru mentorum
exneruisartificioſaſolummotionemanuumutiturs in cantu vocis, ac vocalium
inſtrumentorum motus inTibys &idgenus inſtrumentis motione itidem
ſpiritalium organo rum, vehementiore tamen. Qui omnesmotuspræmotu,qui ad
animofitatem requiritur,quietis loco haberi iurepoßint. Voluptas, quæfecüdoloco
numerabatur, eft,quam,tùquicanit, tumquiauditexcontentupercipit. Quoniam verò
voluptas remis LiberTertius. 123 remiſſionemanimicum
cordisdilatationeefficit,ideo muſicaom nisremittit animum,facitque homines
eiperpetuo vacantes Animo(utdicitComicus)ommiſſo. Tertiolocoestfigura, Seufiguratio
fpirituum,quam operanturharmonia, / rithmus provarijsfuifiguris: figuræ enim
muſicorumconcentuumva riæfunt,alia querula, alia vinolente, ac molles,aliæcon
ſtantes,&fortes,aliemoderata, actemperate. ItaPlato in SecundodeIusto: )
querulasdicitLydiasmistas ,&Lydias acutas. Vinolentas , ) molles vocat
Lydias, & Ionicas. FortesPhrygia, moderatas, actemperatas Doricas . Reppre
henditdiuifionemAriftoteles : at inpræfentia nonest,cur di fcrepantiamtantorum
virorumconfiderem:fatestmihi id, in quoconueniuntplures eßefiguras
concentuum,quæfingulain Spiritusfui fimilitudinem imprimunt; ſpirituum enim
tenuis materia,acspiritalis afpiritali muſice motuagitatur, &figu ratur,
&neduminhominibus ,fedinequis quoque,quidfoni poffint,taba demonftrat.
Infantescantuſedantur: nos ipfos tube t) timpana
inarmaaccedunt,meminimeinadolefcentia meditantemquondam
monomachiamſonobarbitisperbypates confirmatum, & accenfum.
QuedePythagorafcribitCice- Demufi.c.1. ro , &pofteumBoetius, qui
taliafubiungit,idem demon ftrant. Statuaturhocitaquefigurari vario
modofpiritusno Strosabharmoniapro variaipfiusfigura. Quaetiam propo
fitioadritmos,ac numerosextendatur. Mufice figuras,& Admutatio
exillisaniminoftrifigurationemtantifecitPlato,ut mutatio nëmuſicaabfque
mutationereipublicafierinonpoßecrediderit. Répub.cre neinmuſice mutari &
diditPlato . §. Secundus. Moresexmuſica. MUSICAE ergo,quiſetotosdediderint
excorporisquie te, texiugiinftillatione voluptatismoresremiſſos,acdefides con
124 Deconiect. cuiufquemorib.&c. contrahunt,imbelleſque, acignaui
efficiuntur,præfertimquefi
figuraharmoniarum,&rithmorummollesfuerint,&remif Iufto. Lib. 3. defa.
AudiamusPlatonem. Quicunque,inquit,permit tit, vt muſica animumfuum affiduè
circumſonans occuper &demulceat,perquemaures,velutiperin fundibula
harmoniasinfundat, quasfupra comme morauimusblandas, fuaues, molles ,
acflebiles , at queætatemfuaminmodulis animumdelinientibus confumit,isprimum
quidem,fiquidiracundúhabe bat, tanquam ferrum demollit,&vtile exinutili,
duroqueefficit. Quando autemincumbit diutius, magis demulcet, poſthocmagisiam
liquefacitani mú, &reſoluitdonecdeſtilládo exhauriat animoſi tatem
omné,excidatquetanquam neruos exanimo, exquo animum quaſiſegnem militem
efficit. Heс ille. Atquid,ſi totam vitam ponatin muſica,fedin modis virilibus, &bellicofisdoricis,
v.g. acPhrygijs,ſtuequicun queillifint? Refpödeo modos ipfosperſeinbellicofum
affectum ducere, verum rationequietis corporis, &voluptatisiugis,
quaminfunditinanimum , muſica refoluere demum animum, &imbellem
redderehominem & rationiattestaturinductio, Seucommunishominum
quædamestimatio; nequeenimcrede ret quispiam hominemperpetuò muſice vacantem ,
etiamfi Phrijgia, & ceffantemabomnibellicaexercitatione , ab omni
querobuſta corporis motione, & marcefcentemotio, nifiillibe rali,faltemimmodico,fortem,
&inpericulisconstantem eua furum: utignauushomo,acmillesex tubefonitunonin
cendituradpericula,fedfrigidus manetinpræcordijs animus, itademuminnutriti
eiufmodihominisanimusnullam ex figu ris harmonia bellicamfiguram, quæfit
ulliusmomentiſuſci piet. 125 LiberTertius. piet. Atcontrà,inanimoſoperſehomine
plurimum efficient bellicofi modi. Alexandrummagnumadarma uſquerapien
dacommouerunt: non equèimpuliſſentDemosthenem. Con- Conclufio. cludamus .
Muſicaeos,quiſetotos illitradunt,quicunquemo diexerceantur, eneruatosanimo,
acmolles, imbellesquereddit; eos autem,quiprooccaſione muſicam audiunt,pro
varijsmo disacfiguris variè difponit. Licètautem muſica,quiperpe tuoilli
vacant, mollesomnes, ac effeminatos reddat,facilius tamen, &expeditius
eneruateos,qui molles modosfectantur, proindequeeorumpræfertimmeminitin
exfcriptispaulòprius verbis Plato . §. Tertius . Additiodeanimoſis natura .
REFERT etiamplurimum,qualesfint hominesnaturali virtute aut vitioadid,
utfacilè, difficilevéa muſica dispo nantur. Audiamus,quidde animoſisfuapte
natura dixerit Platolocopaulòantea indicato . Atſia principio (inquit)
hominemnactaſit(muſicanempeperpetua)natura fine animirobore , citohoc perficit:
fin autem animo ſum,vires animi frangens , ad iram reddit præcipi tem,vtnimis
quibuſque offenfiunculis irritetur ,ac facilè iterum efferueſcat; vndeex
animoſis iracundi, atquemoroſieffecti ſunt, moleſtia,&faftidiopleni.
Defaltatione, & choraa. Cap. Nonum. §. Primus. Præmittuntur quædam de rith
mo, &harmonia . FXhiscorellarijlocodefaltationedicere, &decernerelicet,
Eratipfainter motionesreponenda, ut verèmotioeft: at quoniam 126 Deconiect.
cuiufquemorib &c. quoniamſonumetiamincludit, &interdum cantum,feume
liusdicamusincludereipſamſemperrithmum,numerumvé,in terdum&harmoniam;ideononnifiposthunclocumdecernere
deipfalicuit. Saltatioergoaliaabfqueordine ulloest,& nu mero, alia ordinata
&numerisastricta,qua verèfaltatiodi citur,
nosqueitalicè(ballo)vocamus:dehacinprafentialo quimur.
Quoniamautemrithmusaliquaconfpicuarationere prafentari debet,ſonoidfit.
Quodſiſono iungatur cantus, cip. Secundode tumchoreaeft,quamideo Platoex
barmonia, & rithmo ex Artiprin- quetripudio, concentu conftare voluit.
Antiquitusetiam nostri iungebant rithmum , & cantum illarum odarum ,
quasobid,ballate, italica vocedixere, quastſono eguif Devulgari seafferit
Dantes,nempeeas aliquofonantefaltabant , fimul cloquentia. que cantabant .
Quidfitrithmus,quid harmoniaalıbidixi mus,derithmis in rethorica nostra,
&latiusin tractatione feorfum,dehocipfo argumentodeharmoniain muſicisnoftris;
ex eis locis petantur. Interimfatisfitdicere rithmumLatinè pedemeffè
exproportionegratatardi, &velocis,harmoniam autemexproportionegratagrauis ,
´. Incantu utra que proportio includitur : tarditatem autem t)
velocitatem varietate notarum nostriexprimunt,quarumaliæmaxime , alia longa ,
aliæbreues, aliæſemibreues,alieminime, aliæſe minime, aliachroma,
aliafemichromedicuntur. Acumen, grauitasexfituearundem, utfuntin altiore, aut
humilioreli nea,ſpatiové. Instrumentaquorum unicafemelchordatan gitur,fingulapotius
rithmoscontinent,quam harmoniam : at quorüpluresfimulpulſantur corde,illa
&rithmos, ) harmo niamincludunt. Quodſiſoniscantusiungatur, multofiteui
dentior rithmorum, &harmoniecommixtio,inquarumcom mixtione,
&coniunctione pofuitPlato choraam,& in defi niendis LiberTertius. 127
niendis rithmo, acharmoniaprograta proportione ordinemdi xit: atpro tardo, ac
veloci motumadhibuit . Ordinem enim, quiinmoturithmumdefiniuit, &harmoniam
ordineminacu to, &grauicontemperatoin voce. Vbi vocem adinſtrumen
taetiammuſica,nedumadcantumextendereoportet,fecus non
complectereturdefinitiototum definitum . Verùmde bis ali
bi,utdixi;nuncautemdefaltationecumſono,fiueiungatur
cantus,fiuenon,loquamur,quainconfiderationerithmuspre fertimattendendus:dequo
alibilatèegi.. §. Secundus. Quæfintſaltationispartes.
QVAERITURergofaltatio,itafumpta,quos moresſugge rat. Primò
veròdistinguendifuntrithmi; alijenim aliammo rumfiguramprefeferunt;
bimoremgrauem,&temperatum; hibellicofum; hi mollem; bilafciuum ,
&petulantem. Eiuf modieratfaltatio Ionica, dequaHoratius.
MotusdocerigaudetIonicos Matura virgo,&fingiturartibus.
Verùm.confufiusdoctrinaprocederet,quàmparfit,nifipartes Saltationis
ampliusdiftinguerentur . TresfuntexPlutarcho, Inqueſt.co. Phora,Schema,Dixis;
quegrece voces Latinèreddentur; Motio; Figura; Demonstratio.
Motiorithmisconftat,qui pluresfunttotidemenimquotpedesinarte metrica, qui uſque
adquadrifyllabosfunt2.8. bisyllabiquattuor ,trisyllabi octo,
quadrisyllabiſexdecim. QuorumPyrychiuspesfacitfaltatio
nempyrrichiam,Trocheuschordacem. Figuraautemestexge
Stibusinfaltandocorporis,quigestus&ipfirithmis ijfdem,qui pedibusfaltantur,
peragidebent . Qui certantarmis, utpyr richiumfaltantes, concertatio illa
eftfigura . Vidiego biftrio nem uiualibus . 128 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
nemrithmiſe ceuentem: erat eafigurafaltationis. Pariterfi
fæminafaltandocrißaretur ,feucriſſantemimitaretur, figura
tumquoqueeßetcriſſationisrepræfentatio . Demonstratioau
temdiciturfignificatioperſone,quăfaltatorrepræfentatvtrum Veneremfcilicet, an
Palladem, anIunonem, an Paridem refe rat: quærepræfentatio veste,
ornatucorporis,comitatupre tereaindicabatur . Paris pastoraliornatu ; Mercurius
cadu ceo, alis, & virga; Mineruagaleam, &oligeneacorona, ut penes
Apuleium Deafinoaurcolib 1 0.Pedesergo,feurythmi, alij concitati, utpyrrichij ;
alijgraues , utspondei; alij ludi bundi, uttrochai; attamennonexfolis
illisturpitudinem,ho nestatemvefaltatiofumit, exfigura præfertim, exqua idem
peslaſciuus effepotest, &militaris. Anapaffusfiquis vene reamimpreſſionem
imitetur,laſciuus omninoeft,turpisque:con trà,fi militaremimpreffionem,
estbellicofus. Unde Lacede monij neque ullammilitarem hortationem adhibebant
abſque Tusculan. Cicero libr. anapestispedibus .
Pyrrichiopedearmatasfaltationesperage- Platoin4.d bant, utconcitatopede , )
adpercutiendumapto; attamenfi Tufcophon. quis
euminaliamfiguramabduceret(abduciautempoteft)con deCiriexpe tinudalium
moremrepræfentaret . Turpitudo integraergo,ho dit.hb.7. nestasquefaltationis
exrythmo, &figura nafcitur. Demon Stratio, dixisové
adiuuant,nonfaciunthoneftatem autturpitu Lāpridius. dinem. Dum nudus ceuebat
interfaltandum Heliogabalus , Diſtinctio nuditasfaditatem augebatfaltationis
turpiſſime . Distingua multiplex, mus ergofaltationes expartibus eiufmodi,alias
honeftas euade re, quarumhetemperatafunt,hebellicofa; aliasturpes,qua
rumhelafciua, &molles, heinfolentes, acferoces,he vino lenta,
&petulantesfunt, aliquæludibunda; queproloco, & personis
&permittipoffunt, & vituperari debent. Itadi Stinctisfaltationibus in
præfentia, quæramusnunc mores in terim : LiberTertius. terim
variasfaltationŭfiguras legerequispoteft penesAthe 129 neumlib.14. cap. 11. §.
Tertius . Qui moresexſaltatorio ſtudio. SALTATIONESfanè promotibus
corporismagisad robur corporis,&animifirmitatefaciunt,quàmmuſica; &fifigura
concitate, &bellicofafaltationis accefferit, multo magis: atta
mencumvoluptariademum vitaeiufmodifaltatorumfit,hac est Statuendaconclufio.
Quiſetotosfaltationibusdarent,tan demindefidem, acimbellem animihabitum
reciderent.Ratio quan veròest,quoniamiugis ea voluptasanimum laxando,inha
bitumeiufmodiremißumtandemeosredigeret. Minor tamen eius effet, quàm muſicorum
remiffioob corporis motum,adeo querobur,acSpirituumexmotu calorem.
Secundodeindeloco dicendum,quiprooccaſioneſaltationibus uteretur,bellicofisex
illis adanimofitatem excitatumiri. Unde Anapaſtoruteban
turinimpreſſioneLacedæmones:idfignificatCiceronisproxime Lib.2.Tu
indicataverba,Militiamverònoſtramdicoſupartiata foul. rum,quorum procedit
admodumad tibiam, nec adhibetur vlla fine anapęſtispedibus hortatio . Pro
fizurispariteralijsadalios moresdiſponerentur, utIonicafal
tatioadvenereosdifponit . Retinenda esttamenea animaduerfio,quam antea cap.7.
§.3.ex Caffiodori verbispofuimus . : I Ам DePhilofophia. Caput Decimum . §. Primus .
Communiapræmittit. adliterarias vitas tranfeamus,primoqueoccurritPhi :
atillapre caterisftatuenda,quefunt communia I omni I 130 Deconiect.
cuiufquemorib &c. omnilitterarioſtudio viteque:funtautemotiumftudiorumpro
quiete ,quam exigiteneruare corpus, & animum remittere,
quodanteadictumfuit:fecundumest studiaeademprodogma tibus, quæinferunt, mouere
, acdisponereanimum,ſi quears Suadetlucroiugemoperameffenauandam,
quiartiincumbitita fuadenti,adlucrumdifponitur. Silectiocomendetgloriam, in
eamlectionemlongoſtudiointētusgloriecupidus euadit:idem quedecaterisdixeris.
Tertiumdemumest voluptatem,quæ exstudijspercipiturſolidioreeße,
quàmquæexmusica, &fal tationeperfenfushauritur, minusqueadeo ex
ipfaremittiani mum: attamenpro tenore, quiin bellicispericulis requiritur
amplius,quàmparfit,remitti. §. Secundus. DePhilofophiæinſpectricismoribus. His
communibuspræmiſſis,adPhilofophiamdeueniamus, primoqueadinspectricem:
hacergoprofuauißima, &puriffi mavoluptate , quafubindeprofundit animum ,ab
illecebris fenfibilium voluptatum,acintemperatarumpræfertimabducit, item ab
amore diuitiarum,quibuscontemplatorparum eget, ut Ariftotelesprohibuitquoque 1
0. Eth. cap.7.Rationeob iecti, veldogmatis,nonipsaperſecomponit, &
temperatani ! fto . Lib.6.deIu mum; non enimadmoresextenditur: attamenPlatoexcaufali
1.Phificorú cognitionequadam,exemplarique inmores influere vult,& Inproemio
AuerroesAlexandrumfequutus. Platoergoexemplariquidem م
modocognofcereidealemiustitiam, & honeftatem,eamquede incepsin
moribushominum, aclegibuspingere, &coloraredi cit lib.6. paulopostmedium.
Eteodem libroinprincipio a pu fillánimitatelongèrecederePhilofophum
vult,eòquod,cuiineft cognitionis magnificentia,& totius
temporis,totiusquefub ftantiæ " LiberTertius. ſtantiecontemplatio,humana
vita magnumquid viderinon potest. Quocirca neque mortem timebit. Vult effe
veraces 131 prætereaPhilofophos,&temperatos, liberales,atnonexco
gnitioneidillistribuit,fedexconcitato adrerum cognitionem, ac
veritatemimpulsu,ardenteque veritatis uniuerſæcupidi tate . At Auerroes,
Alexandrum utperhibet,ſequutus, aptiusque ,
&clariuseandemAlexandrifententiam afferens, Themistiusin
Phiſicorumprobemio,(velquodfaltemThemi Stio adfcribitur) dicunt effe iuftum
Philofophum, eò quodele menta, &reliquaspartes vniuerfifibi inuicem cedere,
& fuumamarequamque ordinem,equabilitatemqueferuareGeo metricam videt :
indeetiamab auaritiaremoueri: eße tempe ratum eò,quodcognofcit
voluptatemnoneffe accidensfuapte naturabonum,fedpofterius quippiam,
&fubfequens ,idque Undeconciliatur, multapræternaturamturpitudine effè com
mixtum,& coinquinatum:effefortem,quod cognofcithomi nemexiguameffeportionem
vniuerfi; hominis etatemad to tumtempus eßepunctiinſtar, ut paucisannis aut
prolatare vitam, autanticipare,fatum nulliusfit momenti. Demum
vitambumanam,cuminipfanihil videateßemagnum,despi cere; unde etfortem,
&magnanimumfuturum: adpruden tiampræterea cognitionem animerationalis ,
quam ipſeacon templationedeanima confequitur, conferre. Itemcognitionem
diuinorum ad Dei amoremducere. Hec,bisquefimiliababet Themistius, cui omninoconfentitAuerroes.
Fateritamen opor.. tet remotas moralium dispofitionumcauſas potius,quàmpro
pinquaseffequædiftefunt: cognitiopræfertim animeapruden tia,
queinparticularibus verfatur, plurimumabest . AdDei admirationem,() amorem ,
&obferuantiam proximèrapit: at queDeusprobibeat,iubeatque
attinentiaadmoreshumanos I 2 non 132 Deconiect.cuiufquemorib &c. nonaperit
inspectrix Philoſophia, nisi ut inprincipijs . Na turalis Philofophia
nobiliorem effe rationemconcupifcibili ,& irafcibili monftrat, undeillammagis,quamhas
colendam,at exercendas has quoque nonextirpandas admittet,cum nibil
naturafrustrafaciat, quousque verò,&quantum,nonest acontemplatiuapetendum .
§. Tertius . DePhiloſophiæ actiuæmoribus . Ат Philofophia actiua admores
iamipfosdescendit, t qui refti , acprobi, quiprauifint, monstrat:fuadet etiambo
nos,damnatmalos; unde apertumeftratione dogmatispro Epift... bosipfam
inftillare mores : & experimuromnesex moralium librorum lectione
animatiores nos adprobitatem exurgere Horatius. : Laudis amoretumes? Suntcertapiacula,quete
Terpurèlectopoteruntrecrearelibello : Inuidus, iracundus, iners, vinosus,
amator; Nemoadeoferuseft, utnon nitefcere poffit,
Simodòculturepatientemcommodet aurem. Vtilitasmo. Prudentiamfecundum communia
principiaſubministrat, at næ. ralisdoctri- imperfectam, &
adagenduminfufficientem,nifi usus, &ex perientiaaccefferit;
undequiexotioſoſtudio moraliadagendū tranfit,nifiipfeſeſustineat,& peritiam
interimquerat, of fenderegrauiterinterdumpoterit. : : Annotatio. §. Quartus.
Dictahucufqueformalitereſſeacci 4 pienda, nonabfolutè. REPETENDA
efthicnonfemelfactaiamprotestatio; lo qui menuncformaliter,&perſe,nempequi
moresfequantur Philo LiberTertius . Philofophiaminſpettricem, aut
aftiuamipsamperſeſumptam, 133 &quataliseftnonabfolutè,cumaliæ multe contrariæ
caufa obſiſterequeant, temperamentum, educatio publica; interim
priuata,&cauſe relique, &quoad aliquam virtutem ,pu tafortitudinem ,
Philofophiæ ipfius moralis Studium iuge , perenneob
longamquietem,&roboricorporis,&animofitati præiudicio est . §. Quintus.
Cauſaquamobrem,&tempore Pla tonis,&Auerrois, &noſtro
Philofophimorum in famialaborauerint, laborentque. PLATOfatetur,t
affirmatAuerroes, nosquoquevide mus,Philofophiæ profeffores, utplurimum ,ad
agendum ine ptos,&morumetiaminquinatorumeffe. FateturpenesPla- Lib.6.deIu
tonemSocrates,quiſetotos Philofophiæ tradiderint, eos ut plurimumabfurdos,
arebushominumalienos,&propeiniquif Amoscuade fimoscuadere. EtAuerroes No.
quoquecumprius oftenderitPhi lofophiamredderefuaptenaturahomines virtutibuspraditos,
rum. fateturtamenfuatempeftatecontrariomodofehabereeiusprof feffores. Plato
veròcaufamreijcit inid,quodingeniaſolum ſpuriaPhilofophiam aggrediantur ,
cumhominesadeamfacti, &natialiòimpellanturabillis
caufis,quasipsedoctiffima, t eloquentiſſimaoratione enarrat, ad quemlocum
ablego legen tem. Auerroesinlegescaufamrefert,exquibusanſamſuotem Inprohe
mioPhiſico porecapiebant multicarpendiPhilofophos, utciuili vitapror
fusineptos: noftroautemſeculocaufaPlatonicaprefertiminua- Philoſofia lefcit;
cumenim Philofophiainepta, utplurimum,reputetur ſpernatur. cur hodie adciuilia
muniatractanda , preſtantesnobilitate, &ingenio homines,
utfunthonorumcupidi,&primorumin Republica lacorum
contemptam,&reiectamadignitatibusdifciplinam, I 3 &ipfi 134
Deconiect.cuiufquemorib &c. &ipfi fpernunt in Italia
Iurisprudentiafrequentesſetra dunt; bumilioreshomines, &queſtuarij
Philosophie aggre diunturfeulacerantpotius;in gratiamenimmedicine,autal
teriusfcientiæattingunt,utindelucrafibiparent; Gitarem Sanctam&venerandam
degenereshominesturpifineaggre diuntur,prophanoque fudeturpant. Procul,
òproculestoprophani. Additurpræterea, quodPhilofophiam moralem Pfeudopbilo
fophi eiufmodi nequedeliminefalutarunt unquam,quodta
menplurimumexagitauitCicero,eumſePhilofophumappella re, quidefinibusbonorum,
&malorum,ideftde vltimo vite fine,ftatuendo nihilomninonouerit. Verùm,
quifepenitusto tumvitecontemplatiuedediderit,noniniuriaamuneribusci uilibus
alienus ducitur, eomodo tamen, quo anteadiximus, cumdefelicitate,ibique de
vitacontemplatiuadifferuimus:at qui &ingenioestphilofophico,&moralem,inſpectricemque
Philofophiampulchrètenet,facile,fiadmuniaciniliadefcendat, non magnaque
experientia,aptißimus euadetillis exercendis procognitioneprincipiorum,atque
uniuerfaliumcanonum Plutarchus quamexftudijsbabetiamfuis.Idilliaccidet,
quodinre milt cullo. etiam inLu tariLucullocontingit;dequoCicero. Itaque,
cumtotum iter , atquenauigationem confumpfiffet,partim in percontando
aperitis,partimrebus geftislegendis, in
AfiamfactusImperatorvenit,cúeffetRomapro fectusreimilitarisrudis.
PoftremumpericulumferioPhi in7.dIufto. lofophantiumilludest,quodtetigit
Plato,impreposteretamen pbilofophantibus,ſequetemporeincongruo
Dialecticefcilicet , Metaphifice applicantibus. Periculum verò est,fiquiingenio
philofophico,&studioprefummaveritatis cupiditate nimij acuminisfeu ruento
actusinfcepticam opinionem delabatur: tum 5 135 LiberTertius . tumenim,cumfpe
ceciderit cognofcende veritatis, quemfibi finemftatuerat puramque ideo
voluptatemintelligendi defpe ret,infenfibiles voluptatesfenexrecidet,quas
iuuenis vita uerat; abſque enim voluptate aliqua nemo viueresustinet.
Phauorinusin vigenteatatepudicus,insenectute vitamin Phauorinus
obſcanamprolapfusest. DeIurisprudentia. CaputUndecimum . iamfenexfit obſcænus.
no DIurisprudentiamtranfeamus. Hecquoquequietecor
tantătamen,quantaPhilofophiapromul titudinelibrorŭ verſandorum:
noneatamenexercitatioeftcor poris, quæipfiusroburferuet.
Emmollituritaqueineoquoque Studiocorpus, &animusredditurimbellis: voluptas
verdex Suauitate studiorumminormultoest ,quàmPhilofophia. At
prodogmatefiPandectasipfasſpectemus,acCodicem,demum quelegumcollectionem,
accongeriem,hacIurifprudentia deli Etorumpunitioneproponit,
exteriorumtamen,perturbantium. D.Th.1.2. queciuilemfocietatem;
habituumnonmultam geritcuram:in Uniuerfalibusfolumprincipijs; honeſtè
viuere,neminemlede re, iusfuum unicuiquetribuereiubet. Verùm uthonorespu
blicosStudiofisproponit, spemqueobtinendorumexhibet, cupi
ditatembonorumpromouet: duminterpretes autem confidera
mus,lucricupiditatemilliexcitant;namplurimos videas,pri mequefortis ,quiiactent
lucrummagnumasefactuminma 9.96. art.2. teriafideicommiſſorum, velin
aliamateria:quorumauctori tate incitantur
studentesadeandem,quæindiuitijs,gloriam. Baldus. §.Primus . Moresalij
exIuriſprudentia. ALTI pretereamoresfequuntur exSophifmatefecundum
quid,&fimpliciter; cumenimIurifprudentia,qualisincolle I 4 Etione 136
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Etione nunclegum traditur, ad iudicandi ufum,
) munus spectet,que estfunctioquædamprudentiaPolitice; Iurifcon SultiarbitranturſeadtotiusPoliticeprudentia
ufumfactos, &aptoseffe: exquaignorantianonfimplicitumor multusna
fciturſefufpicientium &reliquas facultates,licèt aptiores,
contendendifrequentia, qualis eft Politica, defpicientium. Contentiofus
etiammosna fciturexcontendendifrequentia, velvoce velfaltemfcriptis. Aduocati
enimfcriptis concertantubique, acalicubi etiam, utpenesnos voce : Bononia,
&Romefcriptisfolum Vo ce enim, quidifputant
Procuratoresvocantur:nequeconten tiofolum difputatiuaest,fednegocioſa;
namdealicuiusfemper. damnoagitur. 6.Secundus. DeMoribus conſequentibus peritiam
: legum,cumlegumlatioperfectaeſt. QVODfilegumlatioperfectafit, nempe
vniuerfalemiu ftitiamadeoqueomnes virtutes,&difciplinamadeascomple Etatur,
eiusfanèſtudiumintegramexhibet virtutem, fiuead eamconfert. HacdecauſaPlato
studiumlegum unà cumea rum prohemijs ideo commendabat. Verbafuntfapientiſſimi
Philofophi deoptimaRepublica , tt) de legumlatione perfecta runà cum probemijs
; Non eſt præſtantis virtute ciuis perfecta laus,quadicitureum bonum effeciuem,qui
legibus quamoptimè miniftrauit, & quammaximè paruit,fedperfectiorillaeſt,
cum effe talem,qui le gumlatorislegesferentis,&laudantis, vituperantif
queſcriptis,omninopertotamvitamparuit.Hæceſt ciuisperfectalaus,
nempeoportet,vtlegis conditor legesnonfolumconfcribat,fedetiamdeclarationem 1
his LiberTertius. 137 his adiungat, quaquæhoneſta , turpiavè ſibi viden tur,
fignificet. Studiumergolegum,ac probemiorum ma ximè iniungitPlato ciuibus,
utuberem virtutisperfecta fontem: necAriftoteles,qui vniuerfalemiustitiam prefertre
liquis virtutibus ,in hoc diffentire poteft; qui enim fiet,ut perfectam legum
obferuantiam ciuis obtineat,qui legum Stu diumnonfitamplexus? A :
DeRhetorica,feu Oratoriafacultatisprofeßione eiusý moribus. CaputDuodecimum .
§. Primus . MoresOratoriæ antiquitus : continet . DOratoriamfacultatem
Rhetoricamvétranfeamus:bac Aantiquitus patrocinabatur litigantibus , &reis
reis , ut nuncIuriſperiti,ſedin confultationesetiam, & concionesde
Scendebat, undemagnosgerebat ſpiritus,plurimumquetume bat. PenesPlatonemGorgiasafferit,Rhetoricam
omnesfub InGorgia. ſevires, acfacultatescomplecti:contraquamopinionemdifpu
tatibi Platofubperſona Socratis : & AristotelesinRhetorica
damnat,dumRhetoricameffepropaginem Dialectice, )Poli Lib.1.cap.2. tice,
nonautemPoliticam integramcognitionem includere af- munéfectio
ferit;fimulquedicit; pluratunctemporis effeillitributa, quam ne. is effeillit
propriacontemplatioferat. Nuncalicubieademferè,quean tiquitus,
muniaOratorexercet, ut Venetijs, &inditione,ut plurimum,Veneta. Vndemultumquoqueeaipfafacultasft
. bifumit; eofdemque morestribuendumestei,quos tribuimus proximè Iurisprudentia
. A §. Secun ſecundúcó 4 138 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Secundus.
Moreseiushistemporibusvnà&poe ticæ,&reliquæeruditionis. Атhistemporibus,exceptaferèditione
Veneta,&facra functioneconcionatarum,dequibusnonloquor, in eruditionis
Solamlaudemconceffit unà cumPoesi &finitimis ornamen-.. tis,
cognitionefcilicet antiquitatis, & hisfimilibus,quæfacul tates, earumque
Studiainhos videnturipsaperfe moresincli nare. Affectus
validèincendunt,&commouent,namtum oratoria, tumpoefis
inaffectionibusexcitandisplurimum labo rant, eamqueobcaufamdeoptima
Republicaſummouit trage diam Plato . Boetiushanc prefertim labem affectuum exci
Lib.1.conf. proſa 1. tandorumtribuit Mufis: PhiloſophiaenimficpenesillumQue
(Musa)doloreseiusnonmodònullisfoueruntreme dijs, verùm
dulcibusinfuperalerentvenenis. Hafunt enimqueinfructuoſis affectuum ſpinis
vberem fructi busrationisfegetemnecant, Atpræfertimamorespoesis alit, non tam
rationedogmatisquàmratione repræfentationiss
ubiqueenimamoresrepræfentantpoeta,tumGraci tum La tini, tum Itali: at
Latini& Græciturpes mafculorum, aqui
busnostriabſtinent:quefortaffiscaufaetiamfuit,cur labora uerintea infamia
aliquandopoete,quamAreostus in Satyris (vulgieiufmodifententiamfignificando)
expreffits Rideilvolgofefente run, c'habbia vena Dipoefia . Certèlectioaffidua
turpitudinum irritamentumeftineandem turpitudinem . Ariftoteles lectionem,
&inspectionemturpi tudinis abadolefcentibus , &puerispræfertimremouit.
Quo circacommendo eorumpietatem,quireſecauerunt a Martiali, Ca Catullo,
LiberTertius. idgenuspoetis omniaobscena. Eademratio, 139
fedprætereaconfuetudo,&imperiumGrammaticosaliquosfe duxitadillam
turpitudinem,dequaIuuenalis; Quotdifcipulosinclinet Amillus .
Optimamfuiffet,fieloquentiſſimi bominesnon nifiproba, fanctafcripfiffent .
Imbibiffent certe eloquentiæ quoque can didati uberes castimonia ,
&fanctitatis stillas . Reliquos mores exijs, quedictafuntdequiete corporis
deducere licet. Addifciplinamtranfeamus . DeDiſciplina . Caput Decimumtertium.
6. Primus. Diſciplinadiftinguiturinpublicam, &priuatam . ISCIPLINA
restat,fiueeducatio,quamegoduplicem Dfacio, aliampublicam, aliampriuatan,
usernam hiin prafentiafonathec diftinctio,quodſonat Aristoteli in Politicis
libris , & quomodoſumamego infequentiparte.
Nuncitaqueprodifciplinapriuataintelligocultum &aßuetu dinemipſiuſmetperſona
:pro publicaaccipio ciuitatis, locique
vitam,&demumexemplumpublicumquodinterdumexRei publicaformapendet,interdumexalia
causa. Pendetexfor maReipubl. mos auaritia in Oligarchia;cum enim inea ex
cenfudignitatestribuantur, rapiunturquoqueciuesin admira
tionem,&amoremdusitiarum. Nuncutrumque disipline membrumconfideremus.. §.
Secundus . Dediſciplinapriuata,educationeve. DISCIPLINA ,
quamnuncpriuatamappello,postea dini deturpro cura,exquapendebitinpublicam,
&in priuatam. Erit 140 Deconiect. cuiufquemorib. &c.
Eritpublicaquidem,fiacurapublicaciuitatisfit : priuata dve rò,fia cura
patrisfamilie , ac domestica procedat. Diſcipli na,educatiové eiuſmodi
Græcèpedia vocata aPlatone, abAriftetele; definitur a Platone; Educatio
puerorum , quęadeamviuendirationemperducit,quamlexre tameſſe dictat,
&iuriæquitatepræſtantes,&fenio resvſu rerum,
ficutrectam,verècomprobarunt. Ve rùmdefinitiohæcfitfoliusdifciplina a publica
curadefcenden tis, anomnisdisputaboin s.parte, ubiTherapeuticeexplica bitur.
Interimfatisfithicdifciplinamfignificare, educationem, ac affuetudinem perſona:
cuius vires,que,&quantęfint, Lib.2.deaf- iamaperuimusin 2. parte.
Quocircanibil aliudhicfubijciam; fectibus in communi. Epift.7. namquam,
&qualemeffe oporteatadfequentempartemſpe Etabit, ibiquelatètradetur . §.
Tertius . Depublicadiſciplina, ideſtpubli coexemplo. PVBLICAdifciplina,
utnuncfumiturpropublicoexem plo,vim&ipsamagnamhabet,licètminorem,quampriuata:
publicoenim viuitur, ut plurimum, exemplo . Quiin deli
cijsBaiarumCanopivé,necnonlicentiaomniumvoluptatum
viuebantadidem&ipfiexemplum,totiprofluebant luxu, t) voluptatibus;
undeiubet ealoca vitare Seneca,qui &ra tionem affert, quamobrem publicum
exemplum adeo promo ueat. Verbafunt. Vnumexemplum autluxuriæ, aut auaritiæ
multum materialifacit. Conuictor delica tus paulatim eneruat, &emollit.
Vrcinus diuescu piditatem irritat malignus,comes quamuis candi do ,&
fimplici rubiginem fuam affricuit. Quid tu acci LiberTertius. 141 acciderehis
credis, inquos publicè factuseſt impe tus , certèvbiluxuriæ,&
libidinisvndique exempla occurrant, rarum,&admirandumerit,ſiquiscaſtus
confpiciatur. ItaquePlatoquoquedixit verèprobumeffe CurAthe Athenienfemprobumcumcontrairritamentalicentiailliuspo-
nienfispro pularisperſeprobitatemamplecteretur. Hincest, curPrinci- dictus pro
pumexemplaadeopermoueant ,nampublicaeafunt. Utenim bus.
Princepsgentemtotampotestate, &iurisdictionerepreſentat, itavita eius
totius gentis vita instar est. Tantam idcircò vimexëplumobtinetPrincipis,
utPlatoexistimaueritRem publicamillamfuamidealeminlibrisdeIusto confictam unius
Principis exemplopoße induci . Cauſaverò efficacie exempli refertur in
obiectum,cuiuspotestatemanteaexpofuimus3.par. Lib.2.c.8. teharumcuratoriarum .
142 Deconiect. cuiufquemorib.&c. LIBER QVARTVS. Propofitio rerum,
&methodi, huiusý, distinctio. Caput Primum . §. Primus. Quædicendaſunt,
proponuntur . AvsAE morumexpofitæfunt,exquarumcom binatione moresdijudicaripoßunt,estqueidpri
mumfignorumgenus,quodduciturexprocatar ticiscaufis , adcuiusfigniabſolutionem
duo re quiruntur. Primumeft applicatiodictorum adindaginempro pofitam,fcilicet
methodusindagandiexdictis mores. Secun dumeft inquifitio temperamenti . Cum
enimtemperamentum, præfertimcordis, ex quomoresprofluunt, fit occultumfenfi
bus,oportetex notis , atquefignis infenfum incurrentibus il lijudicare, ut
mores extemperamentoproficifcentes conij ciamus. Signa verò,qua
temperamentumindicant,ſunt,que inPhiſognomiamagnaexpartetraduntur: dico
magnaexpar te, quoniamprætereiufmoditemperamentorumfignaaliaque
damPhiſiognomiaincludit, vtfuo locointelligemus: verum
Phiſiognomiampoftea,nuncapplicationeaggrediamur, acme
thodumdeducedorumfignorumprimigeneris,fcilicetexcaufis. §. Secundus .
Methodicapitaduoſunt. METHODI autempropoſite duofuntcapita; velenim omnes
caufæin eundem moremconfpirant, v.g. omnes inmo rem
venereum,tumnaturalestumaduentitiæ; velaliæineum morem, LiberQuartus. 143
morem, alice in contrariumducunt. Exemplo remdeclaremus.
Temperamentumfitſanguineum, etasiuuenilis,regio calida, educatioin voluptaria
ciuitate, quæqueſcateat occafionibus, il lecebrisque venereis, utquondamBaia ,
& Canopus: item inftitutioinfamilia, acdomointemperante,ſodales obſceni,for
tunaampla,acdelitijs affluens: vitaotiofa, aut ſtudia volu ptaria, utmusica,
modorum præfertim mollium. Omneshe morumcauſe ad veneremducunt, ac venereum
morem. Hoc estprimum caput . Secundumeft cumalie cauſe in venerem, aliæin
venerisodiuminclinant, v.g.temperamentum,regio, etasin venerem; educatio
verò,autpublicadiſciplina , stu
diumqueintemperantiam:velcontrailleintemperantiam,he invenerem :
Etdemumcumaliquecauſe, autcauſaaliquain venerem,alique,autaliquain contrarium
moremducunt. Eft fecundumhoccaputmethodi,cuiusiamapplicatio difficilioreft;
oportet enim contraria momentalibrare , t) minusex maiore Subducere,
utgraduspræualentisdemümorisfupputareliceat. Primum methodi caput continetcum
omnescauſa confpirant . Caput Secundum . CV.M. causeomnesconfpirant,facilis est
methodus; nam moremeumcertèconijcimus,quemfingula, &coniuncte
cauſeexhibent,nempeinexemploproximicapitis morem vene reumpronunciabimus:
tertiusautemestdemoreiudicium,qua deactione. Namactionisetiam pofthabitum
contractumſu musdomini,utAriftotelesdocet 3.Ethic.cap.s.&nosfupras at
moris,&habitusnonfemperdominifumus; undequiSar danapali vitam longotempore
vixerit, Sardanapalimoresfa nèiscontraxerit: infingulistamen operandiex ea
vitaoccafio nibus 144 Deconiect.cuiufquemorib.&c. nibusſeſuštinere poterit
pro libertate arbitrij: atdeponerein temperantiæ habitumnonæquèillifacile.
Verùm anteaquo queremtotam explicuimus: exemplum,cum omnes caufa ad
fortitudinemconfpirauerunt ,eſt Georgij Castriotte Scander beghTurcico
nominevocati: temperamentum eius ad animo fitatemfactum; cöformatio
etiammembrorum;procerusenim fuit, ) roborisincredibilis; natus
eftinregionebellicofa,fcilicet in Epiro; educatus autemin militaridifciplina
adhucephebus, veraspugnasgeffit,quasnumquamdimifit; perpetuoenimfuit
bellandioccafionibus circumdatus; nobilitasetiam adanimofi
tatemducebat,namexfamiliabellica virtuteprestantenatus Odifs. 24. est . Nobiles
autem virtutesauitas,ac auitoshonoresemu lantur . Vlißes
adTelemachumpenesHomerum3 : : ১ : Nequidvituperamaiorumgenus,qui antea Fortitudine
ornatifuimusomneminterram : Telemachuscontrà;
Videbis,fivolueris,paterdilecte,hocinanimo Non
vituperantemtuumgenus,ficutdicis. : Secundummethodicaput continet. Cap.Tertium.
§. Primus. Cauſæmorumenumerantur, : &examinantur .
ADfecundumnuncmethodicaput tranfeundum,quod cum multoscontineat
anfractus,prolixioremquoqueora tionem exigit. Quoniam ergoinhocmiſcentur
contrariamo menta,admorespraenoſcendosoportet,utmifceantur,utque librentur:
&primò, quænambuiufmodi momentafint,repe tamus: hincautem deducemus. Mos,
utexfuperioribuspa tet, est LiberQuartus. 145 tet, estdifpofitio
quædamappetitus ,&in eiusmodidifpofitio nemosformaliterrefidet. Quoniam
veròdiſpoſitioeaex acti buspreuijs comparatur; ideomosimmediateestexdifciplina,
outexeffectricecauſa; utexformali verò, exhabitu , aut di ſpoſitionelaudabili,
aut vituperabili . Habitus ergo virtutis aut vitij est mos. Rurfus
quoniamappetitusfentiensſenſo riumfuumbabet,cuius difpofitio variè etiam
admores incli nat , ut docuimus antea. Temperamentum, exquoſenſorij
prefertimdispofitiopendet,in moresinfluit, momentumquead eos habet:
atprætereaeademfenforijdispofitioexpartiumcon formationeintenditur,
velrefrangitur ; etenim instinctus ex eaipfapartiumconformationenascens,inprimumſenſorium
re fluit, fluit,fiquefimilisfit inclinationiextemperamento, eam auget;
ſidiſſimilis,imminuit. Integeritaquemosnaturalis, integra quepropenfioex
temperamento primiſenſorij, &ex refluxu instinctus,in conformationepartium
refidentis,componitur. Quemintegrummorem naturalemegobreuitatis caufa infra
momentum extemperamento,utplurimumdicam,licètnon
totusextemperamentofit,quodpremoueo,ne quis me rece dere a
meadoctrinareputet,quinonexſolo temperamentomo res naturales
propenſioneſuenafci docui , ac doceo . Ad alia tranfeamus.
Alteranttemperamentum,faltemadtempus,cli quæ tempe ramentum terent
ma,folum,ſitus,regio; etatesquoque , &ſexus , exercitatio , &cibi;
&horumaliquapartium quoqueconformationemal terant,
ideohabentmomentumfingulaadmores . Appetitum pratereaafacultatecognofcente
excitari vidimus ; unde im bibitadeagendisopiniones, & maximehabentipſe
quoquead mores momentum. Diſciplinapublica,fiueexemplum publi- Quæhabeat
momentum cumadhoccaputſpectat,& nobiltaspotentia, &diuitia,con- admores
trariæquefortune; omnesenimeiufmodifortune conditiones, K primò 140 146
Deconiect.cuiuſquemorib.&c. primòincognitionem, & opinioneminfluunt,
indein appeti tum:ſtudioautem,tumobcognitionemadmores momentaob tinent,
tumetiam ob aliqualem temperamenticorporis muta tionemobquietem,motumové,
&motuumrationem, veluti proximèiudicauimus. §. Secundus.
Treseſſecomparationesmomentorum duasfimplices,&vnamcompoſitam .
MOMENTAnuncdeclarataconferamus. Idautemprimò
confiderandumest,duobusmodisfimplicibus collationemeiuf modifieripoſſe,fecundumgenusfcilicet
, &fecundumgradus: fecundùmgenusquidem,ficonferamus momentumdifciplina,
&affuetudinis cummomentodifpofitionisfenforij interioris,
autcummomentocognitionis,& viciſſim:fecundùmgradus
autem,ficonferamusdifciplinam intenfioremcumremiffiorez temperamentumcalidius,
&magisadiracundiamfactumcum minu temperamento minuscalido,
&minusfactoadiracundiam:at tertiomodo, *compofitofietcollatio, collatio,fi
diuerforum di generum diuerfigradus conferantur,nempe,utexemploremdeclare
mus,fidifciplina, utquattuorgraduum, cumtemperamento,
outofto,comparetur,utquesehabeantinterfemomentaad mores,quæratur.
Comparationemfecundumgenera continet. CaputQuartum. 5. Primus.
Comparatdiſciplinæ,&tempera G mentimomenta . ENERAnuncprimumcomparemus:
triaillafumma erant momentumaffuetudinis,acdifcipline,momentum difpo
LiberQuartus. 147 dispositionis&affectionisprimiſenſorijextemperamento,
& momentumcognitionis: quorumafſfuetudinis,tt) difciplinamo mentum,
&immediatius, &formaliusmoremattingit, cum constituatappetitumipfum,
cuiusdispositioeftmos . Dispofi tio verò, &affectioſenſorijprimi
materialiterfehabetadmo res,ideoquenonequèimmediata ,necformalis mori,attamen
utpendetextemperamentopertinacior illaestdispofitione ip
ſaappetitusexaffuetudine;ſpiritaliora enimin nobisfluidiora funt,
craffioraautem,& materiata confiftentiora: at oportet
dilucidiusremhancipfamexplicare . Cumergo moremhicdi
cimus,nonpræfentemaffectumfignificamus ire,autcupidita
tis,fedimpreſſamappetitui diſpoſitionem adirafcendum,adcon cupifcendumvé,cumſeſeobtuleritobiectum
, autoccafio: affe Etioautemfenforij,acdifpofitioex temperamento,in actupri
mofemperinest,quousque temperamentumdurat; in actuſe cundononaquè. Ex.gr. cui
corestdurum, )calidum,tale femperhabetfecundumtemperamentiſuigradum: at quodex
ardeat,accenfa cordiscaliditate,nonhabet,nifipro occafione irafcendi,
velexincenfisbumoribuscorpenetrantibus, velex alia eiufmodicauſa. Corcalidum, )
durum, utad exarde fcendumpronumeft,ita etiamadiramhabet momentum,vt accenfio
cordis proxima eſt materia ira: attamenficontraria aßuetudo vicerit,comprimit
virtusmanfuetudiniscor velin cenfum, &
abaffectuire,faltemimmodico,&rationempro turbante, vindicat: verum restat
adhuc temperamentum. femperpronumadmaterialiaillaire primordia excitanda, UE
interdum,fifueritoccafio irafcendi acris , magna, &ratio
aliorfumdistracta,minusattendatinitiamotus,poßitmagnus iraexcitariestus,in
viroquoqueprobo,quitamenſeſeconti nebit . Concludamus comparationem .
Difpofitiocordisad K 2 ira 148 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ira materialia
primordia tenacius beretcordi,cum tempera mentoipfibereat ,quam dispofitio
exafſfuetudinecomparata, appetituicumfit hæc aduentitiumquoddam accidens,
&licèt plurimum obtineat firmitatis ex eo , quod longa confuetudo
imiteturnaturam ,dicaturquetranfireinnaturam,ipfatamen
naturaeritadhucfirmior,&conftantiorex eamaxima;pro pter unumquodque tale )
illudmagis: at validior,etef ficaciorcontractushabitus . : 5. Secundus.
Comparatcognitionem cumaffue tudine, ac difciplina . い
ADcomparationem nunc cognitionis cum affuetudine ac disciplinatranfeamus . Quid
cognitioattuopereturin Etu operetur in &20. appetitumfentientem,expofuimus
anteainlibrisdeaffectibus: Lib.2.c. 16. modò verò cognitionem in habitu
veldispofitione compara muscumdifpofitione appetitus. Estoenim,qui
credathonesta tem eſſepreferendam voluptati habitualicognitione,&cum
occafiofe obtulerit , actuali : at idemappetitumhabeat in v
luptatempronum,illiquecedentem,cumcommoditas, & pre fensillecebra occurrerit,
eiuſmodique cedendidifpofitionemcon traxerit, estfanèdifpofitio appetitus
validiorcognitione;que conclufioexincontinentiumſtatu,operationequepatet: Mul
toautem clarior eft conclufiodeintemperantibus,fiquiforteex illis
cognouerintPhiloſophiamoralem,eamqueadmiferint (Quo tamen
modoadmittiabintemperantepoffit, &improbo homi
neanteadeclarauimus;)eiufmodienimhominesinoperandonon
cognitionem,fedappetitusdiſpoſitionemſequentur. Insumma ergo, cumex difciplina
difpofitio appetitus immediatèdefcen dat,que mosipfeest,plus momenti
affuetudodifciplina admo ش rem 149 rem,quàm cognitiohabebit. Verùmrepetenda
eftdistinctio LiberQuartus. cognitionis agendorum anteatradita,
quodaliafitrationis , & mentispractice, alia interiorumſenſuum : nos unius
phanta fienomineinhocmoralinegotioomnes complexifumus,utan tea nonfemel
protestatifuimus . Cognitio veròphantafie alia
inphantasmateprimofistitur,aliaadphantasmafecundum excurrit .
Conclufioproximadeprimiphantafmatis cognitione accipiendaest,
nondecognitioneetiamfecundi; cum hac enim cognitioappetitus
commotionemincludat, nonpotest inhabitu ipſoconcipi,quinin
appetituetiamfentientefimilis aliquadiſpo fitio Statuatur , atidest
contrapoſitionem; ponimus enim di ſpoſitionem appetitus repugnare cognitioni,
nonautemfimilem eße . Nifitamen, utinincontinentecontingit,interpretemur
cognitionemhabitueſſein mentepractica, &phantaſiaſecun dumprimumphantasma,
attamenadſecundumetiamphantaf maextendi, cumnondumingrueritpeccandioccafio,
&titilla tio: tum veròobscurari, &expiraredemùphantasmaſecun
dum,restarequefolumcognitionemobumbratam,qualem antea
incontinentiumcognitioneminactupeccandidefcripfimus . §. Tertius. Dubitationes
contra dicta,acſolutiones. SED contraconclufionem allatamdubitatio oritur; vide
turenimcontra cognitioprestareappetitusdifpofitioni. Plato in7. deIustoſpeciem
hanc educationis affert . Adoleſcens rectè inſtitutus in honeſtis , iuſtisque
actionibus , & officijs, qui etiamverasdehoneſtis opiniones rit,
ſcilicethoneſta eſſe,quæ lexpræcipit, vicaptio iniones imbue
numabaliquodifputatore,& peruerfore ſeducatur averaſententia
infalſam,vtquod lex præcepit non K 3 magis 150 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
magiseſſehoneſtum,quam turpe,deincepscredat; ſeductus iuuenis invitam
turpempræceps ibit. Ita ibiPlato . Ettamenappetitumiamad legitimas actiones di
Spofitum habebat, verùm exſolacognitione mutata in contra riam vitam abit;
ergocognitiopræualet diſpoſitioniappetitus, proindequeaßuetudini. Itemdocet,
&rectèOuidius amorem extingui,fiturpisdetegaturmulierintimè confpecta,
& per tractata, quàm antea, utpulchramdeperibamus. Lib. 1.de re med.amoris
Proderit&fubito,cumſenonfinxeritulli Addominam celeres manetuliffègradus
Auferimurcultu,gemmis,auroqueteguntur. Omnia, pars minimaestipfapuellaſui .
Sape ubifit,quodames, intertam multarequiras , Decipithacoculosægidèdiuesamor
Improuiſusades, deprendastutus inermen , Infelix vitijs excidetipfafuis .
Adestergoappetitus difpofitioiamattamenafuccedente cogni tioneturpitudinis
vincitur, &tollitur. Refpondeo ergodu bitationibus adductis,
idquegenusalijs,bocfactofundamento. Difpofitioappetitusæftimaridebet ,
cenſeriqueex obiectofor mali, non materiali,quodanteaquoquenonſemeltraditumest,
Inpropofitis itaque argumentis dispofitio ad materiale obie Etum, nonadformale
mutatur : v.gr. inargumento Platonis difpofitio iuuenis erat adhonestum , &
eadespofitiodurat etiä postseductionem;fugitenim legitimas actioneseo,quodbone
ſtasampliusnoncredit,nonquodalienatusfitformaliterab bo nestate.
Infecundopariterargumento mutaturpoft detectam turpitudinemamatorergafubiectam
mulierem,qua riale obiectum, at nonerga fimulachrum, et effigiem pulchri
tudinis,fubqua eamfibi repræfentabat , amabatque: eandem enim LiberQuartus. 151
enimformam,ficubi videret, perditèamaret. Hincprocorel lariodeducitur;
eum,quifacilèopinione mutetur,etiamfiappe .. titusdifpofitionempertinacemhabeat,facilèpoffe
mutari erga materialia obiecta,nempeergaperſonas, & etiamresformali, aſeque
dilecto obiectofubiectas . Est auarus,qui omnia ad tilitatem refert:
amatishominem,quemfibi utilemexper tus est,&credit: atfifacilisfitadmutandamfententiam,per
fuadeillibominem,quem utilemcredit, eſſefraudolentum, & alios effe,
quimulto magis ufuiillierunt, modo eos admittat, &primum reijciat. Mutabit
is amorem,etiamſidiſpoſitio appetitus adformale obiectum eadem perfeueret . Aulici
hoc modograffantur aduerfus competiores: adulantur, & applau dunt
amoriformalis obiectifuorum Principum, atamorem ma terialis,fcilicetperfonarum
demoliuntur. Maximaitaquepars buiusartis eftnoffeformaleobiectum
amorisPrincipum .- §.Quartus . Comparatur cognitiocum tempera
mentofenforijprimi. TERTIA comparatioreftat,quæestcognitioniscumtem
peramentofenforij primi; &quoniamhicabſtrabimusagradi
bus,ideodebemusintelligere utrumque membrumin eodem graduſumptum,
v.gſummo.ExdogmateenimPlatoniscon fideratio, &collatioreruminfummafuipuritateeffedebet
: hic Collatiore in cõparationeprimòſeſeoffertfententia Platonis; quifententia
fumnora primasdefert: cuiusfententiæmeminitAristot.in 7.Ethic.ut du.
fupraetiam,cumdeincontinentiaegimus, diximus. Contraria SententiaestGaleniinlibro,quodanimi
moresfequantur tem peraturamcorporis; exeoenimdogmatetemperamentumcogni
tioneefficatius erit. Verum utfimpliciterprocedam,mediafen corpor K 4 tentia ,
fit in , ر 152 Deconiect.cuiufquemorib &c. tentia, eſt meoiudicio verior.
Eftautemmediafententia,in 3.part.libro quaPlatonemexpofuimus. Diximus
veròfententiam perfe iximus 7.cap.9.9.5. Etam, ) integramintelligi poſſe,
cognitionemclaramfuophan taſmate,nedumprimo ,fedetiamfecundofultam; Eiusmodique
cognitionemeffepraualidam:nuncquoquerepetimusipsam va lidioremeſſe
momentoadmoresfiuepropenſionenaturaliextem peramentoprimiſenſorij.Exillis,quæ
tumdiximus,patetetiam conclufionisnuncpropofita veritas. Atfi cognitionemſuma
muscumſolophantasmateprimo,dicotum validioremeſſepro penfionem ex temperamento,
quàm cognitionis momentumad mores,dumperſe, primoqueloquimur . Probo verò
conclu fionem,quiamomentumextemperamēto,fiue propenfioipſaper
Seaccedenteobiecto , effundit cupiditatemfentientis appetitus ,
quęadoperandumrapit:atcognitioabſquephantaſmateſecundo taeft ipſaperſeminus
multoaptaeſt mouere voluntatem,Utnodum integra cognitioneque integrè obiectum
bonumrepresentans. Eritautemfummarationis; quodabſoluto,&expedito, accon
citato motumouetappetitumfentientem,plusmomentiad mo res habet,quàmquodleuiter
debiliterque mouet voluntatem3 quoniam appetitus ipſe valdeconcitatus , validè
etiam mouet voluntatem, inquahabitusnonſupponatur, utnunc: at pro plus
penfioextemperamentoſenſorij abſoluto, & expedito, concita
toquemotuappetitumfentientemmouet. Cognitio abſquephan Tempera- tafmatefecundo
debiliter mouet voluntatem; ergopropenfioex potinmori teperamentoplus
momětihabetadmores,quàmcognitioabſque bus introdu
phantasmatefecundo.Adiunxitamenparticulamperfe,&pri cognitio. codis, quam
mo,quoniam voluntasdūnondirectèinobiectumfertur, fedfu praseipsamreflectitur,
vultqueexperirilibertatemfuam,fatis
habetexcognitioneetiamfinephantaſmateſecudo, vnde resistat
motioniappetitusſenſuum, utin primapartehorumaperitur. Com LiberQuartus. 153
Comparationes fecundùm gradus continet . Caput Quintum .
SVCCEDITcomparatiofecundùmgradus,quabreuiexamine peragitur;
namcertumesttemperamentumcalidum, midum cordis,quod est venereum, quotale magis
fuerit,e maius momentumadmores venereoshabere . Idemquedetem bu peramento
cordiscalido, ) duro, cuiusestiracundiapertinax; quocoreritcalidius,
&durius, eo maiusinerithominimomen tumadiracundiammagnam, &
diuturnam,pertinacemque , idemquedecateris. Cognitioquoquequoclarior, )
stabilior, defixiorque , eo maiushabebit momentumadmorem, inquem propendit .
Appetitusdiſpoſitiopariter,quo maiorerit , &in tenfior,eomaius inferet
momentumad mores . §. Vnicus. Decollatione appetitus ſenſuum cum
voluntate,&cognitionisintellectuscum cognitione ſenſuum . APPETITVS
tamendiſpoſitioaliamquandamN.com parationemfecundumgradusdifferentiam
continet,eftque,quod appetitus aliusfitſenſuum aliusfitrationis,fcilicet
voluntas; potestque conferridispofitio voluntatis cumdifpofitioneappeti
tusſenſuum, utramaius momentumhabet. Verum,quoniam fatishanccollationem
præftitimusfupra, ideoſuperſedeo nunc. Poffet etiam conferri
cognitiomentispracticecum cognitione interiorumſenſuum,
acquoniamdehacquoquecollationeegimus antea, poteſtque exdictis non
difficilinegociodeduci, ideoilluc
reijciolectorem,præterquamquodadcollationem,quamnuncin tendimus, 154 no
affuefcit Deconiect.cuiufquemorib &c. tendimus,coniungi
bacdebent,nonſeiungis nonenimaßuefcit, Appetitus appetitus fenfuum reali ipfa
operatione, quinaffuefcat quoque fine affenfu voluntas,conspirando,imòiubendo
ipfam operationem . voluntatis . Quaproportionesfintintermemoratamomenta. Caput
Sextum . §. Primus . Proportionemexponitintermomen :
tumexdiſpoſitioneappetitus,&momentumextem peramento. On
poßettamenexdictiscollatiofieri, nifi, UtAstro logi planetarum dignitates in
numerisaffignant , itat ) nos vimenumeratorumadmoresmómentorumnumeris diftin
queremus . Išta enim mixtionis ratio poterit demum colligi. Rem veròbuncin
modumprobabiliterdeducemus . Difpofitio appetitus , que ex affuetudine, cum
totum appetitum afficiat, fcilicet &animefacultatem, &fenforium,ficonferatur
cum temperamentoſenſorij ,adeoque momentumcum momento ad mores,dupliciratione
excedit. Primò, utforma excedit mate riam,parsqueformalis exceditmaterialem.
Secundo,utto tumexceditpartem, quatenus enim difpofitio ex affuetudine afficitfacultatem
anime,quæestparsformalis, actemperamen tumfenforij
afficitperſeſenſoriumfolum,quæ estparsmateria lis,eatenus affuetudo
excedittemperamentum exceſſuforma Supramateriam.
Secundoautemloco,cumtotusappetitus,quem afficit afſfuetudo &partemformalem
, &materialem occupet, totius rationis babet
adtemperamentum,quodafficitfolampar tem materialem . Quoniam itaque forma
continet materiam totam,quam actuat , &perficit : continere autem totam ,
& non LiberQuartus. 155 nonfolum perpartes,adminimum duplamrequiritproportio
nem. Eftoitaquedispofitiofacultatis, utduo addifpofitionem Senſorij,quæfit
itaque, ut unum. Rurfusverò,cumhanc etiam difpofitionemſenſorij complectatur
dispofitio appetitus ab aßuetudine,ideodispofitiointegraappetitus
addifpofitionem Senſorijfolius, quæ ex temperamento, erit , uttria ad vnum,
adeoque triplamproportionem obtinebit. Eftnunc veròcolla tio dispofitionis ex
affuetudineinſummoaddispofitionemſen Sorij extemperamentoinſummofititaque
figura. Difpofitio appetitus ex affuetudine, eiusquemomentum ad mores 3
Diſpoſitioſenſorij extemperamento,eiusque momentum ad mores I §. Secundus .
Proportio inter diſpoſitionem ap petitusexaffuetudine,
&cognitionemabſquephan taſmateſecundo. Ат proportio inter momentum
diſpoſitionis appetitus ex affuetudine, & momentum excognitioneabſque
phantaſmate Secundoexhoccapitecolligetur. Cognitiocumphantasmateſe
cundofuperatpropenfionemex temperamento,vt vidimus:at
cognitioabsquephantaſmatefecundoapropenfione vincitur: cũ
veròcognitiohæcagendorumabſqueſecundophantaſmateaco gnitione
eorundemcumphantasmateſecundoproficiatur, inte greturque,videturfaltem alteras
tantas vires addere cognitio Secundiphantafmatisadagendum. Sinos ipficonferamus
in teriore examine,quantaluminisadcognofcendum, & momenti
adagendumacceßiofiatexcognitionefecundiphantafmatis cer tènonminorem
alteratanta ipfam existimabimus . Faciamus ergo 156
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ergofex unitatumcognitionemfecundi
uſquephantasmatis, triumcognitionemtantùmphantasmatis primi . Quoniam
veròefficacior erat cognitionehac propenfioex temperamento, eademque minus
efficax,quoniam cognitiophantafmatisfecun di,in medio eamharmonico
statuamus,fcilicet innumeroqua ternario; utcognitiofecundi uſquephantasmatis,
eiusquemo mentumfitſex unitatum ,momentum extemperamentofit quattuor , cognitio
primiſolum phantaſmatis momentumque eius admoresfittrium,fitquefigura Cognitio
practicafecundum usque phantaſma includens, eiusquemomentum Propenfio,
acmomentumexſenſorijtemperamento 6 4 Cognitiopractica
adprimüfolūphantasmaproueniens- 3 §. Tertius. Confirmatio probabilis ſuperiorum
ex conſonantijsemergentibus,quę que exponuntur. CONFIRMANTVR nuncdicta
probabiliratiocinio huncin modum . Quoniamdispofitio appetitus ex affuetudine,
eiuf quemomentumadmores (appetitus uterque & rationis, & ſenſuumconiungitur.
)quarum partium esttriumearum, est diſpoſitioſenſorij extemperamento unius:
quarumergodispo fitioappetitus, eiusque momentum eft 1 2. earundemeſtdiſpo
fitioſenſorij 4. & quarumhæc4.earum est cognitiopractica
cumphantasmatefecundo 6. )finephantaſmateſecundotriū . Appetitusdifpofitio
ergoadcognitionemcumprimofolum phan taſmatebabetproportionem 1 2.
ad3.ideftquadruplam;adco gnitionemcumphantasmateſecundohabetproportionem 1 2.ad
adpropension 6. ideftduplam; adpropenfionemex teperamentotriplam; co gnitio
LiberQuartus. : 157 gnitio veròcum 2.phantaſmateadpropenfionem extempera
mentoſeſquialteram,quamfcilicet 6.ad4. atpropenfioextem peramento ad
cognitionemcum primafolum phantasmateſef quitertiam. 4.
ad3.quasproportiones,fiadharmonias refera mus,funtharmonicaomnes,
utpareratinfuauiſſimamorum harmoniamolitameffenaturam. Inproportioneenimquadru
placonsistitharmoniabiſdiapaſon quetotumſyſtema muſicum exPtolemeocontinet,
eiuſmodiqueergoestconſonatiainterdi ſpofitionemexaffuetudineappetitus,&
cognitionempracticam imperfectamprimifolumphantafmatis. Inproportione tripla
compofitadiapaſon eft confonantia compofitadiapaſon diapente , eiuſmodique est
inter dispofitionemappetitus, &ſenſorijdispositionemextem peramento.
Inproportione dupla confiftit confonantia diapa fon:
hecergoeftinterdiſpoſitionemappetitus , & cognitionem cumfecundo
uſquephantasmate:inproportioneſeſquialtera confistit
consonantiadiapente,eiufmodique est inter cognitio nemfecundi
uſquephantasmatis,& propenfionemex tempe ramento. Poftremoinproportioneſeſquitertia
confiftitconſo nantiadiateſſaronipſaqueidcirco intercedit interpropenfionem
extemperamento,seudiſpoſitionemſenſorijextemperamento,
cognitionemimperfectamprimitantumphantafmatis. : 1 TABEL 158
Deconiect.cuiufquemorib.&c. TABELLA. Proportio. Conſonantia.
Difpofitionemappetitus,etcognitio-5Quadrupla. Biſdiapafon.
nemprimiſolumfantasmatis. 4.ad1. Difpofitionemappetitus,&propen- Tripla.
Diapason. fionemextemperamento. : 3.ad1 1.3 Dispofitionem appetitus,&
cogni- Dupla. Diapason. 2.ad1. Inter tionemfecundietiamphantafmatis.
Cognitionefecundietiafantasmatis, 1 5Dupla.2 etcognitionëprimiſolifantaſmatis.
2.ad }Diapason. ad Cognitioneſecudietiäphantaſmatis, Sesquialtera. Diapente.
&propenfioneextemperamento. 2 3.ad2. Propenfionemextemperamento, #
Sesquitertia. Diateſſaron. cognitionëprimifolúphantasmatis. 4. ad3.
Mixtionismoditraduntur, quibus contrariamo rummomentacomiſcentur. Cap.Septimum.
5. Primus. Fundamentumpræmittitur. ANTEQVAM
veròvlteriusprogrediamur,videamus,quot modis contraria momenta morum miſcentur.
Confide randumitaqueestmomentamorumexcontrario uſu,acinsti
tutioneinterdumexcindi , tradicitus tolliinterdum obtundi quidem, LiberQuartus.
159 quidem,reftaretamen. v.gr. tumoranimiexdiuitijspoteftin terdumpenitustolli,
autdifcipline vi, altové contemptufor
tunebonorum,autexeuentu,fidiuitiaexciderint: poteftetiam
idemtumorretundi,ſedinterdum etiamſopiri, ut non am pliusaliquodfui
indiciumpræbeat,restettamen occultè;ſique vehemensoccafioſeſeobtulerit,
acpræfensobiectum irritetma gnopere,erumpat. Testimoniuminfigne
reiaCiceronedeſeip Sobabemus : placet veròeiusipfius verbisexfcribere, Ego,
Lib.r.famil. inquit, cum mihicumillo,Crafſo,magna iam gratia Epift.9. eſſet,
quodeiusomnesgrauiſſimas iniuriascommu nis concordiæ cauſa,voluntaria quadam
obliuione contriueram,repentinam eiusdefenfionemGabinij,
quemproximisſuperioribusdiebus acerrimè oppu gnaffer,tamen,ſi ſinevlla
meacontumelia fufcepif ſet, tuliffem: fed, cumme difputantem,non lacef
ſentemlæſiſſet,exarſi,nonfolumpræſenti, credo ira cundia( namca tamvehemens
fortaſſe nonfuiſſet) ſedcumincluſum illud odium multarumeius in me
iniuriarum,quodegoeffudiſſemeomnearbitrabar, refiduumtameninſciente mefuiſſet,
omne repentè apparuit. §. Secundus. Duofuntmixtionismodi,priua tiuus,
&pofitiuus . Exfundamentoiactoiammixtionismodoscolligamus:duo itaqueilli
erunt, alter,cumnihilcontrarijmomentireſtat; vo caboautemmixtionem priuatiuam;
alter,cum restat contra riummomentum,radixvéeius; &vocabomixtionempofiti
uam. Scioequidempriorem, acpriuatiuamvocatam mixtio Arift.1.de
nemminusproprièdici; etenimin mixtione mifcibiliaferuaritex.vit. gen&corr.
oportet; 160 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. tione priua Nomemix- oportet;
nonenim mixtafuntnullatenusexistentia . Verum tionisquara
tamenutadmoralehocnegociumpertinet, nihilprobibet mix tiuæ mixtio- tionem
vocare,cum aliquamexipfamoresrefractionem, &mi ni cóueniat.
ſcellamfufcipiant, quamnuncexponemus. , §. Tertius. Mixtiovtraqueexponitur .
MIXTIO priuatiuamorumin eoconsistit,quoddumne ceffefuit debellare contrariummomentum,
minuspotuitpropa gari,&intendiid,quodreſiſtebat, nempehumilitasanimimi
noresprogreffusfecit ,dumneceffefuitcum tumoreex diuitijs pugnare,
quam,fieoobicecarens,potuiffet animusinhumilita tisſtudium,
&incrementumſetotumeffundere. Pariterqui exmalaconfuetudinealiquam veneris
infectionem contraxit, etiamfieamposteaiugicura eluerit, attameneo minusin tem
perantiaprofecit,quo partem illam temporisinexuendo vitio pro
virtuteconfirmanda,augendaquepofuit: atmixtio pofiti udutrunque
momentumretinet; licèt alterum retuſum,acre fractum, interdumautemſopitum ex
temperamento momen tum (utarbitrorego)folum hanc mixtionem difciplinafufci
Acommu nibus,&na turalibusvo luptatib. ho monunqua tutus.
pit,proindequecommunes, &naturales voluptatesnunquam penitus moriuntur .
Quocirca tutiffimum estconfilium nunquamſetutumabearumimpetuarbitrari.Le
gimusfanctiffimosAnachoretas omnesau fugiffe venereorum obiectorum vel
leuesoccafiones,quodfacerein legeChriſtiana,inquafo mitem perdurare
fempercostat, estneceßa rium . 4. Compa LiberQuartus. 161 Comparatiocompofita
momentorum,ſcilicetfecun dumgenera,etgradus. Caput Octauum. 9.Primus .
Momentamorumfingula,& integrain octo gradus diftinguuntur. : HIS
Isitapremiffis,iamadcomparationem tertiam momen torum,quæfcilicetfecundùmgenera
, fecundumgra dusest, tranfeamus,in qua exercenda comparatione hec effè
methodusdebet: oportetfingulagenera momentorumingradus diftinguere certos,ac
numeratos,v.gr. Philofophi naturales Philofophi fingulas qualitates in
octogradusdistribuunt: Mediciinquat- quibuunt diftribuunt tuor:nos
quoquemomenta bacad moresaliquo certonumero octogradus
graduumpartiridebemus:numerumitaqueoctonarium ralibus Philofophis mutuemur;
intelligamusque eum momen tum,quodex temperamento eftintegrum, effe graduum
octo, anatu refractumautem usquead vnicum gradumminui,nempead octauamfuipartem.
Siadduosgradusrefrangatur,quartam folumfue integritatis partem
retinebit,ſiadquattuor dimi diamtantùm . Siofłointegrosgradusretinuerit,
eritinſum mo, idemquedereliquisgradibus concipiamus, &eodemmodo momentadiwiſaintelligamus
&appetitusdifpofitionis,&pro penfionisextemperamento,&cognitionis.
§. Secundus. Praxiscomparationis exemplo illuftratur . 1
DISTINCTISitagradibus,comparatiogenerum diuerfo
rumfimulquegraduumhuncinmodumperagetur; exemplores L clarior Medici in quattuor
. 162 Deconiect. cuiufquemorib.&c. clarior erit . Sit momentumex
temperamentoocto graduum, fcilicetinfummo: momentumautemexdiſciplinaquattuorgra
duum,fcilicetdimidiumintegri exdifciplinamomenti: quarum ergo partium integrum
difciplinamomentum est 12.earum erit
momentumnuncfumptumquattuorgraduum,partiumfex.
Verùmquarumpartiumestmomentumintegrum,&fummum difcipline 1 2. earundem est
momentum extemperamento 43 Utvidimusproximocapite; ergoquarūpartium momentum
quattuorgraduumdifciplinaest 6, earundemestmomentum
temperamentiinſummo4.quocircamomentum quattuorgra duumdifciplinæ
momentointegritemperamentiestmaius,va lidiusqueſeſquialteraproportione. §.
Tertius. Vndegraduumnumerusfingulorum momentorumæſtimariqueat.
SEDquereturiureque merito, unde estimarepoffimus gradus
momentorum,fintnéocto,anquattuor, anduo,analij demuminteriecti aliqui,
cuifatisfaciemus nos questionipro virili . Exordiamurautemextemperamenti
momento. Мо mentumitaqueeiusex temperamento ipſo æftimabimus,vtfi
temperamentumcalidum, &acrefitocto graduum,totidem afferatur graduum
momentumadiracundiam: at gradus tem peramentiexfignisPhiſionomicis
deprahendentur,quafigna infra afferemus,gradus veròdifciplina ex integra,
&exacte difciplina cognitione deprehendentur , cenſebunturque; utfi ofto
velpluresconditionesadexactam eiusrationemrequiran tur,pronumero,
&qualitateearum,quedeficiūt,eſtimemus, quot illigradus ad integritatem
defint. De difciplina verò infequenti, acquinctahuiusoperis curatorij
partecognitionis pariter LiberQuartus. 163 paritergradus colligemusex
comparatione eius cum integra , exactaquecognitione,&quoadfirmitatemfidei,
accredulita tis , &quoadluciditatem notionum,aceasfubminiftrantium
phantasmatum . Cognitioenim obfcurarecedit aclara, adeoque agradibus
octointegræcognitionis: itemcognitiodubiaplus ve rò, autminusrecedit pro
maiore, minorervédubietate, acma iore minorevéobfcuritate.
Exeiufmodiitaquecollatione,ac cedenteiudicij, nonhebetis, aqua
æftimatione,graduscolligen turmomentorum . : I.Quartus. De reliquis morumcaufis
anteame moratis,quæ adtria momenta dictareducitur,quo modo adhibendæ
fintadpropoſitampraxim. : ADtotamtamencomparationemfaciliusabfoluendampre
ſtitiffet videre, acaeftimaremomentafingulorum antearelato rumcaufarum
moriseruta intereiufmodi caufarum , & diſci pline integre, &exacte
momentaproportione, eaqueinnu merosredactafcilicet climatum, regionum,fitus,
ventorum, aquarum,ciborum, etatum, nobilitatis, potentiæ, diuitiarum,
fortunefecunde, &contrariarumconditionum, Studiorumiti dem.
Verùmpriorescaufæ adtemperamentum, utillud va riant,rediguntur; conditiones
autemfortune, ut plurimum, adcognitionemreducuntur;
ideononpoßunteiusmodicausacen feri,nisi utacceffiones alicuius extribus
momentis,quæ iam retulimus, v.gr.cumiudicioPhiſſonomicotemperamenti,con
iungereetiamoportebit climatis, regionis,ſitus,&reliquorum confiderationem:
etatespræfertimadtemperamentumſpectats fedetiamadcognitionem,
velutiſenectusmultapropter expe rientiamfacit . cit. Nobilitas,& potentia
adcognitionemfere P. L 2 perti 164 Deconiect.cuiufquemorib &c.
pertinent,adappetitusdispofitionemparumquid:t)he itaque omnesaduentitia
cauſe,utacceffiones, vel cognitionis, vel appetitus estimaridebent, v.gr.
cumcognitionis momentum eiusquegradusquafiuerimus,oportebit interponere
confidera tionemnobilitatis , &potentia , videreque,quantum ex ea
cognitioni accedat, veldetrahatur opinioni,quodfit nauanda honoribus, &
magistratibusopera,fietexnobilitatisfenfuac ceßio: at contràexeademdetrabetur
opinioniquodpræſtet di miſſis honoribus inſeceſſu aliquo viuere. Sunt verdipfaquo
quein gradusdistinguenda, utex.gr. alia nobilitasfit octo
graduum,fiueinſummo,qualisregianobilitas, Imperialisvé, Nobilitas
velutiAustriaca,Valefia &c. aliarefracta, velſexgraduum Auftriaca,et
velquattuor t Valeſia insú )c.Nobilitas eniminſummoeffectumcöfequen mogradu.
teminfummohabet,refractarefractum: idemdepotentia,t de cæterisdixeris. 1 §.
Quintus. Nobilitas. NOBILITAS honoris auiti cognitionem cumphantasmate
fecundoexhibet, ruthonorisproprij nonnifi cum phantasmate primo,cotamenfatis
claro. Quocircafifit temperamentum frigidum,
&defesexeoanimus,abhonoribusque publicis ab borrens, at nobilitasiungatur,
erit exdictis temperamenti mo mentum, utquattuor, nobilitatis momentum, uttria.
Supe rabititaquein homine ceſſfationis ab bonoribus propofitum,re murmurantetamenadbuchonorumdefiderioob
exiguum vin centis momenti exceffium. Nempefi mifceanturmenteduo mo menta,
alterum, utquattuor , alterum, uttria,tota mixtio ما erit,
utfeptem,inquaparspræualensſeptimatantumparte totius excedet : atdifciplina
contrariaquantum præstet,pater exfuperioribus. 5 §. Scx LiberQuartus. §.
Sextus. Potentia. 165 POTENTIAphantasma,nedumprimum,fedetiamſe cundumbonorum,
&dignitatumexhibetpotentiæiuxtafupe rioremdiuifionemrespondentium. Quocirca
momentum eius ad honoresad temperamenti momentum est,utſex ad quat tuor,
idestproportionemfesquialteramhabet. Siitaque tem
peramentumrepugnethonorumdefiderioinpotente , ineo tamë
defideriumbonorumpræstabit, refractelicet, ut exmixtione contrarij
momenti:fimifceanturenim cotrariainea momenta, mixtiototaeritquinque
,inquaparsprepolles excedetalteram quintatantumpartetotius.
Nonconſiderohic,fiacceßeritdo mesticadifciplina reſpondens
nobilitati,acpotentiæ; bec enim , fiaccefferit,debet
librariipfaquoque,proquegradibus,quosob tinueritfupputari in collatione. : §.
Septimus. Fortuna ſecunda. FORTVNAfecundabenèfortunatishominibusphantaf
ma,nedumprimum,ſedſecundumquoqueboni,felicisqueeuë tus affert . Praterea,
&idemphantasmaexhibet reliquorum fortunebonorum . Hinc fortunati adeabona
momentum est, utfexadquatuor,admomentumextemperamento Quo
circafiquisfitextemperamentoindiffidentiam, &defperatio
nempronus,atbenèfortunatus,hic tandemsperandoexcedet quinta parte totius
mixtionis. Inamoremquoque eorumbo norum valdepronus,
utfacilèexeorumfubitaomiffione ob- CurSeianus Stupefcat,utcontigitSeiano, in
quo cum bonafortuna ma- infubitamu obſtupuerit xima potentiaiungebatur,is
ergoiuffionem LaconisConfulis,tatione for tunæ. C L 3 rut 166 Deconiect.
cuiufquemorib. &c. ut adeumiret,etiamfirepetitam vix utfibiindictam intel
lexit. §. Octauus. Diuitiæ. DIVITIAE, utin uſumdeſcendunt&commoditatis, ac
deliciarum , utrunque phantafina exhibent, &bonorum etiam; namdiuites,qui
ſplendore utuntur, prefertimfimu nificifint, honorantur; immoquandamin
ciuitatepotentiam contrahuntexclientelis. Eandemitaqueferèretinentpropor
tionem,quampotentiaadmomentumextemperamento.Quod fidiuitianondefcendantin
ufum,fedin habitutantumfint , exploditurpotiusdiues,
quambonoretur,estqueilludHoratij. Populusmefibilat,atmihiplaudo
Ipſedomi,fimulacnummoscontemplorinarca: neque etiam
ullamexperientiamcommoditatum viteaffequi-- Nefc tur rectè Horatius. is,quid
valeatnummus,quemprebeat ufum Panisematurolus, vinifextarius:addo, Queis
humanafibidoleatnaturanegatis. §. Nonus. Inſtituta, acſtudia,acprimòPhiloſo phia,&
lurisprudentia . PHILOSOPHIA moralisexhibetphantasmatantum
primumipfaperſehoneſtatis,pariterIurisprudentia,quaexpar Deſtudio te
illamedocet; undeinferiorestipſatemperamento. Atftudium
Poetarum,librorumquealiorum,quiobfcenita Poetarum. tesincludunt,nedum
phantafina primumearum rerum,quas
graphiceexfcribunt,ſedſecundumquoqueexhibent,velme diumaliquidinterprimum,
&fecundum;namresobscene de fcripta د LiberQuartus.
fcripta,nedumcognofcentemfacultatem afficiunt,fedexreflu- Detrimen 167
tú,quodmo xuturgentepariternatura commouent appetitum, vel adhuc ribus affert
virginum. Eftenimisfalpruriens,dequoanteaexMartiali obſcenapos diximus.
Superatitaqueeiufmodicognitio temperamentimo mentumficontrariumfuerit;
velcertèæquat . §. Decimus. Demotu,& quiete. Мотум corporis,exercitationemquecalefacerehumores,
acfpiritus,demumque vegetarecalorem,nitantusfit,vtcolli quet, vidimus:
quietemcontràrefrigerare . Flaccefcuntetiam quietepartesfolidæcorporis, motu
roborantur. Adiuuat ergo demummotustemperamentumadmoresaudaces, &actuosos ,
adcontrariosquies. Qua veròproportione? Difficileestex plicatu: attamenin
octogradus, momentoextemperamentoad audaciamdiuiſo vix unumex illisaffignarem
motui . Confi dero eniminfluxumcalidiorumhumorum,& spirituumnon equèadmores
poße atquetemperamentumipfumcordisfecun dumfolidaspartes,
&fpirituscomplantatos, ut fiinfluenti demus
tresgradus,nonpaucioresiustoafſignemus: verumca liditas ex motu &
adinfluentesfolum humoresſpiritusque pertingit,&ficonferatur cumhorum
caliditate,queplurimü adaudaciamducit,fcilicetcumira caliditate,
nonexcedittertiä eius partem . Confulamus hacde reexperientiam. Utrum,
quiiratus verèfit,triploaudaciorfiteo,quimultomotuvel
venationis,velpugillationisexercitusfit,cumamboillihomi nes eiufdë ipfi
perfedifpofitionisad audaciamanteacceßionem calorum coruminfluentiumfuerint . 1
L 4 §.Vn 168 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Vndecimus.
Decaufisnaturalibusclimatibus ..... CLIMA adtemperamenticonftitutionem
operaturpotius quàmadalterationem conftituti. Undeferoceshominesfero
ciaminomnibusregionibus, t) climatibusfuamretinent.Ce farnonminusin
Aegyptofortis,quàminGermania,Anglia que.
Inconstitutionequoquenonfacit,utnafcinonpoßittë
peramentumſummefortitudinisnaturalis incalida, & bu : ! midaregione, licèt
minusfrequentermultoin eanafcatur.An teus in Africanatus eft, & Annibal,
&luba, &Maßiniffa, climatecõie quifortiffimi virifuere.
PlurestameninItalia, &Septen Quando ex trionalibusregionibusfuerunt ;
undeexclimateconiecturam Etura duca- ducimustemperamenti,quandocontrarium exalijsfignisnon
tur... constet: idemdenaturalifitu,habituqueregionis afferendum. §. Duodecimus.
Decibis, &potu . CIBI verò,tt )prafertimpotustemperamentumalterant. De
potuid apertèconftat, cum ebrijmagnammutationem praſeferant:
inprimaquepræcipuetentationeebrietatis audaces plurimum, acpetulantesfiunt.
Animaduertendumtamenest longèintereſſehac inparte utrum demoribus,aut utrumde
affectibus loquamur; Ebrij inaffectumaudaciadeueniunt, at ebrioficontranon
moresaudaces,ſedremiſſos,acin voluptatem eambibacemfufos contrahunt. Bibonesnostri
haud multum armorumſpecimendedere unquam: verùmitadiftinguamus.
Bibaceshomines,quiadebrietatemnonadducuntur,fed vinū optimèconcoquunt adcalidos
exeare moresdifponunturobvi nicaliditatem,&eamobcaufaminfacrislitterisin
vinoabun dare LiberQuartus. 169 dareluxuriamdicitur . Iuuenalis
creditabebrietate quoque accendi venerem . Quid enim venus ebria curat?
Etdeebrietateidegoquoquefaterer,atdeebriofitatenonæquès obstupefcunt
enimdemumnerui,nonurgent, ut in venere exigitur . Eatenusitaquecibi,&potusmorummomenta
mu tant, quatenus temperamentum alterant velcordis, velpar
tiumactionedeſtinatarum, veluti cibi flatuoſi pruritandoſe minaliamembrain
venerem incitant: atquenamproportio ? Confideremuscumtemperamentum prorfus
alienumest, nihil facere cibos . Frigidi velnatura, velætatehomines non pro
mouenturin veneremauxilio ciborum : contràincenfihomines etate,&
temperamento agrèieiuniofranguntur,quinestuent. Cibus ergo
adiuuat,nonfacitpropenfionem: Eftergoproportio, utadminiculiadagens, cibi
adtemperamentum : atquodad miniculum? Remotumquidem. Primòenimcibus in ventri
culoinfringitur, adque temperamentumeius membri plurimü fuecrafisdeponit,
deinde abbepate mutatur, ipfumque vicif. fimalterat, quaratione,
utfanguisexqualitatecibi , & alte ratohepatein corfluens, aliquamfufcepit
varietatem,eatenus admorescibusfacit. Primò ergofacit, utinfluens,quodiam
nonplures tribusgradibusex očtotemperamentiad morummo mentumfacere vidimus:
deindead totuminfluens cumratio nemhabeat nonagentis , fedreagentis;fuapteenim
natura chilus abhepateinſanguinem mutatur anatura,acvihepatis: contrà
veròreagitipseprofuisqualitatibusinhepar, unde vim ba bet
maiorembeparnonequalemchilo. Quocircaampliusest in
eacomparationehepar,quàmfesquigradus, & chilus minor , quamfesquigradus .
Rurfus cumcibus minorumfit virium admores,quàmchilus,quiaeſtiamin ventriculo
mutatus , & refra Cibusnon facit prope fionem. 4 170 Deconiect,
cuiufquemorib.&c. refractus adfummum,quoadmomentummorumbabebitcibus
Unicumgradumeorum,quos temperamentumhabetoflo. §. Decimustertius . DeÆtatibus.
: ÆTATESpartium adtemperamentumſpectant, eaque rationeinter causas naturales
morumreponendafunt,partim rationecognitionis
concurrunt,eaquerationeadcognitionis mo mentumreducuntur,
&adcaufamaduentitiam,adexperien tiamnempe:fenectamergo, refrigerareiamconstitit,adeoque
momentaad calidosmoresinfringeredicendum : atquapropor tione ?
Primòfanefanguisrefrigefcit ,adeoquefrigidus,quă utadaudaciamconferat,
efficitur, fi totusrefriguiſſeponatur ex oftogradibus momentiadcalidos
mores,tresincontrarium cefferint . Eiufmodi crafiminſeipſodefcripfiffe
videturpenes VirgiliumEntellus Nonlaudisamor,necgloriaceffit
Pulſametu,sedenimgelidus,tardantefenecta, Sanguis hebet,frigentque
effetęincorporevires. ! 1 1 Belifariusia lithoftes . Solidum
cordistemperamentum, cuminfummofuerit,confta re uſqueadextremamſenectam
videtur,utin Maffiniffam, Belisario,quidecrepitusiam
repulithoftesaConstantinopo fenex repel- li: atinminusfirmis
temperamentisfatifcere etiampartemfoli dam,&refrigefcerecredendum, ut mores
contrarijpræualeat, refidentetamen,&resistentemorepristino,interdumetiamin
antiquumaffectum, ) actu magnoexirritamentoprodeunte, out
inPriamoexprimitVirgilius. Armadiufeniordeſuetatrementibusauo
Circundatnequicquam humeris, & inutileferrum Cingitur,&denfosfertur
moriturusin bostes . Diffe : LiberQuartus. 171
Differentiamomentorumacceßoriorumaprinci palibus . CaputNonum.
Ddemumnotandumeſtdeacceſſorijs momentisadtria pri ID marianonpoſſeillaquocunque
illaquocunque, & quantocunquemodo mul tiplicentur unquam excederemomentumfuiprincipalis
unà etiamcum eoaggregata. Ex.gr. nobilitas,&potentiaadcogni tionismomentum
reducuntur, potentia autem habetintegros eiusgradusocto,
nobilitasquattuor,quifimuliunctiduodecim graduscomponerent,ſinumerumipſum
ſpectemus : attamenfi quisipſeperse studio, & uſu
optimecalleathonoremeffepre ferendum vtilitati,ſitqueidem potens , utexpotentia
id ip ſumcognofcat,fitnobilis, utrurfus aggeraturex eoquoqueca pite
eademcognitio,tamenin eiufmodi hominemomentumcogni tionis non erit
vigintigraduum, fedottoſolum; bacqueestdif ferentiainterprincipalia, )
accefforia momenta,quodilla ſum mamaugent,utipsacrefcunt,
athæcintragradusoctoſemper confistunt. Similehocest,atquein
diuifionecontinuiinpartes proportionales, quediuiſepartes;firurfus
coniungantur, etiä ſinumeroimmense (adinfinitumenimnonperuenitdiuifio)ta
mennunquamadeamproueniunt magnitudinem,cuiuspartes Sunt. Hic ipfamAriftoteles
vocat appofitionemdiuifioni re- 3.Phif.text.
ſpondentem,eamquenonpertranfirefinitammagnitudinemaf. 59.& 67. ferit.
VocantpracticiItalici eiuſmodioperationem infilzare, alij
ineſtare,quenuquamadintegram Unitatemproducitur :
estautemfummaminutiarumminutieſeſubindeexcipientiū, vtfummae etc.
fednimiumderealteriusſcien tiæcontrapropofitum,ac moremmeum. Peroratio 172
Deconiect. cuiuſquemorib&c. Peroratioprimapartismethodi . Cap. X. DOSSVMVS
hincprimam methodipartem,qua caufis ex
morum,earumquecombinationeemergit,infummamcon trahere ,atqueinepilogum;
licètenimadhucexiganturadeius integritatemfignatemperamentorum adconijcienda
tempera menti momenta,tamenquatenusadmethodipraxim pertinet,
totaeacontrabipoteft,interim relegandoLectoremproindagan dotemperamento
adea,quæfequentur. : ٢٠٠ 173 LIBER QVINTVS. Connectit , etproponitqua
agendafunt. CaputPrimum . Nproxima, ac primamethodipartefuppofuimus
temperamentigradusnotos,indequemomentum exeisin mores confpicuum,
quodpofteacumcon trarijs conferrereturmomentis. Verùm cum temperamentumfitfenfibusoccultum,nifiargumentaexhibea
musipfumindagandi,exfignis aliquibusfenfu conspicuisva nuseritinfumptushuc
uſque laborin elapfamethodiparteex plicanda. Signaautem temperamentitradere
Phiſiognomie cu raest. Aliqui credunt nullumprætereaaliudmunus Phisiogno
mieeffe: itafentit Baptista Porta , arbitratus omnia Phifio- Lib.1.Phif
gnomicafignaadtemperamentüreduci: eandemquoqueſenten- cap.23. tiampreſefert
IoannesIngenerius Epiſcopus Iustinopolitanus,
quiomniafignaPhiſiognomicaadtemperamentumredegit: alij i
vixtemperamentimeminere,interquos eftAriftoteles. Ada- IoannesIn mantiusin
conformatione membrorum veltotum, velpluri- generiusoia figna Phi mumponit.
Atopinionumdiuerfitatemhanc exfuperioribus fion.adtép.
tumiudicarepoffumus,tumpaulòpostego examinabo: interim redegit,Adi
adabfoluendam methodumpræcedentemproponohicfignatem formatione
peramentorumfubiecturum, necnon conformationispartium, partium. mátusadcó
tumfigna,quaexparteoccultafunt,tumfignificationes. Pre Stat verò,
cumintegrampriusPhiſiognomia artempropoſue ro, eamhicpartempertractare,quæ
adhunc locumſpectat, re liquaminſequentempartem methodireijcere. 1 ( .. De 174 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. DePhisiognomia. CaputSecundum . §. Primus. Triacapita,
tresvèpartesPhiſio gnomiæeſſe. PHISIOGMOMIAestnaturæcognitio, utvoxipſaſigni
ficat, natura verònonefthicaccipiendaproforma,acsubstan tiaanimalis,fiue
hominis,fedpropaffionibus, acmoribusnatu ralibus eius . Aristoteles inpostremo
capitefecundi priorum Analyt. indaginemnaturaliummotuumirafeilicet, &cupidi
tatis, &c. tribuithuicfacultati, idemquedicit lib.dePhiſiogn. cap.3 . )
licèt addataliquas aduentitiaspaſſiones,tamen quo modoidfitintelligendumaliàsexponemus:
interimfatetureas quoquecumcorporis mutationeeffè,nonfecusacnaturales.Hộc ergo
hicexArift.acPhisiognomorüreliquorüconfenfufirmemus Subiectum dogma .
Phisiognomonicamindaginem eſſemorumaliquam Phiſiogno- corpoream mutationem
importantium. Verum enimuero cor porearumduogeneraconfiderariin
uniuerfumpoffunt,ſubſtan tiaipfa corpulenta, partesque eius, & motusipse
corporeus, ad quem&actionescorporis,acpaſſionesreducuntur, mutatio er
gocorporea, vel erit mutatiocorporis, partium paffionum, actionum vèeius, vel
vècorporis:partes corporishumani,de quonuncagimus, aliæfolida,aliefluida, &
vtraquerurfus bifariamdiftinguntur,folidæ enimaliafimilares,inquibuspre fertim
temperamentum consistit aliæ dißimilares, inquibus conformatiopræcipuèattenditur:fluide
aliahumoresfunt,alia ſpiritus: motus verò hicalterationis est, utpallescere
velru befcere: hic localis est , quo attendunturdifferentia tarditatis,
&velocitatis, &idgenusalie, ut triain uniuerfum Phi fiogno
LiberQuintus. 175 fiognomiecapitafint. Primumtemperamentainquirit exeo-
TriaPhiſio rumque varietate morum varietatem. Secundumconforma- capita.
gnomiæsut tionespartium ,exillisque itidem elicit mores. Tertiummo
tuscorporisconfiderat, & exillisrurfusmores inueftigarean nititur. §. Secundus.
Eiuſdemtripartitædiuifioniscon firmatio ex ſuperioribus . HAEC
eademtripartitadiuifioexfuperioribusdictiscon firmatur:
vidimuseniminditamomētaadmoresduoeffe,aliud extemperamento; aliudex
conformatione partium,ut dua priora artis capitaex illispariter defcendant,
pateatque: ter tium verò, quodeft motus,pariterexprioribus poteſtdeduci.
Vidimusenimmores cùmexcaufisaliquibusintrinfecispende re, tumeffectus
aliquoscorporeospendere exillis:at effectus ex moribuspendentes
incorporeconfpicuifunt motus,alijlocales, alij alterationis:fub alterationibus
autemmotibus reponendus est mos apparens,cuiusnonfemelmeminitAriftoteles ,
estque mosapparensis vultus,eacorporisdispofitio,que confequiſo let
affectumaliquem vehementem,præfertim cumconfirmata / est. Ex. gr.iram vehementemconſequiturrubortotooremul-
Senecalib. tus,flagrantes,t )micantesoculi,pariterconcufſfidentes ,bor
rentesque ,&fubrigentescapilli,fermopreruptus,&parum explanatis
vocibus. Sibabitushicoris,accorporis in aliqui busconformetur,utetiamextrainfultumiræillum
retineant, dicetur mosapparensiracundie:nonenim ut affectusirefi
gnumaccipitur,fed ut morisiracundiindicium. §. Ter 1. deIraca. 1. 176
Deconiect.cuiufquemorib.&c. S.Tertius. Non rectèomniaſignaPhiſiognomicain
temperamentumreduci. FALLVNTVR ergo,quiomniafignaPhiſiognomica in tem
peramentum, ut incaufam reducunt,nam conformationem partiumatemperamento
nonpenderefatismonstrauimus, un Io.Baptifta dePortafententiareijciendaeft
obdemonftrationes eo locoad Portarepræ ductas ;fedalioetiänomine reprehendedaeſt,fiad
uſum ſpecta re effet viri opinio, nempesimoneretin temperamentumfi gnumomnere
ipsareducendum effe; etenim estmorespendere omnes atemperamento;fignatamen
morum proximea tempe ramentopenderenonestneceſſe,ſedamoreipsoutphantasiam,
indequepartemmotricem afficit. Quarum deincepsfacultatum
noteinfaciem,atqueexteriorem corporispartemerumpunt,de mumqueeaminſident;
undemotus, &habitusoris,quiirato conuenit,cum conftiterit,
nonestfignumtemperamenti,peril
ludquemoris,fedmorisproximè,temperamentiautemremotè Jedmorispi folum; adeo
utforetincaßuslaborPhiſiognomi,fiexapparen temoretemperamentumprimòeliceret
,deindemoremcummos ex eo immediate, &proximècenferipoffit , &debeat
adeffu giendum inutilem circuitum. Aristoteles apertè aliquos, non omnes moresin
temperamentumreijciendos oftenditde Phisiogn.cap. 7. cum
dicitquafdamaliasproprie tates, moresfcilicet a caliditatibus, et fri :
giditatibusfieri:nonomnesergofiút, fialiquætantumfiunt acali
ditatibus,&frigidita tibus, fcilicet ate peramento. §.Quar LiberQuintus. 177
§. Quartus. Nondiſſentireabhactripartitadiui fione, quam Ariftoteles affert,
diuifionem nouena riam, quæexponitur. NEQVE verò,quam Ariftotelesaffert
diuifionem, ab bacdiffentit ,licètnouenariafit . Ex' motibus,inquit,phyſi
gnomizant,&ex figuris,&ex coloribus,&ex moribus
infacieapparetibus,&ex' lenitate, t) ex vocet ex car ne, &ex partibus
&ex figuratotiuscorporis; omniaenim adtriacapita,
utinfundamentarediguntur,motusfcilicet,t moresapparentes,&
voxſpectantadtertium motuscaput:fi gurepartium,&figuratotiuscorporis,&partes
adconforma tionempartium: colores,lenitas, caroadtemperamentum:par tes
etiam,licètadconformationem,utplurimum,spectent, ali quatameninterdumratione ad
temperamentumreducuntur: coloresquoque t) temperamentumſignificant, &
quandoque admoresapparentespertinent, utruboroculorumiramfigni ficaredicitur.
Fontes ergofignorum enumeratiab Ariftotele adtria capitapoſitaànobis
reducunturomnia. §. Quintus . Dubitatio contra dicta ex duobus alijsfubiunctis
abAriftotelemodis,quiafferuntur. AtdubitatiourgetexfubiunctisduobusalijsabAriftote
lemodisphysiognomonizandi : altereftex moribusduobus, aut pluribusindagatis
aliumdeducere : altereft exloco a contrario fignaalia compararemorum :
neuterautem horum ad aliquod enumeratorum triumcapitum pertinerevidetur. Audiamus
Utrumquemodum,utclarioreuadat,tumdubitatio,tumeius : M Solutio. 178 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. Lib. Phyfio folutio. Eft , inquit Ariftoteles
aliusetiammodus,ſecun gnom.ca.s. dùm quem aliquisphifiognomonizet:nullustamen
aggreffus eft. Vtſineceſſeſitiracúdum,&triftem,&
paruumſecundùmmorem,ſcilicetpufillianimieſſe inuidum, colligere erithominem
eiufmodiinuidú eſſe,etiamfinullúadfitſenſibileſignúinuidiæ.Alius
modusexlocoacótrario eſt huiufmodifi iratus con fueuit intenderevocem,ergo
ſegnisremittit,&fi for tia animaliagrauemvocemhabent,timidaacutam
habebunt.Idemqueinalijs. Neutraautemharuminda ginum videtur reduciadcapita
enumerata; deque primofanè certum est . Quaenimrationeillaatemperamentoaut
confor mationepartium, aut motupendet? Refpondeo obiectioniom
nemindaginemphysiognomicaminaliquoddemumfignumfen
fibile,utinprimumfontemreduci,&omneeiufmodifignum adaliquod trium
memoratorum capitumreduci,vtegoexpofui: at verònihilimpedire,
quominusrationisinterioris viexde ductisprimoloco afenfilibusfignisaliadeducantur:
illæ tamen indaginesad aliquodfenfibilefignum demumreducentur : & Omnisra-
itafehabentduæfubiunctæab Aristotelė methodi. Immedia gnomica re tio phyſio- tè
ille a ratione proficifcuntur, at mediatè, utque a primis fignum ſen ducitur ad
fontibus , ab aliquo trium memoratorumprocedunt . Ut au fibile. teminexemplis
propofitis immoremur, deductio inuidi moris ex iracundia tristitia,
&pufillanimitate estimmediatèara tione, at mediatèex fignis iracundia ,
tristitia, &pafil lanimitatis procedit . Idemdeillationeexcontrariodicendum.
Summafolutionis est. Adtria capitadicta reducitur omnis indagophyſiognomica,
utadprima, &fummaprincipia,non utadultima, &propinqua.. 2. ... Signa L
Liber Quintus. 479 Signacordiscalidiaggreditur. CaputTertium. 6. Primus . Proponit,quædicenda
. Dtemperamenti fignaaccedamus: attemperamentum Hæc4. par. 2 admoresp
Vécaufaerat temperamentum cordis: reliquarumfolidarum ac
morumnaturaliumpropenfionum. cap.4.lib 1.
partiumtemperamentumadmoresnonpertinebat,nifififorte adcorpertingebatexaliquorefluxu:
erat deinde temperamen tumfanguinis,quiincorinfluit: tertiò ſpirituum, quitt
ipsi incor penetrant . Primòautem temperamenti, veltemperar
mentorumcordisfignaperquiramus . Quot autem tempera 4 mentacordisfint,quotque,
&quibusqualitatibusdiftinguan tur,fatisexplicuimusfupra:quique
moresfingulacorum con. Lib.eodem Sequantur. Quoniam autem primo lococalida
temperamenta cap.f. antea diftinximus,primoetiamloco nunceorumfigna inuefti
garetentemus. §. Secundus . Signa cordis calidi afferuntur exGaleno. 1 ( CALIDYMcordistemperamentü,vel.cum
duritie, mol litieconfideratur,&cum reliquis differentijs, velipſumperſe,
utabalijsabstrabitdifferentijsomnibus,quonunc modopri
mumconfideramus,accipimusque . Calidiergoin univerfum Artismedi
cordisfignahæcaGalenohabentur. Magnitudorefpirationis . : Pulſus,
velocitas,&frequentia . f сасар.29. 1. Signum. 2. Signum. Thoraxbispidus ,
&præfertim pectus,&quæcunque 3. Signum. M 2 partes 180 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. 4.Signum. parteshypochondrijspropinquioresfunt. s.
Signum. 6. Signum. Lib.theor.1 Exfigura pectoris . Expilis.
Latitudothoraciscumparuitatecapitis.
Exmoribusquoquefignumdeducittemperamenticordis. Corpustotumcalidum,
nifibeparfrigidum obstiterit; calor totius corporis caloremcordisconfequitur. .
Tertius.Signa eiuſdem exRafi ,&alijs.
RASISfignacordiscalidifacitpulfum,acrespirationem velocem,pectus
multis,craffisquepilisrefertum,taltuqueca lidum; itemeffeaudacem, iracundum,
obstinatum. Idemferèfentitrecentiorille,quificfcripfit.Cordis com plexioſi
fueritcalida,pulſus eſtvelox,pectus aliquan tulumeſtpiloſumvltra
ætatemadolefcentiæ,incar neeſtcalidus,eſtboniappetitus, in factis audax, in
verbisaſper,indadotenax,obſtinatus,fuperbus, ira cundus,luxuriofus.
HalyAbbashæccordiscalidifignarefert. : Exactionibusquidemſiſpesvehemensfit,&pul
ſus identidem,fitquehomoaudax,iracundus, ma gnanimus,membrofus. Si pectus
ſitlatumcumparuitatecapitis,&ſpon dilium ſignificatcalorem cordis; caloris
enim eſtdi latare; arctare autem frigoris &c. Quod fi latitudo pectoris
ſitcummagnitudinecapitis , &magnitudi
neſpondilium,noneftcaloriscordisargumentum . Cumautem latitudopectoris eſtcum
ſpondilium magnitudine,&capitis, ſi reſpiratiofitæqualis pul
fui,corcalidumerit: contra,ſivelocior,acdenfior reſpiratio, quàmpulfus.
Sipilifintmulti &nigriinanterioribuscorporis, &his, LiberQuintus. 181
&his, quæeisſubſuntinventre,caloremcordis ma nifeſtant. Si
fuerintpectus,&circumvicinatactu calida, fi- Extatu.
gnificantcaloremtemperamenticordis. Auerroes calidicordisfigna, &ipfeeademferèadducit
vi- Lib.4.Coll. delicet . cap.2. Sipulſus fuerit fortis,velox, autſpiſſus,
exceſſum caloris in cordeſignificat. Excipit tamen,nificontingeret ispulfus
obangustiamnatu- Exceptio. ralemarteriarum,
etſieiufmodiangustiararòaccidatincomple xionecalida,quia
naturacalorisestaperire, &extenderepar tes,nifiextenſionireſiſterentob
ficcitatem . 2 Sianhelitusexuberetfignumest caloriscordis; dummodo nonis
accidatobarctitudinem pectoris,aut pulmonis,fiueco rum viarum . 3 Sipilifuerint
multi,fignum eftcaliditatis cordis . 4 Sicorpusfuerittactu calidum,
eiuſdemcaloris cordisfi gnum eft . Etenim calorem cordisſequiturcalor
omniummembrorum, Ratio, nififitrefiftentiaaccidentariaa membris
dominiumhabentibus in corpore,ſcilicet abhepate, & cerebro. §.Quartus.
Sententiaauthorisdeſignis adductis incipitexponi, primoquedepilis. HORVM
virorumfententias,&dictacollegiſſefatisfit, nuncadductafignaexpendamus .
Primòautemfignaexmo ribusducta .
Hacigiturinpropofitohocnoſtrodeferuirenequeunt; fecus Cenfura fi
enimpetitioprincipij admitteretur: namhicadmoreseliciendos moribus. M 3 anni
gnorum ex 182 Deconiect. cuiufquemorib.&c. annitimur, mores
autemextemperamento conijcimus:quodfi temperamentumexmoribus coniectauerimus a
primo adulti mummores exmoribuscolligeremus,quæeft petitio principij.
Equidemfateorpoffenosex more aliquoconfpicuo temperame
)extemperamentoconijceremoremoccultum , atin vniuerfumeiufmodi
progreffuspetitioneprincipijlaborat. Cenfura fi gnorum ex pilis. tumquærere,t
Omnesin eofignoconueniunt,fipilifintinpectore, &fub iectispartibus multi,
&præfertim duri,accraſſi,ſignificarica loremmultumcordis , &
vulgoetiamidempartim creditur . Primòautemnotandumindoctrinaquoque
Galeninoneffèfi gnumconuertibile, adeo ut, etiamficorcalidumfit,pectuscoB
tinuòfithirsutum, achifpidum . VerbaGalenifunt lib. z . detemperament. Gallis
enim , inquit, & Germanis , & omniThracio,&Scythicogeneri frigida,
humida quecutiseſt, ideoqueetiam mollis,alba,&pilis nu da: omnisverò
naturaliscalorinviſceravnàcum fan
guinehisconfugit,vbidumagitatur,&premitur, &
feruet,animofi,audaces,&præcipitis confilijreddun tur. En ergo, utalij
calidi cordisglabrifuntin pectoreex doctrinaGaleni,
quefirmiſſimoſanènititurfundamento. At videamusnunc, numfit
vniuerfalefignumcalorisexcedentis cordispectus hirsutum, craffis præfertim,
acdurispilis, utque Lib.s.dege HalyAbbasadditnigris. Ariftotelespilosex
cuteoririfacit , nera. anim. cumhumorexea euaporat, atqueexalat: eftautem
aliuspin cap.3. guis,aliusaquofus: nafcunturcraßipiliexcutecraffa, prefer
timfirarafit, adeoqueporos habeat magnos . Ex fumida exhalationepilos
oriridicit,cumcriſpifiunt,exeaquecaufacri ſpitudinemderiuat : at
verò,fihecdoctrinaaccipiatur,multi tudo, &
craffitiespilorumcutempectoriscraffam,&raram, &humoreaquoso,
autadfummumpinguiimbutamfignifica bit LiberQuintus. 183 bit, cuiufmodicutis
nullomodo estneceffariumfignumcalidita tis cordis,
imocontracutiscraßa,&humoreaquofoimbutafri giditatempotius ,nonneceffario
licet,probabilitertamenfigni ficaret . Galenustribuit cutificca, &calide
copiofampilorum Lib.2.dete generationem, materiam veròponitvaporemfuliginosumo,
per.cap.s. craffum ,acterreum,exquodogmate nec esthirsutumpectus neceffarium
caliditatis cordisfignum ; nonenimestcutispecto ris,&
cordisipfiusfimiletemperamentum, cumproximèex Galeno viderimuscuteminborealibus
hominibus effefrigida, accorcalidum: copiaetiam vaporisfuliginoficrafſſi,
acterreinõ indicatexcedentem calorem,imointerdumfubdebilem; nam fumi
maiorcopiaeleuatur, cumcalornondumpreualet materia ruſtibili,quam
cumiameamobtinuit; ideoquemulto maiorfu micopiaexcitatur,fiignis palea
udefubijciatur,quamfiari da.
Accedithuicexamini,quodexcutecapitisplures,&craf fiorespilioriuntur,
nequetamenfubiectapars estcalidiſſima, imocontràfrigida;
frigidiſſimumenimcerebrumex Aristote le, &exGalenoestfrigidius
cerebrumpartibus carnofis, & fanguineis Concludoitaquefignum,
nedumnonconuerti,fednequene- Conclufio. ceßarium, ac runiuerfale effe,
utprobabiletamenfufcipi po test; quoddamenim calorisargumentumeft : acex
calidacute vicinicordiscaloremconiectareitemprobabiliterlicet . §. Quintus .
Cenſuraſignorumexpectoris latitudine. LATITVDO
pectorisipfaquoquepersenonestfignum neceffarium caloris cordis,
nequeratio,quodcaloris eftdilatare, fatis eftefficax,quin contrarium
potestnonminusfignificare M id 4 184 Deconiect.cuiufquemorib&c. idfignum;
quoniamidemcalorinamplioreloco minuscalefacit, quàminangusto,proindeque
corparuum calidius effè quàm magnumfuaptenaturaantea exAristotele vidimus. Adra
tionem autemcontrariamdistinguidebetproportio; Caloriseft dilatare;
fienimloquamurdeconceptaculoiamgenito, t )con Stituto,inquocaloripſecontinetur,ampliaturidmagis
amagno calore,quàmaparuo; undeficordaduoæquèmagnafuerint, abinæqualibus autem
caloribusinformata, calidius corattolle tur,&dilatabituramplius altero.
Idemdearterijsdixeris.Ve rùmfiloquamurdereigeneratione,cum calormaior maiusetiä
alimentum, feuplus materie attrahatcraffiora , torofioraque potius,
quàmamplioraconceptaculaproproportionefacit. Sit hacpriorinstantia: ataliaetiam
efficacior; quoniamcalor in Strumentumfacultatis altricis,ac vegetantis,cuius
eftetiam molem maiorem , minoremvécorporisfacere, &nutrire, & augere,
&caloranimalis cordis, exquo mores,&propensiones admores
procedunt,nonidemfunt,velfaltemnoneodemgra duprocedunt; videmus enim maiora
multo animaliaminoribus ignauiora eße, utanſerem,&olorem accipitribusillis
prefer tim,quosſmerlinosdicunt,qui& minimocorpore, &audacif
fimoanimofunt: interhominesetiam multiingenticorpore, t inualido animofunt.Vidi
egoPatauij hominemignauiainfamë, qui proſtituebat ſquevxore,Italiceque, Ilgran
Becco, cabatur,procero corpore, &magno,boniquehabitus . Non apudAreo
RexOrani infulseAreostusRegemOranidefcribit molecorporisinfignem, ſtum corpo
attimiditatedeſpectabilem . Estoigiturprobabile,nonneceffa animo pu fillus .
remagnus, riumfignum . EratPatauijinterScholares,dumftudiorum
egocauſaibimorabar , iuuenis Taurinus,quipectusaltitudinis confpicue habebat
,attamen nemo unquam a periculis , tab armisalienior:fuam
ipſetimiditatemfimpliciterfatebatur, ut Ari LiberQuintus. 185
Ariftotelisdemagnitudineconceptaculidogmaadamuffiminco agnofceretur . Adde
verò,quodcauitasmagna pectoris ma gnumetiam pulmonem,quorepleatur, exigit:
atmagnuspul mo obmaioremaeris vim,quamattrahit,magis etiam corre frigerat ;
adeoquecaloremeius refrangit. Aliaveroratione latitudinem pectoris
moresfignificare excapiteconformationis intelligemusinfra. §. Sextus.
Cenſuraſigniexcaliditatetactus occurrente . ALIVD
eratfignumextactu,cumfcilicetcalidumoccur rittangentibus
corpus,præfertimpectus, & que circapectus : at nonest conuertibilefignum,
neque etiam vniuersale, necef fariumque.
HocexGalenoipſopatet,dumfateturGermanis, Germani, Scythiscut calidiffimum. Si
cutis itaquefrigida, noneruntilli tangenti- cutehabent Gallisque, Thracibus ,
&Scythiscutemeffefrigidam , at cor bus calidi, ) tamencordeferuent. Nonconuertitur,
itaque autem cali fignum: atnequeneceffarium, ac uniuerfale;fienimfrigida dum.
cutisnonindicat corfrigidum,nequeetiam calida cutisindica bit corcalidum
neceßarid,præterquamquodexfundamentoibi Galenicontrarièpratenſo idemdeducitur.
Utenimfrigiditas ambientisinborealibushominibusfrigidamcutemreddit,inde
quecalorrepercutituradcor, ubi intenditur,pariter caliditas aerisinregionibus
calidiscutemcalefaciet, acrarefaciet , utinteriorcaloradexteriorem
partemferri,in dequeextrorfumelabipoßit,relictocon fequenter cordefrigido,
idest minuscalido,quàm parfit.... Galli,Thra ces, Scythæ frigida , cor 9. Sep
186 Deconiect. cuiufquemorib.&c. §.Septimus. Efficaciffimum fignum
expulſu,&ex reſpiratione haberi, qui pulfus ,&quæ refpiratioſi
gnumfitcaloris incordeexcedentis. EFFICACISSIMVMfignumcaliditatis
cordisexpulſu,& respirationeducitur; exrespirationequidem,ſiſit magna,tum
ininfpirando,tuminexpirando . Siquisin Statuquietocorpo ris,
&animiinstarirati efflaret , calidiffimumin eo corfateri neceffeeffèt.
Inequoanimali audaciſſimo , Virgilius; Collectumquepramens
volvitſubnaribusignem . Pulfus
itidemfialtus,isprefertim,quiinpectorefenfiturcor dis,
acmagnus,proqueproportione altitudinisfrequens; dico autempro
altitudinisproportione,quiacertum estex altitudi nepulfusfrequentiamimminui,ficutexdepreffioneintenditur;
cumenimnonfemeltantum aeris in depreſſo pulſuattrahatur, quantumfufficit,
iterareoportet attractionem , ut frequentia
repetitionisfuppleaturfingulariuminspirationumdefectui . §. Octauus.
Aliaadminiculaadeiufdem caloris fignificationem . VERVMdictorumpulfus,
&refpirationis adfignifican dumcaloremincorde magnum validaadminiculaerunt
primò quidemlatitudo, t) amplitudopectoris; namfitauitaspectoris
magna,proindeque etiampulmonesmagni, ) tamencalorcor distantus adhucest, ut
refpirationem magnampræstet, t pulſummagnum;oportetergo ipſum
valdeexcedere,quamduo refrigerantia, conceptaculi magnitudo, & pulmonum
refri geratio nontemperent. Aliudadminiculumeiufdemfignifica tionis
LiberQuintus. ! 187 tionis erit,ſipectusfuerit birſutum, fcilicet maiorem
calorisgra dumfignificabit; cumetenimiamexcalorepilostum nafcicon Stet, is
calorisprædominantisgradus, quimultumfumum ele uet,
nonnifiexurendo,portionemterreameleuare poterit: ter reaportio uſtaacrimoniam
vehementemcalorisaffequitur,que acrimonia inradicem uſqueeleuantis
calorisrefunditur. Vi demusenim,fifumumextinctum occurfusfuperiorisflamme
accendat, accenfionem uſqueadfumiradicem defcendere, ut binc conftet vim ,
& acrimoniamfumiinſubiectum usque, &excitantemcaloremfecundùmaliquamparticipationërelabi.
. Nonus. Demoribus,qui temperamentum cordis calidumſequantur . QVI
morestemperamentumcordiscalidumfequantur,di ximuslib.1. buiuspartis cap.6. §.4.
Signacordiscalidi, etficci. Caput Quartum . §. Primus . Afferunturprimò ſignacordis
ficci,ab ſtrahendo a qualitatibus actricis. GAL ALENS
cordisficcifignaaffert,pulfusduriores;iram non promptam,fedferam , necfacilè
placabilem; corpus uniuerfummagnaexparteficcius, niſibeparobstiterit. Ha
lyAbbaseadem. Auerroes maciempectoris,&ficcitatemcor poris . Michael Scotus
pulfus duros; corpus musculofum in carnismacredine; venas
manifestas;piloscraffos, acbreues. Rafisduros ,&ipsepulfus; uniuerfum
corpus musculofum ; pectus nigrum,macrum, &hirsutum; venas manifeftas; cu
tem 1 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Signum. Pulſusdu- tem duram,craffamque.
Egopulſius durosfignum apertißimum rus ficcitatis ficcitatis arbitrorexratione,
quaminfraboceod. cap. §. Secundus. Signa Galeni Artismed.c.33. GALENVS
fignacordiscalidi, &ficcihacrefert; Pul ſusduros, magnos,veloces,&frequentes,
reſpiratio nesmagnas,veloces,&frequentes, &quimultoma gis
advelocitatem,&frequentiamvergant, thorace nonaucto
eademproportione,quacorcaliditate,ſci licetauctum eſt : pectuspræ cunctis
maximè hirfu tum, & hypochondria. Dicitprætereaeffèpromptosad actiones
iracundos, celeres , &impudentes , & morestyrani cos habentes; etenim
funtiniram precipites,nonfacile verò placabiles . Signa, que Haly Abbasaffert
1.Th.cap. 12. Sipulfus vehemens erit, velox,&continuus,reſpiratioqueiti
dem,ira celeritatis multæ, &homovelox,follicitus, &tumultuoſus, eius
ſignificatur cordis calida, &fic cacomplexio . Signa,que Auerroeslib.4.
Coll.cap.2.affert. Iraperma nes, maciespectoris, &ficcitas corporis .
Signa, queRafis. Pulſusdurus,velox frequens,re ſpiratio magna , &frequens,
corpus tactucalidum , toroſum, venæmagnæ,& cofpicuæ, iracundia, ac
pertinacia . Eademferèfigna MichaelScotusaffert. Suntautëpulfus ve lox, durus,
&fortis,pectusaliquantulum pilosum , pilis tor tis, anhelitus magnus,
tactusin carnecalidus: cito mouetur ad iram, iracundusmanet, & obstinatus.
§.Ter LiberQuintus. 1 189 6. Tertius. SignaexAuthorisſententia. Egoidprimum
Statuo,cumarterieexcordeoriantur; eandeminduritie, t)
molitiecumcordecrafimhabituras, un deduritiespulfusduritiemcordis mihi
aptiffimèfignificat. Cum itaquecumpulfibusdurisfignificationes
caliditatisiunguntur, corcalidum, & durumpronunciaridebet. Pulſusitaquemа
gnus,&velox, &proportionealtitudinisfrequens ,itemre
ſpiratiomagnacumduritiepulfus,corcalidum,&durumpa tefaciunt,
proindequeinillos moreserit homo propenfus,quos ex cordeduro, &calido
anteanafciostendi, cumque altitudo pulfus iūgiturduritiei,fignificatur
maioradhucincordegradus caloris ,quoniamadattollendamdurioremmembranam, maior
calor requiritur, utrectèconiecitGalenuslib. 1.de caus.pulf. cap.3.
licètnonrectèfentiat,dumdurasarteriasnunquampof
ſemultumattolliaquacunquefacultatedocere videtur. Pe
Etorismacies,quainficcitatecordisin vniuerfumexigitAuer roes,
noneftaßignandacordicalido, t )ficco; pectusenimcon tratorofumcalorismaioriseſtſignum,
vtipſumſua caliditate corroborat,&nediffletcohibet:macies contra
aperitporosdif flatui..Equusanimofumanimalacgenerofum torofumpectus
obtinet,utenimVirgilius, Luxuriatquetorisanimofumpectus .
Nequeverò,dùcorficcumdicitur,fignificatur extrita hu miditate omni
euanidum,ſedcompreſſum, &durum,utan
teadeclaratumfuit,adeofiprofimilitudineprincipij velitAuer Quomodo
roesreliquaspartesconftituiadfimilitudinem cordis,erittoro- intelligatur cor
fum,nonexficcumpectus. Si veròactionem caliditatisficcae cum.
quifpiamrespexeritinitadicendo; caliditasficcicordis poterit pingue 490
Deconiect. cujuſquemorib.&c. pinguedinemforteeliquare,atcarnofum ,
&torofum habitum nequaquam, imòpotiuseumefficit,&conferuat,utexemplo
animaliumcalidiffimi,&ficci cordisconstat,Equi,&Leonis;
huiuspræfertimcorpustorisrubiqueabundat.Hoa * §.Quartus. Quimoresſoquantur
calidum, &ficcumcor QVI moresfequanturhanc cordis temperiem, diximus
Supralıb.1.huius4.partiscap. 6. D. s. &fexto. Sequuntur autem illi
inexceffum corpilosum,quoniampilicordisfignifi
cantextremametiamduritiem,cumcalore coniunctam... Signa cordis calidi ,
&humidi, &primo cordis humidiipfiusperfe. Caput V. 5. Primus.
Cordishumidi ſignatraditabſtra hendoaqualitatibus actiuis. ? hec affert;
pulfusmollessmoresiniram Gprocliues,fedquæfacileſedaripoffit,&vniuer
fumcorpushumidius , nifi hepar obſtiterit ..Haly Abbas;pulfusteneros , ac
mollesiram velocem,atcitoceffan tem; pauiditatem præterea. Rafisaddit pectus
leue,carnem mollem,ac delicatam . Auerroes mollitiem pulfus. Michael Scotusadducitprofignis
capillorumabundantiam,prolixitate que eorum,&rectitudinem,qui coloremalbum,
autblundu, utipfevocat,fcilicetflauum,babent: multispræterea pilis ,
exceptopectore, carotractamollis,coloreautemalba, autfufca, pinguis
aliquantulum . Dicit item hominem eiufmodi fatis timi Liber Quintus. 191
timidum, pauidum , &hebetem,atquedebilemin laborando . §. Secundus.
IudiciumAuthoris. : EGO admittointerfignahumiditatiscordis timidatem , ut
verumfignum; nammollities contra tenorem eiusfacit mollia,fiquidemfacilèconcidunt,
&collabuntur,fuapteergo
Daturamolliacordaintimoremprocliuiafunt,nifiacalorepo fteatendantur.
Quarationecorcalidum,&humiduminaus
daciampotius,quàmintimiditatempropendit,exfuperioribus becpatent;
interimtamenlicètfit verumfignum,non tamen estaccommodatumnoſtroinstitutoobpetitionemprincipij,qua
includit , veluti proximè monuimus. Signum ergo mollitiei cordis est mollities
arteriarum , acpulfuumob eandemratione, quaminficcitateattulimus :
glabrumautempectus,quodpro figno mollitiei eiufdem affert Rasis, et sequitur
Michael Scotus, nonfacilèadmitterem,fedpotiusmollibus veftitum pilis crederem,
probabilitamen, nonneceſſario nexu,quoniam ficaloradfit,iam estagens,quod
vaporeseleuarepoffit ,acfu mos,testcopiosamateriaque eleuetur; inquabumiditatem
arbitrariparest: humidiorautem materiapilosetiam molliores
facit,respiratioobcaloremmagna, &obmollitiemminuscon citata,præfertimque
expiratio blandior, quod minus efferue Scatattractus aerinmolli,
quàmindurocorde,quia&calorin denfiorefubiecto acrior est,&nifipluriumgraduum,
maioris tamenpotentia, utdiftinguuntPhilofophinaturales. Acrio
resergofuliginesexfiniftro cordis ventriculoper arteriam ue
nofaminpulmonememittuntur,indeqne expirantur,cumcor
calidum,&ficcumfuerit,quamcumfueritcalidum, &bu midum . S.Ter 192 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. §. Tertius. Signa cordiscalidi, &humidi, ideft Artis
Medi mollis fimul,quæGalenus,&cæteriafferunt. CORDIS veròcalidifimul,&
humidiGalenushac af cx cap.34. fertfigna. Minus funthirfuti , quam calidi,&
ficci cordis: promptitaméadactiones: animusnon fe rus, fedad
iramtantùmprocliuis. Pulſusmagni,ac molles,veloces ,& frequentes exiftunt.
'Reſpiratio cumthoraxfueritcordiproportionaliseiufdemcum pulſu tenoris: ſi vero
thorax minorfuerit,quam ve proportionalis fitcordiscalori, tantorefpiratio erit
pulfibusvelocior, &frequentior, quantothorax ini norfuerit. Expirationes
maioresfunt inſpirationi bus ,&arteriæ fubmiffio,ſeu ſyſtolein pulfibusve
lox. Quando maxima fueritin haccomplexione euerfio, præfertimque inhumilitate,
contingentex putredinemorbihis,quiinipſis fuerint humoribus corruptis,
&putrefactis. HalyAbbaslib.r. Theor.cap.12. Sipulfusfueritvehe mens , ac
temperatusinceleritate,&tarditate,mol lisque,&fpiritus ſimilis,&ira
eiusvelox,placatioque eius celer, calorem ſignificatcomplexionis cordis,&
humiditatem. DiffertisaGaleno inceleritate,&tardi tate . Auerroes dicto
lib. 4.Coll. cap. 2. Mollities pulfus, & fortitudo cordis ſignificant
corcalidum,& humi dum: itemmagnitudopectoris,&aliorummembro rum;
&ideoinquit animaliaquamfuntcalida, humidas funtmaioris cordis ceteris,
velutianimalianafcentiain locis bumidis. §.Quar 1 LiberQuintus. 193 §. Quartus.
Cenfuradictorum . ALTITVDO pulfus,&mollitiesſuſcipiendæfanèfunt, utfignum
certumcordis calidi, &humidi,fiue mollis,dum ambeiunguntur,quoinſigno
videmus conuenireomnes, & coherentcumdiftisfuperius: at in
velocitate,&frequentia potiusadhereoHalyAbb.quàmGaleno,aquo pariterin velo
citateSystolis recedo. Ratio autemfumiturex neruis, chordis
quefidium,quæcumintenduntur,feutentafunt,velocius mul to percuſſeadfuum locum
redeunt, quàm cum remiffafunt. Pariterergo arteria molles, ut chordaremiffe,
restituuntur tardius ,acreciduntpercuße, acfublata , quàmarteriæ dure .
Velocitas ergo multò magisdurisconuenit,quam mollibuspulfi bus arterijsque. Quoad
velocitatem quoquecumnontantum Velocita's magis con uenitduris , ferueatcor
calidum, & molle,quamcalidum, &durum, neque qua etiam eadem
velocitateegebitillius pulfus,atquehuius.Satius quammol
itaqueestponereipfumtemperatumin velocitate , &tardita te, etfrequentia,
quamexcedentem : altiorem veròpulfum
huiccraficordis,quamcalide,&ficcedandumarbitror;etenim magis attollitur
arteria mollis,quamdura, ficut etiamchordafi diumremiſſa,quàmintenta:
altitudineergo,t)magnitudine pulfuum vincitcalida,&humidatemperies,at
velocitate, & frequentiacedit. : $. Quintus .
Quimoresſequanturcalidum,& humidumcor . : QVI moresfequanturcorcalidum,
&humidum antea diximuslib.1.cap.6.§.7.8. : X Signa 194 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. COR Signacordisfrigidi. Caput Sextum . §. Primus.
QuæGalenus,&cæteridicant. ORDIS frigidi fignúfuntpulſusminores,quam
modonaturæconueniat, nontamen neceffario
tardiores,velrariores.Reſpiratioitidemparua & re
ſpondenspulfibus,fitantominorthorax,quanto fri gidius cor :
quodfithoraxmaior,quampro modo frigiditatis cordis , refpiratio & minor
erit, quam pulfus,&rarior,etiam,actardior. Signa etiamcor dis
frigidifunttimiditas,ſegnities, &pectusglabrú,
thoraxetiamparuus,&caputmagnum,&corpusto
tumfrigidum,nifiheparcalidumobſtiterit. HalyAbbas . Refpiratio,&pulfustardi,&
fingul tuoſi,timiditas item,&fegnities,&iræ exiguæ effe fignafuntcordis
frigidi:iremtotius corporis frigi ditas confequitur, hæcenim
cordisfrigiditatem,ni ſi heparcalidum obſtiterit, arctitudo item pectoris,
cumcaputnonfueritparuum, nec paruiſpondiles, در eiufdem
frigiditatisfignumeft,&glabrum pectus, actactu frigidum . : Quidam,hac
habet. Si cor fuerit frigidæ comple xionis, pulſus eſtei tardus ,pectus nudum
apilis ,ta Etus carnis frigidus , duri appetitus, debilis fortitu dinis,
anhelitus arctus,voxfubtilis, &debilis , quafi pigerin factis, inverbis :
nonbeneplacidus, leuiter pauidus, nonbenecomedit,&raròbibit,& raròlu
xuriatur, nifiper accidens. §. Se LiberQuintus. 195 §. Secundus. Cenſura,.
SIGNORVM horumcenfuraexfuperioribusfacilededu citur . Pulſuum, &respirationisparuitasfignumadequatum
exhibentfrigiditatiscordis, atcumeaconiungipotest,tum ve locitas,
&frequentia pulfuum , tum-raritas,&tarditas ,ut dicit Galenus , &
intelligemusinfra. Pectus glabrum perſe nonestfignumcertum, utanteadiximus, &nuncfubiungo.
Scioego MazatortiumnobilemRomanum, equitatusPonti- Hiftoriade ficis
inhacprouintiaPrefectum, virumfortitudinis, &auda Mazatortio nobili Ro- cie
infignis, &in bellisGallicis exercitate , qui glabrumpror- mano.
fuspectushabebat : atnuditas pilorumcumreliquis coniuncta
fignismaioremfacitfignificationemfrigiditatis. Deparuita tequoque
thoracisquidſentiendum, iamdixi: itemdecorpore in exteriorepartefrigido.
Interfigna Scoti exponendaest pa uiditasillaleuiter, quamdicitpro
pauiditatenonleui , acpar ua,fedpropauiditate,quenascitur exleuibuscaufis
devoce Subtili:postea, cumde voce, acfignis, de illaagemus. §. Tertius .
Quimoresſequanturfrigidam cordis temperiem . QUI
moresfequanturcordisfrigidamtemperiem iam vi dimusd. lib. 1. cap.6. S. 15.
Signacordisfrigidi, &humidi, acfrigidi, &ficci. Caput Septimum . §.
Primus. Signacordis frigidi&humidi. GALEN QuæGal.&cæteri.
ALENVSfignahechumidi, &frigidicordis affert.
Pulſusmollesfunt,ipſiquemoribus nonauda 7 X 2 ces, 196
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ces, fedtimidi,&ſegnes:iramminimeretinent,
ne queetiamadiramadmodumpromptifunt. Pectus
glabrumhabent,tactufrigidi,&molles,nifi hepar caliditate
obſtiterit:Thoraxfuaptenaturaparuuspo tius quàmmagnusadcapitisproportionem .
Quidamex recentioribushæc habet. Pulſus tardus ,& debilis, pectus
nudumapilis, anhelitusparuus &tar dus , tactus incarnemollis,
&frigidus, non facilè irafcitur,&facilè iram remittit . ..... : §.
Secundus. SententiaAuthoris. PVLSVSfanèmollesfunt,humiditatisidest mollitieicor
disfignum: paruitasautem ipforumfrigiditatis; quoniam ta-- menmagis,acfacilius
extenditur inhisarteria,quaminficci tate, ideoaltior est illispulfus,quàm,
quicordisfrigidi,&fic cifignum est . Rursusminus velox
estijfdemſyſtole,quoniam lentiusdefcendit,acrestituitur : mollis arteria instar
remiſſe chorda,refpiratioparu . . Tertius. Deſignis cordis frigidi,&ficci.
CORDIS veròfrigidi,&ficcifignumeritpulfuspar mus, at durus:
velociorautemhisſyſtole, quàmcordi bumi do,
&frigido,pariterqueetiamfrequentiorpulfus: respiratio parua,utfuperioricrafiproxima
. §. Quartus. SubiungunturGaleni,&reliquorúfigna. GALENVS
dietacordiscrafishacaffertfigna; Pulfus duros,&paruos,
refpirationemmoderatam, ſi tho raxparuitatem proportionalé cordis frigiditatiha
buerit: LiberQuintus. 197 buerit:atraram,& tardam, ſithorax maiorpropor
tione fit , quàm frigiditas cordis: minimè omnium promptiadiram, atcoactiirafci
retinent iram :pe Etusglabrumhabent.
Auerroespulfusparuosaffertprofigno,raros,tardos,duros,
refpirationemfimilem,tactumpectorisfrigidum...... Quiveròmoresfequanturduoproxima
cordistëperamen ta,iampatuitdicto libro, ) cap.§.1 6. Decerebriinfluxu . Caput
Octauum . §. Primus. Quæ ex Ariftoteledicendafunt, & videturſuffragari
Galenus . . ! H Æcfigna,funt quæ adduximus temperamentorum cordi'inditorum:at
diximus etiamdiftinguiineopoſſetem peramentuminflues,utfcilicetexinfluxuhumorum
alteratur, &exinfluxupretereacerebri, naminfluxushepatis unàcum
humoruminfluxuconfunditur. Nuncitaque detemperamento
huiufmodiinfluenteagamus,primoquede cerebriinfluxu. Ari ftoteles arbitratur cerebrumadtemperametumferuorem
cordis fuafrigiditate pertinere, acfacere; quofufceptodogmate,quò
cerebrumamplius, ac maiusfuerit, eò magistemperabit cor,quò
veròminus,eòintenfiorpermanebitcordisferuor . Nihilaliud
itaqueoportebithacrationede cerebroobferuare,quàmmagni
tudinemeius,&paruitatem, feumultitudinem,&copiam,hof que ponere
Canones; Cum multumfuerit cerebrum , tempe ramentum exeoincor influensremittere
cordiscalorem; cum paulum, relinquerecalorem cordisintenfum,& irrefractum ,
velparumomninòrefractum; illoenim modo morescordiscali N3 di 1 198 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. diremittuntur hocmodoinſuovigorepermanent. Hoc erit,
quodGalenus dicit; Caputexproportione magnum adcordis dicaturma Quodcaput
frigiditatem spectare,&paruum adcaliditatem . Dico ex gnam, proportionemagnum,
cum magnitudinem capitis,que reliquo paruum. corporiconueniret,excedit :
paruumcontrà,cum abeadeficit. NonmetamenlatetaliàsGalenumnonadeòconfentireattem
Libro 10. perationicordisexcerebrifrigiditate, adeoqueſequacesGaleni Anath.
c.4. Aristotelirepugnare, interquosAndreasLaurentius,quietia profecontra
Ariftotelem adducit Albertum libro 1 2. animal. cumtamenAlbertusibicap. 4.
tract. 2.inprincipiocumAri Stotele fateatur calorem cordis, & hepatis
afrigore cerebri temperari. §. Secundus. QuæHalyAbbas lib. 1. Theoric. cap.
10.habet. HALY Abbasexcraficerebri,nedumſecundumactiuas,
fedetiamfecundüpaffiuasqualitates,&fimplices, &compofi tas
moresfingillatim deducitnonfecus atqueex cordistempe ramentis. Cerebriergo
calidihomines,impigrifunt,accele res ad omnesactiones, non ſuntadmodum conſtan
tes incodem ſenſu,funtpauci fomni,& multorum verborum. Qui cerebri
frigidifunt, pigri,&tardifunt, con ſtantes, ac tardimotus.
Quicerebrihumidi,funttardi,hebetes,obliuiofi, multofomnodediti. Qui cerebri
ficci funt, celeris motus funt,leues,
multumvigilantes,parumdormientes,acmemores.
Quicerebricalidi,&ficci,funtceleres,temerarij, parum LiberQuintus. 199
parumconſtatesincodemſenſu, iudiciovè,rapaces, vaniloqui,paruiſomni. Qui
cerebricalidi,&humidi,funtmultorumſom
niorum,acmultiſomni,medijqueintertarditatem, ac velocitatem. Quicerebri
frigidi&humidi,funthebetes,parui intellectus ,obliuioſi,tardiad
intelligendum , tardi adagendum, multifomni. Qui cerebri frigidi
&ficci,funtpigri,&tardi,funt conftantes,funtqueexiguiſomni. §. Tertius
. Cenfuracorum,quæfuperiusallatafunt. TEMPERAMENTVM
cerebriadmoresexdictisnonperti net,nifi autrationecorporis,&partis
organice,utincor re fluit,eiusquetemperamentum alterat, autrationecognitionis,
Utadcognitionem:immediatequidem cerebri crafisnonper tingit admores,at
mediantecognitione,quæ cognitionis-va rietas morum
varietatemaliquamafferrepoteft. Atnon adeò cognitionisquaquedifferentia mores
variat,utcontinuòcoba reantcrafis cerebri,
&crafiscordisinmoribusexfeferendis; nempèficcitas cerebri , accaliditas
tenacitatem quidem memo
rie,&opinionisaffertaduerfusrationescontrarias,atnonco
ftantiaminpropofitoaduerfuspericula, &timores , quodfacit
ficcitas,acduritiescordis cumcaliditate ; cum veròHalyfa- ErrorHaly in moribus
cit calidi, &ficci cerebrihomines temerarios,rapaces, vanilo- diiudicadis
quos transfert ea,quæfuntcrafis cordis adcrafimcerebri,quafi cerebricali
ambaideminmoribusefficiant:atcum cerebri temperamento di,&ficci. calido,
& ficcolongèaliudtemperamentumcordis coniunctum effepotest,utfateturetiamGalenus,quoincafu,quisnegabit
N 4 mores Deconiect. cuiufquemorib &c. 200 mores
eßequalescrafiscordisimputat,non qualesimportatcra fis cerebri? Nequeetiam
qualitates paßiuæ cerebri incorex bri? Neay tantadistantiainfluunt , ut
actiuefaciunt, quarum actiuita tis ſphæralongèestfinedubiomaior,utinrenaturali
Philoſo phiæ naturalis terminis utar. Pretereaquod dicitex humi ditatecerebri
hebetudinem naſci,nonest usquequaque verü: fiplurimumexcefferit, verum eſt
dictum;atfiatemperamen to cerebri eucrato in humiditatepotius,quàminficcitatemcra
fisdeflexerit, eritbomo acutior, & docilior,&contrà,quiin ficcitatem
tardior : neque veròuſquequaque vera doctrina animi mo Libro,quod Galeni,qui
arbitratus eftfummamficcitatemſummæpruden res fequan- tiæcaufameße,ideoqueaſtraſolaeffè
prudentißima interani cap.4. tur temper. malia ,quoniamfolaomnem excludunt
humiditatem : at reli quaanimalia, cumhumiditatem aliquamparticipent,tantum
etiam dementie habere,quantumhumiditatis : ducit veròex Platonedogma; Platoenimdicit
puerosexfluxu , & influxu magnonutrimentiperturbari mente; atcum parciusiam
eiuf modiinfluitflumen,tumfubindetranquillioremhabitum men . tis reddi,
&adintelligentiam aptiorem; priusquam dixerat animam noftram,
cumprimumincorpusdeſcendit, amentem ... ex eo contactu fieri . Exhis ducit
Galenus humiditatem in temperamento existentemcaufam eſſetotius amentia ,at
certè iniuria;fienimprimumdictumattendamus,quodanimain corpusdefcendens
amensefficiatur, noncomparattum Plato hu miditatemcumficcitatecorporeafedcorpus,quodvocant
oftra ceumPlatonici, nempècorpushocterrenumcumanima pura,ac Secreta a corpore,
velſiplacet, vehiculo tantum induta. Si veròfecundumrespiciamusdictum ,
ineononest mentio hu miditatis, queintemperamento ,ſedhumiditatis alimentalis,
quæ in puerisabundat, cumlargo illialimentoprofundantur. Quod ১
LiberQuintus. 201 QuodfiveramPlatonishacderefententiam perquiramusex Theeteto
patet , ubi ceram illam interiorem, quamdefcribit Animacere conceptaculum
specierum , fcilicetſenſibilium , cumdurafue- Platonem. rit,
aptamadretinendum,atnonadfacilèrecipiendumdicitur, apud cum
veròmollisfuerit,aptamadrecipiendum,queest docili tas, atnonadretinendum,
quæeſt memoria, pronunciat. Ve rùmfi mollis, &rectèſubacta, ac multa,
tumaptiffimam,& adrecipiendumpræ mollitie, &adretinendumpreprofundita
teafferit ; quæ excellentiffimacrafisnonin exceßuficcitatiscon fiftit,fedin
copianonexiguahumiditatis. Aristoteles quoque humiditatemcircaprimumfenfitiuum
exigitadreminiscentia , quepræclarorumingeniorumeft. Maximèautemremini ſcuntur,
inquit, quibus humiditas fuerit circa locum fenfitiui ; &resipfa
adidemdicendum cogit; cumenimex motureminiscentia fiat, non ficcamateria
,ſedhumidamobilis eft : quocircaficcaadmemoriam, at humidaadreminifcentiam
adeoqueadingeniumrequiritur . DictumtamenGaleni,dum deprudentia loquitur,
propius a veritaterecedit, quàmfide fapientia ageret . Alia estobiectio
aduerfus dictaHaly Abb. quamnuncin meafententiaexponendafubijciam. 6. Quartus.
SententiaAuthoris. ! EGoigiturineafententiaperſisto,quam in primo§. in nui:
verumnuncdistinguorepetitadistinctione,quam proxi mèpoſui; cerebrum ad mores
concurrit, quà adcognitionem immediatèdeferuit,& quà incor influendo
temperamentum eius attemperat primo modo, ut clariorem veritatis cogni
tionemaffert admoresetiamprobos magisdifponit,ac bone Stos: ... : Deconiect.
cuiufquemorib.&c. 202 Stos: at clarioremcognitionem,
&penitioremafpertioaliqua melancholiaexhibet,
utfupraoftendimus,uthacrationepau lòfrigidiorbabituscerebri, quamfrigiditatemex
melancholie leni afflatu confequitur,&paulòhumidiorexfuaipfiuscrafi,
admoresgenerosos,&audacesex vicognitionis intimioris,
&intentionisdifponat:repetatur declaratioex indicatoſupe Primaparte
rioreloco . At rationetemperamenti,quodin corinfluit, cere lib . deaff.
incomuni, brumfrigidum adtimiditatem, & remiſſionemmaiorem,mi norem véprofrigoris
influxigradibusfuaptenaturainclinat: Frigiditasce
duplextamenhicdeclaratisexigitur. Primaquidem, quodfri rebri nafci modis.
giditascerebri maiorduobus modisnafcitur; altera exquanti
tatecerebri,quoenimmaius,eo magisrefrigerat;namut ma iorignis magis, quàmminor
calefacit , &maiorniuis moles, quàmminorrefrigeratamplius ,itamaiuscerebrum
magisre frigerat,quàmminus,etiamfieiuſdemintersecrafisfuerint: alterautem
modusestexqualitate;licètenimcerebruminomni hominefrigidumfit cu ()
cumcorde,&ceteris vifceribus ,
comparatum,attamennibilprohibetinhochominefrigidius,in illo minusfrigidum
extemperametoeffe. Secundadeclaratioefts cerebrum, cumincorinfluit,
vellongèpreualere,estque, cum accarne cerebrum mole, &
qualitatefrigidißimüincor,nonadmodum calidumingenereſuo, agit,
velcontracoradmodumpræualere cerebro, cumfcilicetcorcalidiffimum, cerebrumque,
& quali tate , & paucitateparumfrigidumfuerit, vel moderationem
quandamex contrarijsactionibus eoruminterfeconciliari.Pri mumfifuerit,ex
temperamento cerebripoffumusdemoribus fimpliciterpronunciare,fcilicet hominem
in timorem propen Sumetc. Sifecundumnullaexcerebronascituriustamorum astimatio.
Sitertiumtemperatosmoresin timore,& audacia conijciemus ;
exqualitatibusautempaffiuis cerebritemperame tum LiberQuintus. 203
tumcordisnonmutatur,nisiut illiusfrigiditatemautinten dunt, autremittunt:
atnonmultumexea reincrementiſuſci
pit,quoniamincerebrodemumhumiditasfemperpræftatficci ! tatiobmollitiem,
acficciusdiciturcerebrum,ut minuseftmol le. Cumergoficcitasnonpoffit unquampredominaribumidi
tati, nonpotestexdifferentia paßiuarum eiufmodiqualitatum frigiditascerebri
maximamdifferentiamfufcipere intenfionis, &remißionis. Hecratione
temperamentiincorinfluxi; at rationecognitionis magispoffunteadifferentia
alterare mores; ficcitas enimdiuturniorem retentionemphantasmatum opera tur,
undepertinaciamopinionumquoque, &perfeuerantiam odij, amorisque: at
mollitiespenitiorem , &lucidiorem cogni tionemprestabitnifi
multumexcefferit, undehoneftatis quo que auiditatem maioremingeret,
&inmultisprobonestateho noris,&gloria. Cefarisbeccrafis videturfuiſſe.
Atexpo- Crafiscere fitisfundamentismorumexcerebro,nuncadfignaeiustempe
briCæfaris. ramentiaccedamus. §. Quintus. Signa temperamentorumcerebri.
VARIAafferunturſignatemperamentorum cerebri,qua dereGalenusinart. med. cap. 1.
13. 14. usquead20.Haly Abb. 1.Th.cap. 10. Auerr. lib.4.coll.c. 3. Rafisin
contin. lib.1.funtautemexfomno,&vigilia,exſenſibus, &fun- Cap.4.
Etionibusſenſuuminteriorumprefertim,ex colore, &ex pi lis; prætereaexmagnitudinecapitis.
Nonrecenfebo,quafin gulidixerunt, neprolixioriuftofiam, atexfundamentis ego
breuiterdeducam, & primdexsomno, & vigilia.
Quoniamergofomnusfit,cumalimentalis vaporex cere brifrigiditate
concrefcitinftargenerationisnubis, aquein aere; } 204 Deconiect.cuiufquemorib
&c. aere ; Frigidum cerebrumfuaptenaturaadſomnum propensos naturaa reddit ,
vttamen vaporesad ipſum alimentales accedunt Quodfi prefrigiditatecerebri
angufti adilludductus eſſent, Utexiguus
vaporeleuaretur,minusinsomnumpropenfusbo mo eßet. Arbitroregoitaquefrigiditatemcerebri
exmole,non exqualitate, ut,quiplushabent cerebri,&vafaadipsum
tendentialatiora , fomniofiores,quàm,quicontra cerebrum ex crafifrigidum
habent: patetexpueris , &fenibus; pueri cerebrum
multumhabent,accalidius,quàmfenes,quibusiam
refriguit;fomnolentiitaquepueri,infomnesſenes.Iofephus,& Bonifacius
Martinellifratres, & nobiles noſtre Ciuitatis,bo
minesftrenuiambo,&hicliteratiſſimus, multifomni illefuit, hicest,qui adhuc
viuit , &tamenmultumcaloremin omnibus Canon1. cap.17. illi partibus
expilis, excolorerubro, &fuffufco exhabitucar nis toroſæpræſe tulere.
Sitergo Canon . Somnoabundantprimò,quicerebrumfrigidumhabent, non
exqualitate,fedexmultitudine; qualitateautempotiushabent calidum,
&humidum,utlatefint vie, & multus vaporum illuc confluxus . Secundo
loco abundantſomno ,quifrigidum qualitate ha bent : atquineutrohabent
modofrigidum, illiinfomnesfunt, hocest breuisfomni . . Humiditasautem
cerebriipfius perſe, idestquetempera mentumeiusingreditur,nonfacitfomnum,
ſedbumiditasad uentitiainfomnoquidem naturali alimentalis ,infomno pre Artis
med. ternaturalimorbofa . Videnturautem multibacinreexequi uocolapsi,ut
Galenus, Exfunctio nibus fen- rum. Galenum ſequutiferèomnes.
Excellentiafunctionuminteriorumſenſuum pendetextem fuumiterio- peramenta
craficerebri , inquoilla elaborantur,licètprincipa
tumineaquoquerecorretineat,utin disputationibusde ani ma LiberQuintus. 205
madeclaraui : atſiexceſſerintaliquæ qualitates , exeoexceffio vitij
aliquidprogradu exuperantiæ contrahunt, disparitamen modo; nempèfiexcefferitficcitas
, duriad apprehendendum homines redduntur , atretinent diù. Si contrahumiditas,
mollitiespræftiterit,recipiuntfacilè,at citò etiam dimittunt: ni
miademumficcitasadiddeuenire poffe videtur; ut imper uium
reddatfermèanimumcognitioni, contraque immodica mollities adid,
utfubipſoapprehenfionis initio speciesdiftor queatur, &euanefcat.
Verùmomnes operationes animales a calore animali,utaprimoinſtrumentoprocedunt,
inquibuser goisdiminutus eft,diminuta quoquefunt omnes operationes interiores ,
dequibusnunc dicimus,quam ob caufam ex longo morbo conualefcentes
nequecontemplari,neque reminisci va lent.
MeminiIacobumMazoniumconterraneummeum, immortalis gloriæ hominem,cumineam
egritudinemtenderet, exquademum mortuuseft,maledeſeominatum,quodmemo-
riapræftitit. ria,quaplurimum valuerat, deficeret. Sit Canon . IacobusMa m
zoniuspluri Tarditasadapprehendendum, &memoriætenacitasficci- Canon2.
tatemcerebrioftendunt excedentem; Facilitas appræhendendi, thabilis
memoriahumiditateeiuſdemfignificantexcedětem. Facilitascontemplationis,
&eneruèacumeningenijfrigidi tatem,feudebilitatemcalorisfignificant .
Excolore faciei albofrigiditatem cerebri argumentantur Excolore,
paffimfcriptores : contràexruborecaliditatem: at cutemnon
usquequaqueinterioricrafirefpondere visumest . Nonegre
dituritaquefignumeiufmodiprobabilitatem,fatisetiamremo &pilis . tam.
Cafarfuitalbidi coloris infacie , &tamenoperationes Cæfarerat colorisalbi
ingenij acutiffimi &folertiſſimi , &memoris, calorisabsque dil dubio copiam,
& nobilereliquarumqualitatumtemperametum adfuiffedemonstrant . Sedde colore
cutisinfrain uniuerfum age 206 Deconiect. cuiufquemorib &c.
agemus,pariterquedepilispræterea,que antea, cum decorde locutifumus, diximus :
neque veròprorfusrecipiendafunt, quadicunturdefignis temperamenticerebriexpilis
, fcilicetpi losnigros,&criſposfignificarecerebricalorem, &ficcitatem,
Exmagnitu &parunate. promißos verò, &rufosfrigiditatem, )bumiditatem .
Ex illis,quæ de cordediximus,patereinftantiapotest,feduberius infrafuoloco.
Caput magnumindicatcerebricopiam,fipræfertimfitrectè dinecapitis,
conformatum,dequaconformationepoſteas undefrigiditatem
quoqueeiusexcopiaſignificat,nonneceßario autemexqualita te. Sed,
cuminhumanocerebrodemumfemperfrigiditaspre ualeat, plus minus-vé,ideo
copiacerebri magna frigiditatem certafignificationedemonftrat . Dico
autemmagnam propor tionereliquicorporisattenta; nampoteft effecaputmagnum,fi
ctuofiores , tiores. cumcapitibuscommunisnotæhominum conferatur; attamen ,
ficumcorporereliquofuocompareturparuum,cumfcilicet cor
pusmoleexceditconfuetamhominummenfuram. Sed rurfus, Quihomi- cum
exconformationefigna petemus. Paruumcontràcaput es fint a caliditatem,hoceft
minoremcerebri frigiditatem,quàm,quead quàmfapie- cor temperandum requiratur,
ostendit; unde actuofiores illi funt,quàmfapientiores . :
Dehepatis,iecorisvèinfluxu, adeog humorum, & Spirituumincor,
deg,procedentibusinde moribus. Caput Nonum. : §. Primus . Fundamentaſtatuuntur
. Ncorrurfusinfluitbepar iecurvé,temperamentumqueeius
quoniamnoninfluit,nifiperhumores,qui perca uam LiberQuintus 207 uam
venamabhepatecorpetunt ,ided idemestdeinfluxuhoc hepatisin cor
agere,atquedeinfluxuſanguinis, &humorum incor , deque alteratione, quam
exeo influxucor recipit . In- Suprahnius
fluxusfpirituumpartimexhumoribuspendet,ut ex materia, partimexcerebro,
utſpiritusindèanimales refluunt,partim par. libro 1.. cap.6.
exaere,quiinspiratur, utexcerebro,pertinetconfideratio ad
influxumcerebri,dequoproximè, utexaere,pertinetadaeris in moresactionem,
quaderefupraintercaufasexternas.Nunc itaque temperamentumhepatis ,
eiusquefignaconfideremus . Qualeenim temperamentum bepatis,
talesarbitramurhumo- Canonex res,utplurimum. Dicoautem,utplurimum,quoniamalique
ceptio. funtexceptionesrationepartiumpreparantiumbepati im, ex.gr.
ventriculipræfertim, ex. gr.fiiecurcalidumfuerit,at ventri culusfrigidus ,
iecurquidemfuaptenaturafanguinemcalidum efficit , at refrangitur actio eius a
frigiditatematerie,quam fuggerit ventriculus: pariterfiidemmateriæ crude
acfrigide vitiumnafcaturnon ex ventriculi intemperie ,fed eximmo dicacrapula,
exuperante vires,etiamfi iuftas, ventriculi. Atfupponamus primònullum inmateria
vitium, faltem graue ; leuia enim vitiaipſummet heparcorrigit,eruntque canones.
§. Secundus. Canonesponunturadmorumexhepa tis temperamento ,&influxu. Sı
heparfitcalidum, &ficcum,ſanguinemetiam calidu, &ficcumgignet, quem
biliofum dicimus. Qua rationecor calefaciet influxu eiufmodifanguinisratione
caliditatis , at ra tione acrimonie, calidaenim &ficcaacrimoniam
obtinent,ex timulabit ,punget, adeoqueiniramfacilèdifponet, acamaru lentiam .
Si 208 Deconiect. cuiufquemorib.&c. 2 3 4 Siheparfit calidum ,
&humidum,ſanguinemquoqueeiuf modi gignet,quicoringrediens
,ſcilicetdextrumeius ventri culum,indequeinfinistrumpenetrans, ipſum ratione
calidita tisfuecalefaciet, ac rationeconiuncti caloris humiditati blan
dofouebit contactu,quafititillationequadam, adeoqueinblan dam vitamatque
voluptariamreddetpropenfum. Sibepargecurvefitfrigidum, &ficcum,ſanguinem
eiuf demcrafis conficiet,quiin corinfluens refrigerabit,adeoquead
moresexfrigiditate pendentes difponet, &rationeficcitatis acrioreſenſu.
corquogu Siheparfitfrigidum,&humidum,ſanguinemeiufdemcra fis
elaborabit,quicorquoque refrigerabit, adeoque ad mores frigidosdifponet,sed
rationehumiditatis obtufiore , ac bebe tioreſenſu . §. Tertius .
Deſpirituuminfluxu. 4 QVAE, dehumoribusdiximus,poffuntadfpiritustradu
cirationemateriæipforum. §. Quartus . Annotatiodelibrando influxuhepatis
cuminditotemperamentocordis. VERVM, quæhic diximusde hepatis ,humorumque in corinfluxu,
deque vi, acefficaciaipfius ,ſuntformaliter, non fimpliciterintelligenda, acre
ipfa distinctionem antea attuli, &explicui. Nempeſanguiscalidus
,&ficcusfuapte natu. ra, &quiataliseffectus memoratosin cordeoperatur;
verum firealemipsumeffectumquaramus,interdumcorcontraria erit temperature,
adeoque efficacis, ut vincat, acreijciatſangui nisinfluentis aftionem. Cum
autemactiofanguinisnonmuta bit mores cordisfrigidi,fedretundetpaulisper,nifi
tantade morLiberQuintuscio 209 mumfitcontrariain corde qualitas , ut rationeanthiperiſtaſis
intendatur . Sintergo Canones. Sibepatis , &fanguinis incor influentis
temperamentum cumcordis temperamento conuenerit,tum intendentur exin fluxu
cordisqualitates, acmorespariternaturales. Si ergocor
calidum,&ficcum,&beparcalidum,&ficcum, adeoquefanguis calidus,
&ficcus influatin cor, mores tum erunt admodum iracundi, mores
inquamnaturales . Pariter dealijs crafibusdicendum.daum . Sidiffentiant
cordistemperamentum, &fanguinis,hepa tisque temperamentum, libraretum
oportet,utrum utripre Stet. Sanèfuaptenaturatemperamentum cordis inditum pra
ualet aduentitijs, attamentantapotesteffe aduentitij intentio,
Utinditumfuperet; ratiotamen id erit,adeo utpotiusrefran gat moresindisos,quam
contrarios ingerat. Quodfi tamen tantus effet qualitatum exceffus in
aduentitio, utfuperaret prorfusinditum,tumquoque mores obtruderentur aduentitio
temperamento respondentesindito ... ۱۰ Deſignistemperamentiiecoris,hepatiſve. :
Caput Decimum. 6.Primus . Signacalidihepatis,&primòſecundùm : : SIGNA
Galenuminartemed. cap.37.. IGNA calidihepatis bac a Galeno afferuntur. Venarum
latitudo,flauabilisabundatior, in consistenti verdatate etiamacris,calidior
ipfisſanguis,atque eaderationecorpusvni uerfum,nifiobftiterit cor:His veniet )
hypochondriahirfuta. HalyAbbas venarûlatitudine,& ipseinterfigna accipit, 0
&craf Deconiect.cuiufquemorib &c. 210 craffitiem, itemgenerationem
bilis iniuuentute; bilis enim copiafignificatferuoremcaloris : item pilorum
circa ventrem multitudinem; ponitquoquetactum ventris calidum: itemco lorisflauitiem,quodis
colorfignificetbilis multitudinem. Auerroes
duofignaexrelatisfolummeminit;generationem fcilicetmulta bilis vocatcumHalyAbb.
choleramrubram,t coloremadcitrinumdeclinantem . Secundumquendam
veròexrecentioribus . Amplitudo venarum , naturalishominisfortitudo,faciescolo
rata , copiabilis ,& multitudo pilorumfub hypo Cenfura. chondrijs .
Generatiobilis estfignumquidemcalorishepatis,atnon conuertibile; nam,
cumheparestcalidum, &humidum,gene ratſanguinem,nonbilem :
verumtamenquandocunque gene rat bilemcopiofam,estcalidum. Amplitudo
venarumestfi gnumfuaptenaturaconuertibile , ac reciprocum. Dicofuapte natura,
quoniamexrepugnantiacordis, autpinguedinis vene interdum
velnonfuntlate,velnonapparent;caliditasfan guiniseffetfignum euidens,fiipſe
manutangi poffet,at quo niamnonnifipercutem,nibilprohibetfanguinemintus effèca
lidum ,at cutem exteriusfrigidam, ut anteaexGaleno ipso vidimus . Hirsutum
ventrem, &bypochondriainterfigna
probabilia,nonautemneceffariareponereoportet. Decolorein frafuoloco . Interimego
credocolorem cutismagisfignificare hepatiscrafim, quàmreliquorum viſcerum :
differentia verò interceditinterHaly Abb. Auerroemque ex altera parte ,
Michaelem Scotum exaltera: illicolorem inflauumpropen dentem
calorisfignumfaciunt, bic rubicundum colorem : id enimfibi vult coloratafacies
. Egopotius in Scotifententiam concedo: quaratione
autem,infraſuolocointelligemus . §. Se : LiberQuintus. 214 §. Secundus.
Signafrigidihepatisſecundùm Galenum. SIGNAfrigidihepatisſuntangustia venarum,
pituita abundatior,fanguinis,totiusquecorporishabitusfrigidior,niſi
corobftiterit, bypochondriaglabra. AtHalyAbb.
propituitacopiammelancholiaaffert,albe dinemprætereacolorisfubijcit. 1 :
Auerroespræterea, &MichaelScotus eadefignafubijciūt.
Angustiavenarumfignumefficaxestfrigiditatis hepatis; Cenfura. generatio
abundantiorpituite eſtſignumnonconuertibile,ficut etiamgeneratio melancholie
,quandocunquefanècopiapituita gignitur,indiciumestfrigiditatis hepatis,atnon
conuertitur; namfrigidum hepar potest etiam generare melancholiam : quandocunqueitemgigniturcepiamelancholia,fignumestfri
giditatishepatis,atnonconuertitur; nampoteftetiamgenerare pituitamfrigidum
hepar. Glabrities, quodfignumfit,antea nonfemelannotauimus. §. Tertius.
Signaficcihepatis,necnon& hepatishumidi. SIGNAficcihepatis aGaleno,
&areliquisponunturdu Cap.39.40. rities venarum,&
reliquicorporishabitusficcior. Subiungit etiamGalenus,fanguinem
craßiorem,&minimè abundan tem: contrabepatishumidiprofigno
adducunturmollities ve narum,fanguisabundantior, &humidior3itemtotiuscorpo
rishabitusmollior . Durities, & mollities venarumnullumfignumbepatisdu-
Cenfura. 0 2 ritici Deconiect. cuiufquemorib.&c. 212 ritiei mollitieivé
habebitur abillis, qui venasab hepate oriri nonexiftimant , inquorumnumerofunt,
nedumAristotelici, fedetiäMedicialiqui . Diftinguuntenimprincipium originis,
Andr. Laur. &principiumradicationis, &principium dispenfationis: ne
lib.4. anath. ganthepar eßeprincipium originis venarum; estautemprinci
piumoriginis,excuiusſubſtantiasubstantiam haurit respro cedens, undeexsubstantia
venarumnon licebitfecundùm Heparfan-
hosarguerefubstantiambepatis,etiamfibeparponaturſangui guinisoffici na nis
officina, utegoetiampono, iamfufcepi,quatamen di Stinctione alibi declaraui ,
interimfatisfit dictume accedere proximèadfententiam Auerrois . §. Quartus.
Signahepatis calidi,&ficci Galenuscap.41. .۱ SIGNA calidi,
&ficcihepatisfunthypochondriahifpidif fima,ſanguiscraffior,
&ficcior,flauabilisplurima, &proce denteatate plurimaquoque atrabilis,
venarumlatitudo,& durities ,habitusquoquecorporis vniuerficalidus ,
&ficcus, nifi cor obstiterit . HalyAbb.cap.eodem 13. Venælatæ, craffe,
&durę, ſignificant hepatis caliditatem,&ficcitatem , pili in
hypocondrijsmulti, &aſperi, tactus corporis cali dus,&ficcus . Auerroes
cap. eodem 4. Piliin hypocondrijs craffi , tortuofi,& nigri fignificant
caliditatem , & ficcita temhepatis,venæmediæinterlatas,&anguftas; an
guſtæ autemfrigiditatem ſignificant, latæ,& craffæ
caliditatem,&humiditatem . 9. Quin LiberQuintus. 213 6.Quintus.
Signahepatiscalidi,&humidi Galen. cap. 42. PLURIMVMſanguinis,
venæamplæ,habitustotius corporis calidus,&humidus;isenim crafimeiuſmo
dıhepatisfequitur niſi corobſtiterit: hypochondria hyſpidaquidem, minus
tamen,quamcumheparfic cum,&calidumfuerit. HalyAbb. cap.eodem. Venæ amplæ,&molles,pluri
mumſanguinis ,pili non permulti,&lenes, tactus ventris, &
circumiacentiumpartium calidusabſque ficcitate tamen, rubor cum
albedineadmixtus . Auerroes . Venæ latæ, & amplæ, plurimum ſan guinis,
&humiditatis,pilimulti inhypochondrijs, Tedfubtiles, &plani. §. Sextus.
Signahepatisfrigidi,& ficci Galen..cap. 44. PARVM fanguinis, anguftia
venarum , corpus frigidum tactu, &hypochondria glabra, nifi cor obftiterit.
HalyAbb. cap. eodem. Venxarctæ, &duræ,genera
tio,&multiplicatioatræbilis, cumadſtatumiuuen tutis peruenit, tumque
ſanguinis incraffatio ,&ni grefcentia, venter,&fubiectæpartesglabræ ,
ac fic cæ,nonlenes, tactuautemcorpusfrigidum,&afpe rum, colorliuidus,
autplumbeus,decliuisvè, inni gredinem . Auerroes, cap. eodem. Generatio atræ,
bilis nonnatu ralis, venterglaber, atquedurus,venarum anguftia. 0 3 §. Se 214
Deconiect.cuiuſquemorib.&c. §. Septimo. Signahepatisfrigidi,&humidi
Galenus cap.43. HYPOCHONDRIAglabra,ſanguispituoſior,vena rum angustia; debemus
autemfubintelligere mollitiem ex cap. 40. Galeniipfius; habitustotius
corporisfrigidus, &humidus,niſi enimcor obſtiterit, ſequiturhepa tiscrafim
. HalyAbb. Venæarctæ,&molles,venterglaber, & lenis, item idem tactu
frigidus, & mollis , albedo gypſea ſuntſcilicetſignahepatis frigidi,
&humidi . Auerroes. Generatiopituitæ , ac ſanguinis crudi, glaber venter
,&mollis,albedo adeòmagna , vt in gypſeamtranfeat . 215 LIBER SEXTVS.
Proponitdicenda,fundamenta repetit, ac tracta tionem diftinguit . Caput Primum.
Dfecundammethodipartem,queex conforma tionepartiumprocedit,tranfimus. Fundamen
tumpragmatie, acnegociationishuiusest, quod prohabilitate membri cuiusque
admunusfuum inditus est instinctusanimali ad illam ipsam operationem . Remantea
explicuimus. Inhomine autem, & innegocio hoc noſtroprefertim,instinctus
arguitur, & colligitur ; cum pars peculiarem,nedum communem obtinuerit
adfunctionemeam babitudinemirritamenta , &impetusconcupifcibilisfacultatis
illi , quos emendat temperantiaexconformationehuiufmodi ge
nitaliumpartium,&gula, ac ventriculipræfertim nascuntur; acſpeciatim
;fundamentum enim commune,acprimum,quod estcupiditas,in cordeipſodefidet ,
veluti anteadeclarauimus. Atferricupiditatem in venerem, autferriin cibum,
&cupe diam eft ex partiumadeasfunctionesaptitudine. Quocirca puelli,cum
nondumpartes vllo modoin veneremturgent, ni hiletiamde
venerelaborantanimo,nullumquecupiditatis eiuf modięstumexperiuntur.
Diftinguereautem oportet commu nemillumfenfum veneris,quem omnespatimur,
&peculia rem,acconcitatum,exquo venerei, aclibidinofi naturali pro penſione
aliquidenominantur. Exordiamurexconformatione buiufmodimembrorum,
exquibusfcaturigines morum, acpro
penfionumadeoeminentiumpendent:pofteà,fiquæaliæpartes
conformationeſuainstinctumadmoresfundant,percurremus. 0 De 4 216
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Departibusgenerationideferuientibus . ン
CaputSecundum. EMBRORVM generationi deferuientium,tumin mare, MEMBRORVM
tuminfæmina,conſtructio ut etiam reliquorum mem brorum admiranda est. Latèrem
profequitur Galenus &in lib. 1 4. De usupartium,
&inprimiscapitibuslib.1 s.inali quibustamenhominibus communem
specieiaptitudinem pecь liaridifpofitionefuperat, qui etiamin veneremfunt
peculiari ter propenfi . Confideremus nunc,quibus ex rebusnafcatur exquifita
eiufmodiad venerembabilitas,atqueineamfingula re irritamentum . Nafcitur
ergo,tum exfolida parte,eiuf quefigura, tüexpartibusinfluentibus:
vtrumquegenusfoor fumconfideremus. §. Primus.
Solidæpartesvirilispudendi,&primò de trunco, quod græcèdicuntγαυρόν. : :
PVDEN DVM virile, utab hoc exordiamur, &ip fumperfeconstatextrunco,
&glande, &habetteftes annexos cum vafisadiunctis utrinque, &
aptitudinem, &incenfio nemfuamobtinet. Exfuoergoipfiuscorporein veneremrapi
tur, quodfungoſeſubſtantiæ cumfit,ineosporos, ac meatusex fubingredientibus
vafisflatus quidam inquirunt, undetur getmembrum,&exturgorepruritus.Hincfit,
utquibusfun gofiorfubftantia eaest, & inſperſa vaſalatiora, acplusflatuo
fefubfiantiæfuggerentia ,illiexhoc capite acrius rapianturin Qui fintin
venerem; unde oritur, utquibuspenis extrairritamentum penfiores veneris
magisconcidit,fintilliin venerempropenfiores,quàm quibus LiberSextus.
quibuspenispropiortenſioniperfeuerat; nempeporofior illi, 217
fungofiorfubftantia,huicminores, &arctiores meatus. §. Secundus.
DeglandegræcèΒάλανος. GLANSexquifitioniseſtſenſus,&eius præfertimfrica
tione voluptas venerea paratur. Obducentispelliculatenui tas,
quaglansipsategitur, adfenfus in eaparte acumenfacit:
dicoautemintimam,accontinuamipſiglandicutem non exte rioremillam , qua &
denudari potest,quam vocant Latini preputium .
Quocirca,quibusglansaspectunitefcit,acfplen defcit, atqueplurimumrubet,
magnamearatione voluptatem ip coeundo experiuntur ; tenuitas enim ,&puritas
cutis eiuf modi, atquefubiecteſubstantiæſenſationem exactamfaciunt, quam
maiorquoque voluptasex obiectofuauiconfequitur. . Tertius. Devafibusſpermaticis,
acdeteſtibus. Ат maiusproculdubioirritamentumad veneremex teſti bus,ac vafis
fpermaticis cumſeminedistenduntur, oritur Nonhicdisputo, vtrumtestesfint
adgenerationem neceßa • rij, Ut afferit Galenus,negat Arist. neque
utrumfeminifint teftesperuij, an deferuiantfolumad vaforumdiſtenſionem ,
tanquamtextriciumpondera,qua estfententiaAriftot.feddi fputationes
naturalesnonfunthuc congerenda: fatis eft,cum vaſaſuntdiftentaſemine,
&teftes ,ſiteſtesſemenſuſcipiant, urgeri hominemin venerem. Diſtenduntur veròillisteftes,
quibus maior visfeminisgignitur,atqueexmeatuumlaxitate in ealocaconfluit:
velaptius dicamusrem aliquanto altiusre petentes .
Excauavenavaſaſpermaticadiſcedunt ,addex trum 218 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. trumquidemtestemex venaipfacauainfrarenem,atadfini
ſtrumtestemex venacava,fedperemulgentem:quibus ergo maiorfanguiniscopia,
maiorestinruaſaſpermatica confluxus in illisque,&in teftibuscum
conficiaturſemencalorepartium, quibusfuntcalidioresteftes , acpartesilla ,
ijquoqueſemine amplius affluunt: atfanguinis copiaexhepatiscaliditate ,&
bumiditate præfertimnascitur. Atdefanguine,&partibus influentibus poftea
interim de testibus,ac vafibusſpermaticis, Seufeminarijsdictum
bocfit,quocalidioresfuerint, eòmagis , ftes annexi &pleniuselaborarefemen,adeoque
&magis in venerem Quibuste. reddere propenfumhominem . Aliaratio,
cumexteftibusred fune,ij ſune damurpronioresin eandem voluptatem, eft,
cumteftes magis falaces. annexi ventri funt , adeòvtcumintusfunt ,
velutiauibus, ea animaliaparatiorafintadcoitum,quem celerrimeexpediūt ,
utAristotelesaßerit 1.degener, animal. cap.4. t ratiofuf fragatur:
calidioreenimlocopofitifunttestes, quiintra,quam extrapenduli.
Praterea,quòperlongiores ductusfemeneftdu cendum,eòlaboriofioreft eius
confectio, &transmißio. Pid terea,cum in coeundoteſtesſurſumretrahantur,
quòlongiusilli pendent , eò laboriofior eorum erit retractio . Laxaturitaque
amplius maioreexlabore animal, diutiorequefrictione,&con cuſſione eget
adſemen excernendum, utetiam minuspoßitite rare venerem : atquiteftesminuspendulosbabent,
minorela borenegocium conficiunt, acfaciliusſemenreparant, utfacilè etiam
instaurare,ac iterarecoitumpoßint, utOuidius,quino uiesſe intranoctis
vniuscurriculumvenereexercuiffeafferit . Exigereanobisangustanoctecorinnam,
Etmemininumerosſuſtinuiſſenouem .
Feminaquippe,quæteftesintushabent,paratioresquoque adreplicandam
venerem,quàmmaresfunt . §. Quar LiberSextus. 219 §. Quartus.
Departibusinfluentibus. INFLVENTESpartesfuntſanguis,quiinſemen dein ceps
alteratur,&fpiritus: fanguisex venisin spermatica vaſaconfluit,
Spiritusexarterijs,quedemuminſubstantiam ipsam,&corpuspenis definunt;
pereasenim, &ex earum ofculis fpiritusinfungosampenisſubſtantiaminfluit,
unde erigitur acturget. ItaGalenuscuiſubſcribereinprafentiapar eft . Quibusergolatiores
vene, utfanguispereasabundan tius fluat, &heparcalidum,
&humidum,acperspiratum , nullaqueobſtructione impeditum, ut
copiofiorgenereturfan guis,funt illihacrationein venerem pronioresob materieco-
Qui fintin piam. Quibuspariterarteria latiores,acprincipium arteria- Venerepro
niores. rum,nempècorcalidius,illis penes ampliuserigi, acfrequentius poteft;
arbitratortamen Ariftoteles melancholicis,quippequibus Sectio. 25. Sanguis
magisinflatusdifflariqueat,erectionem etiam penis ef- Probl. 31. Lepromptam
Sepromptam, frequentem,acturgoremin veneremconcita tum; libidinofienim
melancholicifunt. §. Quintus . Exdictis gradusvarij propenfionis in venerem
diftinguuntur . QVI ergocorcalidumhabent,heparcalidum, &humi dum, vafa
ampla,calidosteftes, ) annexos, non admodum pendulos,penemfungofum,glandemrubicundam,&pellucen
tem, hipenitusin venerempropenſiſunt. Excalorecordis acritercupiunt;
excopiaſanguinis,indequefeminisfacilè ve nerem,
acfrequenterreparant:prætereaqueextestium retra Etione .
Sicutienimexcopiaſpirituuminpeneminfluentium turget penis ,
&irritaturadexcernendumid,exquo prurit . Quod 220
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Quodfinonconfentiantbecomnia,minuiturimpetusin
vene rem,qui,quantusreſtet,libratiscontrarijshincinde momentis,
inuestigandumerit, v.gr.fi corcalidum,acfrigiditeftes, &fi calidi
testes,&frigidum cor, ambahiminus multòferunturin venerem,quamcum
utrumqueprincipiumcaloreferuet. Ta menlibido ampliorin illis,quibas teftes
calidi, &corfrigidum; quàmcontra,quodproximuminillisprincipiumad venerem
propendit,inhisprincipiumremotumtantum. Quodfi calidi teftes,&calidum cor,
atheparfrigidum,autficcumadeò,ut parumfuggeratfanguinis, velangustiavaforum,
&meatuŭ prohibeat confluxumſanguinis adtestes, &vaſaſpermatica,
ferunturillidefiderio at impotesfuntreparande veneris; citò enimlaxantur,
&fatefcunt . Exhisdiminutis gradibusreli quis pretulerim
eum,quiheparcalidum, &humidumobtinet , acteftes calidos, licèt corfrigidum
habeat: &principium enim proximumilliaccommodatum,&materiæcopia parata.
§. Sextus . Graduseiufdeminvenerempropenfionis exGalenodeſcribuntur . ? GRADVS
propenfionis eiufdemin venerem extestium Art.medicæ
temperamentisdeducitpræfertim Galenus . Dicit autemtem c.45.& feq.
peramentumtefticulorumcalidum ad veneremprocliuemeffe, &fecundum: frigidamcrafim
contrarium efficerehumidam multo,t)
humidoſemineabundare,ficcampaucum,&modicè craffumfemen gignere . In
temperamentis autem compofitis calidam,
&ficcamtemperaturamſemenhaberecraſſiſſimum , &fecundiffimum,
&celerrimèabinitioadcoitumexcitare animal. Petulcamdemü,&
adlibidinempronameſſebuiufmo i di temperaturam , Statimtamenfatiari,
&ficogatur, offendi, 1t LiberSextus 221 Atcalidam,&
humidamtemperaturamplusdicitfemineabun dare, nontamenplusceteris appetere ,
& minori detrimento prætermodum venereisindulgere. Quodfitamencaliditas ,
&humiditas magiscreuerunt,nonfinedetrimentoa venereis abftinet . Frigida,
&humidatemperaturaſemineaquoso, tenuiabundat,
infecundoque(utprofrigiditateparumfera tur in venerem, pro
copiatamenſeminisminus abexercitio eius ledatur)frigida,&ficcatemperaturacraffiusfemen,
ب venerempropenſa,propaucitatefeminis,&ftatimfatietur , fi cogatur ladatur.
omninòpaucumgignit, utfcilicetprofrigiditateparumfit in ن §. Septimus .
CenſuradictorumGaleni. VERVM nonpaffimegoacciperem,queGalenusdifferit;
namficcitas tefticulorum calidorum,dumheparfitcalidum,&
humidum,adeoquefanguiniscopiam vafisſeminalibusfugge rat,nonimpedit,
quominùsſemencopiofum elaboretur,acrepa retur adnouam
venerem,quinimòcumconcoctiofitcaloris,& calorficcitaticoniunctus magis,
& validiusoperetur,quàm coniunctus humiditati,teftes calidi , ficci,
modocopiosama teriaprestòſemperfitexpeditiusinfemeneamalterabunt, J
concoquent,quàmteftescalidi, & humidi. Suffraganturmee Arifto.Phy
•fententiæ multa, quæexobferuationedicuntur,fcilicetquibus fiogn.ca 9. gracilia,
neruosacrurafunt,libidinofioreseffe,ea verò cruriū
crafisfimilemindicatintestibus crafimpotius,quamhumidă.
Gracilitasquoque,quamdeſeipſo attestaturPropertius,ficci tatempotius,
quàmhumiditatemfignificat,&tameninagone venereofortemseprædicat. Sed
tibifiexiles videortenuatus inartus Falleris,haudunquamestcultalaborevenus. Per
222 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Perconterelicet,fæpeeft expertapuella
Officium totanoctevaleremeum . §.Octauus. Declaratioquædamfubijcitur. SVPPLEO
quebicdixidepartibusinfluentibus; dixi autem, curacopiofus
eftfanguis,adeoquecum beparestcalidū, +)humidum,baminem excopiamaterie in
veneremincendi; atalibietiamdixi, cumſanguisacrisest, estautemacris,cums hepar
calidum, t) ficcumfanguinem biliofiorem generat, ex mordacitatefeminis indegenitiirritari
in venerem animal, quod &hicrepeto . Verùmblandusſanguis, &copiofusex
humido , &calidohepateprocedens, veneremiterabiliorem facit; at biliofius
humor acriusquidemextimulat,atfatiatur
quoquegenitusexeoappetitus,nequeadeòpromptèreparatur, quod&aliàsdixi .
Departibusadcupediampertinentibus. CaputTertium . 6.Primus.
Restotaremiffiuèperagitur. PARTES Es adcupediampertinentes,quafint,& unde
irritentur,iamnunc dicendumeffet ,niſiſatisanteadixe rimusin 3.partelib. 8.
cap. 2. F. 3.quibus nibilest,quodin prafentia adijciamus
.Diximusetiamdepartibus veneride feruientibus,dequeearum
irritamentis,atnonparicopia, plenitudine , utiustumfuerit
totamremaprincipiorepetitam exactius explicare,utinprecedenticapitefecimus. §.
Sc LiberSextus. 223 §.Secundus. Quæſignademonſtrenthominem : veneri, velgulæ
addictum . Dvo funtiamexplicatifontes proximi concupifcibilis , quaexpartea
vera &abexactatemperantiacorrigitur,nem pèfontesconcupifcentia
venerea,&concupifcentiacupediofa. Primumtamen principiumeſſe cor antea
vidimus, ) nunc repetijmus . Quæ veròexteriorafignaſignificantcrafimven
triculidictam,acpalati,tumpartiumgenerationifamulantiū, eaconcupiscentia
velveneris,velgulemancipatumhominem
ostendunt,fecundumnaturaleminquampropenfionem . Quatractandarestantcapitamethodiphyſiognomi
camemorat. Caput Quartum . Dreliquasnunccorporispartes tranfeamus,fiqueex
hibeantinchoamenta, acrudimenta morum,perfcrutan tes .
Methoduseademerit,nempèconfiderare,que membra adquamuniafactafint,
&quambenè,&aptèadeaipsafint fabricata. Verumphysiognomipluresadidem
methodosinue xerunt,quænon equèexproprijsfunt: altera proceditexfimi
litudineanimalium : alteraex repræfentatione masculini, aut fæmininigeneris:
alteraexfimilitudinenationum,quifcilicet fimilesfintÆthyopibus,quiGermanis.
Quarta,quamadhi bentexapparentibusmoribus,magisexproprijsest,atadfe
cundammethodipartem,quæexeffectibusadcaufasprocedit, pertinere potius videtur.
Fatendum eft tresillas methodos nonexcedereprobabilitatemadmodum, ut alibi
declarabimus , nuncautemcumphysiognomiamnon ipfamperſe,ſedalterius facul 224
Deconiect, cuiufquemorib.&c. facultatis occafione tractemus , parest ab
euidentioribus eius principijs non recedere, atque circumciderealiena, minùs,
quàm urgentia. Conſiſtemusitaquein confiderationefabrica , con formationisvé membrorum,ut
adſuamunia fintillaapta : adbibebiturquoque confideratio apparentium morumin
ijsdem, in quibusfcilicetapparerepoffunt, membris: quemethodicapi tarestant
extribus anteapropofitis, abſolutoeo , quodextem Cap.2.lib.s peramento pendet .
Quesignaex moribus apparentibus de fumuntur,pertinent
verèadfecundammethodipartem, atta men,utin partibus
Stabilimodofigunturinfronte, inoculis, infacie, poffuntadhancprimampartem
pertinere,utincap. moxdefronteexplicabo . Decapite. Caput Quintum. §. Primus.
Demagnitudine,&paruitatecapitis. : Aput idtotumeft,quodcolloimponitur;
attamenduode capite in uniuerfumconfiderantur, queinfra, infrafrontem
nondefcendunt, magnitudofcilicet &figura:funtposteapar Canon 1. Canon2. 1
tesfingulefubiectefaciei , &quæ exillis demumexurgitef figies .
Exfuperioribus patetparuitatem capitis paucitate cerebri conferre ad calorem
cordis, ut eiusferuorem nonrefrangit . Contrà,magnitudinemadcordisfrigus, utob
multitudinem cerebri valdeipfum refrigerat,pertinere: bec ergoimpulfum velfuppeditat,
veladiuuatadmoresexfrigidocordistempe ramentoprodeuntesillaadcontrarios.
Animaliaquoquebru tacapitemagnoinertiafunt, & pigra. Boues, &Afinifua
ptenaturatales, nequein illismagnacapitadetestamur , quod pigros moresetiam
admittamus: atinequis,cumftrenuiillieſſe dibeant, LiberSextus. debeant,caput
magnumreprehendimus,paruumexigimus;un dedeequoegregiefactoVirgilius;
Argutumquecaput. Cummagnitudononmultumexcefferit,ingeniohomoabun- Canon3. 225
dat: Iacobus Mazoniuscapitefuitmagno, verùmcrafſſoetiam aded corpore,utnonfacilèdixerimcaputproportionemcorporis
exceffiffe: ingeniocertèpolluit, atque memoriapræfertimexcel luit.
Hectamencrafispotiusadinfpectricem,quàmadagibi lemcognitionemaptosreddit.
Quodfiexcessus demum magnitudinisfuerit immodicus, Canon4. ceßatingenium,
&fuccedit stupor; adedenim retunditurcalor acorde promanans,tantaque etiam
eft locorumcapacitas, t ) amplitudo, utnonpoßintſatis
incalefcere,proindequeaftiones animales, queipsequoquecalore ,
licètpuro,egent,ceffent, aut imminuantur, vitienturové . Hincfit, utbubo ,
atqueotis , que valdecapitataanimaliafunt,ſtuporem præſeferant, in ter
piscesque barbus, mugil,qui,& capito,acGræcèdicitur κεφαλος, ut
Italicècefalo. Caputparuumnomultum a mediocritaterecedens, adactio- Canon 5.
nem, &adcognitionemrerumagibilium difponit,adeoquead
prudentiam;cumpreceptiuumeffeoporteatprudentem . Reftè itaqueAriftoteles capiti
paruo prudentiam tribuit,atnontri- In Phiſiog. buiffetfapientiam . Verùm aliqui
confundentes actiuam,& inſpectricem cognitionemlaborantintuenda veritatedictiAri
ftotelici, cuiustamenplanus eft,&obuiusfenfus. Siparuitas immodicafuerit,
inferitatemdifponit , &ratione perturbati iudicij,dumfpiritus
exangustiaconfunduntur, &ratione ca loris irrefracticordis . Caput
mediocreomniabonaconiungitnatura, &cordisca- Canon6.
loremtemperat,fedmoderatè, undequodadipfumattinetin P medio 226
Deconiect.cuiufque morib. &c. mediocritate interaudaciam,t)timorem
constituit,& ingeniu perfpicax, atqueaptißimumadomnemcognitionemreddit.Al
bertus timiditatem illitribuit, quodeius dictum, fi conferatur cumparuocapite,
atquecumaudacibusnaturahominibus, rectè Sehabet;
nammediocre,ficonferaturcumexcesu,defectus ra tionemfubit :
atfimpliciter,&perſenoneft verumexdictis . QueGalen.demagnitudineac
paruitatecapitisphiloſophatur ex multitudine materia, autrobore virtutis,
penesipfumvi deanturDeart. med. cap.1 1. EgofumhacinreſequutusAri
Stotelisdoctrinam,arbitratus nempè,utplurimum,inagnum, caput plurimumcerebri
obtinere , & paruumcaputparums. Quodfiinterdum molesprocefferit ex copiaofſfacee
materia,aut idgenusalterius; queGalenusdifferit verafunt; cumenim copiofior
affluxerit corpulenta, terrena eiuſmodi materia,op preſſionemfignificat
spirituum ,eorumque etiam naturam ex commixtione impuriorem; underudemhominem,
&ſtupi Additio ad dumportendit . Ariftoteles tribuit capitiparuo
prudentiamfect. 30. pro 3. Canone blem.3. atinlib.Physiognom. cap. 9.
capitiparuo stupiditatem tribuit,verbafunt; quiveròparuumcaputfcilicethabent,
inſenſati , referunturad Afinos : at iuremeritòinterpre tes mendum in litterafufpicantur
, nequeenimAfiniparuum caputhabent,fecusfiparuumimmodicècaputaccipiamus,poffis
mus, & debemus concederefuturum eſſe hominem inſenſa tum, iudicijfcilicet
perturbati admodum . Auicenna capiti paruotribuit infidumeffe,ira
velocis,&in omnibusrebusdu bium; D.Tho.lib.defenf.tt/fenfililect. s
.patrocinaturdicto meo; cumenimcerebrumoppofitum cordidixerit , uteiusfer uorem
temperet,hæcfubiungit verba; Etindeeft, quod illi, quihabentparuumcaputfecundùm
proportio nem 1 Liber Sextus . 227 nemcæterorummembrorum,impetuoſi ſunt,tan
quam calorecordis non ſufficienter reflexo per ce rebrum. §. Secundus.
DeFiguracapitis. GALENVS figuramcapitisnaturalemeſſevult ſphæra Libro 1.de
instar, utrinquefcilicet a temporibusleuiterdepreffam, ex 1. lib.9.cap.
offibus,cap. quadepreſſione etiam affequitur inanteriore, posterioreque
partdevu capitis parte prominentiam aliquantulo maiorem, quamforet Spherica
ipsa curuitas . Figurasnonnaturales idemGalenus quattuor enumerat.
Primamcumeminentia anterior deperijt Saluapofteriore .
SecundamcumeminentiapofteriordefijtSal uaanteriore. Tertiamcum perijt utraque.
Quartam cum temporaeminentdepreſſis occipite,&fincipite,quam postre
mamfiguramexcogitaripoffe, verùmnondariidemGalenus dicit ; licèt Veffalius aſe
vifam Venetijs in puero bardo, amente, etiamqueBononiæ profiteatur.
Nonhabetfiguracapitisinstinctüimmediatèadactionem, Canon1.
fedadcognitionemperti pertinet,pereamque eamqueadactionem. ١٠٠ Figuranaturalis
aGalenoiudicata,quamproximèexpofui- Canon2. mus, probabiliffimumestfignumaccommodataad
intelligendu dispofitionis,non conuertibile tamen. Prima affertionis pars multa
inductione conftat. Claramontes Claramontius Pater Claramon tesClaramó
meusexquifitèfiguram eiufmodiobtinuit,&acutißimo inge- tius Autho
nio,acfolidainfciétiÿsdoctrinafuit,pariterquemagnoinrebus ris Pater.
agendisiudicio. IacobusMazonius inlitterarum uniuerfitate magnus,
acceleberrimus,figura eademfuit. Peraliospræterea multosinductioducipoffet.
Atfecundaafſfertionis parsexem plisquoquealiquibus confirmatur. Periclesacuminatofuitca-
Periclesca put acumi pite,&fecundißimoingenio,acfummaprudentia. Ianuenfes
natuhabuit P 2 bac 228 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. Canon3. artemedic.
hacnuncfiguradelectantur,& acumineingenijfaltem inrebus
agendispollent,cuireiratiofuffragatur ; figuraenim eiufmodi
turbinataparuitatiscuiuspiam vicemſubit,ideoque minus ex eacalor cordis
refrangitur , undeactuoſiorhomoredditur. Prominentiaposterior capitis,feu
prominentia occipitis , eius-védepreſſiopropenfionemadactionemipſe perſe, ferunt,
vel vitiant: itaſenſitGalenus,estqueratio,quoniam exneruispendetmotus
voluntarius,quorumprincipiumestce rebellum , ideoqueinoccipiterefidetprincipium
voluntarij mo tusinſtrumentarium, utproeius variaconftitutione,variè etiamad
motumfithomodispofitus. Cumitaque iuſtapromi
nentiacaloremfignificet,depreffiocontrafrigiditatem potius, inde ex
protuberantia moderata roburfacultatis motricis ex Galenusde
depreffioneimbecillitas arguitur,&augeturconiecturaroboris, cap.11.
ficumprominentiaeiufmodiconiungaturceruixcraffa , & ru bicunda;
nameaquoquefignumeftcaloris, utceruixgracilis, #pallida,velſubalbidafrigorisest
indicium . Attamenfi hecomniaexGalenidoctrinaſuſcipiantur,adhucnoneritfignü
moralis alicuius actionis,seupropenfionisproximum; nam ro burvoluntarijmotus
aliudestadferuiles actiones,aliudad ci uiles. Et distinctioAriftotel.lib. 1.
Polit.cap. 3.verbafunt; Vultautem natura ,&differentia facitcorpora libe
rorum,&feruorum,aliaquidemrobuſtaadneceffa riosvſus, aliaverò recta ,
&inutiliaadtales operatio nes,verùm vtiliaad ciuilemvitam: hæc autem diui
ſa eſt inbelliopportunitates,&pacis. Defronte. Caput Sextum . Cap.37. :
FRONS imaginemanimi multam continet, &exceptis Foculis,
omniumcorporispartiummacam must Frons LiberSextus. 229
Fronshominitriſtitiæ,hilaritatis clementiæ ſeuerita tisindex. Cicero
adfratremdepetit. Conful. animi ianuam appellat, que dicta,idque genusalia
affectusprafentes verè fignificant; interiores enim animi affectus,ac paffiones
inocu los,&infrontemerumpunt,ira metuscupiditas,odiumamor: attamenfi
cuiisfitnaturaoris habitus,qualis eftirafcentibus, conijciunteiufmodihominem
effenaturainiræ affectumpropen Sum. Vocatbos moresapparentes
Arift.lib.Phisiogn.cap. 2. Fugaciailla affectuuminfronte,oculis ,
&orefignaadfecun dammethodihuiuspartemſpectant: at Stabiliahæc,quæ nunc
dicimus, adhancpartem pertinerepoffunt. Licet enim cause nonfint, morum caufis
tamenannectuntur; quafienimnatura eas notas imprimat adinteriorum
propenfionumfignificatio nem, nexumquendamcumcauſafinali continent,fiuemelius
dicamus:quoniam diſpoſitioad operationem pendentemexfe, utadfinemdirigitur,
cumoperatione,adeoquecum caufafina li mutatiooris eiusquehabitus coniungitur,
ut adidfignorum genusreducaturhoc, quodab effectuadeffectumfumitur, cum
abeademcauſapendent. Obnexumautem&bac, & illaex moribus apparentibus
multafignaponemusinhacparte aliqua tamentertiæpartireferuabimus. Eandem
methodum vfurpa uit Arist. inpred. dequalitate. Cæterùmfronsconformatione
ſuanullumperſeprabetad moresinſtinEtum, cum neque mo rumfitfedes:
adcognitionemamplius pertinet. Quoniamer
gocaputſphericumexactènonoporteteffe,fed leniter utrin que
compreffum,frontisquoqueperitex eacompreffione sphe ricitas exacta, eiusque
vicenasciturfigura, quaquadratăvo cant,inquaanteriorparsfrontiscumtemporibus
nonconiungi tur in orbem,fedillaaßurgit ,hacdefident. Illiusitaqueextre
maaliquantulumprominent , ut cudeuexitatetemporumcon P 3 ferun ; 230
Deconiect.cuiufquemorib.&c. feruntur, concaua illafrontisdicipoſſent :
accertèprominen Canon1.de drata. tie debent vocari. Aboculisquoque adcapillos
deficit exa Etasphericitas . Figuraquadratafrontisfignum
eftpræftantisingenij,aciu figura qua- dicij;
nafciturenimexfiguranaturalicapitis in anteriore, cuius
parteiudiciumperagitur,confertquoque adprudentiam, utad
agibiliumcognitionemdifponit, rectumqueearum iudicium .
Multibominespræclarifrontis eiufmodifiguramobtinuere.
Sifigurecapitis,nonnaturales vocataaGaleno , iudicij, Canon2.de figuris non
quadratis Canon3.de magnitudi- ingenij vitiumſemperimportarent,frontes etiam
aqua dratarecedentes earundemfacultatum vitium indicarent , at
cumneceßariumnonfintillefigure,argumentumeiufmodi vi tij, neque etiam
receſſusaquadratafronteeſt index certus iu dicijdeprauati, autdifpofitionis
adcognitionem vitiate: exfi militudine tamenanimaliumPhiſiognomiconijciuntrotundita
temfrontisacapilisad oculos indicare Stupiditatem; ea enim eftfigura
afininefrontis. Rotunditasautematemporeadtem pusdicuntfignum'ira.
Sediamegrediorexftatutis mihi li mitibus.
Magnaeftfronsbumana,ſietiamintramediocritatem bu ne,&parui- manemenfura contineatur
, eiusmodique magnitudo ad diftin tatefrontis- Etam , &
dilucidamcognitionemconfert; ratioque est, quo
niaadcognitioněeiufmodifinceriorfanguisexigiturqualis non
eſtſanguiscalidior,quamobremcognitioelaboratur in cerebro, etiamfiprincipium eiusfitcor.
HecomniaexAriftot.lib.2.de part.animal. cap. 10.fronsautemmagna, utdetecta,
efficit , out confluentesin anterioremcerebripartemhumores ,&spi 1
ritusperfrigeratioresfint, adeoque etiamaddistinctionem,&
lucidioremcognitionem conferant. Quodfimagnitudofrontisexcedat,perfrigeranturplusiu
Sto LiberSextus. 231 Sto Spiritus ijdem,undetardi adcognofcendum,ac iudicandum
fegnesqueideohomines redduntur: refertArist. adBoues . Atfifronsparua, spiritus
obtegumentumcapillorum , t ) bumoresin anterioreparte minus perfrigerantur,
quàmparfit; ExArift.di calorautemceleritateiudicijfacit, ob
agitationemfentiendi , lib.2.depar. ſtin.cap. 10.
&iudicandipuritatemintercipit, atquerefringit: refert Phi- animal. lofophus
adſues inPhifiognom. mobiles vocatin historiaani malium, &congruitaffertioobceleritatemiudicij
. : Incapillorum afronte adtemporaflexu , velangutus effi- Canon4.de citur,
isqueconspicuus, velangulusquidem,fed non ad mo- capillis. duminfignis,
velorbis abſque angulis reſultat. Hiccapillorum babitusfuitin Philippo
Burgundiæ Duceexeius icone. An gulosconspicuos, &eminentes Ferrantes
Gonzaghius,Pro SperColumnius, & proximèHenricus IIII.RexGallie: Ex togatis
acliteratis hominibusIacobus Zabarella , Claramontes Patermeusmemoriameahabuere
. Iudicium angulieiufmodiindicant,nifienormesfuerint; te
nuiusenimesteainpartecalueos, quàmfrontis,adeoquecum
estibidetectum,magispatentperfrigerationi ſpiritus anterio ९ rum
ventriculorum,fincerioresqueideoreddunturatquefince riusiudicium efficiunt .
Quifrontemrugosamhabent,cogitabundi;dumenim cogi- Canons.ex
tamus,inrugaseamcontrabimus; quitriſtem, meſti; quine- parentibus. bulofam,
audaces; quiauſteram,feueri;demiffa lamentabun- Arift.inPhi dum;
exporrectahilaremfignificat; undeilludComici, Exporigefrontem .
Cumrugeinaltitudinemfrontisprotenduntur,nonin lon
gitudinem,iracundumſignificant; inira enimeomodo contra moribusap fiogn.cap.9.
bitur, &corrugaturfrons. Polemo infiguraacerbitribuitil lirugas. P 4 Frons
Canon6.de frontisafpe ruate . Canon7.de frontis. i 232 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. . Fronsafpera denotatprius impudentiam,quodfiadhucma
iorfit, indicat uſqueferitatem; namhominiobanimæ eiusno bilitatemnaturadedit,
ut magis multo dominareturcorpori, quàmanimebrutorum . Senſaitaqueanimiin ore
effulgent, prefertim inoculis, &infronte. Quodfieafit cutis, &fubie
Etacarnisdurities, utnöprestentfulgori eiufmodianimi adi
tum;fiquidemparumprestent,impudentiæfignumidest, cui frontemduram,
&calybeamtribuimus, undeillud; Nonos Esttibi velduroduriuseft calybe .
Atfinullumdemumpræftetaditumabhumana, utitadi cam, tenuitate, in belluinam
craffitiem , terrenamquefera rum impuritatem transijfſfe videtur. Polemo ,
& ipfefe rohominifrontemasperamaffignauit: coniungoautem ipſedu
ritiemcumafperitate; quoniamduritiescutis non videturab foluiabimpuritate,
adeoqueabinæqualitateea,quæ cumduri tie coniunctafacit afperitatem . Adamantius
doloſo homini tribuit, interdumfurioſo . Frons inæqualis, que
ſcilicetfoſſulasquafdam, ac inequalitate monticuloshabet, argumétum præbet
hominisim poſtoris , ac fraudulenti ; ita Adamantius . Ratio verò
eaest,quoniameiusmodiinæqualitas nonexoffſefrontis,fedex
muſcolorumtorisprocedere videtur,quitori robur eorundem muſcolorumfignificant:
at mufculifrontisid munus habent, ut variasfigurasfrontipro arbitriotribuant,
nunceam con trahendo,nuncexplicando . Sed variarefrontempro arbitrio eſt
verſipellishominis; uthocfignumcuidaminnitaturinftin Etui,quodfermèfingulare estinſignisfrontis
. De LiberSextus. 233 Defupercilijs. CaputSeptimum .
Canonesexmoribusapparentibus. SVPERCILIAarcuatahominemfuperbumindi- Michael
cant, etenim arcuantur ſupercilia in elatione fu- Scotus. perbientisanimi.
AchilliPhilostratus , AndronicoNice ta, eatribuere. Contraergo,
cuminrectumporriguntur mol lemanimumfignificant Arist. incap. 9. 1. dehist.
animal. Cumiuxta naſum inflectuntur, austerumfignificant, acerbum. ibid.
Aristot. Ratioforte & hec ex apparente more emergit; etenim cumirafcimurex
corrugationefrontisfuperci lia coniungimus . Cumiuxta tempora inflectuntur,
deriſorem, diſſimulato remqueindicant . IbidemAristot. Ratio
occulta,fifignumfit perpetuum . Superciliademiſſa,ſcilicet
verſuspalpebrascadentia ,inui dumhominemfignificantapud Aristotelem . AV
Deauribus. Caput Octauum . VRESadactionemnonhabentordinëperſe ullum,sed
Exconfor adauditumſolum. Ex conformationeergoearumnonlicet rium none
instinctumadmores, nequeetiam adcognitioneminteriorum, licitur.co..
fenfuumelicereperfe, acprimo. Eaunaconiecturafuggeritur, ctusadmo
quodfigrandioresexistant, quàmparfit, corpulentamateria copiam
redundantemindicant,exquacopiaopprimifacultates animales coniectamus , cum
fpiritaliorem illæ materiam exi gant,&perspiritus,utperprimum ac verum
inſtrumen tumabfoluantur. EstitaqueCanon. Aures, guitioinftin res. Canonpri
mus. 234 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
Aures,fimagnitudineexcedant,bebetemhominem,acobtu
SumingeniumfignificantAriftot.inPhisiogn. ubi afininaseas vocat, &inlib.
1.de hift. animal. cap. 11. hæchabet. No ram morumoptimorumhabentaures ,
quæmedio cres funt, atquæmagnæarrectæque vltramodum , ſtultitiæ
indicesfunt,autloquacitatis. Hecille. Canon2.& 3. Canon4. Mediocres ergo
auresexArift. laudabiles, toptimosmo resindicant; parue autem admodumprauos
mores, &fallaces, atquedolofos bominesfignificant; quicanon tamen paruamex
diftis obtinentneceffitatem :probabilitatem tribuit fimilitudo fimie,
&multomagisauctoritasfummorumvirorum; Arift. adAlexand.Galen.
quodmor.feq.temp.corp.Polem. &Ada mant. &omnesferèconfentiuntPhiſiognomi
. Vixullus videtureffe Teaffectuŭinauresrefluxus,quibuf
damtameninirarubefcunt,aliquibusinangore, ettimore.Bal thaffari Tiberto in
arcenostradetento cum adarctiorem custo diam traduceretur,indequefufpicaretur
morteſedamnatumiri, utverèdamnatusfuit, auriumfummitates erubuißeobfer
uatumfuit. Pudori tribuit Ariftot. auriumfummitatis erubefcentiam .
Deoculiseorumý,aspectibus. Caput Nonum. §. Primus.
Duobusmodisoculimoresindicant. CVLI nullum habentadactionem impulfum, atfunt
velutianimifeneftra; in illisenimmirumin modumaf
fectuselucent,nificomprimantur. Caputergo ex apparentibus
moribuspræcipuuminillislocumobtinet: atetiamfuntcerebri temperamenti indicia ,
uteaquoque ratione mares indicent, quo LiberSextus. quomodo ex cerebri
temperamento licet mores naturales,feu propenfionesadillos
elicerefatisremotenempe. Praſlatitaque 235 exmoribusapparentibusexordiri.
Primumautem apparentes affectus
inoculisipfisdiftinguere,&defignaretentemus. §. Secundus.
Obtutuumdiſtinctio, acaſpectuum. ASPECTVVM, acobtutuumdifferentiaplurima .
Verùm exhispræfertim capitibus deducuntur omnes; ex proiectione quadamradiorum
, & retractione; exoculi quadam explica tione, ac contractione declarabo
differentiam:noneftautemex plicatiohæc ,quæ ex palpebrafit,ſed in pupilla ipſa,eiusque
obtutu confideratur . Tertiumexfitupupilleeiufdem,utvel rectàafpicit,
velexobliquo; quiaspectus limisoculisfieridi citur. Quartumexmotu,
&quieteoculi; est verò motusdu plex,alterperſeoculi , alterob palpebras ,
ut ille alterno, ac cito motununcpupillam aperiunt ,nunc claudunt : oculus verò
aſe habet, utveldefixus, &immotusſpectet , velhucilluc voluatur, &
modòinhanc,modòinillampartem refpiciatpo Stremumerit ex humiditate quadam ,
& ficcitate afpectus. Singularepetamus, &declaremus . Proiectioergo
radiorum a menunc ufurpaturnonpro eaproiectione, dequa est inter Opticos,ac
Philofophosantiquiores,& poſteriorescontrouerfia, viſione
fiatextramittendo,anintusſuſcipiendo. EgocumAri Stot. & recentioribus
Opticis,Alhazeno, &fequentibusfum: fedradiosnuncappello efficaciamquandam
spiritalem, quæex 1 aduerſoprofpicientium oculos, &animospenetrat:
Efthicfer uentis cupiditatisafpectus. Ouid.in Epift. Helene adParidem. Tu
modòmeſpectasoculislafciueproteruis , Quos vixinstantesluminanoſtraferunt. Hanc
1 236 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Hancegoprorectionem
voco,quamOuidiusinftantiamvo cat, & meiudiceappofitißimè,
utegoquoqueoculosinſtantes, quiita refpiciunt, appellaturusfim . Iniraidemest
afpectus, Jedinftantiaperturbatior, &visustoruus, utexanimo ul tionemquærente,
non voluptatemeius,quiafpicitur,procedit. Minacesitaqueoculi
vix&ipfiferuntur,curiosèquoque, & anxièaliquidquæritantes, eadem
instantiarespiciunt. Inhis veròomnibuscupiditaseft,etenimiraquoquecupidi tas
quædamest; uthacrationepetulcosoculosadhos etiamre digerepoßimus .
Contrariumafpectuumretractum voco; re trabiturenim vis,quæincontrarioafpectu
emittitur, in mo deftis hominibusergaeos,quosreueretur; inpudibundis adole
ſcentibus aduerfusfæminas. Erga quoqueres inuifas,dum ultionis defiderium non
ſubest, eodem afpectu retracto uti mur, cumnonlicetalidoculos auertere.
Stupentes uſqueoculi redduntur atqueattonitiadeiufmodireruminuiſarumpreſen tiam
. Reiconuicti coramPrincipe, aut magistratu ita afpi ciunt,fi eos cogantur
afpicere. Contemplatores quoque homi nes, & aliaetiam ex
caufacogitabundiitaobuias resrefpiciunt, ut
velinterdumnonanimaduertant,nequeagnofcant. Quandoque contrarijeiufmodiaspectus
ex contrarijs affe Etibus emmiſcentur,v.gr.fiquis ardenter amet, &etiampu
dore magnodetineatur , pudor retrahitaspectum, at concitat amor:
ineaperturbatione afpectus quoqueperturbatur & nu tat,
velenimlimisaspicit,ſicommoditasadfit, velinstarſo
lisperraramaliquaexpartenubemerrumpentisinstans inter dumafpectusaperitur,
interdumobducitur . Hecubamixtum eiufmodiaspectumerga
PolymnestoreminHecubatribuiturab Euripide; exodio enim intuerinon poterat , at
ex fimulatione debebat . Inobliquumergoafpectumcontrariæ ipfam rationes addu
LiberSextus. 237 adducebant,quem aspectum ipfamet excufat, falfamfcilicet
caufamadducens, Pudeatteintueri exaduerſo,
Polymnestor,inhuiufmodiconſtitutamalis . Adfecundumpardifferentiarum
tranfeamus. Explicatio nemoculiego voco,cumoculus, utdicitQuintilianus,bilari
tate eniteſcit: contrahi veròdico, cumtristitiaquoddam ducit nubilum.
Contractionemautem, & retractionem differentes ſtatuo: in
retractioneinprofundum receditrepræfentatiofermè animi,in
contractionecogiturinſemetipfumanimus : interbas contrarias
dispofitiones,estmediusconstantiehabitus, cum nempèoculus
nequehiſcit,nequecogitur. Inhoc gradu graui tas afpectus reponitur.
Aliadifferentiaeratexrectoafpectu, autobliquo: aspectus obliquus,qui
&limusnuncupatur,vel limisfieri oculis dicitur , excupitatenafcitur, cum
velpudore impeditur, velpudorempratendit. Femellahocaſpectuama- Quo afpe
toresplerunqueirretiunt: nos vulgooculo caudarefpiceredici- tufæmine amatores
mus: atinuifosetiamhomines,quibusque irafcimur, ita quo- retiant.
queinterdumrefpicimus. DidopenesVirgilium,feu Dido nis
UmbraAeneameomodointuebatur , Talibus Aeneasardentem, t) toruatuentem Lenibatdiftis
animum, lachrymasqueciebat: Illafolofixosoculosauerfa tenebat.
Ettoruusafpectusplerunqueextoruointuitu dicitur.Quar tadifferentia ex motu
oculos mobiles, & contrafixosdistin guit; namfihuc,illucusque vertantur
oculi, mobilesfunt,fi in eodem obtutu perfeuerent, fixi, & defixi dicuntur.
Hic eft motusipfeperſeoculi,at expalpebra, cum apertaipsa ma net, intenti,
&rigentesoculi, conniuentescontrà, cumclaudi tur: cumalternatautem
vicesclaudendo, &aperiendooculos, nutare 238 Deconiect. cuiufquemorib
&c. nutare dicuntur . Poffunt veròt modicenutare ,t)immo dice . Ariftot.
differentiam expreffit incap. 10. 1. de hiftor. animal. Et autnimiumconniuent,
autrigidi,intenti queconſtant, autmodicè nutant. Poftremumpar differentiarumest
humiditas,&ficcitas oculorum: bumidioculi apertèfunt, cum lacrymisfuffundun
tur, at verò ante exitumlacrymarumoculiin affectibus ani mumemollientibus
imbuunturbumore quodamnon erumpen te, qui tamenreddatoculos interna humiditate
vuidiores:fic citascontra omnem eiufmodi humiditatemab oculis excludit .
Heomnesdifferentiæficonbinenturinmagnumnumerumex crefcent; adharumque aliquas
reducunturomnes,quæcunque memoranturabauthoribus .
Arguti,acuti,proterui,cupidi,im pudici,inftantes,pollicentes,
minaces,afperiadprimam differen tiampertinent,ficut & contrarij
torpentes,ſtupidi . Lati,ri dentes, triftes, mæsti,grauesadſecundam
differentiam redu cuntur. Vagi,mobiles,fixi, rigidiquoque,acrigentesadquar tam.
Recti, limi, ) tranfuerfi, velextranſuerſoadtertiam: adquintamturgidi,
vuidi,fuffuſi, molles; duri ,rigentes ad hanc quoque differentiam,sed
&alioinſenſu pertinent.His itadistinctis,fubijciamus Canones. Canonpri mus.
Annot.r. §. Tertius . Canones continetexmoribus apparentibus. OCVLI
instantes,fiuequorum afpectusinstantesfuapte naturafunt,cupidumquoquefuaptenaturahominemfignificat.
Cuminstantesoculiminacesfunt,iramcertèſignificant,& hominemiracundum.
Toruusafpectusisquoquedicitur,licèt cetera rectusfit; afperitas enim
&feuitieseminenstoruitatem prafefert. Non : LiberSextus . 239 Nonæquèafpectus
retractusfignificatdefideriorumceffa- Annot.2. tionem, nampoteftalius affectus
veltimoris, velpudoris co gere defiderij fignificationem ,quod tamen
vehemensfit, ) Sublatocomprimenteaffectu,ſit infigni modo erupturum . Si
quishorum Plutigalea, velannuloGygisinduatur,non minus
acupiditateraptabitur,quàm,quicupiditatemfuamliberius in dicabant . Potest
etiam excontemplationis habitu retractus eiufmodi aspectusnaſci,
etiamfivigeantcupiditates . Aspectuslimi,acfurtiui, incertiquoque ,ac
viciffitudine Canon2. quadamproiectionis, &retractionis agitati,
cupidumbomi nem, & viciſſim veltimidum, velin vniuerfumobnoxium
cohibentialicui affectui indicant. Timiditatemfumo in vni uerfum ,
utetiampudoremcontinet, quiest timor infamie, utque etiam ad timorem reuerentia
extenditur : qui verò fittimor, acaffectuscohibens , exalijs estconiecturis
inuefti い gandum . Hilaris,
acridensfuaptenaturaafpectusfignificathominem Canon 3. fimplicem, acbonum,
bonitatenempèilla, quænonbenèaudit, utrectènotat Plato : eftautem cum leuitate
ac imprudentia quadamconiuncta. Namintamfrequenti contrariarum re rumoccurſu
lætumcontinereaffectum,quemridentes oculipre ſeferunt, vel ab altißimaeft
virtuteanimi, quamnemo na turaobtinet, velaiudicij leuitatependet . Marcus
Antonius M.Anto- Brigantius oculos ridentes naturaobtinet , &virficcinè bo-
nius Brigan nusest,nontamen bardus,nam )litterisoperamnauauitnon ſquequaque
infelicem. Polemo, ) Adamantiusimprobi tatisfignumftatuunt:
adiunguntetiamſplendorem , aquopo tius,quàm abbilaritate,acriſu improbitas
arguatur: namfplen [HUS. doris,fi ab igneocalorenafcatur,ficcius ,
&calidius eße cere- Feliumtem brummulto, quàmparest, indicat,que eft,felium
tempera- peratura. turaد 240 Deconiect.cuiuſquemorib &c.
tura,feritatemquepreſefert; cum cordis calorirrefractusper fiftat, & calor
etiamimmodicus cerebriexfuperiusdictis co gnitionemperturbatam reddat:fedhocadoculi
crafim potius, quàm adaspectum,acaspectuumſpeciespertinet. Annotatio.
Atfioculi, nedumridentes,fedinftantes etiam,acprocaces fint, indicant
cupiditatem, &bonitatemproximèdictam,que tamenacupiditate refrangatur,
& aliquantulum eidem acri Canon4. monieaddatur . Oculi mobileshuc,
illuc,fcilicet volubiles, inconstantem, ac inquietum animihabitumfignificant.
Cum palpebre rigent, audaciæfunt indicespenes Polemonem,nec malè; calorem enim
commostrant . Annotatio. 1 Atnutantesoculi ex alternatione
palpebrarumfrequente: funtinditiumcontrariorumaffectuum,Aristot.timiditatisno
tam afferitin Phifiogn. Canons. Canon6. Canon7. : Defixi, &intentioculi,
&præfertimpalpebris quoqueri gentes, autſtupiditatis, autimpudentie
notafunt. Atcum admediocritatemacceditintentio illa afpectus,fiinmediocrita te
conſiſtat exactè, eſthomoprudens, &placidus,&laudabi liummorum, ac
laudabilis conſtantie. Siamediocritate ali quantüinrigoredeflectat,
estgrauitatis nota:fiquemagisin tendaturfuperbie. HucpertinetilludSenece; grauefuperciliū.
Oculificci durumhominis animumſignificant , crudelem , &ferum; contraria
enim humiditasaffectus emollientes a nimumindicant . Polamonipeßimos,
&flagitiofos homines monftrant: nonabhorrenthacanoftris. Oculi humidi
affectum mollem , &emollientemanimumfi gnificant,voluptas,&
venereaprefertim,molliseftaffectus, animumquelaxat, )emollit; undecumreipfa,
velanticipa tione exafpectu,aut alia eiufmodi cauſainfidetanimo,oculitum maxi
LiberSextus. maximè dilutifunt,acfeipfos inundantes etiam Polemoni. Anacreon
241 humidū o culumvene Anacreonhumidumoculum veneritribuit . Taffius
nosteraffectui, acprope voluptate venerisaffecto ritribuit. hominioculum
tribuit , tremulo , e laſciuo , Prior Ouidius dearteamandilib. 2.
Aspiciesoculostremulofulgore micantes Vt Solinliquidaſaperefulgetaqua .
Commiſerator quoque, t) mifericorshomo humidos habet oculos; undepropenfi
inliberalitatem,ac beneficentiam, id quegenusalijhumidosoculos obtinent; auari,
maleuoli ,ſaui, alijqueeiufmodificcos. Quoniaminterceterosaffectuslaxantes
animumesttimi. Annotatio. ditas,quæ laxat nedum,ſedinterdumſoluit;
timidietiamоси loshumidoshabent: atcumtimiditatepotesteßeconiuncta no
cendiocculta voluntas, utfæpèetiam coniungitur;fitqueilla
maleficentiaexinfidijs,quæproditoribusineft . Humidi ergo eiufmodi oculi,
&eorumlacrymefuntprorfuscauende. Sunt enimcrocodililacryme . ;
Deoculorumcoloribus . CaputDecimum . §. Primus. Coloresdiftinguuntur: opinionum
varietas affertur . ADcoloresoculorumtranfeamus,exquibus tamen multo
paucioresCanones, quàmexafpectibusnafcuntur, id temprimò, deillispremittode
colorumhuiusnobiliffimæpartis cauſaduascapitalesextareopiniones: alteraque
estAristot. Galenicauſam reijcit inhumores : altera,queestpofteriorum
anatomicorum,prefertimVeſallij,reijcitin vue;quedeprimi au २ tur,
יה 242 Deconiect. cuiufquemorib.&c. tur, tincturam,
quamnuncflauam,nunccefiam,nuncnigram dicunt,proqueeiusmodi varietate etiamiris
oculorum variè tincta infpicitur . Verùm antealia hac distinguere oportet.
Trescolorū Tresfuntcoloruminoculisfedes,pupilla,quæ estin medioocu in eculis
fe- li, estqueomniumcirculorum minimus:iris,que ipfamcircun dat: &tunica
alba, veladherens,barbarisconiunctiua , quæ reliquamoculiabiride partemobducit
. Pupillecolorinomni busestniger; adhærentistunica albus : at iridis varius, bu
iusque varietatis , accolorum causa queritur. Vefallius ergo tincturam
vuæindepreffafuiparteiridis colorumcaufam sta tuit, utdiximus ,
&RealdusColumbus eandemfententiam Sequitur. Varietatem eiuscolorationis
admittitquoque An dreas Laurentiusrecentiffimus anatomicus . Galenusin arte
medica, &GalenumfequiturAuicennaincantica,tribuunt humoribas
varietatembuiufmodicolorumoculi. Tribuitglau cedinemquattuorcaufis,autfcilicet
magnitudini,autſplendori bumoris chrystallini,autfituiprominentieiufdemfcilicet
chry Stallini, cumpropiorpupilleest, contrariomodofehabet, quàm
cummagisinprofundo onditurautpaucitati, acpuritati aquei
humorisinpupillaexiſtentis,quibus caufisomnibusconcurren tibusfit,
inquitille,glauciffimus oculus . Nigercontraoculus fit velobparuitatemchrystallinihumoris,autpropterprofun
dumfitum , velquoniam splendidus ,&fulgidus exquifitè
nonest,velquoniamhumoraqueusautfuperabundat, autest impurus. Singulecauſe
oculum,ſeu iridem nigramfaciunt , omnesnigerrimum Arist. abfolutènigritiem
multitudinihu moris,glaucedinempaucitatitribuits.degen.animal. cap.1. §.
Secundus. Opinionesrelatæ expenduntur. GALENIopinionunquammihiprobari
potuit,quain parte Liber Sextus . 243 partechrystallinum humorem intra
pupillamadmifcet;namfi chrystallinus coloremoculialiquemproduceret, nonnifiin
pu pilla, acoculimedioproducere eumpoffet, quaperuius eftoculus chryſtallino:
pars autem vue, inqua iris effingitur,estopaca,
&nullumpræbetadchrystallinum, velachrystallinoaditum. Quomodo ergo
poteftachrystallinotingi, autabhumore intra chrystallinum, &vueam contento?
OpinioitaqueVeſallij,& Sequentiumanatomicorum
multoprobabilior,imofidifeftio re abilio ſpondet, utipfiprofitentur, certa , )
neceffaria eft. At quid deArist. opinione? Eftipfaquoque cumlaudata
anatomicorum coniungenda, nempèfaciamus vueaminparte iridis (dehac nuncagimus)
effècaſiam,acglaucam,ſihumoraqueus,quiin ter vueam, & corneamcum multotamen
Spiritu commixtus intercedit,fit multus,obfcuriorem colorem eaipſa vueetinctu
raexhibet,fipaucushumor,glaucioremex Ariftot. ratione:
experientiafuffragatur;ficæruleocolorifuperponamus cartam olea
unctam,proindequediaphanam,obfcuriorapparebitfub iectus color,quàmfinecharta:
atfiprime chartæ aliam itidem inunctamfuperpofuerimus, obfcuriorapparebit
color,quam cum unaſuperponebaturtantum,vtpateatexdiaphanoaltio--re obfcuriorem
colorem reddi,quàm ex minusalto, utfitinctu rafuerit cafia quee,&humor
multus,coloroculiprocafioni gerfitappariturus. Hocautemdehumoreinter
corneam,& vueameftaccipiendum, nequeaudiendus SimonPortius,qui nihilaqueihumoris
inter vueam,& corneam reponit; un defententiamhauferit, nefcio .
CertèGalenusreponitinprin cipio cap. 6. lib. 10. de usupartium, & reliqui
anatomici, resipfaclamat. : 2 §. Ter 244 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §.
Tertius. Fundamentumponiturad Canoneseliciendos . Excognitioneergocaufarum
tincture varia vueainda gandifunt Canonesmorum,fiquiexipfis nafcantur. Quier
goinhumores reijciunt colorumcaufas, Canonesetiam expedi tos afferent;
nempèflauitiesſecundùm ipſos exbilenafcitur , rubedoexfanguine, cæruleuscolor,acalbusexpituita,
nigerex melancholia: at veròhascauſasnonefferecipiendas anteaoften dimus,
exobferuationequoquepatet; namGermanicesijfunt, Sanguine,nonpituitaabundant.
HoratiusGermanosceru leos obid vocat. Intantaergo incertitudine cauſe , quomodo
certos indelicet elicere Canones ?præfertim cutemperamentum
velnotumoculorumfatisfitacordistemperamento remotum ,
inquoexfuperioredoctrinamores,naturalesfcilicet,confiftunt. Ego,quæfequuntur,
probabilia iudico. Natura vult obfcu ram vueamtingere,tumintus,tumextraadſpecierum
vifi biliūdistinctioremperceptionem; obfcuritate autemplurimum ipsa adiuuatur;
undeprospicientes pertubos, vel ex puteis, quiqueoculos
magisconditoshabent,distinctiore utuntur vi fione: utArist. tradit s.
lib.degen. animal. cap. 1.Veſallius lib.7.cap. 14.fcribit; Vuea namquetota
ſuperficie,qua duratunicaproximèſuccingitur,perpetuònigraeft,
&modicèhumecta,inanterioreautemſuęcompreſ fionis ſedevarietingitur .
ReliquiAnatomiciſequuntur, licèt Galenusceruleampotiusdixeritlib. 10. de ufupart.cap.
4. naturaergoinidpropendit, uttunica vueafitnigra,idque Natura ra ha ratio
viſionisdiftin&tionis expofcit . Verùm vtilitatisnedum,feddignitatis
rationem Natura berneduti habet, utindiftinguendis , &aptandis
coloribusflorum , in tingen LiberSextus . tingendis auiumpennis ,
&quadrupedumpilis curamprefefe- litatis,fede 245 ratomniartefuperiorem .
Multaalia argumenta adducipof- tatis. tiamdigni
fentadhocipfumdemonſtrandum,quantamfcilicetcuramNa turaparenspulchritudinis
habeatin rebusefformandis. Quo niam ergo,ſiIrispenitusobscura,ac nigra
effet,multa oculi gra tia deperiret . Confundereturenimeiuscolorcumpupillecolo
re, atquepro tribus coloribus duotantùm effent. Temperans itaqueNatura
utilitatemcumdignitate obfcurioremcolorem, ni impediatur,inducit eorum,qui
Iridemtamen apupillecolore distinguant . Eftbic mediusiscolor,quem Aristot.
charopum vocat. Qui ergo abhoccolorein claritatemdeclinant, veluti glauci,
&albi imbecillitatem formatricis virtutis arguunt. Affentit Ariftot. lib.
s. degen. animal. cap. 1. Cæſietas ,in quit, imbecillitas eft, nonenim Natura
pertingit ad eamvſquecolorisſaturitatem,quæaddiſtinctamvi fionemrequiritur.
Cumveròeamplusiufto aſſequi tur validam, ſedinordinatam naturam indicat. At
funtcoloresaliqui,quinonnisiaſubincenfione quadamnafcun tur, utrubeuspræfertim,
acignitus , &flauus quoquesatu rus inrubedinem vergens,qualis hyacinthi
gemma: calorem itaqueipfi arguunt . Hisitaprobabiliterpofitisfundamentis
Canonesfubijciamus. §. Quartus. Canonescontinet. OCVLVS charopus optimorummoramindiciumexhibet;
Canonpri etenimnaturamin totafuiintegritate fignificat.Arift. inPhi mus. fiogn.
ingeniofisillostribuit, &fortibus.
Oculusceruleus,qualisfcilicetſaphirigemme,estisautem Canon2.
glaucuscolor,fedadmodumfaturus,præftantiam, &ipfena 3 ture 246
Deconiect.cuiufquemorib.&c. turefignificat,in mediocritateobfcuritatis,
&claritatisconfi in mediocrit ftit . Portaprobeindolis notam illistribuit
exPolemone, t) Adamantio,Ariftoteleque adAlexandrum. Certèhosinter pretari
debemus oculos Mineruæ glaucospenes Poetas, t praefertimHomerum . Canon3.
oculos ha- Glaucioculi,&albiesthorum dilutus nonfaturus color,
utinproximèfuperioribus,notafunttimiditatis. Ariftoteles inPhysiognom.
imbecillitatemenim naturearguunt. Eiufmo Nero quos dioculoshabuitNero,
quitimidusfuit . buit. Canon4. Canons. Annotatio. 4 Oculinigricumexceſſu
validam naturam,fedinordinatam indicant,moresetiaminiurios,&praues.
Longèaliter Inge nerius inPhysiognom. timiditatis,&ingenijnotam,fednon
distinguitis Iridem,acpupillam, ) nigredinem, albedinemque pupille tribuit,
cumtamenipſaſempernigrafit, utiam dixi mus, ) resipfaindicat. Oculirubicundi,
&ignitiiracundumhominem,&ferocem fignificant . Aristoteles
inPhysiognom. cap. 10.Idemetiam indicant oculiflaui,faturi,licètnonæquè;etenim
calorem vter quecolorindicatexcedentem, utinprecedenteparagrapho, at
maioremrubeus , &ignitus. VirgiliusdeCharonte . Stant luminaflamma .
Quemlocumimitatus Dantesnoster vertit, CharonDemonio congli occhidibragia .
Rubedoetiaminalbooculi,ſcilicetin adherentetunica, vel coniunctiua vulgomedicis,
eofdem moresſignificat; excopia enimfanguinisin venaseiusmembrane
confluentisrubedo ea nafcitur,undecaloremfignificat: at pretereaexalio capitedi
Etimoresexrubore oculorum eliciuntur,fcilicetcapite apparen tiummorum;
namiratis oculiincenduntur.Homerus deAchil le iratos oculos
eiusardereflammisdixit, &alibioculosinftar ignis LiberSextus. ignis
refplenduiſſe. Senecalib.1.deIra,cap.r. flagrant,&mi 247 cantoculi: multus
oretotorubor. : Canonhic,quaexparteamoribusapparentibuspendet,mul- Cenſura. tò
magis adneceffitatemaccedit,quam utextemperamentoeli. citur,
quamqueexfolotemperamento,feuextemperamentiar gumentopetuntur . Colores Iridis
aliarationeeuariant, inaliquibus enimfunt Additio. granaquædam, velutigrana
millijdiuerficoloris areliquaIri de, Greciceneros vocant.
Eiufmodigranahisfanguinea,bis cerulea,bis aliorum colorumfunt: aliquibus
grananonfunt, fedplures circuli, v. gr. interdum Iris abalbofeiungiturcircu lo
diuerfi coloris , tum ab Iride ,tumabalbo , &a pupilla alio rurfus circulo
difiungituralterius ab omnibus coloris . Multa exeiufmodi varietatePhysiognomi
de moribusenunciant: at quanta idneceßitate, ceteri viderint.
Reliquaexoculisfignaconiungit . Cap. XI. AETERbecfignaexaſpectibus
exmoribusqueappare PRAETERE excoloribus oculorúducta, aliaprætereaducūtur
exmagnitudineeorundem, &paruitate,exprominentia,& cauitate,ex alijsque
id genus oculorum affectionibus . Sedniſi rectèintelliganturnonsatis
refpondent,quiafferuntur Canones experientia, nequeefficaci nituntur ratione.
Ariftoteles ino Ariftote Physiognomiaoculoseminentesfatuistribuit . Quicunque,
inquit, habent oculoseminentesfatui ,referunturad
apparentemdecentiam,&Afinos.AtCefendegonoui lofephum
IſeumComitemliteratiſſimumhominem,&difertif fimumoculismultumprominentibus:
nequeminorprominentia TranquilloVenturellionobiliitidem Caſenati,cuiusinagendis
24 rebus i : 248 Deconiect.cuiufquemorib &. rebus magnafuitfolertia, &
maximamin literis expectatio nemfui concitauerat , at ob acerrimas inimicitias
renunciauit adbuc adolefcens Sylla Vicedominus maximoiuuenis ingenio,
&mathematicisſcientijs aptiffimus, præfertim mechanicis, prominentes
&ipſebabetoculos,ficutfilius meus olimGrego rius adliterarum
uniuerfitatemnatus, atnuncin austeraexě plarique Capuccinorumfamiliafanctiori
philofophiæoperam dat; utCanonidcircòex prominentiaductusmultaspatiatur
instatias,interquasfubiungo,Bonifacium Caetanum Cardina lem, achuiusProuincie
uſqueadannum 1612. Legatum , cui acerrimumfuit,
tuminactione,tumincognitioneingenium, oculostamenprominentesbabuiffe. Remergonosex
principijs huncinmodumdeducamus. Mediocres oculiinter magnitudi
nem,&paruitatem interprominentiam , & cauitatemfunt optimi, atque
anaturaintenti,undeintegrenature funtnota, proindeque morum etiam , ac
probeindolisargumentumpre &in1.de InPhyfiog. bent, utfatetur ubique
Aristoteles . Cum verò cerebrum hifto.anim.
magnitudine,&humiditatemediocritatemexcedit,oculosquo Canones que maiores
,prominentioresvéiufto exhibet : quiexceffusbu duoprimus miditatis,
acmagnitudinis cerebri, cum paruma mediocritate 1 &fecundus. recefferit ,
in contemplationem magisdisponit: cum veròplus multòexcefferit,
adſtupiditatemadducit ; immodicaenim hu Lib. quod miditas
stuporemexGalenofacit. Canonitaque Aristotelis , mores feq. hoc
modo,dequehocexceſſuaccipidebet . Experientia de mo oculis . temp. corp. dico
exceßuprocedit. Canon3.de-Cumcerebrumficcitate, atque paruitatea mediocritatede
paris, ca ficit , oculosiusto minores, atqueprofundius fitos exhibet : at
cumreceffus cerebri in eas conditionesfuerit modicus , ad actionembomo, t) caliditatempromptiorredditurobfuperius
Canon4. dicta: atcumexceffusfueritimmodicus,feritas quædam moris indi
LiberSextus. indicatur . Et hæcdixiffefatisfit. Cupidos prolixioris tra
Etationis ad Physiognomos allego : quibus tamenomnibus non est ubique fidesabſqueiuſtoexamineadhibenda
. 249 DeNaso. CaputDuodecimum . §. Primus. Signadeſcribit naſi. N
nonhabetadactionemimpulfum,exhibettamen Asvs indicia
morumexmoribusapparentibus,velpotiusexfi nenatureininstrumentoconformando,v.g.
quibusexeſtuat præcordiaadrefpirationemfufficientem , naresapertafunt ac
comodate . Undefinares apertas videamus, conijciemusho miniexeſtuantia
præcordiaeſſe, proindequeeſſeiracundum , quem & Aristoteles Canonem in
Physiognom. exhibet his verbis. : Quibus naresapertæfunt, funtiracundi,
referun- Canon. turadpaſſionem,quæfitinira . Hucveròilludpertinet.
Collectumquepręmens voluitſubnaribus ignem Alioexcapitenaſusſignificare
creditur moresobtacitam , cumpeneſympathiam; crediturenimnaſatoshominesetiam ,
abundè mentulatos effe, utlegamusnaſatospro largèmentula tis
penèsmultosauctores. Lampridius inHeliogabalivita paffim .
Naresqueamplefignificare dicunturtestes craßos, amplosque.
Quidamrecentiorficdenaſofcribit, Idvirona ſus lõgus, &groſſus
ſignificatpræputiummagnum, &èconuerſo: &fuperhocdixitquidambenè
Adformamnasidignofciturbasta baiardi. EtdeNaribus, Nares naſiſignificant
teſticulos hoc modo, Virgil.libro 3.Georg. 250 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
modo, quiagroſſæ,&latæ fignificantgroſſos, &la tos teſticulos, fubtiles
verò ſtrictos,&paruos inom ni. Hecille, Quia veròamplitestes,
craſſiquefemenpluri mumgignunt,in venerempropenfum videnturhominemred
Annotatio. dere . Non equè amphis penis venereampropenfionemde monstrat;
quippèqui difficilius intendatur ex Ariftotele ing problem. 2 4.fect. 4. Hec,quadenasi,acpenis,dequenarium,actestium
con fenfu,&Sympathiadiximusinidrelabunturfignorumgenus, cumabeffectu
adeffectum tendimus,quorum uterqueab ea demcauſaneceffario nexu,velfaltem
naturalidependent. Rem anteadistinximuslib. 1. buius4.partis, cap. 2. §. 2. §.
Secundus. Cæteraſigna coniungitex craffitie, &cenfet . SIGNA
verò,queexcraffitienafi,acfubtilitate,inex tremitate eius præfertimducuntur,
&exacumine, ac habetu dine, ceterisque eiufmodi
affectionibus,amepretermittuntur; petuntur enim exanimaliūfimilitudine,dequaargumentatione
iamdifferui. Interimablegolectorem eius cognitioniscupidum
adPhysiognomiafcriptores:hoc unumfubnotodenaſo aqui lino, exquocetera
astimaripoterunt ; roftrumincuruumaqui Lerobureius,
&adpugnandumaptitudinemostendit; eaenim parteetiamadpugnamutitur,&figura
ea addiuellendum, que apprebenditeftaccommodatiſſima, atinhomine cumnafus
adnullampugnamfitfactus,fedfolumadodorandum,&re
ſpirandum,&quodfimileargumentumpræberefimilisfigura potest ? imo
potiùsmoleeaexuberante,cumredundantiama teriefignificet , acumenmentis indicare
videturnon uſque quaqueinfigne: &egofanèbocobferuaui induobus,alioquin
egregijs LiberSextus. 251 egregijshominibus,&literatis,
quinonadmodumacutierant, ſedtenacespotiusfuefententie. FridericustamenMontefel
trius primus VrbiniDuxingenio,&prudentiapolluit,naſum queaquilinumhabuit.
§.Tertius. Exmoribusapparentibus . CvM spernimus, velſubſanamus
aliquemcontrabimus Sursumnares,& nasum,quiadlateradilatatur,corrugaturque.
Huncnafihabitumaduncum vocauitPoeta. Naſoſuſpendisadunco.
Cumetiamceunauseabundirespicimus aliquid,eandemfer mèfiguramnaſusſumit.
Quiergonatura naſumeiufmodi obtinet, contemptor, & Canont. Subſannatoreße
videtur; cuiquefacilèalienares, &actiones nauseam moueant:
nosItalice,ichifo,vocamusin actiuafigni ficatione accepta voce,quieiufmodifit.
Cumveròquippiamdetestamurindignabundi,naresadfi
nistram,autdextrampartemdetorquemus; quocircapoffumus buncfubijcere Canonem.
Quibusnaresdetortaaddextram,ſinistram départem , Canon2.
Suaptenaturapropenfividenturaddetestationemaliorum , cumindignatione.
HosItalicèhomineseiufmodidicimus, di ſpettofi: coniunxit veròDantes,diſpettoſo,
etortoin Capaneo.. Egiacediſpettoſo ,etorto. Sequutus estTaßiusinArgante .
Epiùcheprimadiſpettoſo,etorto. : De : 252 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
DeOre. Caput Decimumtertium. §. Primus . Canonesexhiatuoris,&dentibus. Dos
ADostranfeamus. morefuntlabia,dentes, lingua,bia tus,exquo hiatuosdicitur;
estque velanguftum,vella tum,amplumque,&inaliquibus uſquereſcoſſum:
alijaddunt differentiamprominentia,&cauitatis . Oscauumnos,boc cacaffa,
vocamus,ficutiosprominens,boccain fuori, E fingulis
veròdifferentijsCanonesipfipromunt,&proponunt:
verùmplurimampartemexanimaliumfimilitudinededucunt: ex
conformationenafcunturfolum, quiexhiatu , & dentibus Canon1. Canon2. ducuntur.
Nempèadrespirandum , &comedendumhomini datumeftos: quibusergo magnumest,ac
validisconftansden tibus , ijs voraciores etiamfuaptenaturaexeaconftitutione
videntur effe . Latitudo prætereaoris , &litudoadma gnamaeris copiam
inspirandampertinet. Quodficumeaam plitudineoris
coniunctafintfignacordisfrigidiufculi,neceffe erit hominem eiufmodi precordia
valdè perfrigerata habere. obintimumcalorisdefectum,
&obaduenienteminspirati aeris Canon3. perfrigerationem : at veròficalidi
cordisindiciaextent incor pore,
achominequadrato,rectequeconſtituto,poterimusexam plooremaiorem adhuc
calorisgradumconiectare; quaſinatura adeius
moderandamincenfionemampliusfubfidiumparandum Ingenerius. pro maioreincendio
iudicauerit. §. Secundus. Reprehenfiononnullorum . QVI veròexamploore,
&dentibusmagnis,robuftis,ac Spiffis fortitudinemhominis pronunciandam
docent, errant ; non LiberSextus. nonenimadpugnamdatumeſtoshomini, utcani ,
)leoni, 253 )idgenus animalibus, utexfimiliore,ſimilesmoresconij cere liceat :
neque etiamexeo,quodoſſaaliquamagna, &va lidafintaudaciam, nempècordis
caliditatem conijcere licet ,vt exdictisanteapaterepoteft,
&patebitetiamexijs,quæ infra debrachijs , ac manibusdicemus. §. Tertius.
Reliquafignaconiungit, quæ funtex prominentiaoris, exdentibusque. Ex
oreprominente, &depreſſoſignamorum grauia du
citPolęmo,exfimilitudinefcilicet animalium. Os enim pro minensſues refert ;
unde moresquoquefuilesarguit. Os de •preſſuminuidum,malignum, t)
impudicumhominemfignifica re afferit : at argumentafunt parum efficacia. Receßusfanè
anaturalifituquandamdemonstrat formatricis virtutis im perfectionem,que
tamenimperfectio nonfempermorum im perfectionem importat, cumnoncaditin
partesmoribus deſti natas,utincor. Ex labijs prætereafigna hauriunt, fi
gracilia fint , aut Arift.inPhy tumida, crafſavé,ſi labrumfuperius promineat
inferiori , aut contra inferiusfit prominentiusfuperiore : at exfimili tudine
animaliumomniapetuntur. §. Quartus. Exmoribusapparentibus. fiogn.ca.9. :
Dvmirafcimur,comprimimusdentes;quiergodentesfua- Canont.ex ptenaturacompreffos
retinent,iracundi videripoffunt. dentibus có preſsis .
Quiſubſannanthominemaliquem,exertoinferiorelabroid inferiorela Canon2.ex
faciunt; qui ergoeumorishabitumfuaptenaturaobtinent, fub- bro exerto,
Sannatores &pminéte. 254 Deconiect.cuiufquemorib. &c. Sannatores
videntur effeexapparentemore; undeprominen tiainferioris labri, cumad eum
habitum accedat,ſubſannato remetiamindicare videtur magis, quam
labrumfublime,t) deorfumtendens,quodmaledicentiæfignum affert Polemoin fignis
maledici; quia, inquit, referunturadcanes : atca nesnonfunt maledici,
licètlatrent, utarceantafinibus,quos Canon3.ex Jinguęinter Jabramotio ne. 2
custodiunt, viatores . Inproludijs veneris adexeiendaofculalafciuafitlabiorum,
aclinguæ lambentisfrequens mutuusquecongreffus; quibuser
2oisfuaptenaturalinguæinter labiamotus , & vicißitudo, laſcini
videripoffunt, & venerei. Etvulgo etiamita ha bent. Præfertiminpuellis is
motusobferuaturutpruritusin Veneremindicium . DeFacie. CaputDecimumquartum. §.
Primus. Quaspartescontineatfacies. FidfignificatAristot.definitio,etiam ACIES
est, que inter caluam , & collum continetur. fialijs|prolata verbis.
Suntautem; Faciem eampartem nominamus,dunta xatin homine,quæcaluxſubiecta eſt.
Verùmfubin telligere oportet vocemcapitis, utfittotadefinitio Arift. Fa cies
eſt ea pars capitis, quæ caufæfubiecta eſt, in ho mineſolo; nam
reliquaanimaliafacieinuncupatione nonho bilofop! neftamus,
utPhilofophusipfemetaßerit. Etfanè Ariftotelica estexacta faciei defcriptio.
Formaenimac ſpeciescuiufqueſeu figuramdicere malumus, exfaciepotiſſimum,
velfolum elici tur. Hancunampictores,ſculptoresvéeffigiantadrepræsen
tandamabfentibus, &pofteris hominisformam: Vultus qui fit , continentur
LiberSextus. fit,anteain2. parteharumlib. 2.deamorecap. 12.diximus. Infacieprimùcontinenturpartes,exquibusresultat,fcilicet
frons,tempora,aures,oculi,nafus,gena,os,mentum. Secun 255 dolocomagnitudo,
autparuitas,utaliquafacies magna est, aliaparua. Tertiolocofigura,
&queexomnibusemergitfor ma; bumanaautemſpecies,acforma,prefertim, velfolum,
ex facieelicitur. Quartoloco continet vultum,qui ineo prefer tim areliquis
tribus differt, quodipfeaduentitiuseft, &fubin depro varijsanimiaffectibus
mutatur,atreliquatriaperma nentiafunt ,&infita,nonaduentitia . Defacie ergo
ex his finguliscontentiscanonesafferuntur: interreliquas veròpar tes
genæanobisomiffepræfertimfaciem alterant, &colore & habitu,
quatenuscarnoſeſunt, aut macilenta . §. Secundus. Decarnoſa
facie,&macilenta . در ! PROFERUNTUR ergo hi Canones. Facies carnosafegni
Ariftot.in tiemfignificat; referturadboues; præterea timiditatemrefer-
Philiogn. turadafinos, &ceruos. Atfaciesmacilentabominemaccura
tumcommonftrat. Polemomaxillas carnofasmollitiei,ft) vi nolentiæfignumafſferit:
macilentas valde malitiæ, &fraudis, Nonæquècarnosegene,atque carnosafrons,
carnosaque Annotatio. temporanimiamcerebricaliditatem,feu minoremab eo caloris
cordis refractionemſignificant, magis enim calefcit afrontis
carnose,temporumquecarnofarum caliditate cerebrumobpro pinquitatem
maiorem,quàmacaliditategenarum. Quenatu ra confiliomediocriter extolluntur, ac
turgent addignitatem oris, &adrobur musculorumfaciei, quibusin mandendo ma
xillarum motusexpeditur . Vndefinaturalem babitum fpe- Canonpri
Etemus,carnofegene validioremnaturam,quàmmacillente mus. fignifi 256
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Canon2. ſignificant, adeoque & meliorem.
AtquoniamStudia, t)cu ræemaciant , ideo macilenta eędem genaeex aduentitio
habitu Fran.Picco- curishominem mancipatű, velſtudijsdeditumindicant. Fran
mineus. cifcus Piccolomineus celebrisnatura atate Philofophusfaciem Fridericus
fummamacieconfectamexlongo studiocontraxerat. Frideri Pendafius . cus Pendafius
magnus &ipfePhilofophus carnofioremferua uerat . Concludo maciem genarum
naturalimfignificare vel ficcitatem excedětem, velfrigiditatem exuberantem;
obquam nonprobèattrahatur, conficiaturquealimentum, unde mores frigidos,
timiditatem, inuidiam, velaufterosfignificat,trifti tiamfcilicet acfeueritatem
,feu morofitatem. Macies aduen titia nififuerit exegritudineaccuratumhominem,
exercitatum negocijs, autſtudijsdemonftrat. Atfiue naturalisfuerit ma
cies,fiuèaduentitiaacuratumfignificat . Mediocris tamenha
bituseftexpetibilior,cuiusfuiffè videturex IconeD.Th.Aqui nas.
Verumenimueroprodiuerfahominumtemperie, ) ma ciesfaciei , &carnofushabitus
magnam ingenij vimcomita tur . Clemens octauus
Pontifexprudentißimus,acliteratißi mus,carnosafuitfacie.Innocentius nonus,
Urbanusfeptimus Pontifices,&ipfi laudatiſſimi, etiamfi vixPontificatumgu
Stauerint,fueruntcontràmacilenti. Canon. §. Tertius . Defaciemagna, acparua.
Сvмmagnitudine exceditfacies, materiæ abundantiam
demonftrat,quamcomitarifoletingenijbębetudo.
Cumveròparuitatemultumdeficitamediocritateiusta, ac proportionedebita,
cerebrumquoqueminusiustoarguit, unde caloremquoque minus cordis refractum, ()
cerebrum ipſum magis excalfactum ,proindeque magisexficcatum,quàm par fit,
LiberSextus. fit, indicat, præceps iudicium, inconstansanimus; cumquema 257
gisexcefferit ,feri uſquemores eam crafimfequuntur. Ne Etuntur cum illis, quæ
antea de paruitate capitis dictafunt.
AristotelespufillanimisfaciemparuamtribuitPhysiogn.c.6.
Hectibibonelectorproprobabilibusaßigno,nonpronecef- Cenfura Sarijs vendito . §.
Quartus . Defigura Faciei. FIGVRAfaciei in vniuerfum videturhis diftinguidif
ferentijs . Utrum oblongafit , anrotunda, an lata; angusta enim,
quelataopponitur, adoblongamreducitur: ita veròhe differentie deducuntur.
Velfacies æquèfecundùm altitudi nem,atqueſecundumlatitudinem extenditur , &
rotundaest obſemidiametrorum æqualitatem,autfecundumlongitudinem, feu altitudinemmagis
,quàmfecundùm latitudinem extendi tur, estqueoblongafacies; velmagisfecundùm
latitudinem exporrigitur,quàmfecundùmlongitudinem, &facieslata vo cabitur .
Facile veròintellectu est longitudinem, quam &al titudinem voco,
afronteadmentumſumi: latitudinem contrà agena adgenam. Aliqui, utPorta,
aliamfaciei rotundita tem inuebunt, estque, cumturget , &prominet in
anteriorem partem, cuirotunditaticauamex aduerſo ſtatuit ,quæfcilicet
depreffaeft: aliterdicamus,faciemhoc modorotundam effe,que in anterioreparte
conuexaeft ; cauam ,que in eademparteest concau . §. Quintus. DeForma .
DISTINGVOformamafigura,licètAriftot.inanima libus confundat, &iure; attamen
ob penuriam nominum di Stinguo ego inpreſentia voces, ut res,
licètpropinquas,diffe R rentes 258 Deconiect. cuiuſquemorib. &c.
Differentia rentestamen, diftinguam clarius: Praterergo communemdi interfigura,
Etamfiguram aliacomponiturexfingularumfacieipartiumfi gura,
exearumqueintersenexu,acreſpectu;quamformamdi co, v.gr.sinafusfimus,depreſſafrons
,os cauum,gena de miſſa,ſeu macilenta , oculi caui, aures acuta , magne,est
formaquædam. Sinaſusſimus,fronsrotunda,oscauum,ge ne macilente, oculiadhuc
caui, eftaliaforma: atfireliquafer uentur, varienturfolioculi, velfolum os,
velſolagenæ ; alia estforma: multò veròmagis varianturforma ,sipluries va
rientur partes; quoniam veròfingula partes pluribus UA rianturmodis
(fronsſolapluſquam s 76. exfuperiusfcriptis) &infingulis
modispluribusgradibus,interſeque varijscom plicationibusreferuntur.
Nasciturinde illa infinitapropemo dumformarum humanarum varietas,
quenumerumimmen Sumhominumfuperat potius,quàmæquet: vixenim duoin
tantonumeroreperiuntur,quiprorfusfintfaciefimiles, nedum Obferuatio prafentium
,fed etiam preteritorum hominum . Effigiatores effigiatorű . cumfingulaspartesobferuent,
earumquedifferentiasreprefen tationeipfarum effigiemfimillimamperſone,
quamimmitantur reddunt. §. Sextus . Depulchritudine, &deformitate.
PVLCHRITVDO informarefidet;fienimfingulepar tesfuerint rectèformata,atquefibi
inuicemrectèrefponderint, eritpulchrafacies, accedentenempecoloregrato .
Poffunt au temfingulaparteseffepulchræ ,acfibi non respondere , v.gr. oculi,
nedum amigdalinæforme,pulchrieffepoffunt,fiaffabrè delineatifuerint
,fedetiamrotundiores; pariternaſitum recti, tumaquilini, cum
graphicèfuerintconftituti, pulchri effepof funt: idemdereliquispartibusdixeris:
atnaſusaquilinus pul cher LiberSextus. chercumgena turgidiore
pulchraconuenitpotius, quàm cum 259 graciliorepulchra;
&contrà,genapulchra,fedgracilioramat potiusnasumrectum,quàmaquilinum;
idemqueestinreliquis partibus conferendisdiftinguendum . Zeusisitaquecomponen
dodiuerfarumfæminarumformofarumpulchriores partes ad
Veneremeffingendamnonrectèfeciffet,nifipotisfuiffet,quæ cui congrueret,
cognofcere. Turpitudoergoex contrarijsnafci tur:
exturpitudinefcilicetfingularumpartium; atmulto ma gis, cumturpesillapartes
interfepugnauerint; cumpræfertim turpisetiamcoloraccefferit. §. Septimus .
Canonesex figura,&forma. MVLTIfuntCanonesexfigura, &forma,quospaßim
Physiognomi afferunt,Aristot. Palemo,Adimantius,Michael Scotus, Porta,
Ingenerius, adquosallegolectorem : nonmul tamilli neceffitatem continere mihi
videntur, (&iactis ante principijscohærens est) noneffeneceffarios;
nonenimtempera mentumexeacordisfatisefficaciterconcluditur, &nullumba bet
adactioneminstinctum: dicuntipfitamen. Faciem oblongam eſſehominis iniurij ,
Arifto teles ad Alexandrum. Rafis,Conciliator,Ingeneriusdicit eſſe fuperbi.
Faciem rotundam eſſeimpudentis, Ariftoteles in Physiogn. capit. 6. Ingenerius
dicit eſſe notam iudicij exigui . Faciem deformemeſſe illiberalis hominisAristo
teleslib. eod. capit. 9. Porta , / Ingenerius hominis mali
dicunt,&priorRafis. Ariftotelesinapparentemconuenien tiam refert . Fa 2 260
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Faciempulchram optimorummorum indicem ,
Lib.4.c.11. Physiognomipaffim dicunt , idemfatetur Porta,qui tamenex
obferuatione bifloricamultos pulchros corporefuiſſe improbis moribus colligit ;
idemqueplerumque obferuamus in iuuenibus hominibus : in mulieribus
veròformamnonfatisfidam pudi Ouidius. Canon. Exceptio prima . citie cuftodem
credimus . Lisestcumformamagnapudicitiæ. Sedforfan ob
occafionempotius,quàmobpropenfionem pec candi. DeVultu. Caput Decimumquintum .
VVLTVS,quifit, anteaexplicui. Quisque autem affe Etusfuum vultumhabet ; estiratus
vultus,triftis,le nis, hilaris, petulans, modestus, contumax,obfequiofus,pudi
bundus,impudens: non estautem,quiex vultuanimiaffectus vehementes nonagnofcat;
&faciliusintelliguntur,quàmex plicentur: attameninfrainſecundamethodiparte
tentabodeli nearefingulos vultus, nehæcinterimparsplusiufto excrefcat. Sit
autemhicCanon . Quifuapte naturavultum alicuiusaffectus indicem reti net, est
in eundem affectumpropenſus natura . Nifiaffectus alius obumbret, ex.gr.
pudoris affectus inpu dibundis hominibus cumfuerintin locopublico , aut
coramper fona,quamreuereantur, obumbrataffectumira :pariterinhis hominibus cum
inpublicum procedunt, pudoris nota mode ftiam, ac
lenitatempreſeferunt,quitameninpriuatislocis, & cumperfonis,
inquasiusbabent,funt morofißimi, &infenfi. Experientiaestfrequens.
Nouiegoduas adhuc viuentes mu lieres pudibundas in publico, intradomesticos
veròlares gra ues maritis, &familie . Fallit LiberSextus. : 261
FallitprætereaCanoncumbipocrisisinualet,&demumex- Exceptiofo terioris
compofitionis propofitum . Tumenimfubdolo vultu cunda. verus tegitur
,&plerunquemitisfacies immanemſeuitiam occulit, utde CaligulaTacitus;
Immanemanimumfub- Lib.6.an. dolamodeſtia tegens. nal. Mariusfuit vultutetrico,
&afpero, utdicit Plutarchus Exemplum Canonis. ineius vita;fuitque etiam
animo bellicoso, &aspero . 26 26 ( R3 LI 262 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. LIBER SEPTIMVS. Repetunturdicta, et
proponunturdicenda,quaad Physiognomiamspectant. CaputPrimum.
Fundamentorumfuperius ſtatutorum rigore de flexiinproximo libro;nampluraexpartiumtem
peramento de moribus philofophatusfum,quàm anteapoffeexillis
colligipronunciauerim . Atta men &probabilitatemſum profeſſus ,non
neceßitatem , & a ceterorum Scriptorū veſtigijs prorfusrecederefuperbiam
redo let, & abundatiordoctrinareprehendi nonfolet . Nunc tamen
abſolutafacie in eo, quodrestat corporis, orbitam abinitiopro
pofitampreßiuscalcabo . Potiusfcilicet conformationis instin Etum,quàm
temperamentumtractaboartuum ;pectoris verò, dorfi temperametum,exeoqueargumenta
morumanteaex pofui, bicfolùmfummatimreuocaboin mentemlocum,cumfue rit opus,aut
mentio inciderit . Inpreſentiaautem repetitis quæ diximus;
proponemusquædicendarestant eorum,quæ ad Phy fiognomiam pertinent . Primo ergo
loco demonſtrauimusfo lumcordistemperamentumperfead mores spectare, eorumque
varietateminducere ; artuum autem temperamentum nequa Primolibr. quam .
Temperamenta ergocordisfecundo loco diftinximus, &fexto. cap.quinto,
includendo etiamqualitates cordisfecundas, &figuram eius, acquantitatem.
Quiquemoresfingulas cordiscrafesfequantur tertio locofubiecimus. Quartoloco in
conformationealiquarum partiumimpulfum , &instinctum adactiones,
acperturbatio Lib.3.cap. nes refidere monstrauimus . Quinto postea loco,
nouofacto Pag. 2. principio, Physiognomie officium , ac partes enumerauimus.
Sexto LiberSeptimus. 263 Sexto figna temperamentorum cordis attulimus
tuminfito-Cap.3.4.5. rum,tuminfluentium,tumexcerebro,tumexhepate. Indead 7.
Cap.8. conformationempartiumtranfiuimus,&ademergentiuminde Cap.9.10.
morumargumenta,primoque inſtinctusconcupifcibilis facul tatisfedes,&loca
aperuimus, atqueirritamenta : erant autem ventriculus, t) venter,
&partesgenitales: deindeadfingu laspartestranfiuimus,factoacapiteinitio,
cuiushucusquefin gulasparticulas , earumquenotaspercurrimus . Capitis magnitudinem
figuram Frontem Supercilia Aures Oculos Nafum Os Faciemipsam EtVultum . εν. VI.
VII. VIII. Cap. IX. X. XI. XII. XIII. XIIII. XV. Restantitaquepartesinfra
caput,quarum,cumpectusiam, partesgenitales tractauerimus
,ſuperſuntfolipropemodum artus,quorummunus est motus aliquis, autinceßus,pedum,
)crurum, auttractuspulſusvéfublationis,depreßionisvé, Seucollifionis brachiorum
, ac manuum ,perquos intercédentes motusexpediturpugnacumalijs animalibus ,
& cumipfisbo minibus . Quamobremartuumomniumconformatiofolumad motus
instinctum exhibere videtur : quorummotuum,quiad pugnandumſpectant,mores
audaces, )bellacesindicant,nem peconformatioad expeditospugnæ motusaccomodata
indicat R 4 bomi 264 Deconiect. cuiufquemorib.&c. hominempugnacem,
acbellicofum; &ferè nullum aliud mo rumargumentum exartubus elicitur. Nos
hocprimumargu mentumtractabimus; deindeceteraadintegritatem artisbre
uiterpercurremus. Roburad Arift. mentemdiftinguiturinroburinge nuum,acferuile.
Caput Secundum . NEECESSE autemestaderroremeuitandumdistinguere roburcorporis ,
ut Aristot.egregiè distinxit primo lib. Polit. cap. tertio , robur enim
aliudestad neceffarios uſus ,ac feruilia,fcilicetopera ; aliud ad eiufmodi
opera, & uſus in eptum, &adciuiles ufusaccomodatum,ad oportunitatesfct
licetbelli,& pacis: hæcautecorporarectaeffedicit nempètere
tia,acaptèfoluta,ſignificansillaeffe compreſſapotius , accolli gata.
Exquofundamentofit , utnonomnerobur bellicofum, &fortemhominemfignificet;
nonenimferuile roburidmoris indicat ,fedfolumciuilerobur, adque ciuiliamunia
accomoda tum. Robur itaqueadgestandaonera, qualeeſt baiulorum, cumferuileopus
refpiciat,noneftargumentumfortis,acanimo fibominis. Dorfumergofirmum, ) validum
nonrectèpro notafortitudinis , &audaciæ adducitur; videmus etiamdof
fuariaiumenta nonadmodumgenerofa,quiquoquebrachiaha
bentcraffa,&colligata,paritercraffasmanus,acbreuesadex
tollendapondera,acfuftinendarobuſtifunt; at ad vibrandate laadrotandumenfem
minimèapti. Distinguendum estergo, que,qualisque effedebeantfingulæpartes
adobtinendumrobur hocciuile, &ingenuum. Sienimtalesipfafuerint,argumen
tumexhibebuntanimiquoquebellicofi , & audacis, exsuperio
refundamento,quòdfingulispartibusſuusfitinditusinstin 9 Etus a LiberSeptimus.
265 Etus, aptißimèautemconftructis , maximus: utfummatim autem remperstringamus
, roburbellicum huiufmodi potiffi mumStructure corporisinniti videtur.
Descriptiopartiumadrobur ingenuum, ac bellicum . CaputTertium . Ssaprohumano
modofolida; nonmagnam itaque me dullamhabebunt . Leonis ofſaprorfusexiguam
obtinent, ex Aristotel. propterfoliditatem : debent tamen mufculifuo.
roboreoffiumpondus excedere, utfcilicetproarbitrioanimus, quimufculis
voluntarium motumexercet,ea mouere,qua ve locitate, &quoimpetu libeat,
poffit . Nonergo valdecraffas &magnaoffaeffedebent;fecus,ficutenimfimufculiiuxtaeam
proportionemexcrefcerent, corpusin nimiammolem excrefce ret. Atbellicum ,
ciuileque roburadeò materiatum corpusnon libenterpatitur; nam cumprudentia,
iudicioqueiuncta effede betfortitudociuilis, ac virtus quæque : verum in tanta
mate rie mole vixprudentia locumhabet, utinadagium cefferit.
Homolongusraroingeniofus. Longitudotamen offium adroburfacit, maiorenimictus
cumpercutiens, extremitasfi quidemlongius a centro , circaquodreuoluitur,abeft:
nam t motuseius velocioreft, cumeodemtemporemaius spatium ,
nempemaioremcirculum, vel maioremarcum tranfeat: tere
temautemconformationemratiohæcexigit: mufculirobuftief ſedebent, undepleni:
præteripfos autemalia caronon exigi tur,faltemnon multa. Siquidem &
ponderiestmembro , facilèinfudoremdilabitur, aclaffitudiniexpofitaest . Muſcu
lofumergocorpus , ) torofiinufculi,qualis estleonumquoque babitudo; offa verò
ubiconnectuntur,necastricta,nec laxa nimium 266 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
nimium colligatione iungidebent; laxitasenim debilitatemmo tus efficit,cum
mutet verfionis centrum: contrà,aftrictio ver fionemimpedit,faltem
minuit,atexreceffuin contrarium mem brum maioremdeindeimpetumdat. Infaltu
etiamrecedimus, utexmaiore excurſu longius faltemus. Manuslongacum
digitisfcilicet longis , & muſculis validis ,qui tamen cumin
manufatisfintfubtiles,potius neruearum appellationem mani bustribuunt,quàm
musculofarum : longitudoadampliorem apprehenfionemfacit :foliditas offium
admotuum, fictuum Validitatem ; funtqui digitorum iftu mallei instarfrangant
nuces: aliquifoleas equinas compreſſione,veldistractione) gunt:foliditas
offiumpræfertim adictuum vehementiam con fran ducit . Humerilati adbrachiorum
motum validumpertinent: brachia enim tum bumeris , ac fpatulis nituntur , ut
partiim mobili ,quæ exigiturin motuex Ariftot.lib. de motuanimal. at valido
motuinonnifivalidaparsrefiftit,præterquamquod mufculiin motu brachij
confpirantes,in ea amplitudine maio res , ) robustiores eſſe poffunt;
quoniamque nonfineim preffionepugnamus ,& motu , autnixu pedum,&crurum
oportet effe robustas,ut eadem effe debeat eorumſtructura,que brachiorum: pes
itidemſolidorum offium , & neruens , conca uaqueplanta,
queomniaadimpreßionem vehementioremexi guntur.
Contràautemcarnosaplanta,puluino, ceuquo piamcarnis molleminnitumpræbet,nonvalidum,
robuftum. Hicfit caracter corporis ad robur bellicumfacti; exquofunda mento
quiddepartibusfin gillatim dicendum fit pater. : De ! LiberSeptimus.
Defingulispartibus infra Caput. 267 Caput Quartum . . Primus. DeCollo .
OLLVMforte, non vehementercarnosum,musculofum fcilicet,fortitudinem indicat; ad
motum enim brachiorum ob connexionem , &ipfum concurrit . Hocipfum
Aristot.in Physiogno. collumforte,non vehementercarnofum incaratte refortis
reponit; fimile etiam collum laudat Palemo . Collum carnofum,præfertimque carnosaceruix,fi
potiffimum babent iunctum dorfumcarnosum,feruilepotius robur,qualebaiulo
rum,indicat. Collumgracile, & imbecillemotuum imbecillita
temfignificat,principium enim vertebrarum,ac neruorum mo tiuorumcontinet,
quosſuanuditatenequaquamfouet . §. Secundus. Delugulis. Svb gula,
&ingulaconfinioiugula, exquibus, & illud Zopiri Physiognomi de Socrate
iudicium , quòd refert Cicero inlibro de Fato his verbis: Stupidum eſſe
Socratem di xit , & bardum,quòd iugula concaua nonhaberet obſtructas eas
partes,&obturatas eſſedicebat: addi dit etiam mulierofum , in quo
Alcibiades Cachin numdiciturſuſtuliſſe,licètfit canonAristot.in Physio gnomia;
benèfolubilibus existentibus ijs , quæ circa clauemfa cilè motumſenſuum
excipiunt: quibus verò , quæ circa cla uemconcluſaſunt,infenfibiles. §. Ter 268
Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Tertius . DeHumeris. HVMERI
lati,&valdedistantes,necrvalde colligati, necomninodiffoluti,fortitudinem
indicant,patetexfundamen toiacto. Ariftot. quoqueſuaauctoritatefirmat, ijfdem
prorfus verbisinPhysiognom.cap.fexto, incaracterefortis. Odyfs. 18.
HomerusinVliffe defcribendodicit, Apparueruntautemeilatihumeri,
Pectoraque,fortiaquebrachia . §. Quartus. De Dorſo .
DORSVMmufculofum&lumadbellicumroburper tinet, ut'exproximocapite;
carnofum, utdiximus ,adferui leroburpotius. Aristoteles metaphrenum,
quodeftdorſipars, bene carnofumfortitudinis indiciumfacit : bene carnofum au
temfignificat aptè carnofum ,fcilicet musculofum : in aliquo etiamCodice,non
carnoſumlegitur: vtraquelectioverum fenfumpoteft obtinere .
Adimantiusabundanscarnedorfum infenfati virifignum dicit,
quodfuffragaturdictonoftro. §. Quintus. DePectore. PECTVS
latum,itëpilosum,glabrumvé,quodcordistem peramentumfignificet ,
anteadixilib.quinto, Itemquidpectus angustum&c. inderepetatur. Atratione
conformationis musculosum ,&latumad belli cum roburconducit,
velutiproximèexpofui . §. Sextus . DeVentre. VENTER
contractus,cauusfcilicetadroburspectat, ut contrà LiberSeptimus. 269
contrd,prominens , & adipofusquieti aptiorem,quàmmotui diuturno, t)
vehementihominemfignificat. Ariftot.forti tri buit ventrem, & ipfe
contractum: at deamplitudine ven tris in Physiogn.ad Alexandrumfignum
effefcribithominis Stupidi ,fuperbi, & lafciui; inPhysiogn. tamen eum
tribuit forti,venter, inquit, amplus, &contractus adſe fortis corporis
figna. Dicerem ego,forti ineffe ventrem ma gnum,ex confequentia reliquorum
membrorum; etenim ne ceffarium est cum dorfum amplum obtineat , & pectus ma
gnum, ventremetiamfubeffè magnum . Preterearobur non finefufficienti cibo
conferuatur : unde validum ventrem expofcit , hac etiam decaufa fortis , &
robustushomo. Non est magnus tamenexproportionereliquorum membrorumnem
pecumilliscollatus estpotiusparuus , nam contractus est, t cauus ; prætereaque
in lococinctus reftringitur, homo ciuili, &bellicoroborepræditus . Contrà.
Venterexproportionemagnus voracemfignificat, adidenim munus , venterfactus eft,
vt cum valdepolleat, valde etiamfitinid munerispropenfus.Arift inPhysiog.vo
races dicit, quibus id,quodest ab umbilico adpectus, estma ius ,quàmquodinde
uſquead collum. Venterpinguis, & prominenshebetudinis, &preterea
Galen.Plin. intemperantiæfignum aPhysiognomis statuitur. §. Septimus.
DeGenitalibus. IAM dictum estfupra libro s . inde repetatur. §. Octauus.
DeLumbis. PLACET delumbisadiungerequibus illifunt carnofi,
&mollesinlaſciuiampropendere , etenimſeminariaillis vaſa aperta Raſis, Al
bert.Arift. 270 Deconiect. cuiufquemorib &c. aperta effeoportet ex calore,
utfeminis effluuiumfitfacile paratu. Contrà,quilumbosduroshabent ad
venerem,repa randamfaltem, minusidonei : hincillud Catulli , Qui duros nequeunt
mouerelumbos. §. Nonus. DeBrachijs. BRACHIA oblongaſolidisex
oſſibus,&muſculoſaindi ciumeßeanimibellicofi,&quamobrem
vidimusineodempro ximofuperiorecapite.Palemolongabrachia, &ipfefortibus
tribuit , imò uſqueadgenua peruenientia manuumextremi tatibus . Michael etiam
Scotus audaciæ fignum brachia eiuf modilonga uſque ad genuafferit: at etiamfi
usque ad genu nequaquampertigerintexfundamento noſtro,funtindiciafor titudinis,
iuxtapreſcriptumcanonem . Sedcanoninon refpon dentque
MichaelScotusipfemetpostadductum eiuscanonem fubiungit . Cuius brachia,
inquit,funt valde curta, reſpectu ſtaturæcorporis , ſignificanthominem
bellicofum, ingratum ,audacem ,inuidum , ſuperbum, factio fum,&tenacem. Hacille:
at certèbrachiorumbreuitas, ficumcraßitieiungatur,potiusroburferuile,quàm
ciuile, & bellicumindicant. Albertus Magnus brachiorum usqueadgenua longitu
dinem liberalitatis argumentumfcribit , atleue estindiciumli beralis donationis
longa brachiorum exporrectio. Ariftot. iu ſto breuiorem cubitum tribuit talorum
amatoribus, ex con uenientia, ut arbitror , apparente; iactus enim talorumita
promptius expeditur,quamconuenientiamfortèfequutusAl bertus ad profundendam
pecuniam,brachiorumlongitudinem propo Liber Septimus. 271 propofuit, atfortè
aptiorerat larga manusad largitatem di Stributionis,quàmbrachiumprolixum. §.
Decimus. De Manibus. MANVS foliditate offium preſtans,acneruea, oblonga quoque
adbellicam virtutem aptior eft, proindeque eſt eius ar gumentumexfundamento
eodemnoftro. Aristot.fortimagnas extremitatestribuit , magnas nempemanus ,
utoportet eße defcriptasanobis ,ſienim oblonge cum proportione fuerint ,
oportet quoque magnas effe. Ioannes Baptista Porta afferit
Sfortiammagnashabuißemanus, ) longas, adeoque firmos digitos, utfoleam
aquiferreamfrangeret ; manumetiamfi milem Selimo Turcarum Imperatori ' Baizethi
filio tribuit , Uterquefuithomobellicofiffimus . Manusbreues,craffe , t)
robuste ad roburferuile perti nentpotius,undenoniniuria,utfignumingenij bebetishaben
turaPolemone, &Adimantio,præfertimquefiinarticulate. Manusarticulate
adinduſtrem aliquam operationemeffe Etionemqueconducunt : adrobuftiorem quidem
,ſi robustiores ipſefuerint: ad molliorem ,fiimbecilliores . Indelicatis itaque
feminis,quarumopus acuexpeditur, &adfummumcolo, ma nusoblongas, )
molleslaudamus . Vndeteretes , &articu
latæmanusingeniofumhominemſignificant ,quod &Ariftot. ad Alexandrum
fcribit. Reliquosde manibus canones,qui multifunt , &
aPortacolliguntur,relinquo . Hoc unumex Realdo Columbo Anatomico celebrirefero,
nonquidem Phyſio gnomicum cumfitoculis occultum in viuentehomine,ſedſcitu
dignum, &firefpondeatfemper, admirandum . Dicit itaque Realdusin
nonnullisilluftribusfuribus,quosfecuit defumßepri mum 272 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
mummufculuminternorummanus ,fuccingitis musculusvo Corellariű. Cap.9.
lam,tendoibifactus, undeſecundùmnonnullos fit, vt vola fitdepilis .
Exquoprocorellariodicipotest. Sicui vola piloſaeſſet , indicium idfuracis
hominisfutu rum ; deeffetfiquidemis tendo , &muſculusexquodepilis ef
ficitur. §. Vndecimus. DeCruribus . CRVRA mufculofa,
exoffibusfolidis,debitamque t)ad reliquum corpus proportionem
obtinentia,fortis, & bellicofi
animifignumeffeexfundamentoiamſtatutoconftat. Aristo teles hoc totum confirmatin
Physiogn. Defemoribusin ver fione vulgata hecfcribit . Qui habet coxas offeas,
& neruofas, fortes funt, referuntur ad maſculinum . Etde Tibijs.Quicunque
habent crura articulata , & neruofa,& robuſta ,fortes ſecundùm animam,
re feruntur admafculinum. Crurabreuia , &craßaroburferuileindicant. Palem.
Ti biarum , &calcaneorumcraßitudiniid tribuit. Tibiarum , inquit ,
&calcaneorumcraffitudoferuilem virum,& hebetem ſignificat. Crura
gracilia, &neruosa Ariftot.fignificantlaſciuum, ac venereum hominem;
refertque adaues . Conciliator natura lemcaufameamaffert ,
quoniamalimentum,quodincrura,fi craffiora eßent , abiret , in ſemen conuertitur
: que eadem ra tio afferturde claudis,curfint in venerempropenfiabAristot.
4.Sect. probl. 32. §. Duodecimus. DePedibus. ARIST. in Physiogn.huncprofertcanonem.
Quibuf cumque • LiberSeptimus 273
cumquepedesbeneformati,&magni,&articulati,
&neruofi,fortesſuntſecundúea,quæfuntin anima:
reducunturadmaſculinúgenus.Hecille,quibusprocul dubioreſpondentque exnoftro
illofundamentodicereoportet. Demagnitudinetamen resestrectè intelligenda,
aciusta Annotatio. cumeftimationefumenda;fecusenimlargepedatihominesde
ridentur, utindeforfan Poeta aliquiscelebrato Heroipedem paruumtribuerit:
nonergotantumpedemhomini eße oportet, quantücalcitrofis animalibus,
aceapartepugnantibus;inquo rumtamengenerequoquegenerofioresequi,veluti
afturcones, minores multopedeshabentillis,quosfriſones vulgodicimus,
&multofuntinferioresaudacia, acbellica virtute:oportetta menmagnitudine
potius excedere,quàm deficere, eoquòd ad
corpusfuftentandum,&adimpreſſionemfaciendam;cumarti culatipræterea
fuerint,ita funt accomodatiores pedes. Fæmine,quenonidroborisexigunt,
minorespedesnatura fortiuntur. Pliniuslib.1 1. c.s s. quietiamadpulchritudinem
magisfaciunt. Arift.inPhysiogn. Quicúqueautem pedes, inquit,paruos, ſtrictos,
inarticulatoshabent, delecta biliores autéviſu,quàm fortiores, mollesſunt.Areo
tushincnofterlaudando , t) defcribendo Alcinam ,tribuit illi pedem breuem,
tenuem, atque aliquatenusrotundum . Il breue asciutto , e ritondetto piede.
Aliquiautemſympathiäfatisoccultampediscùfemineoge nitalitestantur.Hifunt
canonesipforüreferete,acprobante Mi De Phyſio chaele Scoto,cuius
verbaexfcribo.Si pes fueritlongus,ſtri- gn .par.
ctus,&macer,fignificatvulualongam,ſtricta,&ma cra,&è cõuerſo.Itémenſuramedij
pedis nudieſtmé fura longitudinis vuluętotiusvnicuique;vnde dixit
quida,adformampedistunoſcesvasmulieris.Hęcille. S §. De cap.23. 274
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ! § 1 . Decimustertius . De contrarijs
membrorum contrarij diſpoſitionibus; deque contrarijs ſignis, quid dicendum .
QUALIA effeoporteatmembra infra caput adfortitu dinemanimi
naturalem,fcilicetſignificandam, vidimus,con traria ergocontrariampropenfionem
, nempeanimimollitiem , pauiditatem indicare videntur, atqueitafemperargumen taturArist.
in Physiogn.fupponendo,fcilicetcontrariorum
morumeßefignacontrariascorporisdifpofitiones. Verùm, ut
priorafignanonfintneceffaria ,quòdimpedimentumfufcipere poffint ,bec multo
minusfunt neceffaria ; licèt enim robusta membrafuaptenaturamagisdeferuiantadarmatractanda,t
adpugnandum,tantatamenest visanimi,utdebiliamembra tenfione ipsa (modò
influxusacorde fitvalidus)robuſtared dat viuido illo animiimpetu durante . In
iratis hominibus quidroborisinfluatin membra,&artus animus,videmus. Aliud eiufdem
rei argumentum phrenetici exhibent; nam
phreneticamulierculainfurijsillisfuisapluribus robuštisbo minibus
vixinterdumdetineri, ac cohiberipoteft,tantumvi riumimpetus præualidus
animimollibus etiammembris inde. re potest. Contrà,firemittaturanimus,vtintimore,va
lidiffima , acrobuſtiſſima membratorpent , &omniroborepri uantur, quàm
verèilludVirgilijaccomodatur? Non corpore notæ Sufficiunt vires , nec vox, aut
verbafequuntur. Uthincintelligamus temperamentum cordis præftare con
formationiartuumin negociohoc morum , at moralem babitum prestareomnibus. §.De
LiberSeptimus. §. Decimusquartus. Cum figna non funt vniformia. 275 ARIST.
monuitinPhyſiognomiaid,quodesthicquoque memorandum,nonex
unicofignoPhysiognomicodemoribus pronunciandum ,fedomnia, velplurafaltem conferendafi
mul, atquelibranda . Siergo manus, & brachiafortitudinem indicent,crura,
pedes timiditatem , velpectus &dorſum; demumcum contraindicent
membra,debemus confiderare utraminpartempotioravelnumero, vel virtute
inclinant, exillisquepronunciandum de more,cumquadam refractione,
tremiffionetamen, v.g. fiplura,autpotiorafortitudinem fignificent, at pauciora
, aut imbecilliora timiditatem fortè eum virumdiceredebemus
,atrefractiorefortitudine,quàm fiadfortitudinem quoquecommostrandam
reliquafigna con ſpiraffent . Virtute verò , & qualitate, quæ membrafupe
rent,feufignaex illisfumpta declarat Aristoteles in calce Physiognomie verba
refero . In omni autem electio ne , inquit , fingulorum alia alijs fignis magis
de clarantmanifeſteſubiectum : manifeſtiſſimaautem quæ in principalibus locis
fiunt. Principaliffimus autem locus eft, quicircaoculos,&frontem ,&ca
put,&faciem; fecundusautemeft,quieſtcircape Aus , &
humeros:conſequentercirca crura,&pe des; quiautem circa ventrem,minimus.
Omnino autem vtfic dicam ifta locamanifeſtiſſima ſigna præbent, in quibus
&prudentiæ plurimæ decor ineſt . Hec Philofophus. 2 S 2 De P 276
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Destaturacorporis. Caput Quintum . §. Primus.
Quæconfiderenturin ſtatura. ERCVRRIMVS hucusque membra particulariaque queindedefumuntur
Physiognomicafigna aperuimus: at estpræterea
uniuerfahominisſtatura,exquaPhyſionomimo rumfignaeliciunt : in statura
veròdicopræfertimconfideran tur; magnitudo,magna nefint corpora, an parua; )
com mensuratio, commensuratanefint ,anincommensurata . Ma gnitudo veròinlongum,
altumque est, & in latum , ac pro fundum;fecundùmillam longa,altaque
corporadicimus,fecun dùmhanccraſſa vocamus. Confideramusinbac,vtrumpin guiafint
corpora, carnofavé, an macra, &exilia . Colores etiam adiungit Aristot.
huic staturæ confiderationi,fint ne acres ,qui calorem indicent, an
hebetiores,qui frigiditatem. In Phyfiog.
NunccanonesArift.fubijciamus,quibusinterim cötentierimus. cap.vltimo. Canon 1.
Canon2. Canon3. §. Secundus. Demagnis,ſcilicetaltis corporibus. QVI magno,
&altofuntcorpore,tardimente, latione
enimfanguinisinmagnolocoexistente,tardus fit motus , qui adcognitionemdeferuit
. Quimagno, &altofuntcorpore, &humidiscarnibus,aut coloribus
frigiditatem indicantibus ,funtmulto maximètardi corpore, ) mente,etenimadcorporis
molemaccedunt,aliæ quo-. que tarditatis obfrigiditatemcaufa .
Atquimagnofuntcorpore,fedficciscarnibus , & colori
busacribus,caliditatemnempefignificantibus,birectèſeha bent Liber Septimus .
277 bentadmotus mentis,atque adſapientiam,etenim contraria
momentahominemadiuſtam mediocritatem adducunt. Siqui dem tarditas ex
altocorporea caliditate, quamficce carnes, acres coloresfignificant, temperatur
. §. Tertius. De paruo Corpore. QVIfuntparuo corpore,celeresfunt mente; cumenim
Canon1. latio corporisfit in paruoloco , celeriterexpeditur .
Quiparuofuntcorpore,ficcis carnibus ,coloribusovéacri- Canon2. bus,
caliditatem,fcilicetſignificantibus, nihilperficiuntnempe
adſapientiam,rectamquecognitionenonpertingunt, quoniam tanta eft corum motuum
velocitas,omnibuscaufisineamcon Pirantibus, utineodemiudicionunquampermaneant.
Quiparuofuntcorpore,atcarnibushumidis, &coloribus Canon3. bebetibus
acfrigiditatem indicantibus,rectèfehabentad mo tus mentis, &adcognitionem;
velocitasenim motus expar uo corporeacontraria humiditate, &frigiditate
temperatur, consistentiorqueredditur §. Quartus . De iuſta ſtatura . Qv1 iufta,
acmediocrifuntftatura, optimèfehabentad Canon. fenfus,nequeenim motusfuntmagni,
ut tardiusquàm par fit expediantur, neque matus parui, utfint velociores iu
fto, utidcirco mediocritas eiufmodi ſeperfectiſſimè babeat admotusmentis. §.
Quintus. De ſtatura incommenfurata,&com menfurata,ſcilicet debitam
proportionem ১১.
habente,autnon . INCOMMENSVRATI funt astuti. Commensurati verò Canon. S 3 Sunt
278 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. fortes, rationemeam affert
Ariftoteles,quodin commensuratiadfeminam referuntur,commensuratiad ma
funtiufti,&fortes, rem: mafculus autem eftfæminaiustior, &fortior,utque
in vniuerfum dicatur melior; præterquamquodcommenfura tio tumcorporis
dexteritatem,bonamque eiusmobilitatem in dicat,tum generationembonam,
rectèſcilicet &exlaudabili busprimordijsgenitumdemonstrat; harum vtranquemorum
quoquediſpoſitionemlaudabilemfignificat: illa (fcilicetdexte i ritasmotionum)
ingenereſigni:hac(nempebonageneratio) ingenerecauſeprocactartice. S P
eroratiodePhyſiognomia . Caput Sextum. ATIS fuperque ſit hac in
alienopropemodumoperede Physiognomiadifferuiſſe ; cuiusfacultatis duofolidaeffe
, taptafundamenta vidimus,actertium annectifuaptena
turaincognitum,ſolaqueobferuationedeprehenfibile. Primum eft cordis
temperamentum. Secundum estconformatiomem
brorumpropenfionemhabentiumadactionem: hacdicofunda mentafuntnota,quiaeffectus,ſcilicet
eorumin moresfuntcon fpicui. Tertiumfundamentumeftcumabeadem cauſa duoef
fectuspendent,quiideoſeſe conſequuntur,eorumque nexus patet;fedcaufanonconstat,
veluticumdicitur virilepuden dum, &nafummagnitudinefibimutuo respondere.
Hęcin quamtriafuntPhysiognomiefundamenta,apriori,nempe,que procedunt
acaufaadeffectum,faltemeiufmodiproceffuminclu dunt,ut tertiumfundamentum.
Atapofteriori, cumabeffe Etibus morumfenfuifubiectis admores progredimur . Quar
tumestfundamentum,quod'infecundamethodibuius noftre partetractabimus
,licètpartem eius aliquamtetigerimusin oculo Liber Septimus.cs 279
oculorumfupramotibus varijsque afpectibus . Qui pluracu
pit,Physiognomicosſcriptoresadeat. Intelligoautemnuncfub preloeffe
commentariaexquifita, acpleniffima inAr Ariftot.Phy fiognomiamCamilliBaldi
Bononienfispreclariffimi,&expre clariffimoPhilofophonati Philofophi .
Nondubito,quinhomo doctißimus, &in verſando,atqueexponendo Aristot. confu
matiſſimuspunctumtotiushuiusfcientianontangat. Reuocatiohorum,quadePhyſiognomiadictafunt
adfuperioremnoftram methodum,applicatiog adpraxim . CaputSeptimum . 5. Primus.
Repetunturſuperiusdicta . ESTAT outquede R outque utquedePhysiognomia
digredientes mus,admethodumfuperiorem nostramreuocemus ,illi que applicemus .
Monebamusergoinea methodo,ut mores exSenſorijdifpofitione,fcilicet mores, &
inclinationesnatura les, cum affuetudinis,&cognitionis momentis
conferreremus, &,velconiungerentur momentafi uniformiaeffent, velde
traberenturfi effent difformia . Verùm,quaPhysiognomia traditadfolos mores
naturalesindagandos pertinent, ut ea omnia,que longafermone differuimus
,infolum caputmorum naturalium perducant: mos verònaturalis integer ex tempe
ramento cordisprimò, )exconformationemembrorumſecun dorefurgit;
naminstinctus,quiinconformatione membrorum refidet, in coripfum refluit,
&moremibinaturalem,fiuepro penfionemintegramconficit; v. gr.
Quicorbabetcalidum, t humidum,beparitidemtale, &perspiratum, vasaampla,at
testespræterea , &penem, quales defcripfemussupra lib. 6. S 4 cap.2. 280
Deconiect.cuiufquemorib &c. cap. 2.§. s.ispropenfionemin
veneremobtinetinſummo,eft que is mos venereus naturalis,quemfupràcum
dispofitione appetitus exaffuetudine , & babituſecundum proportionem
fubtriplam contulimus: ineotamenlibro, utplurimum,totam naturalemfenforij
difpofitionemextemperamento vocauimus, nullaconformationis partium habita
mentione; declaro autem modò meinea inclufiſſe quoque instinctum ex
conformatione partium, quippequi inprimumipſumſenſoriumrefluit , quod antea
quoquecap. 3. lib. 6.pramonueramode 5. Secundus . ApplicationisprimiCanones .
APPLICATIO NuncPhysiognomiatraditæadmetho dumnostramhecest .
Sitemperamentumcordis cum confor mationepartium
ineundemmorempenituspropendant,tum is mos,naturalisnempe, ut
unüeorum,quorumhabitus mora listriaimportat , accipiendusest, &
quattuoreorum, quorum cognitio primifolumphantafmatisest tria iuxta diftributio
nempofitam,antea lib. 6. cap. 6. Atoportet, tum tempera
mentumcordisinfummogradu ineummorempropendere,tum
conformationempartium,fiueinstinctum expartium cöforma tione pullulantem,utmos
naturalis iam dictus vnumpona tureorum,quorummoralishabitusefttria.
Intelligemus ve rò temperamentum cordis integrumconfpirare in moremobla.
tum,cumomniafignaconfpirabūtadtemperamentum unum, &idemſignificandum;
v.gr.ficorcalidum , &humidumfi gnificeturnedumexpulfibus mollibus, )
magnisrespirationi bus,fedex venis latis colorecarnis rofeo,præfertimfaciei,car
noso habitu, adipeconfperſo,oculisbumidis ,pilisitidem mollibus,statura
corporis ampla, &partes & . Quodfi aliqua figna i LiberSeptimus. L 281
fignafinthumidi,&calidicordis ,aliquafrigidi , &humidi , autfrigidi ,
&ficci, aut calidi , &ficci; tumprofignorumve pugnantiumgrauitatede
temperamenti , & cordis refractione estpronunciandum ; adeoquede morenaturalitemperamentum
eiufmodi conſequente . Quain librationefignorumea prima tumobtinere
debent,quæpropiuscordis temperamentumindi cant; quefint autem ea,
iamdeclarauimus. Atfaciamustem- Lib.s. c.5. peramentum cordisirrefractum
abomniumfignorum conspira tionefignificari. Si tum conformatio membrorum
repugnet , mos adhuc naturalis integernonerit,fiue naturalis propenfio non
eritintegra,fedrefracta; preualebit nëpepropenfioex tem peramento ; exeaenim
detrabenduserit instinctus ex confor matione,ſupereritque propenfio , ac
mosnaturalisin eo homi nepreualens . §. Tertius. ApplicationisfecundiCanones .
DETRACTO itaquegradu,quiſuperest,moris,feupro penfionis naturalis
,faciendaefttum comparatio eiuscum reli quisduobus momentis,fcilicet cum
cognitionis momento,atque momentodispofitionisappetitus , venietqueidcirco mos
tum naturalis in comparationemcumreliquis momentis, nonut in tegrummomentum,fed
vtrefractü : reliquumitaqueestpen farealia duo momenta,dijudicareque
numintegrafint,an re fracta, abfoluerequetumpropofitam momentorum comparatio
nem, velaggregatione, velfubtractione iuxtatraditamfupra methodumlib. 4.
quamadhucinpropofitohocthematefubiun Etapraxiillustrabimus. Sit gradusnaturalis
moris,quifa Etafupputatione restat, partes due tertiæintegrimomentiin venerem:
atcognitiofitintegra,fecundùm phantasmatamen primumturpitudinis adulterij
oblati; erateius momentum ut : tria, i : i 4-! 282
Deconiect.cuiufquemorib.&c.
tria,quorummomentumintegrunaturalismoriseftquattuor, momentumdifpofitionis
appetitusfitquidemcontra vene rem,non tamenintegrum,ſedrefractum,utfolaparseiusno
na prapolleat; ita calculumfubducemus: exbisomnibusdatis
adeandem,fcilicetdenominationem omnia reducemus huncin modum:quoniam 4.
nonhabetpartestertias,per3. multipli cabimus , &1
2.proueniet,quarumpartiumintelligemuspri mòintegrummorisnaturalis momentü,
atinpreſentiaduæeius tertiæfolumpartesfuperant.Eritergoinpreſentia momentum in
veneremfolum, utoctoearundempartium:atmomentum
integrumcognitioniseritearundem9.etenimadipfum 12.ean
děobtinetproportionem,qua4.ad3.nücergofuperabitcognitio momētum
morisnaturalisoctaua eiusparte,nempeeritadeam Subſeſquioctauum: atprocedamus;
momětumintegrumdiſpoſi tionis appetitus admomentumintegrum morisnaturalis habet
triplam proportionem, quarum ergo partium estmomentum moris naturalis 1 2. earumeft
momentumdifpofitionisappe titus36. atpars nona36. eft4.in preſenti,itaque
collatione Mométú diſpoſitio nisappe titus. Momērū propéio nis natu ralis. 12
Mométű cognitio nisprimę erit momentumdispositionisappetitus, ut 4.
cognitionis, ut 9.queduomomentafuntconiungenda; etenim ambofuntcon tra venerem:
atmomentumcontrariumnaturalispropenfionis est 8. fuperat itaque momentum
praualenscontra venerem momentumin veneremquinquepartibus ,atcuiusdenomina 36
tionis? Remitaintelligemus:fiomniamomentaconſpiraffènt in diſtributione, ac
diuifionefacta, eßetmomentumexillisin tegrum partium 57. nam momentum
dispositionis appetitus ponitur36. momentumpropenfionisnaturalis 1 2.momentum
cognitionis 9. totafumma 57. Suntergo partes exceffuss7. phatafim. 9
quinquagefimarumfeptimarü totius atqueperfectę propenfio 57 nisin caftitatem
& temperantiam; non ergo magna utrin que LiberSeptimus. 283 quepropenfio
,neque magnus exceffuspropenfionumindata collatione. Exhocpraxis exemploquid
inquoquecafufacien dumfitintelligimus. Nonfemperactiofequiturpropenfionispra
dominium. Caput Octauum . E 5 . Primus. Quamethodofuturaactio fit prouidenda ,
æftimandaque. Xbisnondifficile eft intelligere,quiddefuturahominis actionefit
in datis occafionibus prefagiendum . Tradita hucusque methodus adgradus
propenfionispræualentisintel ligendos nosducit,nempeinproximo cafu, acthemate
propen ditis homo inabftinentiamab illicita venere potius,quàmin
veneremquinquepartibusquinquagefimarumfeptimarumin
tegra,&abſolutepropenfionis; dicoabſolutam propenfionem, dumineundemamorem
&naturalispropenfio, &aßuetudo, t) cognitio ,iudiciumque confpirant.
Atrepetendumest id, quodin tertiapartediximus, morbum,&paroxismummorbi
differre in moralibusquoque,nedum autem morbi quiefcunt interdumabſque ullo
proximo,fedetiam nullomorbi habitu affectos aliquandoinſtarephimerarum febrium
paroxismiin uadunt . Mitemnaturahominem, velnoniracundumfiquis eum turpiſſima
iniuria afficiat,magna ira inflammabit,quæ nifihabitum
virtutisponas,mediocritatemrationis excedet : erit itaqueparoxismus,nullustamenhabitusneque
vitij,ne quemediædifpofitionis male . Hocitarepetitofundamento,ſit eadem,
quæproximè animi humanicraffis:quiefcentisitaque animi ea est,quam
diximus,propenfio; verum accendetur ex 284. Deconiect.cuiuſquemorib.&c. ex
vehementeobiecto,preſenteoccafione, alijsque eiufmodiir ritamentis, autcibi ,
autlectionispræcedentis pruritus vene ris, poteft astuseiufmoditantus eſſe,
tamqueſubitus,tamque ... imparatoeueniſſe, utmagis ipſeſuperet actiones, ac
motiones contrarias, quàm contrapropenfiones contrariehanc in veène
remſuperarent . Hincfit, utinterdumtemperanshomo,na turaliinquam temperantia ,
& morali imperfecta,ex vehe menteoccaſione intemperanteragat , & homo
mitis iracundè, &impatienter, vtfanctiffimumhac quoque ratione appareat
Chriftianumpræceptum,quoiubemur vitare occafionem pec candi .
Compofitumanimumfæpèturbahominum affectusex citando perturbat : Vnde illud
Seneca. Nunquam inter homines fui, quin minor homo redierem; velre, vel verbis,
dumfuas quiſque perturbationes prodit , alie nas excitat . Quis abſque
pruritufurta veneris vel legit , velſentit ? Quisftupentiumbonores hominum
veladmira tionem, vellaudes,quibus illos extollunt abſque vlloambitio nisfenfu
videt, velaudit ? : §. Secundus . Canones continet. QUONIAM itaque valida
obiecta affectus excitant in animis etiam noncorruptis,qui vultdefutura actione
verè prouidere, &pronunciare, oportet ipſumpoſſeconiectare ani mo ,quot
uſquegradus affectusdatum obiectumfitin oblato Canon1. homine excitaturum;
namfi vehementißimum affectum ex oblato obiecto excitatum iricrediderimus
,parestin eampro penderefententiam,quòdſequeturhomo affectum;nam affectus
vehementißimus fecundum phantasma intrudendo cognitio nemcontrariam obfcurat,
&opprimit; pratereaquedispofitio nem Liber Septimus. : 285 nem appetitus
præcedentemcontraria tum motioneobtundit , utfacilèhomineminstarincontinentium,
etiacontrapræceden tempropenfionem,infuaspartes trahat, quetamen post pec
catumrediuiua cũ perturbationesintra confuetos limitesman ferint,
actionesfequentes dirigit. Atfecundus erit canons . Cùmexcitatusaffectus
maioreproportioneſuperatrationistum monitum, &appetituscontrarium
ſum,quamcontraſuperet propenfio,propenfionem actiofequitur affectum potius ,
quàm propenfionemfuperantem . Remexemplodeclaremus. InCx fare Dictatorefuit
rufus,&affuetudoindulgendiprepotens , utniſiſummaindulgentiæ
affequutusfitapicem,propèfaltem accefferit . Faciamus
(distributafummamanfuetudinein par tes octo)ſex earum ipſiſaltem adfuiſſe:
cognitio itidem , qua iudicabat præclarumeffe veniamdarehoftibus,fuit preuali
da, utduasfaltem tertias partesintegri eius momenti obti nuerit;
atnaturalispropenfio ad vlcifcenduminextitit. Cum fueritiracundus , tt )
ultusfit Bibulum Confulemacri modo, spropen) Piratasaquibus
captusfuerat,impendio necauerit, ut na turalempropenfionem ad ultioneminipfo
predominatam effe, licètrefractam,fit concedendum :fueriteaitaquequinquefuo
rumgraduum . Multoergoexceſſuſuperabat propenfioindul gendi: attamen contra
Cacinnamfuitdurus : ratio autem , quoniamhomogloriæ auidiffimus egerrimè paſſus
est, existi mationemfuam abeolibrocriminofißimofugillatam: undenon æquèſe illi,
acarmatishostibusfacilemprabuit , uteifamilia ribus Ciceronis Epist. legimus;
quoin volumine Cacınna ipſe dolet exilio multarierroremfuum ftyli;
fediudiciumea in re Cecinnenonproceßit debita methodo : oportebat confiderare
quantum ire excitatura fuerit in cupidißimo gloriæ homine smaledicentia
eloquentißima, perennisque (ut credere poterat Cefar) Canon2. 286
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Cafar)vita: nempèplusindeire Cafarcapturuserat,quam
exdiuitiarumleſione , acetiaminuafione corporis. Superauit ergo affectus
excitatusproportionecognitionis, & ufusimpul
ſummagis,quàmcontrapropenfionumcontrariarum momenta naturalemin
irampropenfionemexceſſerint. i 1 §. Tertius . Corellarium . :
PROcorellariohincnafciturillud,quodadagiofertur. Fu ror
fitlæſaſæpiuspatientia;nempeiterata irairritamen tatantamdemumſuſcitantiram,
uthomomitis longè contra propenfionemfuamoperetur. Iterataquoquelenociniademum
Ouidiusde arte aman di. maximumin venerem estumconcitant.
Quidmagiseftdurumſaxo?quidmollius unda? Duratamenmollifaxacauanturaqua.
Penelopemipsamperſtesmodotempore vinces. 26 6 1 LiberOctauus. 17 287 SECVNDA
PARS METHODI LIBER OCTAVVS. Proponit dicenda, etconnectit, etindicatque funt
exfuperius dictisrepetenda . Caput Primum.
DſecundănuncMethodipartetranſcamus,inqua moresexeffectibus conijciuntur,figna
verdex effectibus ducta in duo generaprius distinxi mus; aliaprimariadiximus;
aliafecundaria, & annexa: annexafunt velutiintercatera, que mores apparen
tes inparte Physiognomica vocauimus,multaqueexpartetra Etauimus .
Subijciemusnunc,queexeogenererestant . No
tandumautemfignaipfamorumapparentiumfubtilemfufcipe redistinctionem ; nam
velexeadem causa pendent propensio interna vera, mosque naturalis, &
exteriusfignum; &eo modo adprimam Methodipartemſpectant; velexinternoipſo
morefequiturexteriusfignumobiteratumgestuminactioneip Samoris,
&pertinentadhancpartem, v.gr. Deflexaeffecer uice, oculis
confractis,queponunturabAristot.figna Cynędi, velpendentex Crafi,
&conformatione, unde etiam mollis, &turpis mosnaturalisortumducit ,
velexturpi confuetudi ne molles etiamgeftus contraxithomoturpiffimus; hocque mo
do effet exterior is mosapparens interioris effectus ; illo modo Uterque
abeadem cauſaprocedit : at licèt distinctio hæcinter cedat, in
uſutamenipſoſigna anteaconfudi, &nunc confun dam. Quoniamitaqueapparentes
moresinfronte,fupercilijs, inoculis, 288 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
inoculis, auribus,naſo, &naribus,ore,facie,præfertimquein ea ex vultu anted
diximus, nonrepetam. Subiungam tan tùm,quetumomifi;funt veròfignaex
voce,excorporislocali motu, qui & univerſicorporiseft, &partium,
utgesticula tionesmanuum ,iactatio brachiorum , & eiusmodi; &ex cul tu
pretereacorporis . Quibus expeditis adprimaria deindefi
gnahuiusfecundepartistranfibo . DeVoce. CaputSecundum . : : §. Primus.
Continetvarias vocisdifferentias. Aloceergo exordiamur.
Vocispluresfuntdifferentia , quas refert Ariftot.s.degen. animal.cap.7. Et
exactius infragmentolibrideaudibilibus , Ptolomeusin primo Harmo nicorumcap.3
.&alij Scriptoresnon pauci. Suntautem gra uitas, &acumen; magnitudo,
&paruitas; asperitas,&leni tas; acmultoties
obfcuritas,&fplendor,feuclaritas;flexibili tas, rigiditas .
Suntprætereafigure vocumdiuerfiſſime, bachumana,hecauis,becbouis,aliæquealiorum
animalium: quasdiuerfas vocesfuntexhominibus,quioreipſomethumano mirèimitentur.
Atnonomneshedifferentiead remnoftram pertinent . Pertinentveròprefertim acumen,
&grauitas; magnitudo, &paruitas;flexibilitas , &rigiditas;
afperitas, acmollities. §. Secundus. DeAcumine,&grauitate fundamenta .
GRAVITAS extarditatemotusfit,acumenex veloci tate. Aristot. in s .degen. cap.
7.&fect. 11. probl.fitexhis, Utin LiberOctauus. 289 ut in neruis craffiores
nerui grauius fonent,quàm tenues, quoniam tardius aſuoſitudimouentur,
adillumqueredeunt : contrà, tenuescitius tum dimouentur, tum redeunt: pariter
minus tenfi nerui grauiusfonant, quàm tenfiores,quod illi longius
abducunturaprimofitu, tardiusqueadillum remeant: hi breuius abducuntur,&celeriusremeantobtenfionemean
dem,fingulis inquam vicibus, alioquin enim iteratio mo tuum diutior est
intenfiore neruo, quàm in remiffiore,diu tiusque perfeuerat tinnitus in illo ,
quàm in hoc. Ex ea demcaufapendet cur infistulis craffior vocem grauiorem
reddat,quam angustior, & longior,pariterqudm breuior; nempe per
craffamfistulam plus aerisfluit , per angustam minus ,ac plus aeris,quàm minus
aeris tardiuspropellitur : item per longamfiftulam curſus expulfi aeris tardius
abfol uitur , quàm per breuem . In tintinnabulis rurfus ,quòam pliusfuerit
tintinnabulum, reliquis permanentibus ijfdem, grauioreftfonus ; ob orbisenim
amplitudinempercußalamina amplius cedit , ut ideo etiam
tardiusadpristinamrectitudi nemremeat, quam cumorbisfuerit minor, ideoque magis
in ſeconſtrictus ; minus enim tremor, & tinnitus a rectitudi ne pristina
recedit . Eandem ob caufam fireliquis exiften tibus üſdem, vel equalibus
alterius fuerit tintinnabuli la mina craffior , alterius tenuior,huius grauior
eritfonus , il lius acutior ; etenimtremitus tenuioris amplior est, & ma
gis aquiefcentis rectitudine diductus , ut tardior idcircofit eius tinnitus ,
unde grauior quoque eft; contrà,craffioris acutior ob contrariam caufam : at ad
præfenshocnegocium folafistulæ confideratio spectat ; nam t tracheafiueaspe ra
arteria,per quam vox abfoluitur,fistula est inuerſa. T §.Ter Deconiect.
cuiuſquemorib &c. §. Tertius. Canonescontinet. CAETERIS itaqueparibus
,quorum arteriafueritcraf fior, ampliorové, vox estgrauior; &
contrà,quorumfueri angustior eftacutior vox: itemceterisparibus,quorum arte
riafuerit longior , eorumgrauior vox; quorum breuior , vox acutior . In eodem
pariterhomine,quòmagisdilatat arteriam afperam ,eògrauius loquitur, velcantat;
quòmagiscogit, re Stringitque,edacutiusloquitur, cantatvé. Cumcantamusne tem ,
& arctiorem tumnosfaceretracheam , &minoremae ris portionem aggredi,
fatendum est: contrà, cum cantamus Hypatem,magisquecumproslambanomenon,
&dilataretra cheam, &multamaerisaggrediportionem:paritercumconci
tatioreft aerisex pulmonepropulfio,vox eft acutior; nam mo
tumreliquisparibusoportettumeffeceleriorem; at quoniam concitatioreftis motus
inintenfioneanimi,remiffiorin remiffio ne,ideoin cupiditate, in ira vox eft
acutior, inremiffisaffecti bus ,utin voluptate,in delitijs voxestgrauior. Aristo
teles etiaminproblematibusquærit,curqui rident, voceemit tantgrauiorem,quiflent
, acutiorem. Vox ergo acutaeffèpo test tumexconcitationemotus , estque ita
indicium vigoris; velquiabomoinloquendoparumaeris aggrediatur, estqueid
eximbecillitate, & hacde caufa vocesagrorumfunt acute,fi
quoinhomineconcitatus eft motus , &tamen voxgrauis,fo gnum id eft
amplitudinis arterie , concitatique defiderij , م hincquegrauis vox,
&magnafortemhominemindicat, qua quodhomomultumaggrediaturaeris:
quæfuntcalorisfigna; ن lisfuit voxFrancifci Sfortia , Ioannis Medicei, &
quorum antea diximus. Si voxautemacuta,fedconcitata, &intensa, arEtam
LiberOctauus. 291 aritamarteriamfignificat,atcalidosanimi affectus,adeoque
calorem cordis,& vigorem,iratiitaresonant. Sicontrà, vox grauis, &remiffa,amplamarteriam,
) multum aerispropul fum,acremiffumaffectum , & animum,quod vela natura
eſſepotest; remiffumquenaturahominemſignificat,&ſegnem, vela difciplina,
& virtute moderatrice olimaffectuum , ) fignificat hominemresexternasſpernentem,adeoquemagnani
mum. Si voxfitacuta , &remiſſa, velhominem agrum fi
gnificat,velsifanusfit,indicatfrigidi eum habitus, frigi dorumque
affectuum,adeoquepauidum. Aristot. aßentitur InPhyſiog. hiscanonibus : dicit
enimgrauem, &intensam vocemfortem cap.7.infi. fignificare: acutam , &
remißamtimidum; &alibidicit, qui acute ,&fortiter vocant,eſſeiracundos
: referri ad capras , rap. 10.inPhysiogn. §. Quartus. Annotatiodevoceex
moreprodeunte. Атpropofiticanones nonfuntdeeffectibus morum,ſedab eadem
caufaamboeffectus pendent; verum effectus morum erit aulicum
institutumfummißèloquendi; nonfacilèenimal tam vocemin aula exaudies;
pariternotam illamex voce Cynędorum,quamaffertArift.effitu
morumiuftèquisdixerit: Quicunque, inquit , vocibus acutis, mollibus, acru
ptisloquunturCynędi ; nammollismosanimi,&lenoci niorum
inturpibuscõgreffibus rufus eamloquendiformamin ducere videtur: in
voceautemduopræfertimattendimus,& fignificationem , &fonum;
atfignificatio ,aliaest vocisar ticulata , &abimpofitione, alia est vocis
inarticulate , Sa natura ; priorfignificatio adloquutionem spectat's fecundaad
vocem: voces,quenaturaliteraffectum aliquemfignificant, funtpræfertim, Rifus,
Fletus, Suspiria , Ofcitatio, &Gan T 2 nitus 292
Deconiect.cuiufquemorib.&c. nitusis venereus,queminApulafaltanteBatilloLedam
,de fcribit Iuuenalis . ChrionomonLedam mollifaltante Batillo Apulagannit.
Sicut in amplexu ſubitum, & miferabile.
Quæqueeiufmodivoxfrequensinaliquohominemoreeŭ,ex quo nafcitur,fiueexeiusaffectu
nafcitur, indicat. Sintcanones. DeRifu. DeFletu. DeSufpi rijs.
Riſusfrequensindicat morem hilarem,&latum:cum ergo rifus excedit , &in
cachinnum præfertimerumpitexcedentem bilaritatem, &profufuminletitiam
animumfignificat:que profufioparum estnegocijs, &ſtudijs, demumquecuris
ullis accomodata; undeiuremerito dicitur,riſumabūdarein oreſtul
torŭ:hucetiäpertinet,quodde oculisridentibus anteadiximus.
Fletusmeſtumfignificathominem, cumitaquefrequens eft fletus , grumnofumhominem,
&fibiceterisquegrauem; liui pufilanimum fig dum
idcirco,&puſilanimumfignificat : nonadeo veròfre quësfletus mifericordem
animumfignificat,prefertimquecum lachrimenonin eiulatumprorumpunt. Talisfuit
IasonPaso linusnobilis buiusciuitatis. Suspiriafunt ampliorquedaminſpiratio,
& expiratio,quæ quidemnascunturexprecedenteceffationeofficij eiushuiufmodi
expirandi,& inspirandi, utfuppleaturadcordis refrigeratio nem,
/fuliginumexpulfionemidquodobeamceßationemde fuit. Cumitaqueanimus
aliquoaffectudetentus,inaliquamque curamdeffixus officij
eiufmodiobliuifcitur,nascunturadrepa rationemdefectusſuſpiria;
quocircadolor,amorquepræfertim Suspiria concitant; ira quoque etenim
utrunqueeorü affectum participat. Suspiriadolorem confequentiafuntcumgemitu: at
fuspiria,que amoremconfequuntur,æftuofiora,acfermèin cenſa . Taliaquoqueire
ſuſpiriacomitantur . Ofci Liber Octauus. 293 Ofcitatioquidfit, rundefiat,
longior est contemplatio, DeOfcita quam
utinhunclocumcogipoffit,fatinpræfentiafithaberi tione. eamprotorpentistumanimi,
velfastidientis locum , vbide git , figno;
undeprocontemptuhabentilli,quibuſcumdegimus, mfiexfomno, velfameproueniat.
Spontanea ergo ofcitatio torpentis tumanimifignum est; torpetautemetiamanimus,
cum aliquamaliquorum confuetudinemfaftiditabſquealio ta menpungentioreaffectu,
velodij , velire , veltimoris.Vn de frequens ofcitandi mostorpidummoremindicat.
§. Quintus. De Afperitate,&Mollitic. In tertio S. grauitatem,
&magnitudinemconiunximus; cumenimmultusestaer, &concitatusmotus,fit
voxmagna, utnonneceßefitcanonesaliosfubiungereabijs, quos ibipro tulimus.
Deafperitate, itaque, & mollitiedicamus .Nascitur asperitas exafpere
arteriainæqualitate , undecumineampi tuitadistillat,raucedo, &
vocisafperitasgignitur: lenis, con trà, vox, t) mollisexleuitateloci,acpartis
eius; hæceftcaufa inftrumentaria: verumnafcituretiam,quęcüquefueritinstru menti
difpofitio, ex caufaeffectrice. Rem itaintelligemus; pro arbitrioquiuispotest
stridulam vocememittere,&quifuapte naturababetfonoram: eſt
veròidobinconditumaerismotum, eiusquepropulſioneinarteriam: incōditus veròis
motus,&ex imitationenafcipoteft,& exnaturapro animiipfiusinconditis
motibus. Aeris veròinconditimotus, cùinterseprefertimine
qualesfuerint,afperitatemfaciut vocis, ut voxaspera, cum ex bacprocedit cauſa,
inconditos acrudesanimi motusdemon ftret. Molliscontràvoxmorefuauem,accultum.
Quiaureaf fueuerit, & aduerterit animu,distinguetfacilèinterafperitate T 3
ex 294 Deconiect.cuiufquemorib &c. exinstrumento, Canon. 1 asperitatem
exinconditoaerismotu,ac im pulſu. Cum exinstrumento nafcitur, vixnancifcimur
indi ciumaliquod morum: atcum ex caufa effetrice rudemhomi nem, &agrestem
asperitasfignificat ; ciuilem mollities, fi tamen hac exceßerit,effeminatum
indicat; unde Aristote les mollem inter cetera vocem Cynedo tribuit :
obfequioso. itaqueetiamhominicongruet. §. Sextus. DeFlexibilitate, &Rigiditate.
RIGIDITAS vocisexrigiditatepræfertim , &infle xibilitate tracheæ nafcitur :
at inflexibilitas , acrigiditas tra chea , &membriexfrigore ortumducit;
unde inflexibilitas vocis,cum ex caufainstrumentarianafcitur,frigiditatem eius
partis indicat que cumfit adeo coniuncta partibus fpiritali bus pulmonifcilicet
, & propinqua cordi,non videtureffe poſſefrigidaabſque aliquo frigiditatis
gradu in corde: rigida ergo , &inflexibilis vox, cum exinstrumento
procedit,fri gidiusculum cor monstrat : unde timidum hominem quoque indicat .
Atnafcietiam poteftextenoreinflexibili animi, ut ex eo tenore procedatquoque
par, & æqualis veris in tra
cheaminfluxus,propulſioque,indequenunquamdeflexa vox. Sit itaquecanon. Cum
excaufaeffectrice nafciturinflexibili tas vocis,contumacisanimi eſtſignum:
flexibilitas, contrà, placidi. Difcernemus veròutraexcaufa procedatinflexibi
litas : exefficientené,an ex instrumento , reliqua conferendo inditia. Sienim
nuſquam alibi contumacia morum appareat , frigidum
intelligemushominem:ficontumacem moremdepre henderimusin reliquisexhoc
ipſoſigno contumaciaeiuscon firmabitur. 1 De Liber Octauus. 295 DeLoquutione.
CaputTertium . §. Primus. Quænuncinloquutioneconfiderentur. INloquutione tum
eaincluduntur,quede voce iamdixi mus,tumpræterea propria quædam,ſignificatiofcilicet&
caracter, fiue idea; verum defignificatione hocpremitto, eam,quæprincipia
electionis nostraindicat,pertinere adpri mariafignaaniminoftri,acmorum
nostrorum,nonadfecunda ria, ) annexa, quemodòtradimus . Nuncergofignificatio
nemipfam perſe orationis accipimus , v.gr.fiquis dixerit,ſe infornicemiturum ad
explendum venerem,ſignificatprinci pia electionisfue; atfiquispriapeiam,carmina
volutetore, ) demumturpiloquiogaudeatfrequenti, efteaorationisfignifica
tioipfaperſeobſcenaabſque expreſſione alicuius electionis,prin
cipijvéagendi,quæfignificatio ificatioadhhunc locum attinet . Cara Eter,fiue
ideacontinetnuncmihiquæcunqueinoratione aRhe toribus confiderantur;
exillisenimnafcitur;nempeexfimpli cibuspartibusnominibusfciliceteorumque
virtutibus, tex compofitæ iam,accontinuateorationis virtutibus,queprefer tim in
emendatione, incollocatione , &in figurisconsistunt . Mollis ex
collocatione,figuris, & nominibus oratio caracter erit, quifignificabit
etiam animumdicentis mollem,utdeMe cenateex mollitieeius orationis
iudicatumlegimus: alia estin Seneca, funominum differentia,dum velnominainſua
integritate adhibentur, vel inuertunturad delitias . Mulierculeinter
dumitadefipiunt , velbleſa pronunciantesnomina, velcon tracta, immutata,
v.gr.amafiumpuppum vocant,&cor culum, & pafferculum . T 4 §.Se 1 296
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Canon 1. ex materia, §. Secundus .
Canonescontinet. MATERIA orationis,quaquisfrequenterdelectatur &argume
confimilemmorem in eius animofignificat; nempe laſcinum toorationis. animum
præſefert,qui laſciua orationegaudet; &quifem per
dere,&delucroloquiturauarum;qui nonnifiintrucu lentorum factorum
commemorationeverfatur, totosque in earediesponit,truculentos
moresinanimoſuorefideredemon Strat : vera enimfuntilla, Nauitade
ventis,detaurisnarratarator . Et Tractant fabrilia fabri . Canon 2. ex idea,
& orationisad Si remipsamperſeſpectemus,quali orationisideaquifpiam
caractere adalterum vtitur,eundemetiam affectum, & moremprafe perfonam
fert;nempequilaſciuiaidealaſciuum animum,qui modesta mo deftum. De laſcinaeft
illudIuuenalis, mode Noneft hicfermopudicus In
vetula,quotieslaſciuuminteruenitillud Ζώη καὶ ψυχὴ modofub lodice relictis
Vteris in turba . Compellationesfcilicet eiuſmodilaſciua,quibusquispiamin
turbautatur , vocando quoſque vitam, & animam,grece autemtum;
animumlaſciuumſignificantexPoeta, ) rectè: pariterqui modestis utitur
compellationibus, ) figura de mum,modeſtum . Hucpertinent loquutioſtabilis,quam
tri buit Aristot. magnanimo; celer,quamtribuitcircaparuafa
tagentibus.ItemillaTerentijindicantlaſciuientem, /prurien temhominem. Inuerfa
verbaeuerfas ceruices tuas Gemitus,fcreatus,tuſſis,risus. §. Ter 1 Liber
Octauus. 1 297 §. Tertius . Annotationem continet.
HAECitadicuntur,cumfimulationemcefſſarefupponitur, atfimulatioperuertitſignificationem
cum aduenit; nempe то deſta oratio tegit immodeſtumanimum , uterat mihiColonus,
quonemoinexcipiendismandatis, acimperijs meis, coram me lenior, reuerentior,
acpromptior : &contrà, vbiliberè loqui poterat, nemoacrius conquerebatur,
nemo magisgrauia iuffa dicebat, nemoagregius perficiebat. Exhacconfiderationedu
xit MichaelScotus canonem,fcilicet modeſtam orationemeße argumentumhominis
dolofi. Atveraestconuerſadolofum,fcilicet hominem vtimode Staoratione ; non
conuertiturautemmodeſtam orationem eße dolofihominis, est etiam modefti.
Quodfiimmodeſtumalijsin rebus modeſta videamus utioratione,tumdolofum,
&infi diofumiudicareoportet. N D emotucorporistotius. Caput Quartum. §.
Primus. De Longitudine greſſuum . I motucorporisprimum totius corporis motum
confide remus,estautemingreßus, tſaltus, &curſustotius cor poris motus:
ingreffum prefertim confiderare oportet, in quo duo confideratAriftotel. in
Physiognom. longitudinem , bre uitatemvé greffuum , & tarditatem ,
velocitatemvé eo rundem. Longitudogreſſuum nonfimpliciter accipienda ,
fedreſpectu corporis :fecùsfolumalti corporis, & longorum crurium greffus
longi eſſepoffent . Verum unusquisquepro corporefuo, t longos, &breues
greffushabere poteft,at que itafumpta longitudo fignificat robur facultatis
mouen tis, 298 Deconiect.cuiufquemorib.&c. ingreſſu ani bello. tis,
&fustinentis corpus ; dumenimmouemur,corpus unico quiefcentis cruris
fulchrofustinetur,quoddifficilius est,quàm duobuscruribusfustineri,
duobusqueideòfulchris :quò verò longius alterumcrus proijcitur, eò amplius
crefcit difficultas, Patenthæc utrobuftiore adidpotentiaopusfit.
Fithinc,utſenioresbre deuioribus multo gradibus utantur. MatteusMerendaCiuis
malium li- noftervaldefenexbreuiffimis utebaturproximègreffibus,pa
riterinfirmieadem utuntur breuitate : Breuitas itaque gref Suum imbecillitatem
quandamfignificat ,ex qua imbecillitate Aristot.licèt caufamfupprefferit,in
Physiognom. deduxit,bre uis greffus homines minimeperfectiuos eſſe,ſcilicetnon
adduce re adfinem, & adperfectionem,abſolutionemqueopera; nem pe ex
imbecillitate virtutis motricis arguit imbecillitatem exequentis . I. Secundus.
Deceleritategreſſuum,actarditate. Атceleritasmotus,
acgreffuumconcitatumſpirituumim pulfum,proindequeconcitatum animumfignificat,
undeve hementis hominem defiderij indicatſeſeque illi permittentis . Exigitur
præterea membrorum expedita admotum conditio : craffi,
)pingueshomines,quibusque turgentmole membra, minusfuntadmotumexpediti,
quàmficciores,tt) neruofi:cali diitaque, &ficci, celeresfunt vtranqueob
caufam. Tarditas contranafcitur ex contrarijscaufis,nempeexdefiderioremiffo,
quaremißio velnafciturexrerumcontemptu, estquemagna nimihominis,
cuiidcircoAristot. motum tardumtribuit ; vel ex animifrigiditate,
estquefocordis, &pigri. Ex celeritate Aristot. arguithominem aptum
adnegocia abſoluenda, &iu rè; caliditas enim actuosos reddit, &
celeritasipfa aptiffima eft adremabfoluendam, nifitamentantafuerit,utfeipfam
perturbet Liber Octauus . 299 perturbetinstaraqueexireproperantisexangusto
vaſe. Vi demusenim pariteraliquos effèhomines mirafeftinationebuc illuc
diſcurrentes,nectamenquicquamabſoluentes: alios contrà plurimaagere
quiefcentium instar, tactu otiofisfimilimos . DePifonePaterculus, Nemo magis,
quæagendafunt, Lib.2. egitfinevlla oftentationeagendi. §. Tertius. Canones
continetArift. inPhy ſiognom. cap. 10. ARIST. ergohoscanonesfubijcit.
Quilongifunt, ac Canon1. tardigreſſus, funt tarditate
moleſti,&perfectiui,fii licet abſoluentes opera: ratio veròeſt
,quoniamlongitudogref fuumeftefficax, tarditas veròcunctabundum,diuquedelibe
rantem reddithominem Qui breuis,&tardigreſſus,tarditatemoleftus,non Canon2.
perfectiuus; etenimbreuiter,tardequeingredimini meefficax eſtadperficienda
opera. Quilongi,&celerisgreſſus, non moleſtus tardi- Canon3. tate,
perfectiuusque eſt; quoniam celeritas perfecti ua,&longitudononinefficax.
Quibreuis,&celerisgreſſus , nonmoleſtus tardi- Canon4.
tate,&nonperfectiuus. Preferonempe lectionemnega tiuamaffirmatiue,
quequidemincodice græco aliquo reperi tur, at afteriſco etiamnotatur, eique
alterafubftituitur. §. Quartus. Exfundamentispoſitis Canonesdeducuntur.
Acanonibus Aristot. non receduntiactafundamenta, ex quibus itidemfumitureos,
quilongorumfuntgreffuum,actar dorum 300 Deconiect.cuiufquemorib &c.
dorumeſſe actionumfuarum perfectores , & diuturne etiam deliberationis ; at
cum procedittarditasex contempturerum, effemagnanimos.
Remiffecupiditatesnonfatishabentlocum, cumlongitudinegreffuum,
nempehacroburpofcit , adeoqueca lorem; illæ veròfrigida temperiei innituntur.
Celeritas, longitudo greffuum cum validis cupiditatibus, validitatem
quoquefacultatis exequentis , acroburſignificat; utactuosum
hominemadducentemqueadfinemfuasoperationesindicet;ma
gisnempeexequentem,nontamen quèdeliberantem,acequali maturitate, atque
longorum,&tardorumgreßuumhomo. Ce leritas motuum , &breuitas greffuum
acutas cupiditates,at imbecillitatem virtutisfignificat : unde ob celeritatem
non maturèdeliberat,ob imbecillitatem exequutricis virtutis adfi nem non
perducit actiones ceptas. AlexanderMantufellius eiufmodiinceffuingrediebatur,
eta moribusfignificatis nonab horruit. Pigribominispræfertim videntureffe
acefju ingrediebat ell greffuspar ui, t) tardi:nampigritiescum
naturalipropenfioneinnititur, frigiditatemtemperamenti expofcit,adeoque
imbecillitatem virtutis . Modesti, utquirefractas , habent cupiditates ,
tardorum greffuumfunt, utArist.dicit Physiogn.cap.6.longorumau
temeòquòdadexitumpotesfintcepta adducere. §. Quintus. Demotioneinęquali. ALIQVI
inęqualimotugradiuntur,nuncfcilicet velociore, nunctardiore: que
motuuminæqualitas argumentumestinſta bilitatis morum: inſtabilitas autemfæpe
comes eſt vitij ,vel difpofitionispraue ex Aristot. 9. Eth.cap.4.
quiimprobistri buit diffenfionemaſeipfis, &iugeminanimopugnam. Non iniuria
Liber Octauus. 301 iniuriain Catilinaexprimit Salustiusinæqualem inceſſum,
indicem eius improbitatis,verbafunt. Igitur color ei exan guis, fœdioculi,
citus modò , modòtardusinceſſus, prorfus in facie , vultuque vecordia inerat .
Sit ergo canon . Inequalitasinceſſus,quiſcilicet modòcituseft,modòtardus, Canon.
femperinstabilitatem morum fignificat, ut plurimum autem improbitatem etiam.
Declarandus verò, )accipiendus canon, cùminæqualitas Declaratio. eiufmodide
moreinest, nonex electione, &propofito; dico ex
electione,&proposito,fiquis ex.gr.adfuiexercitationemcele riter ambulat :
deindepro grauitateſua inreliquaambulatio netardeincedat .
Demotueodemvniuerficorporiscumfiguraaliqua itidemcorporis. Caput Quintum . §.
Primus . Deinceſſucum erecta ceruice. IN NCESSvs
cumerectaceruicefuperbiamfignificat; unde Niceta ChoniatesLatinos,quosfuperbosafferebat
erectain cedere ceruice defcribit. Horum, qui erecta ceruicelongis,
tardisgreffibusingrediuntur,fummafuntfuperbia: atquice leriterambulant,
refractamfuperbiamſignificant,at quibre uiumfuntgreffuum,ſuperbiolam
&ipfifuamobtinent,fedpa 1 • rumefficacem . §. Secundus.
Deinceſſucuminflexaceruice. INCEDENTES ceruice inflexain anteriorempartem cogi-
Canont. tabundum habitum præſeferunt . Atfi ceruix inflexafuerit Canon2. inpar
302 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. inpartemdexteram, argumentumid
CynedorumfcribitArist. Canon3. Inceffus auteminflexaceruiceadfiniftram
Thraſonum habitus videtureffe, isenim geſtus aptiffimus ad educendumenſem;
undequi vocariamant, manuadenſem,ut vocabaturAure Vopiſcus in
lianusposteaImperator, optimeſe ineacorporisfigura compo eiusvita . nunt:
quoniam veròfortis extraoccafionem mitiseft, ut dicit Arift.quiperpetuoſein
pugnandihabitu cõponunt,fimularepo tiusfortitudinem,quàm exercere , &
habere videntur. Atfi naturalisfuerit habitus is corporis,fortitudinem naturalemfi
Ineiusvita. gnificat: quodconfirmatur, quiaex Plutarcho AlexanderMa
gnusitaadfinistramparumperflexamceruicem habebat. Ada mantius
veròdiciteffeignorantes, ) Albertus ſtultos,quiita inflexa ceruice incedunt .
Sieximitatione , &fictione contra Etafit eafigura,rectèfehabentcanones
Alberti, et Adaman tij . Thraſones enimineptifunthomines; undede Thraſone,
quemin Eunucho adducit Terentius, Gnathodicit, Factuuseftinfulſus, tardus .
Atfifit ex naturali habitu, nonrectè dicuntur; neque etiam Alexanderfuitfatuus,
&c. §. Tertius . Deinceſſu cumgeſtu, figuravè corporis actioni alicui
accomodata. QVI inceduntcũgeſtualiquoactionicuipiamconueniente,
indicantfeipfosin eam actionempropensos, v.gr. mulier,que in morem criſſantis
mouetur, ambulatque: vir,quiin morem ceuentis; neque veròPerfiusfine
amarulentiain Romanospro ceres dum laudabant, &admirabantur
carminapublicèdecan tata (aNeroneforte)protulitillud, AnRomuleCeues? Licèt 4
LiberOctauus. 303 Licètcumilli tumincederent ,fedStarent,pertineat potius adfequenscaput
. Exhocfortecanone pendet illudAristot. Qui pedibus, &cruribus inuerfis
ambulant , effeminati. Ea enimfi gura ad veneris exercitium apta est.
Inideaautem Cynedi flexibilemgenu ipſum dicit. Quodfignumex eodempendet
fundamento. Demotupartis corporis . Caput Sextum . §. Primus . Demotibus
brachiorum, &manuum Canones ea dereAriftot. ALIQVIinter loquendummanus,
brachiaiactant, motitantvé, dequorum motibus Aristot. canonem hunc protulit .
Idem de corum motu dicendum , quod de greſſibus , dequeingreſſu dicitur. Quocirca,quibreui
motu, acceleri manum, brachiumvéiactat, inftar eius erit, qui greßibusbreuibus
, acceleribus utitur; qui longiusiactat,ac celeriter, instargradientis
longisgreßibus, & celeribus;idem queestdehis, atquedeillis
iudiciumfaciendum, quodpariter dereliquis est afſferendum . §. Secundus .
Canones alij exauthoris ſententia additi . MOTIONES interloquendum,
brachiorum,manuum que cum validefuerint,demonstrant magnum imperiumfa
cultatisfignificatricis in corpus, cumnedum in vocalia instru menta influat,fedin
brachia , & manus, eo uſque resproce dit, utquidam rotentcaput.
Supploſiones pedumfuntorato rifrequentiores, velerant antiquitus , utapud
antiquosRe thores 304 Deconiect.cuiufquemorib &c. AdHeren. thoreslegimus.
Immodicè autemaperireſuaſenſa,ſimplicis, et Quintil. Cic. iBruto leuis eft
hominis : at immodicè tegere, eftocculti, & latentis . Canon1.
Quiitaqueimmodicaceleritate, ac minutis motibusmanus,di
gitosvéiactant,acbrachia, leues, acfimplices,ſedemonftrant . Canon2. Canon3.
Hortenfiusoratorgeſticulatorfuit , &leuem etiamſe præbuit hominem. Qui
earundempartium motibus longis, ac maiori bus utuntur,verùmnonceleribus,
apertos quidemſe ,atgra uestamenfignificant . Quiab omni motu abftinet tectum
ſe Praje præfert, velfrigidum, ſegnem. Abalterutraverò cauſa
procedateffectus,eft ex alijsfignis,&coniecturisdijudicandū. §. Tertius .
Exceptiotraditur. VERVMexcipereoportet, nifi ex vitainſtituto, affuetu Ammianus
dineque ineumſemoremaliquis compofuerit. ConstantiusIm Marcellinus perator
obaffectatamgrauitatem immotus adeo perſtabat, ut prohomine viuente fimulachrum
viuentis credipoffet. Hi ſpaninuncinfimilemſeſegrauitatemcomponunt,utnonfacilè
fit inillisgefticulationes manuum videre. Siqui ergoexinfti tuto
exterioremcompofitionemfequantur,non licet ex motibus, corumvéceffatione
interiorem animi cultumin ipfis arguere. §.Quartus. Demotibusreliquarumpartium
. MOVERE auteminterloquendumreliquaspartesfigni ficat earundempartium multam
exercitationem, utsuspicari iurèpoßimusdeillis, qui interloquendumceuent (veluti
pro ximocapiteex Perfiode Romanisdiximus)nefint illi motui longa,
&turpiexercitatione afſfueti. De LiberOctauus. 305 Decorporiscultu . Caput
Septimum . §. Primus. Quæ caufæ cultus corporis , & contrariæ omiffionis.
corporis non ab unicapendet caufa,neque Cetiamcontrariaomifsio:cultusenim
effepoteft ex livids. libidi ne, vtformofior,ſcilicet ex ornatu appareat,
vndeſpectatores, aut ſpectatrices faciliusinfui amorem alliciat : poteft
etiamex Superbia ,ambitionevé procedere, utfit admirationi ceteris excellentia
veftium . Contrariaautem omißioextribuspre fertim caufispendere poteft;
excontemptu exterioris eiufmodi cultus , qui contemptus , velex spretu
vulgarishonoris ori tur, utin Magnanimis,velexcultus interioris amore, utin
contemplationideditis , veldemum ex distractione in potio remcuram.
Secundolocopendere poteft ex auaritia . Tertioex pigritia,etſecordia. Quiex
pigritia cultumomittunt,fordi bus uſque corporisfedantur: eodem enim vitio
impediun tur,neſelauent, comantique , & cumdemum laboreminfui cura ponant,qui
adciuilem corporis cultum exigitur. Sint iam canones . S. Secundus. Canones
excultucorporis. CVLTVS corporis vestibusfumptuofis abſquemollitie Canon 1.
fignificat hominemfuperbum ,ambitiofumvé, cum excefferit conditionem eius :
intra veròſtatusfui limiteshominemma gnificum autfaltem honorisftudiofum .
CafarinCommenta rijsfcribit aduentumfuum ex colore veſtituscognitum, quo υ
infigni 306 Deconiect. cuiufquemorib.&c. rop. Lib. 8. Cy- infigni inpralijs
uti confueuerat . Cyrus ex Xenophonte au guftiffimumhabitumfumpfit, cum
primumpostadeptum im Plin. lib. 9. perium palamfolemniter prodijt . Cum
quadrigentiesfefter hift. c.35. Canon2. tium ornatuſeſe comebat Lollia ,
&dignitatis, &forme honorem quærebat. Cultus vestiumcum mollitie
præfertimcorporis laſciuiam indicat tuminfæminis, tummaximèin maribus .
Vestesil Seneca. letranslucide , quibus nonmagis tegebanturfæmina in via
adulteris , quàm in cubili , impudicitiamfanè monstrabant . Atcultucorporis,
mollipræfertim accedenteimpudicitiaargui tur, velutifi iuuenem purpuriſſo
infectum quis viderit, crinibus ferroin cincinnoscontortis , euulfis crurium ,
&bra Iuuenalis Sat.2. Canon3. Canon4. Canon5..
chiorumpilis,præfertimquepodicis, utillud Satyrici, Podi celeui ,quis inquam
eiufmodiiuuenem nonturpiter lafciuum crediderit ? Siquisnonadmodum pretiofis
veſtibus,& illis non or dinatè admodum, &concinnèdiſpoſitis utatur
,iudicaride bet immaiorem, quàmcorporiscultus curam diſtractus . Ita Cefarmalè
præcinctus incedebat , utrectèineoSylla coniece rit animum magna molientem ,
velmoliturum , idque monue rit Pompeium . Caue tibi a puero malè præcincto ;
meliusque multoiudicauit,quàm Cicero, qui ex eodem cinctu molli Cesarem ,
&imbecillianimocrediderat . Siquis vestibus utatur vilispretij ,
atillisdiligenterac comodatis , & reſartis;fipauperfuerit,politum;fi diues
, auarum hominemſe prebet: nam cultusftudio tenetur : at fumptuiparcit infra
dignitatemfuam, &facultates ; quod est auaritie . Si quis vestibus non
vilibus , at immundis utatur, multis fordibus præterea corporis , ac Squallore
inficia tur, LiberOctauus. tur, sefocordem, & pigrumfignificat , non
auarums . 307 Siquis , & vilibus vestibus, & protritis, &immun.
Canon6. dis utatur ,ſe ſe adextremum auarumfignificat . Namex trema auaritia
adeo in curam rei distrahit animum,utnul li alij negocio , ac cure vacare
poffit . Videmus nuncN.bo minem ditiffimum vestimentorum pufillitate , ac
immundi tię , corporisqueilluuia despicabilem omnibusſeprebere. Utrumautem ex
pigritia, an ex occupatione aliarum cu- Canon7. rarumquisfitfordidus ,
dijudicandum eft, confiderando, num in aliquarefitis diligens . Sienimin
aliquadiligenserit , ex occupatione , non exfocordia. Idem,quemmodòdiximus, af
fidet fumma cum diligentia frumentorum menfura, neque puluere deterretur;
pauloque vegetiorolimatateprediaſua circumibat,quediligentiamfignificant,
nonpigritiam ; exdi uitiarum ergo curafordes. Utrum vilis pretij veſtis ufus ex
auaritiafit, an ex Canon8. contemptu cultusexterioris ,obaliquaminteriorem
curam,ex reliqua hominis vita eſtimari potest. Sienim videamusho minem studijs
occupatum literarum , velmilitiæ, velalicu ius artis, atque in eononmultam
accumulandi curam, ex re liqua vita colligamus, certi
erimus,nonexauaritiaexiguita te vestium uti. Philopomenestotoanimoin
militaribusme ditationibus occupatus , veſtitus ornatum ſpernebat . Gotti
fredus Bullionius ex magnanimitategregario amictu induebatur, vt velherbefacco
infidensÆgy ptiosoratores exceperit, quitamenin tam exiguo cultu virtutis
illius maie Statem agnouerunt , & reuerentifunt. 2 Ad 308
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Adprimariafignamorumaposterioritranfit.
Primòenimdeexterioriactioneagit, quametma teriale actionis vocat . Caput
Octauum. §. Primus . Fundamenta dicendorumaperit. Ac defecundarijs minusque
principalibusfignis mo rumaposterioridictafint; adprimarianunctranfeamus. Sunt
veròhec actiones ipforummet habituum,quorum aliæ funtinterne,aliæ externa
.Primolocodeexternisagamus; po ſteadeinternis, utdeſenſuobuijs; inquibus , tum
id,quod materiale eſt , occurrit, tumformale . Idipfum , quodfit,ma teriale est
; nempe pugnare aduerfus hostem audacter . For maleautemfumiturafine,
utfipugnetquis ob bonestatem actionisfortis,exfortitudine
verèoperetur:fiobcharitatePa tria , ex virtute propriæ charitatisagat: fi ob
lucrum ,pre miumquepromiffumaPrincipe,&expectatum (utcumdi reptio
vrbisobſeſſe militibuspromittitur) exftudiolucri; t exauaritiadefcendit
operatio :fi verò addignitates militares obtinendas, &demum adhonores
,queerat ciuilis fortitudo Aristotelisexſtudio honoris verèhomotum agit.
Antearem pertractauimus , ac vidimus ex Aristot. quifuraturobadul terium ,eße
potius adulterum , quàm furemlib.3. partis 2. cap.2 2. Materiale
ergofemperestidem pugnarepropatria, at formaleest,
velfortitudinis,velcharitatis,velauaritia,vel ambitionis , &c. Et
quoniamformale verèmoremfignifi cat , non materialeactionis ; hincfit, ut
actioipfa perſenon indicet exactè morem : cũexlongèdiuerfis moribus,&
habiti buspoffiteademproficifci . Sintitaquecanones . §. Secun LiberOctauus.
309 §. Secundus. Canones continet. Ex materialiipſaactioneexterioremoremnonlicetdepre-
Canon1. bendere argumentoneceßario,fiue techmirio. Exdictis iam fatispatet
canonis veritas; non enimexaudaci,&fortipu gnalicetarguerehominemfortem;
cumex ambitione, velex auaritia poffitfortiter pugnaſſe .
Exmaterialitameneademactionefrequentinafciturproba- Canon2. labilis admodum
coniecturamorisrefpondentis;fcilicet expu gnafrequente, coniecturafortitudinis
; exfrequenteelargitio nebonorum,coniectura liberalitatis. Confirmaturcanon,tum
exeo quòdeffectum,nificontra- Cófirmatio rium appareat, in caufam
perſereducimus; tum etiam ex Canonis. communihominumfenfu, &exOratorum ſu,
acRethorum monitis . Monet Aristotelesin 1. Reth. tumfactaeffe habi- Cap.9.
tusfigna, tum plurimumconferre, ut laudatushomoexha bitufeciffè
credatur,fifæpiusfeciſſedemonstretur. Orato resautem adprestantiam virtutis
celebratorumhominum exagerandam , eorum accumulant exterioresactiones. Cicero
proleg. Maniliafummam,immofummas virtutesinPompeio
demonftrauitexijs,quægefferat. Italiamliberauerat; Siciliam multis
cinctampericulis explicauerat;Aphricăpacauerat;Gal liamRomanisexercitibus
ferroaperuerat ; in Hifpania hoftes plurimosprofligauerat ; Seruilebellum,
&demumPyraticum confecerat. Legislatores pariter , ac Iudices æftimationem
eiufmodi , ac coniecturam interioris habitus ex actione exte riore , frequente
præfertim , pro neceffaria habent, & eui dente ; vocantque prefumptionem
iuris , & de iure ; contra quam nullam defenfionem, & tergiuerfationem
admittunt, 3 ut 310 Deconiect.cuiufquemorib.&c. utquifuraturex electione ,
atqueiterumtertioprofurebabe tur,atqueepunitur. punitu
Quieodemmododicithærefim,autberetica lefactüperpetrat, habeturhereticus,atque
uthæreticuspuni tur.Hecpræfumptio violentaaIurifconfultis, eiusque exem
plum,non tamen nomen,habetur extra debaret. in6.cap. accufatus, §. illequoque .
Exemploactionis Seiani, eterrorisTiberijconfir maturidem; fcilicetnon
neceffariocolligi ex materiali,exterioreg ,actionemorem. Caput Nonum . NON effe
autemexmateriali ipſa operationead babitum neceffariamillationepreter morem,
quædiximus, placetrepetitofermone confirmare: esto veròexemplumillud Seiani
,quodplurimumdecepitTiberium verſutum,alioquin
&aftutumPrincipem;placettotum verbis Tacitiexfcribere. Atfortè illisdiebus
oblatumCæfari anceps pericu lumauxitvanarumoris:prębuitqueipſi materiam,
curamicitiæ conſtantięqueSeianimagis fideret: ve fcebantur in villa, cui
vocabulumſpeluncæ, mare Anuelanuminter,Fundanosque montes,natiuo in ſpecu ,
eiusos lapſis repente faxisobruit quofdam miniſtros; hincmetusinomnes,&fugaeorum,
qui conuiuium celebrabant; Seianusgenu,vultuque,& manibus
fuperCæfaremſuſpenſus appofuitſeſein
cidentibus,atquehabitutalirepertuseſtamilitibus, qui ſubſidiovenerant. Maior
exeo, &quamquam exitioſa fuaderet,vtnonfuianxiuscum fideaudie batur.
ExhacitaqueactionefidemmaximaminSeiano,ar gumen Liber Octauus. gumentatus
estTiberius,atargumentononneceffario,utpa 311 patefacta
pofteaconspiratiodetexit. Verùm Seianusmorien te tumTiberio improuiſacamorte
agnofcebatſeperditumiri: imperiumenim in Germanicidomum recedebatcuiipfe inten
tiffimus erat: nonergo charitate Tiberij ,fedamoreſui Tibe riumfouit,totisque
viribus vitæ eiusconfulit; atcumaliter crediderit Tiberius ,eousque
auctoritatem eiuspromouit, ut paulòminus ipfe oppreffus deincepsfuerit ab immodica
infidi bominis, &adimperiumadfpirantis potentia.
Deformaliactione,fiueformaliparteactionis. A Caput Decimum . §. Primus.
Numelectiofit ſignumhabitus, affirmantium opinio. D formalem iam actionis
partem accedamus . Hac quefit vidimus:nunc repetatur, & unde deprehen
datur, & quomodo, difpiciamus . •. Aristoteles videtur ele Elionem
utbabitusfignumafferreinRethor. adTheod.lib.1. c. 4. dicitproprium
effeeius,quihabituiam virtutispotiturex effeeius, qui babitu ian electione
agere; & lib.3.Ethic. c.2.inprincipiodicit,electionem eße virtuti
,idesthabituiaffinem,ft ) magisindicare mores, quàmindicet actio; &lib.s.
Ethic.adNichom.c.3. idemdifertè tradit, ubiactionestrifariam diftinguit
infactasex errore,in factasexaffectu,in factas exelectione . Solum he poſtrema
babitumfignificant: funt hæc inter catera Aristot. verba Qui in his naturalibus
affectibus,&neceſſarijs læ dunt,&peccat,iniuftèquidéagunt;
funtqueiniuftè facta ,nondumtamen iniufti obhæc, nequepraui ipfi 4 312
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ipfi homines habentur, quippe cum læſio ipſa ex
prauitate minimè euenerit.Nam cumex electione læſerit quispiam , tum demum
iniuftus,&prauus eft . Hæc ibi Philoſophus,ex quo dogmateilludprocanone
pendere videtur .Vt quinon ex impetu affectus,fed exele Etione adulterium perpetrauerit,fitintemperans
habitu,Sci licet eius vitij fit imbutus . Hoc idem Legumlatores ali qui
interpretati funt, præfertimque Veneti3 penesquosqui exaffectu
perpetranthomicidium, dicunt illi acaſo puro , mitiuspuniuntur; atquiex
electione,dicunt acaſopenſa to,pœna mortisplectuntur; quaſiſcilicetbi
prauifint, ex habitu peccent ,adeoque ut deplorateprauitatisfint ex
viuentiumnumero tollendi ; illi peccent ex affectu, &pof fint emendari.
Satir. 1. §. Secundus. Pro negatiua opinione. Ат contrafacit,quoniameadem
materialis actio exele Etione pluriumhabituum effepoteft, proindeque
electiononfi gnificatcertafignificatione habitumrefpondentemprimoacper
fematerialiactioni .Nempequi vetulam diuiteminhibantad lucrumfaciendum, penes
Iuuenalem. NoctibusinCelumquoseuehitoptimaſummi, Nuncviaproceſſus vetula
veficabeate Vnciolam Proculeius habet,ſedGillodeuncem : Partesquiſquefuas
admenfuramingiunis . : Hiinquam exelectionepeccant,atnonpropter voluptatem,
fedpropterquæſtum , ut actio intemperantia materialis ex auaritia formalefuum
haberet; neque ſquequaque reftèex electione actionis intemperantis
intemperantem inillis homini bus habitum licebat arguere; credendum eft enimeos
illo pec caße Liber Octauus. 313 caßeanimo,queminfeipfoexprimitin
pariagoneHoratiusin Ode illa . Rogare longo putidam teſaculo, Vires quid
eneruet meas ? 8. Epodon. Cumfittibi dens ater , &c. Nauseabundifcilicet in
eoscomplexus defcendebant ,ata defideriohabendi impellebantur. Ariftot.ipſe ,
ut nonfemel Lib.s.Eth. retulimus , difertis verbis idem testatur . Iterum
repetamus cap.2. verba. Adde, quodſi alius,lucrandigratia, adulte
riumcomittat,pecuniasqueaccipiat ,aliustribuat, damnoqueafficiaturob
cupiditatem ,hic intempe rans magis eſſe videbit,quàmplurisvfurpator : ille
iniuftus,&non intemperans,perfpicuúſcilicet,pro ptereaquodlucrandi cauſaid
facit. Hecille. Atratio pretereaidemfuadet,namformale actionis
confiftitinfine,ſeu exfinependet,atelectio est mediorumnonfinis,quocircaele
Etioquatenus electioformaleactioni nontribuit. §. Tertius . Veritasaperiturnempeinfine,vel
ex fineeſt formale actionis. VERITATEM nunc aperiamus. Formale ergo actionisin
fineconsistit, velin actionisabeo nexu , utantea diximus, nnncquerepetimus:
quocircaexprincipio,quodafferturincon ſultationis fyllogifmo, fiue in ratione actionis,
elicitur . De principijs autemeiufmodi actionum noftrarumfatis iam an- Lib. 2.
de tea . Siquisergopuellis donet,neinopiapraßepudicitiam , Prud.c.3.
vendant;formaleactioniseritisipfefinis,qui charitatis eft: atfiquiseifdem
daretadeasftuprandas ;formale tum eritin temperantiumfinis: principium
enimprioris actionis, eiusque rationis , quodidemest,finis est,ne puellæ
pudicitiam ven dant: 314 Deconiect.cuiufquemorib &c. dant:
atfecundeestſtupriirrogatio. Ininferendo Patriabello Cafarlibidine tyrannidis
arripiende mouebatur ,hicerat eius finis; idqueformaleactionis ,
acdeliberationisfue : at militum inobfequendotum Cafariineademactioneerat
defendereiniu uil.lib.1. Debell.ci- rias Imperatorisfui,&
TribunorumPleb.itain Comentarijs legimus,conclamantlegionis 13.que aderat,
militesſeſepa ratoseffeImperatorisfui , Tribunorumqueiniuriasdefendere :
quemetiamfinemprætendebatCaſar,occultans eiusobtentufi nem verum. Exfine
veròformaleactionis nafcifecundùm Aristot. quoque, eiusque hoceſſe dogmapatetex
2. cap. s . Ethic.locoproximè adductodeeo,quilucrandicauſa adulterium
committit. §. Quartus. Quomodoelectio ſignificet habitum, i conciliantur
contrariæ fententiæ §. primi , &fecundi. Vì verdintelligamus,
utrumformaleactionisfignificete habitum, necne, estenodandadifficultas, rutrum
electiofitfi gnumhabitus;fititaqueconclufio. Quiex electione operatur,
exaliquohabitu operatur,fiuerectè operetur,fiue malè. Expar
tiumenumerationeconstat, fi enim malè,& malaeligit,iam voluntas cedit
affectibusipsa perſe; namfi ex impetu affe Etuum protraberetur, utin
incontinentibus non eßetea ele Etio. Iam ergo inſeditin
rationeprincipiumdeprauatumpeccan di, quodhabitumfupponit vitij;folumenim
vitiumprincipia agendiperuertit, ut antea vidimus . Cum autem recta, at
queprobaexelectioneagimus, velaffectusrepugnat,& vin cuntur, eftque habitus
continentia, vel affectusobfecundant rationi, estque habitus virtutis.
Sitfecunda conclufio ,que eſt declaratio quoque pracedentis; ex electione
operari indicat quidem LiberOctauus. 315 quidemhabitum aliquem,acnonneceffariòillum,adquemper
tinetprimò actio, v.gr.furariexelectione arguithabitum non neceſſariofurandi;
poteftenim effeexhabitu intemperantiæ ,fi quisfuretur, ut adulteretur,
velfornicetur, velutifilijfami liasinductiin comedijs expilabuntpatresadamicas
comparan das. Quiadredimendumpatremfurarieligeret,eaelectionon
furandi,fedcharitatishabitumindicaret. Sit tertia Conclufio. Electio,utfumitur
unà cumrationeoperandi,feucumconful tatoriofyllogifmo, indicat nedumhabitum in
vniuerfum,ſed certumhabitum, & determinatum; nempehabitumillum , ad
quemprincipiumagendi,quodqueidemestfinisoperationisſpe
Etat,v.gr.fiintelligamquempiamelegiſſefurari, utpatrem captiuumredimeret ,
cognofcoineohabitumcharitatis ergapa trem. Hecipſaperſeconclufioconstat.
Quartaconclufio . Electiononqueuisproba declarat vir
tutishabitum,fedqueadactionem uſqueperſtat. Hæcconclu
fiodeclaratur,&probatur exeo , eo,quòdincontinentiaccidit; is enim
anteoccafionempræfentempeccandirectè,tt) recta eligit, atingruente
occafionedeficit. Rectaitaque eiuselectio nequa quamineo
virtutishabitumindicat, ) conclufionespræceden tes, quòad
virtutumhabitusſpectant,cum huiufmodi decla rationeſunt accipiende. §. Quintus.
Formaleactionis, an,&quando fignificethabitum . FORMALE
actionisfignificaremorem,fatisiamconſtat; atcummoristriplexfitgradus ,
ipfafcilicetpropenfio, quæali ter
mosnaturalisdicitur,diſpoſitioaccedens,&tertio acpoftre zmo locohabitus
contractus. Vtrumdicendumeft,formale actio nisfemperfignificare babitum
contractum ? t) negatiuère Sponden 316 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
ſpondendumest;nam &quiexnaturalimoreoperatur &qui exdifpofitione,
nedumquiexhabitu, adfinemaliquem agit. iuxta axioma Aristot. Omnisactio, omnis
electiobo numexpetit. Erit itaquepriorconclufio:formale actionis fignificatfempermorem,
atnonfemper babitum : atfecundafit conclufio . Quandoformaleactioniscum
electioneiungitur,iam habitumfignificat,patetexprecedenteproximo §. §. Sextus.
Exceptio concluſionisſecundæ§. quarti. CONCLUSIOfecundaſ. quartiexceptionem,
&re Strictionemfupracap. 9. I.fecundi,patitur; utfitaccipienda
fecundummoralem veritatem, nonfecundùm prefumptionem iuris,fecus enim est
iurispræfumptio, &deiure,ut quiexele 1 A § Etionefuratur,fitfur. Quidicit
exelectione , &fedato animo hærefim,fit bereticus: adeo utqui berefimeo modoprotule
rit, aut aliudhæreticalefactumfecerit , &iamſipostea neget intentionem
&opinionem hereticam, attamen ut hæreticus punietur, dicitur autem
prefumptio violentaa Iurisconfultis, outfupràannotato locodiximus.
Methodusdeprehendendiformaleactionis,fiuefi nem eius,ſupponendointerim
nullamfubeffefi mulationemfallaciamvè. CaputVndecimum. . Primus.
Methodusinduocapitaſecatur. NNITAMVR nuncmethodum traderedeprehendendi
quemobfinemquispiamoperetur,operatusvéfit, duplex veròest methodicaput, alterum,cùmfimpliciter
agitur & absque Liber Octauus. abſquefallacia : alterum cumfallaciafubeft,
vel eamfubeffe fufpicamur; oportet itaque eamdetegere.Primo nunclocopri 317
mumcaputpertractemus ,fupponamusfcilicetquiagit,&qui loquiturapertè,
&candidè agere, acloqui . §. Secundus. Primumcaputmethodi, præ cepta
inueniendi finis traduntur. QUONIAM ergoaniminoſtriſenſuum, ¬ionum
Ariftot.1. fignafunt voces, barumſcripta,fit ut venariexvocibus Perih.c.1.
preſentis,&fcripturaabfentisdebeamusfinem, ob quem quif queoperetur. Apertiſſima
verò Apertiſſima veròfignificatio eft, cum quisdifer tis verbis,
explicitequefinem operationisfue protestatur:fi nempe dixerithuncegoobfinem,
veladfinemfumoperatus . SiCafar, &Pompeiusdeſe ipfis ea dixiffent,que de
ijfdem Cicero dicit: Sed neutri, inquit, σκοπός eſt ille, vt nos Lib.8.epift.
beati ſimus,vterqueregnare vult,interdum finis vo cefuppreffa tamen exprimitur;
cum enimdicimus aliquidnos feciffe, velfacere , velmoliri, utquippiam aliud
confequa mur, velalicuius reigratia , velcauſa,finem fignificamus. Item quoniam
finisestquideminintentioneprimus,atin exe cutione postremus , utqueipfecauſaest
ingenerefinaliscau ſe,itaefteffectusingenerecaufæ effectricis ; ideoquod aliqua
effectione obtinere molimus, idipfum actionis propofita fi nis est. Schemata
orationum quibus finis exprimitur affe ramus. MEN. Quin
egoveròquamobremidfaciasne ſcio . CH. Egone,vtilliusanimum, quinuncluxu
11.adAtti cum. Primű exe plum penes Ter.Heaut. ria , &lafciuia diffluit,
retundam , redigamvè,vt, act.5.fce.1. quòſevertat,nefciat. Intelli 318
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Intelligimus exhisfinemfuiſſe Chremetis
retundare, acre primereanimumlafciuientisfilij . Secundum exemplú pe nesCic.dFi
nibus. Tertium far.s, Vt tum aut voluptates omittanturmaiorum volupta adipiſcendarum
cauſa aut dolore ſuſcipiantur maiorumdolorum effugiendorumgratia . In
quoexemplo & vox,cauſa,ſignificat finem , &vox, gratia, uthac ratione
adeptio maiorum voluptatum propona tur, utfinis,necnon maiorum dolorumeffugium.
Quodmeaſpontefacere conſtitueram ,vtquam
eleniflimummepræberem,&Pompeiumdaremope penesCic.li &Cornelio ram,
vtreconciliarem. Tentemushoc modo,ſipof br.9.adAtt. fumus omnium voluntates
recuperare, & diuturna eput.8. Canon. Annotatio. victoriavti . Finis
lenitatis Cæfaris erat diuturne victoria ufus. Idest diuturna
dominatio;quemfinem alio mododicendi expreffit, clariore post pauca verba . Hæc
noua fit ratio vincen di, vtmifericordia,&liberalitatenos muniamus . Sit
canon . Sempereffectus rationemfinis habetad caufamfuam effe Etricem, velfinisproximi,velremoti
. Quòfinis autem remotioreft,ac ulterior, eòeſtdignior, & veriorfinis,
patet exfuperioribus, nempe lenitatis Cefaris,fi nisproximioreratrecuperare
voluntateshominum: huiufmodi autemrecuperationis finis erat diuturne victorie
uſus,fiue fecuradominatio. Verioritaquefinis eratdominatio,quàm v
luntatemreconciliatio; nam, & ulterior . §. Tertius. Quibusexlocis
finisfiteruendus. Ex verbis verò,&fcriptura vidimusfinem eruipoffe. Inter
LiberOctauus. 319 Interfcripturas autem epiſtola præfertim animumaperit, cum
adfamiliarem , intimum, acfidumfcribitur. Ex loquutione fubita,
&improuiſaſyncerius ,quàmmeditata finemaperit. Subdolaenimest magis,
quàmlonga meditatione teximus . Exinteriore actioneindago moris . Caput
Duodecimum. §. Primus. Actionesinternæ diftinguuntur. NTERIOR actioalia est
appetitusfentientis commotio, Iidestper idest perturbatio, & affectus ;
aliaestfuperioris appetitus, fcilicet voluntatis , nempèelectio:
cognitionemnunc nonnisi, utcumhisconiungitur,confiderabimus:fatis antea
distinxi mus, cumoportebat,præfertimqueintertiaparte lib. Sexti . §. Secundus.
Ex electione, adeoquevoluntatis actioneindago morum . Deelectionenoneft,
quòdaliuddicamus præterdictacap. 10.proximè,nifiquodinquirendum eft,num
electioeademper feueret in eadem occafione, acre; namfidiuerfa electio inhomi
ne, moreminconstantem oportebit iudicare:fi eadem, &fre
quens,probabiliffimumerit reperireinhomine morem electioni respondentem .
Repetamus tamen, argumentumnon effene ceffarium, licètapicem
obtineatprobabilitatis: hocexfuperiori busconstat; atprætereaprobo exemplo
militis illius Antigoni, qui ulcere, acfistula laborans præ tadio
vitefortiffimè pu gnabat: eligebat is periculapugnæ ,idquepro occafionefemper,
neque tamenfortis erat, utcumcuraRegis conualuit,reipfa ostendit pericula
declinando, &pugna aleam deinceps detre Etando . 320
Deconiect.cuiufquemorib &c. Etando. Verum ille ſemper canon retineatur .
Canon. Praxis. Cumelectio unàcumeius principiocognofcitur (estautem principium
electionis finis)mos etiam cognofcitur , utantea declarauimuscap. 10. §. 4.
concl. tertia. Curio penes Ciceronemdicit Cæfarem elegiße clementiam , Lib. 10.
ad nonquòdnatura, aut habituin eam propenderet,fedquòdpo Att. epift.4.
pularemeamreputaret,fcilicet accomodatampopularigratię con ciliande, ac
retinende . Finis ergo hominis erat Studio, ) amore Plebis fulcire
dominationemfuam, ut ex hocquoque capite mosin eo tyrannicusprodiret. §.
Tertius. Ex affectibus morem quando liceat inueftigare. Ex affectibus,
utcolligiqueat mos ,nunc annitamurin dagare: velergofolum affectus conftat ,
nempe dolerehomi nem,autirafci; velconstat etiam cauſa, v.gr.propterquid
irafcatur. Si affectus , & caufa conftet pro quantitate affe Etus , &
validitate obiecti, mos deprehendi potestvel per modum habitus , vel permodum
difpofitionis, vel obnatu ralem procliuitatem inexiftens. Quodfi affectus folus
con ſtet,nonlicet conijcere morem; nonenimſi timere,velfrequen ter, nouerim
hominem,dumnonconstet, an timeat infamiam, an paupertatem, an mortem,an amice
abalienationem, ut Cli Heaut.act. niapenes Comicum 2.ſcen.1. 1 OClitipho timeo
, Nonpoffumdemorequicquamiudicare. §. Quartus. Ex affectu,&cauſa eius
cognitis morem indagare licet. Si itaqueaffectus conftet, &caufa eius ,
morisindaginem aggredi 1 LiberOctauus. 321 aggredi licet; cum enimfubiectum
virtutis, ac vitij, me diarumque difpofitionumfit appetitusfentiens, pro
disposi tionis qualitate , menfuramqueexdatis obiectis mouetur, at
quepromotuumratione, &qualitate , dispofitionis eius τί ciffimqualitas ,
&quantitas arguitur. Nempefiquisexle ui iactura rerumfuarım
vehementerdoleat , vel auaritie habitulaborat ,
velinauaritiamdispofitusestplus, minusvé pro doloris quantitate: non ex
unicatamen obferuationeli cetderetotapronunciare;fedfolum uttunc. Quamobrem
iterarehominisobferuationes oportet, easqueconferre, utfi in eodemaffectu
conftantiareperiaturexeadem caufa, velha bituminhomine respondentem arguamus,
veldifpofitionem adhabitum tendentem: atnifi ex eadem cauſa,idemſemper exurgat
affectus, inconstantem difpofitionem in homine in terpretemur . Ut
autemexaffectus vehementia rectum iu diciumprocedat, oportetanniti,
utfifieripoffit, corporisdi fpofitionem , & exteriores fortuna euentus in
fingulis ob Seruationibus teneamus; nam eger homofi exleui cauſaira
ſcatur,noneque mirum est; atquefi homofanus ex eaira
fcaturcausa:paritererumnofushomoinirampromptiorquàm fortunatus , ea
tamenexceptione , eoque modo,quoanteadixi. Inlibr. de mus,acdistinximus.
Sintergocanones. §. Quintus. Canones continet. Iracap.9. QUICVNQVE
affectumpatiturex aliquadatacaufa, Canon1. fiaffectusfuerit intralimites
mediocritatis , obtinet velhabi tum virtutis,veldifpofitionemlaudabilemad
virtutem, quæ refpicit eiufmodiaffectum exdatacaufa: atfiaffectus velfu
perauerit mediocritatem, velinfraillamfuerit, vitium, vel X difpo 322
Deconiect. cuiufquemorib.&c. dispofitionem vitijobtinebit : ad quodis
affectusab eacaufa cumdefectu, velexceffuattinet. Verbigratia,
videmushominemdolereex acceptainiuria,
fifupra,quàmparfit,&nonfemel,intelligemusiracundiæip fumvelbabitu,veldifpofitionepremi.
Simoderate,habitu potiri, veldifpofitione manfuetudinis:fi veròinfra mediocri
tatemirafcatur,lentumhominempronunciabimus. Itemfide fiderium
ultionisobferuemus, maius, velminus, velmedio
cre,eundemhabitumconiectabimus,veleandemdifpofitionem. Atfiaffectuspertinuerit
adauaritiam, eiusbabitum, veldi. Spofitionemconiectabimus,fiinexceſſu
nempefueritaffectus, veldefideriumdiuitiarum, vel timorpaupertatis, veldolor ex
paupertate . Quodfiindefectufuerit , contrariumvitium, autdifpofitionem arguit.
Siveròin mediocritate, liberalita tem.
Idemdealijsdicendumestaffectibus,qui,adquosfinguli habitus pertineant
virtutum,acvitiorum,inſecaudaparte borumlib.diximus. Canon2. : Si
constansfuerit affectusexeademcaufa,eundemquete noremferuauerit ,babitum
arguemusaffectuirespondentem : fivarius, tt )inconstans, varium
quoque,&inconstantem difpofitionempronunciabimus . Verbigratianunc
vehementerhominemirafci,nunclenem eſſe,ſiconspexerimus, neutrius
partisobtinebitbabitum,fed nutantem difpofitionem,ſi partamenfit in utroque
affectu vacillatio . Atfiiugisinalteroperfeuerantia, alterqueinter
dumfolumexgrauitateipfa vitij inſidentis erumpat, habitum contrarij affectus ,
acperfeuerantis, nonrari, & interdumſo
lumerumpētisponemus,fedhuiusactum,paſſionemqueſolum, v.g.inAlphio,quemrepresentatHoratius,babitumfenerato
risponere oportet , noncontemptoris diuitiarum, velvitam amantis LiberOctauus.
323 mantisſemotamaturbisciuilibus: underectè concluditHa ratius,feneratoremeum
vocando, Epodon Ode2. Hac,ubilocutusfeneratorAlphius, Iamiamfuturus rusticus,
OmnemrelegitIdibuspecuniam : Quarit calendis ponere. Atvariatio
infingulisaffectibuspar,quàminiuuenede fcribitHoratius, difſpoſitionemfecundùm
vtrunque affectum nutantemindicat. حسين Etamatarelinquerepernix, Conuerfis
Studijs . Cumintelligimusadexplendum aliquem affectum,utad Canon3. finemhominem
operatum effe,in eoqueexplendo,utinfinecon ftitiffe,credereoportetlaborareipſum
vitio, vel dispositione adeumaffectumfpe&ante;fcilicetfiad ultionem,ut
adfinem tum ultimum tetenderit quis,intelligemuseffe hominemira cundum: nam vt
vidimus,finisformalis virtutiseft hone ftas,nonexpletio affectus,quafolum
materialisfinispotefteffe. Exfecundapartehac repetantur . Praxis proxima
methodiaffertur. Caput XIII. §. Primus. Loca,&dictaCiceronisafferuntur.
ATpræftatmethodumtraditamaliquopropofitoexemplo adpraxim adducere. Quaramusergo
morem Ciceronis exillis, quæ ad Atticumfcribitpluribusin locis defequendo
Pompeio contra Cefarem: exordiamuraprimis, libro itaque Septimo,epiftolaprima,
ut remcertampronunciat,fidißenfio eoruminarmaerumpat,fibifequendumeffePompeium.
Inquit X 2 ergo: 324 Deconiect.cuiufquemorib.&c. ergo: Si enim caftrisres
geretur,videocum altero, Pompeio,vinci ſatius eſſe,quamcum altero,Cefare,vin
cere. AtEpistola 1 1. ingruente iambellointerpudorem, in terque officium
ciuis,&amici ex alteraparte; & inter miferi cordiam filiorum ,
atqueindignationem imprudentiæPompeij in rebus tumgerendis ex altera ,nutabat .
Scribit autem . Acquiefco enim,&tuasvoloelicereliteras,maxime quecófilium,quidagam,
autquomepactogeram: demittamnè mepenitus incaufam (nondetereor periculo
,ſeddiſrumpordolore. Tamnènullocon filio, autcontra meum confiliumgeſta
eſſeomnia?) an cuncter, ac tergiuerfer,&ijs me dem,quitenent, qui potiuntur
? αἰδέοκαιτρῷας, nec ſolumciuis,fedetiam amiciofficio reuocor;& fifrangor
ſæpemifericor dia puerorú. InEpift. 1 8.in eademdubitatione,acprefertim Epist.1
9.literisCefarisadpacemhortantis excitatus; necnon literis Celij attestantis
ipfumfatisfacere Cafari, &fegnitie Pompeij,& Confulumpermotus.Scribitergo.Mirameἀπορία
torquet. Iuuameconfilio,ſipotes. InEpift.primalib.8. epiftola Pompeij
reuocatusadeumseaggregat: atepift.fequen teincontrariamdeliberationem mutatus
videtur, utrespon deatAtticofcribenti,cedendum Italia,fiPompeiuscefferit. Vt
etiam ſi Italia ille cefferit, putes cedendum, quod ego
necReipublicæputoeſſevtile,nec liberis meis ; prætereaque nequerectum ,
nequehoneſtum .Alia quefubiungit ineandem fententiam . Atin Epistola fuc
cedente , estque tertij libri,remrursus totam in deliberatio nem reuocathinc,inde
rationum momentaafferens. Etani moſedato adhuc Epiſtola 16. ) Epistola
22.labare confi liumfuum apertèfatetur: cauſa autem, quamobrem mouea tur
LiberOctauus. turadſeſeconiungendum Pompeio, modò in unum Pom 325 peium reijcit
. Sed me mouet (inquitepift. que antepe nultimam anteceditlibrioctaui,)vnus vir
cuius fugientis comes, Rembup.recuperantis ſociusvideoreſſede bere. AtinEpift.
ultima eiuſdemlib. negatſeaPompeio duci ,ſed afermonehominum . Necverò ,
inquit, ille me ducit, qui videtur:quem ego hominemἀπολιτικώτατο iam ante
cognoram , nunc verò etiam ἀςατηγικώτατον. nonmeisigiturducit, ſedſermo hominum
,quiad mea Philotimo ſcribitur. Etlib.nono, epist.fecunda, rursus . Eundum
igitureſt, nec tamvt belli,quàm vt fugæ ſocij ſimus: nec enim ferrepotero ſermo
nes iftorum, quicunque funt: nonfuntenim certè, vtappellantur,boni. Atverò
cumaudiuit Pompeium Italia ceffiffe,tummiroaffectuum astuperturbatus est;&
lon.. gèaliudfuit, quàm prius rerum iudicium . Epistola itaque quarta, lib. 9.
hæc habet, cumprimum intellexit Pompeium mare tranſijße, fcribit ergo . Ante
folicitus eram , & angebar, ſicutres ſcilicet ipſa cogebat, cum confi lio
explicare nihilpoffem, nunc autem poftquam Pompeius,&Coff. ex
Italiaexierunt,nonangor,fed ardeo dolore ἐδέμοιἦτορ ἔμπεδον ἀλλ᾿ ἀλαλύκτημαι.
Non ſum in quam( mihi crede) mentis compos: tantum mihi dedecoris admiſiſſe
videor. Me non primum cum Pompeio qualicunque confilio vſum, deindecum
boniseſſe, quamuis cauſa temere inſtituta?præfer tim cumijipfi, quorumego
cauſatimidus me for tunęcommittebam,vxor, filia,Ciceronispueri,me illucſequi
mallét, hocturpe,&me indignúputarét? Epift. rurfus 12.lib.eodem,de
eodemdolorefcribit. Sed cum X 3 me 326 Deconiect. cuiuſquemorib.&c.
meægretudonon folumfomnopriuaret, verumne vigilare quidem ſineſummo dolore
pateretur, te cum,vt quaſi loquerer (inquovno acquiefco)hoc nefcio quid,nullo
argumétoſcribereinſtitui.Amens mihifuiſſevideoraprincipio,&mehæcvnarestor
quet, quòdnonomnibus in rebuslabentem,velpo tiusruentem Pompeium , tanquamvnusmanipula
ris , ſequutus ſim . Etpostpaucafubiungit. Sic me illius, Pompeij, fugæ,
negligentiæque deformitas auertitab amore :nihilenimdignum faciebat, quare
eiusfu gxcomitemmeadiungerem. Nuncemergitamor, nunc defiderium ferrenonpoſſum:
nuncmihi,nihil libri,nihil literæ,nihil doctrinaprodeſt. Itaquedies,
&noctestanquamauisilla, mareproſpecto, euola . cupio,&c.
Poftremodemumlocoeorum,quosexfcribo, Epift. Scilicet 1 4. fcribit. Cum mihi
epiſtola affertura Lepta i circúuallatum eſſePompeium, ratibus etiam exitus
portus teneri. Non medius fidius prælacrimispof ſum reliqua nec cogitare , nec
fcribere. Mifi adte vnà exequutifumus exemplum.Miſeros nos, curnon omnesfatum
illius Torqueor infelix , • • vt iamillum Mutianum exitumexoptem • • Populi Ro.
exercitusCn. Pompeium obſidet foſſa , &valloſeptumtenet,fugaprohibet, nos
viuimus,& ſtatvrbs iſta ! Prætoresiusdicunt! Ædilesludospa rant!
Viribonivſuraspreſcribunt! Egoipſeſedeo! Conerillucirevt infanus ! Implorare
fidem munici piorum! Boni nonſequentur,leues irridebunt: re rum nouarumcupidi,
victorespræfertim ,&arma tivim , & manus afferent. Quidcenfes igitur?
& quid Liber Octauus. 327 quidnameſttuiconfilijadfinishuiusmiferrimævi tæ:
nuncdoleo, nunctorqueor. c. §. Secundus. Indagomorumperagitur. INDAGINEM iam
morumexdefcriptis locisaggre diamur. Primòitaqueoccurritexlocis postremo loco
obfer uatis, dolorem, &angorem Ciceronis, exeoquod Pompeium
nonfitfequutusin exceſſu magnofuiſſe: cum &fomnum
probiberet,&vigilanteminſummomeroredetineret: prate rea exclamationes ille,
et ferèextaſes idipfumdemonftrant. Atadquos habitusaffectus is excedens
pertinet ? Certè ad habitumcharitatis, beneficentiævéadcircumiacentes-vébabi
tus, utamicitia particularis , &peculiaris adeam ipfam cha ritatem
reducitur : quade refuprainfecundaparte ,in lib.de Cap 2. Beneficentia. At
peccabat habitu, vel dispofitione in ex ceffu amoris erga Pompeium :
quiamorexPompeij periculis, &damnis magispungebat , cum coactus Italiam
reliquit prius, quam ofidionempaßus eftBrundiſij. Quaoccafionema
gisfentireamorem non est inconstantia,fed naturalis que damamoris auctio : nam
boni defiderium ex indigentia cre fcit , utantea vidimus. Verùminconstantiafuitineo,quòd
nunc Pompeium enixè amauit, nunc parum, ut profitetur Epift. ultima,lib. 3.
&Epift. 12. lib. 9. afferitſeadeformi tatefuge, velnegligentia eiuſdem
auerfumab amore. Que variatio animi nonnificum inconftantiafuit : ea enim cadit
potius inamatorem,quàminamicum. Primusmos Mos ergo prius in Cicerone colligitur
amoris in Pompe- qui in Cic. iummaioris,quàm oportuerit , inconstanter
tamen,que in- deprehet constatia actum amoris eripiebat interdum , at
nonradicem : Pompeium Nimum ſtudium. X 4 qua 328 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. quequidem radix adeo alta fuit , ut pre reuerentiaerga
eundem Pompeiumidemnoneßet dicturus,quodſenſurusde petitionibus Cafaris
exaudiendis. lib. enimfeptimo ad Atti cum Epistolaſextafcribit. Dicesquid
tuigiturſenſu rus es ? non idem quod dicturus . Sentiam enim omniafacienda,
nearmisdecertetur. Dicam idem, quod Pompeius . Etlib. 8. Epift. 11.fatetur
Pompe ium ad SullanumRegnum adfpirare: tamen eum fibiſe quendum proponit .
Nonne est is excedentis amoris af fectus : Senatorem grauem amico ad
tyrannidemfuffra gari? Secundus mos ambi tio. deOffic. Secundus mos est
ambitionis: excedentem enim honoris amarem,
velignominiatimorempreſefert,cumsefermonem hominumferre nonpoffe
,etiaminhonesto, stabilito iam Primo lib. propofitopatefacit . At virprobus,
utipfemetCiceroexEn nio laudat, imitatur FabiumMaximum,qui
Nonponebatenimrumoresantefalutem. Nequeveròdictaillahominum,acex
illisignominieme tus in honestatis verèfinem recurrebat; nam fequi Pom peium
,eiusqueadiutare victoriam,erat tyrannidemfuturam promouere : veriffimum
enimfuiteiufdem Ciceronis prafa gium epist. quinta, libfeptimo,itidemad
Atticum. Ex vi Ctoria, inquit, tum multa mala,tum certètyran nis exiſtet .
Alteruter enim vinceret , tyrannus futu rus erat . Terti mos. tibus virtu um.
Tertioloco in Ciceroneex eadem obferuatione deprehendi Caruithabi
musnonfuißehabitum virtutum moralium, cumenimiudi ciumearundemrerumpro
affectibus insurgentibus variaret, nonerantinipſoſolide
virtutes,quæprincipiaprudentiæſem perimperturbata,faltem perſiſtentia,
conferuant, ut exfu perioribus Liber Octauus. 329 perioribus conftat . Pro
corellariopendet, ut neque in eo-ve- Lib.dePru. raprudentia , &exacta
eßetadamuſſim moralis definitionis. Prudentiam tamennaturalem , & moralem
imperfectam in multis rebus non eft illi denegandum adfuiffe. At est ne
tribuendainaffectibusnunc diftiscontinentia, anincontinen tia ? vitiumenim a
viroabfuiſſe ultrofaterioportet . Habi tus , veldifpofitio in eo
elucetmediainter continentiam , & incontinentiam , nempe maximis urgentibus
obiectis affe Etuum vincebant illi , &deturbabantrationem . At contrà,
affectus infrafummum gradum , & exobiectis nonſummis exorientes
cedebantrationi,ab eaque ducebantur ; &hincfre quensinhominede
officiodeliberatio . Quarto demumloco mollem in ipſoſuaptenatura animum Quartus
conijcimus ,qualis etiam crafisfolet excellentibusingenijs ef- Mollisani
ſefamiliaris ; deducitur autemquod ex ijfdemepiſtolis obfer- mo fuitna uemus,ut
literisnuncCefaris Cefarianorumque, tura . peij , ac Pompeianorum
interpellabatur, in eorundem par tesdeflectifolitum;
præterquamquodfluenteslacrime , quas plerunque defcribit
eandemmollitiemfignificant. Fuit itaque corde molli non duro . Hæcfatisfit pro
praxis exemplo di xiße : plura confulto omittoadnimiameffugiendam prolixita
tem,que poffentexadductis locis deduci. §. Tertius . Corellarium continet.
CONSTAT exhis, quàm rarum fit veram virtu tem, & exmorali præfcriptione
abfolutamin hominibus re periri : cumintanto viro , quantus Cicerofuit,non
reperia tur,fed duobus vel gradibus ab eaabfuerit . Ea tameneft prastantia
virtutis, ut prope constitiffe fit gloriofum . Arri 330 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. Arripiamus Horatij monitum, quicunque nonpoffumus ad
Summumapicemafpirare . Restat, uthis egomeipferegam,ſolerqueelementis .
NonpoffisoculoquantumcontendereLynceus : Nontamenidcircocontemnaslippusinungi;
Necquiadefperes inuicti membraGlyconis : Nodofacorpusnoliprohibere chiragra ,
Eftquoddamprodiretenus,finondaturultra . 33 LIBER NONVS.
Partemmethodicumpracauendaeftfictio,aggredi tur.
Primog,defictionibusagit,fimulatio nibusq. CaputPrimum . §. Primus. Fictiones,
fallaciæquediſtinguuntur. ECVNDAM methodipartemaggredimur,cum iamfictio,
&fimulatio, dißimulatioquepreca uentur: velergofictiofuperactionem cadit
,sci licet actionemfimulamus , vel dißimulamus , velactio ipſa aperta , at
finis obumbratur . Actio verò , ut iamdiximus, alia externaeft, aliainterna .
Actio exterior te gitur , ut adulterium a muliere impudica: duplex verò est
obumbratio , alia priuatiua , alia contraria , bacfimulatio , illa
diſſimulatioeft; nempetenebrisſetegere, utneminiadulterum / pateat,
estoccultatiopriuatiua , & dißimulatio : at actionibus
contrarijspudicitiampretendere eftoccultatio contraria . Actio interior, quæ
difficilius fingitur, præfertim eſt motusfentientis appetitus;
affectusfcilicetquemfimulabant, veldißimulabant conuiueDomitiani, quorumfilios,
velfratres, velparentes eademdie mortitradiderat;fedetiamopinionesfinguntur, ut
hæretici varijsartibus interdum finguntfuas coram Iudici busfidei:
atcaditſuperfinemfictio , cumfinisfalſuspræten ditur . Cesar arma
inferensPatriæ, finem vlcifcendi iniu riastumfuas, tumTribunorum Plebis prætendebat;
at ve rusfinis erat Dominatio,quamquærebat. Singulabacmem brarepetamus . §. Se
332 Deconiect. cuiufquemorib.&c. §. Secundus. Fictioactionis exterioris
eiusvèoccultatio . ACTIO exteriorfictionem , occultationemvétriplicem patitur;
precedentem, comitantem,feufimulcum eaconſiſten reofto. tem, &confequentem
. Precedensoccultatio eft cumteftè commeatadamicam adulter. Confistens
occultatio est,qua actus ipfe adulterijtegitur; cuius
generisoccultatiofolertiſſima FabulaFla- est,quamcomminiſciturinpuella
(Flammettam vocat) Areo mettrexA- ftus , que in
medioduorumcubanstertiumadmifit,cuiuscon cubitum utrique ea
rationeoccultumfuturum credidit; quòd ſperaret ambosfociumillum, non
tertiumfuiſſe reputaturos. Confequensoccultatio eft , qua præcedensiam , &
confumma tus actus occulitur,ſipræfertim vestigia remaneant,quæfint tollenda:
adfubitum maritiperegrè reditum adulter effuge rat,atpallium reliquerat:
quarentiergo marito ecquodilud pallium effet,refpondit uxor,
aſeilludipfiparatum, cumfciret pallio egere nouo. Fuit ea
occultatioadulterijtransacti,ataper ti eiufdem indicij . Lachrymis adulteram
tegereſua adulteria monet Iuuenalis:fimulat eaſe proZelotypia flere, velCyne
di, velpellicis . Cumfimulatgemitus, occulti confciafacti; Autoditpueros,
autfictapelliceplorat, Uberibusfemperlachrymis. §. Tertius . Occultatioaffectus
. Exinterioribusautem actionibusdifficilius affectus tegi tur,quando
vehemensfuerit; namrefluit isin ora uſque, t) in exteriora membra . Intimore
nedum orepalleſcimas,ſed etiam LiberNonus. : 333 etiam tremimustotocorpore .
Componereergo inilliufmodi affectibus vultum difficileest, ut illud poffit
Comicihucde- Heaut.act. : torqueri . 5. ſcen.1. Voltusquoquehominumfingitſcelus
. Eiufmodi verò occultatioerat penes eundem Terentium Phorm.act. veteratorisPhormionis
, 5.fcen.6. Nuncgeſtus mihi,voltusque capiendusestnouus . Compositio autem
vultus,dumaffectum tegimus triplex effe videtur, reprimens ,quam t)mediam
vocarepoffumus, contraria, &diuersa. Reprimentem,acmediam vaco,que
continetaffectum, neerrumpat &in eofistitur. Isfuitpenes
HomerumhabitusVlyſſis,Penelopiaßidentis. AtVlyffes
Animoquidemlugentemfuammiferebatur vxorem: Oculiautem tanquamcornua Stabant,
velferrum Tacitèinpalpebris: dolo autem hic lacrimas occultabat.
Contrariaestcompofitio, cumqui tristitiaopprimitur,leti
tiavultupretendit;&quiodit,præſefertamorem. Sinonpe nes Virgilium
odiuminGræcos amorem in Troas & verbis &oreprofitebatur:atcontrarium
affectuminanimocondebat. FasmihiGraiorumfacratarefoluereiura Fasodiffe viros.
Multi verò contrariumaffectumpræferunt,vt verusfa cilius occulatur; etenim, ut
Arift.infimilidicit. Atque in contrariumnos ipſos abſtrahendo , nam ſi procula
peccando nosipfos remouerimus, admediumdeue niemus,id,quodquilignadiſtorta
dirigútfacerecon Lib. 19. fueuerunt.Uthinc,quiimpenfius,ſummaque arteamorem
nobisfignificent ,fit illis minus credendum . Contrarium re
præfentabatpenesTacitum Augustus,ibi, Specierecufan- 1.Annal. tis 334
Deconiect.cuiufquemorib.&c. tis flagrantiffimècupiebat. Atdiuerfum
vultumpra tendent, quinon quinon contrarium affectum verò, Heauton. att.1.
fc.2. verò,feddiuerfumfi mulant; nempequitiment nonaudacem vultumfingant,sed
letum, velmifericordem. In diuerfum affectum compofuit
vultumTerentianusChremes,cumadreprimendamlætitiam, quam vicè Menedemiex reditu
Clinię ceperat , admonitoris Seueritatemfumpfit; quiaffectusnon erat
contrarius,feddi uerfus . CH.Illene?fedreprimam me; nam in metueſſe hunc,
illiest vtile. 10 CLIT. Quidtutetecum? CH.Dicam; ut uterat, manfumtamenoportuit
, &c. Occultationum barumpriuatiua diffimulatio est : duæ reli
quefimulationes ; licetegoin preſentia confundam fimulatio In3. parte. nem,
dißimulationem breuitatiscaufa,quasſuo locodiftinxi. §. Quartus.
Occultatioreliquaruminterio rumactionum . T : RELIQVARVMactionum interiorum occultatiofaci
lior est. Suntactiones eiufmodi , electio , &opinio ,creduli tasvé.
Electionemdiſſimulant, qui, quodexinfidijsfaciunt,vt repentino animi
motufactum,praeferunt.Adeffugiendam pe namficarijinterdum
eiufcemodifimulationeſeſetegunt. Cice ro in orationepro Milonetuetur,
Clodiumabeo occifum exim prouiſaoccafione, immoneceßariadefenfione: t)
Clodijfauto res contendebant occifumeßeexinfidijs,atqueex electione .
Quodfcilicet Milopremeditatus eumfuerit adortus, atque in
eandemfententiamIudices iudicauerunt. Credulitatem pra fertimfimulant,qui
alienamreligionemmetu penarumprofi tentur, LiberNonus. 335 tentur, utproximèMaurorumreliquieinHifpania,quasde
mumPhilippusIII. nuncregnansabillisexpulitRegnis . §. Quintus. Alia distinctio
fictionum, feu falla : ciarum, quæ eft luſtiLipfij. IVSTVS
Lipfiusinpoliticoſuocentonedistinguit fictio- Lib.6.c.12. nes , )fallacias
(vocat ipfefraudes)trifariam inleues, in medias, )inmagnas. Diffinitprimò
fraudem. Argutum confilium avirtute,autlegibusdeuium Regis,regni quebono;utintelligamus
arctiusab ipfodefinitam frau dem,&fallaciam,quamanobisfumatur:
attamendiuifio ea demaccomodabitur . Estergo Lipfiofrausleuis, quæ haud longe a
virtute abit, malitiæ rore leuiter aſperſa: bancdiuiditin diffidentiam,
&diſſimulationem . Diffidentia autemineoconfiftit, nefacile credat :
credere tamen oftendat; reinquam paucis credat, at specie omnibus . Diffimula
tio verò eſt, dequa dicitur. Nefcit regnare,quinefcit diffimulare. Mediam
fraudem definit, quæ ab eadem virtute flectit longius , &ad vitij
confiniavenit: hanc diftinguit in conciliationem, verius corruptionem, deceptio
nem. Conciliationem , corruptionem védefinit his verbis. Cumcallideinclinas
,&allicis ad tecorumanimos, operasque,qui alieniiuris.Ciceroin
eundemſenſumſta tuit proprium eße prudentia conciliarefibianimos hominum , t)
adſuos ſusadiungere. Deceptio veròest( utfubiun
git)cuminducisaliumintuacommoda, errore, aut mendacio obiecto.
Iammagnamfraudemdefinit,quæ nonavirtuteſolum,ſedlegibus etiam recedit,mali tiæ
iam robuſtæ,&perfectæ. Hancdiftinguit inperfidia, &iniuftitiam.
Eftperfidia,cumpercauillos, &argu tiolas 336 Deconiect.cuiufque
morib&c. tiolas federaeludimus , autpacta. Iniuftitia eftcum contra iura
,&legesſe,& fuaimprobèpotiusquàm callidè augent. Hancego viridoctrinamretuli:
nullamin terpono cenfuram,ſedexiam dictisdeducendamrelinquo. §. Sextus . Alia,
actertiadistinctio. ALIA estfallaciarum,quasnunctractamus, distinctio
valdequeadremnostrampertinens;queexinftrumentisfu mitur,quibus fimulamus;
velenimfimulamusverbis,vel vultu,velfactis,Ciceroad2.Fratremduorumpriorum me
minit . Nimis multis fimulationum inuolueris tegi tur, &quafivelis
quibuſdamobtenditur,frons,ocu li,vultusperſepementiuntur:oratioveròfæpiſſime.
Promptiſſimum, &efficaxfimulandiinstrumentum est oratio affeuerans; que
velnudaeft, velvallataiuramento. Confidens mendacium,idestfidenter
,&audacter prolatum proveroſevendicat; undepenesComicumobeiufmodicon
fidentiamGeta, Phorm.act. 1.fce.5. ! Ninoſſem caufam,crederem verahuncloqui. Et
Ouidiusaudaciamhancinmendacioſignificans,&mo nensamatoremdixit, Nec
timidepromitte, periuriami ſcent,amatorespræfertim,quibusetiamidfuadet Ouidius
. Pollicitistestesquoslibetadde Deos : Iupiter exaltoperiuriaridetamantum. Ad
Lentul. epift.9. Secunduminstrumentum est vultus . Cicero frontem di ftinxit .
Fronte , inquit,&vultu, quibus fimulatiofa cillimè fuftinetur : at mihinunc
vultusomnia complecti tur : quade vultuscompofitionefatis iamfupra §. tertio,
in vultu verò lachrymaquoque continentur . Tertiaestfimu latio LiberNonus. 337
latiofactis. Qui vestibus ementiunturſexumfactisfimu lant. Martanus
penesAreostum,qui armisGriphonisſeſe certaminis victorem repræfentauit ,
finxitfacto . Hec est distinctio fimplicium instrumentorum: atcumcomponuntur
illa, quatuoralia membra reſultant ; vel enim vniuerfatria
coniunguntur,cumfimulatur oratione, vultu, &factis: velduo tantùm,tresque
nafcuntur conbinationes; alia ora tionis, vultus ; alia orationis,&factorum
; alia vultus, factorum . Septem ergo generafimulationum ex instru mentis erunt
; triafimplicia,quatuorcompofita; nempeex bi nistria, ex omnibus unum .
Defimulatione finis,feu depratextuobten tuvè. Caput Secundum. §. Primus .
Quibusexpartibusconftet prætextus . C veròactiomanifestaest,
velvltroeamfatemur, atfinis alius a veròpratenditur, prætextus, obtentusvé VM
nafcitur : expreffit ) vocem, &rem in Augufto Tacitus. Annal.1. Dicebatur
contra,pietatemerga parentem,&tem pora Reipublicæ obtentuiſumpta, cæterum
cupi dinedominandi corruptosper largitionemvetera nos, &c. Placet
remhancinhumanam vitam latèſeſe diffundentem distinguere , &exponere .
Nomen autem pretextus ex Suetonio mutuabor , eoque vtar ; interdum etiam
nomenobtentusexTacitopermiſcebo . Aristoteles vo. Lib.4.Polit. cat Græcè
πρόφασιν, quem Latinè reddit prætextum . Petrus Victorius prætextus itaquefeu
publicus ,feu priuatus, cum Υ integer cap.13. 338
Deconiect.cuiufquemorib.&c. integer est, quatuorfermèex partibus coalefcit
: exactione ipsa, que fit: exfinefalſo,qui prætenditur, qui unus in terdumfibi
pretextus nomen vindicat : exfine verò pro. ximo : exfine verò ulteriore . Rem
exemploabAristotele eodem cap. 1 3.fumptodeclaremus . Reipubliceitaque, vtibi
dicit ,Oligarchice de armorumtractatione legespermittunt, pauperes
impunèabſtinere ab armis, t eorum exercitatio ne: atdiuitescoguntpenis etiamimpofitis
arma habere, tractare . Actio ergo est lex ipſa . Finis, qui obtenditur, est ,
ut pauperes poffint liberius opificijsfuis victumfibi quærere, adeoque
affimilatio charitatis in egenos: at verus finis est, utdiuites legis iußu
coactiarmorum exercitatione periti militia , & bellicofi euadant ; pauperes
contrà liber tatifuæ reliftiabillis abftinendofint imbelles. Finis ulte rior
eft , ut diuitesitafaciliusimperium retineant; egenimi nus repugnare poffint .
§. Secundus . Exempla priuati prætextus. PRAETEXTVS priuati exemplum est illud
Pamphi lı in Andriapenes Comicum, & Daui monitoris cum re ſpondet patri,ſe
uxorem ducturum. Hæc estactio,nem pe promiffio acceptanda uxoris; finis,
quiprætenditur, obe direpatri ;finis verus, utnegligentempatrem ea refponfio ne
reddat. Idmonet Dauus. Sedfi æquo animoferreaccipiet, negligentemfeceris. Finis
ulterior , utdemum poſſit Pamphilus vxorem ducere Glycerium fuam . Penes
Salustium autem C. Cor nelius Eques , & L. Vargunteius Senator introire
debebant noctu ad Ciceronem. Hec erat actiofcilicet introitus; ipſe finis Liber
Nonus. finis obtentus, ut ipſumſalutarent; finis verus,ut con 339 foderent
imparatum; finis verusulterior,utita Roma potirentur, Confulefublato, coniurati
. Cum voluptuarius estfinis, ut in amatorijs , vnicus finis dari videturve rus
; nempe voluptas quæfita ,que est proximusfinis,non non habet finem ulteriorem:
attameninillisquoquefæpefi nis proximus ab ulteriore diftinguitur;
cumfimulatfumere aquam mulier ,utfcribat amanti. Scilicet obstabit cuftos,nefcriberepoßis,
Sumendedeturcumtibitempusaquæ ? Finis verus proximus estfcribere amatori ;
finis ulte rior eft uoluptas ex eo veneris: at cum actio proximè con cubitum
antecedit , ut specie mulieris admittere adulterum, tumfinis
proximus,atqueulterioridemfunt... §. Tertius. Dediſſimulatione finis.
DISSIMULATIO preterea finis quoque datur est, cum aliquidfacimus, quo uerofine
occulimus: nullum fiquidem pretendimus finem . Iuuatautem interdumfu ea spenfos
alios effe de confilio nostro . Cum quidam princeps magnas copias comparauit,
& inftruxitpaulò priusquàm moreretur ,quofine eascollegerit,nonaperuit ,
utipſoimpro uiſa mortefublato , adhucincertiea derefimus. Magniin terdum Reges
exercitus cogunt, cur uerònonaperiunt,ut fi nitimi principes minorumuiriummetuentesfibi,armapara
re cogantur,atque ita exhaurianturſumptibus: dedita ita que illi
operaquæruntſuſpenſos eße finitimos principesde fi ne , quamobrem milites
confcribant. Mecenatem latebat , quamobrem Horatius facrificaret Kalend.
Martijs , ut Υ 2 idcirco Ouid.3. lib. dearteamá di. 340 Deconiect.cuiuſquemorib
&c. idcirco coactus fuerit caufamfignificare . Martijs celebs quidagam
Kalendis. Eiufmodi ergoestfinisdiffimulatio , cumnonfalfumpre tendimus :
quæestfimulatio ,ſed nullumaperimus,omnem que tegimus. Defimulatione morum .
Caput Tertium. NOTIORIBVS adoccultiorapergentesadfimula
Ationemmorumafimulationeactionum tranfeamus. Eft fimulatio morum difficilior,
que deprehendatur,proindeque ignotiorfimulationeactionis .
Namcumabfumusaboccafio neoperandi liberum est morem quemlibetfimulare: ignauif
fimus quiſque homose pro forti uenditare poteft, cum nulla eft occafio
pugnandi. Thraſones multi in comedijs inducun tur,fedin communietiamuita
multostales nouimus,quige ftationearmoruminceßu , &oris habitu Martem
ementian tur; atfint mulierculis pauidiores. Noui etiamquiſepurif
fimum,&caftiffimumfimularet,atreipfa inuentus estfe dus ,
&intemperantie perdite . Hippocrita eiufmodi mo rum fimulatione paßim
utuntur, quos idcircofacræ litera fepulchris exterius de albatis
aßimilant,intus ueròluridis tfetidis. د r §. Vnicus. Intercæteras morum
fimulationes quæ fimplicitatem fimulat,ſummo pere decipere. :
Arfuntquifimulationes, diffimulationesquefuasmirificè tegantlibertatis,
acfimplicitatisfimulatione . Conanturſepro aperti apertifenfus ,tt LiberNonus.
)liberifermonis hominibus venditare, cum 341 fintfummoperetefti, &occulti .
Quoniamitaqueincedentes taciturni, acdemiſſo vultu, cogitabundiqueprotectis,
&'oc culti confilij habentur. Demiſſosanimo , &tacitos vitarememento
Quatacitum estſtumen,forſanlatetaltius unda. Fllicontramulta blaterant , &
interdumdedita operaali quiddefipientiæ allinunt dicacitatifue ,
utomnemastutiam, atque calliditatem aſe procul abeffe fuadeant : interim verò
quein alioseuomunt,vt vera accipiunturnonconficta;pro indeque altum
existimationi demorforumhominum vulnus infligunt. Noui quendam,quicum
liberèadmodum de alijs, &inalios diceret specie dicacis quidem,
atfimplicis,aper tique hominis,a prudentibus tamen aliquibus virisprocal lido ,
tectoque homine habebatur ; & adobtentum fimpli citatis accipiebant .
Deducamus hinc, proponamusque ca nonem . Summoperecauendam
eſſeinfidiofamfimplicitatem,quam Canon, dari vidimus . Methodus
detegendarumfictionum, acfimu lationuminfuacapita distinguitur. CaputQuartum .
§. Primus. Enumeratcapitavniuerfalia. GGREDIAMVR
nuncadfallacias,acfimulationes,diſſi
Amulationesquedetegendas.Idpramonendofolidiuinoocu lo effe eas verè, clarè
apertas anobis auteconijci,&proba bilitantumconiectura poßeindagari. Qua
verò viahumana Υ 3 conie 342 Deconiect.cuiufquemorib.&c. coniectura in
occultaadeo veritate inueftigandaprocedat, di ſtinguamus.
Cumfititaquefimulatio,acfictio,dequanúcagi mus, velamentumquoddamobtegens vera
animiſenſa, vel velamentum ipfumaliqua ex parte perlucetacutis mentium oculis :
&hocest primumfimulationis detegendecaput; vel adducituripfemet, quifingit,
ut animumfuumdetectafimu latione aperiat . Eftquefecundum caput methodi,
velneutra viainceditur;fed exqualitate perſoneagentis, &eius,qui cum
agitur,coniecturafumitur. Nempesiveteratorfit, qui agit , ac loquitur;
nosquealiàseum pro veteratoreagnoueri mus,facilècredemus,tumetiamfingere;
præfertimfifimula tio tum ufuipoffitillieffe: pariter cum perſona ,qui cumagi
tur,fitaliquamagna potestas, Princepsfcilicet, autſummus Magistratus,
autidgenushomo,quiplurimum obeffe,&pro deffèpoßit , coniectabimus aliquam
facileimmifcerifimulatio nem adpromerendum eius amorem . Triaergo funt methodi
capita,quæfubdiuiduntur, utnuncfubdiuidemus : at quod tertio loco
numerauimus,nuncprimum caput , &quodpri mumpoftremumfacientes. §. Secundus.
Subdiuiditurprimumcaputmethodi. PRIMVM ergocaput
exqualitateperſoneinduaspartesſe catur, proutduplexeftperſona, que agit
,decuiusfimulatione Andr.act. 3.fcen.4. ambigitur, tea,cumquaagitur.
Perſona,quæ agit, & que dicit, velfallacijs vticreditur ex communi
aliquaconditione, velexpeculiari, excommuni,velutinunc aulicosfimulatione
uticredimus . Serui penes Comicumin eademfuntnaui . SIM. Ego dudumnon
nilveritusfumDane, abste, ne faceresidem , Quodvolgusferuorumfolet,dolis,ut
medeluderes. Реси LiberNonus. 343 Peculiaris verò conditioperſone,
exquafictionem,acfimu lationempræfumimus, eſt,ſi veteratoranobis fitaliàsdepre
henfus expropenfione , veladfcititio more . Simo,idem penes
Comicum,Dauumcredebat exhabitufallacijs uti. Simulfceleratus
Dauusfiquidconfilij Habet , conſumatnunc, cumnihilobfintdoli. Ratione
veròperſone, quicumagitur,nedumcumprinci pibus,
magnisquepoteftatibusfimulanthomines ,fedetiam cumperdite amatis,atque cum
illis,in quorummanusunt,que vehementer defiderant. Inops adulaturdiuiti ,
amator ama te,idemquedealijs . §. Tertius. Subdiuiditurſecundumcaputmethodi.
SECVNDVM caputest, cum adducituridem,quifingebat adveritatemdetegendam:
adducuntur veròhominesadindi candam veritatem,velſuafione, adquamblandiciæ redigun
tur,velpenis, utquæftionibus, &tormentisquafitorescri
minumexprimerenitunturareis peccatorumconfeffionem : ad bacreducunturmine,
velpremijs,adquepollicitationesredi guntur. MutiuspenesLiuium videturbeneficio
victusreue- Lib.2. lafſe Porfene coniurationem. Tum Mutius, inquit,quaſi
remuneransmeritum.Quandoquidé,inquit,eftapud tevirtutihonos, vtbeneficio
tuleris a me, quod mi nis nequiſti trecenticoniurauimus Principesiuuen
tutisRomanæ, vtin tehacviagraſſaremur: meapri maforsfuit. Cæteri,vtcuique
cecideritprimò quo adteoportunum fortunadederit,ſuoquiſquetem poreaderit.
Solorumcruciatus, &premijinhocipfopropo fito Tacitus meminit :in
coniurationis enim aduerfus Nero Υ 4 nem 344 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
nem detectione dicit , cruciatu , ac præmio omnia eſſe peruia . Postremoloco
vino , & ebrietate victi verumaperiunt animifenfum . Horatius .
Dicunturreges multis urgereculullis , Ettorqueremero, quempertentarelaborant,
Anfitamicitiadignus . EtTheocritus in vinoueritatem eßedicit. Dalidaa Sam pſone
expreffitarcanumfortitudinisfuæ,nonblăditijs,fedmo lestiaperpetuagannitus,t)
garritus ad aures . Sacrafcriptu ra,rem apertèdesignatlib.Iudic. cap.1 6.
verbafunt . Cum quemoleſtaeſſetei,&permultosdies iugiteradhere ret,
ſpatiumadquietemnon tribuens,defecit anima eius, &ad mortemvſque laſſata
eſt; tunc aperiens veritatemei, dixitad eam,&. 6. §. Quartus .
Diuiſamembrainſua prin cipia reducuntur . Si veròplacetquatuor eiufmodi modos
philoſophandiin Juaprincipiareferre,itaprocedemus , utfecretum prodatur,
duofaciunt,impetusanimiadſenſaſua aperienda, & imbe cillitas virtutis ,ac
facultatisſeſecobibendi. Impetumagno erumpere velle,que intusin animo condimus,
quiſque in Eunuc. act. terdum inſeipfo experitur, ut non iniuria ille
Terentianus 3.fcen.5. Ephebus. Iamneerumperehoc licet mihigaudium? Atprudentes
,grauesquehominesfeipfos cohibent,quodfi visſeſe cobibendi fit imbecilla , vel
imbecillaredatur , tum exhoc quoque capitefecreta produnt animi. Impetus erum
pendi LiberNonus. 345 pendi prefertiminest incalefcente animo ,fcilicet
incalefcente primoſenſorio,utaffectus calidi apertifint,ira vehemens,cu
piditas, &idgenusalij . At laxaturuis cohibendi animumab affectibusfrigidis
,timore , &dolore; hac itaquerationetor menta, & mine
adfecretadetegenda conferunt. Atpremia, beneficiaque ,
&pollicitationesexprimacauſa. Voluptas , t calefacit, laxat, ut rutraque
ratione arcana animiprodat : ebrietasparitertum calefacit,tum diffoluit vim
omnem animi ſeſecohibendi.Atfuafio altiusprincipium petit,nemperatio nem,t)
voluntatem, quæ velitſeſeaperire. §. Quintus. Subdiuifiotertij capitismethodi .
CAPVT tertiumerat,cum velamenfictionis perlucet: diftinguitur
autem,velenimtotum velamentumperlucet,vel cumfitfuapte natura imperuium,
aliquainpartedifrumpitur: perlucet verò velrationetenuitatis,velratione
cotrarietatis: diſrumpitur autem, velerumpente affectu, velaccidente,aut
Subsequenteeffectu . Singulaspartesfubfiguremus. §. Sextus .Cumvelumex
tenuitateperlucet. QUONIAM ergovelamentumfictionistriplexeſt,vel enimconfiftit
in vultu, velin oratione, velinfacto:fingula percurramus. Velamentum
vultustenueest,cummeſti,v.g. letitiamfimulant vultu ,ſedleuiter adeo , ut
meſtitiafacilè Subluceat. Perlucebattimor,&confcientiapeccatiAntiphonis
inprimo &fecundoeiusuultu,licèt nonaqueinfecundo, atin tertio
occulebatur.-- ANT.Voltumcontemplamini,hem, Satin' fic eft ? Ge.Non. ANT.
Quidfific. GE. Prope modum. ANT.Quidfific. GE. Sateft. Velamen Phorm.act.
1.ſcen.4. 346 Deconiect. cuiufque morib.&c. Velamentumautemorationistenue
est, cumfrigidaest,re miſſavé verborum affeueratio , vel negantis , vel
afferentis aliquid . Frigidenarrantiſe a quopiam verberatum nullam
fidemadhibebat, velſe adbibere fimulabat Demosthenes : at concitatius iam &
impenfiusiniuriamfuam attestanti,ſetum credere dixit . Remiſſaquoque petitio
docet negationem, ut 5.fcen.1. nempenesComicum . Eunuch.act. dicitur . At
perplexa oratio multo magis detegitfimulatio THA.Pergin'fcelesta
mecumperplexèloqui? Scio, nefcio, abijt, audiui,egononaffui.
Noniftucmihid:Etura aperte esquicquid est ? Penes aliquos Iurifconfultos
vacillansoratiopro indicioad torturam habetur,ut refert Emer.
inDirect.Inquifit.3.p.q. 61. &Clarusinprax.criminal queſt. 31. nu.27.
atcertèeft indicium adcapiendum, atque adferuandumin carcereextr.de Lib.7.
tica. penis,cap.fuperbis. PenesquoqueQ Curtium concio extre pidatione,
reputauit reum Lyncestem Alexandrum . Nulli, inquit, erat dubium, quin
trepidatio confcientiæ in diciumeffet, nonmemoriævitium . Cum veròinfacto
confiftit velamentum ,perlucetipfumquoque interdumex te nuitate, veluti , quos
memorat Iuuenalisſub adulteri aduen tūfolitos
effefubitoſecorreptosfomnofimulare,utque isdicit , Vigilantiſterterenaso
utcoramse uxoresliberius contrectarent ; ratione contrarie tatis, cum
velamentumfictionis nimis artificiofum est, af DeartePoe fectatioeluceat:
talequippiam est illudHoratianum de menda ci laudatore . Clamabitenimpulchrè,
benè, rectè. Pallefcetfuper bis etiam,flillabitamicis Exoculisrorem:faliet,
tundet pedeterram , Utqui LiberNonus. Utquiconductiplorantinfunere dicunt,
Etfaciuntpropeplura dolentibus exanimo; fic Deriſor veròplus laudatore mouetur
. §. Septimus. Cumdiſrumpiturvelum . 347 DISRVMPITVR autem velum, vel erumpente
affectu, utdiximus, velaccidente, velſubſequente effectu; cum affe Etuserumpit
maiores diligentia , & attentioniseget , cum in eodem inftrumento quod
affectum aliquemfimulat , contra rius,veruſque erumpit; &nonadeo erumpit ,
uttotamfimu lationem auferat: fi enimperfeuerante adhuc velo fimulati af
fectus, verusperpartememergat,ſagaciopus eftoculo,() in Structo, utinterfimulationis
nubes veritatis radius dijudice tur. Dico autem, velutifi affectus
amorisfimuletur vultu, at ineundem vultum erumpatodijradius interfimulationem
adhucperſtantem amoris; autfimuletur affectus oratione,& oratione
eademinterim contrarius elucefcat affectus . Pariter fifactofimuletur,
&facto eodem aperiatur; opus infingulis his cafibusestmulta attentione ,
&perspicacia. Facilius di gnofciturfimulatio, cum oratio , & vultus
apertèpugnant, veloratio, &factum, vel vultus,()factum. Namsi ve ritatisfignificatio
per tranſennam elucefcat,parestcumfupe rioredifficultas . Pugnabat
vultuscumoratione CremetispenesTerentium, Eunuch.acr. qui cumſe audacem
verbisprofiteretur , Egoformidolofus? nemo eft hominum,qui viuat minus . at
vultupraſeferebat timorem .-- TH. Attollepallium . Perij,huic
ipfieftopuspatrono,quemdefenſoremparo. Pugna 4.fcen.6. 348 Deconiect.
cuiuſquemorib.&c. Pugnabat,iudiceElyſa,oratio Ænee,fugamadornantis, vultus;
cum enimorationeis amoremprofiteretur. NecmememinißepigebitElyse, Dum memoripfemei,dum
ſpiritushosregetartus. Atnecingemuit fletu Elyſe, nec flexitoculos, neclachry
masdedit, utilla ipſa obiecit . Numfletuingemuit noſtro ? Numluminaflexit?
Numlachrymas victusdedit? Interpretabatur itaque vultum pugnare cumoratione.At
Afinar.act. pugnabatfactum cum orationeexfententiaPhilenijPlauti 3.fcen.3. :
na, cum Argyrippusamatorſaluereeamiuberet, &abiret. PHIL. Saluere
meiubes,quoitu abiensaffers morbum? Sedcertèpugnabat oratio Ezelını Romani
cumfactis;dice batſe Patauium expurgare velle , ) optimosquoſque ciues
occidebat . Pugnarent vultus ,&factum,ſicontractafron te,&auerſo vultu
quisarctèhominemamplexaretur:factum, fiquidemmagnamfignificaret
dilectionem,atvultus animi alienationem. Hæcitaquecumpalam
repugnantſignificationes affectuŭ: at cumtectè, &pertraſennam fignificatio
veraerumpit,in telligemus ſuo poftea loco , interim breuitatis caufafuppri
memus. §. Octauus . Cumdiſrumpitur, aperiturqueſimu latio ex
affectuſubſequente. Атfimulatio aperitur ex effectuſubſequente interdum Ut
velamenfatis perse denſum,et opacum difrumpatur. Simulatio Lodouici Sfortiadum
prætendebat adminiftratio nem dictionis Mediolanenfis in gratiam nepotum
exfratre arripere,detectafuitcum illisexclufis, eamfibi, &filijsfuis abIm
LiberNonus. 349 abImperatorepetijt, & impetrauit . Proditorumfimulatio
nesadexitumadducte omneshac ratione aperiuntur. Sinon
finxitequumagręcisrelictumdonum effefatale Minerua ,
Sequentinocteexitusfraudemdetexit . Arduusarmatosmedijsinmenibusastans
Funditequus; victorque Sinonincendiamifcet . Primum caput continet
detegendafraudisexqua litateperſonaagentis, cum veteratorfue rit. Caput Quintum
. §. Primus. Veteratorisdiſtinctio , & canon .
SINGULAiamcapita,quebucuſquedistinximusdetegen dæfimulationis, diffimulationis
véprofequamur,ſuoscui quecanones aßignaturi . Primumitaque eratex qualitate
perſoneagentis,cumhomo veteratorfuerit. Veteratoralius apertiorest, quiſcilicet
interdumiactatfallaciamfuam, &in Uniwersumdolofam viuendirationemcommendat
. Aliuste Etus, qui speciefimplicis ,ac veracisdecipit pro utilitatefua .
Adhuncfecundum veteratorem detegendum multafcribit di
gniſſimaſcituPlutarchusinlib. deadul. & am.difcrim. Exem plumprimi
ueteratoris exprimiturin Memnone aXenophonte in lib. 2. de
Cyriexpeditioneincalce. Verbafunt inter alias , Memnõiactabatpoſſeſeomnesfallere,falsűfuadere,
et amicosilludere. LodouicusSphortiadictus Morusexho- Guicciardi
rūnumerofuiffevidetur,quidumprudentiaipſeſuaminterdum celebraret dareſepoſſe
verbacunctisprofiteretur . Simulatore iam, ac veteratore diuiſo communiscanonſtatuatur
. nus. Hominisfimulatoris, ac veteratoris dicta ,etfacta inter- Canon. pretari
350 Deconiect.cuiufquemorib.&c. pretari debemus ex utilitate eiusnon ex
verborum,facto rumvéſignificatione . Totamrem unico exemplodeclaremus.
2.annaliū. Tacitus b. Germanicus eoredegerat Germanorum vires , ut unius ad huc
annibello eos debellarepoffet. AtTyberius cui tanta glo ria
Germanicifufpectaerat , multa obtendit , utabello ipfum abstraheret , primum
monituquietiorum confiliorum,deinde oblatione Confulatus; demum rogando, ut
aliquid materia re linqueret ad imperatoriam lauream Druso. At Germanicus
SimulationemTyberrijnouit; nam, vttraditTacitus,Haud, inquit,contatus eftvltro
Germanicus,quamquam fin giea,ſequeperinuidiam parto iamdecori abſtrahi
intelligeret. . Secundus. Vſus canonisfeculohocexpo nitur,&reprehenditur.
Hocfeculocanonhicaliorumdicta,acfactainterpretan diexeorum vtilitate adeo
inualuit, utquafiomnesfintfimu latores; quafiomnes exelectioneagant,
&confultatione, non autemfepeexaffectu, &perturbatione; &demumquafiom
nes, quodfibi utilius eft, exactè cognofcant, interpretamur omne dictum ,
&factumex rutilitate dicentis , &facientis,
utexfine,nullaetiamhonestatis habitaratione. Sumoautem vtilitatempropriè,
uttertium eſt membrumboni in commu ni, quodtrifariam diuiditurinhonestum,
vtile,iucundum , quomodoetiaminRhetoricisfumpfit Aristot. cumillam Statuit
finemgeneris deliberatiui. Haccpea interpretatio exregula corruptadominandi,
quamItali vocamus, ragiondi Stato; quamnuncnedum Principes, &ciniles homines,ſedſtratores
fto. In1. deIusquetractant ; ipfam definiuitfubalio tamennomine appo fitiffimè
Plato . Vtilitatem potentioris . Vnamquamque ergo LiberNonus. 351 ergo actionem
interpretanturex utilitate,quam affert,faltam tanquam exfine . Non est itaque
eiufmodiinterpretatio adhibenda , nifi cum Canon.
factum,dictumvéhominisfimulatoris , &callidifcilicet uete ratoris cenfemus,
utenimfimulatorfingit,ut callidus,nonfubi toaffectu,sedprouiſa ratione
utilitatisfuæducitur . Vndefihomofimplex, &apertusfuerit, nonest tanquam Corellariu.
exfimulatione accipiendaeius actio . Si etiam conftet ex affe
Etuimpulfumegiſſe, noneft interpretandaquafi ex prouifione utilitatis
proceffèrit : pariterfifit imprudens . Quisenim, imprudentibomini
tribuatfagacem cognitionem utilitatis ma ioris ? Atfi viroptimus , &fanctus
, exhoneſtare, non ex utilitate ab honestateſeiuncta est exponendumfactum ,di
Etumuéeius. Cumtamencauſaſimulationistantùmexcefferitperſongfim Exceptio.
plicitatem, ut uixullafit interillasproportio, homo apertusfi mulat,uelquinfimulet,
dubitarelicet. Mariusuidetur exfui naturapotiusapertus , quam ueterator ,
attamen tantumineo potuitpotentiadefiderium,utcum uiſaillifitpotentiæ ratioid
exigere, turpiteromnes deceperit , uelutiin negocio Saturnini, legisque
eiusnobiles, acSenatum; demumetiam Saturninum fefellit. Plutarch. in vitaeius.
Secundumdetegendafimulationiscaputexperſona, qui cumagitur. CaputSextum . §.
Primus . Quimaximètimetur, enixèhonoratur. ECVNDVM perſona, qui cum agitur .Hec
Sanècum potestatem magnamobtinuerit , prafertimquefi Valde 352 Deconiect.
cuiufquemorib &c. valde timeaturſempercumfimulationeeam adimus, laudan
do,honoresque, acreuerentiæfigna multò maiora exhibendo, quàmfit
verèſenſusnoster. Romani peffimos Imperatores quippe quos maximeformidarent,
diuinis uſque honoribus viuentes coluere; atoptimosprincipeshonoribus
humanis.Ve InPaneg. rumestilludPlinij. Ingeniofior eſt enim ad excogitan
Traianodi to. Canon. dum(honores t) laudes) ſimulatioveritate, feruitusli
bertate, metus amore. Domitiano Statuas aureasinter Deorum Statuas
tanquamDeopoſuerunt. Traiano ereas in terStatuas hominumdicauere;fedbas
duraturas,illas breui excindendas . Sititaquecanon • Quaadhonoremdicimus,
autfacimus potentiorumhomi num, quospræfertim valdetimemus, velquorum odium ma
ximèpræcauemusaliquemfimulationis gradum maiorem, mi noremuéincludunt: maiora
enimfunt,quamquedicenda,aut faciendapro eorum meritiscredamus. Interdumquenedum
minorameritahonoratorumhominum,ſednulla credimus: im mo velmaximisopprobrijs,
&penisdignosreputamus. Cum ponebant Statuas aureas in Templis
Domitiano,credebanttum Romaniinquinaricultum Deorum . Totaquearea (inquit
InPaneg. Plinius)hinc auro,hincargento relucebat, ſed po tius pollicebatur ,
cuminceſti principis ſtatuis per mixtaDeorumfimulacraforderent. Velergodebemus
credere, contraquamſignificetursentiri, &reputari; velfal temmultominus .
Att.epift.13. §. Secundus. Praxim continet . CANONEM
nonadmodumdifficilem,breuitamenpra Lib.2.ad xiillustremus. CiceroCefarem
obfecrat, expulſoiamPompeio ex Italia, uteiustamendignitatemtueripoffèt
earatione,quòd COS LiberNonus. eosduosdelegerit,quos
præcipuècoleret,quibusqueeffetami 353 ciffimus, verbafunt. Sed, vt eotempore
non modò iple auctor dignitatis tuæ fui,verum etiam cæteris auctor ad te
adiuuandum; ficmenuncPompeijdi guitasvehementer mouet;aliquot enim funt anni
cumvos duos delegi,quos præcipuè colerem, & quibuseffem ,vti
ſum,amiciffimus. His verbispa
remergautrunqueamorem,&obferuantiamprofitetur: ve rumexcanone,cum
epiftolaſcriptafit ad Cefarem armate nentem,&victorem, interpretaridebemus,
minus Cesarem aCicerone obferuatum,quàm Pompeium ;quam interpreta tionem
resipfademonstrat : in ijfdem enimadAtticumepiſto lis nonfemel declaratſe
Pompeianum, utdixerit , etiam malleſecumPompeio vinci,quàmcumCefare vincere. At
de excedente Studio in Pompeiumfupra dixi, interim adde epist. 9. lib.8.
itidemadAtticum,cumde Pompeio dixerit. Et mehercule, quamuis amemus Cn. noſtrum
, vt &facimus,&debemus, &c.DeCefarefubijcit, Sedhoc τέρας horribili
vigilantia , celeritate, diligentia eft; monftrumfcilicet ipſum vocat.
Veterator autem aliusapertioreft, quifcilicetinterdumia- Appendix. )in
vniuersum dolofam viuendira tionemcommendat; aliustectus,qui ſpeciefimplicis,
ac ve Etatfallaciamfuam, t racis decipit pro utilitatefua. Ad huncfecundum
vetera torem detegendum multafcribit digniſſimaſcituPlutarchus inlib. deAdul.
+) Ami.difcrim. Exemplum primi veterato ris exprimiturin Memnone
aXenophonteinlib.4.deCyri ex peditione incalce . Verbafunt. Memnon iactabat
poſſe ſeomnes fallere,falfumfuadere, & amicosilludere. LudouicusMorusex
borumnumerofuiffe videtur,quidumGuice.lib.: pruden Z 354 Deconiect.
cuiuſquemorib &c. prudentiamipſeſuaminterdumcelebraret,dareſepoſſerver ba
cunctisprofitebatur . A T ertium caput Methodi,ſcilicetperfuafio exponitur.
Cap. Septimum . CCEDAMVS adeammethodipartem ,queanniti turfimulationem ipſum
adducere ad vera animifen Saaperienda . Quatuor erant eiufmodipartismembra,quo
rum primumperfuafio. Hecautemcumſemperex bonodu catur, (eaenim ratione, quamque
rem perfuademus ,dum bonam ostendimus) velex honestoprocedit, velex iucun do,
vel ex utili . Ex honeſtoquidem, utcum iudices reos ad veritatem
detegendamhortantur,eoquod ius id,fasque poſcit: hac etiamfuafione uteretur,
fiquis Theologicum id 2. 2. q. 69. dogmaadhiberet, quodpenesD. Thomamlegimus .
Etideo art. 1. ſi confiterinoluit veritatem, quam dicere tenetur, vel ſi eam
mendaciter negauerit , mortaliter pec cat. Exiucundo autem, veluti fi cui ea
rationefuadeatur grauemaliquem affectum prodere , ut angor leuetur animi. At
exutili,fioccultidefiderij , ac votiad confequutionemſe quis operaturum, modò
illudnouerit, atteſtetur.Interdum non aliena oratione,ſedinteriore
meditatione,acconfultatione,per fuafio procedit. Legati Allobrogumſua ipfi
confultatione utiliora confiliafequuti coniurationem Catilina detexere. Sa
luftius ita remdefcribit. In altera parte erat æs alienum, ſtudium belli
,magnamerces in ſpevictoriæ : atin altera maiores opes,tuta confilia,pro
incerta ſpe cer ta præmia.Hæc illisvoluentibus,vicitfortunaRei publicæ . Itaque
Q.Fabio Sange, cuius patrocinio pluri LiberNonus. 355 plurimum
ciuitasvtebatur,remomnem,vti cogno uerant, aperiunt. Canonemproponamus .
Persuaderecuipiam, utarcanaprodat,exlocisperfuaden- Canon. dipendet,
quipenesRhetoreshabentur. Summaveròest, u velhoneſtumidtum,veliucundum,velvtilefuturummon
Stretur,ut aptius eritadmouendumhominem,cuiperfuadere velimus.
NutrixpenesEuripidemPhedra perfuadebat arcanam aperire animi
afflictionemexhonestate. Itaqueenarranshoneftior videberis . #prius ex
utilitate. Etfiquidemagrotasquidamarcanorum malorum, Mulieresbepromptefunt
adcurandum morbum: Si veròproferenda tibicalamitas adviros, InHyppo. lit. Dic,
utres Medicisdeſigneturhæc. QuartumMethodicaput. Pana, &quastiones quaque
adeasreducuntur. Cap. Octauum. §. Primus. Comminatio penæ ſubit lo
cumquæftionis. SVCCEDUNTpene,&questiones. Sumoautemhic penasinordinead
eruendam veritatem,utinidem cum questionibus nuncrecidant. Questio
enimaIurifconfultode- 1. itemapud Labeonem, finitur; Tormenta , &dolor
corporis ad eruendam squæstione veritatem . Subijcitetiamquæftionemextendi
adeam,quam fid ff. de iniu Gręci malam manſionem
vocant,fubquacarcerem,&famem reponitgloßa,cum aderuendam veritatemitidem
ufurpatur. Inverbo,di Verùmnonfolupena,fedcomminatiopena,cumfuerit inftans,
cunt. Z 2 commi 356 Deconiect.cuiufque morib.&c. comminatio,&
pengmagna,questionislocumfubit. Timo remfiquidem excitatmagnum: qui
affectusnonfecus ,acdo lorlaxatanimum, vimquecontinendiſecretum , atquearca
Cap.4.5.4. numanimiexoluit, utanteadiximus. Quamquidemcauſam eße, quamobrem
animumaperianthominesquestionibusfub rectifuum , præterea,quenos
adduximus,fignificat Sacra historia, ubideSampsoneloquiturloco antea
adductocap.4. S.3.ibi, Defecitanima eius,&admortemvſquelaf ſata eſt: tunc
aperiens veritatem,&c.penaitaqueeate nus
adveritatemeruendamfuffragantur,quatenusanimum laßant: quemeundemeffectum
præſtantmine instantes, urgentestimorem validum incutiendo. Timoremhuiufmodi 1
Lib.6. preualidumprefertim incutiebant tormentaexpofita coramreo
adipfumterrendum; exponebantenimfidiculas,eculeos,ignes, laminas,&
adfingulamembraexcogitatafingillatim tormen ta, uteaſpecieterriti
reifaterentur,quæiudicesexquirebat . Curtiusidem coramPhilotafactumafferit .
Tortoresin co ſpectu Philotæomnia crudelitatisinſtrumentapro ponunt : at aspectui
ipfe nonſuccubuit; fuccubuere verò Annal.libr. penes Tacitumin
coniurationeNeronis, Sceuinus , &Anto 15. nius Natalis. Et tormentorum
,inquit, aſpectum,& minas nontulere. §. Secundus. Non eſſeſatiscertam
confeſſionem, quætormentisexprimitur. : Ar licètpena,
&questiones,utlaßantanimumadde tegendam veritatem,
conferant,attamenſquitiainterdum ſua adducuntimpares dolori homines ad fatenda
crimina; que nunquamperpetrauere,ut mortefaltemseab ea mife ria Cho LiberNonus
357 ria liberent. Curtius dePhilota. Quia Philotas vltimis Lib.7. cruciatibus
victus,vera nedixerit,quæ facta probari nonpoterant,an falſis,
tormentorumpetierit finem, re quoquerecenti,cummagispoffetliquere, dubita tum
eft . SedLegislatoribusquoquefufpectaestqueſtionum files; unde ff.dequeſtionibus,l.prima,legimusbeca
Vul pianodicta. NoneſſeatormentisincipiendumD.Au guſtus conftituit, nequeadeo
fidemquæſtioniadhi bendam. Hæcibiproindequeinter Iurifconfultos id com muni
votoobtinuit, tormenta eſſeprobationemſubſidiariam; nempe noneßeadea
deueniendum, mſi infubfidium,cum aliæ probationes ceffant . Clarus in pract.
crimin. quest.64. num. s.quipostConradum eam effe communem DD.Sen tentiam
refert . : §. Tertius. Hocquæſtionum caputperſeparumeſſe accommodatum politico
homini, per redu tionemtamenquandampoſſevtileeſſe. VERVM nedumparum
certaestfides queſtionum,ſed etiammethodus queperillas tranfigitur
,parumaccommoda za politicohomini; ad queſitoresfiquidem , ac iudices crimi
numpotiuspertinet,&demum adillos, quiiurisdictioneuti poffunt aduerfus eum,
cuius veraſenſaquerunt. Heri in feruos exercere poterant, patribus quoque
infilios aliqua exparte patet pro iure castigationis , quod in eos habent :
verùmper reductionemin alios quoque nobisnonfubiectos quoquo pacto datur;
modòfintaliquade caufanobisobnoxij. Sampsonerat amore Dalide obnoxius; potuit
itaque illaiugi moleftiaexprimere abillo caufamfortitudinis ,quamomnibus Z 5
tegebat : : : 358 Deconiect. cuiufquemorib.&c. : Canon1. Iuuenalis. Canon
2. Annotatio. tegebat: idem eritfiobvtilitatem,velhonorisſtudium, velob
aliuddemumbonumfueritquisobnoxiusnobis. Sintcanones. §. Quartus. Canones
continet . QVEMCVNQVE aliquisobnoxiumhabetaliquainre potest hominemadduceread
detegendaſecreta animi,dum eumincommodeteain re,inqua habet obnoxium,non dando
fcilicet eam,velexiguèdando uſquequo veritatemdicat. Ca
nonpatetexijs,quedeDalidadiximus.Pariterfiduses, م
beneficusinopi,quemfubleuarefolebat,fubtrabat liberalita tis fuæadiumenta.
Itemfipotensbomo,acStudijs multorum cultusfubtrahatcuipiam
colentiumamorispristinaſigna, interiores admiſſiones , ut earatione
compellathominem ve ritatem detegere, omniſummota fictione; nam hec acriter
punguntſequaciumanimos. Quiddas,utCostumaliquandoſalutes, Utterespiciatclauſo
veientolabello? Ille metit barbam , crinemhicdeponit; amati Plenadomuslibis
venalibus. Quodquedehisdefideratis bonisdixi ,dealijsomnibusdi
Etumquiſquereputet . Si quis pariter quempiamobnoxiumin re aliquahabeat,
minisfubtrahendi bonum concupitum adigere eum potestad aperienda
veraanimiſenſa. いい 4 : Utpriorſcilicet
canondolore,bictimoreprocedit.Amata hocmodomulieres amatoresfibidetectos
redderepoßunt,etc. &principesaulicosfuosinterminationealioquingratiæ ſue .
Nontamen est prorfusneceſſariamethodus,vt conſtan tianonnullorumtormenta
vincit,ita etiam vincere ,atmul toma : LiberNonus.: 359 to magispotest minus
violentas expreſſiones,qualesfunt, quasproximèmemorauimus; tumqueexdolore,
tumqueex timoreprocedunt . §. Quintus. Importunas ſollicitationes ad hoc quoque
caput reduci. IMPORTVNA follicitatio, &repetita interrogatiofe
cretimoleftia demumſua potis eftexprimereſecretumanimo:
quiſquefecumreputet,inuenietfæpe animifecretanonfemel denegata,repetita
demum,& inftante petitione expreffiffe. Dalida verè videtur eiufmodi
importunitate viciffeSam pſonem,licètincommodatioinamore necteretur. Chremes pe
nesTerentium , repetitainterrogatione Menedemum inclina. Heaut. act.
uitadaperiendam caufamærumnefue; verumalio etiam Subiecto methodicapitearcanum
demum expreffit. Quidpof 1.fcen.1. fititerata , &demum importunapetitioexfactoBlafij
cum Daſio penesLiuium patet, etfi enimnonpertinetexemplum Lib.26.
adaperiendumanimiſecretum,tamen maximam vimipfius oftendit ,dumBlasius
amulumsuum, & studiofum puniri imperij importunitatefollicitationis ad
partem Romanorum traxit. Concludit eam narrationem Liuius. Nec Blaſius ante
abſtitit tam audaci incepto, quàm idem ob
tundendo,docendoque,quamearesipfis,patriæque ſalutariseffetperuicit,vt
præfidium Punicum (biau temNumida erant)Salapiaquetraderetur Marcello. §.
Sextus . Iudices,&quæfitores criminum hacvti arte, &c. IVDICES,
&quæfitoresfcelerum importunitateeiuf Z 4 modi . 360
Deconiect.cuiufquemorib.&c. modi interrogationumfatigant reos, eaque
unàſapeadcon fitendumadducunt; nammultitudine interrogationumhomi nes onerant,
eorumque refponfiones contrarias , &perple xas contendunt; indefatigati
,quiinterrogantur , & irreti ti,
cumſeſeexplicarenequeant,ſepenonhabentquidrefpon deant , &obmutefcunt. Sape
veritatem fatentur victiin dicijs , quæextorfit interrogandoiudex.
Suntaliquiininter rogandi arteadeoexcellentes ,ut reosfolis interrogationibus
adconfitendumadigant; nõnullosqueeiufmodi afecognitos re fertTranquillus
Ambrofinus deproceffuinformatiuolibroi. capit. 2. num. s. moleſtianempe
anguntur, & franguntur rei ; interdum etiam timorepeneanimo prouife.
Timorepe nes PlautumdefecitTyndarus obindiciumAriftophontiscon trarium enixè
affeuerantis , &ob interrogationes Hegionis heri. Aperittimoremfuum
Tyndarus . TYND. Pereoprobe . Quintuquiefcisdeierectumcor meum,acfufpendete.
Tufuffultas,egomiſer vixaftopreformidine.. §. Septimus. Non
eſſeprorfustutammodò enarratam artem . VERVM nequeprorfuscertafidesadhiberi
potest eiuf modi interrogandiperitia , utfcilicet, quicquidillaexreisex primit,
omnino verumreputetur. Siquidem videmusdifpu tandi peritosredarguere veriffima
quæquedictaminusperi torum,quosetiam (modolubeat)inrepugnantiamdictorum
adducunt . Quinquefunt, quæſopbistefibi proponunt, & nisi rectè ,
&fatèoccurratur,prestant. Redargutio,Fal fum,Inopinabile, Solęcismus,
&Nugatio. Ariftotel. 1.So phist. Elench.cap.3. Solertem ergo,& acutum
quafitorem adducere LiberNonus. 361 adducerehominem, etiamſi veridicum ,
&infonteminrepu gnantias, &contrarietates, ecquod mirum? Confequens ve
ròeft, utirretitus eiufmodihomo conturbetur ,atque contice Scat; deindeque
tormentorum metu,adque iam indiciafua perpexitatepræbuitiudici
,fateaturdelictum ,quodnunquam perpetrauerit .
Certèfiquainremediocritatemſequioportet (inomnibus Admonitio, autemoportetſequi
, nam omnis virtus ,omnisque actio virtutein mediocritate eft)inbac
præfertimfunctione ,quæ ex vitamnecemquehominumobiectamhabet ; immofubiectam,
est earetinenda. Velle ergoexfubtilitatenimianominis cele britatem
comparareadfeuitiæ exceffum tendit: negligentius contraquam parfit procedere ,
estcriminosorumhominum malitiam alere. Arripiat ergo iudex,acfibi proponatillud
Cleobuli Αρισον μετρον, ſcilicetoptimum efſſe modum; necnonHo ratijmonitum.
Rectius viues,Licini,nequealtum Semper urgendo,nequedumprocellas..
Cautushorrefcis,nimiumpramendo Litusiniquum . QuintumMethodicaput. Pramia. Cap.
IX. Qqueque §. Primus. Præmiorumtripartitadiuifio. VINTVM
Methodicaputſequitur,nempepramia, adpremiarediguntur. ExeploanteaSceuolę rem
illuftrauimus; nuncdistinguamusamplius. Premia ergovel datafunt, vel sperata,
velpromißa, velaliter. Premia alia data, aliafperata . Que veròsperata,
aliaexpromiffione Sperata, 362 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ſperata,
aliafinepromiffioneſperata. Quefinepromißioneſpe rantur,ego abfolutè ſperata
vocabo ; alia pollicitafimpliciter nuncupabo : atquehocmodo prior distinctio
tripartitaredibit . Premiorumdatorum, ſperatorumpromifforum. Obdatum
premiumreuelauitſecretumconiurationisPorfengMutius,& Vultureiuspenes
Saluſtium ,premioimpunitatisfufcepto,con iurationem Catilina detexit,
Poſtvbifide publicadicere iuſſus eſt, omnia, vtgeſta erantaperuit. Ob speratum
Milichius Neroni . QuadereTacitus. Namcum ſecum feruilis
animus(Milichus)præmiaperfidiæreputauit,
fimulqueimmenſapecunia,&potétiaobuerſabant, ceflitfas
&faluspatroni,&acceptælibertatismemo ria . Tamen &ipſummouittimor,quem
eiingeßit uxor,cu ius etiam confilium affumpferat, utfubiungit idem Tacitus.
Premiumpromiffumlocumhabet, cumdetectoprincipio,vel coniurationis, velalicuius
occultidelicti ad reliquumindagan dumpremia proponuntur reuelantibus . Hanc premiorum
pollicitationem refpiciunt illa verbaTacitiin commurationeNe ronis
iamfublucente, Cruciatu, aut præmio cunctaper uiaeſſe. Haceademarte ,
pollicitatione nempe premiorum, fiquisexulemauttraderet, autoccideret, addita
etiamimpuni tate (fiquioccidebat, auttradebatforetexul) SixtusV.maxi
mamexulummanum totam Ecclefiafticam ditionempertur bantiumdiſiecit, acperdidit
. Cicero, ut Saluſtius refert,mul tapollicendoper Fuluiam, effecerat,ut
Q.Curtius,dequopau lòante memoraui, confilia Catilinafibiproderet. 5. Secundus.
Depræmijsdatis,&quæad : eareducantur . ANTEA
premiorumcumadfecretadetegendain affectus, Utin LiberNonus.
Utincaufasredegimus;nuncpariterconiungamus eorumcon 363 fiderationem.
Premiaitaquedata voluptatemafferunt, cu iusrationeemollitusanimusfacilèaperitur,fuaqueeffundit:
ex eodemhocfontefit, ut veneriscomerciareddant concubitores fibi mutuòapertos :
exhibitaergoea voluptasinter data præ miareponendaeft; eſt enim
bonumquoddam,fcilicetiucundum, exhibitum,
&animüfufcipientiumſummopereemollit . Dym nus hac de caufa Nicomacho
exoleto coniurationem in Ale- Curt.lib.6. xandrumdetexit . Curiusconiurationem
, & confilia Catili- In coniur. neFuluiæ,quicumeratei vetusſtupri
confuetudo. Blandi. Catil. tiæpræfertim muliebres multum & ipfe poffuntob
volupta tem,quamexhibent,quaquelabaſcit animus. Multas mulier culasfolis
blanditijs abamatoribus intimaanimiſenſaextorfif fe,certum est; nam, ) in
maioraimpulere. AudiamusLi uiumdeprefecto præfidij Tarentipropenis .
Blanditijs, in quit, muliebribus perpulit eumpræfectumadprodi
tionemcuſtodiæloci ; multòmagisergopoffuntanimi ar canaelicere . Blanditie
quoque potentiorum , &præfertim principum, magnam
vimbabentadcommouendos,aperiendosquefibiani mos;
namlocomagnihonoris,proindequeboni prestantisha benturblandeaprincipeappellationes
, nedum a leuibus homi nibus,fedetiama grauioribus. Inaulaplures reperies prima
rioshomines,quosfibenignèprincepsafpexerit ,idipfiproma
ximohonore,ſummoquefortunebeneficiocomputent. Memi
nipotientererumClementeOctauo , adeoque Petro Cardinale AldobrandinoeiusexfratreNepote,
urgèreſeproceresEccle fiasticos, utabipfoinegreßibus,
regreffibusvéconspicerentur. Sedquid? Repetamus illud Tacitide Seianodictum.
Liber tis quoque,accanitoribus eiusnotefcerepro magni fico 364
Deconiect.cuiufquemorib.&c. fico accipiebatur: Agnofcithancblanditiarum vim
Plu tarchusinlib.deimmod. verecundia, utmulti , dumlaudan tur,
&extolluntur,labaſcantanimo,ſequefubmittant blan dientibus . Blanditie
ergolaxant,acremittunt animum,ut Annal.lib. multi idcircò blandientibusſeſe
totos aperiant . HacarteLa 4. verſus fi nem. tiniusLatiariscircumuenitpenes
TacitumTitum Sabinum ; laudando enim eiusconstantiam arcanum eius in Seianum
odium totum exprompfit. §. Tertius . Mirandum exponitur, etiam dolorem
voluptatishacinreinterdumnaturamſubire, &lachrymas præmij dati . MIRANDVM
estprimafronte,quodnuncexponam , etiam dolorem interdum voluptatis
naturam&vimfufcipe re . Repetendum autem est ex Aristotel. 1. Rhetoric.ap.
deiucundis,fletum , aclachrymas voluptatisfenfum include re, quodauctoritateHomeri
confirmauit . Sicfatusflendi cunctis immiſitamorem. Ratio veròeaest,
quodflendo, ac lachrymandodolorem ferèeffundimus, adeoque
animurnoppreffumleuamus,fiaffli Etumbominemcommemoratione malorumin lachrymas
conij ciamus, vixfieripoterit, utnonintimumaperiat animiſui. Confirmanturbec
exemploLatiaris,quod proximo §. tetigi Latiarismi mus:placetnunc
verbaTacitifubijcere. Latiaris, inquit, ia racalliditas. cerefortuitosprimum
fermones,mox laudarecon ſtantiam , quod nonvtceteri florentis domus ami cus adflictam
deferuiſſer; fimulhonorade Germa nico,Agrippinammiferansdiſſerebat. Etpoftquam
Sabinus , vtfunt molles in calamitate mortalium animi , LiberNonus.-animi,
effuditlachrymas, vinxitquæſtus, audentius iam onerat
Seianum,ſeuitiam,fuperbiam,ſpes eius : 365 nein Tyberiumquidemconuitioabſtinet.
Hacibi,at postnonnullahæcaliafubiungit . Eadem ille Sabinus,& diutius
quando meſta, vbiſemelproruperediffici liusretinentur. §. Quartus . Præmia
ſperata. : PRAEMIAſperata,acpromiſſaaggrediamur,duohæc ca pitanuncinunumconiungentes.Exaffectuautem,quemeiuf
modisperatapramiaexcitant,intelligemus,quæcunqueadipſa reducuntur,
interipſaquereponidebeant,inhocpræfertimne gocio.Atquisindubiumreuocet;
quincupiditatemſuſcitent? bonumenimnondumhabitum defiderium incutit, quem affe
Etumfpesacuit.Primoergolocoampledignitates, tſumme
diuitia,quebonaaPrincipeſperemus,auta Republica, ſperati boniapicemoccuparet .
Abeiufmodi præmijsmotus Milichus detexitconiurationemaduerfusNeronem,vt
vidimus:ijfdem motifuntLegati Allobrogum adconiurationem Catilinadete gendam;
queenimipfosdiu deliberantesin hancdemumpar temtraxerunt,fuerunt,utinquit
Saluſtius. Maiores opes, certa confilia ; pro incertaſpe,certapræmia. Atque
cunque etiam speramus , & defideramusapriuatis, eandem vim,maiorem,
minoremvéprodefiderijintentionehabent. Si amatapro conditione amoris pofceret,
ut amator penitiſſi mumanimiarcanum proderet, vix credo amatorem futu
rum,quinondetegeret quæcunquecommißaforentfideiſue. Inops item, fi
eademconditione offerreteidiues multasdiui tias ,facilè denudaretarcanaanimi.
Inops item confilij,aut confo A ! 366 Deconiect. cuiufquemorib &c.
confolationis, aut opis , fi ea offerantur, aperiet, que prius Heaut. act.
celabat . Penes Terentium Chremes Menedemum adduxit 1.fcen.1. nal. adaperiendam
caufamegritudinisfuæ poſtinſtantem,acrepe titam interrogationem , pollicendo
illiconfilium confolationem, &opemfuam. Atqueiftuc,quicquidest,fac
merutfciam, Neretice, ne verere, crede,inquammihi, Autconfolando, autconfilio,
aut reiuuero . §. Quintus. Iram etiam ,&quæiramconcitant, animum denudare
excodemfunda mento præmij ſperati. VTfuauisest ultio,itaboni
ſperatirationemfubit, cum Speratur. Hancob caufam ad explendamiram arcanumreue
lant multi,cum exea ultionemexpectant:ataffectuspræterea ire apertus est, velutianteaquoquediximus,
utipfaperfe aperiat animiſenſamagis etiam,quăcupiditas. Huiuseffectus
exěplumpenesTacitumhabemus, vbi SceuinusFenniumRu
fumdetexitiratus,quod,cumintercõiuratosipsequoque eßet, Lib.4. An-
ineostameaccerrimus iudexforet,utque Tacitus dicit,atrox aduerfus ſocios, quo
fidem inſcitiæ pararet,prodide runt ergoillum exira, & ob ultionem.
RemexTacitinarra tione intelligamus . Cæterum ,inquit, militaris quoque
conſpiratio nonvltra fefellit, accenfisindicibus ad prodendum FenniumRufum,quem
eundemcon Icium,&inquifitorem,nontolerabant.Ergo inſtati,
minitatiquerenitens Sceuinus, nemineaitpluraſci re,quàm ipſum;
hortatusquevltròredderettam bo noprincipivicem. Nuncetiam,quiartemtradunt
interro gandorum reorum,monent, ut reus adiramadducatur. §. Sex LiberNonus. 367
§. Sextus. Spesquoquegloriæinterdum ſecretaape ritexcodemfundamento . INTER
ceterabonagloriaetiam,cumsperatur ex occul ta veritatis enarratione, aperit
animiſenſa. Exemplumin Subrio FlauiopenesTacitumhabetur,dequohæcfcribitincon
iurationeitidem aduerfus Neronem . Dein poftquam vr gebatur confeffionis
gloriam amplexus interroga tusquea Nerone,quibus caufis ad obliuionemfacra
mentiproceſſiſſet. Oderam te,inquit, nec quiſquam tibi fidelior militum fuit,
dum amari meruiſti: odif ſe cepi,poſtquamparricida matris,&vxoris,auriga,
hiftrio, &incendiarius extitiſti . Affectusautemtum animum denudans
estcupiditasgloriæ, velſana, velinfana, ambitioſa. Queſitoresnunccriminum
pronosin ambitio nemanimosineundemaffectum promouentad eliciendam ve ritatem,
quadereinfraincanonibus. §. Septimus . Ebrietas. EBRIETAS quarto loco
numerabaturinter argumenta Suprac.4.5. recludendi animum . Quadere,præter
ea,quædiximus,Ho ratiushabet , Quidnonebrietasdefignat?opertarecludit. 3.
AtpriorPlato . Vinumlargius epotumineamlibertatem, Inprimode
&audaciamhominemadduceredicit, utintrepidèfaciat , dicat quicquidvult .
Exemplum veròpræteraliamultahabe muspenes SenecamdeRufo viroordinis Senatorij.
Verba Lib.3.d legibus. funt, SubDiuoAuguſtonondum hominibusverba ele fua 368
Deconiect. cuiuſquemorib.&c. fuapericuloſa erant, iammoleſta.
Rufusvirordinis Senatorij inter cenamoptauerat, neCefarfaluus re diret ex
eaperegrinatione,quamparabat,& adiece rat idem omnestauros
,&vitulosoptare. Fuerunt , qui illadiligenter audirent, vtprimúdiluxitferuus,
qui cenanti adpedesſteterat , narrat, quæ inter cæ namebriusdixiffet; hortatur
eum,vtCefarem occu pet,atqueipſeſedeferat. Energoeffectusebrietatis : quem
effectumcumoptimècallerentdelatorestemporeTyberijfermo Lib. codem
nemebriorumferuabant. VerbaeiuſdemSeneceprofero. Sub cap.26. 3.debenef.
Tyberio, inquit, principefuit accufandifrequens ,& penè publica rabies,quæ
omniciuili bellograuius togatamciuitatemconfecit: excipiebatur ebriorum fermo .
A Canonescontinet . CaputDecimum . Dcanonestranfeamus,quiexprecedentiscapitisdog
Canon1. 4 Declaratio. Ampliatio prima. matibuspendent. Sititaqueprimuscanon.
Preſentibonohominemafficere,fiue utilebonumfueritfi ueiucundum,ipſum
perfeemollitanimumaccipientis, &adſe ſeaperiendumdisponit; modòinstet,
quidedit ad arcanumali quodanimiintelligendum . Debettamen ,qui
arcanumanimicaptat, itadare , & ita querere, utnonideodediffe videatur,
nullaquealiade cau Ja, quam utaccipientisanimumdetegeret. Arsenimprouifa perit,
qui accipit (fi homo præfertim cordatusfit)fe cir cumveniri, nonbeneficioaffici
credit; undeobduratur potius animus,quàm utemolleſcat,potiusque obducitur,quàm
out aperiatur . Collatioboniid,quodnunccanonexprimit, magisoperatur, cum
LiberNonus. 369 cumbonumfuerit magis expetitum . Nempe diuitie homini egeno,
&cupidograta admodum : diuiti,&liberali non ad modum : immo neque
isforfan accipiet . Amatori blanditie mulieris amatepro felicitate erunt : at
alteri potius deſpecta , molesta . NonineptumfigmentumReginaldi, &Ange
licæ,quæ pulcherrima cumeffèt, t )amultisfummopereexpeti ta,a Reginaldo
aliquandodefpiciebatur ,immofaftidiebatur. Nafciturexampliationecanon.
Intribuendobonoaddenudandumaccipientisſecretum,opor Canon2. tetconijcere,
quidipfepræfertimdefideret,idquetribuere: nun quamautemdare,quefastidiat, &
contemnat. FrustraMef Sallablanditiascredebat Sulpitiefuas gratas effe,quas
intimè fastidiebat . IamnimiumMeſſallamei Studioſequiefcas;
Nontempestiveſapepropinque vie . Neque ergo militi librostribuere,
doctoriarmaconuenit, fedquequemqueviuant,acdecent. Tibullus. Hin. defidiofumhominemconijcerein
otia, ) luſus, &fua- Corellariu. nembufmodi vitam confert ad
retegendumfecretum ; & amatorem,fiamicaaggrediaturblanditijs;
ambitiofum,siprin ceps , authomopotens blandisappellationibus, dignationibuf
quehonoribusqueeiufmodiafficiat. Commouentpotiffimumbonatributa,fiabamato,
autobfer- Ampliatio uatodatore procefferint , v.gr.fia principe donentur, magis
fecunda. mouent, quamfiapriuato; &fiabhomine,quemfufpicimus,
quamfiadespecto; &fiabamataamator, vel ab amatore amata , quamfi ab alijs
quibufcunque acceperint. Sit ergo canon . Cum danturbona magna homini valdè
expetenti,ab ho- Canon3. mineque ergaquem magnafitreuerentia, vel magnus amor
Aa acci 370 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. accipientis eiufmodi donum, ut
donum, ut magna voluptate afficit,ita animumlaxat ,
acremittitadaperiendaſenſaintimaſua. Canonexampliationibusducitur,
&liationes ex antea dictis in cap.præcedente. Canon4. Canon5. Canon 6.
Praxis Pla tonis. Adintimos , &tectosdolorescuiufpiameruendos confert,
fieorundem commemoratione malorum recrudeſcatdolor, ut inlachrymas uſque
erumpat:pariterenimperos, & vocem doloridem erumpere nititur .
Patetexcap.anteced. S. 3 . Iniuria accepta,
velopinionesacceptaruminiuriarum,quas condimus animo ,facilèdetegentur,acerumpent,
fiearumcom memorationeinpræfentem iram,prefertim magnamconijcia mur. Patetcanon
excap. anteced. §. s. Vinograßariad denudandosanimosest viaefficax , modo
liceat . Ex§. 7. cap. anteced. Haceft
praxisaPlatonelaudatafubfinelib.1.delegibus detegendorum morum, eorumpræfertim,quipetulantia,im
pudentiæquefunt affines . Verba apponamus. Атн. Inijs igitur, quæperpefli
confidentes, audacesquemaxi mè fieri natura ſolemus , cogitandum videtur, vt
quam minimè impudentes,& audaces ſimus, fed contrà formidoloſi ad dicendum,
aut patiendum, autagendumquicquam turpe. CLIN. Ita videtur. Атн. Nonnehæcita
funt,inquibustales fumus , ira,amor,petulatia,inſcitia,auaritia, ſecordia;
&ad hæcilla,diuitiæ,forma,vires,&quęcunquevolupta tis ebrietatequadam
hominesamentesfaciunt? Ad horum omnium leue,& innocuum periculum fa ciendum
inducendamque exercitationem ,nullam habemusvoluptatemcommodioréea,quæpotione
moresexaminat,ſi modòprudens quædam cautio adhi LiberNonus. adhibeatur.
Videamus enim. Duri,&agreftis ani 371 mi, vnde iniuriæ millepullulant,vbi
experimentum caperetutius fit: in commercijsnè, quævel maximè
ingeniumdeclararevidentur, anDionyfij ſpectacu lis , autvenerea inreanimo
ſuccumbente,vtmores alicuius in periculumvel filiæ,vel filij , vel vxoris pu
dicitia expoſita probes?Equidemſi infinitacomme mores, nunquam inuenies,in quo
per iocum fine omniprorfus periculo ſpectare ingeniafic vtin vi nolicet.
QuaderenequeCretenfes, nequealiosho minum vllos dubitaturos vnquam putamus,quin
huiufmodi morum examinatio conueniens fit, ac præcæteris facilis,tuta,breuis .
SextumMethodi caputaggreditur, cum velamen tumperſeperlucet . Caput Undecimum.
NVNCſextummethodicaput aggrediamur,cum vela mentumperlucet: duas
hocpartescontinebat; cumtotum Suapte natura perlucet, & cumfuapte natura
imperuium aliqua inparte difrumpitur : primam partem repetentes,ni hil
eft,quodfuperius dictis cap. 4. §. s. adijciamus præterca nones.
Remiſſa,acfrigidaſignificatio morisautaffectus, quem Canon1. pratendimus,fiue
orationefignificetur,fiue vultu ,fiuefa Eto ,fictionem,fimulationemvéſapit.
Canonisdeclaratio,ac ratioexdicto cap. 4. §. s. patet. Exciperetamendebemus
,niſiremiſſaſignificatioexhomi- Exceptio. nis natura, morevéfuerit, v.gr. vir
grauisbreui oratione, immotoqueplerunque vultu,quefacturusest,fignificat. Ro Aa
2 tolan 372 Deconiect. cuiufquemorib.&c. tolanduspenes Areostumpaucis
verbis operamfuampollici tus est Olympie. Inparoleconleinonfidiffuſe , :
Chedinaturanonne uſauatroppe. Socrates eodem vultuſecunda,&aduersapertulit;
immo InPhed. Canon2. Exceptio. Canonisre calicem venenibilariter , &
afpectueodemquoceteraaccepit. Platohisconfirmat verbis. Socrates verò hilariter
ad modum,oEchecrates,accepit, nihilomnino com motus,nequecolore,nequevultu
mutato,fedquem admodumconfueueratillumTaurineafpiciens. In naturaergoadmodumremiſſa,autinſummagrauitate,magna
nimitatevécanonnon uſquequaqueretinendus. Nimiumartificiofa,
affectataqueſignificatio affectus , aut morisfictionis,acfimulationisest
argumentum. Canonisde claratio,&confirmatioex §. eodem s. cap. 4.habetur.
Atexcipitur canon,cum moscommunisgentis, velpe culiaris
perſoneineamaffectationemfuaptenaturadefcendit, verbigratia,nunc Neapolitani
vehementiconatu, 20 cis , et vultus , &manuum,ac reliqui corporis ad expri
mendaſenſaſua utuntur: ex earufufit , utque affectata fignificatioinalijs effèt
,inipfis nequaquamfit . Suntetiam perſonealique,queeandemexpreffionis
affectationemex mo re contraxerunt . In eiufmodiergo hominibus immodicusfi
gnificationis conatus , non preſentem fictionem,fedpotius propenfionem
adfingendum indicat canonem , ergo restrin gamus.
Cumhomo,quinequeexcommunimore,neque exſuoestin Arictioalte- fignificandi
conatuimmodicus, nimisartificiofa,acaffectatafi gnificationeaffectum, moremque
prætenderit,iustamfimula tionisfuspicionem affert. Affecta : LiberNonus.
Affectationem eiufmodiindicant illaPerfijinprimaSatyra 373 in admiratione
verfuum aNeroneforſan prolatorum . Etnatalitiatandemcumfardonychealbus,
Sedelegens celſa, liquidocumplafmateguttur Mobilecolluerit ,patrantifractus
ocello, Hicneque more probo videas, neque voceSerena IngentestrepidareTitos,
cumcarminalumbum Intrant,&tremuloſcalpuntur ubiintimaverſu. Etpostea 1
Laudatur; bellumhoc. hocbellum? anRomuleceues? Declarandus veròeſtcanon;
nedumenimaffectatioconfi- Declaratio ſtit iu exteriorepronunciatione,atqueingestibus,fedinfignifi
catione orationis,atquein actioneipſa . Nempecũomniafacta,
dictaqueſocijlaudatquis,acfufpicit,affectatio illaest, &fi
Etum,acfimulatumamorem,non verumfignificat: nemoenim est, quinonin nin
aliquareoffendat . Quiomniaitem amicidefi deriaapprobat;
omniaeiusdicta,factaquetumadmittit,tum imitatur,affectatèſegerit, estque
eaaffectataoratio, actioque, fimulqueidcircòfignumamorisnon veri , &
adulatoris,non amici, utPlutarchusdocetdeadul. &amicidifcrimine.
Quitamencanonaccipiendusprovero,utplurimum,fecus Exceptio.
enimpoßeinterdumeousqueprogrediamorem,utexcecetpror
fusamantemergaamatum,omniaqueeiusdista, &factapro
rectisrepræfentet,faterioportet, &patetetiamex iamdiftis,
&infradicendis; eft tamenis amorrariffimus,preterquamin Lib.feq.ca.
furoreamatorio, venereoque. Caterumenimetiamfiadagio 14.9.3. feratur, Suum
cuiquepulchrú,&fuusrexreginæpla cet; tamennoneousqueidprocedit, ut
nonetiaminliberispec cata agnofcamus, &caſtigemusinterdum, utdogmaPlutar
chiiure poffitpaffimin hoc coniecturalinegocioaccipi. Aa 3 Sextum 374
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Sextum idem methodicaputcumerumpitaffectus.
Caput Duodecimum . PARS aliaeiuſdemſexti capitismethodierat,cum affe Adelph.
act.4.fc.5. Etus erumpit. Erumpit veròis vel voce, velvultu, velfacto.
Erupitaffectus pudoris vultuÆſchinipenesTe rentiumfingentisſeforesnonpulſaſſe;
undeibi Mitio. Erubuit (inquit)faluaresest. &lachrymis. Mitioibidem .
Atdoloramiße, utcredebatPamphile,erupit vultu,-Quidlachrumas?
Comprimebattameneum dolorem Æſchinus : at erupitidem dolor voce,dumſeperijfſſe
inuictusexclamat. MIT. Hacvirgoorbaestpatre:
Hicmeusamicusilligenereeftproxumus: Huiclegescoguntnuberehanc. Æs. Perij. M.Quideft?
Æs.Nil:recte:perge. Atmulto magisinillis verbis enituitdolor eius,& ira
cundia . Æs. Factuma vobisduriter , Immifericorditerque,atqueetiam (ſiestpater
Dicendum magisapertè) illiberaliter. Eaoratiotamacris denotat
hominisangorem,& iracun diam,quantanon effet nataex alieno,
&dealienonegocio, vt ipſe tumfimulabat. At Clitiphonis amor in Bacchidem
erupitfactis,quæilli obiecit Chremespater. CH. Vidin' ego
temodòmanuminſinumhuic mere triciinferere. §. Pri LiberNonus. 375 §. Primus.
Canonescontinet. VERIVS est inditiumaniminota erumpentis affectus , Canon1.
quàmfignificatio contraria , quaexpropofitoobferuatushomo Utitur.
NempeimmiſſiomanuumClitiphonisinfinumBac chidis verior fuitfignificatio
amoriseiusergaipfam,quàmfi mulatio , quòdeßet illaamica Clinie. Exemplum
penesTaci tumlib.1.Annalium . Tiberius imperium fpecie, ac oratione recufabat.
Afinius Gallus improuiſa interrogatione ipfum offendit; orationeta men
difimulauit offenfionemTiberius ; verumex vultueru pit, &veraeanotafuit;
namfemper inuiſusfuitis deinde Tiberio; &demumdamnatus perijt . Verbafunt
Tacitirem narrantis. .. TumAfiniusGallusinterrogo,inquitCafar,quam partem
Reipub.mandaritibivelis.Perculfusimpro uiſa interrogationepaulatim reticuit,
dein collecto animo reſpodit.Nequacquamdecorumpudoriſuo legere
aliquid,auteuitareex eo,cuiin vniuerfum ex cuſari mallet. Rurfus Gallus;
(etenim vultuoffenfio nemconiectauerat)nonidcircointerrogatúait,&c. Aliaest
eruptio affectus,aliaeft expreffio confilij,etiam Exceptio. cum voceerumpit
affectus. Placetexemplodeclarare canonem, acinterduasdictas res Declaratio.
differentiam . Sumamus ergo illud Cefaris ad Oppium,& Balbumpenès
CiceronemadAtticum.Ethoc, inquit, liben tius, quodmeaſpontefacereconſtitueram,
vtquàm leniflimum mepreberem,&Pompeiumdaremope ram,vtreconciliarem .
Inreliquapostea epistola deleni tate eademfua agit, ut illa verba,vtPompeium
darem Aa 4 operam, 376 Deconiect.cuiufquemorib &c.
operam,&reconciliarem,quafiinfertafint,atnonfunt notaaffectus
erumpentis,fedconfilij , acdeliberationis,utex formaipfadicendiconftat.
Corellariű. Hincfit, uteaverba,quefiaffectumemergentemexpri merent,effent vera
animinota,nunccum confiliumfignifi cent,fintfubdola; adimponendumenimOppio,
&Balbopa cemcupientibusdictafunt, nonquòdCafarPompeiumfibire conciliare
Studeret; namad victoriam , & addiuturnamvi Etoriam cum afpiraret,
utibidemfatetur,quarationepoterat vincere vellePompeium,&cumeodeminirepacem?Resque
ipſa Cafaris animum indicauit,quam placet ex Cicerone ex fcribere . Omnia
miſera,fedhocnilmiferius. Pom peius Cn.Magium de pace mifit,&tamen oppu
gnatur,quodegononcredebam. Oportetitaqueſeiun gereexpreffionem erumpentis
affectus ab expreßioneconfilij , deliberationis . §. Secundus. Differtur indago
erumpentium affe tuumad ſecundampartemhuiusvoluminis. INDAGO iam erumpentium
affectuum methodusque eoruminuestigandorum,adſequentempartemſpectat,queest
delatitantium affectuumdignotione ; illucergo reijciatur; in terim
verò,quædiximus,inpræfentiaſufficiant. : 6. Tertius. Quandocontrarius
ſimulationi affectus apertè conſter. INTERDVM
affectuscontrariusfimulationinonerum
pit,quafiquepertranfennamelucet;fedapertèconftat: tum verè LiberNonus. 377
veròfaciliusmultòfimulatiodetegitur, utcuique, velrudi tamagnofcere liceat,
velutiſiprincepspaternuminfubiectos amorem verbisprofiteatur, at factis odium
expilandiqueſtu diumdemonstret,ut EzelinusinPatauinos.
Cumexeffectuſubſequentefimulatioaperitur. Caput Decimumtertium. :: 1 6. Primus
. Continetexempla. Teffectusſubſequensfimulationem præfertim aperit,
Atpatenter,namomnes velrudes, Euenturerumſtolidodidicere magiſtro . magiftro.
Ex Effectustamenſubſequensapertiusdetegitfictionem morū, quàminteriorumactionum,fiuefentientisappetitus,fiue
v luntatisfuerint; cum voluntas enimbumana mutetur,nilmi
rum,ſipreſentideliberationi posteacontraria deliberationem ineamus;
undenonfemper,qui profitebaturamorem , &po ſteaodiumcertum
opereipſorepræfentat,fimulabat antea ama re; poterat enim verètumamare,at
mutatusdeindeodiffe . Sforcia,tBracciusamiciſſimiprimum,&contubernalesfue
re,deinde emuli, &inimici. PenesTacitum, SubriusFlavius Lib.rs.An
profeßuseſtſefideliffimumprimumNeronifuiſſe,dumis ama rimeruit; atdeindeodiſſe,cuparricida,&aurigaeuafit.Con
fpiratio itaque eiusin Neronem odium quidemaduerfus Im
peratorem,quotemporeconſpirabat , ostendit; at noneratne ceßariafignificatio
fimulationis antea amoris. Moris verò Simulationempræfert
contrariaactio,atcumaliquadistinctio netamen. Sienimquisſe virtutis habitu
conformatumpro fiteatur, &deindein contrariamoperationemdeflectat,fimu laße
nal. 378 Deconiect. cuiufquemorib.&c. lafſſe anteababitumdemonstrat.
Accipiamus exemplumEgna tij penesTacitum,qui Baream Soranumprodidit. Verba Lib.
16. an funtTaciti. Tantum iræP. Egnatiusteſtis conciuit . nem. nal.propefi-
Clienshic Sorani ,&tuncemptusad opprimendum amicum,auctoritatem Stoicæ
ſectæ præferebat ha bitu, & oread exprimendam imaginemhonefti,&
exerciti;ceterum animoperfidiofus,&fubdolusaua ritiam, aclibidinemoccultans
. Quæpoftquampe cunia recluſa funt , dedit exemplum præcauendi,
quomodofraudibusinuolutos,autflagitijscomma culatos, ſicſpecie bonarum artium
fallos,& amici tiæ fallaces . Hecilla . Certèautem proditioſcelerofaami
ciinnocentis demonstrat nunquamhabitu virtutis, quampro fitebatur, ipfum
ornatum . At cum profiteturquismorem ; fednonexhabitu,contraria actio ,
quædeindefequitur,nons Statim declarat morem contrarium,quemisabinitiopræfere
bat, fuiffefimulatum : daturenim mutationilocus. §. Secundus . Canones
continet. SVBIICIAMVS canones . Sitergoprimuscanon. Canon1. : : Si quis
profiteaturaliquam virtutem, utfortitudinem, aut temperantiam,dum postea
contrariam virtuti actionem operatur, ostenditſeſfimulaſſe virtutem, non verèhabuiffe.
Declaratio, &confirma Declaratio, & confirmatio canonisexproximè
dictispa tiocanonis. tet; nempeproditioBareademonftrauit Egnatiumfimulauiſſe
virtutemfidei, atquephiloKaliam; etenimſefalſum prodidit, Sat. 3.
tamicitiafallacem, ut Tacitus ait. Iuuenalis vocauit eiuf modifactumfacinus
maiorisabolla,fcilicetpalmarum. Atqueaudifacinus maiorisabolle , Stoicus
occidit Baream, delatoramicum. Thra LiberNonus. 379 Thraſones , qui habitu ,
& orationeprofitenturſe inuifte fortitudinis, cumpofteaignauèfugiunt , ac
timent, fimulatio nemvirtutisfuammanifestant. Idemquedealijs.
CumAndronicusImperatorab initiofummamin Alexium Nepotemexfratre
charitatemdemonftrauit , quemdeindenul laprouocatus iniuriaimperio, &
vitaſpoliauit,certèſeſimu lafſfeinprincipio charitatem manifestauit . Idemde
Ludouico Sfortia,quemItali, Moro, vocauerunt, ergaitidemfratrisfi
liumIoannemGaleatium, bæredempaterniimperij dicendum , quemveneno,ut
creditur,sustulit,imperiumqueeius inſe tranftulit, acliberosfuos . Etiamcum
vitiumpretenditur,contraria actiofimulatio- Ampliatio. nem demonstrat. Utque
Brutus aduerfus Tarquinium pro Romana libertatefecit , apertè indicant
ftultitiam preceden temfuiffefimulatam. Cumineiuſdemnegocij progreßuposteriores
actiones prin- Canon2. cipiorepugnant, velpropofito,acfini tumafſferto,
credendum estfinemobtentuifumptum, non verumfuiffe,cum nouacau
Sapræfertimnonfuperuenierit,quamobrem confequensfuerit
mutareprecedensconfilium. Cæfarabinitiobelli ciuilis profeſſuseſtſepacem velle,
at- Declaratio, queconcordiamcum Pompeio, verùmcuminobfidioneBrun- o dusij
remiferit fine fructuMagium,quem de pace internun ciumillimiferat
Pompeius,declarauit defiderium concordiæ ,
quodabinitioprofitebatur,fallaxfuiße, acfimulatum. Cicero eouſquecredidit
defiderium eiufmodiin Caſarepacisquodtum agnouitfalfum, utetiam
mutatusopinione,reputaueritabini tio nihilaliud,quam
Pompeijoccifionemillipropofitam. Verba &confirma repono. Intelligo ſerius ,
inquit,quamvellem,propter Lib.9.ad epiſtolas, fermonefqueBalbi; fedvideoplane,
nihil Att. epift 4. aliud 380 Deconiect.cuiufquemorib.&c. aliud agi, nihil
actumabinitio,quam, vthuncoc cideret. Item cum Polyperchon inuitauit specie
amicitia HerculemAlexandriexBarſinefiliumadcenam,quemincon Canon3. Declaratio ,
&confirma tio . uiuio eoipſo ſtrangulauerunt conuiue,quisdubitet,quinami
citiafueritfimulataexfequutamorte? Atcumposterior actioad idemnegocium
cumprimanon pertinet, velpertinetquidem,atcauſa mutandevoluntatis
intercefferit, non neceffe estfictionem, &fimulationemabini tiofuiffe, etiamfiposterioractio
priori repugnet,ſed mutata voluntas eiufmodi diuerfitatis ,ac contrarietatis
actionum caufa effe poteft. Verbigratia,Romani usqueadtemporaPolybijinfubie
Etis prouincijs regendisſummaabſtinentia , veletiam libera litate utebantur,
atpostea (velutiIugurthetempestate) non minorem auaritiamprefetulere.
Noneratpriorfimulatio vir tutis,fed verè virtus,quæin vitiumdeinceps,
corruptismo ribus ,degenerauit . Totamrem Saluſtiusdefcripfit. Quila bores,
inquit, pericula,dubias,atqueaſperas res facilè tolerauerant,ijs
otium,diuitiæque optanda alijs, oneri, miferiæquefuere.Igiturprimòpecuniæ,de
indeimperij cupido creuit; ea, quaſi materiesom
niummalorum,fuere.Namqueauaritia fidem,pro bitatem,ceterasquebonas
artesſubuertit,prohis ſu perbiam,crudelitatem,Deosnegligere,omniavena
liahaberedocuit, & c. ItemAlexanderciuili Imperioabinitiorexit,acposteaty
rannico: nonfuitpriorfimulatio,acposteriorfuit mutatio ani
mi,acmorum,inquamobamplitudinempartiimperij ,acre rum gestarum, & ob
adulationem deuiftarum gentium de flexit. Caufaergo mutationis voluntatis,
quæinterceffit,fuit amplitudo 1 LiberNonus. 381 amplitudoimperij obaucti,
&quæ incrementa imperij confe quuntur,fuperbia, &luxus.
Excipiendumtamenest,cumcaufammutande voluntatis Exceptio. ipfemet,qui agit,
molitusfit; namcolligitur effectum etiam ab eoprouifum, &cupitum,
cuiuscaufamoperatus eft . Antonius (utexceptionemexemplodeclarem, &confir-
Exemplum mem)perempto Cefare,conuocato Senatu inædemTelluris, fundamenta
libertatisiecit; nam Senatuſconſultum obliuionis exfententia Ciceronis
confectumipfefouit,ultroque Diftatu ramfunditusexRepublicafustulit, quibus,
& alijspraterea multis præclarum libertatis Studiumoftendit,ut nedum bi
Storici,fedCicero ipfe in primaPhilippicafatetur: at postea
libertatemoppugnauit, t) imperium quefiuit. Fuitnéfimu latio abinitio, an
poftea voluntatis mutatio ? Dion fimu- Lib.44. lationemfuiffe ab initio
arbitratur , & ego aßentio . Verba funtDionis.
Adpacificationemvtrinqueconceſſum eſt maximèAntonij opera, quáquamis longèaliud
animofuoconceptumhabebat. Curverò affentiam Dioni,hæceftratio .
CumPopulusRomanusaduerfusper curſores Cafaris exarfit, in eosque impetumfecit,
tum ani mosfumpfit Antonius, proque timore induit audaciam : antea veròtimore
adductus,foueratconiuratos,atqueliber tatis amatores. At populum ipſemet
testamenti publicatio : : ne, concione habita, & veste Cafaris explicata,
con citauit . Cause ergo pofteriorisactionis auctor ipfemetfuit, undeabinitio
quoque eam propofitam habuit, non autem postea mutatus, elegit . : Capita 382
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Capitafimplicia Methodi,&combinatainterdum
locum habere inpropofita fimulationisinda gine . Caput Decimumquartum. §.
Primus. Methodi capita in epilogum contrahuntur . D ETEGENDAE
fimulationisartemhucusqueincapi taocto distinximus , quæfingulapercurrimus,in
fubie Etasque partes fubdiuifimus . Erant autem perſone agentis qualitas .
Secunda qualitas perſone ,qui cum agitur. Tertia perfuafio . Quarta pænafeu
cruciatus. Quinta premium . Sexta ebrietas . Septima velum perlucens fictionis.
Oftaua velum idemcum difrumpitur: at quartum caputfubdiuide baturin cruciatum
præfentem, qui dolore oppugnatanimum, &inproximèfuturum,cum qui poteft
minatur cruciatum, animusenimtëoppugnaturtimore. Quintumquoquediuiditur
inbonum, ac premium præfens inbonum, ac premiumfutu rum, cumfcilicet
promittitur , ac fperatur . Octauumdemum caputdiftinguitur; velenimdiſrumpitur
velamentumfictio nis exerumpente affectu, velexaccedenteeffectu. Hocitaque
modocapita omnia methodi undecim euadent . 1 Qualitas hominis agētis,fifuerit
veterator, autfimplex. 2 Qualitashominis,cum quo agitur,fifueritpotens, aut
defpectus . 3 Perfuafio,quahomo adducitur ad retegendamfimula tionem . 4
Pœna,accruciatuspræfens,uttormenta. s Pœne&cruciatusfuturimina • Premium
LiberNonus. 6 Premiumpreſens. 7 Premiumpromißum,ac Speratum. 8 Ebrietas. 383 9
Velamentumfictionis perlucens. 10 Cumvelamentumfictionisexerumpente affectu
difrum pitur. II Cumvelamentumfictionisexeffectufuperueniente dif rumpitur. §.
Secundus. Interdumcapita plura complicari. SINGVLA eiufmodi capita ,
utfingillatim adhibean tur,vidimus,atcomplicanturetiam interdum,utplurafimul
fictionem, fimulationemque manifestent. Verbigratia,quando quequalitasperſone
fictionem , acfimulationemintercederefi gnificabit; & velamentum fictionis
perlucens,& effectus deindefequutus idem monftrabunt,
&eritinnostramanuvel cruciatu, velpremio elicere exhomine veritatem .
Tumita quetutius eritperomnia, que dantur, capitaprocedere; quod
quedehiscapitibus,de ceteris pariterdicendumerit, cumplu ra concurrunt . Sititaque
Canon . Cumpluramethodi capita adeandem fictionem deprehen- Canon. dendam
confpirauerint,prestat peromnia ad eiusindaginem procedere . §. Tertius . Ex
combinationeinterdumaliquam mutationemcapitaipſamethodiſufcipere. ILLVD
estpræterea confiderandum ex combinatione interea mutationem
aliquamfufciperecapitaipſa methodi.Ver bi gratia, fiqualitatem ipsam perſonarum
spectemus, magis falfifunt ignobiles, &feruiles homines, quàm nobiles : at
tamin 384 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamenficombinemusperſonam,cum
quaagitur,interdum illustriores homines ea ratione magisfalſierunt . RemexTa
Annal.lib.i. cito demonftremus . Sub exceffu ergo Augusti hæcfcribit . At
Romæruerein feruitium Confules patres, equi tes quantoquis illuftrior ,
tantomagis falfi, acfelti nantes , vultuquecompoſito,ne leti exceſſu princi pis
, neutriſtioresprimordio, lachrymas, gaudium, quæſtus , adulationesmiſcebant.
Hacille.Ratiove rò estdiuerfitatis , quodaprincipemagisobferuanturproceres,
quàm vulgus,imòbocne afpiciturquidem, illiacuratiffimèin ſpiciuntur.
Aliudestexemplum diétædiuerfitatis, dum tor mentisimmiſcentur voluptates; ha
enim fubeunt tum ratio nemmaioris cruciatus , non autemremiſſionis , aut
lenimenti . HacarteChriftiani olim martyres inter iteratatormentalenif
fimètractabantur, utaltiusfequentes cruciatusperſentirent, Cur meretri
haurirentque.Meretrices contra voluptatibus,quas exhibent, tibus res.
cesvolupta- doloresimmiſcent,ut voluptatesipfæ maiores euadaut, mazıf
ſceantdolo- quefentiantur, ut anteadiximus. Doloresergoeiusmodifti muli
voluptatis,quam intendunt, vicemfubeunt:quædiuer fitas
excombinationenafcitur;ſecusenimdoloresperſecrucia tuumrationemſubirent, &
voluptatespremiorum, acbono rumexhibitorum .
Admorumindaginemquacunquedictafuntappli cantur. Caput Decimumquintum. S.
Primus. Vt quæaffectus detegunt,ad morum etiamindaginemducant.
primahucusqueparte quarti huius voluminis
Cverfemur,inquapartedemorumindagine,noaffectuum latitan LiberNonus. 385
latitantiumagimus,neceſſeeſt, quedefictionibus, &fimula tionibus detegendis
hucusque diximus, ea omnia ad mores sapplicare. eruendosapplicare . Aliqua
ergodogmata, &canonesad mo res eliciendos rectapertinent,dequibusnonest,
utquicquam adijciamus: atalij canonesadaffectusdetegendosducunt,quos ad morum
uſque indaginem extendere oportet. Verùm u exnotis
affectibusinmorumcognitionemdeueniamus,fatisdi ximusin præcedentelib. cap. 1 2.
§. 3. 4. &s. adeum locum reijcio legentem , qui ex eo
ducat,undeſuppleatindaginem morum propofitam . §. Secundus. Exoccaſioneoperandi
affectuum quemoreselici. QUONIAM veròdiximusextraoperandioccafionem,
proculqueab urgentibus obiectisfacilèmoresoculi, neceſſum itaque admores
detegendosestadducere hominem inoccafio
nemprafentemactionis,inquepreſentiamobiecti affectum irritantis , quiad morem
pertinet,cuiusindaginemmolimur . Nempefifit in animoinuestigare ,
utrumfithomoaudax, anpauidus ,conijciendo inpericulum aliquodipfum,inuestiga re
poterimusex actione , & affectu , quemin eodifpiciemus, utrius fit moris.
Inpacenonfacilèdijudicabimusferociams Turniabignauia Biancis:atpugnandiſeſe
offerat occafio, tumhuic; Frigida bello Dextera Atille, Illiacotumidum,
quicrefcereTibrim Sanguine.tt/c. Urgente pariter occafione venerea
voluptatisdeprehen Bb demus 386 Deconiect.cuiufquemorib.&c. demus, quæfit
hominisadtemperantiam,intemperantiamque difpofitio; hinc ludi ) iracundiam,()
auaritiamdeteguntlu Lib. 3. Canon1. Declaratio. dentium.Ouidiusdearteamandi .
Irafubit,deformemalum,lucriquecupido , Iurgiaque, &rixa,follicitusquedolor.
Criminadicuntur,reſonat clamoribusather, Inuocatiratos&fibiquiſqueDeos. §.
Tertius. Canonesfubijciuntur. CANONES exdictis eliciamus . Sititaque Canon
primus. Addetegendum cuiuspiam morem ,inpreſentemoperandi occafionem
adducamushominem,in præfensque irritamentum affectus,quemmosindagatusrefpicit.
Declaratiopatetex dictis,nempèſimoremhominisintem perantie,
acintemperantiægenereexplorarelubeat ,in occafio nemeumadducamusexercendi
virtutem eam vitiavéoppo fita. Obiectum nempe offeramus irritans cupiditatem
vene ris, aut ciborum,filubeat explorarefortitudinem, aut igna uiam ,
audaciamvé,difpofitionesvémedias,in pugnæ occafio
nem,periculaqueadducerehominemoportet. Multi magnates
fatellitesfuos,quosproMachęrophorisdeligunt, experiuntur, immiſſisclăalijs,qui
armis eos inuadent; prout enim audacter reftiterint,aut ignaueſegeßerint,de
animis,tt )moribushomi numiudicant . Si veròfitanimusexplorare iustitiam
,iniuftitiamvéma gistratus demandemus; hincitaqueillud Ariftotelis. Magi
ſtratus virum oftendit . Idemquede alijs virtutibus, ac vitijs dicendumpenitus.
Plato LiberNonus. 387 Platoconfirmat canonem incalce primide legibus, ubi
Cófirmatio Canonisex animiduri,&agrestisininiuriasproniexperimentüexcõmer.
Platone. cijsſumi; animiintemperantisexobiectis venereis ,dicit; li cèt
tutius,nontamen euidentiusexperimentumexcompotatio nelarga, /
hilaricapiafferat. Atmanifeſtioreftres,quàmvt auctoritate
cuiuspiamconfirmaridebeat. VerbaPlatonis an tea retulimus cap. 1
0.adcanonemfextum. Procedit veròcanon, &methodus,nifitamenfentiatis,
Exceptio. aquoexperimentumcapiturſeadexamenperduci;tumenimse
ipfumcomponit,&tegitſenſaſuaomniconatu,cuprefertima
potentioreaffectuadſeſetegendos adducanturhomines,quàm adſeſeaperiendos.
ConuiueDomitiani, ad validiffimumlicèt
examenadducti,cohibebanttamëfeipfos,cumagnofcerentfeab Imperatoreattentiffimèobferuari,fique
affectus doloris, vel minimumerumperet,mortefignificationemluituros. Aliquos
etiam videas,quiin conuimumaPrincipibus viris adbibi ti , modeftiffimè
comendant: atfi libero in loco conuiuentur, rubifuopte nutu,acſuomore
edant,liguriunt, miramque ingluuiempræſeferunt . Oportet ergo vel non agnofcere
exa men,quieifubijciuntur, velmagis multo pollerein eis affe
Etum,aquodeteguntur,quàmaquocohibentur,verbigratia, quipugnæ
obtruditur,fitqueignauus, etiamsiagnofcatſeinil lamobexprimentumconijci,adeoquea
defideriohonoris, vel astudiogratię potentishominisadducaturadperfistendumin
periculo; quoniamtamentimormortispotentior eft,abeoabri pitur,
&impellituradignauiamfuam manifestandam. Certè Irus cupiebatpenès
Homerumgratiamprocorum, eorumque in cibis largiendis liberalem manum :
attamennififamulipro corumduxißent, nunquamipfeinpugnamcumUlyffèconcef fiffèt,
postquamrobureius,acaudaciamconiectauit. Bb 2 Iro 2 388
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Odyf. libr. 18. Canon2. Iroautemmalus motusest
animus: Sed&ficfamuliduxeruntcingentesneceffitate Timentem . Carnesautem
circumtremebant membra. Exhacexceptioneitaqueduocanones emerguntſequentem :
inmodum . Cum experimentummorum alicuiusfumere intendimus, oportet anniti , ut
hominemlateatſe tuminexamenadduci . Vndeimprouiſam illioccafionem
offerrefatiusest,quàm pro uisam . Canon3. Canon4.
Quodfiidconfequinonliceat,utlateathominemexamen,
contendendumest,utaffectus,queminexamineirritamusad denudandum animum,ſit
multòpotioraffectuanimum ipſum cobibente,acobducente . Uterquecanonexdictiselucefcit
7 Cum ex effectufimulatio morum detegitur,oportet affe Etum,actionemque eam
ijfdem examinare regulis adverum moremeliciendum,quasattulimusfupra . 66 : 389
LIBER DECIMVS Secundam Partem operis continet, quæeſt Deaffectuumlatitantium indagine.
Connectit, proponit, diuidit que tractanda Supersunt . Caput Primum . BSOLVIMVS
hucusqueindaginem morum, queeratprimaparsfimiotices,huiusfcilicet con
templationis defignis . Superestinuestigatio la titantium affectuum, quæ
eratfecundaOperis pars, quamnuncaggredimur. Huicindaginiea,quædefictio nibus
,&fimulationibus diximus, pleraqueferèomnia muniafunt, ut ijfdemfermè
canonibus fit procedendum , quibusin indagandis moribus proceffimus ,
preterfupremum Supplementummethodi,quoad moresindagandoscontrahitur. com
Remclarius aperio . Methodus detegendorum morum inter : cetera affectusconijcit
, &ex illisposteamores inueftigat lib. preced. cap. 1 5. §. 1.priorergopars
progreſſusadpropofitam nunc praximinuestigandi latitantes affectuspertinet,
imòea ipſa est, utnihil aliudrestet,quamipsam perficere; etenimin terceteratum
methodum inuestigandi erumpentesaffectusin Cap.12.5.3. bunc
locumreijciemus,quamitafubijcereoportet,& quicquid aliudadfecundæhuius
indaginis integritatemexigitur. Hac veròeritdicendorum distributio, &feries
. Primò.Signaaffectuumexponemus,vtpromptumfitilla, cumerumpunt,dignofcere
ufqueadcap. Is. Secundò. Contrabemuspræcedentis methodicanones,appli
cabimusquebuic,dequaagimus,materia cap.15. & 16. Bb 3 Tertiò 390
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Tertiò. Methodum excaufis
methodoexfignisadeiusfup plementumfubiungemuscap. 17. &duobusfeqq. Quartò.
In praximmethodum,indaginemque totam addu cemusreliquis tribuscapitibus.
Defignisaffectuumincommuni. Cap. Secundum. A § . Primus. Signadiſtinguunturtrifariam.
ECTVVM itaquefignaprimolocoponenda. Sunt veròfignaaffectuumaliacommunia,
aliapropria.Com munia dico, quepluribusaffectibus conueniunt. Propria,que
uni.Hecautem,quepropriafunt,aliafuntfimplicia,alia coaceruata. Simpliciadico
veluti trucesoculosinira ; viden turenimilliforfanfoliireconuenire: at
coaceruataerunt,quę fimulfumpta unicoaffectuiconueniunt; velutiinIraconge
DeIralib.1. riesilla Senece . Flagrant, &micantoculi,multus ore cap.1.
totorubor, exeſtuanteabimispræcordijsfanguine, labiaquatiuntur,dentes comprimuntur,horrent,&
fubijciuntur capilli, ſpiritus coactus, ac ſtridens, ar ticulorumſeipfos
torquentiumſonus,gemitus,mu gitusque,&parumexplanatisvocibusfermopræru ptus
&comploſeſæpiusmanus &pulſatahumuspe dibus &totumconcitumcorpus,magnasqueminas
agens , fęda viſu ,&horrendafacies deprauantium ſe,atqueintumefcentium ,
Congeriemhancfignorumdi camusfignum coaceruatum ;fingulaſignacumconuertuntur,
dicamusfignapropriafimplicia. Triaitaqueſignorum genera
ſeiungamus;fignacommunia;fignapropriacoaceruata;figna propriafimplicia . §.
Secun LiberDecimus. 391 §. Secundus . Signorumtractatio,&vfus. SIGNA
veròquomodotractandafint,in ſumquead hibendaſecundūdiuiſagenerabreuiter
ediſſferamus. Signorum propriorum ufus confpicuusest; exfignis enimincertamaf
fectuumcognitioneducimur,cumfimulatanonfuerint. Utrum
veròfimulatafintexcanonibus detegendarumfimulationum dignofcimus.
Atcommuniafignaetiamfifincerafint, &abf quefallacia,in certumtamen affectum
nequaquaducunt, verbi gratia,orepallesceretimori, &irainquibusdamcommuneest.
Dijudicandumergo uter affectusafficiatanimum : exobiecto autem, &occafione,
&circunstantijseiufmodialijsfacilèerit dijudicaredistinctos
affectus,&longèinterſediſſidentes: dif ficiliusdiftinguentur
affectuspropiores . §. Tertius . Cumcohibenturaffectus,&occultantur. Ar
cumaffectusoccultantur, velutiinpreſentinegocio, ubiquærimuslatitantes
affectusnonapertos, acmanifestos, tumfignapropriacoaceruatain
integritatefuanondantur,imò
interdumnequefingulaintegra,utmagnaidcircòſolertiaplu- Difficultas rimoque
acuminefitopusadeaconijcienda,&diftinguenda . coniiciédite
IlludquodderebusnaturalibusdicebatEmpedoclesfemiboues, Ctus. la titantes affe
tſemibominesinconfufionererumpriusapparuiſſe,dehisfi
gnisappofitèdicipoteſtſemiſigna,nonintegrafignaplerunque apparere , ex quibus
arguto oculo , iudicioquefunt affectus eruendi . §. Quartus . Deſignis
exoratione. Atnullaeft euidentiordeclaratio animi noſtriabditarūque Bb 4 ineo
392 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ineopaffionum ,ac rerum,quamoratio
ipſanostra, ut enim Aristoteles dicit , vocesſuntearumquæ in animapaf
fionumnotæ. Enunciatioergoaffectuum, tſenſuumno Strorum (dumfimulatioabfit)
eſteuidentiffimumfignumeo rum: verùm interdum non enunciamusapertis verbis ani
mumnostrum,nempecumirafcor, nondico me conceptis ver. bisirafci,fedtamen
dico,queiram arguunt neceßariaprope modumconfequutione.Hecexorationefignain
postremumlo cum reijciemus. Signa affectus voluptatis. Caput Tertium. IA A
AmMfignafing §. Primus. De quo genere voluptatis fit ſermo. Ам fingulorum
affectuumfingillatim aggrediamur-iuxta verò ordinemlibrorumde ibrorum
deaffectibus,primò,figna vo luptatisafferemus; deindedoloris ;
tertiòcupiditatis , &amo ris; quartòabominationis, &odij; quintò
iræ;ſextòtimoriss Septimòspeiimmutantes aliquantiſperordinëfuperiorem,dum
iramex poſtremo locoin quintum transferimus, &timorem Speipreponimus.
Incohemusergoex voluptate, nonquecon fequituromnes affectus alternatimcumdolore,fedquediſtin
Etuseft ab alijs affectus. Hæc verò vel iunctam habetex teriorem voluptatem,
velabſque exteriore voluptateipsaper femanet: cum iunctamhabetexteriorem
voluptatem,iuncta etiamhabetcausam voluptuariam, feu iucundum ipsum, ex quo
voluptateminterioremconijcimus;plus,minusvé,deinde fignorumadminiculo. Nempe
voluptasexteriorcupedię ,non nifi exfumptioneprafentecibinafcitur; cum videmus
autem hominemſponte comedentem, intelligimus aliquaipſum volu ptate
LiberDecimus. 393 ptateaffici ; vtrum veròmagna, velparuaexfignisconijci
tur;gustus enimcomedentis exipfo comedendi modoelucet .
Maiorveròconijciendidifficultas eftin voluptate interiore , quamnullaexterior
voluptascomitatur , tota enim estexfi gnisdeducenda. §. Secundus. Cum voluptas
exterior coniungitur, fignamaioris , vel minorisvoluptatis.
Сvмvoluptasexteriorconiungitur, eò maioremintelli gemus eßeinteriorë, quòpartesipfæexteriori
deferuientes ma gisintendentur; non enimremittunturille , &laxantur, nifi
expletoopere ;fedinopereintentaperdurant,fiue voluptas ea 1 venereafuerit
,fiuecupedioſa ; utenim vidimus antea,con- In2.p.lib.r. Stringuntur
partescircaſuſceptum iucundum, utilludaltius devolupta te, c.17. exugant, qui
intentiore vultucomedunt, maioreque &crepi tantiorefuctu ciborum,
eosmaioremex cibisgustum capere intelligemus,acmaiore intus voluptate affici.
§. Tertius. Cumvoluptas interior ab exte riore difiungitur . AT
cumvoluptasinteriorabexterioredifiungitur, nem peeapreſentenonfit
,induoadhucmembra diftinguitur ; alia enim abexteriore tamen voluptate recens
percepta, velquæ nonmultopoſtſuſcipietur,proficifcitur ; aliaexfolainteriore
meditatione nafcitur, velſcilicet obiectiiucundigraphicèpro pofiti,
velexcontemplatione ipfa,queestcontemplatorisbo minis voluptas: prioris
voluptatis, exemplumeft illudChe- Eun.act. 2 rea gaudium penes Terentium:
eratenimexvoluptate tum fee percepta . Lain ? 394 Deconiect. cuiufquemorib
&c. Iamneerumpereboclicet mihigaudium ? probIuppiter,
Nunctempusprofectoest,cumperpetimepoffum interfici: Ne
vitaaliquahocgaudiumcontaminetægritudine . Interioris voluptatis , )
exfolameditationenafcentisme In2.par.lib. minimus antea , ) vidimustumnoneffundiextrorfumfpiri
1.devolupt. C.17. Canon1.ex vultu . Declaratio. tus , ut obductopotius
vultubomoin ea constitutus existat quàmbilari,
&explicato,immotoquecorporenon moto. Scitè itaqueadmodumde gaudio viriprobi
, quod est ſpecies volu ptatis eiufmodiinterioris, dictum eſt a Seneca, Seuera
res eſt verum gaudium: atin voluptateinterioreinnixaexteriori
velpreſenti,velpropinqua, effunduntur(velutiexfuperio ribusconstat) spiritus.
§. Quartus. Canones continet ex vultu. AD canonesaccedamus. Sititaquecanon .
Oculibilares ; fronsexporrecta;gene colore,&habitu vi uida; os ridens,
voluptatisinteriorisfignafunt. Hecfcilicet vultumletitiaconformant . Oculi
hilares ] quifintperſe patet ,& antea declarauimus quantum res exigebat.
Fronsexporrecta] contracteopponi tur,quæpræfertimcuminrugas cogitur , contracte
nomen ob tinet: estquetristitiafignum,ficut contraria, latitia. Cum frons
veròexporrigitur , &extenditur, confluuntilluc Spiri tus,
partesvéspirituoſe; quamobremnefcioquidcumextenfio ne claritatis, &nitoris
indefronsacquirit, exquonitorefrons letaprefertimdicitur . Genecolore,
&habitu viuidę]gene quoque exfpirituum effuſione explicantur, atque eandem
obcaufamcoloratioresred duntur, idest, quoddiximus, vinidasgenas colore,
&habitu 1 fieri: Liber Decimus. fieri:attamennonaquèin
letitiagene,atquefrons exporrigun 395 tur; namosridens,
velrenidensrugasquibufdamingenisex citat alijsfoßulasquafdam , quemgentilitium
moremmaxima cumgratia obtinuit Laura filia mea, quepreſtantiſſimeindo lis,
&fummiingenijoftennisobijt. Osridens] estvisus voluptatis, &
letitiæfignum, pre fertimriſusſolutus; namfubridereinterdumaffli&tiffimis
con tingit, & iratis, ut Annibaliin CarthaginenfiSenatu . Nififictiotamen ,
&fimulatiointercefferit; namincompo- Exceptio. nendo vultu multifunt
excellentes . Addetegendamautem fimulationemfuperiore methodo utendumest .
Cumincompoſito aliter vultubilaritasoculorum, exporre- Canon2.
Etio,nitorquefrontis,aut riſus in oreeruperint, rurfusque cobi beantur,
latitantislætitiæfuntfigna: clariusautemfignum ,fi omnesfimulnoteapparuerint:
obfcuriusfifingule : medio mo do,fipluresexcanone cap. 2. huius lib. §. 1.
Excipiendustameneftriſusinore, cumderisionefignificat. Exceptiode
tumenimpotiusamatoremanimi,quàm verèletitiamdemon- rifuinore. Strat:
fuitderiſionis,non letitia,riſus Sare,cum anusexiſtens,
audiuitſeparituram;queriſitoccultèdicens: Poſtquam con Gen.cap.18. ſenui
,&Dominusmeus vetuluseſt, voluptati ope ramdabo ? Signa
verò,quediximusnõconuerticumfignificatare,fa- Annotatio. tis exdictis constat,
utfintidcircofignaparticularia. Nem pèſi oculorumhilaritas adfit,
exporrectiofrontis,genarum que,etc. Osridens letitia animiarguitur; verumnon
,ſile titiaadestanimi,ſtatimeafignaconfequuntur, cumlætitiaali quafrontem,
& vultum contractum patiatur,oculosquere tractos, ut diximus.
Interdumpratereacummagnavoluptatelachrymeconiun guntur, 396
Deconiect.cuiufquemorib.&c. to magna Cũvolupta- guntur, &fletus,
utinagnitionibus carorumpostdiutur Jūgilachry. numtempus. Noniniuriaitaque
HomerusdeUlyße, & Te tum. mas,& fle- lemacho postmutuamagnitionem lib.
1 6.Odyß. Telemachusautem Circumfufuspatrembonum lugebat, lachrymasfundēs,
Ambobusautemhisdefideriumobortumeſt luctus : Flebant autem Stridulè
abundantius, quàmaues Aquila, vel vulturescurua Unguibus,quibusfilios
Rusticiexcipiunt,antequam volatilesfierent . Sic,bi
miferabiliterfubfupercilijslachrymasfundebant. §. Quintus.
Canonescontinetexpulfibus. Ex pulſuetiamfumipoſſuntſignaletitia;namfuusleti
Libr. 4. de tiæpulfustribuitur . Galenustribuitpulfum magnum,rarum, pit.3.
cauf. pulf.catardum,atnullam in vehemetiadifferentiamſuſcipientem letitia non
excedenti; namfiexcefferit, tum exoluitur virtus admortem uſqueinterdum ,
utpulſusidcircòexoluanturipsi quoque,contrarijfaltemfiant memoratis.
HecGalenidoctrina congruitfuperioribus meis dogmatibus : vidimus enimin le
titia corprimogenia alteratione calore augeri, eoqueblando, t moderato :
vidimusquoque ex spirituum moderato efluxиех corde, calorem itidemintendi ;
motusfiquidemamateria, mo deratus tamen ignemauget,utin letitiaidcircònonimmodica
pulſus ob auctum calorem augeri debeat ,ut dicit Galenus,
cumblandustamenfitcaloreiufmodi , minusfuliginum, ille que minus acres
excitantur; unde minus quoque irritatur virtusadeasexpellendas , utfrequentia
pulfus a letitianon augeatur,quodidem Galenustradit . Eademquerationenon
augetur vehementia; cùenim virtusnonirritetur, nonetiam acrius : LiberDecimus.
397 acrius infurgit adpercutiendum; unde vehementia ,queinea percuffione
consistit,non augetur. Prorsus ergo refpondent Galenidoctrinahec,que exiactisolimprincipijsdeducimus
• SintnuncCanones . Pulſus magnus,rarus,tardus,atnonvehemens, letitia Canon1.
estindex . Patetexdictis. Simanu cuiuspiampulſuiadmotaſentiamus,adcuiuspiam
Canon2. persona ,aut rei commemorationem,vel præfentiam pulfum magnitudineaugeri,
atnonceleritate, aut vehementia, intelli gemushominemeareletari, utfcilicet
tuminnotefcat affectus letitia, unaquecaufa eius. Multatamendiligentia
opuseftinhacexpulfibusindagi- Annotatio. neaffectuum ; nam
videndumeft,necontrectatio ipſa pulfus pro qualitatepersona
,quetangitur,&eius,que tangit ,pro Scilicet intercedente amore, velodio,
velreuerentia, velcon temptu, velalioeiufmodi affectu erga contrectantem varie
turpulfus; itaeniminterdum affectusexprafentia, velcom
memorationeobiectioculetur . §. Sextus . Canonescontinetex reliquis
corporismotibus. PLATO infecundode legibus afferit,dum letamur,nos quiefcere
non valere; quodresipfaindicat, cumeatamenexce ptione, nifi
voluptasexfolacommentatione,& meditatione nafcatur; tum enimimmotipotius confiftunt,fiqueprofunda
fuerit,quafiextatitij : veruntamen non poffe consistere , non
estfignumcumletitiaconuertibile; nam &anxijquiefcerene queunt,fedfusque
dequeferuntur . Trepidantishominis,& coramiudicibusconſtituti speciem
defcribit Apuleius . Tunc pedes incertisalterationibus cómouere, modòhanc, modò
398 Deconiect.cuiufquemorib.&c. modòillampartemſcalperecapitis,
&orefemiclau fo balbutiens nefcio quas affanias, effutire. Motus ergo,
& locibucilluc variationoneſtſignumpeculiareletitia, fedcommuneetiamanxietatis:
verùmfimotusfitgeſtiens,& cum exultatione,veluticumfaltatione, &
lufw,signumestle titie . Sititaquecanon . Canon1. Canon2. Annotatio.
Motusgestiens, &cumexultatione,cumfaltationenem
pè,&lusu,ſigniweftletitie; dico,cumſpontefuafit: namaliqui interdum ex
occafionefaltantqui varijs, &acribuscurispre muntur.
Itemquifaltantexofficia, utolimSalcares, Fidici ne, Choraule non rapiebantur,
concitabunturque a letitiaad faltum,fedexofficio, studioque quastus.
Cumadfignaletitiæex vultu acceduntmotiones corporis non confiftentis in
eodemloco, efficatius tum argumentumleti tiænafcitur,&habetur . Patet
exdictis. Nonconuertiturtamenfignum; letitiaenimexmeditatio ne, &
commentationeinteriorefolumcorpuspotiusamotupro hibet , quamquòd inmotum
concitet,quodfuperioribuscobe rensest . §. Septimus. Canonesexvocisſonocon
tinet , vbi derifu . Vox,queletitiamfignificat, eftpræfertimrifus,ficutfle tus
dolorem : at riſusnon unius eftgeneris; nam &irridere,
tſubrideredanturquæfuntrifusquædamfpecies: aliæprete reafuntriſusſpecies;
eftenimcachinnus,ideftriſusſolutus: est rifusfinecachinno,dequibus Ciceroait,
Vt ſi ridereconcef fumfit,vitupereturtamencachinnatio. Atfortèexa Etior
eritdiuifio,fidicamus riſum velinfolafiguraorisconfi flere , velfiguræ
eiusfonum adiungere. Sonus autem vel reddit LiberDecimus. : reddit vocalemA,
vel vocalemE, velvocalemI, velvo 399 calem O, velvocalemV. Apertior,
&folutiorqui A red. dit. HuicproximusquiſonatO.DepreffiorquiE. Athocde
preffiorquiresonat I. Qui verò U reddit, non orefonat,fed naribus: infingulis
tamen eiufmodi differentijs eftfonus ,2 ) 1 vehementior, & lenior.
Cumfonusest vehementiorcachin nusest,etpræfertimcumA, &O,resonat. Cum
nullusſo nus,velcumleniseſtſonusacachinnoabest, præfertim cum
vocalesfummiffiores E,I,V, refonat . Verum riſus V, eo magis abesta cachinno,
quodorenonſonet, ut nihil biet os . Cachinnus veròfine hiatualiquo effe nequit.
Canones nunc fubijciamus. Riſus vehementior,quipræfertim vocalesA, O, refonet,
Canon1. concitatiorem, acfolutiorem voluptatemfignificat . Riſusleniornonaquèconcitatam,
blanditiorem tamen vo- Canon2. luptatemindicat; undeilludLucretij; Suaueridens
venus. Hicautemrisuseft merum voluptatisfignum atrifusfupe
rior&cachinnuspoteftprætereafignumeffederifionis.
Riſus,quiſonatV,remißiorem voluptatem, velmagiste- Canon3. neque
Etamfignificat; nequeenimriſusex oreniſifiguraprodit, non etiamfono.
Nonconuertiturautemfignum; namletitiaexmeditatione Annotatio. graphicaque rerum
iucundarumdefcriptionetaciturna eft, & absquerifu, utplurimum.
Voxgrauiorfactaletitiam animinouam, velobauctamfi- Canon4.
gnificatexdoctrinaAristot. probl. 1 5. vult enimexremiffio- Seſs.II.
necorporis,quæ in voluptatefit,grauitatemgigni vocis , ut eadoctrina ,
nedumadriſum,qui ibiexprimitur, fed ad reli quametiam vocempertineat . Verùm
11. 400 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Annotatio. Verùmgrauitas ipsaaucta
vocisnoneftpersefignumle titia; namalijs etiam excaufis voxgrauefcere
poteft:fedfi alijs letitiæfignis accedat etiamgrauitas vocis obaucta, argu
mentumletitieintenditur,ficut contraacumen triſtitie; Un deLydie acute, )
mixolydiæ harmonie queacutaerat, me ſtæ habebantur, męstisque cantibus
accomodabantur, acquæ rulis. Plato in 3. de Republ. Quænam igitur quærulæ
harmoniæfunt,dicmihi.Tu enimmuſicus esLydię
mixtæ,Lydiæqueacuta,cæteræquehuiufmodi.Hec Plato : atidem voluptuarias, ac
molles harmonias remiffas ac relaxas afferit,
adeoquegrauiores,namexremiffionegraui tas: audiamus Platonem. Quænam igitur
molles,&te mulentæharmoniæ ?quæcunque χαλάραιvocant?Vo cemautemχαλάραι
Ficinustribus vocibusexprimit,ſcilicetre miſſe,relaxa,ac reſoluta. Homerus
&ipfeacumenmeſtis vo cibus tribuit; namflentibus Vlyffi, &
Telemacho,acumentri buit,utpaulòprius vidimus. Flebantautem
striduleabundantius, quam aues Aquila,velvultures &c. Signa
affectusdoloris. Caput Quartum . IGNA
affectusdoloris,exproximèdictis,locoacontra rio deducipoffunt ; undenonoportet
latius digredi . Prorifuergo eritfletus,pro vocegrauiore erit voxacutior, pro
motu eritquies corporis immoti, utfcitafitcommentatio. QuaNiobesextremo
victadoloreinſaxum mutata traditur, Ouid. lib.6. Metamor.
utindoloreimmotushabituscorporisfignificetur,&c. Diriguitquemalis; nullos
mouetauracapillos, In vultucolorestfineſanguine;luminameſtis Stant
LiberDecimus. 401 Stantimmotagenis,nihilestin imagine viuum? Ipſaquoqueinteriuscumdurolinguapalato
Congelat,& venadefiftuntpoße moueri,
Necflecticeruix,necbracchiaredderegestus, Necpesirepoteft. Excipitur
tamen,ficumdoloremiſceaturtrepidatio,autan xietas; tum enimestin agitatione,
&corporis motuanimal. Pulſus eft,teſteGaleno,paruus,languidus,tardus, tra
rus . Oculiitemtriftes,contractafrons,demißegena,osgeme bundum,
velcompreſſumſaltem;fufpiria accedunt,reliquis dolorisfignis,
quæ,quoprofundiorafuerint , quoquedifficilio raeo maioremfignificantdolorem;
maioremenimindicantcor dis angustiam,
&compreſſionemobimmodicuſcilicetinipſum confluxum caloris,ſpirituumque.
Signa amoris ergarem,fiue bonumformale,fiue ergafinemcuiusgratia, qui
amordemumest ipfametcupiditas. CaputQuintum . AM ORISfignafunt nuncadducenda;
verumamor, utvidimus,aliusestergafinem,cuius gratia voca uit D. Thom.aliter
bonum formale; alius est ergafinem cui ,fiue perfonam, cui bonum defideramus.
Primus amor idemcum cupiditateest; quo circa primum exponamusfigna cupiditatis.
Cupiditas itaqueinintentione cordisconfiftere, cumqueca lore, acferuoreeiufdem
vidimus , undeeafignaprodibuntin
corpus,queexcordisferuore,acintentione,feucontentionepro cedunt, fcilicet
motus,inquiescorporis,oculiistantes,&proca ces,dumpræfensardet cupiditas.
Virgilius. Cc Vritur Ancid.4. Sat.9. 402 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Vritur
infelixDido,totaque vagatur Vrbefurens. Hecquidema cupiditate in uniuerfumfigna
procedunt, atficupiditatespeculiares lubeat distinguere,figna ipfarum
peculiarium apponere oportet . Cupiditas ergo peculiarisqua quefignaquedamininstrumenta,quibusexercetur,
effundit; ineaqueprimo,atſecundarioin confpirantesquoquepartes, verbi
gratia,cupiditas venereainpartes veneridestinatas refundit effectus
aliquosfenfiles,qui eam ipsam cupiditatem fignificant; undeniſipudoreas partes
velaret,facilè in gruentemcupiditatem veneream agnofceremus. Catullo eiuf
modifignum inerat, Namiaceopranſus ,&fatur,ſupinus
Pertundotunicamque,palliumque. os peculiarequoppiamfi
gnuminijsetiampartibusdefcribitur. Suntenimoculiarguti, Verùmcumconfpirent
oculi, tos &natantesin venerea cupiditate; vocateiufmodiafpectum tremulum,
aclaſcinumTaffius. Vicißitudinem linguainter labraantea quoquefignum venerea
cupiditatis diximus : at Saliuainlabia uſquerefluere,aſtuante cupiditate
venerisfcri bitIuuenalis. Nilfacietlongimenfuraincognitanerui,
QuamuistenudumspumantiVirro labello Viderit . In cupiditate
ciborumosplerunquefigna exhibet; inmagno enim cibi cuiuspiamdefiderio videmus
quosdam deglutire pro cibofaliuam; labiorumariditas, difficultas deſfuendifitim
fignificanteuidenteradmodum. Adidestfignumcuiuſque rei appetitioniseuidens ,
argutis )petacibus oculis rem ipfamin fpicere. Qui itainfpexerit mulierem
illamcupit: qui cibos,ci bos: ! LiberDecimus. bos:quinummos,nummosoptat.
Talequippiamillud. 403 Tucurſum spectes,egote:ſpectemus vterque, : Ouid.lib.3.
Amor.el.2. Quodiuuat, atque oculospaſcat uteriqueſuos. Perfius pallorem
afpectui adiunxit ad cupiditatemfigni- Sat.4. ficandam .--
Viſo,fipallesimprobe,numo . Verùmexcupiditatepallor vixeffe potest,nifi alius
ad mifceaturaffectus,utinuidiain alienisconfpiciendisdiuitijs:fi
tameniniraadultionem aggrediendamspiritus in externas partes , bracchia ,
&manus ultionisquealiainstrumentain
gruant,&afuperioribuspartibus,prafertimagenisauertan tur, ita
cupiditasadexequutionemfestinet;poteftinterdum oriri pallor :
atquodplurimumest, acfuapte natura osrubi cundumexcupiditatefit.Memini me
videreobuiosfibiama torem, t mafiam,quicumſeinstantibusoculisafpexerunt
facieambo,circiteroculos præfertim fronte,&genis erubue re; licèt
amorquoquopactotectuseßet;tumvir,tumfœmi naenimalienoerantinnodatimatrimonio.
Cupiditas etiam arguitur,cumexcarentia rei meſtitiaob oritur,prefertim
verò,fifufpiria, lachryme,&ſtetusfucce dant;
undepuellorum,acinfantiumcupiditates exfletupra fertim conijcimus. Galenus lib.
1. defanit.tuend.cap. 8.ex fletu infantis coniecit immunditie ledi , adeoque
munditiem cupere ; nam,ablutisfordibus, & mundis pannisinuolutus, quieuit.
Quiex diſceſſu amiciflet, intelligimus eum hominis preſentiamcupere. Maximam
certè virifui cupiditatem preſeferebat Ouidij uxor,dum
Semodòdefertos,modòdeploraſſepenates, Nomentademptiſepevocaſſeviri.
Atinquietquisfuiffe illumdolorem, nonergocupiditatem, Cc 2 Sed Lib.1.detri
Aibus. 404 Deconiect. cuiufquemorib.&c. 3.part.lib.4. fed vidimus antea
affectus eodemtemporeplures infiderepoſſe cap.s. animo.
Verumquoniamindagareaffectumex affectuestcom mune omnibus affectibus,differemus
in locum posteriorem , cumpriusfingulorum affectuum figna expofuerimus. Signa
ergo cupiditatis expulſu rutrumdentur,nonvideturinterfcri ptoresconstare.
Galenus enimnegatpulſumamatoriumlib. de precogn.adPosthum.cap.
6.infinedicens,Nugæ funtigi turquod aiuntaliquipulſumamatoriè moueri co
rum,quivelneſciuntamorispulſumnullum eſſe,vel putantre
quapiamanimoperturbatopulfumnon immutari,fedineandem æqualitatem, & ordinem
Lib.3.can. cumperfeuerare. At Auicennapulfumfuum amori dare 4.cap.23.
Fen.tract. videtur,pulfum nempediuerfum, &prorfus inordinatum.
Atquicquidfit dediuerfitatefententiarum borumin remedi ca principum virorum;
attamencertum estdeamore ipfosin perfonamaliquamloqui, noninrem,
autformalebonum : adeo quenonageredecupiditate,dequanunc agimus. Cupiditatis
autempulfus instarirapulſus est,cum ) iracupiditasfitque dam.
Irapulfumtribuitaltummagnum, vehementem, cele rem,crebrum: intenſe cupiditatisidem
videturpulfus; nam calortumprimigenius,tuminfluens magnus estuatincorde,
utindepulfum, &altum,&magnumeßeoporteat: ceditta men vehementia,
celeritate , &crebritate ire ,licèt enimeas qualitates,
etiamcupiditasaggreget,non equetamen; quiane que estadeo concitatus affectus,
acfubitus,utreipfa experi mur, &Aristot.etiamindicat lib. 7. Eth.cap. 6.
atratiopre tereaidemfuadet,quamanteaattulimuslib.deIra, cap. 3.mo dòexpremiſſis
canonesdeducamus. §. Vni LiberDecimus. 4°5 §. Vnicus . Signaſeponuntur.
REMaliquam instantibus, acprocacibus oculis inspicere 1.Signum.
prafentemeiusrei cupiditatem indicat,fiue res venerea,fiue cupediofa ,fiue
pecuniaria fuerit . Exemplum penesPlutar chumin
vitaPirrhiOplaciFerentani,quidiuintentiſſimisocu lis cuminfpexiffetPirrbum , ipſumquoque
hasta inuafit,ut inuafurum exeoipſo defixoobtutu coniecerat, Regiqueprædi xerat
Leonatus . Non conuertiturtamencanon,utquicunque cupit, procacibus oculis
infpiciat,atque instantibus:pudorfæpe retinet,prefertim puellas; nam, utdicit
Ouidiusdefemina. Virmalediffimulat; tectiusillacupit. &modesti demum
homines cohibentſe, neccupiditatesfuas apertèindicant . Siprateroculorum
instantiam etiamruborin ore accenda- 2.Signum. tur, argumentum intenditur
cupiditatis inspectarei; ex di Etispatet. Siinstantibusoculis, velperſona, vel
instrumentumve- 3.Signum. neri aptumafpiciatur, ruborquepræterea accendatur in
ore, & labellum spumet, utdicitIuuenalis, estpræfentiſſimumlibidi
nisfignum,quodfioculi,tuminſtantes,tumnatantesfint, con firmaturmultomagisfignumincenfa
venereacupiditatis; au geturadhuc,fi vicißitudolinguæinterlabraaccedat.
Sioculilubrici,&natantesfint, ruborinore,diſcurſus va- 4.Signum. gus , et
varius ,labrum spumansin abfentia etiam obiecti venerei, cupiditatemtamen
venereamfignificat; prefertim fiagitatio illa linguæ inter labella acceßerit
,de quafupranon femel. Ad ciborum preſentiam, velcommemorationemfaliuam
s.Signum. deglutireargumentumestcupiditatis illiufmodi ciborum . Cc 3 Ad 406
Deconiect. cuiufquemorib. &c. 6.Signum. Admotapulſui manuſiſentiaturadpræfentiam,
velcom memorationem cuiufpiamrei pulfus acutus magnitudine ,alti tudine,
vehementia, celeritate, crebritate , & non appareant iracundiæfigna
,intelligitur hominem incentum effe cupiditate rei oblatæ, velmemorate .
Defignisamorisergaperſonam,amorisnempecon A cupiscentia, ac venerei.
CaputSextum . §. Primus. Amordiftinguitur. Damoremergaperſonamtranfeamus
,quiduplex infu perioribuslibris distinguebatur, altereratamorfiniscui, adeoque
amicitię vera, alterpotiusaquo ,seu cauſe effectricis vtilitatis, aut
voluptatisnoſtre: amor , exquo amatoresdici mur, Italiceque innamorati ,
esthuiuspostremi generis; de eoque nunc dicamus : nam ideoamant homines
amicas,quòd voluptatem ex eis veneream cupiant , & expectent . Fer uentis
itaque eiufmodi amoris, acfuriofifermèfigna adduca mus. Distinguere tamen
primumoportet amorem , ut ha bitumfignificat,
utquefignificatpræſentemactum;namama tordicitur nonquinuncfolumamat,sedqui
radicato amore amauit , & amabitetiampostpræfentemactumamoris . Rem quoque
anteadistinximus: inpreſenti verò negocio confundi turuterque amor,immo
veriuspro amorehabitufumitur; eiufmodi enim amoreminAntiocho Erafiftratus , in
muliercula Ad Poſthu. Galenusdetexerunt. Itaſumptiamorisfignaadducamus,vel
potius exfuperioribusrepetamus. Lib. 3. dea more. §. Secundus.Repetútur ex
ſuperioribusfigna amoris. VIDIMVSSupraeffectusamoris,tuminanimum,tum
incorpus> LiberDecimus. incorpus , quicunque ex illis obferuationi noftræ
patent,ſigna 407 euadunt amoris. Incorporeergo (cumamor iam adfummum euaferat)erat
macies ,inomnibusque eius membris,præterquă in oculis,quiquidemprofundifunt,
attamenmagni, &turgi di,quoniamfit multain eiufmodi affectu euaporatio ad
caput propterfufpiriafrequentia. ItatumexAuicennadiximus,pal- Lib. codem
lorquoque confequituramorem, noctes infomnes, inappetentia 3.cap.7.
cibi,suspiria, &gemitusfrequentes. Ouidius, cuiusetiamfu
praattulimuscarmina . Fugerat ore color, maciesqueadduxeratartus,
Sumebantminimosoracoactacibos: Necfomnifaciles, &noxerat annuanobis.
Atplacet rurfus exfundamentis,ſuccinctè tamen,ſigna deducere . §. Tertius.
Reponunturfundamenta. REPETAMVS ergoamoremhuncferuentem , dequo nuncdicimusin
cupiditateferuentieffe: cupiditas veròeiufmo. diomnis obſenſum egeſtatis
boniferuenter expetiti dolorem , punctionemque experiturinfignem ;
cuidoloritamen admifce tur voluptaspaffiuaexobiecto amato,probonoque apprehen
So: quod,fispespotiundiadfit, multòmaior voluptasimmiſce tur .
Atrurfustamen,quipotiusest, velpotiundoimminet, timore angitur, ne
cadatagratiaamati, nevèalijsintrudatur, queestzelotypia,
utſpespotiundiſquotimoris, ac zelotypię morfu interim laceretur;
quodficupiditasſpe deftituatur, tum tenuis voluptas,quæ exobiecti
oblationenascitur,multame roris moleopprimitur. Fitex his, utamor babitumelle,
t felleredundet,quod antea diximus; utque apparetfemper,
velutplurimum,felexfuperet. Cumtristitia ergo,& me Cc 4 ror 408 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. rorabundat, macies corporisconfequitur; tristitia enim
exiftat oſſa, cum inflammetcupiditas, effectus cupiditatispatitur,quos proximèdiximus:
præfertim veròſiſpes vidende,autpotiun deamiceiungatur, nullisretinetur , aut
temporum , aut itine Lib. 2. ris impedimentis, quinſubitoaduolet ; mareſquiens
procellis non retinuit Leandrum ,quominus herum adiret. Interdum
voluptategeßitsi spespotiunda breuiamice adfit,velft ) ma ximèfipotiatur;
prodiuinitateenim idreputat Propertius. Sidabithæcmultas,fiam
immortalisinillis. Nocte unaquiuis, velDeuseffepoteft. Tumergo voluptatis
effectus patitur ,atquosftatimfuc cedens timor, ac zelotypia permutet ,
acperturbet . Atcum nullaſpe vidende ,aut potiunde amate excitatur, tumsese
eius cogitationeinanipafcit ,idque præfertim, cumad extafim patiendamdeuenit ,
velpropè accedit; tum veròfolitudinem querit, utminusabea cogitatione
prohibeatur, ineaque ple runquemultumtemporisdetinetur:fefeergo oblectateamedi
tatione amator ; at cum ab extafi experrectustamfuaui, tam amatarecarereſe
intelligit, tum inſuſpiria, lachrymas, &fle Etus erumpit;
indecauitasoculorum, & magnitudo oritur. Ex bacitaqueferie inordinata affectuumfit,
utamatornulli certe periodofignorumfubijciatur,fedvariæ omnino, &incerta;
præftet tamentempore, acduratione,ſepe etiamintentionetri Stitia,
atquetriftitiæfigna . Quiergotribuunt amori pulfum , qualis triftitiæ conuenit
, fiintelligunt, utplurimumeße ta lem, rectèdicunt: atſiſemper, malè. Cum
enimin profunda, extaticaque cogitationedetinentur, pulſus est contractus, qua
liscogitabundorum, t )contemplantium : cumexardet cupidi tas, magnus, t) altus
&c. Cumtimoropprimit,longèdiuer fus. Adpreſentiam veròamataperſone
varijfimulaffectus 1 i infur LiberDecimus. 409 infurgunt, cupiditas, pudor,
&reuerentia , &ceu Stuporqui dam, spes, timorpro afpectu amice ut
benignafuerit, vel aspera. Undepulfus tum quoquenullacertaperiodo, acmodo
procedit: idfolum estilliperpetuum, utadſubitum aduentum (tumquepræfertim)
velfubitam commemorationem amate perſona vehementeralteretur, utde Antiocho
diciturfubcu va Erafistrati ad Sratonice aduentum ; & Galenus afferitde Ad
Poſthu. muliere,quamipfecurabat adcommemorationemPyladis. Lo- deprecogn.
quunturetiamlibenterdeamatare amatores, utfæpiusdeali
quaperſonaloquiindiciumfitamorisinillam. Qui teftè amant Specie auerfantis
nominant, utamorisfufpicionem vitent, t) interimdegrata materia,
acperſonaloquantur . cap.6. §. Quartus. Signaſeponuntur. Si
quemcogitabundumobferuemus,acineacogitatione,li- 1.Signum. cètdefixum,
attamennon mestumafpiciamus , verum cums excitatur,inſuſpiria erumpat,multò
magisfierumpatinlachry mas, &fletus; argumentumidreputemus, acfignumamoris
umentum idreput estuoſi, acconfirmati. Multò euidentius fignumeſt,ſi inter
cogitandumaliquislætitiæ radius effulgeat . Ratio pendetex dictis; nam dum
amator amatamdefixè cogitat, voluptatem exearecapit, atintimam,
&reconditam, utnonerumpatfa cilè: attamen couſque potest permouere animum,
ut aliquid eius exore, velexoculisfubluceat: at cum expergifciturexco
gitationeamator, tumfalſamagnofcens, quamfibipriusrepræ ſentauerat
amateprafentiam,inſuſpiria, &lachrymasproce dit, inftarfomniantiumdiuitias,
acfelicitatem, qui experrecti vacuosſeabomnibonoinueniunt, &ingemifcunt .
Paulus Æginęta amantibustribuit oculosconcauos, qui nonillachry mant,fedtanquam
voluptatepleniapparent lib.3.cap. 17. Diffi 410 Deconiect.cuiufquemorib &c.
Annotatio. 2.Signum. Annotatio. 3.Signum. Difficileest diftinguere habitum
vultuscogitabundi, leti interiore, & obductaletitia, atque cogitabundi,
meſtiinterio remestitia ; uterqueenim vultus estobductus: attamen di
ſtinguipoteft, illeenim vultusferenitatem aliquam,licètabdi tam, praſefert,
interdumque aliquos,ceuradiosletitiæ aperit, (hoctamennonſemper)bic
autemteftricam contractionemcon tinet, &depreffiorem obductionem : quo ad
uſum autem ab obferuationefrequenti,ſolumpoteft acquiriprudentiaagnofcen darum
eiufmodi differentiarum. Simifceriinquopiamintelligamusfufpiria,&letitiam,cre
dendumeftipfumamorecuiuspiamteneri, &affici. Namafferit Marfilius Ficinusin
Conuiu. Platon. cap. 6. orat. 2. Verbafunt , Amore illaqueati viciffim ſuſpi
rant, & gaudent. Pendet veròexdictis; Namamormelle, fellefecundius est . Cùm
amoriamde sperationeabundat,adeoque męstitia,non
ampliusgaudiofouetur,nifiextatica confideratione,accommen tatione amati
obiecti: noneft viciffitudo poſtſuſpiriagaudij. Talis fuit Rotolandi penes
Areostum habitus post agnitum Angelica, acMedoriamorem .
Nonergofignumconuertitur, fcilicet,nonomnis,qui amat, viciffimſuſpirat,
&gaudet;sed numomnis,qui viciffimfufpirat, &gaudet , est amator? t non
videtur; nam quicunque inter Spem, ac metumdegit , verfatur pariter inter
letitiam, &mestitiam, unde vicif fimletari, &fufpirare potest.
Dicendumestergo non effe veram in uniuerfum præpofitionem, qui vicißimsuspi rat
, &gaudet, estamator, utfitfignumboc commune,non Tecmirion .
Egetidcircoalijsadminiculis adcertiorem con iecturam . Frequens
mentioalicuiusperſona, qui cumnullumfitnego cium, } LiberDecimus. 411 cium,
exquo nafcatur occafiofrequentis commemorationis,pro babileeftfignumamoris .
Dicoprobabile; Nametiamodium poteft effecaufa comme- Declaratio.
morationisfrequentis perſona exofæ ad vltionisfpem,velper ditionis eius ; ſepè
etiam ob timorem, quocirca Nero, post quamdefciuit Vindex,fæpe illudinculcabat
(fiper Vindicem licebit ) Augetur,&roboraturfignum,fiodiumnullumfubeffe,aut
PrimaSigni iram ,auttimorem conijciatur . : cófirmano.
Atconfirmaturadhucmagis,ſiſuſpiria vicißim, & leti- SecundaSi tia
commifceantur ; tumenimcertum euadit timorisfignum eni cófirma etiamfi
tectèmentionemfaciat; naminterdum,quospudet me morareperfonam,
memorantexercitiaeius, uthominisitafibi tio . obuerfetur, clamalijs, fimulachrum:
itapenes Euripideming Hipp.Phedravenatum &equestrem exercitationemloque
batur, utfibireferret Hippolytum , Mitte mein montem: abeoadfiluam, Etadpinus,
vbifericide Caneslustrant , Varijs ceruisappropinquantes:
PerDeoscupiocanesinfremere . Preſes Sanctao DianaLimne,
EtGymnafiorumpulſatorumabequis, Et, Utinameßeminſuaarea , Equos Venetosdomans.
velin mentione odiumfimuletur. Quippiam tale estpenes Ouidiumdum
Cypaffimancillam Corinnereipsa amatutdi- aLib. 2.de a Eto ſpernit,
&abhorret.b Dijmelius,quàmficmihifitpeccaſſelibido,
Sordidacontemptæſortisamicaiuuet. Quis amoribuse. leg. 8. bEleg. 7. ! 412
Deconiect. cuiuſquemorib&c. 4.Signum. QuisVenerisfamule connubialibetinire
Tergaquecomplecti verbereſecta velit? Inordinatus vitæ habitus,
utmodòfcilicetfitletus, modò absque apparentecauſa meſtus,modòimmotus,modò
inquies, modòaudax, modòtimidus, modò pudibundus ergaſcilicetpe culiarem
perſonam, modòimpudensergaalios ,amorisincenfio nemſignificat. 1 Patet exdictis
. Atfignum euidentiusredditur, fihomo fuapte natura non inconſtansin eiufmodi
inconftantiam tran feat, atqueinordinationempenes Eurip. in eodemloco Phadra
s.Signum. noneundemcorporisfitumretinebat, nechabitum ) modòde tegerefibicaput,
modòoperirefamulabus iubebat. Siadmotamanupulſuicuiufpiamfentiamuspulfum fub ad
uentum alicuius perſona vehementer alterari , ac inordinatè, idque
nõſemelobferuemus,idemque accidatadciufdemperſone factam commemorationem;
credendumesthominem,cuiuspul fusalteratur , amore teneri perſone ,quæ accedit,
vel cuius mentioincidit . Erafiftratus hoc modo amorem
Antiochideprehendiffedici tur, &Galenus afferitſedeprehendiße amorem
muliercula , quaminuiſebat, cuiushiftoriainfrainpraxireponetur. §. Quintus.
Cumamoriamapertioreſt. Ат interdum amornon tegitur,fed palam aperitur vel
afpectu cupido, &inſtante, vel vocisconfeffione, acproteſta tione;
tumitaquefolumautdifpiciendum,numſubſitfictio,aut gradusamoris inquirendus;
quorum primum exfuperioribus regulis
deprehendetur,ſecundumexfignisnunctraditisproin tenfione
eorum,atqueaggregatione. De LiberDecimus. 413 Defignisamoris ergaperſonam,
utfinemcui,fiue amorisamicitia. CaputSeptimum . Monamicitia, licètipſequoque
affectusfit, inpartem enimſentientemrefunditur: attamen , cum prefertimin
appetiturationis, voluntatequerefideat,ideoindago eiufmodi amoris,utinpartefentientenon
equèeminentis,potiusadmo rumindaginemredigi debet, ex eiusque procedere
principijs, quàm veladindaginemaffectuum,exqueprincipijshuius. Id
autempræcipuumin amore amicitia videtur,ut eum nemo diffimulet:
undecontrafimulationempotius, quàmcontradif fimulationempramunireinquifitionem,
) indaginemoportet . Procedendumnempeeſtexconfiderationeactionum,que ami citia
vereconueniunt: exfiabfint,intelligemus, amoremami citia non adeffe .
Siadfintautem,difpiciendum eft,num om nisabfitfictio,acfimulatio; ea
enimniſiſuberit, verumamici tiaamoremineßecrediiure meritopoterit. Ad
excludendum verumamicitiaamoremfatiserit,ficauſaturpisamorem con glutinauerit;
nonenimturpifundamento,adeoqueinſtabilipo teſtſolidaamicitia
honeſtasſuperſtrui: qua ratione adductus Ariftot.ſolam
amicitiamhonestampermanerepronunciauit,eo Lib 8.Ethic. quodvirtus,cuiinitur,
Stabilisest. Defignis odij . Caput Octauum . §. Primus . Non eademmethodo odium
EX omneindagari . XPONAMVS nuncodijfigna,tum, utcupiditatiop ponitur
tum,utamori ergaperſonasaduerfatur odium cap.3. perso 414
Deconiect.cuiufquemorib.&c. 1 perſonarum confirmatum occultiffimumest, utet
ipsum po tiusindaginemorum,quàm indagine affectuumfit inquiren dum:
odiumabhominationisdictum,fcilicetcupiditati contra rium,t) odiumperſonarumrecens,euidentiorcumfit
affectus, inquifitione affectuum inquiripotest, acdebet. §. Secundus. Odij
ſignumexaſpectuprimum. AVERSIO aspectusfignumestodij. Itapenes Euripi
demHecubanonfustinebat aspicere Polymneſtorem; excufa bat verò,falfafcilicet, neidipfe
odiotribueret. Nequequeamintueriterectisoculis, Sedhocipfum,ne malevolentiam
exiftimestui . EtVirgilius de DidoneininfernoÆneamperofa. Illafolo
affixosoculos auerfa tenebat . Annotatio. Annotatio. Noneftfignumconuertibile
tamen; nam& pudor, ti mor urgentes abafpiciendoauertunt:
verùmfipudorem,& timoremnon ineffeconijciamus ,quiaffectuseuidentioresfunt,
tumexeofignoodium arguere licebit. §. Tertius. Signumexafpectuſecundum.
ASPECTVS retractusfignumest odij,faltem offenfio nis, aspicere,neque licet
auertereoculos. Eoafpectupatibulumiampræfensrespiciunt damnati,nonin nis,
cumnempe neceſſe estast ſtanteſcilicet &procaci,fed(uti vocoipſe)retracto.
Nontamenconuertiturfignum, cum &timor, acpudor,ac reuerentia afpectum
eiufmodipoffint efficere , ut antea dixi mus. Siergoargumentahabeamus
excludendi eiufmodi alios affectus,odiumpotestexcoafpectuinferri . §. Quar
LiberDecimus. 415 §. Quartus. Signumexaſpectutertium . ASPECTVS
toruusfignumestodijVirgiliusde Dido neaduerfus Æneams. Talibus Æneasardentem,
&toruatuentem. Toruusafpectusfignumest velodij, velire: atiniraafpe-
Annotatio. Elustoruitascummaiorecorporis commotione , & alteratione
coniungitur, quàminodio, ututrius affectusfitfignum , nondifficilefitdignofcere
. §. Quintus. Signumquartumex dictis . MALEDICTA, detractionesque praterea
etiam dicta minacia odiumindicant, veliram;fieximpetunempeiram;fi Sedate,
odiumfignificant . Sedfuadereetiamcuipiamfermone, utaliumperimat, velledat,
eſtodijſignum. EratNumaniinTeucros odijfignumcumillis maledicebat. O verèPhrygia,nequeenimPhryges.
MinaciaPandaridictaodiuminTurnumpræſeferebant. Caftrainimica
vides,nullahincexirepotestas . CumSeianus eainAgrippinam,& Neronem,ac
Drufum ferebat,quibusdemum exarfitineorum cedesTyberius , erat
idpenitiffimiodijfignum. Significant veròodium,cumſedatèdicuntur: iramcumex
animiimpetu . §. Sextus. Signumquintumexfactis. FACTA contradignitatem,aut
utilitatem, autfalutem cuiuspiamodiuminillumſignificant,autiram.Sifubitònempe,
tteximpetu,irammonftrant;ſiſedatè, &meditato,odium . Oportet tamen
fictionem precauere; nam interdumaliqui Annotatio. fimu 416 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. fimulantodium,&inimicitiaminquempiam,utalium,quiil
tum. PenesTaci- lum verèoderit,ſibiobnoxiumreddant. Latiarisdumamorem in
Germanicidomum, odiumin SeianumfimularetTit. Sabi numperuertit , dum
Syrusalialicet decauſa odium , veliram fimulansinEtefiphonemdecepitDemeam.
InAdelphis Nonpuduiſſe verberarehominemfenem, Queegomodòpuerütantillumin
manibus geſtauimeis. Exregulis itaqueſuperioribusfictio eftdetegenda, velad
idfaltem annitendum . Defignis Ira. Caput Nonum . SIIGNA
ireiamcumfignisodijconiunximus.Sunt untquebe Expulfibus. fempermanifestiora
illis. Non estitaque curinhisprolixio resfimus. Noto,quæde pulſuſcribitGalenus.
Dicit ergoirepulfumeffealtum, magnum, vehementem, celerem,crebrum :
quecongruuntillis etiam,que nos anteade irafcripfimus lib. deIra cap. 19. ubi
etiam vidimus rubefcere corpus,ſpirationem
vehementëreddi,tremerelabiuminferius,
&quibusdamtotumcorpus:atnönullifunt,quipallentquoque fermonemparumexplanatisvocibuspreruptum;interdumetia
filentiumfequiintelleximus:aliospretereaireeffectus,necnon,
&caufamipforumexeodemloco peterepotestlector, breuita tiscaufa;
cumprefertim potioranuncfignaattulerimus. A DefignisTimoris. Caput Decimum. 6.
Primus.Qui timoris effectusſinteiusſigna.
Dtimorisfignatranfeamus.Huiusperturbationis Etus incorpusantearetulimusin
lib.detimorec. 31.32. quipræfertimfignaeiufdem euadunt:effectus,etiaminanimam
Sentien 1 LiberDecimus. Jentientemfignaeffepoffunttimoris,& multo
minusconfpicua quaquiincorpuscadunt. Erantergo tum effectus,nuncfigna. §.
Secundus . Signaex tremore,&perfrigera tione corporis . TREMOR
labijinferioris,&reliquicorporis Gelidusqueperimacucurrit Offa tremor .
Virgilius. precipuumautem eftfignumtimoris,cumgenualabant,utdi cit Virgilius;namtremorinferiorislabij,&reliquicorporisest
fignumcommuneetiamire;& dentium crepitusfignumtimo-- rismanifestariumest.
Suntitemfigna. Corporis refrigeratio, trigor,pallorque, interdumquear-
2.Signum. rectecome,que Poetequoqueagnouerunt. Diriguere metu.-- Frigidus
concreuit frigoreſanguis . Illimembranouusfoluitformidinefanguis,
Arrectaquehorrorecome . Lucanus. Et Virgilius. Galenus,utvidimus,
omniaconiungit. Subeo&color Libro 2.de abit , & perfrigerantur,&
rigent, tremuntque, ac pulſuſuntparuo. §. Tertius . Signaexvoce.
TREMORvocisinterdüuerò,etſuppreſſioſignūtimoriseft. 3.Signum . Detremore
vocisegimusfupra. Defuppreffioneest illudVirg. Arrectaquehorrore
come,&voxfaucibushefit. Sunt autem in voceobtimorem tres
gradusalterationis. *Tremor. Oratio nonſeſe explicans . 3 Oratiofuppreffa .
Secundusgradus est, quemdefcribitApuleiusinſceleštofer uo, quem medicus
inconcione veneficij attentati accufabat. Dd Trepi. A 417 1.Signum. cau.Symph.
cap.s. 418 Deconiect.cuiufque morib &c. Trepidans enim is ad indiciavehementia,
oreſe miclauſo , balbutiens nefcio quas affanias (Apuleius dicit ) effutiebat.
Atoratiofuppreffaest postremusgradus timoris, cumperfrigeratione enim vehementi
vocalis virtus concidit,feu cumprincipum vocêefficiensperfrigeratumemar cuit,
vocemtumnullampotest reddere. 4.Signum. 5.Signum. 6.Signum. §. Quartus .
Signaexpulſu,&excordisſaltu . PVLSVS paruus,&depreßusimmominimus,
&maximè imbecillus, ut ex Galenoproximèdiximus,&nuncquoque. Ratio
veròpatetexiactisprincipijs,cũcordiscalorfermèexol uatur,corqueipſumflauefcat,
& concidat. Palpitatio cordis magna(nonmorboſaſcilicet)timoris estfi
gnumpræfentiſſimum . Scitum illudPlautideTyndarocumob indicium Aristophontis
iamfallaciaeiusdetectafermè effet. Quinquiescedieretumcor meum
,&suspendete. Tufußultas,egomiſer vixastopreformidine. Diximuslib.
detimorecap.1 0.dehoccordis motu, eiusque caufamattulimus. Timor
uſqueexcrementaeijcit,ut anteadiximus,cauſam queexAristoteleattulimuslib.de
timore cap. 3 2. §. Quintus. Signaex aſpectu, &vultu. In magnotimoreStupet
vultus,ſtupentqueoculi:nempe, retractus estafpectus , &defixus . Virgilius
de Androgeo cumfenfitſeinmedios Troianosdelapſum Obsłupuit, retroque pedemcum
vocerepreffit . Vulgò nosdicimusquempiamhabere oculosexterritos,cum
fcilicetftupentisinftar eos defixos alicubitenet, ac retractos. De 1 Liber
Decimus. T 419 Depudorisfignis . Caput Undecimum.
IMORISfignapercurrimus;erittamenistimormalina ture,
quemtimoremfimpliciterdicimus. Reftat timorin
famie,fcilicetpudor,cuiusfignafunt; erubefcereore; oculorum demiffio .
Virgiliusde Didone, Tumbreuiter Dido vultumdemißaprofatur.
Vocemorationemqueperturbari,ac impediri . Itaplerunque adeuntesprincipes,
acpotestatesſummas voxdeftituit :faltem oratio illis deficit , antea
premeditata. Multafunt exempla eorum,quihancobcanfamdefeceruntindicendo .
Despe,feuspeifignis. Caput Duodecimum. §. Primus. Signaſpeiperſe ſumptæ.
PES,fiperfeipfamconfideretur, non admodum euidentia figna,ac erumpentia obtinet
; cumenimintenorecontineat , ipſatantum animum,&ſenſorium, eſterioresproindepartes,
utaspectus , & colorimmotipermanent; quem habitumex preffit in
MezentioVirgilius Æneamoperienti.- Manetimperterritusille
Hostemmagnanimumoperiens,t moleſua stat, Atqueoculis fpatiumemenfus . &c.
Hicest tenor, acanimorum ſtabilitas, quaminviroforti Inlib.defor defcribit
Plato in 6.de Iusto,utfupramemorauimus. Cüitaque erga bonum operosum, &
difficileperſtarehominemintono vi demus,tum aspectus,tumuocisſpemineo
vigereagnofcimus; fpemtumquoque +cumaduerfusmalumimminenseandemretinetconstantia,
uoquein eo arguimus,quamtamenpeculiari nomine dicimus Audaciam. Sit ergofumma.
tit. cap.7. Constantia,afpectus, & vocis,&orationis,colorisquoque
Signum . erga Dd 2 420 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. ergabonum
operofum,acdifficile;item aduerfus malūimminens fignumeſt ſpei; quam
cumaduerfus malumimminenseft, au daciampeculiarinominedicimus . §. Secundus.
Signa eiuſdem affectus, cumdeſide rium , iravè adiungitur.
Атcumſpeiaduerfusbonumdefideriūiniungitur,tumfer uoret
acumencupiditatis,ſignorūque eius , fuperuenit,atquead iungiturconftantię
fignorŭ ſpei,quamconftantia etidcircòal
terat,infuasquepartesaliquomodotrahit:nëpefignacupidita tis
adfunt,fedexplicatiora,et letiora, utſpesuoluptateaffert in letitiaque
animücontinet. Cùveròaudaciędefideriŭpugnęad iungitur,atque inuafionis,motus,
&fignaireilliplus minusvé lib.de
annectunt,quęexlib.deSpefuprac.9.inſolutione 2.dubitatio nispatent . Sunt
veròfignaira, &cupiditatispugnatum la veròſigna tiora, & alacriora; nam
spesfemper voluptatemadhibet. Cumpluresaffectus,eorumý ,ſignaconcurrunt. Caput
Decimumtertium , Hfignatribuentes:atnic itaquediximusſuacuiqueaffectui perſe,
acfeorfum idin mentereuocamus,quodantea
docuimus,plureseodětéporeaffectusplerüque occupareanimü: cap.5. 3. par.lib.4.
quaratione,&quoidfiat,anteadiftinximus. Sutueròaffectus
aliquiplurimüconnexi,v.g.timoridolor,nedumillepaffiuus,ac precedens,
fedvitalis:năſepequitimetpræoccupās malū,quasi
illudacciderit,fibirepresentat,et mirauiciffitudinedoloris,etti moris torquet.
Spesdefiderio,et audaciairę,acdefideriopugna diiunguntur,etdemű alij
affectusinterse conexi,quorüaliquos memoramusetiainfrac.feq. I.2. Sedex
obiectorúoccurſu etia cotrarij affectus interdūfimulanimüagitāt,interdū
veròactio phifica affectuŭin intimascorporis partes alios affectusgignit; nempe
LiberDecimus. 421 nempetimorfæpein ventriculūmelancholicumfuccumexlienę
refundit,quigrauateamfenfiliſſimampartem;doloritaque cor poreusgrauatiuus (vt
vocantaliqui medici)gignitur,exquo inprimoſenſorioaffectusdoloris,actristitia
excitatur. Pariter dumexdolorelachryma ciuntur, vaportum abfumitur,qui
pregrauabatinteriorespartes; iseniminlachrymas vertitur: ateæ partesleuate
voluptatemcorporeampercipiunt,& inte rioreminprimoſenſorioexcitant.
Cumtotergodecaufisplures interdumaffectusfimulanimioccupent,ſignaquoqueaffectuū
nonpura, fedpermiſtaoccurrunt; aliquando autem illa confun duntur; aliquando
mira velocitateſeſubindeexcipiunt. Infer uoillo Apuleiano
venenario,dequoproximè diximus,priora representant illafigna timorem
repræfentant, purumfcilicet. Etinuicem humanicolorisſucceditpallor infernus
perquevni uerſamébrafrigidusſudoremanabat. Atquefequun
turmixtumtimoridefideriumſeſedefendendi,&aliquemſpei
gradum,quipofteainualuit,monstrant , Túcpedesincertis alternationibus
commoueremodòhác, modò illam partemſcalperecapitis,&oreſemiclauſobalbutiens,
nefcio quas affanias effutire.Atdemumfignaſpei,&au
dacieiamprouectępuraemergunt. Conſtatiſſimenegare, &accerferemendacij
medicumnõdefinit.Nequeego in Apuleio veritatemhiſtorie,fed
verifimilitudinemcommen ticonfidero.Dum amatores, ) ardereſe,&algereſentiuntvi
ciffitudinem cupiditatis,exquaardent,ettimoris, exquoalget, experiuntur.
Inobferuatione ergofignorum affectuum, & in affectibus ex illisdijudicandis
debet commixtio eiufmodidiligen teranimaduerti, utrumfubfit, necne, & que, fit;nam
q qualisquefub mfifignumcommixtumpropuro interpretabimur,in affectumiudicandum
coniecturanosdiscet,quäqui aliu nosdiscet,quäquiverè afficit. Dd 3 De 422
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Defignisex oratione. Caput Decimumquartum. §.
Primus. Cum apertiſſimis verbis affe tus enunciatur. Dorationemnunc
veniamus,ſignaqueaffectuŭexeape AD tita. Siitaque oratioipfiffimis uerbis
affectŭaliquěprofi teatur,noneft cur (fifimulatioabfit) aliudfignumqueramus.
Lib. 3. Cic. adD.Fratrefcribit,ſe Cefaris amore,queadipfumperfcri pfit,
unicèdelectari . Intelligimus voluptatemCiceronis,qua tum
exeoamoreafficiebatur:folum autěeft difpiciendum,num ratiofubfit,curtum
mentitusfitfratri, alioquinamatiſſimo, cuiqueplurimumfidebat. Arsitaque,ac
methodusfimulatio nispræcauenda estadhibenda . Ceterumnibil . §.
Secundus.Cumaffectus apertènon exprimitur,at confequutionequadam exdictis
elicitur. INTERDVM affectusnonaperitur verbis explicitis; elicitur
tamenconſequutionequadam , v.gr. quidicitſedolere alicuius
abfentia,indicatſeamarehominem,eiusfcilicet præfen Lib.9.Ethi. tiamdefiderare;
in quoconſiſtit differentia amoris exAristot. fcilicet
affectusaliquiſeſeſupponūt,acconfequutur,vtdolorob malum
aliquod,voluptatemexcontrariobono.Itemdefiderium boni
eiufdem,fcilicetdolorobpaupertatem confequitur, volu ptatemexdiuitijs,
&defiderium diuitiarum; viciffimquedo loremobpaupertatem,voluptas ex
diuitijs t) defiderium di uitiarumconfequuntur. Voluptatemitidemexdiuitijsearum
dem defideriumcomitatur. Quiigitur aliquemexhis affecti busexplicitèfatetur,
alios confequentesimplicitèfibiineffein dicat.Rurfus quoniamex obiectopro
cognitione nostra affe Etus LiberDecimus. 423 Etusnafcunturnempe exobiecto, ut
bonoanobis iudicato, vo luptasfipræfens,defideriumfiabſens,velnon habitumfit.Ex
contrarioautem dolor, &odium,abominatiové . Ideo, dumin telligimusquippiam
abaliquoiudicatum malum,exeo,fiaccide rit,dolorem
accepißeplus,minusvéarbitrandumest: niſi verò acciderit aut timorem ,
autabbominationem excitatam.Cicero adQ. Fratremfentit abfolutionem
Gabinijfuiſſeperniciofam , Lib.3. fuiffeiniuftiffimam. Usurpat enimde
iudicibusillud Homeri. Qui violentiainforoobliquas iudicantiuftitias; Iuftitiam
autëexpellunt Deorum religionenoncurătes. arbitraturdemumlegem eße impunitatis
, ergo neceße babuit agreferre, modozelo Reipublicæ teneretur,dumautemfatetur
leniſſimetuliße,ostendit torpuiſſezelum,quopriusacriterpun
gebatur.Quamnostramconiecturamapertèposteafateturipse met. Verbarefero. Exitum
iudicijfædum,&pernicio fumleniſſimetuli, quodquidem bonúmihinúcde
niqueredundat,vthis malis Reipublicę,licentiaque audacium,qua
anterumpebar,nuncnemouearqui dem. Incanones contrabamusdicta. §.Tertius .
Canones continet. Ex iudiciodeobiectoconijcimus affectumanimi,nempeſi Canon 1.
bonumiudicemus amorem,velſipotiamur voluptatemexcon trario iudicio, contrarios
affectus. VerèapudTerentiumexlaudibus, quibusCherea extolle- Exemplum.
batPamphilęformam ,coniecit ipſum incenfum amore Par
meno;dequeamoreloqui,licètdepulchritudinediceret,& amo ris
nufquammeminiffet. CHER. Ofaciempulchram,deleoomnesdebincexanimo mulieres Dd
Teht 424 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. Tędet quotidianarum harumformarum.
PARM.Ecce autemalterum. Deamore,nefcioquid,loquitur.
Excomendationeisitaqueformadeamoreagiinterpretatur. Verùmiudiciūhocaffectus
clarius , &inoffenfiusprocedet,--ſicùiudiciodeobiectohominisiudicantisdiſpoſitionë
agnoueri mus; certèenimfiquicquaminiustèfactum,atqueReipublicæ perniciofum homo
Reipublicę zelatoriudicauerit,intelligemus ipſumearetorqueri: atſimalus ciuis ,
& fibinonReipublice confulensquicquaminiustumiudicet,nonneceſſeesteareangi,
immoutplurimum,ſiſitidſuisrutile, gaudebit. Ampliatio. Canon 2. Exemplum.
And.Att. 1. Scen. 1. Augetur efficaciafignidicti,cum
resimmodicèfufpicitur,& laudatur;nampulchrioreviderimulierem,quafit,t )
meliorem arguitimmodicumamorem: unde videsilli,fed veri verſus.
Siquisamatranam,ranamputateſſeDianam . Omnisamanscęcus:
nonestamansarbiteraquus. Affectusconnexi alteralterumfignificat.Nempefiexplici
tèaliquemcognofcamusaffectum,connexos etiamimplicitèar guimus .
Patetexdictis,acdeclaratis.-- Simopenes eundemTerentiumconiecit amorem mutuum
Pamphili, Glycerij:extimore magnoPamphili,neimpuden tius illainignem rueret .
Intereahacforor , Quamdixi, adflammamacceſſitimprudentius, Satis cum periclo :
ibitum exanimatusPamphilus, Benediſſimulatum amorem,&celatumindicat:
Accurrit:mediammulieremcomplectitur; MeaGlycerium,inquit,quidagis?
curteisperditum ? Atexfiduciamulieris ergaPamphilum eiuſdeminipſum
amoremagnouit. Tum LiberDecimus. Tumilla,ut confuetumfacileamoremcerneres,
Reiecitſe ineumflensquàmfamiliariter. 425 Applicanturdicta deſignis affectuum
propofita affectuumindagini. Caput XV. §. Primus .
Enumeratgradusquatuoraffectuum . Отiamdictisde
affectuumfignis,nuncenitamurpropo
Ifitonoftrotraditădoctrinăapplicare.Propofitum veròeft latitantes affectus eruere
. Siergofuerint apertiaffectus , vix bac methodoegent. Diftinguamus gradus
apertorum & tecto rumaffectuum,quiquatuor eße videntur. Primuscumapertè
oratione ipfa affectum nostrum profi temur. ItapenesEuripidem Hippolytus
odiuminPhędrame, )nutricempalamprofeſſus est. Abbominor; nemoiniustusest
mihiamicus . Secundusgradus est cumceterafignaliberapermittuntur: oratio, &
confeffiofupprimitur . Signa Paridis amoris erga Helenam,que
commemoratHelenapenes Ouidium in episto lisadhuncgradumpertinebant. Illudquoquelib.
3. amorum Elegia 2. huc spectat. Rifit, argutisquiddampromifitocellis.
Hocfatiseft ; aliocaterareddeloco . Tertiusgradusestcumfigna
affectusfupprimuntur;erum punttamenquadamexparteilla. Tiberiuspenes Tacitumdif
Tiberiuspenes fimulabat, &comprimebatfignadefiderijimperij,etiræ etiam in
Gallum,quieainreipſumoffendit: attamenerupitnotaire,
quamfagaciterGallusconiectauit. Etenim (inquitTacitus) vultuoffenfionem
coniectauerat . Postremusgradus estcumcohibenturomniafigna latentis affectus,
426 Deconiect. cuiufquemorib.&c. affectus , utnullumeorum erumpat. Hunc
gradumexpreffit cap.33. Lib.2.deira Senecain Pastoresplendido equite, qui
eademdieaccerfitusad conuiuium a Caligulafuit , quafilium eiusduci iufſferat;
impo fuerat veròcustodemadexplorandum,fiquoddolorisfignum velminimumdaret.
Isergo,ut Senece utar verbis, Cum interim nonlachrymas emifit,nec dolorem
aliquo ſignoerumperepaſſus eſt. §. Secundus . Inprimocafu,cumenun ciantur
affectus . Cvm affectusnoftrosipfimetfatemur,nonfuntaliquaar te eruendi;
nonenimlatitant:folum autemestprecauendum fictio, acfimulationequaſubſit. §.
Tertius. Inquarto caſu,cumnullum erumpitfignum .
Arinquartocafucumnullumerumpitfignum,nullusquo queesthuicexfignis methodolocus
: oportettum alia progredi methodo,quaminhuiusipfiusſupplementumproximèfubijcie
mus ex caufisductam . §. Quartus. In fecundocafu cum affectus diuerſi
concurrunt. Сvм veròfuppreffa enunciatione, atqueconfeffioneaffe Etus,
ceteratamenfignaerumperepermittuntur, tumfacilèaf fectus conijcitur, nifiduo
obfint ,fimulatioſcilicet ,fallaciavé,
#pluriumaffectuumconcurſus,atquecommistio:quorumpri mo methodo
deprehendendafimulationis occurritur: fecundo autemimpedimentobacalia via
obuiamitur,quamincanones contrabemus. : Cum LiberDecimus. 427
Cumfignadiuerforumaffectuumſeſe integra excipiunt, Canon1. tumpronunciandum
abomnibus illisaffectibus viciffim ani mumoccupari . Videmuseos,qui
magnumaliquemprincipem, acpræfentem adituri locum expectant , varioin ea
expectatio. necolore tingi, nuncfcilicettimentium,nunccupientium. An tonius
Caetanus nunc Archiepifcopus Capuanus , potiente olim rerumClementeVIII.
adeoque PetroAldobrandino eius exfratre nepote,falsèobferuabateiufmodi motus,
variationes que vultuŭinturbaconfluentiumad Cardinalem publicè om
nesaufcultantem ; indicabatque Paulo Sabellio Principi nunc
Alba,quimihipoftearetulit: ut ergoalicuiiam patereincipie bataditus, is
nuncquafi cupiditate incenfus erubefcebat , nunc reuerentia op quaſi timore,
&reuerentiaoppreffuspallebat, nunc , ut accef Surusingrediparabat, nuncrurfusconſiſtebat.
Atcumexconfufione affectuumeorundemfignapermiſcen- Canon2. tur,nequeſuntpura,
nifiattentaindagine concedaturdemüfi gnumpræualentis
affectusdijudicareabalijs,quæ commiſcen tur, nonlicet exbac
methodoaffectumdignofcere ; at oportebit fupplere indaginem methodo,
quamfubijciemus ,&iam me Subiecturumfumpollicitus excaufis .
DeclarocanonemexemploHelenapenes Ouidium . Affe- Declaratio, Etus ridendiin
ipſa ingruebat, & unà affectus refpondendi tio. marito,pollicendique
operamfuamin illis, queiufſferat;prefer- Inepift.He timincura hofpitis Troici,
aqua etiam,utipsafatetur, non abhorrebat;
quinimohominem,licètdißimulanter,amabat. Ex pugnaautem contrariorumaffectuum
,dum rifum compefcere Etabatur,impedita est, quo minus refponderet,præterquam
unum verbum , Erit. Breuis adeo refponfio tum abituro marito,
velmonftrabatingruentemluctum, aquone pluralo queretur, impediebatur ;
velipfamgrauato animofacturam , quæ &confirma 428
Deconiect.cuiuſquemorib.&c. quæimperabat. Certè duos veros affectusnemo ex
eo curta refponfionisfignoconieciffet . Omine letatus, deditofcula,
resque,domusque, Ettibifit curaTroicushospes,ait. Vixtenuiriſum,
quemdumcompefcereluctor, Nilillipotuidicerepreter, Erit . Oportebititaque
moliri exfubijciendamoxmethodoindaginč. Cumfigna affectuumfupprimuntur aliqua
tamen exparteerumpunt. CaputDecimumſextum. SVPERESTtertiumdiuifionis
membrum,cumfupprimun turaffectuumfigna, & illa tamenaliqua exparte erum
punt. Tumveròeſtiscommuniscanonrepetendus,quemfu praStatuimuslib. preced. cap.
1 2. §. 2. nempe affectus erum pens veriusindicat animum,quamquodcontra
oratione, & habituhomoprofitetur,remtumdeclarauimus,atqueetiamS. Exemplum
MarijexPlu 1. eiufdem capitisdeclaraueramus . Atplacetfubiungerealia exempla .
Plutarchusde Mario Romam cumCinna post victoriam tarchoinvi. redeuntedicit;
Cumvelletisſehumilem repreſentare, taMarij . Aliud exem plum. Canon1.
accommiferationedignű,&habitu &inceſſutranf luxiſſetamenineo
iracundiam,&feuitiem ,quam ſtatimfactis expreffit. Meminimecumpeteremab
homine, inquemnonvulgaria mea merita erant,nescio,quod mutuumin multa,fedinani
verborumbenignitateobferuaffeineiusoculis illiberalemquan damretractionem,
exquaconiectaui, quodres ipsapofteamon
Strauit,deponendameße,fiquamanteahabuiſſem,ineofiducia. Sunt ergoobferuandaque
erumpuntfigna,& affectuiſuo fingula LiberDecimus. 429
fingulaapplicanda,ſignaamoris amori,ſignaodij odio, idem quede alijs;
nempeſiprofitentiamorem, erumpat odijfignum , eum credamuspræfenti odio, non
amoreteneri . Signaergoaf fectuumproximèexpofitahaberein promptu oportet, ut ob
uiumfit occurrentia agnofcere . Etiamfifignanon integraadfint affectus, velfi
integra Canon2. fint,atfintfugacia,tamenidemeftiudicandum.Patetex dictis.
Atfiplurafignaeiusdemaffectus imperfecta, velfugacia Ampliatio. concurrerint ,
multòmagis affectusispresumi debebit, ac in terpretari. Difficilis eft in
eiufmodi erumpentibusfignisfimulatio; ef- Annotat. r. Quantu re
fetenimfimulatioinfimulatione verum,&illudaddoetiamfi feratvfus,ef
acciderepoffit, tamenmultuminboc cafu poffeperitum oculum fequeinfen ingeni
distinguere, quod verbis nonequèexprimi poteft:idemquod tamnotitia, in
diftinguendis coloribus , ac dijudicandis , fimilitudine qua quævideat quodlite
dameuenitinhisaffectuumfignis cenfendis; nempeilli alieno ristradine lumine,
)fitus, &interuallo alijapparent,quafint,atappo fitè collocati,
illuminatiquefuam adamuſſimſpeciem referunt , at collocatio accommodata ,
&par illuminationonniſiaſenſu quit. ipſonoſtroinfitanotitiadignofcitur;
utenimCicerodicit. Lu- Accad.que menſepemutarivolumus,& fitusearumrerum,quas
intuemur, & interualla autcontrahimus, aut didu
cimus,multaquefacimusvſqueeò,dumaſpectusip ſe fidem faciatiudicij ſui.
Simillimèomninofintnéquæ apparent erumpentium verè affectuumſigna, anfimulentur
preterid, quod complecti poffumuscanonibus ,fenfuum dili
gens,&peritaobferuatioplurimumexhibebit, ut corellarijlo copendeathinc.
Oportere hancartem nedumfibi ex lectione comparare,fedetiam ufu
exercitationeque confirmare, atque familiaremfibireddere, &expeditam . Sed
ſtio.lib.2. Annotat. 2. fequentime 430 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
Sedfubijciendumquoque estſupplerihancipfam methodum doupe
nuncqueadhibitoscanonesea,quæfubijcietur methodo;que, tem. pleri præſen
uthacexfignis, ipſaprocedetexcaufis. Nempefi intelliga
museum,quiamorefimulat,caufam habereodij & videamus
fignumodijerumpens,multò tum certius odij affectum conie Etarepoterimus.
Quodidemdealijs affectibus erit dicendum. Methodus excaufis affectuum,
quaestfupplemen tumpracedentismethodiexfignis. Cap.XVII. §. Primus.
Caufæaffectuumrepetuntur. IAMveròfubijciamus promiſſam methoduminſupplemen •
Lib. 2. Zuumcaufafu tum proxime : erat illa exfignis ; erit hac ex caufis affe
Etuum ,ſummaque eius in hoc confistet. Si cuipiam homini aderunt omnes alicuius
affectus caufa ,iudicandum erit in ipso affectum eundemreperiri. Affectuum
caufafuntexfuperiori buslibris repetenda,fcilicetex librisde affectibus. Erant
autem cauſe,aliæprimaria,aliafecundaria; &bealeinſtrumētarie, aliæ
preparantes,acdifponentes;quærurfus,aut naturalesfunt, aut aduentitia ; &naturales,
alia intrinfece, aliæ extrinfeca . Hasfingulas causasfecundariasin bac
quartaparte profe quutifumus,quidfcilicetfingulepoffint , &adquos moresdi
ſponant: difponuntautemadrefpondentes affectus, immo, vt adaffectusdifponunt
eatenus admores etiaminclinant; nempe adfortitudinem inclinat caufa aliqua , ut
adaffectum audacie adtenoremvéanimiducit : adignauiam contrà reddit propen fum,
utadtimorem inclinat . Quæergotum diximus,nunc quiſqueexco loco
repetataduſumhuius methodi . Inquosſii licet affectus reddathominempropenfum
temperamentum tum cordis, tumhepatis,&cerebri,fanguinisque
&fpirituum;pa riter LiberDecimus. 431 riterin quosconformatiopartium.
Itemclimata ,regio,ſitus , atates , ſtatus, conditionesquefortune , praterea
instituta , )Studia vite. Eiufmodiautemcaufa adaffectusdifponunt,
nonipseperſeeos actuinducunt : atcognofcere propenfionem hominis,
acdispofitionemplurimirefertadaffectus aftuinexi Stentes deprehendendos.
Interdum autem cauſeomnesin eun demaffectumconfpirant: interdumadcontrarios. Tum
verò Lib. 4.c.3. contraria mometafuntlibrādaealance, quafupraexbibuimus.
&feq. §. Secundus. Cauſæprimariærepetuntur . CAVSAE
deindeprimarieconfiderande ,primoque obie Etum . Erantilletres,
obiectum,facultas cognofcens, &facul tas appetens . Primòde obiecto agamus.
Quodnamfitfin gulorumaffectuum obiectum , exfuperioribus de affectibus li
brispatuit,fedetiamperfeconstat. Inaffectibusenim adbo numestillud, adquod
obtinendumaffectus adspirat; uthonor in ambitione; voluptas venereain
eacupiditate; perfonapul chra in amore amatorio; diuitiæin earum cupiditate;
idemque dealijs. Atin affectibusex malo; odio, abhominatione, ira , obiectumeft
malum,adcuiusdepulfionemadfpirat animus : in ira,iniuria,autparuifactio;
quaderefupra: inodioperſongper- Primaparte Sonamala, velut malaapprehenſa,cuiusperditionemoptat
: inlibro deira odio rei,fiuein abbominatione malumipſumformale, quodde
testaturanimus. Sedhæcdemumomniafupraexfuis locisre petantur . Idveròpræfertim
; obiectum interdum incomple xumſumi, utinira, iniuria illata; interdumcomplexum,
ut cap. 12. : in eodemaffectuperſona, quæ iniuriamintulit . §. Tertius .
Canonesexobiecto continet. Cvm obiectumalicuius affectusadest velpræfens, vel
Canon1. recens, Deconiect. cuiufquemorib &c. Ampliatio. recens , iuremerito
credi potestineße etiam animo affectum eiufmodi, etiamfinullum eiusfignum
appareat. Ampliaturcumetiamobiectumfitantiquum,fifueritma Iuftinusli.1. gnü.
ConfirmaturampliatioexemploHarpagiin AstyagemRe gem,aquo,cummultis
anteaannisiniuriammagnamſuſcepif fet,(filium enimeius Rex occidi
iufferat,patrique epulandum tradiderat ) diſſimulatam iramtamdiuferuauit ,
quamdiu vl tionis occafionemRexipfe illiprestitit , demandato exercitus in
CyrüImperio: adCyrūenimdefciuit, copiasque adillumtra Additio 1. Iouius.
Additio alia. duxit;quofactoRexdemu, &RegnuminCyrimanusceſſere. Augetur
coniectura euidentia , cumhomofuerit tenaxme moria . Melancholicuseiufmodiest;
undediu isretinet ſpe cies lefionumpræfertim, malorum . Talis, nifallor,fuitis
Turca, quioccidit MahometemſummumimperiumTurcicimi niftrum,obiniuriam
nongrauiſſimam,postquamftipe quotidia nafuerat ab
eodemquadragintafortèannisdonatus:occiditta mencertus &ipſe moriendi. Sedhæcadditio
pertinetetiamad caputfacultatis cognofcentis . Augeturdemumconiectura,cum
homofueritfuaptenatura in eumaffectumpronus; undepropenfusin venerem,ſi pre
fentemhabetfæminam,præfertimpulchram, etiamfinullum cupiditatisfignumexhibeat,
potesttamen credicupiditate eiuf Lib.2.amo- modiipsum velteneri, veltentari.
Ouidius deſefateturque rumeleg.4. cunqueoccurreretpuella, eamfibiplacuiße.
Nonestcerta,meosqueformainuitetamores: Centumfunt cause,curegofemperamem.
&c. Itemiracundusfiquisfit,iniuriamqueacceperit,pareftcre dereipfumirafci,
licètiram contineat,ſipreſensfit,qui leſit, velprefens eius aliqua ex cauſamemoria;idemquedeomnibus
alijs affectibusdicendū. Dicoautěprafentemmemoria, cūvel i com LiberDecimus.
433 commemoratioleſionis ,autperſonaledentisinciderit, velall
quodearumfimulachrum,aut veftigium. Themistoclem incen
debantconfpectatropheaMiltiadis, &AlexadrumMagnum gloriaAchillis
extimulauit, qua illi ex afpectuſepulchriAchilli Plutarchus invitaAlex.
inmemoriapofttantumtemporis,tanquāprafens,venit.Cefari etiam in
HifpaniafimulacrumAlexandriMagnitotpostannos Plutarchus emulationem
eiusgloriaindidit, &lachrymas usqueexciuit, invitaCaf.
Defacultatecognofcente . Caput XVIII. ONSIDEREMVs
nuncfacultatemcognofcentem:hęc Cveròquafit
&quomodooperetur,reſiſtatvéaffectibus, antealuculenterdeclarauimus lib.2.de
affect.c.1 6.In preſentia Primapar. autëtriafuntdehacfacultate confideranda,fitnéperſpicax,
) trumfit tenax,&quibusprincipijsin iudiciobonorum , ma
lorumvé;ineopræfertimgenere,dequo tumagitur,utatur.Ex primocapiteintelligimus,
quicquidboni,aut maliillifactumfit ab fuerit.co ipſo agnofci,
ſiperſpicaxfuerit:contrà veròlaterepoffè,fifit hebes.
Aliquifunt,quosimpunèdeludere licet,ſiprætendamus palam obferuantiam,atclam
ledamus, ob eorumhebetudinem. Narciſſusplurahoc modocum Claudiofaciebat,ut
usqueMef Salinam occidiiufferit,Claudioquepofteaita ab ipfoftatutum af ferereauferit,
isque crediderit, et verbafibidarinõagnouerit: atcumTyberionibiltalene
Seianusquidemaufuseffet.Perfpi caces itaquehomines velminimaminiuria,leſionem
véagno fcunt,etiamfifortèinterdüdiſſimulent uidere,iuxtailludSene- Lib.2.deira
cemonitum, Sępeſatiusfuitdiſſimulare,quamvlcifci. cap.33. §. Primus. Sitnè
tenaxmemoria . 1 SECVNDA confideratioest;fitnétenaxmemoria; qui Ee enim 434
Deconiect.cuiufquemorib&c. enimtalesdiuretinentiniurias, &beneficia.
Melancholiciho mines tenacesfunt prefertimmalorum obtemperiem intristi tiam,
&meſtitiamducentem; undeetiamacerbiredduntur:at funtetiamtenaces
amoris;fimulachrumenim amata mulieris Cap.pręc.§. diutiſſimaſeruant,
cumfueritimpreſſum. Exemplumtenaci 3.add.1. 7 tatis eiufmodiest,is Turca
,quemproximèretulimus. Atficontràfehabeat,poßumuscredereoblitumhominem iniuria
, velobiectialterius affectus , cumantiquumidfuerit, ſcilicet multo anteatépore
inciderit;licètfaciliusbeneficia vul gòexcidant,quàminiuria. Sitqueillud
ſuſatisconfirmatum. Ledensinpuluere,leſusin marmorefcribit. §. Secundus. Quæ
principia fintin facultate cogno ſcenterecondita,ſeuquibuseavraturprincipijs.
TERTIO loco,utdifcernamusſenſuminiuria,autbene ficij,
neceſſeestcognofcereprincipia, quibus in illisdijudicandis homo,dequoiudicamus,
utatur. Ea verò exduobuspræfer timintelligemus , expublicisopinionibus, quæ
eoinloco,eoque temporevagatur,&exhominis studio,ac vita,exempligra tia,
tempore Iuuenalis . Simatrona prapotentiobiecißetquif piamadulterium,
vixiniuria loco accepiffet; prefertim fiil lud Sulpitiælocumhabuiffet.
Cumdignodignafuißeferar. Atabantiquioribus Romanis , &nuncabintegrisCiuita
tibus, t) non abaule magne vitijscorruptisinfamèreputare tur .
Detrectaffefingularecertamen Ciuemcum Ciuein Roma naRepublicanedum probri
locohabitumfuiffet,fedprolaude, cum nequeaduerfusprouocantem abſquedictatoris
veniapro Tit.Liu. lib. cefferit Manlius : at interplurimos Europeosnunc,
&pre fertimGallos , vituperabileeffet. Quæiudiciorumdifferentia exfola
LiberDecimus. 1 435 exfoladiuerfitateprincipiorumfacultatis cognofcentisprocedit.
Expedit ergohominiprudenti,atque inhacindagine verſatu ro,communesgentium
opinionesingenerehocagibilinouiße, quefupraetiameratprudentiæparslib. deprud.
Priuata quoqueſtudia,ac vita institutadiuerfalongèalijs, utplurimü,principijs
utuntur.Mercatoresenimet Doctores, Milites non ijſdeminnituntur
regulisineligendo,atquevi uendo. Mercatoresfaltem viliores illud
SanionispenesTeren tiumfequuntur . : Eumqueſtumocceperis . Accipiunda,
&muſſitandainiuriaadolofcentiumest. Miles contrà,modò vlcifcaturiniuriam,mortem
spernit . Achillespenes Homerum. Nuncautevado,
utdilecticapitisperditorëinueniam Hectora,mortem autemegotuncfufcipiamquandoiam
luppiter vultperficere, & immortalesDeialij. Fit
exhis,utfiMilitiignauiaexprobretur,pro maximaipſe iniuriaaccipiat.
AtDoctoricontrà,ſiobijciaturignorantiafcien tie, quàmprofitetur ,
&Mercatori,fidecoxiſſe,quisdixerit, maioremcontumeliamarbitrentur.
Sedpreterhocetiam etates, Illiad.18. &fortune conditiones
aliquamprincipiorum varietatemfug gerit,quam varietatemexfuperioribusfacilèeftcolligere:illuc
Lib.3.huius ergoablego lectorem. R Defacultateappetente. Caput XIX. ESTAT
postremolocofacultas appetens, quamquidem fuprafatisexplicauimus.Inprafentia
veroid unumin quirendum eft,quobabitu,autdifpofitioneteneatur ex xaßuetu dine;
ceteras enimextemperamento,acnaturalibus caufis, aut ex conditionibus fortuna
,acſtudijspropenfiones effenotasex Ee 2 4.partis. cogni 436
Deconiect,cuiufquemorib.&c. Exemplum. cognitione
caufarumpreparantium,acinstrumentariarum iamfupponitur. Exaffuetudine mollis
vite,actripudijsdeditaarguittimi ditateminTroianispenesVirgilium Remulus.
OverèPhrygia (nequeenimPhryges)iteperalta
Dindyma,ubiaffuetisbiforemdattibiacantum, Tympanavos,buxusque
vocatBerecynthiamatris Idee,finitearma viris, &cediteferro . Erititaque
canonfinouerimushominem irafcifolitum ex obiecto iracundiæ ,fcilicet ex
iniuria, velſpretu intus irafci etiamfidiffimulet. Itemvaga veneri
affuetumadconfpectum mulieris cupiditate incendi, etiam fieamtegat;
pariterquede alijsaffectibus dicendum, &iudicandumprobabilitamen con
iectura: isenimpotestpro arbitrij libertate resistere; attamen nifi affectui
cefferit , ab eotamenpertentaridicendumerit,cum babitus , utplurimum
inactuserumpatfimiles. Etfiratio refiftit affectibus , neeamrapiant ,
&proturbent,non refi Stit tamen proarbitrio , neincendantur, cum , utſepe
vidi mus,inuitarationeſuſcitentur, &astuent; nonenimpotest
eosratioproimperioſopire, acextinguere. Rem declarauimus intertiaparte . R
Inpraxim methodus tradita adducitur. CaputVigefimum . ESTAT demumprohuiuspartiscolumine,
utinpra ximtraditam methodumdetegendilatitantes affectusdu
camusremabinitiorepetentes.Proponoautemindaginemaffe Etushabitu,interim tamet )
affectusactu elucebit; tfeorfum, etiäaliopropofitoexëplo affectus
actuindaginërepresētabimus. §. Pri ! LiberDecimus. 437 §. Primus.
ExemplumTyberij ergaGerma ; nicum proponitur. PROPONO
ergoproexemploTyberijergaGermanicum affectum inquirendu. Tacitusodio
illumfuiffe afferits Sedan xius, inquit, patrui,&auiæ inſeodijs,
quorumcaufæ acriores,quiainique.Verùm nosnolumusaffectumquasi
tumexTacitointelligere,fednostramethodoindagare. Pro cedamusergo primòexcaufis
,quodqueexillisdeduceturcum fignis posteaconferemus . i : §. Secundus.
Cauſæpræparantes,acſecundariæ. CAVSAE inTyberiopræparanteseranttemperamentum
inbilematrampropendens,exquoisingeniopollebat, ) infu
perbiam,aciracundiam,immofeuitiampronus. Verùmetfufpi
caxobannexamfrigiditatereddebatur, quæfrigiditas abata
teiamingrauefcenteaugebatur; nam annorum ss.imperium inijt:nobilisfuit: ex
Claudia enimfamiliaortus,inquafuper bia quædam ceunatiua,obferuatafuit;
uthacetiamrationein fuperbiampropenderet: vitaeiusperſummosbonorestraducta
alebatbonorumdefiderium: atetiamperturbatus, &depref fus
vixit,utmultosoderit,odioque,etiracundiaanimumim buerit,&excreuerit .
Satisfithæcdecaufispreparantibusin quifiuiffe. Sawitiemhuius principis
testantur ubiqueHisto rici, Suetonius, t Tacituslatè. Suspiciofumdeclarantijdem
Tacitus, Suſpicacem animum perſtrinxere . §. Tertius . Deobiecto. SVCCEDIT
inquiſitio,quodnamobiectumeßetGerma nicus Tyberio,
videturquidemprimoafpectuearumfuiffe,& : Ee 3 gratum 438
Deconiect,cuiufquemorib &c. gratumobſanguinisnexum, obadoptionem,ob
virtutemeius, acfingularia corporis,&fortune ornamenta;queomniafingu
larimodestia , atqueergaTyberium cultufummoinduebat : at
exTyberijfinecontrariumpenitusdeducetur: namistotoani moincumbebatinimperium
integrum ,atque pleniffimumfibi
viventituendum,&filijspostmortemrelinquendum. Solus
autemGermanicusimpedimentoeße poteratvtriqueeius de fiderio; cũ enimineius manueffentlegionesGermanice,
nem peimperij Romanirobur,ſummaqueineo effetbellica virtus, omnesque
eummaximoamoreprofequerentur,potuiset etiam potiushabere
imperium,quàmexpectare; quefufpicioangebat Lib.1.Ann. Tyberium,
utTacitusetiamrefert,cuiushæc verba. Caufa præcipuaexformidine,neGermanicus,in
cuiusma nutotlegiones, immenſa ſociorum auxilia, mirus
apudpopulumfauor,habereimperium,quamexpe Etaremallet.AtmultòmagisexdeGermanici
virtus,& au Etoritas , nixa numeroſafiliorumfoboleobſtabat,neimperium postmortemTyberijinDrufumfiliumeius
proueniret ,ſedin Germanicoreftaret,eiusquedomo.Neceße ergoeratGermanicu
odiofum effe Tyberio,nocarum: quemetiamftatim,utAgryp 1 pam
&parirationeextinxiffet,fieademfacilitatepotuiffet. §. Quartus.
Defacultatecognofcente. ADfacultatem cognofcentemtranfeundo erat ipſe multe
Sagacitatis,&calliditatis,prudentiam vulgòdixerint: namis
interprudentiffimos principesreponitur; inlongumqueproui
debatrerummomenta,exquibuscertum reddituripſumpræcla
rècognouiſſequantumpericuliaGermanicofuæfecuritati,& filij amplitudini
immineret; ex melancolia etiamnigrore pro
penfuseratadiudicandumindeteriorempartem. ١٠ : : §.Quin LiberDecimus. §.
Quintus. Defacultate appetente. 439 AThabitu,& sunedumpropenſioneſuperbus
erat, cupidiffi musimperij ,cuiusarrogantiam,&feuitiam vulgò etiam
cognofcebant; undeTacitus dicitfubexceffuAugustia nonnullisiactitatum,ideo abAuguſtoſucceſſorem
relictü,quòd arrogantiam, feuitiamque eius cum introfpexerit,comparatione
deterrimafibigloriamquafiuerit. Pretereaconftatipſum utiliafibiconfiliaſequutum,non
fpeciofa,et amicitiasprefertim ex utilitate,non honestatecen
fuiffe,utdubiumbincnonfueritipfum ex virtutibus 1 Virtutibus Germa miciminimè
allectum,fedcontrà odiohabuiße,quaexearum magnitudineimminerepoffentpericula
velfibi, velfilio... : J §. Sextus. Signapercurruntur. OMNES
ergocauseconspirantfecundumrationespotio resinid, quodTyberius oderitGermanicum
,eiusque depref--fionem,&mortemexoptauerit, utquetutòpotuerit,molitus
fuerit. Confideremusnuncfigna. Primum autemfuitproconſulareimperium,quodilliaSe
natuimpetrauit.Tacitus.AtGermanicoCæfariprocon- Lib.t.Ann.
ſulareimperiúpetiuit, miſſiquelegati,qui deferrent fimulmeſtitiaeiusob
exceſſumAuguſti ſolarentur. Secundumfuit , cumretulitdeGermanici victoria,
rebuf que ab eogestis, easquelaudauit. IdemTacitus.Retulitta- Lib.cod.1. menad
Senatumderebusgeſtis,multaque devirtu te eius memorauit, magis in
ſpeciemverbisador an nata,quàmvtpenitusſentirecrederetur. Fertum fignumfuit
DecretusGermanicotriumphusnon dumfinitobello. IdemTacitus.Druſo Cefare,C.Norba-
Lib.eod. Ee 4 no 440 Deconiect. cuiufquemorib.&c. noCoff.decreuit Germanico
thumphusmanerebel lo. Sunthæcomniafigna amoris,at multòleuiora,quàm con traria
cauſe,utfimulationes amoris verius,quamamorisfi gnacredi debeant,præfertim boc
tertium, quod erat veluti illicium , fed & anſa retrahendi Germanicum ab
admini Stratione belli , & ductu legionum deuinctiffimarum: qua deremox.
Quartumfignum iam iracundia, ) odij,dumindeterius Tacitus. Lib.2. traxit
pietatemGermanicierga manes ,&offalegionuminſe pultarum Vari. Item cum
Agrippina in legiones auctorita tem ,ipfamqueauſam legionibus gratiasagere,
tinuißepe cunia, acriterfenfit,atque reprehendit;fitamenaperuit eaTy
berius,nonautem fidis tantum,&intimisestdetestatus. In malamautem
partemfactainterpretari est odijſignum. Huс pertinent, quæ Suetonius dicit :
Germanico usqueadeo obtre Etauiffe,vtpreclarafacta eiusprofuperuacuis eleuaret,
&glo riofiffimas eius victorias ceudamnoſas populoRomanoincre paret. Quòd
veròAlexandriampropterimmenfam,&repen tinamfameminconfultòſeadiſſet,
questusestin Senatu. Quintumfignum.Atcertèquintumfuit apertuodijfignum,
licètinuidiafitinterpretatus cumGermanico Tacitus: nempe
cumalegionibusGermanicisabstraxit,abelliqueaduerfusGer manosadministratione.
Tacitus. Tyberiusmonebat, re diret addecretumtriumphum;fatisiameuétiuum.
Etnonnullis interiectis ,fubiungit. Precante Germanico annum efficiendis
ceptisacrius modeftiam eiusag gredituralterum conſulatum offerendo, cuiusmu nia
præſens obiret. Demumergo: Haudconctatus eft vlteriusGermanicus,quamquam
fingiea,ſeque per inuidiampartoiam decori abſtrahi intelligeret. Verum
LiberDecimus. 441 Verùmfuitmetus, &odijſignum verius,quàminuidia, veluti
enimabarce quadam,inquanullis erat infidijs obno xius, in planum deduxit, ubi
expofitus iam eße incipiebat multis dolis ,ac periculis : interim ipfealijs
minus multò for midolofus ; non amplius enim fido militefultus ,pro arbitrio
poterat imperium inuadere,immo ufurpare. Quod idemTa citus anteafaßusfuerat,ut
ea specieGermanicumfuetisle gionibusabstraberet ,nouisque principijs
impofitum,dolofi mult cafibusobiectaret. Atfextumfignum, )
odijſignificantiſſimumcumfpecie honorisinOrientem mißus
adignotasfcilicetfermèlegiones,at immiſſoetiamPifone, qui
Syrialegionespreoccuparet,&per uerteret,utfecit; demumomniaGermanicifactaoppugnaret,
utfecretioraetiam mandatailli,acPlancinedatatollendiho minis veneficijs,que
paſſimtumcreditafunt, credi iure pof fint: interim efficiebatur
apertaeainimicitia profeffione, ut quicquid in Germanicum molitusfuiſſetPiso, &
coniunx, Pifoni totum imputaretur, non Tyberio:faltem idipfecre derepotuit.
Septimumfignumfuit frigidiſſima vltio eiuſdemGerma nicimortis,
cum&PlancinamipfeSenatuscognitionifubtra xerit. Tacitus . Pro Plancina
cumpudore,&flagitio defſſeruitmatrispreces obtendens, in quam optimi
cuiuſque ſecretiquæſtus magisardefcebant. §. Septimus . Iudicium percipitur .
CVM ergocumcaufis vehementiffimi odij conspirentfi gna urgentia, lemiaque
tantumfigna aduerfentur,creden dumestinuifumfummoperefuiffeGermanicum Tyberio.
Quod ductumexnostra methodo iudicium Tacitus , & Suetonius paffim 1 442
Deconiect.cuiufquemorib.&c. paffimconfirmant;fuitquetum temporiscommunis
Romanorum Sententia,utmultinoctucirca Tyberij palatium exauditifue rint,
clamantes , Reddenobis Germanicum . Dixi exemplum pertinere adaffectum habitu,
ut verè Annotat . 1. pertinet,at interim etiamdeaffectu actuiudicium
constitutum: conftitit verdin affectu,quo Tyberius Germanicum abelloGer
manicoabillisquelegionibus abstraxit:inuidiam reputauitGer manicus,&affentiſſe
visus estTacitus. Egocummetuodium cenfui : obtrectatio quoque
Tyberijpræfentisaffectus,& odij actupreſensfignumerat . Annotat. 2.
deaffectup Atproexemplo,acpraxieliciendi affectusprafentis propo seteactuque
noPorfenam, cumMutiuspoftoccifum ScribamproRegema eliciendo.
num.accenſofoculoiniecit,ſummaqueconstantiacombuffit. Li uius stuporemtum
Regitribuit, actimorem, utquæfubiungit verba,indicant, dum legatosRomam
propacemiſſos dicit;ti moreenimadductum adidRegem dicit adid citt
&tranſacti periculi, )imminentis. Ategoadmirationem virtutisMutij,& cha
ritatemergatantamvirtutem,atque urbem matricemegre
giorumadeociuium,credo;moueor autem,namfactaPorfenea
LiuioipsonarratamagnanimumhominemPorſenamoftendunt.-PacemcumRomanisfecit;atimperatis,
&receptisobfidibus, aufugit Clelia; interminationebellirepetijt ; at
receptamliberè remifit , donis etiam ornatam. Fortis ergo animus,&ad uerfus
contumaces acer, atplacidusergaobnoxios, t ) virtutis admirator. In
eiufmodiergohominem caditadmiratio virtutis, ac eius amorpotiusquàmtimor ' :
nequeei timorconfuluiſſetdi mittere Mutium cumincertitudineadbucfuture
pacis;nam eaindulgentia,permanente bello, animatiores reddidiffetconiu ratos
adipfum adoriendum ; quod Rexprudens fui compos
facilèagnofcerepotuit,etquòdcõtraſuppliciumde Mutiofum ptum LiberDecimus. : 443
piumexteruiffetaggreffores,quipræfertim certòfcirent Regem acriore
custodiadeindeſeptum,t) minus expofitumiriinfidijs. Eandempraxim
adamoremamicitia poße detor queri, acreliquosaffectus . Cap.XXI. §. Primus .
Applicatio fita ſimili . ADEMpraxisnormaex contrariopotest applicari af
fectuiamorisamicitiainquirendo:cauſasfcilicetprimò con con fiderareomnes :
deindefigna: tertiò conferrehac cumillis: ac
alijsaffectibuspotestapplicariafimili . S. Secundus.
Caputeſtinueftigareobiectumgra tum,cuiusrei methodus traditur . : QUONIAM
autemcaput esthominis,cuius affectum querimus,fines
cognofcere;finesideoinquirere oportet. Obie
Etumitagratum,&ingratumconftabit; atfines, cum ex mori busconstet,methodus
amoris , &odijpræcedentimethodo mo res indagandinititur,utanteaquoqueproteſtatusfum
. Sier gohonestascuipiamfitfinis; ut viroproboobveram virtu bonestascuipiamfit
fint temmoralem, velexnaturali conftitutionefaltem probèpro
penſo,perſonaprobailli , & virtutibusprædita,eritgratum obiectum. Siveròfinisfitutilitas,perſona
utilis erit obie Etumgratum. Contrà,fi voluptas,finis,perſonavoluptaria carum
obiectum, amatumerit,contrarię veròperſoneerunt inuiſe. Cum autemquis
&voluptatem, &vtilitatemque rit,tum voluptarijhomines,tum
utilesgratierunt; uterau temmagiscognofcemus,ſiconftiterit uterfinismagisexpeti
tus. ExemplumexNeronemutuetur (isin voluptatesomnes
propenfuserat)atinimperij,dominatusqueconferuationempro penfior, 444 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. penfior,procuiusacquifitione,& conferuationepatrem,ado
ptiuumlicèt,venenoſustulit,matrem interfecit,fratrem,pre ceptorem,
proceresfummos: miniſtriergoadimperiumretinen dumgratiores,quam voluptarij:
hincTigellinusapudeumpo tior Petronio,quemideoperderepotuit. Tacituslib.16.Ann.
Interpaucos Petroniusfamiliarium Neronis aſſum ptuseſtelegantiæ arbiter,dumnil
amenum,&molle affluentia putat, nifiquod ei Petronius approbauif ſer; vnde
inuidia Tigellini quaſiaduerfus emulum , &ſcientiavoluptatumpotiorem;ergo
crudelitatem Principis, cui cęterælibidines cedebant, aggreditur amicitiam
SeuiniPetronio obiecit, corrupto adin dicium feruo , ademptaque defenfione,
& maiore partefamiliæ invincularapta . : §. Tertius . Annotationemcontinet.
VOLVI hacdeobiectigrati,inuifiqueindaginedicere: de reliquis caufis nihilfubijcioex
præcedenteexemplo protenfione excontrarioindagentur,quæ indagandatum vidimus:
atan notandumeftidprætereaeßeconfiderandum,numconstansbo
mofitinfuisaffectibus,ut etiam conftet,numquempræceden tiafigna indicauerunt
amorem,perſiſtereadhuccredendumfit. Secus enimNero ante criminationemTigellini
Petronium diligebat ; at ea auditaſtatimodit . Sapeenim illudcontingit.
Quinunctefruiturcredulusaurea, Quiſemper vacuam,femperamabilem
Sperat,nefciusaure : Fallacis. etiam extra venereumamorem. : Que i LiberDecimus
. 445 Quedehisduobus affectibuspropraxidixi,pariterde alijs affectibus
diciafimili debent,eodemque modo tractādapraxis. Galeni praxis adducitur ad
detegendum decum bentis muliercula amorem . Caput XXII. §. Primus.
ContinetverbaGalenilibrode Præcognitione. VBIICERE placetmodum,ac
methodum,quaGalenus fcibit afe detectumamoremcui cuiufpiam muliercule;eft autem
cap. 6. lib. de precognit. adPosthumum. Sunt ergohæc eius verba . Vocatus,vt
infpicerem fæminam noctuvi gilantem,&exvnaiacendifigurain aliam crebroſe
transferentem, vtipfam finefebrereperi ,perconta tus ſumquæcunque fingillatim
illi contigiffe pote rant, obquævigilias euenireſcimus: illaautemvix,
&interdumnihilreſpondebat,perindeatquefruſtra ſe interrogari,
ſignificaret:demum auerſa,ſtragulis adductis,ſetotamoperuit,&quodamparuovelofu
pracaputadductoinmodúeorum,quidormirevo luntcubarecępit:idvidens,diſceſſi
duorumalterum mecumipſecolligens , vel arræ bilis vitio mulierem animi
deiectionempati, vel rei ,quamfaterinollet , meſtitia laborare; quam obrem
poſterodiecuncta diligentius obferuare decreui. Cum itaqueacceflif ſem,ex
ancilla , quæipſiaſſiſtebatcomperi fieri non poffe,vttuncægramdominamviſerem;
abij igitur, &deinderediens ,vtidemdenuò comperi:tertiore
uerſusſum,fed&tumancilla renunciante,vtdiſce derem 446 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. derem(nolleenim tum hæramvexari,nam fimul,
atquefecúdorecefliſſem, abluiſſeſeillam,&folitum cibum
fumpfifle)diſceſſi,&fequentidierediensſo lumcumancilla devarijsrebusdiu
collocutus, aper tè mæſtitia quapiamdominamlaborare cognoui ; quácaſupoftea
reperi(opinor)quomodo Erafiſtrato quoqueobtigit.Namcumpriusnofceremnullacor
porisparte mulierem afflictari,verùm animimole ſtia tantum quapiam perturbari,
contigit, vt quo temporefœminam infpicerem,iſtud ipfum,quod
effefufpicabar,mihiconfirmaret;naquidam èThea tro cumveniffet, narraſſetque
Pyladem faltantem ſevidiſſe, ſtatim mulierisvultus,&facieicolorimmu tatus
eft:quodcumviderem,brachiomanum ſtatim admoui , pulſumque ſubitovarijs modis
agitatum inueni,id quod animiperturbatiindiciumeſt,talem enimpulfum,&quiderealiquacertant,
haberefoli tifunt. Quocircaſequentidiecuipiam ex ijs, qui me ſequebatur,
præcepi,vtcumadmulieremveniſſem, meparúpoſtſubſequeretur,&nunciaretMorphum
codiefaltaſſe,quodcum feciffet,nullam in pulſumu tationéobferuaui. Sequenti
diequoquecúiuſſiſſem, vtidem annunciaret hiftrionem,qui ex tribus reli quus
erat, faltaſſe, ſimiliterpulfusnon ſe mutauit.
Quartodiecumadmultamnoctemdeinduſtriaex pectaffem,vbi renunciatum effetPyladem
ſaltaſſe,di ligenter annotaui pulfumvarijs modis ſubſultaſſe, atqueitamulierem
Pyladisamorecaptădeprehédi; quodfequutis etiãdiebusattentiusobferuatu,me in
opinione adhucmagis confirmauit . HecGalenus. §. Secun LiberDecimus. 447 §.
Secundus. Examen dictorumGaleni. FATERI oportetmulto plusdiligentia adhiberipotuiſſe
aGaleno,quàmquæadhibitaeft,velexpreffa:nămutatiopul fus,cum &exodio,
iracundiaqueprocederepotuerit,poteratis facilèdifcernere,quis eorum
affectuumperturbaret mulierem multis modis, nempeferendodePyladefermonesin
laudem , velin vituperationem; prout enim mulier vel voce,vel vultu,autexlaude
letitiam,aut ex vituperationeiracundiam prefetuliffet , dignouiffet , vtrum
Pyladisodio , an amorete neretur. Et quoniamforte zelotypia mulier
torquebatur,fi amoreminquampiamaliamPyladisquifpiamexperimentigra tia afferuiffet
, erupißet tum affectus zelotypiemanifeftisfi
gnis,exquoetiamamoremarguiſſetillatione neceffaria. Fateor tamen,
&ipseprobabiliusex ea obferuatione amoremmulie ris inPyladem,quàmalium
affectum coniectum effe: facilè autem tummulieres, utpotètheatris , &ludis
affueta arno re capiebanturexcellentium histrionum, & myrmillonum, id
quegenushominum; illudenim fpectari abomnibuscum lau de,in operepræfertim
voluptario, &gratoamoremfacilène Etit. Iuuenalis. Accipis
uxorem,dequaCitharadus Echion , AutGlaphirusfiat pater,Ambrofiusque Choraule,
Longaperangustosfigamuspulpita vicos : Ornenturpostes, &grandiianualauro ,
Utteſtudineotibi, Lentule, conopeo Nobilis Euryalum myrmillonem exprimatinfans
Nupta Senatoricomitataeſt Hippialudum AdPharon,&&NilumfamoſaquemeniaLagi
Hacergo excaufaargumentumpoterat coniunge Gale pus, Satyr.6. 448
Deconiect.cuiufquemorib.&c. nus,confirmaremque ipfum , ſi muliercorum
spectaculorum curiofafuiffet , acfrequens . Hecitafubijcere voluideobfer
uatione,&iudicio Galeni:cetera,qua exeademnostrametho doadijcipoterant,
quiſquepotestperſefacilènegociodeducere. Interimnosfinemimponamushuicquarte
curatoriorumpartis, quaGræcèSymioticè,nobisdefignisdicitur,induomembrafe
catur.Primuminquirit mores. Secundum latitantesaffectus. Indagoprocedittumexcaufis,tumex
affectibus confequenti bus,quosfignadicamuspeculiariterſumptofigninomine. AD
fiexcaufis,&fignisprogreßus iungantur , certiorinuestiga tioeuadit. 1 Anno
1620. DietertiaOctobris Nome compiuto: Ludovico Zuccolo. Keywords: de signis, Grice,
Meaning, conventional sign, artificial sign, natural sign, lingua utopica. Refs.: Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P.
Grice, “Grice e Zuccolo,” The Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria,
Italia.
No comments:
Post a Comment