Luigi Speranza -- Grice e Beccaria: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale – scuola di Milano – filosoia milanese – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Milano). Filosofo milanese. Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Milano, Lombardia. Grice: “I would call Beccaria a Griceian, but I’m not sure he would call me a Beccarian!” Grice: “His explicit, rather than implicated, Griceian ideology is in the opening chapter on “Lo stilo conversazionale’ – he notes that the implicaturum ain’t a part of the ‘sintassi’ of the ‘proposizione’ which is explicated – he adds that ‘senses’ should not be multiplied because your addressee may get YOUR sense, but trust he will lose interest if you keep multiplying – “to the risk that he won’t get your sense in the last place!” – Grice: “Like me, Beccaria was a unitarian philosopher; his tract on ‘I piaceri’ is delightful, very pleasant read!” – If Austin and us met on different grounds and pubs, Beccaria met at the caffe, and he liked it – Italians, unfortunately, only know him for his tract on guilt and punishment!” – Grice: “Most Italians don’t even consider Beccaria an Italian philosopher but as a member of the Accademia dei Pigne, as part of the illuminismo Lombardo --.” Grice: “The philosophical panorama or landscape of Italian philosophy is much diverse than our Oxonian dialectic!” -- One of the most essential of Italian philosophersReferred to by H. P. Grice in his explorations on moral versus legal right, studied in Parma and Pavia and taught political economy in Milan. Here, he met Pietro and Alessandro Verri and other Milanese intellectuals attempting to promote political, economical, and judiciary reforms. His major work, Dei delitti e delle pene “On Crimes and Punishments,” denounces the contemporary methods in the administration of justice and the treatment f criminals. Beccaria argues that the highest good is the greatest happiness shared by the greatest number of people; hence, actions against the state are the most serious crimes. Crimes against individuals and property are less serious, and crimes endangering public harmony are the least serious. The purposes of punishment are deterrence and the protection of society. However, the employment of torture to obtain confessions is unjust and useless: it results in acquittal of the strong and the ruthless and conviction of the weak and the innocent. Beccaria also rejects the death penalty as a war of the state against the individual. He claims that the duration and certainty of the punishment, not its intensity, most strongly affect criminals. Beccaria was influenced by Montesquieu, Rousseau, and Condillac. His major work was tr. into many languages and set guidelines for revising the criminal and judicial systems of several European countries. Se dimostrerò non essere la pena di morte né utile, né necessaria, avrò vinto la causa dell’umanità.» (da Dei delitti e delle pene) Cesare Beccaria Bonesana, marchese di Gualdrasco e di Villareggio (Milano), giurista, filosofo, economista e letterato italiano considerato tra i massimi esponenti dell'illuminismo italiano, figura di spicco della scuola illuministica milanese. La sua opera principale, il trattato Dei delitti e delle pene, in cui viene condotta un'analisi politica e giuridica contro la pena di morte e la tortura sulla base del razionalismo e del pragmatismo di stampo utilitarista, è tra i testi più influenti della storia del diritto penale ed ispirò tra gli altri il codice penale voluto dal granduca Pietro Leopoldo di Toscana. Nonno materno di Alessandro Manzoni, Cesare Beccaria è considerato inoltre come uno dei padri fondatori della teoria classica del diritto penale e della criminologia di scuola liberale. nacque a Milano (allora appartenente all'impero asburgico), figlio di Giovanni Saverio di Francesco e di Maria Visconti di Saliceto. Educato a Parma dai gesuiti e si laureò in Giurisprudenza all'Università degli Studi di Pavia. Il padre aveva sposato la Visconti in seconde nozze, dopo essere rimasto vedovo di Cecilia Baldroni. Sposò Teresa Blasco contro la volontà del padre, che lo costrinse a rinunciare ai diritti di primogenitura (mantenne però il titolo di marchese); da questo matrimonio ebbe quattro figli: Giulia, Maria, nata con gravi problemi neurologici e morta giovane, Giovanni Annibale nato e morto nel 1767 e Margherita anch'essa nata e morta nel 1772. Il padre lo cacciò anche da casa dopo il matrimonio, così dovette essere ospitato da Pietro Verri, che lo mantenne anche economicamente per un periodo. Teresa morì a causa della sifilide o della tubercolosi. Beccaria, dopo appena 40 giorni di vedovanza, firmò il contratto di matrimonio con Anna dei Conti Barnaba Barbò, che sposò in seconde nozze ad appena 82 giorni dalla morte della prima moglie. Da Anna Barbò ebbe un altro figlio, Giulio. l suo avvicinamento all'Illuminismo avvenne dopo la lettura delle Lettere persiane di Montesquieu e del “Contratto sociale” di Rousseau, grazie ai quali si entusiasmò per i problemi filosofici e sociali ed entrò nel cenacolo di casa Verri, dove aveva sede anche la redazione del Caffè, il più celebre giornale politico-letterario del tempo, per il quale scrisse sporadicamente. Dopo la pubblicazione di alcuni articoli di economia, nel 1764 diede alle stampe Dei delitti e delle pene, capolavoro ispirato dalle discussioni in casa Verri del problema dello stato deplorevole della giustizia penale. Inizialmente anonimo è un breve scritto contro la tortura e la pena di morte che ebbe enorme fortuna in tutta Europa e nel mondo e in particolare in Francia. Contro le posizioni di Beccaria uscì, nel 1765 il testo Note ed osservazioni sul libro intitolato Dei delitti e delle pene di Ferdinando Facchinei. Le polemiche che ne seguirono contribuirono alla decisione di mettere il trattato di Beccaria all'Indice dei libri proibiti nel 1766, a causa della distinzione tra peccato e reato. B. viaggiò poi controvoglia fino a Parigi, e solo dietro l'insistenza dei fratelli Verri e dei filosofi francesi desiderosi di conoscerlo. Fu accolto per breve tempo nel circolo del barone d'Holbach. La sua giustificata gelosia per la moglie lontana e il suo carattere ombroso e scostante, fecero sì che appena possibile tornasse a Milano, lasciando solo il suo accompagnatore Alessandro Verri a proseguire il viaggio verso l'Inghilterra. Il carattere riservato e riluttante di B., tanto nelle vicende private quanto nelle pubbliche, ebbe nei fratelli Verri, e soprattutto in Pietro, un fondamentale punto di appoggio e di stimolo soprattutto quando iniziò ad interessarsi allo studio dell'economia. Come Rousseau, B. è a tratti paranoico e aveva spesso sbalzi d'umore, la sua personalità era abbastanza indolente e il carattere debole, poco brillante e non portato alla vita sociale; ciò non gli impediva però di esprimere molto bene i concetti che aveva in mente, soprattutto nei suoi saggi. Tornato a Milano ottenne la cattedra di Scienze Camerali (economia politica), creata per lui nelle scuole palatine di Milano e cominciò a progettare una grande opera sulla convivenza umana, mai completata. Perego, L'Accademia dei Pugni. Da sinistra a destra: Longo, Verri, Biffi, B., Lambertenghi, Verri, Visconti di Saliceto Entrato nell'amministrazione austriaca, fu nominato membro del Supremo Consiglio dell'Economia, carica che ricoprì per oltre vent'anni, contribuendo alle riforme asburgiche sotto Maria Teresa e Giuseppe II. Fu criticato per questo dagli amici (tra cui Verri), che gli rimproveravano di essere diventato un burocrate. Gli studiosi, però, considerano questi giudizi ingiusti dal momento che Cesare Beccaria si dedicò ad importanti riforme, che richiedevano una notevole preparazione intellettuale, non solo amministrativa. Fra queste ci fu la riforma delle misure dello stato milanese, intrapresa prima di quella del sistema metrico decimale francese, e a cui B., insieme al fratello Annibale, dedicò quasi vent'anni della sua vita. (La riforma, notevolmente complessa, coinvolse alla fine solo il braccio milanese. La successiva riforma dei pesi non fu mai realizzata.) Il suo rapporto con la figlia Giulia, futura madre di Manzoni, è conflittuale per gran parte della sua vita; ella era stata messa in collegio (nonostante B. avesse spesso deprecato i collegi religiosi) subito dopo la morte della madre e lì dimenticata per quasi sei anni: suo padre non volle più sapere niente di lei per molto tempo e non la considerò mai sua figlia, bensì il frutto di una relazione extraconiugale delle numerose che la moglie aveva avuto. B. non si sentiva adeguato al ruolo di padre, inoltre negò l'eredità materna alla figlia, avendo contratto dei debiti: ciò gli diede la fama di irriducibile avarizia. Giulia uscì dal collegio, frequentando poi gli ambienti illuministi e libertini. La diede in sposa al conte Manzoni, più vecchio di vent'anni di lei: il nipote Alessandro nacque, ma pare fosse in realtà il figlio di Verri, fratello minore di Pietro e Alessandro, e amante di Giulia. Prima della morte del padre, Giulia abbandona il marito per andare a vivere a Parigi insieme al conte Imbonati, rompendo i rapporti definitivamente col padre, e temporaneamente anche con il figlio. B. muore a Milano a causa di un ictus e trovò sepoltura nel Cimitero della Mojazza, fuori Porta Comasina, in una sepoltura popolare (dove è sepolto anche Parini) anziché nella tomba di famiglia. Quando tutti i resti vennero traslati nel cimitero monumentale di Milano, un secolo dopo, si perse traccia della tomba del grande giurista. Pietro Verri, con una riflessione valida ancora oggi, deplorò nei suoi scritti il fatto che i milanesi non avessero onorato abbastanza il nome di B., né da vivo né da morto, che tanta gloria aveva portato alla città. Ai funerali di B. è presente anche il nipote Manzoni (che riprende molte delle riflessioni del nonno e di Verri nella Storia della colonna infame e nel suo capolavoro, I promessi sposi), nonché il figlio superstite ed erede, Giulio. B. è influenzato dalla lettura di Locke, Helvetius, Rousseau e, come gran parte degli illuministi milanesi, dal sensismo di Condillac. Fu influenzato anche dagli enciclopedisti, in particolare da Voltaire e Diderot. Partendo dalla classica teoria contrattualistica del diritto, derivata in parte dalla formulazione datane da Rousseau, che sostanzialmente fonda la società su un contratto sociale (nell'omonima opera) teso a salvaguardare i diritti degli individui e a garantire in questo modo l'ordine, B. definì in pratica il delitto in maniera laica come una violazione del contratto, e non come offesa alla legge divina, che appartiene alla coscienza della persona e non alla sfera pubblica. La società nel suo complesso godeva pertanto di un diritto di autodifesa, da esercitare in misura proporzionata al delitto commesso (principio del proporzionalismo della pena) e secondo il principio contrattualistico per cui nessun uomo può disporre della vita di un altro (Rousseau non considerava moralmente lecito nemmeno il suicidio, in quanto non l'uomo, ma la natura, nella visione del ginevrino, aveva potere sulla propria vita, e quindi tale diritto non poteva certamente andare allo Stato, che comunque avrebbe violato un diritto individuale). Il punto di vista illuministico del Beccaria si concentra in frasi come «Non vi è libertà ogni qual volta le leggi permettono che in alcuni eventi l'uomo cessi di essere persona e diventi cosa». Ribadisce come è necessario neutralizzare l'«inutile prodigalità di supplizi» ampiamente diffusi nella società del suo tempo. La tesi umanitaria, messa in risalto da Voltaire, è parzialmente da lui accantonata, in quanto Beccaria vuole dimostrare pragmaticamente l'inutilità della tortura e della pena di morte, più che la loro ingiustizia. Egli è infatti consapevole che i legislatori sono mossi più dall'utile pratico di una legge, che da principi assoluti, di ordine religioso o filosofico. Beccaria afferma infatti che «se dimostrerò non essere la morte né utile né necessaria, avrò vinto la causa dell'umanità». Beccaria quindi si inserisce nel filone utilitaristico: considera l'utile come movente e metro di valutazione di ogni azione umana. Monumento a B., Grandi, Milano L'ambito della sua dottrina è quello general-preventivo, nel quale si suppone che l'uomo sia condizionabile in base alla promessa di un premio o di un castigo e, nel contempo, si ritiene che sussista fra ogni cittadino e le istituzioni una conflittualità più o meno latente. Sostiene la laicità dello Stato. Adotta come metodo d'indagine quello analitico-deduttivo (tipico della matematica) e per lui l'esperienza è da intendersi in termini fenomenici (approccio sensista). La natura umana si svolge in una dimensione edonistico-pulsionistica, ovvero sia i singoli, sia la moltitudine, agiscono seguendo i loro sensi. In poche parole l'uomo è caratterizzato dall'edonismo. Gli individui possono essere parago dei fluidi messi in movimento dalla costante ricerca del piacere, intesa come fuga dal dolore. L'uomo però è una macchina intelligente capace di razionalizzare le pulsioni, in modo da consentire la vita in società; infatti certamente ogni uomo pretende di essere autonomo e insindacabile nelle sue decisioni, ma si rende conto della convenienza della vita sociale. Ma la conflittualità rimane e quindi bisogna impedire che il cittadino venga sedotto dall'idea di infrangere la legge al fine di perseguire il proprio utile a tutti i costi, pertanto il legislatore, da «abile architetto», deve predisporre sanzioni e premi in funzione preventiva; è necessario tenere sotto controllo i «fluidi», inibendo le pulsioni antisociali. Tuttavia B. sostiene che la sanzione deve essere sì idonea e sicura, a garantire la difesa sociale, ma al contempo mitigata e rispettosa della persona umana. «Il fine delle pene non è di tormentare ed affliggere un essere sensibile, né di disfare un delitto già commesso. Può egli in un corpo politico, che, ben lungi di agire per passione, è il tranquillo moderatore delle passioni particolari, può egli albergare questa inutile crudeltà stromento del furore e del fanatismo o dei deboli tiranni? Le strida di un infelice richiamano forse dal tempo che non ritorna le azioni già consumate? Il fine dunque non è altro che d'impedire il reo dal far nuovi danni ai suoi cittadini e di rimuovere gli altri dal farne uguali. Quelle pene dunque e quel metodo d'infliggerle deve esser prescelto che, serbata la proporzione, farà una impressione più efficace e più durevole sugli animi degli uomini, e la meno tormentosa sul corpo del reo. Parmi un assurdo che le leggi, che sono l'espressione della pubblica volontà, che detestano e puniscono l'omicidio, ne commettono uno esse medesime, e, per allontanare i cittadini dall'assassinio, ordinino un pubblico assassinio (Dei delitti e delle pene) Illustrazione allegorica da Dei delitti e delle pene: la giustizia personificata respinge il boia, con in mano una testa, e una spada. La pena di morte, una guerra della nazione contro un cittadino, è inaccettabile perché il bene della vita è indisponibile, quindi sottratto alla volontà del singolo e dello Stato. Inoltre essa: non è un vero deterrente non è assolutamente necessaria in tempo di pace Essa non svolge un'adeguata azione intimidatoria poiché lo stesso criminale teme meno la morte di un ergastolo perpetuo o di una miserabile schiavitù: si tratta di una sofferenza definitiva contro una sofferenza ripetuta. Ai soggetti che assistono alla sua esecuzione, inoltre, essa può apparire come uno spettacolo o suscitare compassione. Nel primo caso, essa indurisce gli animi, rendendoli più inclini al delitto; nel secondo, non rafforza il senso di obbligatorietà della legge e il senso di fiducia nelle istituzioni. Questa condizione è assai più potente dell'idea della morte e spaventa più chi la vede che chi la soffre; è quindi efficace ed intimidatoria, benché tenue. In realtà così facendo viene sostituita alla morte del corpo la morte dell'anima, il condannato viene annichilito interiormente. Tuttavia non è la punizione fine a sé stessa l'obiettivo di B., ma egli utilizza questo argomento dell'afflittività penale per convincere i governanti e i giudici, in quanto il suo fine resta eminentemente rieducativo e risarcitivo (il condannato non deve essere afflitto o torturato, ma deve riparare il danno in maniera economico-politica, come previsto da una concezione puramente utilitaristica e di giustizia anti-retributiva). Beccaria ammette che il ricorso alla pena capitale sia necessario solo quando l'eliminazione del singolo fosse il vero ed unico freno per distogliere gli altri dal commettere delitti, come nel caso di chi fomenta tumulti e tensioni sociali: ma questo caso non sarebbe applicabile se non verso un individuo molto potente e solo in caso di una guerra civile. Tale motivazione fu usata, per chiedere la condanna di Luigi XVI, da Maximilien de Robespierre, il quale era inizialmente avverso alla pena capitale ma in seguito diede il via ad un uso spropositato della pena di morte e poi al Terrore; comportamenti del tutto inammissibili nel pensiero di Beccaria, che infatti prese le distanze, come molti illuministi moderati, dalla Rivoluzione francese. La tortura, “l'infame crociuolo della verità”, viene confutata da Beccaria con varie argomentazioni: essa viola la presunzione di innocenza, dato che «un uomo non può chiamarsi reo fino alla sentenza del giudice». consiste in un'afflizione e pertanto è inaccettabile; se il delitto è certo porta alla pena stabilita dalle leggi, se è incerto non si deve tormentare un possibile innocente. non è operativa in quanto induce a false confessioni, poiché l'uomo, stremato dal dolore, arriverà ad affermare falsità al fine di porre termine alla sofferenza. è da rifiutarsi anche per motivi di umanità: l'innocente è posto in condizioni peggiori del colpevole. non porta all'emenda del soggetto, né lo purifica agli occhi della collettività. B. ammette razionalmente l'afflizione della tortura nel caso di testimone reticente, cioè a chi durante il processo si ostini a non rispondere alle domande; in questo caso la tortura trova una sua giustificazione, ma egli preferisce comunque chiederne la totale abolizione, in quanto l'argomento utilitario viene in questo caso sopraffatto comunque da quello razionale (il fatto che è ingiusto applicare una pena preventiva, sproporzionata e comunque violenta). Il carcere preventivo B. mostra dubbi e raccomanda cautela nella custodia cautelare in attesa di processo, attuata negli ordinamenti penali solitamente in casi di pericolo di fuga, reiterazione o inquinamento delle prove, e alla sua epoca assolutamente discrezionale e ingiusta. «Un errore non meno comune che contrario al fine sociale, che è l'opinione della propria sicurezza, è il lasciare arbitro il magistrato esecutore delle leggi, d'imprigionare un cittadino, di togliere la libertà ad un nemico per frivoli pretesti, e il lasciare impunito un amico ad onta degl'indizi più forti di reità. La prigionia è una pena che per necessità deve, a differenza di ogni altra, precedere la dichiarazione del delitto; ma questo carattere distintivo non le toglie l'altro essenziale, cioè che la sola legge determini i casi, nei quali un uomo è degno di pena. La legge dunque accennerà gli indizi di un delitto che meritano la custodia del reo, che lo assoggettano ad un esame e ad una pena.» Può essere necessaria, ma essendo comunque una pena contro un presunto innocente, come la tortura (concezione garantista della giustizia), non deve essere attuata tramite arbitrio di un magistrato o di un ufficiale di polizia. La carcerazione dopo cattura e prima del processo è ammessibile solo quando ci sia, oltre ogni dubbio la prova della pericolosità dell'imputato: «pubblica fama, la fuga, la stragiudiciale confessione, quella d'un compagno del delitto, le minacce e la costante inimicizia con l'offeso, il corpo del delitto, e simili indizi, sono prove bastanti per catturare un cittadino. Ma queste prove devono stabilirsi dalla legge e non dai giudici, i decreti de' quali sono sempre opposti alla libertà politica, quando non sieno proposizioni particolari di una massima generale esistente nel pubblico codice. Le prove dovranno essere quanto più solide quanto la prigionia rischi di essere lunga o pesante: «A misura che le pene saranno moderate, che sarà tolto lo squallore e la fame dalle carceri, che la compassione e l'umanità penetreranno le porte ferrate e comanderanno agli inesorabili ed induriti ministri della giustizia, le leggi potranno contentarsi d'indizi sempre più deboli per catturare». Egli raccomanda inoltre la piena riabilitazione per la carcerazione ingiusta: «Un uomo accusato di un delitto, carcerato ed assoluto, non dovrebbe portar seco nota alcuna d'infamia. Quanti romani accusati di gravissimi delitti, trovati poi innocenti, furono dal popolo riveriti e di magistrature onorati! Ma per qual ragione è così diverso ai tempi nostri l'esito di un innocente? perché sembra che nel presente sistema criminale, secondo l'opinione degli uomini, prevalga l'idea della forza e della prepotenza a quella della giustizia; si gettano confusi nella stessa caverna gli accusati e i convinti; perché la prigione è piuttosto un supplizio, che una custodia del reo, e perché la forza interna tutrice delle leggi è separata dalla esterna difenditrice del trono e della nazione, quando unite dovrebbono essere». Il carattere della sanzione Frontespizio di Scritti e lettere inediti B., incisione da Dei delitti e delle pene Beccaria indica come la sanzione deve possedere alcuni requisiti: la prontezza ovvero la vicinanza temporale della pena al delitto l’infallibilità ovvero vi deve essere la certezza della risposta sanzionatoria da parte delle autorità la proporzionalità con il reato (difficile da realizzare ma auspicabile) la durata, che dev'essere adeguata la pubblica esemplarità, infatti la destinataria della sanzione è la collettività, che constata la non convenienza all'infrazione essere la «minima delle possibili nelle date circostanze» Secondo Beccaria, per ottenere un'approssimativa proporzionalità pena-delitto, bisogna tener conto: del danno subito dalla collettività del vantaggio che comporta la commissione di tale reato della tendenza dei cittadini a commettere tale reato Non dev'essere comunque una violenza gratuita, ma dev'essere dettata dalle leggi, oltre a possedere tutti i caratteri razionali citati, e sprovvista di personalismi e sentimenti irrazionali di vendetta. La pena è oltretutto una extrema ratio, infatti si dovrebbe evitare di ricorrere ad essa quando si hanno efficaci strumenti di controllo sociale (non deve inoltre colpire le intenzioni in maniera analoga al fatto compiuto: ad esempio, l'attentato fallito non è paragonabile a uno riuscito). Per questi motivi è importante attuare degli espedienti di “prevenzione indiretta”, come ad esempio: un sistema ordinato della magistratura, la diffusione dell'istruzione nella società, il diritto premiale (premiare la virtù del cittadino, anziché punire solo la colpa), una riforma economico-sociale che migliori le condizioni di vita delle classi sociali disagiate. Beccaria si dichiara inoltre sospettoso verso il sistema delatorio (cosiddetta collaborazione di giustizia), da usare solo per prevenire delitti importanti, in quanto incoraggia il tradimento e favorisce dei criminali rei confessi dando loro l'impunità. Per quanto riguarda l'istituto premiale nella pena già comminata, cioè le amnistie e la grazia, essi possono essere usati ma con cautela: al condannato che si comporta in maniera esemplare durante l'esecuzione della pena o in casi specifici, ma solo in caso di pene pesanti, esse possono essere concesse; suggerisce però di limitare la discrezionalità del governante e del giudice, poiché egli teme che lo strumento della clemenza venga usato per favoritismi, come nell'Antico Regime, eliminando anche pene lievi a persone che siano potenti o vicini politicamente o umanamente al sovrano: «La clemenza è la virtú del legislatore e non dell'esecutor delle leggi», scrive infatti. Pertanto il fine della sanzione non è quello di affliggere, ma quello di impedire al reo di compiere altri delitti e di intimidire gli altri dal compierne altri, fino a parlare di "dolcezza della pena", in contrasto alla pena violenta: «Uno dei più gran freni dei delitti non è la crudeltà delle pene, ma l'infallibilità di esse. La certezza di un castigo, benché moderato farà sempre una maggiore impressione che non il timore di un altro più terribile, unito con la speranza dell'impunità; perché i mali, anche minimi, quando son certi, spaventano sempre gli animi umani, e la speranza, dono celeste, che sovente ci tien luogo di tutto, ne allontana sempre l'idea dei maggiori, massimamente quando l'impunità, che l'avarizia e la debolezza spesso accordano, ne aumenti la forza. L'atrocità stessa della pena fa sì che si ardisca tanto più per schivarla, quanto è grande il male a cui si va incontro; fa sì che si commettano più delitti, per fuggir la pena di uno solo. I paesi e i tempi dei più atroci supplicii furon sempre quelli delle più sanguinose ed inumane azioni, poiché il medesimo spirito di ferocia che guidava la mano del legislatore, reggeva quella del parricida e del sicario. Perché una pena ottenga il suo effetto basta che il male della pena ecceda il bene che nasce dal delitto, e in questo eccesso di male deve essere calcolata l'infallibilità della pena e la perdita del bene che il delitto produrrebbe. Tutto il di più è dunque superfluo e perciò tirannico.» Il diritto all'autodifesa: sul porto di armi Il pensiero di B. sul porto di armi, che egli riteneva un utile strumento di deterrenza del crimine, si riassume nelle seguenti citazioni.Falsa idea di utilità è quella che sacrifica mille vantaggi reali per un inconveniente o immaginario o di troppa conseguenza, che toglierebbe agli uomini il fuoco perché incendia e l'acqua perché annega, che non ripara ai mali che col distruggere. Le leggi che proibiscono di portare armi sono leggi di tal natura; esse non disarmano che i non inclinati né determii delitti, mentre coloro che hanno il coraggio di poter violare le leggi più sacre della umanità e le più importanti del codice, come rispetteranno le minori e le puramente arbitrarie, e delle quali tanto facili ed impuni debbon essere le contravvenzioni, e l'esecuzione esatta delle quali toglie la libertà personale, carissima all'uomo, carissima all'illuminato legislatore, e sottopone gl'innocenti a tutte le vessazioni dovute ai rei? Queste peggiorano la condizione degli assaliti, migliorando quella degli assalitori, non iscemano gli omicidii, ma gli accrescono, perché è maggiore la confidenza nell'assalire i disarmati che gli armati. Queste si chiamano leggi non prevenitrici ma paurose dei delitti, che nascono dalla tumultuosa impressione di alcuni fatti particolari, non dalla ragionata meditazione degl'inconvenienti ed avantaggi di un decreto universale» Influenza Anche Foscolo rileverà nelle Ultime lettere di Jacopo Ortis che "le pene crescono coi supplizi". L'opera ed il pensiero di Beccaria, inoltre, influenzarono la codificazione del Granducato di Toscana, concretizzata nella Riforma della legislazione criminale toscana, promulgata da Pietro Leopoldo d'Asburgo, meglio conosciuta come "Codice leopoldino" col quale la Toscana divenne il primo stato in Europa ad eliminare integralmente la pena di morte e la tortura dal proprio sistema penale. Il filosofo utilitarista Bentham ne riprenderà alcune idee. Le idee del B. stimolarono un dibattito (si pensi alle critiche che Kant gli mosse nella sua Metafisica dei costumi) ancora vivo e attuale oggi. Citazioni e riferimenti Monumento a Cesare Beccaria, Milano. Venne realizzato un monumento a B., opera dello scultore Marchesi, posto sulla scalinata richiniana del palazzo di Brera. Venne inaugurato un secondo monumento in marmo a Milano (oggi piazza B.); a causa del deterioramento, il monumento fu sostituito da una copia in bronzo. Gli è stato dedicato un asteroide: 8935 B.. Il carcere minorile di Milano è a lui intitolato. A lui è intitolato un prestigioso Liceo Classico milanese, il Ginnasio Liceo Statale B.. A lui è dedicato uno dei 3 dipartimenti della Facoltà di Giurisprudenza dell'Università degli Studi di Milano. Altre saggi: “Del disordine e de' rimedi delle monete a Milano”; “Del delitto e della pena” (Livorno, Cortellini). Giovanni Claudio Molini); “Ricerche intorno alla natura dello stile”; “Elementi di economia pubblica”; “Raccolte di articoli I saggi di B. in «Il Caffè» Collana «Pantheon», Bollati Boringhieri). Due volumi, Genealogia Dati tratti da genealogia settecentesca della famiglia Beccaria con indicazione della discendenza di Cesare Beccaria”; “Simone «attese a negozi con prosperità”; Gerolamo «tesoriere di vari luoghi pii, uomo di molti trafici” Sposa Isabella Busnata di Giovanni Stefano. Galeazzo «I.C. causidico nel civile». Francesco “cassiere generale del Banco Sant'Ambrogio sino a morte ed agente del luogo Pio della Carità». Sposa Anna Cremasca.Filippo «Successe al padre nel posto di cassiere suddetto, che poscia rinunciò e si fece sacerdote». Anastasia«Monaca in Vigevano» Giovanni «Alla morte di suo padre ebbe un'entrata di scuti 5000 con che la trattò alla cavalleresca». Sposò Maddalena Bonesana figlia di Francesco («rimaritata nel conte Isidoro del Careto»). Francesco «Fece aquisto de sudetti feudi di Gualdrasco e Villareggio nel vicariato di Settimo per istrumento 3 marzo 1705 rogato dal notaio Benag.a. Creato marchese per cesareo diploma». Sposò Francesca Paribelli di Nicolò da Sondrio nella Valtellina. Giovanni Saverio Secondo marchese di Gualdrasco e di Villareggio. Ereditò il cognome Bonesana del prozio Cesare Bonesana. Con decreto, entrò a far parte del patriziato milanese. Sposa Cecilia Baldironi Maria Visconti di Saliceto Cesare Terzo marchese di Gualdrasco e di Villareggio. Sposò Teresa de Blasco Anna Barbò Giulia Sposò Manzoni. Anna Maria Aloisia Giovanni Annibale Margherita Teresa Giulio Quarto marchese di Gualdrasco e di Villareggio. Sposò Antonietta Curioni de Civati Francesca Cecilia Cesare Antonio Maddalena Sposò Giulio Cesare Isimbardi Tozzi. Annibale Sposò Marianna Vaccani Francesco Sposò Rosa Conti (vedova Fè). Carlo Sposò Rosa Tronconi Giacomo Filippo Mariaabate Carlo Teresamonaca Chiaramonaca Nicola Francesco Laureato in legge, membro del collegio dei giurisperiti, fu anche giudice a Milano e a Pavia. Giuseppe Marianna Ignazio Anna Maria Sposò un Cattaneo «fisico» Gerolamo «Canonico ordinario del Duomo» Angiola Sposò Alberto Priorino. Tendente al deismo Il nome di «marchese di Beccaria», usato talvolta nella corrispondenza, si trova in molte fonti (tra cui l'Enciclopedia Britannica) ma è errato: il titolo esatto era «marchese di Gualdrasco e di Villareggio» (cfr. Maria G. Vitali, Cesare Beccaria. Progresso e discorsi di economia politica, Paris, Philippe Audegean, Introduzione, in Lione) John Hostettler, Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments', Hampshire, Waterside Press, Indicata come "Ortensia" in Pompeo Litta, Visconti, in Famiglie celebri italiane. Zorzi, B.. Dramma della Giustizia, Milano, Pirrotta, art. cit C. e M. Sambugar, D. Ermini, Salà, op, cit.. Emanuele Lugli, 'B. e la riduzione delle misure lineari a Milano,' Nuova Informazione Bibliografica non riposa sul Lario F.Venturi, Settecento riformatore, Einaudi, Torino, Sambugar, Salà, Letteratura modulare, I Dei delitti e delle pene, B., la scoperta della libertà, con Lucio Villari, Il tempo e la storia, Rai Tre Dei delitti e delle pene, Dei delitti e delle pene, Dei delitti e delle pene, Dei delitti e delle pene, Delle grazie Dei delitti e delle pene, capitolo 27 I. Kant, La metafisica dei costumi, traduzione e note di G. Vidari, revisione di Merker, Roma-Bari, Laterza, «Il marchese Beccaria, per un affettato sentimento umanitario, sostiene la illegalità di ogni pena di morte: essa infatti non potrebbe essere contenuta nel contratto civile originario, perché allora ogni individuo del popolo avrebbe dovuto acconsentire a perdere la vita nel caso ch'egli avesse a uccidere un altro (nel popolo); ora questo consenso sarebbe impossibile perché nessuno può disporre della propria vita. Tutto ciò però non è che sofisma e snaturamento del diritto». Teatro genealogico delle famiglie nobili milanesi, su Hispanic Digital Library. Felice Calvi, Il patriziato milanese, Milano. Nella genealogia settecentesca è indicato un Nicolò abbate. Verri, Scritti di argomento familiare e autobiografico, G. Barbarisi, Roma, Franco Arese, Il Collegio dei nobili Giureconsulti di Milano, in Archivio Storico Lombardo, B., Ricerche intorno alla natura dello stile, Milano, Società tipografica de' classici italiani, B., Scritti e lettere inediti, Milano, Hoepli, B. Opere, I, Firenze, Sansoni, B., Opere, II, Firenze, Sansoni, Introduzione a Beccaria, Enza Biagini, Roma-Bari,Laterza, Antoine-Marie Graziani, Fortune de B., Commentaire, Dei delitti e delle pene Diritti umani Ergastolo Tortura Pena capitale Del disordine e de' rimedi delle monete nello stato di Milano. Treccani Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. B. in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. B., in Dizionario di storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana,. B., su Enciclopedia Britannica, B., in Dizionario biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. B., su Find a Grave. Opere di B., su Liber Liber. Opere di B. / B. (altra versione), su openMLOL, Horizons Unlimited srl. Opere di B.,. Audiolibri di B. su LibriVox. Vita di C.Beccaria, su zam. V D M Coterie holbachiana V D M Illuministi italiani Filosofia Letteratura Letteratura Categorie: Giuristi italiani Filosofi italiani Economisti italiani Milano Milano Filosofi del diritto Illuministi Utilitaristi FUTILITARISTA ITALIANO -- Letterati italiani Oppositori della pena di morte Studiosi di diritto penale Criminologi italiani Storia del diritto Nobili italiani Studenti dell'Università degli Studi di Pavia. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e Beccaria," per Il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Delle idee espresse, e delle idee semplicemente suggerite. Un altra osservazione non meno importante che generale sarà intorno al diverso effetto che le idee accessorie pos sono produrre quando siano espresse coi termini loro corrispondenti, o quando siano semplicemente suggerite o destate nell' animo di chi legge o di chi ascolta. Espresse nuocerebbero al fascio intero del le sensazioni; destate solamente lo giovano, non solo perchè la picciola fatica che facciamo, e l'applauso interno del nostro ritrovato ci rinfranca l'attenzione sul restante, ma molto più perchè è legge della nostra sensibilità che tutt'altra forza abbiano le idee espresse e le taciute, e tutt'altra attenzione esigono da noi quel le che queste. Ora le attenzioni saranno tanto più lunghe o più frequenti, tanto più si nuocono tra di loro, e scemano l'attenzione al tutto; mentre per lo contrario quei lampi, rapidi e passeggieri di attenzione che balenano, in noi per tutte le idee espresse, e confusa per il tutto e debolissima sarà la percezione deile parti, o solamente ad alcune noi faremo idee accessorie e non espresse, accrescono delle sensazioni senza nuocere all'attenzione ed all'energia del tutto. Abbiamo semplicemente il numero dimostrato che la quantità d'impressione momentanea non deve eccedere che tre o quattro sensazioni ordinarie, perchè per tante e non più la mente umana è capace di una simultanea attenzione: la vivacità degli oggetti presenti non le concedono una maggior ampiezza ed u na maggiore comprensibilità. Nelle cose lette o ascoltate, in luogo della vivacità e della realità che è nell'oggetto quando è presente, vi è la vivacità e la realità della parola visibile o auditiva se noi dunque volessimo tutte le accessorie, che si tacciono, esprimere, veremmo ad offendere quella legge determina e limita la quantità d'impressioni simultanee, oltre la quale, o lo sforzo della mente si porterà su destate che le attenzione, cioè solamente di alcune l'immagine corrispondente alla parola si risveglierà nella mente, ed allora le altre parole rimanendo insignificanti. Se dunque una parola racchiude nel suo concetto molte e varie sensazioni, come 'spada', 'esercito', 'nave', ec. cosic chè la mente dalla parola medesima non sia determinata a considerar più l'una che l'altra delle sensazioni componenti 1 e terruzione al senso, e distruggeranno l'effetto delle altre in vece di aumentarlo., faranno i n 43 suc, ma sibbene sia piuttosto sforzata a co nsiderarle tutte in una volta, accaderà che condensando due o tre di queste parole intorno ad un'idea principale, vi saranno non due o tre accessorie soltanto unite e destinate ad aggiunger forza al la principale, ma invece un molto maggior numero, quante saranno le sensazioni egualmente comprese sotto i nomi di 'spada', 'esercito', 'nave', ec.: tutte queste varie e numerose sensazioni non essendo più immediatamente le une che le altre suggerite, tutte concorrono contemporaneamente ad associarsi colla principale; onde l'effetto reale che ne cede si è, che la fantasia nostra resta distratta é confusa. Per lo contrario, se invece de' nomi 'spada', 'esercito', 'nave', ec., si dicesse 'ferro', 'soldato', 'vele', e che questi nomi si condensassero attorno ad un'idea principale per formarne un senso, si osservi che le tre sole nozioni e precise sensazioni comprese nel proprio significato delle tres uddette parole si quelle ogni sono che immediatamente, e prima di altra, si risvegliano nella fantasia; saranno quelle che immediatamente si uniranno colla principale. Ma per forza di onde associazione non tra lascerà la parola di 'ferro' di suggerire rapidamente le altre sensazioni comprese sotto la parola 'spada'; quella di 'soldato', quelle di 'esercito'; quella di 'vele', quelle di 'navi'. Ma essendo priamente queste sensazioni suggerite pro associate colle parole 'ferro', 'soldato', e 'vele', ma con le idee che nuocere alla principale così facilmente. Ecco chiaramente spiegato ciò st che io intendo per idee suggerite e per idee espresse, mentre però tutta questa teoria sarà resa più evidente dopo che nel progresso io avrò parlato de' nomi speciali ed appellativi, e de' traslati. sono. E de sta que immediatamente risvegliano, non pos Le idee semplicemente suggerite non entrano nella sintassi della proposizione, la quale regge senza di quelle: non sono non SI. Accipite hanc animam, me que his exolvit e curis, quanta folla d'idee si risveglia in chi legge quelle sole parole, in quella occasione dette, dulces exuviae: la sintassi regge senza che si risveglino queste idee, onde la mente non trovasi affaccendata a raccapezzare un senso complicato e in molte parti diviso e coll'accennar sol tanto la spada di Enea sotto il nome di una spoglia, cioè di una cosa da lui portata e da lui ricevuta in dono, quanto teneri e contrastanti sentimenti non ci sentiamo fremere interiormente! Egli è evidente che una medesima serie d'idee per intervalli di tempo più lunghi occupa la mente se siano espresse, di quello che se siano taciute, per chè un maggior tempo si consuma nella percezione della parola, per la durata della quale si continua la presenza dell'idea corrispondente di quello che sia con durevoli nella mente quanto le idee che eccitate sono dalle parole immediatamente, quantunque come le altre, alla occasione di quelle, si risveglino; onde con minore dispendio ditempo e di forzesi ottiene un più grande effetto. Quando VIRGILIO fa dire à Didone: 'Dulces exuviae dum futa, Deusque sinebant, a rendere più tarda e più lontana la connessione tra le idee principali, il che renderebbe annoiante e faticoso il netto coucepimento del tutto, oppure essunto nella rapida ed affollata successio ne d'imagini che per forza di associa zione si eccitano reciprocamente. Tanto è ciò vero, che non sarà inutile il qui osservare che molte espressioni non so no preferibili alle altre, se non appunto perchè la sensazione auditiva o della parola è materialmente più dell' altra. È più bella e più nobile pressione la parola cocchio della carrozza non per es parola visibile breve l'azzardo capriccioso dell'esser meno comune ed avilita pressione, giacchè tant'altre che nelle bocche di tutti sieno continuamente; cio nonostante nè si rigettano, nè per meno belle son riputate, ma soltanto perchè è parola più breve, e l'idea da un più rapido segno è rappresentata; onde si ottiene lo stesso effetto con minore spesa di forza e ditempo. Ora se le idee taciute fossero tutte espresse, noi verremmo mente nostra dividerebbe in più tempi ciò che per l'unità dell'idea principale dovrebbe essere rinchiuso in un solo; il che rendendo l'accessorio principale, pro la durrebbe e confusione nella chiarezza, e noia nelle unioni diseguali e sproporzionate d'idee fatte nella mente nostra. Tanto è vero che il tempo (che altro nonè per noi che la successione delle idee degli esseri sensibili) è una quantità alla quale non la scienza del moto solamente, ma le scienze tutte e le belle ti e la politica debbono aver considerazione; perchè tutte le più fine e le più sottili ed interiori, egualmente che le più complicate e più grossolane ed esteriori operazioni dell'intelletto sotto l'inesorabile suo dominio si fanno e si manifestano. Fra la moltitudine delle idee accesso rie che si presentano, quali sceglieremo per essere espresse, quali serberemo per essere semplicemente destate? In primo luogo, tramolte accessorie analoghe e moltissimo simili fra di loro, e che si risvegliano reciprocamente ed infallibilmente l'una l'altra, una sola sarà l'espressa, le altre taciute; perchè se tutte fossero espresse, ciascheduna espressione replicando le idee di tutte le altre, vi sarebbe superfluità e ridondanza che fastidio produrrebbe e stanchezza, e d i spendio di tempo. La ripetizione delle idee accessorie non produce lo stesso. In secondo luogo, tra la moltitudine delle idee accessorie vi saranno, oltre le analoghe, quelle che sono più distanti, ciascheduna delle quali avrà le sue rispettive simili ed associate: di queste ognu na apre la mente ad una serie d'impressioni, e sono direi quasi capi -idee e c a pi- pensieri; queste saranno le espresse, perchè non si destano reciprocamente, ed effetto della ripetizione delle idee principali; queste si rinfrancano come tali nella mente, e divengono perciò come un centro di luce che il tutto riscalda e rischiara; quelle ripetute annebbiano e dissipano l'attenzione dalle principali: per lo contrario, se una sola sia 1 espressa, le altre analoghe semplicemente destate, la quantità d'idee ed'impressione rinchiusa in una sola espressione diviene più grande, e per conseguenza più piacevole, restando picciola la insipida sensazione dell'udito l'occhio, che abbiamo tempo considerabile esige le idee e dell'immaginazione: così veniamo ad ottenere un più grand'effetto in più breve tempo; problema è solo l'oggetto de'meccanici, ma della morale e della politica, anzi di tutta la filosofia e del visto che un a che non to spese del necessa è necessaria l'espressione per eccitare, ossia perchè la mente possa percorrere tutte queste differenti progressioni d'idee. Sarà dunque eccellente la combinazione di quelle accessorie colla principale, in cui tutte le accessorie espresse siano ca pi-pensieri, e non molto analoghi ed associati tradi loro, e moltissimo colla principale per una delle tre indicate sorgenti per cui le idee vicende volmente si legano. Una riflessione soggiungo intorno al l'effetto delle idee espresse e taciute; cioè che tra una espressione e l'altra, per i limiti e la debolezza de'sensi esterni, tanto per mezzo dell'occhio quanto per mezzo dell'udito, corre un picciolo intervallo di tempo e, per così dire, di silenzio e di riposo: se vi sono idee desta te e non espresse, queste come lampi di mente riempiono questo vuoto senza stan chezza; ma se tutte sono espresse, si moltiplicano i vuoti e non si riempiono; il che porta diminuzione di piacere e stanchezza per l'aumentata fatica delle espressioni da leggersi o da ascoltarsi. Quanto più grandi epiù forti saranno le idee accessorie espresse, tanto più numerose pos ono essere le idee taciute, ma riamente destate da quelle, perchè l'efficacia delle prime tende e rinforza l'attenzione che con più rapidi voli slancia si ad abbracciare le idee non espresse senza pregiudicare all'interesse del tutto, e perchè espressioni più grandi e più forti fermano l'immaginazione di chi legge o d'ascolta, essendo manifesta legge della mente nostra di trovarsi obbligata ad impiegar un tempo maggiore nella considerazione delle idee a misura che sono più grandi e più forti: onde per questo tempo necessario, per questa dimora, per così dire, della mente su di un oggetto, quantunque egli medesimo per la forza é grandezza sua esiga tutto questo tempo maggiore di attenzione, cio nonostante la mente, dall'impeto concepito a percorrere una serie d'idee quasi trattenuta, più facilmente potrà ricevere altre idee rapidamente risvegliate all'occasione di espressioni forti ed energiche. Chi ben considera, e ritorna sulla esperienza dell'animo suo, potrà facilmente scorgere che sempre che un grande ed interessante o ggetto fermi il pensiero, e percuota improvvisamente l' immaginazione, questa dopo considerato quell'oggetto, nell'atto che si riscuote e si risveglia dall' inten sione nella quale trovavasi, per così dire, attuatae raccolta, non si abbandona su bito all'ordinaria impressione delle cose che le stanno d'attorno, ma sibbene de stasi in lei una moltitudine d'idee tutte relative non solo a quella straordinaria impressione che l'ha percossa, ma ancoraa se stessa, ed alle passioni dalle quali è dominata. È da ciò che i boschi, nei cupi e vari ravvolgimenti dei quali erra il pensiero, che le solitudini antiche dei monti ove signoreggia illimitata la natura, che la vista del mare che si allarga fra mille nazioni, oggetti immensi e tanto occupanti l'attonita immaginazione, som no ricercati da coloro che più amano di pascolare i loro pensieri, ed esercitar l'animo liberamente e senza distrazioni dal la considerazione di se medesimi; mentre coloro i quali odiano di rientrare in se stessi, e cercano fuggire in certo modo e sottrarsi dal sincerissimo accusatore pensiero, si gettano nel minuto e sempre u niforme vortice della vita comune, gli oggetti della quale sono atti bensi a spin 51 ľ 1 gertato l'animo fuori di se stesso in un continuo movimento, ma non a fermarlo, e renderlo attonito e pensieroso. Per lo contrario, più picciole e più deboli saranno le accessorie espresse; la scelta si farà su di quelle che ne risvegliano un minor numero, perchè la differenza tra le une e le altre essendo minore, e sovente più importanti e più forti potendo essere le destate che le espresse, si corre rischio che le idee dell'autore siano perdute divista, e confuso ed interrotto riesca l'effetto del tutto sopra le immaginazioni varie e non legate da sufficientemente forti ed esterne sensibili manifestazioni. Le deboli accessorie espresse, secondo abbiamo di mostrato, debbono essere molte, accioc chè il numero compensi la debolezza; m a molte idee espresse occupano un tempo ch' esclude molte idee taciute o sottinte se, altrimenti di troppo allontaneremo il concepimento dell'idea principale. Le accessorie forti, per una contraria ragio ne, debbono essere poche in ciascun m o mento d'impressione; m a poche forti la scierebbero del vuoto negli intervalli n e cessari dell'espressione,che da molte idee non espresse debb'essere supplito. Delle idee espresse, e delle idee semplicemente suggerite. Un altra osservazione non meno importante che generale è intorno al diverso *effetto* che una idea *accessoria* puo produrre quando è *espressa* col termino corrispondente, o quando è *semplicemente suggerita o *destata* nell'animo di chi ascolta. Espressa nuocerebbero al fascio intero della sensaziona; destata solamente lo giove, non solo perchè la picciola fatica che facciamo e l'applauso interno del nostro ritrovato ci rinfranca l'attenzione sul restante, ma molto più perchè è legge della nostra sensibilità che tutt'altra forza ha la idea espressa e la idea taciuta, e tutt'altra attenzione esigono da noi quella le che questa. Ora l'attenzione è tanto più lunga o più frequente, tanto più si nuocono tra di se, e scema l'attenzione al tutto. Mentre per lo contrario quei lampi, rapidi e passeggieri di attenzione che balenano, in noi per la idea espressa, e confusa per il *tutto* e debolissima è la percezione della *parte* o solamente ad alcune noi faremo idea accessoria e non espressa, accrescono della sensazioni senza nuocere all'attenzione ed all'energia del tutto. Abbiamo semplicemente il numero dimostrato che la quantità d'impressione momentanee non deve eccedere che *tre o quattro* sensazioni ordinarie, perchè per tante e non più la mente umana è capace di una simultanea attenzione. La vivacità dell'oggetto presenti non le concede una maggior ampiezza ed una maggiore comprensibilità. Nella cosa ascoltate, in luogo della vivacità e della realità che è nell'oggetto quando è presente, vi è la vivacità e la realità dell'*espressione* se noi dunque volessimo l'accessoria, che si tacce, esprimere, veremmo ad offendere quella legge determina e limita la quantità d'impressioni simultanee, oltre la quale, o lo sforzo del recipiente si porterà su destate che le attenzione, cioè solamente di alcune l'immagine corrispondente all'espresione si risveglie nella mente, ed allora le altre espressioni rimaneno insignificanti. Se dunque un'espressione racchiude nel suo concetto o senso molte sensazioni -- come 'spada', 'esercito', o'nave' -- cosicchè la mente dall'espressione medesima non sia determinata a considerar più l'una che l'altra delle sensazioni componenti e l'interruzione al *senso* della profferenza, e distruggeranno l'effetto delle altre espressione in vece di aumentarlo., faranno in suc, ma sibbene sia piuttosto sforzata a considerarle tutte le sensazioni in una volta, accade che, condensando l'espressione intorno ad un'idea *principale*, vi è un'idea accessoria soltanto unita e destinata ad aggiunger forza alla idea principale, ma invece un molto maggior numero, quante sono le sensazioni egualmente comprese sotto l'espressione 'spada', o 'esercito' o 'nave'. Le varie sensazioni, non essendo più immediatamente le une che le altre suggerite, concorrono contemporaneamente ad associarsi coll'idea principale. Onde l'effetto reale che ne cede si è, che la fantasia nostra resta distratta é *confusa*. Per lo contrario, se invece dell'espressione 'spada', o 'esercito', o 'nave', si dicesse 'ferro', o 'soldato', o 'vele', e che questa espressione si condensa attorno ad un'idea principale per formarne un senso, si osserva che la sola nozione e precisa sensaziona compressa nel proprio significato dell'espressione 'ferro', o 'soldato' o 'vele', si quelle ogni sono che immediatamente, e prima di altra, si risvegliano nella fantasia -- è quella che immediatamente si une coll'idea principale. Ma per forza di onde associazione non tra lascerà l'espressione 'ferro' di suggerire rapidamente altre sensazioni comprese sotto l'espressione 'spada'; quella di 'soldato', quelle di 'esercito'; quella di 'vele', quelle di 'navi'. Ma essendo priopiamente questa o quella sensazione *suggerita* propriamente, associata coll'espressione 'ferro' o 'soldato' o 'vele', ma colla idea che nuocere all'idea principale così facilmente. Ecco chiaramente spiegato ciò che io intendo per una *idea suggerita* e per una *idea espressa*, mentre però tutta questa teoria è resa più evidente nel nome o espressione speciale, l'appellativo, e nel traslato. E de sta que immediatamente risvegliano, non pos. Un'*idea semplicemente suggerita* non entra nella sintassi o forma logica della proposizione, la quale regge senza di quella. Non sono non. Quando Virgilio fa dire à Didone: 'Dulces exuviae dum futa, Deusque sinebant, accipite hanc animam, me que his exolvit e curis" -- quanta folla d'idee si risveglia in chi ascolta quelle sole espressioni, in quella occasione dette, 'dulces exuviae'. La sintassi latina regge senza che si risveglino quest'idea semplicemente suggerita, onde la mente non trovasi affaccendata a raccapezzare un *senso complicato* e in molte parti diviso e coll'accennar sol tanto la spada di Enea sotto l'espressione di una spoglia, cioè di una cosa da lui portata e da lui ricevuta in dono, quanto teneri e contrastanti sentimenti non ci sentiamo fremere interiormente! Egli è evidente che una medesima idea per intervalli di tempo più lunga occupa la mente se è espressa, di quell'idea che se è taciuta, per chè un maggior tempo si consuma nella percezione dell'espressione, per la durata della quale si continua la presenza dell'idea corrispondente di quello che sia con durevoli nella mente quanto le idee che eccitate sono dall'espressione *immediatamente*, quantunque come le altre, alla occasione di quelle, si risveglino; onde con minore dispendio di tempo e di forze si ottiene un più grande effetto. a rendere più tarda e più lontana la connessione tra le idee principali, il che renderebbe annoiante e faticoso il netto coucepimento del *tutto*, oppure essunto nella rapida ed affollate imagini che per forza di associazione si eccitano reciprocamente. Tanto è ciò vero, che non è inutile il qui osservare che un'espressione E1 non e preferibili ad altr'espressione E2, se non appunto perchè la sensazione auditiva o dell'espressione è materialmente più dell' altra. È più bella e più nobile pressione l'espressione 'cocchio' (o 'se p, q') dell'espressione 'carrozza' (o 'p o non q') non per l'azzardo capriccioso dell'esser meno comune ed avilita epressione, giacchè tant'altra che nella bocca di tutti è continuamente. Cio nonostante nè si rigettano, nè per meno bella è riputata, ma soltanto perchè è espressione più breve e l'idea da un più rapido segno è rappresentata. Onde si ottiene lo stesso effetto con minore spesa di forza e di tempo. Ora se l'idee taciuta divienne espressa, noi verremmo la mente nostra dividerebbe in più tempi ciò che per l'unità dell'*idea principale* dovrebbe essere rinchiuso in un solo; il che rendendo l'idea accessoria una idea principale, pro la durrebbe e *confusione* nella chiarezza, e noia nelle unioni diseguali e sproporzionate dell'idea fatta nella mente nostra. Tanto è vero che il tempo, che altro non è per noi che la successione delle idee degli esseri sensibili, è una quantità alla quale non la scienza del moto solamente, ma le scienze tutte e le belle ti e la politica debbono aver considerazione. Perchè la più fina e la più sottile ed interiore, egualmente che la più complicata e più grossolana ed esteriore operazioni dell'intelletto sotto l'inesorabile suo dominio si fanno e si manifestano. Fra l'idea accessoria che si presenta, quali sceglieremo per essere espressa, quali sceglieeremo per essere *semplicemente destata*? In primo luogo, tra una accessoria analoga e moltissimo simile e che si risveglia reciprocamente ed infallibilmente l'una l'altra, *una sola* sarà l'espressa (l'acqua liquida), l'altra *semplicemente* taciuta. Perchè se 'liquida' è espressa, ciascheduna espressione replicando l'idea è superfluità e ridondanza che fastidio produrrebbe e stanchezza, e di spendio di tempo. La ripetizione di una idea accessoria non produce lo stesso. Tra l'*idea accessoria* è, oltre l'analoga, quelle che è più distante (disparata), ciascheduna delle quali ha la sua rispettiva simile ed associata (acqua liquida, bambino non-adulto). Di questa ognuna apre la mente del co-conversatore ad una serie d'impressioni, e è direi quasi capi-idea e capi-pensiero. Questa è l'idea accessoria *espressa*, perchè non si desta reciprocamente, ed effetto della ripetizione dell'idea principale ('bambino'). Questa si rinfranca come tale nella mente, e divienne perciò come un centro di luce che il *tutto* ('il bambino è un'adulto') riscalda e rischiara. Quella (non-adulto) ripetuta annebbia e dissipa l'attenzione dall'idea principale ('bambino'). Per lo contrario, se una sola sia l'idea espressa, le altr'analoga *semplicemente destata*, la quantità dell'idea e dell'impressione rinchiusa in una *sola* espressione ('bambino' = umano non adulto) diviene più grande, e per conseguenza più piacevole, restando picciola la insipida sensazione dell'udito, che abbiamo tempo considerabile esige le idee e dell'immaginazione. Così veniamo ad ottenere un più grand'effetto in più breve tempo; Questo problema non è solo l'oggetto de'meccanici, ma della morale e della politica, anzi di tutta la filosofia! Abbaimo visto che un a che non to spese del necessa è necessaria l'*espressione* per *eccitare* (o comunicare), ossia perchè la mente possa percorrere la progressione dell'idea del discorso. Sarà dunque eccellente la combinazione di quell'idea accessoria coll'idea principale, in cui l' accessorie espresse siano capi-pensieri ('ha una calligrafia bellissima') e *non* molto analoga ed associata e moltissimo coll'idea principale ('è un pessimo filosofo') per una delle ndicate sorgenti per cui le idee vicende volmente si legano. Una riflessione soggiungo intorno al l'effetto dell'idea espresse e dell'idea taciuta. Tra una espressione E1 e l'altra, E2, per i limiti e la debolezza de' sensi esterni, tanto per mezzo dell'udito, corre un picciolo intervallo di tempo e, per così dire, di silenzio e di riposo. Se vi è idea semplicemente destata e non espressa, questa come lampi di mente riempiono questo vuoto senza stanchezza. Ma se l'idea è espressa, si moltiplicano i vuoti e non si riempiono; il che porta diminuzione di piacere e stanchezza per l'aumentata fatica dalla quantita d'informazione dell'espressione totale (ill moto conversazionale) da interpretare. Quanto più grande e più *forte* ('bella calligrafia) è l'idea accessoria espressa, tanto più numerosa puo essere l'idea semplicemente taciute, ma riamente destata da quelle, perchè l'efficacia dell'idea espressa tende e rinforza l'attenzione che con più rapidi voli slancia si ad abbracciare l'idea non espressa ('è un pessimo filosofo') senza pregiudicare all'interesse dell'espressione totale, e perchè l'espressione più grande e più forte ferma l'immaginazione del co-discorsante, essendo manifesta legge della mente nostra di trovarsi obbligata ad impiegar un tempo maggiore nella considerazione di una idea ('è un pessimo filosofo?') a misura che è più grande e più forte. Onde per questo tempo necessario, per questa dimora di processamento, per così dire, della mente su di un oggetto, quantunque egli medesimo per la forza e grandezza sua esiga tutto questo tempo maggiore di attenzione, cio nonostante la mente, dall'impeto concepito a percorrere un'idea quasi trattenuta, più facilmente puo ricevere altr'idea rapidamente risvegliata all'occasione di una espressione forte ed energica ('Ha bella calligrafia'). Chi ben considera, e ritorna sulla esperienza dell'animo suo, puo facilmente scorgere che sempre che un grande ed interessante oggetto fermi il pensiero, e percuota improvvisamente l' immaginazione, questa dopo considerato quell'oggetto, nell'atto che si riscuote e si risveglia dall' intensione nella quale trovavasi, per così dire, attuata e raccolta, non si abbandona subito all'ordinaria impressione delle cose che le stanno d'attorno, ma sibbene destasa in lei un'idea relativa non solo a quella straordinaria impressione che l'ha percossa, ma ancora a se stessa, ed alla passione dalla quale è dominata. È da ciò che i boschi, nei cupi e vari ravvolgimenti dei quali erra il pensiero, che le solitudini antiche dei monti ove signoreggia illimitata la natura, che la vista del mare che si allarga fra mille nazioni, oggetti immensi e tanto occupanti l'attonita immaginazione, sono ricercati da coloro che più amano di pascolare i loro pensieri, ed esercitar l'animo liberamente e senza distrazioni dal la considerazione di se medesimi. Mentre chi odia di rientrare in se stessi, e cerca fuggire in certo modo e sottrarsi dal sincerissimo accusatore pensiero, si getta nel minuto e sempre u niforme vortice della vita comune, gli oggetti della quale sono atti bensi a spingertato l'animo fuori di se stesso in un continuo movimento, ma non a fermarlo, e renderlo attonito e pensieroso. Per lo contrario, più picciola e più debole è l'idea accessoria espressa. La scelta si farà su di quelle che ne risvegliano un minor numero, perchè la differenza, essendo minore, e sovente più importanti e più *forti* potendo essere l'idea destata che l'idea espressa, si corre rischio che le idea, intenzione, significato dell'autore è perduto (involontariamente) di vista, e confuso ed interrotto riesca l'effetto del tutto o l'espressione totale sopra l'immaginazione non legata da sufficientemente forte ed esterne sensibile manifestazione ('-- è un pessimo filosofo'). L'idea debola accessoria espressa debbe essere molte, acciocchè il numero compensi la debolezza. Ma un'idea espressa ('bambino) occupa un tempo ch'*esclude* un'idea taciuta o sottintesa ('non-adulto'), altrimenti di troppo allontaneremo il concepimento di un'idea principale. L'idea accessoria forte, per una contraria ragione, debbe essere minima in ciascun momento d'impressione. Ma poche forti la scierebbero del vuoto negli intervalli n e cessari dell'espressione,che da molte idee non espresse debb'essere supplito. Dello espresso e dello semplicemente suggerito, un’osservazione non meno importante che generale è intorno al diverso effetto che una proposizione, non principale, ma *accessoria*, puo produrre quando *espressa* o quando è semplicemente suggerita dal conversatore, o destata nell'animo di chi con che conversa. Espressa nuocerebbero al fascio intero della sensazione; destata solamente lo giove, non solo perchè la picciola fatica che facciamo e 1'applauso interno del nostro ritrovato ci rinfrancano l'attenzione sul restante, ma molto più perche è legge della nostra sensibilità che tutt’altra forza ha una proposizione espressa e una proposizione taciuta o semplicemente suggerita, e tutt’ altra attenzione esigono da noi conversatori civile quella che questa. Ora l'attenzione è tanto più lunga o più frequente, tanto più si nuoce tra di se, e scema l’attenzione al tutto comunicato; mentre per lo contrario quei lampi rapidi e passaggeri d'attenzione, che balenano bruci per la proposizione accessoria *semplicemente suggerita* o destata e *non* espressa, accresce il numero di sensazione senza nuocere all’attenzióne ed all'energia del tutto comunicato. La quantità d’impressione momentanea non deve eccedere che tre o quattro sensazioni ordinarie, perchè per tante, e non più, la mente umana è capace di una simultanea attenzione. La vivacità di un oggett presente -- la spada di Enea -- non le concedono ima maggior ampiezza ed una maggiore comprensibilità. Nell'espresso, in luogo della vivacità e della realità che è nell'oggetto quando è presente, vi è la vivacità e la realità della *espressione* che representa (di modo iconico o altro) la spada d'Enea. Se noi dunque volessimo la proposizione accessoria che si taccie esprimere verressimo ad offendere quella legge che determina e limita la quantità d'impressioni simultanee, oltre la quale, o lo sforzo d'interpretazione si porterà su il tutto communicato (espresso e semplicemente suggerito) e confusa per il tutto e debolissima sarà la percezione delle due parti (l'espresso e lo semplicementee suggerito) o solamente ad alcune, noi faremo attenzione cioè solamente di alcune 1'immagine o concetto o segnato o significato o senso corrispondente all'espressione si risveglie nella mente, ed allora un altr'espressione rimanendo *insignificanti* o superflua, fa inter- ruzione al senso della proposizione comunicata, e distrugge l'effetto delle altre in vece di aumentarlo. Se dunque una proposizione espressa racchiude nel suo concetto molte e varie sensazioni, come "Questa spada e bella", "L'esercito e bravo", "La nave va," ec., cosicché la mente dalla proposizione espressa medesima noù sia determinata a considerar più l'una che 1'altra delle sensazioni componenti ma sibbene sia piuttosto sforzata a considerarle tutte in una volta accaderà che condensando due o tre di queste proposizioni intorno ad un proposizione *principale*, vi saranno non due o tre proposizioni accessorie soltanto unite e destinate ad aggiunger forza alla proposizione principale, ma invece un molto maggior numero quante saranno le sensazioni egualmente comprese sotto la proposizione espressa, "La spada e bella", "L'esercito e bravo," "La nave va", e tutte queste varie e uumerose sensazioni, non essendo più immediatamente le uno che le altre suggerito, tutte concorirono contemporaneamente ad associarsi colla proposizione principale; onde l'effetto reale che ne succede è, che la fantasia di nostro conversatore resta distratta e confusa. Per lo contrario, se invece della proposizione "La spada e bela", "L'esercito e bravo", "La nave ve", spa* da si dicesse "Il ferro e formidable", "Il soldato e bravo", "Le vele va", e che questi proposizioni si condensassero attorno ad una proposizione principale per formarne il senso complesso, si osservi che le tre sole nozioni e precise sensazioni comprese nel proprio significato o senso delle tre suddette proposizione espresse piu specifica sono quelle che immediatamente e, prima d’ ogn’ altra si risvegliano nella fantasia. Onde saranno quelle che immediatamente si uniranno colla principale. Ma per forza di associazione non tralascerà la parola di fer- ro di suggerire rapidamente le altre sensazioni comprese sotto la parola spada quella di soldato quelle di;, esercito quella di vele quelle di navi.;, Ma non essendo queste sensazioni suggerite propriamente associate colle parole ferro, soldato e vele, ma Con le idee che queste immediatamen- te risvegliano non possono nuocere, alla principale così facilmente. Ecco chiaramente spiegato ciò che io in- tendo per idee suggerite e per idee * espresse, mentre però tutta questa teoria sarà resa più evidente dopo ‘ che nel progresso io avrò parlato de’ nomi speciali ed appellativi, e de’ traslati. Ee idee semplicemente, suggerite 3o non entrano nella sintassi della pro- posizione la quale regge senza di, quelle: non sono durevoli nella mente quanto le idee che eccitate sono dal- le parole immediatamente, quantunque come le altre alla occasione di quelle si risveglino; onde con mino- re dispendio di tempo e di forze si ottiene uu più grande effetto. Quando VIRGILIO (si veda) fa dire a Didone: Dulces exuviae dum fata, Deusque sinebant, Accipite hanc animam, meque his exolvite curi», quanta folla d’idee si risveglia in citi legge quelle sole parole, in quella occasione dette, dulces exuviaes la sin- tassi regge senza che si risveglino queste idee, onde la mente non tro- vasi affacceudata a raccapezzare un senso complicato e in molte parti diviso; e coll* accennar soltanto la spada di Enea sotto il nome di una spoglia, cioè di una cosa da lui por- tata e da lui ricevuta in dono quanto teneri e contrastanti sentimenti noa ci sentiamo fremere interiormente! Egli è evidente che una medesi- ma serie d’idee per intervalli di tempo più lunghi occupa la menta se siano espresse, di quello che se siane taciute perchè un maggior tempo, $T si cotìsuma nella percezione della pa- rola per la durata della quale si con- tinua la presenza deir idea corrispondente di quello che sia consunto, nella rapida ed affollata successione d’immagini che per forza di associa- zione si eccitano reciprocamente. Tan- to è ciò vero, che non sarà inutile il qui osservare ohe molte espressioni non sono preferibili alle altre appunto perchè la sensazione auditiva o visibile della parola è materialmen- te più breve dell’ altra. E più bella e più nobile espressione la parola cocchio della parola carrozza non per l’azzardo capriccioso dell’ esser meno comune ed invilita espressione, giacché tant’altre che nelle bocche di tutti sieno contiuuamente cionono-; stante nè si rigettano nè per meno belle son riputate, ma soltanto perchè è parola più breve, e l’idea da un più rapido segno è rappresentata; onde si ottiene lo stesso effetto con minore spesa di forza e di tempo Ora se le idee taciute fossero tutte espresse, noi verressimo a rendere più tarda e più lontana la connessione tra le idee principali il che rende-, rebbe annojaote e faticoso il netto, se non. Sa concepimento del tutto, oppure fa mente nostra dividerebbe in più tem- pi ciò che per 1’ unità dell’ idea principale [GRICE CENTRALITY] dorrebbe essere rinchiuso in un solo; il che rendendo 1’accessorio principale, produrrebbe e confusione nella chiarezza, e noja nelle unioni diseguali e sproporzionate d’ idee fatte nella mente nostra. Tanto è vero che il tempo (che altro non è per noi che la successione delle idee degli es- è una quantità alla qua- le non la scienza del moto solamente, ma le scienze tutte e le belle arti e la politica debbono aver considera- zione perchè tutte le più fine e le; più sottili ed interiori egualmente, che le più complicate e più grossolane ed esteriori operazioni dell’ intel- letto, sotto l’ inesorabile suo dominio si fanno e si manifestano. Fra la moltitudine delle idee accessorie che si presentano, quali sceglieremo per essere espresse, quali serberemo per essere semplicemente destate? In primo luogo tra molte accessorie analoghe e moltissimo simili fra di loro, e che si risvegliano reci- procamente ed infallibilmeute l* una l’ altra uua sola sarà 1’espressa > le y peri sensibili ) altre taciute perchè se tutte fossero; espresse, ciascheduna espressione re- plicando le idee di tutte le altre, vi sarebbe superfluità e ridondanza che, fastidio produrrebbe e stanchezza e dispendio di tempo. La ripetizione delle idee accessorie non produce lo stesso effetto della ripetizione delle idee principali queste si rinfrancano; come tali nella mente, e divengono perciò come un centro di luce che il tutto riscalda e rischiara quelle ripetute annebbiano e dissipano 1’attenzione dalle principali: per lo contrario se una sola sia 1’espressa le altre analoghe semplicemente destate, la quantità d’ idea e d’impressione rinchiusa in una sola espressione di- viene più grande, e per conseguenza più piacevole restando picciola la, insipida sensazione dell’udito e dell’occhio che abbiamo visto che uu, tempo considerabile esige a spese delle idee e dell’immaginazione: così veniamo ad ottenere un più grand’effetto in più breve tempo problema che; nonè solo l’oggetto de’meccanici ma della morale e della politica anzi, di tutta la filosofia. lu secondo luogo, tra la moltituaine dell’idee accessorie vi saran- no, oltre le analoghe, quelle che sodo più distanti, ciascheduna delle quali avrà le sue rispettive simili ed asso- ciate; di queste ognuna apre la mente ad una serie d’impressioni, e sono direi quasi capi-idee e capi-pensieri; queste saranno l’ espresse perchè non, si destano reciprocamente ed è ne-, cessaria F espressione per eccitare ossia perchè la mente possa percorre- re tutte queste differenti progressioni d’ idee. Sarà dunque eccellente la combinazione di quelle accessorie colla principale in cui tutte le accessorie espresse siano capi-pensieri, e non molto analoghi od associati tra di loro, e moltissimo colla principale per una delle tre indicate sorgenti per cui le idee vicendevolmente si legano. Una riflessione soggiungo intorno all’effetto delle idee espresse e ta- ciute; cioè che tra una espressione e F altra, per i limiti e la debolezza de’ sensi esterni, tanto per mezzo dell’occhio quanto per mezzo dell’udito, corre un piccolo interval- lo di tempo e, per così dire, di silenzio e di riposo se vi sono idee; queste come lampi di mente riempiono questo voto senza stanchezza; ma se tutte sono espresse, moltiplioano i voti e non si riempiono il che porta diminuzio- mentata fatica delle espressioni da leg- gersi o da ascoltarsi. Quanto più grandi e più forti saranno le idee acces- sorie espresse tanto più numerose, destate e non espresse; ne di piacere e stanchezza per 1’au. possono essere le idee taciute, ma necessariamente destate da quelle, perchè l* efficacia delle prime tende e rinforza 1’attenzione che con più rapidi voli slanciasi ad abbracciare le idee non espresse senza pregiudicare all’interesse del tutto, e perchè espressioni più grandi e più forti fermano l’immaginazione di chi legge od ascolta, essendo manifesta legge della mente nostra di trovarsi obbli- gata ad impiegar un tempo maggiore nella considerazione delle idee a misura che sono più grandi e più forti: onde per questo tempo necessario, per questa dimora per così dire della,, mente su di un oggetto quantunque, egli medesimo per la forza e grandezza sua esiga tutto questo tempo maggiore di attenzione ciononostan-, Digitized by Google 36 te la mente, dall’impeto concepito percorrere una serie d’ idee quasi trat- tenuta più facilmente potrà ricevere, altre idee rapidamente risvegliate all’occasione di espressioni forti ed energiche: chi ben considera torna sulla esperienza dell’animo suo potrà facilmente scorgere che sempro che un grande ed interessante oggetto fermi il pensiero, e percuota improvvisamente l’immaginazione, questa do- po considerato quell’oggetto, nell’atto che si riscuote e si risveglia dall’intensione nella quale trovavasi, per così dire, attuata e raccolta non si, abbandona subito all’ordinaria impressione delle cose che le stanno d’ at- torno ma sibbene destasi in lei una, moltitudine d’idee tutte relative non solo a quella straordinaria impressione che l’ha percossa ma ancora a,, ed alle passioui dalle quali se stessa è dominata. E da ciò che i boschi nei cupi e varj ravvolgimenti dei quali erra il pensiero, che le solitudini an- tiche de’ monti ove signoreggia illimitata la natura che la vista del, mare che si allarga fra mille nazioni, oggetti immensi e tanto occupanti l’attonita immaginazione, sono ricer-, e ricati da coloro che piu amano di pa- scolare i loro pensieri, ed esercitar l’animo liberamente e senza distrazioni dalla considerazione di se medesimi; mentre coloro i quali odiano di rientrare in se stessi, e cercano fuggire in certo modo e sottrarsi dal sincerissimo accusatore pensiero si, gettano nel minuto e sempre uniforme vortice della vita comune, gli oggetti della quale sono atti bensì a spioger l’animo fuori di se stesso in un coutinuo movimento, ma non a fermarlo, e renderlo attonito e pensieroso. Per lo contrario, più picciole e più deboli saranno le accessorie espresse, la scelta si farà su di quel- le che ne risvegliano un minor nu- mero, perchè la differenza tra le mie e le altre essendo minore, e sovente piu importanti e più forti potendo essere le destate che l’espresse si, corre rischio che le idee dell’ autore siano perdute di vista e confuso ed, interrotto riesca l’effetto del tutto sopra le immaginazioni varie e non legate da sufficientemente forti ed esterno sensibili manifestazioni. Le deboli accessorie espresse, secondo ab- biamo dimostrato debbono essere, molte, acciocché il numero compenti la debolezza; ma molte idee espresse occupano un tempo eh* esclude molte idee taciute o sottintese, altrimenti di troppo alloutaneressimo il concepimento dell’ idea principale. Le ac- cessorie forti, per una contraria ragione debbono essere poche in cia-, scun momento d’impressione; ma po- che forti lascierebbero del voto ne- gl* intervalli necessarj dell* espressione che da molte idee non espresse debb’essere supplito. Cesare Beccaria. Keywords: implicatura conversazionale, Virgilio, l’implicatura di Didone. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Beccaria” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Becchi: la
ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale dell’incubo – scuola di
Genova – filosofia genovese – filosofia ligure -- filosofia italiana – Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Genova). Filosofo genovese.
Filosofo ligure. Filosofo italiano. Genova, Liguria. Grice: “Becchi is pretty
controversial; a good reason why he is not invited to the New World for
“Italian Studies”! – My favourite is his tract mocking Umberto Eco’s “Il
pnedolo di Foucault,” “L’incubo di Foucault”! – But Becchi is a jurisprudential
philosopher like Hart, and perhaps more than Hart did, knows what’s he’s doing!
Laureato in filosofia, si è poi trasferito in Germania dove ha collaborato come
assistente alla cattedra di Filosofia e Sociologia del Diritto della Facoltà di
Giurisprudenza dell'Università del Saarland, e in seguito come borsista per il
Deutscher Akademischer Austauschdienst (DAAD). Attualmente è Professore di
Filosofia del Diritto presso la Facoltà di Giurisprudenza dell'Genova. Inoltre
fino al è stato professore presso
l'Lucerna. Ha prodotto circa 200 pubblicazioni su temi concernenti la filosofia
del diritto, la storia della cultura giuridica e la bioetica. Nel si
avvicina al Movimento 5 Stelle, venendo definito dalla stampa l’“ideologo del
movimento” ma a gennaio del lo abbandona
criticandolo duramente e scrivendo ad aprile il libro Cinquestelle et Associati.
Di recente ha focalizzato il discorso politico sulla categoria del sovranismo
ed in particolare sul concetto di sovranismo debole, detto althusiano;
coniugando così, istanze federaliste e sovraniste in linea con la Lega di
Matteo Salvini. I suoi interventi di
natura politica sono raccolti nel suo blog. Fino alla metà del era noto al pubblico del piccolo schermo per
le interviste e i talk show in cui dibatteva.
È attualmente editorialista di Libero e de Il Sole 24 ORE, oltre ad
avere un blog sul sito de Il Fatto Quotidiano. Altre opere: “Morte cerebrale e
trapianto di organi. Una questione di etica giuridica” (Morcelliana); “Quando
finisce la vita. La morale e il diritto di fronte alla morte” (Aracne); “Giuristi
e prìncipi. Alle origini del diritto moderno” (Aracne); “Il principio dignità
umana” (Morcelliana), “Nuovi scritti corsari (Adagio Editore); “I figli delle
stelle. L'Italia in moVimento” (Adagio); “Colpo di Stato permanente”
(Marsilio); “Apocalypse Euro” (Arianna); “Oltre l'Euro” (Arianna); “Napolitano,
re nella Repubblica. Per una messa in stato d’accusa (Mimesis): “Cinquestelle
et Associati. Il MoVimento dopo Grillo (Kaos); “Referendum costituzionale. Sì o
no. Le ragioni per il no e il testo della «controriforma» (Arianna); “Come
finisce una democrazia. I sistemi elettorali dal dopoguerra ad oggi (Arianna);
“Italia sovrana (Sperling et Kupfer); “Democrazia in quarantena. Come un virus
ha travolto il Paese” (Historica) Note Biografia sul sito Genova Archiviato in.
M5S, Grillo scomunica (di nuovo) Becchi: “Non ci rappresenta”. Lui:
“Tolgo il disturbo”, ilfattoquotidiano, Perché dico addio al Movimento 5 Stelle. Parla
Paolo Becchi, formiche.net, 5 M5S, B. lascia il Movimento: “È diventato partito
stampella di Renzi. È finito il sogno”, ilfattoquotidiano, 5 gennaio. 9 gennaio. Per un’idea ‘federativa’ di Stato nazionale,
in "ParadoXa", Skytg24, Becchi: “Repubblica? Il giornale
dell’orfano”. Bellasio lascia lo studio. La redazione della tv si scusa con
Calabresi, ilfattoquotidiano, Paolo Becchi
Blog ufficiale, su paolobecchi. wordpress. Opere di Paolo Becchi,. Registrazioni di Bsu RadioRadicale, Radio
Radicale. Filosofia Politica Politica Filosofo, Accademici italiani, Blogger
italiani Genova Professori dell'Lucerna Professori dell'Università degli Studi
di Genova. Paolo Aureliano Becchi. Paolo Becchi. Becchi. Keywords: l’incubo, filosofia
politica, dignita, soveranita, giurisprudenza, filosofia della giurisprudenza,
repubblica. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Becchi” – The Swimming-Pool
Library. Becchi.
Luigi
Speranza -- Grice e Bedeschi: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale dialettica – scuola di Alfonsine -- filosofia italiana – Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice (Alfonsine). Filosofo emiliano. Filosofo italiano.
Alfonsine, Ravenna, Emilia-Romagna. Grice: “You gotta love Bedeschi – at Oxford
Jurisprudence is not considered Philosophy, but in Italy, ‘filosofia politica’
is at the centre of it all – and Bedeschi knows it – this is because Italians
take Hegel seriously with his ‘dialectic;’ and while I did speak profusely of
the Athenian versus the Oxonian dialectic or dialexis, I skipped the Hegelian
dialectic! Bedeschi doesn’t – and Hegel leads to the reset of it!” -- Giuseppe Bedeschi (Alfonsine), filosofo. Docente
di storia della filosofia all'Università La Sapienza di Roma, ha insegnato all'Cagliari
e all'Istituto Universitario Orientale di Napoli. Studioso di Hegel e del
marxismo, ha approfondito in seguito la storia del pensiero liberale.
Caporedattore dell'Enciclopedia del Novecento, direttore dell'Enciclopedia
delle scienze sociali e dell'Enciclopedia dei Ragazzi, è membro del comitato
scientifico della rivista "Nuova storia contemporanea" e collabora al
supplemento domenicale de Il Sole 24 ORE.
Altre opere: “Alienazione e feticismo nel pensiero di Marx” (Bari,
Laterza); “Introduzione a Lukacs” (Bari, Laterza); “Politica e storia in Hegel”
(Roma-Bari, Laterza); “Introduzione a Marx” (Roma-Bari, Laterza); “La parabola
del marxismo in Italia” (Roma-Bari, Laterza); “Introduzione a La scuola di
Francoforte (Roma-Bari, Laterza); “Storia del pensiero liberale” (Roma-Bari,
Laterza); “Il pensiero politico di Hegel” (Roma-Bari, Laterza); “Il pensiero
politico di Tocqueville” (Roma-Bari, Laterza); “La fabbrica delle ideologie: il
pensiero politico nell'Italia del Novecento” (Roma-Bari, Laterza); “Liberalismo
vero e falso, Firenze, Le lettere); “Il rifiuto della modernita: saggio su
Jean-Jacques Rousseau” (Firenze, Le lettere); “La prima Repubblica”; Storia di
una democrazia difficile” (Soveria Mannelli, Rubbettino, Opere di Giuseppe Bedeschi,. B. su
Goodreads. Registrazioni di Giuseppe
Bedeschi, su RadioRadicale, Radio Radicale.
Profilo su RAI Educational, su emsf.rai. 16 marzo 21 dicembre ). Giuseppe Bedeschi sul RAI Filosofia, su filosofia.rai. Filosofi
italiani del XX secoloAccademici italiani Professore Alfonsine. Giuseppe
Bedeschi. Bedeschi. Keywords: dialettica, la parabola del Marxism in Italia,
liberalismo, conservatorismo, italia, fabbrica di ideologie”, sulla parte
conservatrice, I conservatori in italia, Scruton, ‘conservatismo’, nel
dizionario di politica del partito, la dialettica hegeliana, dialettica,
dialexis. The two references ‘Sulla parte conservatrice’ and ‘I conservatori’
given in that entry, studio della ideologia nell’italia del Novecento,
Giuliani, prima guerra, veintenna. Refs.: Luigi Speranza, “Bedeschi e Grice” –
The Swimming-Pool Library. Bedeschi.
Luigi Speranza -- Grice e Bellavitis:
la ragione conversazionale e l’implicature del Deutero-Esperanto – scuola di
Bassano del Grappa -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco
di H. P. Grice (Bassano del Grappa). Filosofo italiano.
Bassano del Grappa. Citato da VAILATI – “Scritti” -- B. è matematico e
professore di geometria a Padova e autore di un progetto teorico di lingua
filosofica ad uso parlato. Muore a Padova. Riceve la laurea honoris causa in
matematica a Padova. È socio dell'Accademia dei Lincei. In una lettera all'Istituto Veneto di
Scienze, Lettere ed Arti intitolata, “Pensieri sopra una lingua universale e su
alcuni argomenti analoghi,” B. immagina un sistema di comunicazione universale
caratterizzato da uno scarno sistema di derivazione applicato ad un numero
limitato di radici lessicali, una larga varietà di costruzione, un sistema di
desinenze per gl’aggettivi (‘shaggy,’ da ‘shag’) che ne determinino il grado,
una grande diversificazione delle VOCI verbali per ESPRIMERE tempi, modi, INTENZIONI:
indicativo, condizionale, potenziale, dubitativo, interrogativo. E ancora, B.
suggerisce un sistema di composizione delle parole da radici diverse, e propone
un adattamento a numeri e a SEGNI. Dal saggio di Minnaja, «L'Ideologia Della
Lingua, disvastigo.esperanto.it/index.php/it/approfondimenti-lista-di-singola-categoria/293-a130-lideologia- della lingua internazionale. Considera altresì improponibile adottare come
lingua ausiliaria una lingua storico naturale, sia essa il latino, di certo
ampiamente conosciuta tra i dotti, ma incapace di esprimere agevolmente le
nuove teorie scientifiche, nonché di essere compresa da tutto il resto della
popolazione, o il francese, per un semplice discorso di campanilismo nazionale.
Partendo dal presupposto che quando l'uomo ragiona sulle cose sta ragionando
attraverso le parole che a queste sono associate, e che altrimenti la
riflessione non sarebbe possibile, B. deduce che un linguaggio semplice,
rigoroso e perfetto – cf. H. P. Grice, THE FORMALISTS -- conduce delle idee
dalle medesime caratteristiche. Viceversa, un linguaggio ambiguo e impreciso è
sintomo di idee e ragionamenti altrettanto confusi. Padroneggiare una lingua
esatta significa quindi pensare in maniera esatta e ciò è ben visibile nelle
differenze di comunicazione tra matematici e filosofi. È tutta basata sugli
oggett o cose fisici, e soltanto mediante traslati giunge ad esprimere
imperfettissimamente quelle idee astratte, quegli enti d'immaginazione. La necessità di inventare
una lingua precisa, che descrive esattamente la natura e la realtà, risponde
alla concomitante necessità di progresso scientifico e tecnologico e si
configura allo stesso tempo come mezzo di pacificazione tra i popoli. Gli aspetti che B. esamina sono l'etimologia,
la grammatica, l’ortografia, la pronuncia, e la scrittura. I matematici
s'intendono facilmente tra loro, e ben di rado hanno opinioni differenti. Per
lo contrario i filosofi – H. P. Grice, tutore, e il suo alievo, P. F. Strawson
-- difficilmente s'intendono. Forse è precipua ragione il linguaggio preciso e
chiaro di cui si servono i matematici – H. P. Grice: the blue-collar
practitioners of logic --, mentre i filosofi sono costretti a servirsi di una
lingua che creata dal popolo italiano. Riguardante l’etimologia, la lingua
filosofica perfetta deve innanzitutto presentare delle parole composte da
radici brevi, il cui significato sia UNO [Sensi non sunt multiplicanda praeter
necssitatem -- e preciso. Queste radici, che hanno non poche rassomiglianze
colle lingue viventi, conviene che siano composte sia da consonanti (il cui
numero può idealmente variare da due a cinque) che da vocali. B. sostiene che i
cambiamenti nelle parole siano di tre tipologie, che egli chiama derivazione --
quando da una parola si passa ad un'altra di significato simile o traslato –
anima, animale – cf. Grice, animale: bestia --, modificazione -- quando una
parte del discorso si trasforma in un'altra – cf. H. P. Grice, “I’, “me” --, e VARIAZIONE
-- quando si modifica la desinenza della parola – H. P. Grice, “I, me”. Attorno
a ciascun radicale si diramano tutti quei radicali che ad esso sono affini
secondo il significato, e quindi il significante, ottenuti mediante processi di
affissazione, in particolare di PRE-fissazione. Sulla questione se siano da
derivare i nomi dai verbi, o viceversa i verbi dai nomi, o ancora gli aggettivi
(“shaggy”) dai nomi (“shag”), e così via, B. non si espone, sostenendo che le
parole formate dalle voci radicali e dalle particelle pre-positive sono o nomi
o verbi, od aggiunti, secondo che l'una o l'altra idea è quella che prima
naturalmente si presenta, di fatto scaricando ai posteri l'arduo compito di
decidere radicali fondamentali attorno ai quali far poi derivare pre-fissazione.
Sulla questione se sono da derivare i nomi dai verbi, o viceversa i verbi dai
nomi, o ancora gl’aggettivi (“shaggy”) dai nomi (“shag”), e così via, B.
sostene che le parole formate dalle voci radicali e dalle particelle
prepositive sarebbero o nomi o verbi, od aggiunti, secondo che l'una o l'altra
idea è quella che prima naturalmente si presenta, di fatto scaricando ai
posteri l'arduo compito di decidere i radicali fondamentali attorno ai quali
far poi derivare tutti gl’altri. La DERIVAZIONE comunque si ha in primis
tramite apposite desinenze (cfr. l'italiano legno – legnoso, H. P. Grice, shag,
shaggy) e, in alcuni casi particolari, tramite modificazione delle consonanti o
delle vocali radicali, purché questo non infici la riconoscibilità della
famiglia di appartenenza -- cfr. l'italiano amAre - amOre. Sono necessarie
peraltro le parole composte, purché siano ben [Pensieri sopra una lingua
universale e su alcuni argomenti analoghi, Venezia, Segreteria dell'I. R. Istituto] riconoscibili i confini delle
stesse, del tipo it. pianoforte < piano + forte, e non le parole amalgama o
portmanteaau di Humpty-Dumpty, come l'ing. “smog” < smoke + fog, o KANTOTLE.
Questi aspetti rendono la lingua di B. a basso indice di fusione – i confini
tra morfemi devono essere ben riconoscibili -- e di sintesi -- essa presenta al massimo un prefisso e un
suffisso. Riguardane la GRAMMATICA (o letteratura), vista l'evidente difformità
delle congiunzioni - tra cui B. annovera anche le preposizioni tra le varie lingue, queste non possono che essere create ex
novo e secondo il genio della commissione di studiosi che si cimenta nella loro
creazione—as they lay on the bath (Grice). Basta sapere che esse debbono essere
semplici, ma in numero tale da permettere ai parlanti di esprimersi in maniera
chiara e univoca. Le congiunzioni inoltre possono essere utili nel momento in
cui la posizione di soggetto verbo - oggetto all'interno della frase crea dei possibili
fraintendimenti. Qualora non è ben riconoscibile, ad esempio, a quale verbo si
leghi un accusativo o un nominativo – cf. Hardie, “What do you mean by “of” –
the fear of God, genitivo soggetivo, genitivo oggetivo, timor dei --, è
possibile inserire tra i due delle particelle congiuntive, di modo da fugare
ogni dubbio.Ma questo procedimento non è necessario nel caso in cui non vi sia
possibilità di inganno – cf. Hardie, “What do you mean by of”?” --. Il dubbio
comunque sorge spontaneo. In una lingua che si prefigge la massima precisione e
l'immediata riconoscibilità dei suoi elementi, perché inserire variabili
dettate dal contesto? La risposta che ciò risponda alla necessità di rendere
più fluida la comunicazione e la CONVERSAZIONE (cf. “Love that never told can
be”) sembra non reggere bene alle accuse, o meglio sembra avvicinarla, più di
quanto questa non voglia ammettere, alle fattezze di una lingua naturale, cioè
proprio a ciò dal quale dove maggiormente discostarsi. Sono presenti quattro
casi (nominativo – Grice, “I” --, accusativo – Grice, “me” --, genitivo, e
dativo), di cui tutti, escluso il primo, identificati tramite apposite
desinenze (“ego” – “ego”). Gl’articoli, gl’aggettivi indicativi, e i pronomi (Grice,
“I”, “me”) formano insieme una classe a sé stante. Essi possono - non devono -
essere utilizzati dal parlante. L’omissione è permessa qualora il significato
del discorso [Grice, cio che il proferete significa o communica -- sia
ugualmente chiaro. Ad esempio, è possibile omettere l'articolo dinnanzi alla
parola che significa 'luna', ‘congresso’, poiché poca differenza farebbe dire
'la luna', ‘il congresso’ – Strawson. Ma è bene utilizzarlo nel caso di 'Mangio
QUESTA mela e non quella’ – cf. Grice, “The book is on the table” +> “This
book is on this table”. I pronomi – Grice, I, me -- sono soggetti ai casi, di
modo che sia più semplice individuare il sostantivo (“Grice”, “this
distinguished-looking philosopher”) a cui si riferiscono. Per avverbi B. intende invece delle
particolari particelle da anteporre al verbo e che caratterizzino l'azione
indicandone, ad esempio, il tempo, il modo e la persona. In questo modo i verbi
risultano indeclinati -- del tipo 'ieri ho mangiato' > io ieri mangio (“When
I was in Thailand, I refrained from using the past tense of teach, for fear the
natives might not understand me” – cf. Me Tarzan, you Jane”. L'unica
indicazione riguarda il MODO – Grice: mode, e non mood -- potenziale (es. it.
amabile) e dubitativo, ottenuti tramite ulteriori desinenze. I verbi conoscono sempre e solo la diatesi o
voce attiva – cf. Grice on Leibniz: Paride ama Elena, Elena è amata da Paride. Sotto
il nome di aggiunti B. riconosce gl’aggettivi (“shaggy”, d “shag”) e gli
avverbi, cioè quelle parti del discorso che caratterizzano le cose (il cane e
‘shaggy’) o le azioni. Posti preferibilmente a seguito di ciò che specificano
(‘cane shaggy’), possono eventualmente presentare desinenze che ad essi li
leghino. Per quanto riguarda gl’aggettivi di maggioranza, è sufficiente
preporre loro 'molto' (Verily shaggy, very shaggy) e così anche per tutti gli
altri. I pro-verbi (cf. Grice, Socrates whatted) adempiono per i verbi alla
stessa funzione alla quale adempiono i pronomi per i nomi. Le inter-iezioni (o inter-posti) esprimono
proposizioni intere e la nuova lingua filosofica deve averne in gran numero.
Sono formati da molte vocali e poche consonanti. Il genere non deve
necessariamente essere espresso, ma può essere indicato, qualora si voglia,
mediante apposite parole indicanti il femminile e il maschile (‘l’aquila
maschio,’ non ‘l’aquilo’) o, nel caso dei sostantivi (aquilo, aquila), tramite
l'attribuzione del genere agl’articoli che li precedono (es. 'leone femmina' o
'la leone', la leonessa). Allo stesso modo si indica il numero: cf. Grice (Ex):
some (at least one). I valori aumentativi, diminutivi, vezzeggiativi sono
aggiunti ai sostantivi tramite altre suffissazioni. L'ordine sintattico non marcato è Nome
Sostantivo + Verbo (“Toby eats”). Nel caso contrario, cioè qualora il verbo
preceda il soggetto, al soggetto in caso nominativo (GRICEUS) viene preposta
una particella congiuntiva che indichi la sua relazione con il verbo che lo
precede (PHILOSOPHVS GRICEUVS). Per il resto, l'ordine dei costituenti è libero
purché rimanga intuitivo. Interessante appare il discorso intorno ai pronomi
personali soggetto – Me, Grice, take you, as my... . B. sostiene la necessità
di avere CINQUE pronomi distinti per la prima persona plurale e la seconda
persona plurale. Il primo 'noi' indica un gruppo in cui sia COMPRESSO il
parlante (l’ego d’Entwisle) e l'interlocutore (il tu d’Entwistle), o gli
interlocutori. Il secondo ‘noi’ indica l'unione dell'io con una o più terze
persone – “Kind regards to you and yours”. Il terzo ‘noi’ indica la
collettività in cui ciascuno concorre allo stesso modo ad un'azione. Il primo
'voi' (“ye”) indica più persone – cf. (Ex), some at least one – Grice -- con le
quali si sta parlando. Il secondo “noi” indica un gruppo composto dal 'tu' a
cui si sta parlando e altri interlocutori.
Non è necessario l'uso del pronome di cortesia. Cf. Grice on
nonconventional implicatures not being conversational in being derived from
maxims which are not universalisable – e. g. moral maxim, aesthetic maxim. Sebbene
il problema della pronuncia di una lingua universale sia uno dei più dibattuti,
il punto fondamentale è che ad ogni grafo corrisponda uno ed un solo fonema e
che non esistano lettere che non si pronunciano – cf. Grice on suit and soot.
L'accento è intensivo, non cambia di posizione durante i processi di affissione
e derivazione e, nelle parole compose, si mantiene sempre sulla prima parola.
Inoltre, il segno diacritico dell'accento può essere posto anche sopra le
consonanti ad indicare la pronuncia
raddoppiata delle stesse. Scrittura Ogni
grafema corrisponde a un fonema distinto. Il sistema di simboli utilizzabili
per la scrittura è simile a quello alfabetico italiano, in cui però sono stati
opportunamente riassegnati i suoni a ciascuna lettera -- per esempio nei casi
ambigui di pronuncia della {s} o della {c} o dei nessi {sc}, ecc. Anche la
forma stessa delle lettere è spesso modificata, cercando di renderle quanto più
omogenee tra loro. Per esempio, B. suggerisce - ma senza mai fornire al lettore
una soluzione definitiva dell'alfabeto della sua lingua - che le vocali possono
essere o co e a nu, avvicinandosi piuttosto fantasiosamente e solo nella grafia
anche a un sistema di scrittura fonetica. Non sono necessarie scritture
corsive, in grassetto, in maiuscolo – grice, italia, italiani --, ma è
sufficiente un solo sistema di scrittura. È inoltre necessario possedere tre
vocabolari. Il primo contene le voci grammaticali e le loro variazioni,
preposizioni comprese. Il secondo contenente tutte le desinenze in ordine
alfabetico. Il terzo contenente tutte le voci radicali e i loro derivati,
elencate secondo l'ordine alfabetico delle sole
consonanti contenute in esse. Sul finire del suo saggio, e forse anche
sulla scia dei lavori precedenti, B. si preoccupa di rendere fruibile la sua
lingua filosofica anche mediante l'uso del telegrafo. Ogni lettera è indicata
da tre segni telegrafici (il punto, il trattino, la linea) opportunamente
combinati. I numeri invece sono indicati da due di questi segni, e in questo si
distinguono dalle lettere. 18 123456789.
L'autore propone di creare un dizionario di 999 frasi, ciascuna associata a un
numero di tre cifre. Ad esempio la frase 'ho sete' è associata al numero 62 del
vocabolario, ed è indicata così – cf. H. P. Grice on J. L. Austin’s SYMBOLO: «-
-. -»; questa poi è ulteriormente speciticata apponendo altri numeri indicanti
qualcosa di più preciso, come, ad esempio, il numero 12 = 'acqua', in codice
telegrafico «... -». B. continua infine il saggio presentando altri due tipi di
alfabeto, basati ugualmente sulla corrispondenza di simboli e numeri alle IDEE,
utili al linguaggio marinaresco, al linguaggio per i ciechi, ecc. B. si innesta
perfettamente nel panorama della glosso-poiesi inter-linguistica, rivelando una
particolare attrazione sia per le teorie filosofiche precedenti che per le
teorie matematico-numeriche. Il risultato comunque, forse dovuto anche al fatto
che la proposta si ferma al solo piano teorico – come il DEUTERO-ESPERANTO, di
H. P. Grice --, rimane poco soddisfacente e in alcune sue parti quasi
contraddittorio. Giusto Bellavitis. Bellavitis. Keywords: Grice. Refs.: Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, “Grice e Bellavitis,” The
Swimming-Pool Library. Bellavitis.
Luigi
Speranza -- Belleo. search –
Bedoni. search – Belloni, Camillo --
Luigi
Speranza -- Grice e Belluto: all’isola -- la ragione conversazionale el’implicatura
conversazionale dialettica – scuola di Catania – filosofia italiana -- filosofia
italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Catania).
Filosofo italiano. Catania, Sicilia. Grice: “You gotta love Belluto; he shows
that the philosopher is the master of grammar – his explanation of modi of the
different ‘perfect’ orations—is genial and exactly what I tried to convey in my
lectures on ‘mode’: vocativo, imperativo, optativo, indicativo – That this
belongs in dialettica is obvious – since all modi share the same logic, and
that’s Belluto’s point!” -- Bonaventura Belluto,
o Belluti (n. Catania), filosofo. Nato
da distinta e facoltosa famiglia, studiò diritto civile all'Catania. Entrato
nell'Ordine dei Frati Minori Conventuali nel 1621, emise la professione
religiosa l'anno successivo. A Roma studiò teologia presso il Collegio sistino
di San Bonaventura dove conobbe il confratello Bartolomeo Mastri di Meldola del
quale divenne compagno indivisibile di studio e di lavoro come reggente degli
studi prima al convento di Cesena, quindi a Perugia e poi a Padova. Durante
questo periodo, entrambi operarono per il rinnovamento della tradizione e per
una nuova interpretazione della dottrina scotista tale da soddisfare la nuova
cultura religiosa dell'epoca. Pubblica a
Roma con la collaborazione di Bartolomeo Mastri il primo volume di filosofia
scolastica, dal titolo “Disputationes in Aristotelis libros physicorum, quibus
ab adversantibus... Scoti philosophia vindicator” che ha il fine di essere
diffuso nelle scuole francescane per far conoscere la filosofia di Scoto difendendola
dalle critiche d’Aquino i e dai travisamenti operati da altri interpreti tra i
quali i gesuiti. Successivamente pubblica un piccolo trattato di logica, Institutiones
logicæ, quæ vulgo summulas, vel logicam parvam nuncuparunt, Venezia. Ad opera
dei due filosofi è pubblicato un Cursus integer philosophiæ ad mentem Scoti”
che riune le “Disputationes”, le “Disputationes
in libros de cœlo et de metheoris”, le “Disputationes in libros de generatione
et corruptione” e le “Disputationes in libros de anima”. Il “Cursus” e
un'opera, con fini esclusivamente didattici e divulgativi del pensiero
scotista, dove manca ogni riferimento alla cultura filosofica e scientifica
contemporanea. Alla fine della comune reggenza a Padova i due filosofi si
separarono. Belluto torna a Catania dove fu ministro provinciale di Sicilia e
di Malta, distinguendosi per intelligenza e saggezza di governo. In questo
periodo esercita anche la carica di consultore e censore per l'Inquisizione. Nell'ambito
del piano di rinnovamento del pensiero di Scoto oltre all'insegnamento della
sua filosofia i due filosofi progettarono un corso di teologia che Mastri
sviluppa con il trattato D”e Deo in se” mentre Belluto continua l'elaborazione
dell'opera “De Deo homine” della quale fu pubblicata solo la parte riguardante
le “Disputationes de Incarnatione dominica ad mentem Doctoris subtilis”. Tema
specifico e quello della predestinazione di Maria: argomento questo che non apparteneva
alla dottrina di Scoto ma che cerca di risolvere applicando i principi del maestro
nel senso che applicò alla predestinazione della Vergine Maria la dottrina
scotista della predestinazione assoluta di Cristo. Costa, B. Il religioso, lo scotista, lo
scrittore, il FILOSOFO, Roma, La Sicilia e l'Immacolata: non solo 150 anni:
atti del convegno di studio, Palermo, Diego Ciccarelli, Marisa Dora Valenza,
Officina di Studi Medievali, Costa, Il primato assoluto di Cristo secondo B.,
OFMConv., in "Miscellanea francescana", Vasoli, Belluti, Bonaventura,
in: Dizionario Biografico degli Italiani, Roberto Osculati, Gli Opuscoli morali
di Bonaventura Belluti. Duns Scoto Mastri V D M Francescanesimo. INSTITVTIONVM
LOGICALIVM. Nomina transcendentia infinitari possint verbum adiectiuum et substantiuum
de Secundo adiacente sint verba apud Log, de attinentibùs ad formam syllogiſmi,
De oratione, quid sit, quotuplex, oratio necesario debeat constare verbo, quid
sit propositio, seu Enunciatio, quotu De terminis, ac eorum affectionibus, Quanam
sit recta Enunciationis definitio.quotuplex sit terminus. Quomodo Enunciatio
vocalis dicatur vera, vel communi. falſa. Quæ dctiones fubeant rationem,
divisio in catheg. bypotb. sit generi sin termini. Species. An dentur termini
in cap. 4. Quid sit propositio cathegorica b quotuplex. propositione mentali, Determinorum
multiplicitate ratione fignifi Dub. 1, Qualis sit diuisio propusitionis in
veram, falsam, affirmativam, negativam, quid sit signum [segno], a quotuplex uniuersalem o particularem qui sint termini mixti
inter cathegoremati qualis sit diuisio propositionis in modalem cum syncathegorematicum
de inesse qui sit terminus complexus o incomplexys Capo, 5. Quid sit propositio
modalis, et quotuplex, Determinorum multiplicitate in ratione modi qualis sit
divisio propositionis modalis significandi
in compositam o diuitam. Quid fit terminus connotatiuus. n.g Quid sit
propositio bypothetica, oquotuplex, D emultiplicitate terminorum in ordine ad
res fignificatas. Dubi. An bypotbetica propositio benèdefiniatur.n. De Uniuerfalibus,
fue Prædicabilibus. Divisio bypothetice in conditionalem. De Prædicamentis,
primode absolutis. copulativam et disiunctiuam
sit generis in species De prædicamentis respectivis, De legibus eorum, quæ funt
in Predicamento, De oppositione cathegoricarum simplicium. De Terminorum
collatione inter se, An inter contradictoria detur medium, Varia terminorum
supposition quod sint species
oppositionis, An suppositio competat adiectivis de æquipollentia, o conversione
categorical. Quo pacto differente suppositio determinata, rum simplicium et confusa,
Quomodo equipolleant ſubcontraria, De reliquis terminorum proprietatibus, propositio
affirmativa depredicato infins, Determinis componibilibus aquipolleat negative
de predicato finite explicantur quidam termini in fchalis fre è contra quentiffimi,
De oppositione, æquipollentia, &conuersione catbegoricarum, modalium, ac
etiam hypotheticarum propositionibus exponibilibus, insolubili de Propositione
et eius affectionibus, bus, propositiones exponibiless int catheg vel by Comez
de nomine o verba, pot. et quomodo contradicant solum nomen finitum rectum sit
propositiones insolubiles sint catheg, vel by nomen apud Logicum, pot.cies de Argumentatione,
et eius affectionibus de attinentibus ad materiain syllogiſmi. oquotuplex fit
Argumentatio formalis. De syllogismo Demonstrativo. De speciebus argumentat. Quoi
fint argumentationiss pecies, og mun ald. precognitionibus eo perecognitis quod
sint precognitiones, omnis consequentia sit argumentatio de regulis communibus
bona argumentatione. Quid depaſſionepre cognoscatur. nis. De fcientia demonftrationis
effectu liceat argumentariex fuppofitioneimpos Dub.V n.An dentur scientia de
novo. sibili, de neceffitate principiorum, ubi de modis de inductione, ubi de
ascensu, descensu, per feitatis Que predicentur in primo modo dicendi per Dei. inductio
fit bona, formalis consequentia, vel argumentatio, modus intrinsecuspredicetur
in primo modo De syllogifmo, et eius principis constitutiuis, dicendi per se.
n.is obi de figuris eiusdem quo patto quartus modus dicendiper se disse unde
dicantur maior, o minor in syllogism rat a secundo. Propositio per se convertatur
in propositio, conclusio sit de essentia syllogismi nem per fe. detur quarta
figura De demonstratione propter quid De principis regulatiuis syllogismi Ancaufa
virtualis pofit in seruire demonstra dub us. quodnam sit principium precipuum
regulationi siuum syllogismi quomodo illud axioma propter quod, unum regule generales,
especiales cuiuscunque si quodque tale et illud magis. gure alignantur. De
demonstratione quia Alignantur modi cuiuscumque figura cum. De medio
demonstrationis.corum exemplis. De numero quaffionum modi syllogismorum sint sufficientere
numerati. figura dentur modi indirecte concludentes sicut in prima de
syllogiſmo topico, de inductione modorum imperfectorum ad perfectos. De varis
speciebus syllogiſmi cathegorici. De materia tum remota tum proxima syllogiſmi
topici. detur syllogismus constans ex propositinibus non significantibus de numero
predicatorum de locis topicis de Syllogismo hypothetico et alijs syllogismi, de
locis intrinsecis speciebus de locis extrinsecis un de finepetende divisions
syllogifmi, De locis medijs.fint eſentiales. Digifmus, ut fic, fit genus
demonftratiui, opici, co Sopbiſici.De arte inueniendí medium, ac bene disputan
de syllogismo sophistico de modis seu instrumentis sciendi fallacis in genere An
detur diftin et tiomedia interdiftin et tionem reslem,orationis, de Fallaciis
extra dictionem. Impiegatura del segnare. Ex variis
capitibus solent termini multiplicari et variæ eorum divisiones assignari, ex
parte nimirum significationis, ex parte modi significandi, et ex parte rei
significatæ. Ex primo capite, quantum ad præsens spectat, solet in primis
dividi vocalis terminus in significativum et non significativum. Ille est, qui
aliquid significat, ut hæc vox homo, qui naturam significat humanam, ille est,
qui nihil qui nihil fignificat, ut "blittri", "buf",
"baf". Sed ut ista divisio sit recte tradita intelligi debet de
termino in prima acceptione assignata cap. præced. nam in secunda acceptione
omnes termini sunt significativi, cum esse possint subiectum et prædicatum in
propositione. Terminus igitur vocalis in tota sua latitudine sumptus dividitur
in significativum et non significativum. Quæ divisio ut bene percipiatur, cum
terminus vocalis constituatur in ratione significantis per significationem,
videnduın est quid sit significare et quid signum [segnante, segnare, segnato]
a quo verbum "significare" derivatum est. [A cloud may sign but a
cloud does not 'make' [fare] a sign -- you cannot order a cloud, 'make a sign!'
'Signify', "Fa un segno!"]. Signum (ex August. De Doct. Christ. cap.
i) est illud [x], quod præter sui cognitionem, quam ingerit sensibus, facit nos
venire in cognitionem alterius [y], v. g. hæc vox "homo" præter
speciem, quam imprimit in auditu, ut sonus est, facit nos venire in cognitionem
alterius scilicet naturæ humanæ, unde signum [segnante] debet esse tale, utillo
cognito per sensus, mediante illo deinde veniamus in cognitionem rei, cum qua
signut habet *connexionem* [any link will do]. Hinc significare nil aliud erit,
quam aliquid aliud a se distinctum *re-præsentare* potentiæ cognoscenti. Ex quo
patet signum dicere ordinem et ad potentiam cognoscentem, cui *re-præsentat* et
ad rem significatam [signata, segnata], quam re-præsentat. Dividitur porro
signum in formale et est illud, quod absque sui prævia cognitione aliud nobis
[dual scenario] re-præsentat et in eius cognitionem ducit, quales sunt species
impressa et expressa respectu proprii objecti et in instrumentale, quod
præ-supposita sui cognitione facit nos in alterius cognitionem venire, ut imago
respectu Cælaris, vestigium respectu feræ transeuntis. Qua de causa Scotus 2.
d. 3.quæst. 9. et quol.14, hoc secundum signum appellat medium cognitum, quia
ut ducat in cognitionem *signati* [segnato], prius petit ipsum cognosci, illud
vero primum vocat præcise rationem cognoscendi, quatenus præcise est quo aliud
cognoscitur et non quod cognoscitur. Signum autem instrumentale est, de quo
agimus in præsenti et quod proprie dicitur signum et definitur ab August.
citat, ea tamen definitio etiam formali conveniet, si prima pars dematur et dicatur
signum esse, quod facit nos in alterius rei cognitionem venire. Hæc tamen signi
descriptio, quamvis sit ab August, tradita et ob tanti doctoris authoritatem ab
omnibus passim recepta, non recipitur a Poncio disput. 19. Log. quæst. i,
eamque impugnat quo ad veramque partem. Quo ad primam quidem cum ait signum
[segnante] esse id, quod præter sui cognitionem, quam ingerit sensibus, etc.
redarguit, quia non complectitur omne signum, quia possent dari *signa
spiritualia*, quae deducerent in cognitionem aliarum rerum, nec possent percipi
a *sensibus materialibus*. Quo ad aliam vero partem, in qua ait. Quod signum
facit nos venire in cognitionem alterius eam impugnat, tamquam ab Arriag.
traditam, quia obiectum facit nos in cognitionem sui venire et tanem *non*
dicitur signum. Rursus Deus ipse facit nos venire in cognitionem multarum rerum
eas nobis revelando, nec tamen ab illo vocatur signum illarum rerum. Præterea
cognitio est signum rei quae cognoscitur per ipsam et tamen non facit nos in
cognitionem venire. Sed nimis audacter insiciatur Poncius doctrinam D.
Augustini, quam omnes venerantur, ut communis Magistri, unde mirum esse non
debet, quod saepius hic auctor minimo rubore suffusus doctrinam Scoti praeceptoris
audeat impugnare. Optima enim est illa descriptio quo ad omnes partes, si bene
intelligatur, nam duae solent assignari conditiones alicuius, ut alterius rei
signum dicatur, una est, quod nos ducat in illius rei cognitionem, altera est,
quod ducat in eius cognitionem, quatenus cognita, quarum conditionum utramque
*optime* [cf. optimality] exprimit definitio signi ab Augustino tradita. Nam
per primam partem definitionis secundum exprimit conditionem. Vulc enim rem,
quæ inservire debet pro alterius signo, prius nostris sensibus cognitionem sui
ingerere debere, specificat autem signum esse debere *sensibile*, quia ut notat
doctor 4. d. 1. quæst. 2. et 3. *signa sensibilia* sunt *maxime apta pro statu
ipso excitare intellectum coniunctum a sensuum ministerio dependentem, ut in
alterius rei cognitionem veniat. Per alteram vero partem definitionis altera
quoque conditio exprimirur, contra quam nil urgent instantiæ a Poncio adducta,
quia obiectum facit venire in cognitionem sui, non alterius, nec facit venire
in cognitionem sui, quatenus cognitum, ut facit signum, sed quarenus
cognoscibile. Nec etiam *Deus* hoc modo ad instar signi ducit nos in rerum
cognitionem, quatenus cognitus, sed eas revelando, quod adhuc facere posset,
etiamsi prius a nobis non cognosceretur. Cognitio denique esse signum rei cognitae
per ipsam formale, ut dicebamus, non autem instrumentale, quod solum *proprie*
dicitur signum et ab Aug. definitur et ideo cognitio proprie loquendo non
dicitur facere nos venire in cognitionem rei, quam re-præsentat, quia non ducit
nos in cognitionem illius rei, quatenus cognita, sed ut medium cognitum, sed ut
racio cognoscendi. Solum autem signum instrumentale est illud, quod hic
definitur. Et hoc signum instrumentale adhuc *duplex* [like vyse and vice?]
est, aliud *naturale*, et est quod *ex natura* sua independenter ab hominum
voluntate [those spots mean measles] aliquid [measles] re-praesentat, ut fumus
ignem [where there is smoke, there's fire], et universaliter omnis *effectus*
[causa/effectus] suam causum, qui præsertim si *sensibilis* [fumus] erit,
dicetur signum causae juxta sensum definitionis allatæ. An vero ita e contra
*causa* dici posse signum sui *effectus*, negat Hurtad. disput. 1. sect. 4.
quia etsi causa cognitio ducat in cognitionem *effectus*, tamen, non es
ordinata ad illum re-præsentandum. Sed plane non minus ordinata est cognitio
*causæ* ad nos ducendum in cognitionem *effectus* a priori, quam cognitio
*effectus* sic *ordinata* ad notitiam *cautiam* a posteriori, quare ratio
Hurtad. parum valet. At inquirare alii, quod licet ita res se habeat, sola
tamen cognitio, quae per *effectum* habetur, dicitur haberi per signum, unde
sola demonstratio a posteriori, quae est *per effectum*, dicitur *a signo* et
ideo solum *effectus* dici potest signum *causæ*, non e contra. Verum neque hoc
viget, licet enim cognitio habita *per effectum* veluti sensibiliorem *causa*,
magis proprie dicatur *a signo*, nil tamen impedit, quin et cognitio habita
*per causam* possit dici *a signo* absolute loquendo. Potest igitur etiam
*causa* dici signum sui *effectus*, et praesertim quando *sensibilis* est, unde
a theologis sacramenta dicuntur *signa* *gratia*, cuius sunt *causa*, ita clare
colligitur ex Doctore 4. d. 1. quaest. 2. De secundo principali et sequitur
Casil. cit. et Arriaga disputat. 3. sect. 2. Aliud vero est *signum
artificiale* [not conventional! ars/natura], seu *ad placitum* et est: quod ex
hominum impositione aliud re-præsentat, sic ramus est signum venditionis vini,
sonus campanae est signum lectionis [the bell means the bus is full], et vox
illius rei, ad quam *signi-ficandum* est imposita. Ubi tamen est advertendum
etiam in vocibus ipsis non tamtum significationem ad placitum reperiri posse,
sed etiam naturalem, ut patet de gemitu infirmorum et latratu canum et ideo
terminus vocalis *signi-ficativus subdividi solet in *significatiuum
naturaliter et ad placitum et hic ad dialecticum spectat non quidem secundum
suam realem entitatem, ut vox est, et sonus quidam in aere *causatus*, sed
secundum quod impositus est ad res ipsas *signi-ficandas* et conceptus mentis
exprimendos, in hoc enim sensu voces pertinere dicuntur ad institutum
dialecticum, ut dicemus disp. de vocibus, ubi etiam declarabimus, per quid
constituatur ratio signi.
Special section on ‘sign’ – two sections. General definition of sign, following
Augustine, but with objections by Ponzio. Second section, the criterion between
artificial (‘a piacere’) and mere natural signs. Segno – segnare – segnante,
segnatum. Bonaventura Belluti. Bonaventura Belluto. Keywords: dialettica,
“Institutiones logicae, quae vulgo Summulas, vel logicam parvam nuncuparunt”,
section on ‘segno’ – signum. The teacher ringing the bell means that Strawson
should go to the tutorial. The branch of grapes means that Grice is selling
wine from his orchard. Rather than ‘artificiale’ ‘a piacere’ is better, ‘ad
placitum’. Scottism against Thomism in Italy – x means y in terms of cause and
effect. The problem of God, should sign be always ‘material’?—Etimologia di
‘segno’ – relazione con greco ‘semeion’ neutro. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Belluto” – The Swimming-Pool Library. Belluto.
Luigi
Speranza -- Grice e Bencivenga: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale del piacere e del compaciere – scuola di Reggio Calabria –
filosofo calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco
di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Reggio Calabria). Filosofo calabrese. Filosofo italiano. Reggio
Calabria, Calabria. Grice: You’ve got to love Bencivenga; my favourite is his
little tract on ‘pleasure,’ but he has philosophised on one of Austin’s
favourite concepts – that of ‘game’ – gioco – which he applies to communication
and philosophy – he thinks that Austin took philosophese too seriously –
‘implicatura,’ ‘perlocution,’ – when it was all meant in fun – as a joke –“. Dopo
la laurea in filosofia alla Statale di Milano, Bencivenga ha lasciato presto
l'Italia, trasferendosi prima in Canada per gli studi di dottorato e poi negli
Stati Uniti, dove ha intrapreso la sua carriera accademica insegnando
all'Università della California a Irvine.
I suoi interessi di studio, nel corso del tempo, hanno riguardato la
logica formale (negli anni settanta), la storia della filosofia (negli anni
ottanta), l'etica, la filosofia politica. Ha pubblicato numerosi testi sulla
storia della filosofia e su specifici argomenti filosofici, come logica,
estetica, filosofia del linguaggio, in forma dialogica, saggistica, trattatistica
– “Teoria del linguaggio e della mente” (Bollati Boringheri --, con scrittura
aforistica – “Anime danzanti” (Aragno) -- o affrontando singole figure storiche
(come Hegel e Kant). Ha scritto inoltre diversi testi introduttivi alla
filosofia e a sue tematiche, desti un pubblico più vasto, e alcuni libri di
poesie. “La filosofia in trentadue favole” (Arnoldo Montadori) è un saggio ripubblicato negli Oscar
Mondadori. Pur potendo essere raccontato a un uditorio di bambini, il saggio si
pone l'obiettivo di rivolgersi al bambino presente in ogni essere umano, che lo
rende capace di stupirsi e incantarsi di fronte alle domande della filosofia.
Il saggio è stato riedito in edizioni aumentate (a quarantadue, cinquantadue,
sessantadue e ottantadue favole). “Giocare per forza: critica della società del
divertimento” (Arnoldo Mondatori) è dedicato all'importanza del gioco e
all'esame critico del sovvertimento di senso di cui esso è stato fatto oggetto
nella società contemporanea: trasformato in industria, il divertimento ha
perduto la sua naturale collocazione, quale manifestazione della sfera
fantastica, ricerca libera e volontaria. Trasposto in una dimensione
'industrializzata' e organizzata, il gioco si qualifica come attività passiva e
ripetitiva, espressa all'insegna di rapporti psicologici coattivi che snaturano
completamente il senso dell’Homo Ludens di Johan Huizinga: il gioco del lotto e
l'intrattenersi con videogame o slot machine diventano forme di subire passivo,
una dimensione alla quale è precluso il manifestarsi dell'agire ludico dell'uomo
attraverso l'attività fantastica della psiche umana. In un mondo in cui domina la dimensione
organizzata del divertimento, si apre all'uomo una prospettiva impoverita
dell'esistenza, in cui si realizza la perdita del senso profondo del gioco, una
prospettiva che l'autore considera esiziale perché, nelle sue stesse parole,
«se perdiamo il gioco perdiamo la stessa umanità». Pubblica il saggio “L'etica di Kant: la
razionalità del bene” (Bruno Mondatori), una riflessione sul concetto di Etica
in Kant e sul fondamento logico-razionale del Bene. L'Etica consiste nel negare la preminenza al
nostro punto di vista, aprendosi all'esperienza altrui, all'ascolto di tutte le
altre voci e presenze che hanno diritto a occupare un posto nella riflessione
comune. Di converso, la negazione dell'etica consiste esattamente nella
negazione di questo diritto, nell'impedire agli altri la partecipazione alla
riflessione collettiva, la possibilità di offrire all'esperienza comune il contributo
particolare della propria ragione. Questa partecipazione coinvolge ciò che si
chiama l'"uso pubblico della ragione", un'espansione della dimensione
privata della ragione, quest'ultima intesa come la sfera d'uso che ci è
concessa, ad esempio, nell'esercizio dei compiti derivanti da necessità e ruoli
della nostra vita e della nostra professione.
L'Etica è come un "fuoco immaginario", impossibile da
attingere. Ma ciò che conta veramente è il percorso attraverso cui ci si muove
in direzione di questo "fuoco", un cammino in grado di aprire l'uomo
a nuove acquisizioni, schiudendone gli orizzonti al di fuori di pregiudizi e
preconcetti. Si pone poi il problema di
come considerare l'etica in un contesto dominato dalla corruzione: l'etica non
lascia spazio alla rinuncia e al cinismo, anche se spesso quest'ultimo può
presentasi in forma artefatta, dissimulato da "realismo", e per
questo non immediatamente riconoscibile. Riprendendo la celebre riflessione
sulla «banalità del male» di Arendt (per B., la massima interprete kantiana),
il bene ha una logica e una ragione, un fondamento da cui non è invece sorretto
il male. Quest'ultimo, infatti, trae origine proprio dalla rinuncia alle
ragioni dell'etica, si insinua proprio nelle lacerazioni dell'etica lasciate
aperte da questa rinuncia. Diversi suoi contributi sono apparsi negli anni su
vari giornali italiani, come La Stampa, il Sole 24 Ore, l'Unità, ecc. Altre saggi:
“Le logiche libere” (Bollati Boringhieri); “Una logica nei termini singolari”
(Bollati Boringhieri); “Il primo libro di logica” (Bollati Boringhieri); “Tre
dialoghi: un invito alla pratica filosofica” (Bollati Boringhieri); “Giochiamo
con la filosofia” (Mondadori); “La filosofia in trentadue favole” (Arnoldo
Mondadori); “La filosofia in quarantadue favole”; “La filosofia in cinquantadue
favole”; “La filosofia in sessantadue favole”; “La filosofia in ottantadue
favole”; “La libertà: un dialogo. Il Saggiatore); “Oltre la tolleranza.
Feltrinelli); “Il metodo della follia. Il Saggiatore); “Filosofia: istruzioni
per l'uso. Arnoldo Mondadori); “Platone amico mio. Arnoldo Mondadori); “Manifesto
per un mondo senza lavoro, Feltrinelli); “Per gioco e per passione, Di Renzo);
“La rivoluzione copernicana di Kant. Bollati Boringhieri); “Filosofia: nuove
istruzioni per l'uso. Mondadori); “I passi falsi della scienza. Garzanti, Premio
Nazionale Rhegium Julii); “Una rivoluzione senza futuro. Garzanti); “Parole che
contano. Da amicizia a volontà, piccolo dizionario filosofico-politico. Arnoldo
Mondadori); “Le due Americhe. Perché amiamo e perché detestiamo gli Usa”
(Mondadori); “Dio in gioco: logica e sovversione in Anselmo d'Aosta” (Bollati
Boringhieri); “Il pensiero come stile” (Bruno Mondadori); “La dimostrazione di
Dio. Come la filosofia ha cercato di capire la fede” (Arnoldo Mondadori
Editore); “La filosofia come strumento
di liberazione” (Cortina); “Parole in gioco. Mondadori); “La logica dialettica
di Hegel. Mondadori); “Il piacere. Indagine filosofica. Laterza); Filosofia in
gioco. Laterza); “Filosofia chimica” (Riuniti); “Il bene e il bello. Etica
dell'immagine” (Il Saggiatore
Prendiamola con filosofia. Nel tempo del terrore: un'indagine su quanto
le parole mettono in gioco); “Giunti La
scomparsa del pensiero. Perché non possiamo rinunciare a ragionare con la
nostra testa. Feltrinelli); “Filosofo anche tu. Siamo filosofi senza saperlo.
Giunti); “La stupidità del male. Storie di uomini molto cattivi” (Feltrinelli);
“L'arte della guerra per cavarsela nella vita” (Rizzoli Bur); “100 idee di cui
non sapevi di aver bisogno” (Rizzoli Bur); “Critica della ragione digitale.
Feltrinelli); “Nel nome del padre e del figlio. Hoepli; “I delitti della
logica” (Mondadori); “Abramo, tragedia in tre atti. Aragno Case. Cairo
Il giorno in cui non tornarono i conti. MdS, “Annibale, tragedia in tre
atti” (Aragno); Amori. MdS; “Alessandro, tragedia in tre atti” (Aragno); Ada.
Lettera a mia madre. Arsenio. Poesia Panni sporchi. Garzanti); Un amore da
quattro soldi. Aragno); Polvere e pioggia. Aragno Poesia dei miei coglioni. Galassia Arte); “Le
parole della notte. Di Felice Amore per
Milla. Di Felice. Interventi di Ermanno Bencivenga Archiviato il 13 giugno in. da SWIFTSito web italiano per la
filosofia premio Rhegium Julii, su
circolorhegiumjulii.wordpress.com. Blog ufficiale, su sites. uci.edu. Opere di B., su openMLOL, Horizons Unlimited
srl. Opere di B,. Profilo dal sito
dell'UCI Department of Philosophy Testi di e su Ermanno Bencivenga dal sito
dell'UCI Department of Philosophy Biografia dal sito del Festivaletteratura di
Mantova. Da
un quarto di secolo ormai parlo di gioco, e intorno a questo tema ho raccolto
tutte le attività che hanno per me il più profondo significato. Ho detto che il
linguaggio e la mente sono spazi ludici, che lo sono la soggettività e la
politica, che letteratura e filosofia sono giochi intellettuali. Ho scritto un
libro polemico nel quale criticavo varie attività che nel mondo contemporaneo
sono presentate e propagandate come forme di gioco e invece ne rappresentano
l’opposto: una violazione e repressione del gioco. Ma non ho mai spiegato con
cura che cosa intendo per gioco, non ho mai articolato i molteplici risvolti di
questo intricato concetto. Lo faccio qui, e forse è bene che lo faccia alla mia
età e dopo tante vicissitudini e traversie: forse un libro così, su un argomento
per me di tale importanza, poteva solo presentarsi come sommario di
un’esperienza di vita, come enunciazione della sua morale. Questo dunque
è il libro di tutti i miei libri e ogni mia forma espressiva è stata un suo
episodio. Che io mi sia dedicato alla logica o alla poesia, abbia esplorato
problemi metafisici o dialogato con i grandi della storia del pensiero, abbia
insegnato, parlato in pubblico o scritto articoli di giornale, non ho fatto che
pratica della sua composizione, non ho trovato che esempi delle sue tesi. Di
conseguenza, nel prepararlo, ho dovuto affrontare una difficoltà: quella di
mantenere una precisa misura. Il libro non poteva diventare un’enciclopedia:
doveva essere chiaro ed efficace, breve anzi, e gli stimoli che avrebbe offerto
alla lettura non dovevano causare distrazioni per un percorso che volevo
coerente e risolto in sé stesso. Se ho realizzato i miei scopi non sta a me
dire; aggiungerò solo una nota di commiato. In quella costellazione variegata
che è il mio lavoro di quarant’anni c’è un sole (un faro, l’aveva chiamato
l’amico Luciano Genta in un’intervista di molto tempo fa): Immanuel Kant. E c’è
un centro di forza, a lungo nascosto per quanto instancabilmente operoso e ora
infine venuto alla luce. Ringrazio Alessandro Giuliani, Ignazio Licata, Cinzio
Lombardi, Pasqualino Masciarelli, Daniela Mazzoli, Fabio Paglieri e Paolo
Zorzato per i loro commenti a una versione precedente del libro. Un
ringraziamento e un ricordo particolari vanno a Nuccia, antica compagna di
giochi, che, fin quando ha potuto, ha seguito queste pagine con l’intelligenza,
il rigore e la sensibilità di sempre. Roma, novembre Avvertenza Di regola, le
citazioni sono accompagnate dall’autore, dal titolo della fonte e dai numeri
delle pagine (le altre informazioni bibliografiche sono contenute nella
Bibliografia in fondo al volume), con le eccezioni seguenti: Quando mancano
autore o titolo è perché sono menzionati nel testo che accompagna
immediatamente la citazione, nel libro viene citata una sola opera di quell’autore
e l’opera è già stata menzionata, oppure la citazione è tratta dalla stessa
fonte della citazione precedente. Quando mancano le pagine è perché sono le
stesse della citazione precedente. Infine, quando una citazione è inserita nel
testo (anziché presentata a parte, in corpo minore), la sua iniziale maiuscola
o minuscola è stata adattata alle esigenze del contesto. 1. Il gioco Una
bambina di due anni entra in una stanza per lei nuova, cosparsa di oggetti
ignoti. Si muove incerta dall’uno all’altro; li prende in mano, osservandoli
curiosa e perplessa da ogni punto di vista; li assaggia e li mordicchia con i
suoi piccoli denti; li scaglia per terra e per aria; li fa rotolare sul
pavimento, seguendone il percorso e le reazioni; ci infila dentro le mani cercando
di smontarli, di farli a pezzi; li picchia con forza per trarne un suono e
sorride quando rispondono. Poi si accovaccia in un angolo, raccoglie
intorno a sé tutti questi suoi tesori e li combina in forme sempre nuove: un
cerchio di libri e scarpe con un telefono in mezzo, una pila di pentole e
stoviglie, un orsacchiotto che guarda in cagnesco un altoparlante. Il portiere
ha appena raccolto una palla morta. Potrebbe rilanciare lungo, oltre il
centrocampo; ma preferisce l’appoggio al difensore di fascia, appena fuori
dall’area. Il terzino scatta veloce: gli avversari sono sbilanciati dall’altro
lato del campo, lui ha un’autostrada davanti e il centinaio di metri che lo
separa dalla linea di fondo è la distanza giusta per le sue doti di velocista
potente e armonioso. In affanno, sopraggiunge infine un marcatore, ma prima che
si stringa troppo il terzino si ferma di botto in un fazzoletto di terra. Ha
spazio, ancora per una frazione di secondo; lancia un cross morbido per la
testa del suo centravanti, chiaro punto di riferimento a dieci metri dal
portiere. L’attaccante ne ha due addosso, che lo spingono e lo strattonano
rischiando il rigore e gli bloccano la visuale della porta, così invece di
schiacciare direttamente a rete fa da torre e deposita la sfera sui piedi
dell’ala che si è appostata sul secondo palo. Non c’è che da spingere, il
pallone varca la linea bianca, lo stadio impazzisce. Tutto questo miracolo di
perfetti gesti atletici, di geometrie essenziali non è durato neanche un
minuto. Sono due esempi di un’attività che chiamiamo «gioco»; ma non è affatto
evidente che sia lecito usare per entrambi la stessa denominazione. Sembra anzi
un arbitrio, un capriccio; sembra non possano esserci modi più disparati di
occupare il tempo. La bambina agisce in assoluta libertà, guidata solo
dall’inclinazione del momento; non accetta alcuna barriera tra ciò che è
in gioco e ciò che non lo è, tra mosse consentite ed escluse; non
contempla un limite temporale per quel che sta facendo, e infatti si dovrà sempre
e comunque interromperla, e quando lo si farà lei manifesterà con vigore il suo
disappunto; non ha uno scopo, non vuole ottenere nulla – null’altro, cioè, che
continuare a giocare. I calciatori, invece, vivono un episodio che dura
esattamente novanta minuti (più recupero); sono soggetti a regole che è compito
dell’arbitro e dei suoi collaboratori far rispettare alla lettera (e che domani
provocheranno discussioni a non finire sui giornali e nei bar); hanno
l’obiettivo di vincere la partita, segnando un gol più degli avversari, e per
questa via conseguire fama imperitura e ingaggi stratosferici. Che cosa ci può
offrire l’uso di una stessa parola con significati tanto diversi se non una
penosa confusione? E non è finita, non per me almeno. Consideriamo infatti un
passo come il seguente, dalla Critica del giudizio: È un principio
trascendentale quello col quale è rappresentata la condizione universale a
priori, sotto la quale soltanto le cose possono diventare oggetti della nostra
conoscenza in generale. Invece, un principio si chiama metafisico quando esso
rappresenta la condizione a priori, sotto la quale soltanto oggetti, il cui
concetto deve esser dato empiricamente, possono essere ulteriormente
determinati a priori. Così il principio della conoscenza dei corpi, come
sostanze e come sostanze mutevoli, è trascendentale, quando s’intenda che il
loro mutare debba avere una causa: è metafisico, invece, quando s’intenda che
quel mutamento debba avere una causa esterna; perché nel primo caso basta che
il corpo sia pensato solo mediante predicati ontologici (concetti puri
dell’intelletto) – per esempio, come sostanza – per conoscere a priori la
proposizione; laddove nel secondo deve essere messo a fondamento di questa
proposizione il concetto empirico di un corpo (come una cosa mobile nello
spazio), ed allora si può vedere interamente a priori che l’ultimo predicato
(del movimento prodotto solo da una causa esterna) conviene al corpo. Queste
frasi compaiono in un libro che rappresenta uno dei massimi vertici della filosofia
occidentale, e io ho sostenuto a più riprese che la filosofia è un gioco. Non
solo la filosofia, perché l’ho detto pure dell’arte e della letteratura, ma
anche la filosofia. E che cosa giustifica l’accostamento di espressioni così
nobili dell’ingegno umano a una partita di calcio o alle peripezie di una bimba
da poco in grado di reggersi in piedi? In filosofia si fa terribilmente sul
serio, ci si concentra sui temi che più contano, che dànno senso alla vita e
all’esperienza del mondo, e si fa di tutto per sviscerarne la struttura, per
arrivare in proposito all’unica, esatta verità; non ci si sta divertendo
(sviando, cioè: andando a spasso) per godere della novità e della sfida. In
ballo non ci sono soldi o il plauso delle folle, e neppure il piacere che
deriva da qualche ora trascorsa spensieratamente. Tutt’altro: il pensiero qui è
acuto come uno spillo e profondo come l’oceano, diretto come un raggio laser
verso problemi per cui le folle non provano (ahimè) alcun interesse,
anche perché sono spesso trattati in termini (come quelli del passo citato) che
le folle troverebbero incomprensibili; e talvolta l’esito di tanto ossessivo
impegno, di tanta rigorosa dedizione, di tanta puntuale insistenza sull’uso di
formule corrette e ragionamenti apodittici è un infuso di cicuta propinato al
tramonto o il rogo in una piazza romana, fra i pellegrini convenuti per l’anno
santo. Anche questo è un gioco: quello che stiamo conducendo adesso, voglio
dire, quello suggerito dall’inizio del mio libro. Ed è importante capire che
gioco sia. Potrebbe essere come quando si mettono accanto due vignette che
raffigurano situazioni del tutto diverse – che so io?, il varo di una nave e un
compito in classe – e si chiede che cosa abbiano in comune. E, aguzzando bene
la vista e non lasciandosi distrarre dalle forme più prominenti, si finisce per
scoprire che la superficie di un banco coincide con la bandiera spiegata, o la
barra del timone con il righello. Un gioco così non è nuovo, per rispondere
alle domande che ho posto qui sopra. Si mettono accanto un ragazzo che
costruisce un castello di sabbia, un campione di scacchi alle prese con
un’apertura inconsueta, Guernica ed Essere e tempo e ci si interroga su quali
siano i dettagli che si ripresentano identici in ciascuna situazione.
Stabilendo, per esempio, che si ha sempre a che fare con un esercizio fine a sé
stesso o con un affrancamento dell’essere umano dalla servitù del bisogno.
Identificando il gioco, insomma (quel che lo rende tale), con una singola,
astratta caratteristica di ogni gioco particolare, tanto astratta da far
scomparire ciò che un gioco particolare ha di vivido e intenso, di suggestivo e
appassionante. Che cosa rimane dell’inventiva del trasformare un passeggino in
un’automobile, dell’eccitazione di tirare un rigore all’ultimo istante, della
sconfinata ingegnosità (e sublime impertinenza) della prova ontologica
anselmiana quando le dichiariamo ridotte a una qualsiasi concisa definizione
che ci dia l’essenza del gioco? Non è questo il gioco a cui voglio giocare. È invece
un gioco analogo a quello del labirinto. C’è un punto di partenza e noi siamo
lì, carichi di tutta la nostra individualità, di tutto ciò che ci rende
irripetibili, inconfondibili con chiunque altro. Davanti a noi ci sono bivi e
ostacoli, comodi varchi che potrebbero finire in un vicolo cieco e strettoie
malsane per cui potremmo trovare il passaggio agognato. E c’è una meta che ci
aspetta al termine di un tracciato arduo e sofferto; ma una meta da raggiungere
interi, non assottigliati in un’ombra priva di peso e di spessore, anzi avendo
acquisito maggior peso e spessore per le avventure vissute e i rischi corsi,
avendo visto maturare anziché spegnersi le nostre opinioni e i nostri
sentimenti. Nel linguaggio della filosofia, i due giochi che ho descritto
sarebbero ribattezzati con i nomi di Aristotele e di Hegel: il primo fautore di
una logica analitica che divide (analizza) oggetti ed esperienze nelle loro
molteplici caratteristiche e quindi astrae le caratteristiche comuni
costituendo concetti universali che diventano il luogo privilegiato della sua
azione; il secondo, invece, di una logica dialettica che unisce (lega) oggetti
ed esperienze fra loro, senza perdere nulla della loro complessità, mediante un
tessuto narrativo, una storia che gradualmente trascende l’uno nell’altro
mantenendo però l’uno presente e attivo nell’altro, un po’ come il monello
dodicenne è trasceso, ma ancora presente e attivo, nell’attempato capitano
d’industria. Più avanti potremo riprendere in mano questa terminologia filosofica
e precisarla meglio; ora è tempo di giocare, di trovare la via nel labirinto.
Dovremo spiegare il punto di partenza: il gioco della bimba di due anni –
spiegarlo come si spiega una vela, mostrando tutto quel che le pieghe
nascondono. Dovremo avere sempre chiaro in mente l’obiettivo: ritrovare quel
gioco e quella bambina nella Critica del giudizio, passando per il gioco del
calcio e molte altre tappe. E dovremo affrontare false piste e pericoli, cioè
tutte le domande e obiezioni che già ci siamo posti e quelle che dovremo ancora
porci, e superarle senza lasciare sul terreno alcun elemento significativo del
punto di partenza: senza smarrire l’incanto che affascina la bimba, il brivido
con cui tenta un nuovo gesto o una prospettiva strampalata, il piacere riflesso
nel suo sorriso, il paziente e prezioso sviluppo della sua personalità che si
realizza attraverso questi um ili, intimi passi. 2. Il punto di
partenza Cominciamo con la bimba, dunque; studiamone la situazione e (per quel
che possiamo capirlo) lo stato d’animo. La prima cosa da notare è che il suo
comportamento è trasgressivo: sovverte ogni abitudine sull’uso «corretto» degli
oggetti con cui ha a che fare e ogni aspettativa che chiunque si sia formato in
proposito. Parte di questa sua natura rivoluzionaria è dovuta al semplice fatto
che la bimba non sa quale sia l’uso corretto degli oggetti: non sa, per
esempio, che con una spillatrice si cuciono dei fogli e se ne serve invece come
di un grosso pesce nella cui bocca spalancata inserire l’«esca» di una pedina
della dama, e chi la vede sorride e osserva bonario quanto ingegnoso sia il suo
spirito, quanto la sua immaginazione sia in grado di sopperire ai difetti
dell’ignoranza. Magari il benevolo spettatore prenderà la spillatrice e ne
dimostrerà con sapiente manovra pedagogica il funzionamento: la userà per
realizzare in quattro e quattr’otto un bel quadernetto degli appunti che
porgerà alla sua pupilla, perché colga subito un elemento decisivo della sua
educazione formale prossima ventura – perché l’esperienza attuale non rimanga
«solo un gioco». E avvertirà una profonda frustrazione quando l’indisciplinata
(presunta) scolara in erba si guarderà bene dall’imitare il suo esempio e
realizzare altri dieci quadernetti, e cercherà piuttosto di infilare le dita
dentro la spillatrice e strapparle i punti, cioè i piccoli denti affilati di
questo pesce goloso, intenzionato a divorare tutte le pedine della dama.
Scuoterà la testa, il nostro insegnante per il momento mancato, e si consolerà
pensando che è solo questione di tempo: prima o poi la bimba imparerà il minimo
indispensabile per un comportamento «come si deve» e allora ci si potrà
costruire sopra e darle altre utili lezioni, senza questo continuo cambiare le
carte in tavola che sarà forse motivo d’allegria per lei ma è anche, per tutti
gli altri e per la sua stessa crescita, un’inutile distrazione. Il secondo
commento va in senso opposto al primo, indicando che con il suo procedere
caotico e informale la bimba impara un’enorme quantità di cose molto importanti.
Non quante siano state le guerre puniche o chi abbia malgovernato l’Italia
negli ultimi anni; questi contenuti li apprenderà a scuola, quando ci
andrà, o da altre autorevoli e comunque successive fonti d’informazione. Ora
invece impara a vivere nel suo corpo, a distenderlo e ritrarlo; impara quali
resistenze è in grado di superare e a quali altre deve cedere; impara a
valutare le distanze fra le pareti e fra gli oggetti sparsi per la stanza;
impara la struttura complessa di quegli oggetti, rigirandoli fra le mani e
guardandoli e toccandoli da ogni angolo. Vocalizzando reazioni emotive alle sue
vicende, impara a padroneggiare la sua voce, ad articolarla e modularla: a
trasformare suoni rozzi e primitivi in un flusso sonoro di grande ricchezza e
flessibilità, nel quale inscenare il dramma del linguaggio. Non è
un’esagerazione dire che tutto quel che facciamo sul serio lo abbiamo un giorno
imparato giocando, purché non si dia dell’imparare – cioè della conoscenza –
un’interpretazione puramente intellettuale, che lo legga come una relazione fra
un soggetto ed entità astratte quali idee o proposizioni (i «contenuti» cui
accennavo). Certo sarebbe possibile, e per me desiderabile, imparare il teorema
di Pitagora o le valenze chimiche giocando; ma sta di fatto che la maggior
parte di noi li impara in situazioni d’imbarazzante rigidità. Non potrebbe
impararli affatto, però, se non avesse acquisito abilità «elementari» che
tendiamo a prendere per scontate ma che, riflettendoci, ci riempiono di
ammirato stupore: nel caso specifico, l’abilità di comprendere quel che ci
viene detto, di coglierlo come uguale a sé stesso nelle mille differenze di
tono e pronuncia di parlanti diversi, di adattarlo al contesto nel quale è
inserito. Prima dei tre anni un bambino impara tutto ciò senza sforzo – alcuni
bambini in più lingue – mentre i cultori dell’intelligenza artificiale ancora
non sono riusciti a produrre un meccanismo di traduzione automatica decente. E
impara a riconoscere e categorizzare oggetti nello spazio, distinguendoli dallo
sfondo; a interagire ed empatizzare con altri esseri umani; a bilanciarsi sulle
gambe e muoversi disinvoltamente in ogni direzione. Se pensiamo alla fatica con
cui, in età posteriori, quello stesso bambino ormai cresciuto tenterà
d’impadronirsi di una lingua straniera, di una teoria scientifica o di uno
strumento musicale, non possiamo non rimpiangere la facilità con cui
l’apprendimento avveniva nell’infanzia, e il fatto che l’infanzia sia
terminata. Ho menzionato l’apparente contrasto fra il carattere sovversivo del
gioco e la sua sconfinata capacità di insegnare. Sembra esserci un contrasto,
qui, perché di solito concepiamo la conoscenza (oltre che in termini astratti)
come rispecchiamento di una realtà data, da acquisire senza modificarla. Io
vengo a sapere che piove osservando in modo neutrale lo spettacolo che mi si
porge attraverso i vetri della finestra, piegandomi con assoluta
deferenza all’indipendente oggettività della pioggia e facendo del mio meglio
perché i miei piani, le mie esigenze e la mia immaginazione non la turbino. Se
avvertissi troppo forte l’anelito per una bella giornata di sole e una fantasia
troppo vivida me ne rappresentasse una davanti, finirei forse per illudermi
(parola importante, sulla quale ritornerò) che non piova, per rimanere vittima
del gioco delle mie emozioni e delle mie facoltà mentali – e non saprei più che
tempo fa. Il che senz’altro è ragionevole, ma non va frainteso. Non c’è nulla
di sbagliato nel desiderio di una conoscenza che rispecchi la realtà; ma non ne
segue che il metodo migliore per soddisfare tale desiderio sia adagiarsi in una
supina e passiva registrazione di circostanze a noi aliene. La realtà va
costantemente sfidata, messa sotto pressione come farebbe uno scienziato con i
suoi esperimenti di laboratorio: il suo carattere oggettivo non è un dono che
ci viene generosamente elargito ma il residuo di un’attività ininterrotta da
parte nostra. Per essere conosciuta, la realtà va esplorata; e il gioco è il
paradigma di questa esplorazione. La tensione fra trasgressione e apprendimento
può così essere risolta. Senza arrivare agli estremi di Bacone, per il quale
dovremmo costringere la natura con le sevizie a rivelarci i suoi segreti,
l’apprendere è un fare, non un puro constatare, o meglio è un constatare che
risulta da un fare. Se ci fossimo limitati a guardare la luce che emana dal
sole e da altre fonti luminose, la concepiremmo ancora come un fluido che
pervade l’aria. Invece abbiamo proiettato un fascio di luce su uno schermo
attraverso due fessure, osservando fenomeni d’interferenza e concludendo che
eravamo in presenza di onde. Prove successive ci hanno convinto che la luce si
comporta anche come se fosse costituita da particelle, e ragionando su questo
paradosso siamo arrivati alla meccanica quantistica che, sebbene in certa
misura inintelligibile, dà previsioni più accurate di ogni altra teoria nella
storia della fisica. Possiamo dire di aver raggiunto una perfetta conoscenza
della realtà? No di certo; ma non credo ci siano dubbi che abbiamo imparato sulla
luce molto più di quanto ne sapessimo in passato, e che abbiamo fatto grandi
progressi perché non siamo rimasti con le mani in mano, perché in analogia con
i grandi viaggiatori e scopritori di continenti del Rinascimento ci siamo
inoltrati in un terreno ignoto e lo abbiamo percorso in lungo e in largo come
cavalieri erranti, scrutando qua e là e menando fendenti all’impazzata e a
volte commettendo veri e propri errori – scambiando mulini a vento per giganti.
Il primo cavaliere errante è il bambino; il terreno ignoto che esplora è il
suo ambiente; i continenti che scopre sono oggetti di uso comune, il che
potrà sembrare banale solo a chi non consideri quanto indispensabili,
irrinunciabili siano tali scoperte e non ricordi che non c’è altro modo di
scoprire alcunché. Si potrebbero seguire alla lettera delle istruzioni,
ovviamente, e se ne diventerebbe prigionieri. Pensate per esempio ai diversi
atteggiamenti che un ragazzo e un adulto hanno spesso nei confronti di un nuovo
dispositivo elettronico. Il secondo segue istruzioni; il primo invece schiaccia
tutti i tasti e tenta tutte le combinazioni operative; come risultato, quando
il secondo si trova in difficoltà deve chiedere aiuto al primo. Perché il primo
ha errato, in entrambi i sensi della parola, quindi ha imparato davvero: non
solo quel che gli era stato detto ma anche, forse, quel che nessuno gli avrebbe
potuto dire, quel che nessuno sapeva, quel che stava intorno a quel che ognuno
sapeva e che mai si sarebbe visto se non si fosse andati a zonzo, girovagato,
per divertirsi – per deviare cioè dalla strada battuta. Le parole
«divertimento» e affini sono usate sovente come sinonimi di «piacere» e affini;
«mi sono divertito molto» ha nella maggior parte dei casi lo stesso significato
di «è stata un’esperienza molto piacevole». Il legame che ho appena tracciato
fra divertirsi e imparare getta una luce provvidenziale su questa particolarità
semantica: provvidenziale come sa esserlo l’evoluzione. Ha fatto bene la
natura, operando per mutazione e selezione, ad associare un vivo piacere alla
nutrizione e al sesso, come incentivo ad attività essenziali per la
sopravvivenza dell’individuo e della specie, e altrettanto ragionevole si è
mostrata nel farci vivere il divertimento, la divagazione, come fonte di gioia,
se è vero che divagare è il modo migliore di apprendere. L’ampio spettro
d’intercambiabilità fra piacere e divertimento suggerisce addirittura che
esplorare ed errare abbiano un valore adattativo più alto, o almeno più
capillare, di mangiare e accoppiarsi: non esiste occupazione umana che non
provochi «divertimento» per qualcuno, ma non sempre le stesse occupazioni
sarebbero definite dalle stesse persone «erotiche» o «gustose». Ad ogni buon
conto, arriviamo così a identificare un’ulteriore caratteristica della scena
ludica primaria: la bimba prova un indubbio piacere, che sembra durare per
tutto il tempo in cui gioca. Lo tradiscono talvolta i suoi sorrisi e gridolini
di eccitazione, ma in modo più ovvio (perché più continuo) la sua assoluta
concentrazione e apparente instancabilità, le sue proteste quando viene
interrotta, il suo pronto ritornare a quel che tanto la avvince quando le
proteste hanno effetto. Ed è il piacere che prova a motivarla a giocare: non
c’è in questa attività nessun secondo fine; l’attività è fine a sé stessa,
perseguita in completa autonomia (in accordo con una delle possibili
definizioni analitiche di gioco). La bimba non si aspetta nessun risultato, non
intende conseguire nessun obiettivo, o quantomeno nessun risultato o obiettivo
esterni. Nonostante tutto quel che ho detto sulla funzione pedagogica del
gioco, non è per imparare che si gioca: quale che sia il vantaggio adattativo
che il gioco procura, ognuno di noi gioca all’unico scopo di giocare. Nelle
prime pagine del suo I giochi e gli uomini, Roger Caillois lascia
apparentemente la porta aperta a un’interpretazione strumentale delle attività
ludiche, nel senso di un loro contributo all’addestramento fisico:
Contrariamente a quanto si sostiene spesso, il gioco non è un apprendistato del
lavoro. Esso non anticipa che in apparenza le attività dell’adulto. Il gioco
non prepara a un mestiere preciso, esso allena in generale alla vita aumentando
ogni capacità di superare gli ostacoli o di far fronte alle difficoltà. È
assurdo, e non serve a niente nella vita reale, lanciare il più lontano
possibile un martello o un disco di metallo, o riprendere e rilanciare
continuamente una palla con una racchetta. Ma è utilissimo avere dei muscoli
possenti e dei riflessi pronti (p. 12; corsivo aggiunto). Alla fine del libro,
però, la chiude con decisione: Il gioco non è esercizio, non è neanche gara o
prodezza, se non in sovrappiù. Le facoltà che esso sviluppa beneficiano
certamente di questo allenamento supplementare, che è per di più libero,
intenso, divertente, creativo e protetto. Ma funzione specifica del gioco non è
mai quella di sviluppare una capacità. Scopo del gioco è il gioco stesso. A
testimonianza del fatto che il gioco non è facile da capire, affiora in queste
ultime battute un nuovo elemento di tensione. È naturale infatti porre in
contrasto il gioco fine a sé stesso con quanto si fa «sul serio»; ma che cosa
c’è di più serio, per la bimba, dell’immersione totale, dell’assorta
partecipazione con cui vive le sue trasgressioni e i suoi esperimenti? È quando
le si vorrà imporre un comportamento giudicato desiderabile dai grandi che si
mostrerà svogliata e distratta come chi non prenda la cosa sul serio; lo farà
anche quando le si vorrà dare da mangiare, una volta soddisfatta la fame più
immediata, e si calmerà e riprenderà il suo sguardo intento e le sue mosse
accurate appena i grandi si saranno allontanati e le sarà possibile giocare con
il cibo. In Homo ludens, Johan Huizinga conferma l’esistenza di un problema
quando scrive: l’opposizione gioco-serietà non pare né conclusiva né stabile. E
più avanti dichiara: «Bambini, calciatori, scacchisti giocano con la massima
serietà senza la minima tendenza a ridere» (p. 24). «L’autentica, spontanea
mentalità del gioco può essere quella della profonda serietà. Il giocatore può
arrendersi al gioco con tutto l’essere. Càpita spesso che termini ritenuti
descrittivi di come va il mondo abbiano un valore assai più decisamente
prescrittivo: fungano, cioè, da ricette implicite su come il mondo
dovrebbe andare. Una persona è spesso detta normale non perché rappresenta una
media statistica ma perché meglio si adatta alle norme di chi così la descrive,
e il senso comune è spesso comune solo a chi lo chiama in causa per dar credito
a una propria tesi. Qui siamo di fronte a una situazione analoga. Le cose che
si fanno sul serio sono quelle cui si dedica pazienza, sforzo, attenzione
costante, e per chi sia stato «appropriatamente» socializzato pazienza, sforzo
e attenzione dovrebbero essere profusi nell’andare al lavoro, nel preparare la
cena e nel lavare i piatti. Che nel fare cose del genere si risulti svogliati e
distratti, che non si riesca a prestar loro la cura che meritano, è giudicato
un’anormalità, per quanto sovente succeda, per quanto oneroso sia adempiere alla
norma che viene così (implicitamente) assunta. La bimba che stiamo osservando
ci rivela la vanità di tali pretese: rivela nel modo più chiaro che per lei il
gioco è l’attività più seria, anzi perché qualcosa sia davvero preso sul serio
(non si voglia soltanto che lo sia) deve entrare a far parte di un gioco.
Superata anche questa difficoltà, sembriamo aver ottenuto un’immagine
incondizionatamente positiva del nostro oggetto di studio. Il gioco sovverte
abitudini e aspettative, ma non solo questa sua natura irrispettosa è
compatibile con una sua funzione educativa: sembra che non ci sia un modo
migliore, forse non ci sia un altro modo, di educare che sfidando lo status quo
ed esaminandone minuziosamente tutte le possibili alternative. Il gioco è
piacevole ed è praticato per il piacere che dà; eppure è l’attività più seria,
forse l’unica attività che venga condotta con autentica serietà. C’è però
ancora un aspetto del gioco che occorre discutere, ed è un aspetto stavolta
inquietante. Il gioco è pericoloso; violando abitudini e aspettative ci si può
far male, ed è probabile che i grandi lo sappiano – che, se la bimba è stata
lasciata sola nella stanza a giocare, gli spigoli più acuti siano stati tolti
di mezzo, le prese di corrente siano state coperte e le finestre siano ben
chiuse (già il fatto che avesse a disposizione una spillatrice avrà sollevato
qualche perplessità). Abitudini e aspettative richiamano alla mente
un’atmosfera di inerzia, di tedio, di mediocrità; e nell’immagine che ne
abbiamo dato finora il gioco emerge, per contrasto, come eroico e innovativo,
fantasioso ed eccitante. Ma su abitudini e aspettative si fondano contesti che
ci rassicurano, che ci permettono di guardare al futuro con fiducia, almeno
finché il futuro somiglierà al passato – a quel passato che ha gradualmente
dato luogo al costituirsi di abitudini e aspettative. Chi gioca, d’altra parte,
non mette in crisi solo il suo ambiente e magari le altre persone che lo
popolano: mette in gioco, e in crisi, anche sé stesso, e questo comportamento
avventato implica inequivocabilmente dei rischi. Di gioco si può morire.
«Il gioco può sempre diventare un fatto pauroso», afferma lo psicoanalista
Winnicott in Gioco e realtà. «I giochi regolamentati [in inglese games,
parola che in seguito dovrà essere discussa] e la loro organizzazione debbono
essere considerati come parte di un tentativo inteso a tenere a bada l’aspetto
pauroso del gioco. Incontriamo così un ulteriore ostacolo sul nostro cammino,
un enigma da risolvere prima di poter raggiungere la prossima tappa. Stabilito
che il gioco ha tutte le caratteristiche positive che ho elencato, urge però
un’analisi di costi e benefici se vogliamo mantenerne una concezione
generalmente provvidenziale. Vale la pena di educarsi attraverso una piacevole
attività di trasgressione se tale attività minaccia la nostra integrità fisica
o psicologica? Non sarebbe stato meglio per l’evoluzione scegliere percorsi
meno arditi: associare un vivo piacere, per esempio, proprio a quell’ascolto e
a quell’applicazione degli insegnamenti di un esperto cui il gioco, irridente,
fa gli sberleffi? Sarà anche vero che giocando impariamo di più; ma non è
preferibile talvolta, o sempre, imparare meno, se l’imparare mette a
repentaglio la nostra esistenza e il nostro benessere – le ragioni, cioè, per
le quali vorremmo imparare qualsiasi cosa? In che senso un’attività che ci fa
spesso correre pericoli può essere funzionale alla nostra sopravvivenza?
3. Caos e ordine Nell’antica mitologia greca non esiste una creazione dal nulla.
Quel che dà origine al mondo così come abbiamo imparato a conoscerlo e abitarlo
è invece una variante globale delle pulizie primaverili: al caos originario
(quindi in particolare privo di inizio) si sostituisce un cosmo, cioè una
struttura ordinata che obbedisce a leggi definite. Noi da tempo non crediamo
più nella storia di Zeus e delle sue lotte sanguinose con Crono, i Titani e
svariate altre forze oscure e ancestrali (forse non ci credevano davvero
neanche i greci); in secoli di sviluppo scientifico abbiamo elaborato un
modello ben più articolato e plausibile dell’universo e delle sue origini. Solo
recentemente, però, tale sviluppo ha cominciato a incidere in modo critico su
quello che era rimasto un elemento fondamentale di accordo con le favole
antiche: risiediamo in un cosmo e di conseguenza basta (in linea di principio,
perché poi la cosa è difficile e magari impossibile da realizzare) scoprire le
leggi che lo regolano per poterne prevedere con assoluta certezza il
comportamento futuro. Se così fosse, non sarebbe una cattiva idea fidarsi delle
istruzioni di chi è più esperto di noi: le leggi del cosmo dovrebbero essere
sempre le stesse e chi le ha viste all’opera più a lungo di noi dovrebbe essere
in grado di darci in proposito indicazioni preziose. Non sembrerebbe economico
o vantaggioso che ciascuno di noi dovesse invece riscoprire – giocando,
esplorando e contestando – quel che è comunque già noto. Se pure traessimo un
grande piacere da queste pratiche, ci sarebbe da chiedersi – riformulando in
altri termini le domande con cui ho chiuso il capitolo precedente – perché la
biologia associ un piacere simile a un’attività che nella migliore delle
ipotesi è inutile e nella peggiore è controproducente. Certo è possibile che le
leggi «scoperte» da chi è vissuto e ha operato prima di noi siano sbagliate;
nella scienza non solo le teorie si sono spesso reciprocamente confutate e
avvicendate ma sembra addirittura all’opera una perversa induzione in base alla
quale ogni teoria un tempo ritenuta corretta si è poi rivelata fallace –
dunque, probabilmente, lo saranno anche le teorie che oggi riteniamo corrette.
Questa allarmante conclusione, però, varrebbe solo per quel che la
scienza offre di più profondo e sofisticato, non per quella sua solida
struttura intermedia che appare costituita di verità inoppugnabili. Nel saggio
Sulla libertà John Stuart Mill, paladino di una discussione pubblica il più
possibile aperta e coraggiosa, considera un problema il fatto che su un numero
crescente di tesi il progresso scientifico abbia pronunciato una sentenza
definitiva (quindi, in particolare, indiscutibile) e auspica che si ricorra a
espedienti fittizi – che so io? a sostenere accanitamente che la Terra sia
piatta – per ridar significato e vividezza a credenze che altrimenti rischiano
di trasformarsi in puri dogmi. In assenza di dibattito non vengono dimenticati
solamente i fondamenti di un’opinione, ma viene dimenticato sovente il
significato dell’opinione stessa. Le parole che la esprimono cessano di
suggerire idee, o suggeriscono solo una piccola parte di quelle idee che in
origine comunicavano. In luogo di un concetto vivido e di una convinzione viva,
rimangono soltanto alcune frasi ritenute meccanicamente; oppure, se rimane
qualcosa, è solo l’involucro o il guscio del significato, mentre la sua essenza
più pura è andata dissolta. Col progresso dell’umanità, il numero delle
dottrine che non vengono più messe in discussione o in dubbio sarà
costantemente in aumento, e il benessere del genere umano può essere quasi
misurato dal numero e dalla rilevanza delle verità che hanno raggiunto la
condizione di verità incontestate. Il venire meno di un aiuto così importante
all’intelligente e viva comprensione di una verità – com’è quello offerto dalla
necessità di spiegarla o di difenderla dagli avversari – rappresenta un
inconveniente non di poco conto. Là dove questo vantaggio viene a mancare,
confesso che sarei contento di vedere i maestri del genere umano sforzarsi per
trovarne un sostituto, un espediente per far sì che le difficoltà della
questione siano presenti alla coscienza di colui che la affronta, allo stesso
modo in cui lo sarebbero se gli venissero imposte da un avversario agguerrito,
impegnato a convertirlo. Con tutto il rispetto per Mill, però, siamo daccapo:
sarà appassionante riscoprire il senso di opinioni generalmente accettate
sottoponendole a critiche fittizie ma, al di là dell’intensa emozione che
provoca, a che cosa serve questo esercizio? Non converrebbe invece riservare le
nostre risorse ludiche per le questioni che si collocano ai margini della
conoscenza, dove non si è ancora raggiunto un pacifico accordo e quindi le
opinioni attuali saranno verosimilmente contestate in futuro? Una modesta
replica alla sfida suggerita da queste domande emergerà nel quinto capitolo: se
non mantenessimo attiva in noi la pratica della contestazione, sia pure senza
vantaggi diretti, non potremmo risvegliarla quando lo giudichiamo opportuno.
Come suggerivo poc’anzi, però, la scienza contemporanea ha fatto di meglio: ha
mostrato che è vantaggioso contestare non solo quel che è in discussione o in
dubbio (esercitandosi magari prima con quel che non lo è) ma anche tutto ciò
che si ritiene ormai acquisito. Un primo passo in tal senso viene dalla teoria
del caos. A dispetto del suo nome, questa teoria non dichiara che il mondo non
sia mai uscito da una condizione di disordine e non ci siano leggi che ne
regolano il funzionamento. Le leggi ci sono, codificate come sempre nella
fisica moderna da equazioni matematiche, ma le equazioni sono altamente non-lineari.
Per esse, cioè, non vale la condizione seguente (tipica delle equazioni
lineari): a variazioni minime nell’input (diciamo, nell’istante di tempo
considerato) corrispondono variazioni minime nell’output (diciamo, nella
posizione spaziale di un certo corpo; quindi in istanti molto vicini fra loro
il corpo sarà in posizioni molto vicine fra loro). In un’equazione non-lineare,
una variazione impercettibile nell’input può causare conseguenze catastrofiche
nell’output, secondo la metafora suggerita dal famoso effetto-farfalla: il
battito d’ali di una farfalla in un punto della Terra può causare, dopo un
certo numero di passi, un uragano di spaventose dimensioni in un altro punto.
Nel linguaggio tecnico della filosofia, la teoria del caos non cambia la
sostanza metafisica dell’universo, e infatti il caos che essa evoca è descritto
come deterministico, fedele alla posizione tradizionale (per quanto oggi un po’
in crisi) secondo cui il passato determina necessariamente il futuro. Sconvolge
però l’epistemologia del nostro rapporto cognitivo con il mondo. In ogni
situazione in cui ci troviamo, sapremo solo in misura approssimativa come
stanno le cose: i nostri strumenti di osservazione e di controllo hanno una
portata limitata e, se per caso non l’avessero, perderemmo la testa davanti
alla quantità infinita di dati (perlopiù irrilevanti) che ci fornirebbero (un
po’ come la perdiamo davanti all’incontrollabile quantità di dati fornita da
Internet). Il che non creerebbe problemi se una conoscenza approssimativa delle
cause ci desse una conoscenza approssimativa degli effetti: se potessimo
stabilire grosso modo che cosa seguirà da che cos’altro. L’effetto-farfalla ci
costringe ad accantonare questa ipotesi favorevole: informazioni che al momento
sono sotto la soglia osservabile dai nostri strumenti o che, se osservabili,
rimarrebbero alla stregua di un fastidioso rumore di fondo, potrebbero in
seguito acquisire un peso decisivo e confutare drasticamente ogni nostra
previsione – trasformarla in qualcosa che non è vero approssimativamente, o
fino a un certo punto, ma non è vero per nulla. In un caos del genere, il fatto
che esistano leggi (cioè equazioni matematiche che ne descrivano il
comportamento) o che le conosciamo ha scarso peso ai fini della nostra capacità
di adattarci al mondo. Le equazioni non-lineari, in generale, non sono solubili
con i metodi dell’analisi matematica; il meglio che si possa fare, in generale,
è simularle a un computer e osservarne il percorso – senza peraltro mai
sfuggire al problema che ho indicato: la nostra simulazione sarà efficace nella
misura in cui avremo dato i valori «giusti» ai parametri significativi, ma
spesso basterà un’alterazione infinitesima in uno di questi valori per cambiare
radicalmente la situazione. Che cosa ci converrà fare allora? Le equazioni
non-lineari attraversano fasi anche estese di linearità; nel caos esistono
nicchie anche cospicue di cosmo. In tali nicchie il futuro somiglia al passato
e, per chi ci vive, le previsioni degli esperti risultano accurate e le loro
istruzioni valide. Sarebbe una pessima idea, però, estrapolare da
un’accuratezza e validità locali una loro variante universale, perché le cose
possono cambiare enormemente e molto in fretta. È preferibile procurarsi una
polizza di assicurazione: rispettare previsioni e istruzioni finché dànno buona
prova di sé, ma continuare anche incessantemente a sperimentare concezioni
alternative del mondo e modalità alternative di azione. Vale a dire: conviene
incoraggiare la trasgressione dell’autorità (intellettuale e operativa)
costituita, l’esplorazione fine a sé stessa e il rischio che vi si accompagna –
perché il gioco, secondo il detto popolare, vale la candela. E, siccome (già vi
accennavo e ci ritornerò) non si può improvvisare un atteggiamento trasgressivo
da un momento all’altro, dopo aver seguitato per anni a genuflettersi deferenti
verso «chi ne sa più di noi», conviene (alla natura e anche a noi, in quanto
capiamo che in questo caso è meglio non ostacolarla) lasciare i cuccioli umani
liberi di godersi il loro gioco, precisamente nel senso delineato nel capitolo
precedente. Fin qui la teoria del caos, ma c’è di più. C’è la teoria della
complessità, dove (in una lettura, lo ammetto, un po’ radicale, che peraltro si
accorda bene a mio parere con importanti conclusioni kantiane) la sfida alla
visione tradizionale è di carattere metafisico, dove anzi si mette in
discussione il concetto stesso di metafisica. La conclusione raggiunta dalla
teoria del caos è che il mondo sia troppo complesso perché noi possiamo conoscerlo
in modo certo ed esauriente, e questa tesi (epistemologica) continua a essere
vera nel nuovo scenario, ma come conseguenza di una tesi assai più forte, in
base alla quale non esiste «il mondo», inteso come ente unico e
onnicomprensivo, dotato di una sua propria struttura, indipendente dal fatto
che lo si conosca o meno. Esiste invece un numero indefinito di descrizioni
diverse, formulate in vocabolari fra loro incommensurabili; quindi prima di
poter accedere a domande su che cosa ci sia e che natura abbia occorre
scegliere un vocabolario e così determinare un particolare ambito descrittivo,
nel quale sarà possibile fornire una risposta a quelle domande. Non si può dire
come stiano le cose, insomma (ed eventualmente fino a che punto siamo in grado
di conoscerle), finché non si sia deciso in che linguaggio dirlo. (E
parole come «scegliere» e «deciso» vanno prese alla lettera: la selezione di un
linguaggio non è un evento a sua volta determinato; è invece condizione
necessaria perché possa darsi, nel suo ambito, una qualsiasi determinazione.)
Vediamo di capirci con un esempio. Davanti ai nostri occhi allibiti si svolge
una seduta del Senato italiano, con il solito contorno di urla, parolacce,
insulti e spintoni. Questa, verrebbe da dire, è la realtà oggettiva, e non c’è
che da diventarne consapevoli. Si potrà provare a spiegarla, ma prima di
lanciarsi in una siffatta operazione bisogna appurare che cosa sia
effettivamente successo – e debba essere spiegato. E su questo non ci sono
dubbi. Davvero? Certo per me è naturale, essendo io un essere umano, leggere la
situazione in termini di esseri come me e di oggetti di media grandezza
(scranni, sedie, microfoni) come quelli con cui sono abituato ad aver a che
fare. Ma la stessa identica scena potrebbe essere descritta in un linguaggio,
per esempio, di particelle elementari, e in quel linguaggio la frase «X ha dato
una bastonata a Y» (memore in ciò dell’infelice destino di Tiberio Gracco, in
un altro Senato di epoche remote ma di clima analogo) non avrebbe corso: non
potrebbe essere né direttamente formulata né tradotta in un’altra frase di uso
corrente (o insieme di tali frasi). Oppure, invece di spostarci dalla media
grandezza a uno sguardo microscopico, potremmo andare in direzione inversa ed
esprimere in un linguaggio ideale e astratto la nostra accorata testimonianza
di quanto sia caduta in basso la civiltà occidentale e di come atti di
ingiustizia, violenza e volgarità siano conseguenze inevitabili di una perdita
dei valori di riferimento, e in questo linguaggio non ci sarebbero bastoni
e nemmeno particolari individui ma solo, appunto, valori e princìpi,
contraddizioni logiche e (forse) loro risoluzioni dialettiche. Oppure potremmo
muoverci lateralmente, per così dire, e, rimanendo sempre al livello degli oggetti
di media grandezza, vedere la scena con gli occhi non di un giornalista
affascinato dai pettegolezzi della politica ma di un usciere che appena il
baccano sarà finito e gli onorevoli si saranno allontanati dovrà pulire l’aula.
(E si noti come l’ultima possibilità citata permetta di affinare e approfondire
quel che ho detto in precedenza: che io sia un essere umano potrà influire in
parte su come mi viene «naturale» leggere una situazione, ma molto dipenderà
anche, al riguardo, da che tipo di essere umano sono – fra l’altro, da qual è
la mia occupazione.) Secondo la teoria della complessità, vale per molti dei
linguaggi in cui «la stessa» situazione può essere descritta che nessuno di
essi sia riducibile a un altro: ciascuno rappresenta un punto di vista
autosufficiente che costituisce la sua realtà, e non c’è una realtà
neutrale e autonoma, «sottostante» a queste diverse costituzioni. Un
particolare linguaggio potrà essere o non essere deterministico, nel suo ambito
descrittivo il futuro potrà somigliare o non somigliare al passato; ma anche
chi avesse un controllo assoluto di un linguaggio deterministico e potesse
formulare in esso previsioni del tutto certe rimarrebbe in presenza di
un’infinita, irrimediabile apertura a linguaggi diversi e dovrebbe operare una
scelta fra tali linguaggi, sia pure implicitamente o inconsciamente, prima di
poter emettere qualsiasi frase dotata di senso. Una delle difficoltà più ardue
con cui si è costantemente confrontata l’intelligenza artificiale è il
cosiddetto frame problem: il problema della cornice. Un computer è uno
strumento di prodigiosa efficienza una volta che gli sia stato assegnato un
compito preciso: sa ricordare, calcolare e combinare dati a velocità e con
rigore sovrumani. Perché ciò accada, però, deve prima ricevere questi dati;
qualcuno glieli deve dare. Qualcuno, cioè, deve configurare per lui il compito
da eseguire e assegnarglielo: incorniciare un quadro ben definito della
situazione e chiedergli un intervento specifico entro quella cornice, alle condizioni
che essa pone. Sono esseri umani quelli che provvedono alle cornici dei
computer, e gli esseri umani non hanno bisogno che altri lo facciano per loro:
ovunque si trovino, sono in grado di decidere da soli quale sia il compito
prima di tentare di eseguirlo – e magari poi lo eseguiranno con prontezza
inferiore a un computer, ma è proprio per questo che sono stati gli esseri
umani a inventare dei computer che li assistessero e non viceversa. Che cosa fa
la differenza fra gli uni e gli altri? Una volta inquadrato, un problema sarà
risolto applicando istruzioni valide in quel quadro; ma non possono esserci
istruzioni su quali siano le istruzioni da applicare prima che il problema sia
inquadrato, perché ciò presupporrebbe che l’inquadramento fosse già avvenuto;
quindi un approccio che si serva solo di istruzioni (come è stato finora quello
disponibile a un computer) non può avere successo. Posto di fronte a un quesito
analogo, Kant invocava il giudizio, che, in contrasto con le istruzioni, non
può essere imparato a memoria e poi eseguito meccanicamente ma solo essere
stimolato e perfezionato mediante l’esercizio e l’esempio. Il quesito però
rimane: esercizio di quale pratica? esempio di quale comportamento? La mia
riformulazione del quesito ci riporta al tema principale della nostra
discussione. Quel che un essere umano impara (e a tutt’oggi un computer non ha
imparato) a fare è selezionare un punto di vista appropriato dal quale vedere
le sue circostanze, e nessuna selezione può avvenire nel vuoto. L’esercizio
che è opportuno per acquisire questa capacità deve dunque consistere nel
mettere in gioco i punti di vista più svariati e adattarli alle circostanze,
finché uno fra essi ci sembri (a torto o a ragione) il più appropriato e
facendolo nostro (almeno temporaneamente) noi procediamo a interagire con le
circostanze in quell’ottica, applicando le istruzioni, o regole, che l’ottica
determina (con modalità che studieremo nel prossimo capitolo). L’esempio che
può aiutarci in proposito avrà a che fare con altre persone che fanno la stessa
cosa. E la «cosa» di cui stiamo parlando ha un nome, che non a caso ho già
usato: gioco. Senza la continua, piacevole trasgressione di abitudini e
aspettative che abbiamo identificato con il gioco, rimarremmo bloccati in
un’unica prospettiva e forse qualcuno (dall’esterno) dovrebbe premere un nostro
tasto per farci scattare in una prospettiva diversa. Violando l’uso appropriato
di tutto ciò che ha intorno, il bambino sta addestrandosi a sviluppare un suo
senso di appropriatezza che gli permetta di inquadrare un compito senza che
altri lo facciano per lui. E, se volessimo davvero che un computer acquistasse
la stessa capacità, dovremmo avere il coraggio di lasciar giocare anche lui –
come suggerivo anni fa, un po’ preoccupato delle conseguenze del mio stesso
suggerimento, in Giocare per forza. Riassumendo, l’itinerario che stiamo
percorrendo nel continente gioco ci aveva posto davanti a un ostacolo: sembrava
irragionevole che i nostri istinti privilegiassero un’attività che avrà sì valore
educativo ma comporta gravi rischi. L’ostacolo è stato affrontato e superato,
chiarendo che non ci sono alternative plausibili al correre rischi di questo
tipo. Indipendentemente dal fatto che ogni ricetta di vita elaborata in passato
potrebbe rivelarsi sbagliata, è comunque vero che le ricette che fossero al
momento «giuste» sono state elaborate sulla base delle regolarità riscontrate
finora e saranno prima o poi contraddette dalla natura caotica del mondo;
quindi è bene adottare un atteggiamento sperimentale ed esplorativo che
allarghi l’ambito delle nostre possibilità di concezione e di azione ben al di
là di quanto è utile adesso – perché non possiamo sapere che cosa sarà utile in
futuro, quando la nostra nicchia diventerà inospitale. Inoltre, questo stesso
sperimentare ed esplorare è indispensabile se vogliamo essere più che semplici
esecutori di compiti: se vogliamo determinare quali siano i compiti da
eseguire. C’è qualcosa di eccessivo nel gioco; esso sembra richiedere qualcosa
(o molto) di più del necessario (ricordiamo la segnalazione da parte di
Caillois del suo «sovrappiù»). Stiamo cominciando a capire, però, che per
ottenere il necessario si deve spesso scommettere sull’eccessivo, su ciò che al
momento non conta, che al momento è solo possibile. 4. Regole
Avendo così tutelato la natura provvidenziale della sua attività, torniamo alla
bimba che gioca e portiamone alla luce un aspetto che era rimasto in ombra. Per
quanto trasgressivo ed esplorativo, impertinente e creativo, il gioco ha dei
limiti. La bimba può percorrere la stanza in lungo e in largo, ma si scontrerà
infine con le pareti; può rigirare per ogni verso gli oggetti disponibili e
combinarli nei modi più inaspettati, ma dovrà piegarsi al fatto che questi
oggetti hanno una certa forma, sono composti di un certo materiale, hanno un
certo peso e certe dimensioni, una superficie ruvida o levigata, sono rossi
piuttosto che neri, sonori piuttosto che ottusi, luccicanti piuttosto che
opachi. E lo stesso varrebbe per qualsiasi altra situazione e in qualsiasi
altro ambiente: ci sarebbero sempre dei parametri che determinano
l’impossibilità di certe mosse e l’irraggiungibilità di certi obiettivi. Quando
gioca, la bimba può fare molto, e molto di sorprendente, ma non può fare tutto.
Per dirla altrimenti, la mia descrizione del gioco ne ha sottolineato la
tendenza a ribellarsi a ogni fonte di autorità, sia essa la tradizione, il
buonsenso, gli espliciti comandi o divieti di un «superiore» o la soggezione
che proviamo nei confronti di quanto è utile o opportuno – e ci costringe a
comportarci in un modo specifico per conseguirlo. In contrasto con ogni
attività asservita e deferente (a una persona, a un compito, a un ruolo, a uno
scopo esterno), il gioco si presenta come spontaneo: pronto a seguire idiosincrasie
e ghiribizzi, a cambiare direzione, a ricominciare da capo senza sentirsi
vincolati a quel che si è già realizzato o raggiunto, per nessun altro motivo
che il puro piacere di giocare. Ha insomma tratti che normalmente associamo
alla libertà, e Huizinga è d’accordo: «Ogni gioco è anzitutto e soprattutto un
atto libero. Il gioco comandato non è più gioco» (p. 26). Da qui a trovare
nella libertà, quindi nel gioco, l’essenza della nostra umanità e a lanciarsi
in un peana celebrativo di una specie biologica che sacrifica il proprio
tornaconto alla pratica del superfluo, del gratuito, dell’errabondo il passo
sarebbe breve; ma non cederò (per ora) a questa tentazione. Mi chiederò invece
che cosa si debba intendere per libertà e risponderò che di solito non
s’intende un’infinita capacità di arrivare dappertutto e ottenere qualsiasi
risultato bensì la capacità di operare una scelta entro un ambito più o meno
ristretto di opzioni. La libertà che noi conosciamo non è una condizione
assoluta, sciolta cioè da ogni legame, da ogni relazione; è sempre e solo un
determinato grado di libertà, come quello che mi è consentito dai miei arti,
che certo mi dànno una notevole libertà di movimento ma non mi rendono
possibile ogni movimento. Nel primo capitolo ho mostrato quanto ambigua appaia
la parola «gioco» e mi sono proposto di riscattare questa (apparente)
ambiguità: di raccontare una storia in cui i suoi vari significati siano
connessi, nascano l’uno dall’altro per motivi comprensibili. In lingue diverse
dall’italiano l’ambiguità sembra ancora maggiore: parole come «play», «spielen»
e «jouer» possono anche significare che si recita o si suona uno strumento – e
anche questi significati dovranno essere catturati dalla mia storia. Qui però
voglio notare un’altra vicissitudine semantica del gioco (Huizinga ci informa
che essa «è comune al francese, all’italiano, allo spagnolo, all’inglese, al
tedesco, all’olandese e al giapponese», illustrativa della tesi che sto
articolando adesso. Chiamiamo «gioco», infatti (o «play», o «Spielraum», o
«jeu»), lo spazio libero che (per esempio) una vite ha nel suo foro filettato,
quando non aderisce a perfezione, quando «balla». È anche in questo senso che
la bimba gioca: le pareti, il pavimento e i vari oggetti che vi giacciono sopra
le permettono un certo gioco, un certo (limitato) spazio di discrezione, che
lei occupa ballandovi, riempiendolo con le sue piroette e i suoi salti. Ed è
questo il ruolo principale, ritengo, che il gioco ha nella nostra vita, il
fondamento ultimo di ogni suo contributo alla nostra sopravvivenza e al nostro
benessere. Quella che ho appena enunciato è una tesi controversa e audace,
una sfida a inoltrarsi per un ispido percorso nel labirinto e una promessa che
per tale via procederemo più spediti verso il traguardo. Devo dunque
giustificare la tesi, convincere i miei compagni di avventura ad accettare la
sfida. Per farlo, torniamo al valore adattativo del gioco. In primo luogo, ho
detto, esso funge da polizza di assicurazione: esplora comportamenti alternativi
cui rivolgersi quando le equazioni non-lineari che controllano il mondo
dovessero impazzire; risponde al caos esterno dando luogo a un microcaos
privato, cercando di anticipare le prossime sorprese che l’ambiente ci offrirà
con mosse a loro volta imprevedibili e destabilizzanti. In secondo luogo, ci
educa a slittare costantemente da una prospettiva all’altra, a non rimanere
inchiodati a un singolo modo di percepire la nostra situazione, a
«incorniciarla» dagli angoli più diversi, perché questo slittamento
diventi a sua volta un’abitudine e ci aiuti a scegliere in ogni occasione la
cornice adeguata in cui inquadrare i nostri problemi e le nostre esigenze.
Entrambe le funzioni implicano una medesima conseguenza: il gioco deve avere un
oggetto, ci deve essere qualcosa con cui si gioca, quindi qualcosa che
inevitabilmente offre resistenza al gioco. I comportamenti alternativi cui mi
rivolgerò quando quelli attuali facessero cilecca devono trovar posto in un
qualche ambiente specifico: per folle che sia diventato il mondo, devo comunque
sperare che ci sia ancora intorno a me un mondo oppure non varrebbe la pena di
indulgere in nessun comportamento. Lo stesso vale per le mutazioni
prospettiche: una prospettiva è sempre di, o su, qualcosa; una cornice
racchiude sempre un quadro. Il gioco dunque potrà (e dovrà) essere sovversivo
ma non uniformemente distruttivo; la libertà che in esso si esprime ci porterà
a varcare la soglia di quanto finora era stato considerato lecito o vantaggioso
ma non ad annullare la legittimità di ogni soglia e di ogni limite e ad
azzerare ogni possibile struttura in un’esplosione universale e universalmente
catartica. Al di là della soglia che varchiamo ne troveremo un’altra, che
definirà la nostra azione ludica; fatta a pezzi una struttura ne appronteremo
un’altra, che darà alla nostra azione concretezza e sostanza. La sostanza e la
concretezza di un sogno, forse; ma non del nulla. A rendere difficile lo studio
e la valutazione della nostra forma di vita è soprattutto il suo mantenersi in
precario equilibrio tra fattori e istanze contrastanti, il cui peso opposto va
tenuto in debito conto, evitando facili ma deleterie riduzioni a uno dei piatti
della bilancia. Questa considerazione cade a proposito con il termine che
stiamo esaminando, nella fase in cui siamo dell’esame: che il gioco
trasgredisca le aspettative è vero ma non va portato all’estremo, dando luogo a
una retorica della trasgressione in quanto tale, aprendo la strada a una
trasgressione così generalizzata e globale che alla fine non le rimanga più
niente da trasgredire. Sapete bene di che cosa sto parlando: di quegli
intellettuali (o artisti, o politici rivoluzionari) che il film C’eravamo tanto
amati rappresentava con sapiente ironia nel personaggio interpretato da Stefano
Satta Flores, sempre «oltre», sempre terrorizzato dall’eventualità di poter
andare d’accordo con qualcuno e infine schiacciato nella più banale e
televisiva delle ossessioni. Non è strano che questa retorica copra spesso
atteggiamenti conservatori, quando non biecamente reazionari: se la nostra
trasgressione equivale semplicemente a far saltare in aria tutte le polveriere,
allora nel vuoto che avremo creato (e sotto la protezione del fumo con
cui avremo oscurato la vista) si rifaranno avanti per inerzia le solite mosse e
i soliti valori. Negarli è un momento essenziale della costruzione di
un’alternativa, ma non può essere l’unico momento perché una negazione, in sé e
per sé, non costruisce nulla; e se nessuna nuova costruzione è disponibile ci
adatteremo, magari a malincuore (e con la coscienza un po’ sporca), nelle
baracche cui siamo abituati, per quanto danneggiate siano dalla nostra azione
trasgressiva. L’umile gioco della vite ci offre un antidoto a tanto mal riposto
entusiasmo. Ci invita a non trasformare il gioco in una condotta esorbitante,
cioè ex orbe, fuori dall’orbe terracqueo; ci ricorda che il gioco avviene
sempre in un contesto, ha sempre un orizzonte (vale per l’orizzonte, come per
la soglia, che varcatone uno se ne troverà un altro) e consiste nel modulare le
nostre reazioni al contesto, nel navigarne con perizia le correnti, nel
manipolare con gesti insospettati e inauditi quanto popola il contesto senza
però rifiutarlo in blocco, senza chiudere gli occhi davanti alla sua specifica
consistenza, alle sue particolari proprietà, che possono essere manipolate in
certi modi ma non in altri. È gioco (come quello della vite) approfittare del
grado di libertà che mi è lasciato dai miei impegni di lavoro per imparare il
russo o andare in palestra; non sarebbe gioco bruciare la casa e tutti i miei
averi e allontanarmi senza meta nella notte. Ci sono circostanze in cui può
essere giusta una scelta così radicale, ma solo come premessa per un gioco
ancora da inventare, in un ambiente ancora da scoprire, non come essenza di un
gioco già in atto. Chi risulterà convinto da queste mie argomentazioni sarà ora
disposto a seguirmi per la via che ho intrapreso e avrà nel contempo imparato,
vedendola all’opera in un caso paradigmatico, un’importante lezione: quanta
pazienza occorra per evitare prevaricazioni e assurde semplificazioni, quanta
saggezza sia necessario conservare nel mezzo delle pratiche più dissacratorie.
Incontreremo altri esempi con la stessa morale; per ora riaffermiamo la
conclusione raggiunta con una variazione sulla metafora dell’orizzonte. Il
gioco è sempre parzialmente trasgressivo; ci sono sempre per esso una figura
che il gioco mette in discussione e uno sfondo che rimane fuori portata. E si
badi che questa è una metafora, quindi lo sfondo può benissimo far parte della
figura quando «figura» sia presa in senso letterale (e viceversa). Per la bimba
che gioca (in un certo modo) con la spillatrice, il normale uso di tale
strumento fa parte della figura che viene contestata, ma la sua forma e
solidità fanno parte dello sfondo – oppure, tornando alla metafora precedente,
fanno parte del foro filettato nel quale balla la vite. A riprova della
pazienza che ho definito indispensabile, quest’ultimo sommario del risultato
acquisito ha già bisogno di una correzione, o almeno di una precisazione contro
possibili malintesi. Potrebbe sembrare infatti che la forma e la solidità della
spillatrice, o di qualunque altro elemento appartenga allo sfondo, vi
appartengano in senso oggettivo, siano presupposti del gioco della bimba indipendentemente
da come lei agisca; e questa apparenza è errata. Ma, come con molti errori,
discuterlo ci aiuterà a capire meglio l’intera faccenda. I bambini non sono
soltanto simpatici e allegri scavezzacollo, non passano tutto il loro tempo
giocando con fantasia e con profitto. Talvolta fanno i capricci, urlano e
strepitano, si divincolano e picchiano i pugni per terra, o su quello che fino
a un istante prima era l’oggetto del loro gioco. Quando si abbandonano a simili
sfoghi, spesso il motivo è che l’oggetto si rivela un ostacolo ai loro piani,
sordo alle loro richieste, impermeabile alle loro sollecitazioni. Il cubo non
vuole saperne di rotolare come una palla; la palla continua a scivolare giù dal
cubo sul quale si vuole che stia ferma, e neanche il cubo riesce a stare sopra
la palla. Allora il bambino, frustrato e irritato, afferrerà cubo e palla e li
getterà contro il muro, e manifesterà una disperazione tanto insanabile quanto,
per fortuna, solitamente di breve durata. Non sta a me dire quanto durano in
media i capricci di un bambino o come risolverli il più in fretta possibile;
non sono uno psicologo, dell’età dello sviluppo o di altra età. So però come
descrivere e spiegare quel che accade, nella migliore delle ipotesi, quando i
capricci si siano risolti; so fornire un’impalcatura concettuale per
comprenderlo e servirmene per articolare ulteriormente l’impalcatura
concettuale del gioco. Il bambino può perdere interesse per un oggetto così
recalcitrante, così poco collaborativo, e rivolgere la sua attenzione altrove.
Può farsi distrarre e consolare dalla mamma. Ma può anche – e questa è per noi
la migliore delle ipotesi, quella che ci aiuta a proseguire nel nostro cammino
– accettare quanto nell’oggetto si è mostrato recalcitrante: accettare che l’oggetto
non possa essere contestato in quel modo, a quel livello. Un cubo può passare
per mille peripezie, entrare in mille storie, ma non rotola; ed è necessario
prenderne atto se si vuole davvero farci qualcosa – qualcosa di diverso dal
gettarlo contro il muro. Quando il bambino ne ha preso atto, questa proprietà
del cubo recede sullo sfondo, ma ciò non vuol dire che perda importanza.
Tutt’altro: ognuna delle figure che il gioco costruisce e sostituisce a quella
originaria, a quella che viene violata e trasgredita, è un elemento variabile
del gioco, può esserci o non esserci, comparire o sparire, senza che il
gioco cambi, perché esso consiste proprio nel generare figure così variabili.
Lo sfondo, al contrario, definisce il gioco: ne detta le condizioni. Accompagneremo
il cubo per mille peripezie compatibili con il fatto che non rotola. Chi
pensasse che il cubo rotoli starebbe giocando (senza troppo successo, presumo)
un altro gioco. Appropriata soggettivamente dal bambino, la resistenza
esercitata da un oggetto diventa interna al gioco: ne diventa una regola.
«L’attributo essenziale nel gioco», dichiara Lev Vygotskij in Il processo
cognitivo, «è una regola che è diventata un desiderio» (p. 146), e continua: è
una regola interna, una regola di autorepressione e autodeterminazione, come
dice Piaget, e non una regola a cui il bambino obbedisce come a una legge
fisica. In breve, il gioco dà al bambino una nuova forma di desideri. Gli
insegna a desiderare mettendo in relazione i suoi desideri con un «Io»
fittizio, con il suo ruolo nel gioco e con le regole di questo. Inoltre per
Vygotskij, a differenza che per Piaget, «si potrebbe proporre che non esiste
gioco senza regole, e Huizinga è d’accordo: «L’essenza del gioco sta nel
rispetto alle regole» (p. 86). Da un po’ di tempo nel nostro paese si parla una
strana lingua, soprattutto in ambienti giovanili, aziendali e in generale «al
passo» con la cultura popolare più avanzata. A un italiano rozzo e
approssimativo si mescolano termini inglesi, insieme con strafalcioni che vorrebbero
essere termini inglesi ma invece non hanno corso (o senso) in nessuna lingua.
Chi parli questo gergo (o se preferite lingo) non sarà rimasto particolarmente
colpito dal mio giustapporre, nel primo capitolo, il gioco della bimba e il
gioco del calcio; si tratta chiaramente, avrà pensato, della differenza tra
play e game, quindi non c’è motivo di perplessità. Sarebbe facile obiettare che
le due parole, in inglese, sono assai più intimamente legate di quanto questa
semplice distinzione faccia supporre: che si dice «to play a game», i
partecipanti a un game si dicono players e l’italiano «giocoso» si può tradurre
altrettanto bene con «playful» e «gamesome». Io qui intendo, però, fare un
altro discorso, che riprende la chiusa di quello stesso primo capitolo:
rilevare l’importanza della strategia intellettuale sottesa alla distinzione e
chiarire che, per motivi altrettanto importanti, me ne dissocio. Ho detto che
la logica aristotelica è analitica perché fondata sull’analisi, sulla
divisione; e ho aggiunto che adotterò invece una logica dialettica, hegeliana.
Aggiungo ora che le due logiche nascono da due diversi atteggiamenti nei
confronti della contraddizione, dell’incoerenza. Nella logica analitica, la
contraddizione è il più terribile spauracchio e, ogniqualvolta se ne profili la
minaccia, il rimedio universale è appunto il divide et impera: il significato
che sembrava contraddittorio consta in realtà di due (o più) significati
distinti, che sarebbe meglio, per evitare confusioni, etichettare con due
distinte parole – se è il caso, con termini tecnici introdotti all’uopo. Non
c’è vera contraddizione, per esempio, fra l’educazione intesa come formazione
di una personalità e come passaggio di contenuti nozionistici (che non forma
nessuno): è che la stessa parola è usata in sensi diversi, quindi sarebbe
meglio usare parole diverse, diciamo «educazione» e «istruzione». La logica
dialettica, invece, si nutre di contraddizioni come se ne nutre una storia e,
in generale, ogni struttura vitale: è affrontando e superando il contrasto
radicale fra il suo desiderio d’indipendenza emotiva da un lato e quello di
stabilire un legame affettivo dall’altro che un adolescente arriva a
ridefinirsi non più come membro della sua famiglia di origine ma come partecipe
della fondazione di una nuova famiglia; e in questa ridefinizione i due
elementi del contrasto che lo lacerava non sono dimenticati – sono anzi la
sostanza stessa della nuova fase del suo sviluppo, che è ora quella di una
persona tanto indipendente quanto emotivamente legata. È bene per me reiterare
qui la mia scelta logica di fondo e specificarla meglio perché siamo arrivati a
un punto nodale del nostro percorso, in cui si apre chiaramente un bivio fra le
due strategie. Tutto quel che ho detto finora del gioco della bimba, del suo
significato adattativo, dei rischi che comporta e dell’opportunità di correre
tali rischi può essere considerato appartenente a un singolo significato
(analiticamente inteso) della parola «gioco». Un significato complesso e
intricato, da svolgere con cura, ma ciò nonostante un unico significato perché
non infetto da alcuna contraddizione. Ora però ci troviamo di fronte al fatto,
apparentemente innegabile, che il gioco del calcio è identificato da un insieme
di regole e il gioco della bimba no; quindi, da un punto di vista analitico,
deve trattarsi di «giochi» distinti. In questo spirito Caillois, per fare solo
un esempio (ne farò un altro più avanti), divide i giochi in categorie
contrapposte, affermando: «I giochi non sono regolati e fittizi. Sono piuttosto
o regolati o fittizi. E poi precisa: «la classificazione proposta che distingue
giochi di competizione, di fortuna, di travestimento e di vertigine non avrebbe
alcuna validità se non si vedesse con evidenza che le suddivisioni che essa
stabilisce corrispondono a degli impulsi essenziali e irriducibili. Il lavoro
svolto in questo capitolo mi consente, nello spirito della logica dialettica,
di gestire la contraddizione in altro modo, perché mi consente di
riconcettualizzare alcuni aspetti della situazione della bimba come regole del
suo gioco e di stabilire così la parentela fra i due tipi di gioco, che in
questa luce sarebbero meglio detti due fasi del gioco – di un gioco che, nella
sua evoluzione da una fase all’altra, rimane sempre uguale a sé stesso.
Ridefinizioni come quella che incontriamo qui sono possibili solo a uno sguardo
retrospettivo. Se le nostre osservazioni e i nostri dati fossero limitati al
gioco della bimba, sarebbe peregrino parlare del fatto che la bimba rinuncia a
far rotolare il cubo come della sua assunzione di una regola. Per dirne una,
questa è una «regola» che nessuno ha formulato e di cui addirittura forse
nessuno è cosciente. Ma dal successivo punto di vista di giochi come il calcio,
le cui regole sono sancite da istituzioni ufficiali e applicate (si spera) alla
lettera da tutti i praticanti, è possibile cogliere l’analogia con quella
primitiva forma di adeguamento: vederla come il germe che sarebbe poi fiorito
in regole precisamente codificate e trasmesse, come una manifestazione ancora
implicita di una caratteristica che si sarebbe successivamente fatta largo con
evidenza. Tale è appunto la logica della vita. Il senso dell’essere un bambino
subito quietato da una ninna nanna, o affascinato da oggetti di forma semplice
e pura, si coglierà solo quando l’adulto che quel bambino sarà diventato si
rivelerà un critico musicale o un geometra di prima grandezza; solo allora sarà
possibile raccontare la storia che è quel senso. Così, almeno, si procede nella
logica dialettica che ho adottato; in logica analitica, si potrebbero solo
smembrare le situazioni ed esperienze infantili e definirle in base ad alcuni
tratti (essenziali) che risultassero dallo smembramento, e andrebbero
nettamente distinti dai tratti che definirebbero le situazioni ed esperienze
dell’adulto. Nel caso specifico del gioco, come già accennavo, Piaget nega che
quelle del bambino molto piccolo siano regole, e dichiara (aprendo un tema sul
quale dovrò ritornare): prima del gioco in comune non potrebbero esistere delle
regole vere e proprie: esistono già delle regolarità e degli schemi
ritualizzati, ma simili rituali, essendo l’opera di un individuo solo, non
possono comportare quella sottomissione a qualcosa di superiore all’io,
sottomissione che caratterizza l’apparire di ogni vera regola -- Il giudizio
morale nel bambino.. Vygotskij, invece, scopre le sue carte hegeliane (e quelle
della sua fonte) quando, nella stessa pagina in cui esprime il suo disaccordo
con Piaget, cita il detto di Marx secondo cui «l’anatomia dell’uomo è la chiave
dell’anatomia della scimmia. Decenni più tardi, e senza citare nessuno, Steve
Jobs avrebbe affermato che si può ricostruire il senso della propria vita – in
inglese, connect its dots – solo per il passato, non per il futuro. Ecco allora
come la ridefinizione del gioco della bimba si estende alle prossime fasi del
nostro itinerario: Se è vero che il gioco è trasgressivo, è anche vero però che
la sua trasgressione ha luogo in un ambito che non viene a sua volta
trasgredito. Questo ambito dà al gioco condizioni, cioè regole, precise e ne
definisce l’identità – determina che gioco sia: il gioco condotto a quelle
regole. Nell’ambito delle sue regole, un gioco rimarrà tale in quanto è
trasgressivo e anche esplorativo, piacevole e rischioso; ma, più complesse e
articolate sono le sue regole, più complesse e articolate dovranno essere la
sua trasgressione, esplorazione eccetera. Un buon giocatore di scacchi
conoscerà bene le regole e avrà studiato molte partite dei grandi maestri del passato,
ma sarà un buon giocatore non perché ricorda e saprebbe ripetere fedelmente le
une e le altre quanto piuttosto perché, sapendo tutto quel che sa, è in grado
di sorprendere il suo avversario con una variante inedita o un misterioso
sacrificio – anzi, tanto più sarà bravo quanto più saprà sorprendere un
avversario che abbia conoscenze pari alle sue, magari usando le conoscenze
stesse per elaborare tattiche ancora più originali e sorprese ancora più
intense. Nelle parole di Caillois: «Il gioco consiste nella necessità di
trovare, d’inventare immediatamente una risposta che è libera nei limiti delle
regole. Tutto bene, sembra. O forse no. L’unificazione dialettica che abbiamo
così realizzato fra giocare con palle e cubi e giocare a calcio o a scacchi
reagisce ora in modo inquietante con la giustificazione provvidenziale che
avevo dato del gioco. È straordinariamente utile, dicevo, per un cucciolo umano
imparare giocando a controllare il suo corpo e i suoi movimenti, a riconoscere
e manipolare oggetti nello spazio, a dialogare ed empatizzare con i suoi
simili. Quando però questi straordinari progressi siano già stati effettuati,
qual è il senso e il valore del correre dietro un pallone o dello scervellarsi
su un’apertura di cavallo? Se il mondo è caotico, sarà una buona idea
esercitarsi ad abitare scenari diversi da quello attuale; ma che idea è
concentrarsi su attività come quelle appena citate? Ci aspettiamo che il mondo
diventi un giorno un gigantesco stadio o una gigantesca scacchiera? O abbiamo
invece a che fare, in questi casi, con delle forme di tic, di dipendenza: con
circostanze in cui quel che una volta dava piacere per ottimi motivi adesso
continua a dare piacere senza nessun motivo, e noi non sappiamo farne a
meno? Microcosmi Che un’attività o un’inclinazione originariamente
proficue si cristallizzino in un vano manierismo, in un’assurda coazione a
ripetere è certo possibile, e nel caso del gioco accade di frequente. In
Giocare per forza, dicevo, ho esaminato varie patologie ludiche, varie sembianze
posticce in cui si presenta qualcosa che non è più se non lo spettro del gioco,
un parassita che ne ha invaso l’area vitale soffocandone l’energia, la scoperta
e il piacere; le patologie non insorgerebbero se non si desse la perversa
possibilità che ho appena riconosciuto – se il gioco non potesse andare alla
deriva, non ci andrebbe così spesso. Per quanto ampiamente diffuso, però,
questo esito negativo non ha portata universale per il gioco condotto,
soprattutto dagli adulti, in ambienti fittizi e addomesticati come un campo di
calcio o una scacchiera. Al contrario, rimane vero in tali casi che l’esito
negativo è una perversione e che esistono modi legittimi di abitare quegli
ambienti fittizi e ottime ragioni per cui debbano essere fittizi. O forse
«fittizi» non è il termine giusto; più oltre dovremo riprendere in esame la
questione, con risultati su cui al momento converrà soprassedere. Cominciando
con la ragione più semplice, chi non gioca mai finirà per atrofizzare
completamente la sua capacità ludica così come chi non si muove mai finisce per
atrofizzare i suoi muscoli; una certa quantità di gioia trasgressiva, di
istruttiva esplorazione deve trovar posto nella nostra esistenza se non
vogliamo trasformarci in automi, morti prima del tempo pur continuando a
respirare e a metabolizzare il cibo. Se occupazioni e pratiche quotidiane non
ci lasciano molto tempo per il gioco, non avremo alternativa a trovarlo in
spazi riservati, in microcosmi di libertà entro i quali sfuggire a obblighi e
impegni. (E sarà un destino tanto più atroce e beffardo vedere questi presunti
spazi serrarci in nuove forme di schiavitù: vedere la nostra presunta libertà
arenarsi nel tetro cerimoniale di una slot machine o del «gioco» del lotto.)
L’agilità non si conquista una volta per tutte ma va mantenuta con uno sforzo
costante: in ambito fisico, con le corse e le flessioni mattutine; in ambito
mentale, con il sudoku e le parole crociate; in ambito ludico, improvvisando
una discesa da centrocampo o un arrocco – se non si dànno altre circostanze
in cui ci sia lecito improvvisare. Per addentrarci più a fondo e nelle pieghe
più complesse del problema, riprendiamo in considerazione il carattere
rischioso del gioco. È necessario tollerarlo, dicevo nel terzo capitolo, perché
senza correre rischi non potremmo sostenere il delicato equilibrio, sempre
temporaneo e sempre da rinegoziare e reinventare, richiesto da un mondo caotico
e costituzionalmente imprevedibile. Elaborare nuove strategie e comportamenti
inusuali è a sua volta una strategia preziosa se nessuna strategia sarà
efficace per sempre, e il gioco assolve questa indispensabile funzione. C’è
però una strada intermedia fra l’arrivare impreparati alla prossima catastrofe
(ecologica, finanziaria, sociale) e l’affrontare ogni catastrofe possibile
prima che diventi reale: affrontare piccole catastrofi sostitutive e
rappresentative di quelle che potrebbero capitare, giocare non direttamente nel
mondo, e con il mondo, ma ancora una volta in un microcosmo, una palestra che
ci permetta di compiere qualche avventata manovra senza correre gravi pericoli.
Non proprio le avventate manovre di cui avremmo bisogno quando si prospettasse
un’autentica catastrofe, forse; ma manovre abbastanza simili a quelle da darci
una speranza di salvezza. In altra sede ho articolato questa tesi commentando
un passo del Principe di Machiavelli; qui riassumerò in breve l’aspetto che ci
riguarda. Il principe, dice il Nostro, deve ininterrottamente addestrarsi alla
guerra; ma come può farlo quando la guerra non c’è e manca l’opportunità di
farne pratica? Risposta: in periodi di pace l’esercizio bellico del principe
dovrà essere condotto andando a caccia. Si metteranno così in azione doti che
in guerra saranno di grande utilità: la resistenza alla fatica, il compatto e
disciplinato lavoro di gruppo, la disinvoltura nel gestire varie configurazioni
del terreno. E lo si farà in modo tanto più adeguato allo scopo finale quanto
più quello scopo sarà presente al principe e ai suoi compagni: quanto più essi
non si lasceranno assorbire inerti dai meccanismi della caccia ma se ne
serviranno attivamente come di una scusa per giocare alla guerra. Immaginando
nemici appostati su una collina o nascosti nella macchia; ragionando su come
sventarne la minaccia e ridurli in proprio potere. Certo sarebbe più
realistico, quindi più efficace, inscenare una vera guerra, con vero
spargimento di sangue; numerose narrative distopiche molto popolari di questi
tempi raccontano un futuro angoscioso in cui un’umanità perduta si diletta con
simili trastulli. Chi (come me) ritenga inviolabile il rispetto per l’integrità
fisica e psicologica di ogni persona rifuggirà con orrore da
manifestazioni di tale vividezza e preferirà «accontentarsi» della lezione di
Machiavelli. Una lezione che dobbiamo generalizzare e dalla quale dobbiamo
trarre importanti conseguenze. Prepararsi alle sorprese che il futuro ci
riserba esige che abbandoniamo la serena, un po’ soporifera certezza delle
abitudini consolidate e ci mettiamo in gioco. Non necessariamente in modo estremo,
però, se arrivare all’estremo significa far violenza a noi o ad altri. Possiamo
metterci in gioco per procura, compiendo mosse che in parte somigliano a quelle
che dovremmo compiere nei momenti effettivi di crisi, e sperare che quando tali
momenti verranno ciò che abbiamo imparato, per quanto insoddisfacente rispetto
all’originale (quel che in parte somiglia è anche in parte diverso), ci aiuti a
sopravvivere e a prosperare. È questo il ruolo del calcio e degli scacchi
(oltre al loro contributo, già menzionato, nel tenere il corpo o la mente «in
forma»): chi sa sfuggire con destrezza a un marcatore riuscirà forse a farlo
davanti a un attacco ben più insidioso; chi sa anticipare dieci mosse del suo
avversario saprà forse anticipare il percorso di una meteora o di un tornado.
Poco fa ho chiamato questi «giochi per procura»; voglio ora insistere sul
termine perché è indice di un cruciale slittamento semantico. Ogni sportivo sa
quanto valgano gli allenamenti per far bene in gara o nella partita; e sa che,
per quanto preso tremendamente sul serio, un allenamento non è mai la stessa
cosa di una gara o di una partita. Troppi fattori emotivi entrano in circolo
quando si è alle prese con i cento metri di una finale olimpica o l’ultimo
incontro di un torneo: fattori che, per quante volte si siano ripetute le mosse
che si eseguiranno allora, rendono quella situazione totalmente diversa –
diversa proprio perché in essa non si può ripetere nulla, perché è unica e
irripetibile. Propongo di concepire la grandissima maggioranza di quelli che
comunemente denominiamo giochi come allenamenti in questo senso. In certi casi
noi stessi, o qualcosa o qualcuno che conta molto per noi, siamo letteralmente
in gioco; e questo è il gioco che ci definisce, che ci qualifica come animal
ludens, come l’animale che non ha una nicchia ecologica ma, forzando
costantemente i limiti della sua adattabilità e sopportazione, ha fatto del
mondo intero (questo mondo, per ora, e domani, chissà, anche altri) la sua
nicchia. Quelli che denominiamo giochi sono spesso forme di allenamento al
gioco per antonomasia, in cui si corrono i veri rischi e si ottengono i veri
benefici: un gioco che è bene in generale rimandare fino a quando non diventerà
inevitabile. Ottenendo in tal modo il doppio vantaggio di assaporare la
stabilità degli angoli di cosmo che si annidano in un universo caotico e
coltivare al tempo stesso, senza farsi troppo male, abilità e mosse che
potrebbero servirci quando il caos reclamerà il suo dominio. Con una (già
menzionata) limitazione, frutto scomodo della relativa comodità dei giochi per
procura: un allenamento non è mai la stessa cosa della partita. In quanto
puramente rappresentativo della partita, è vittima della logica della
rappresentazione: qualcosa è sempre rappresentato da qualcos’altro, da qualcosa
di diverso. La mia immagine nello specchio mi rappresenta, ma non posso
accarezzarla; i deputati in Parlamento mi rappresentano (o almeno dovrebbero
farlo), ma solo in quanto accetto di ridurmi a una particolare costellazione di
interessi; la caccia rappresenta la guerra, o il calcio rappresenta
un’invasione del terreno avversario e una violazione della sua porta, della sua
intimità, o gli scacchi rappresentano una raffinata combinazione di intrighi,
trappole e agguati, ma da queste violazioni e da questi agguati nessuno
dovrebbe uscire menomato o deflorato. (E forse è questo il motivo per cui
eccellono in tali rappresentazioni coloro che ne marginalizzano il più
possibile il carattere rappresentativo e in un certo senso lo dimenticano:
riescono cioè a disattivare nella loro pratica la consapevolezza che si tratta
solo di un gioco – su questo tema di grande importanza ritornerò alla fine del
capitolo.) Ernst Gombrich, che citerò ancora in seguito a proposito del
rapporto fra gioco e arte, rileva in A cavallo di un manico di scopa che per un
bambino un manico di scopa rappresenta un cavallo solo in quanto può essere
cavalcato, non perché gli somiglia. E, in Arte e illusione, conferma ed estende
il rilievo: L’essenziale dell’immagine non è la sua verosimiglianza, ma la sua
efficacia in un certo contesto operativo. Può essere anche verosimile, allorché
si ritiene che questo possa contribuire alla sua efficacia. Ho detto che i
giochi per procura si svolgono in microcosmi: ambienti ristretti e fittizi che
simulano condizioni reali. Potrebbe sembrare un paradosso che la bimba da cui è
iniziato il nostro percorso giochi nel mondo e i membri di una squadra di
calcio, invece, in una copia in miniatura del mondo, considerando quanto è
piccola la stanza in cui si muove la bimba in confronto allo stadio affollato e
urlante in cui ha luogo la partita; e sarà bene allora sottolineare che la
miniatura di cui stiamo parlando si riferisce a dimensioni non spaziali ma
esistenziali. Nel suo piccolo spazio la bimba investe tutta sé stessa, e
bisogna farle attenzione e proteggerla per evitare che questa sua assoluta
dedizione abbia effetti distruttivi; davanti alle folle oceaniche degli stadi
si compie invece un rito dalla fisionomia precisa ed esclusiva, in cui solo
alcuni movimenti e atteggiamenti sono legittimi. Le barriere che separano
questo microcosmo dal mondo sono assai porose, certo; il gioco vero è sempre
sul punto di prendere la mano a quello finto, con effetti talvolta tragici; ma
la possibilità che l’uno si trasformi nell’altro non nega la loro distinzione.
Fa solo notare che non si tratta di una distinzione neutrale, definita una
volta per tutte: come la repressione freudiana, va mantenuta a ogni istante
esercitando appropriate resistenze, e nel momento in cui le resistenze vengono
meno il microcosmo è inghiottito dal gioco globale, in cui ci si fa male
davvero. Quest’ultima osservazione ci costringe a rivisitare le conclusioni del
capitolo precedente. (In un labirinto, oltre a girare a vuoto e percorrere sentieri
tortuosi, si deve talvolta fare qualche passo indietro.) Lo sfondo, cioè le
regole, avevo concluso, definiscono il gioco a cui stiamo giocando; le figure
che tracciamo sullo sfondo costituiscono la nostra attività ludica. Le regole
determinano la topologia del microcosmo in cui abbiamo deciso di risiedere e a
quelle regole noi vi risiederemo con maggiore o minore creatività e godimento,
da buoni o cattivi giocatori quali siamo. Occorre però evitare il malinteso che
la distinzione tra figura e sfondo, tra regole e creatività, sia, una volta
decisa, mai più contestabile, che non sia essa stessa in gioco. In una scena
esilarante di Butch Cassidy, Paul Newman viene sfidato a duello da un membro
della sua banda, un bruto gigantesco che dà l’impressione di poterlo sbudellare
con facilità. Senza scomporsi, Butch/Paul lo avvicina e gli dice che, prima di
lottare, devono mettersi d’accordo sulle regole. Il mostro lo guarda allibito;
in quell’attimo di sconcerto Butch gli assesta un poderoso calcio al basso
ventre e poi, quando si piega in avanti, una robusta mazzata in faccia con i
due pugni congiunti. Il duello è finito prima ancora di cominciare, prima
ancora di stabilire le regole alle quali doveva essere condotto. Siamo così
tornati per altra via alla complessità sancita dalla fisica e quel che
sembravamo aver capito quando ne abbiamo parlato la prima volta si trasforma
ora in un oscuro dilemma. (In un labirinto, càpita di ripassare per lo stesso
punto e di non riconoscerlo.) Il mondo è infinitamente ambiguo, avevamo
concluso: non obbedisce a regole univoche ma risulta invece da una
sovrapposizione di sistemi di regole fra loro incommensurabili, entro ciascuno
dei quali si potranno anche fare previsioni senza però poter prevedere, di
volta in volta, in che sistema sceglieremo di vivere. Non c’è, anzi, il mondo
ma ci sono questi sistemi molteplici, e nello slittare dall’uno all’altro ci
spostiamo da un mondo all’altro. Nel linguaggio che stiamo utilizzando adesso,
potremmo dire che ciascun sistema è un microcosmo, un particolare ambiente
ludico; ma qui abbiamo anche detto che ogni microcosmo corre sempre il
rischio che i suoi confini non tengano, che il mondo reale (il mondo del gioco
reale) che fa pressione su quei confini li sfondi e a un tratto ci si possa far
male davvero. Come la mettiamo, allora? Esiste un mondo reale che fa pressione
sui microcosmi, sui sistemi di regole, sui giochi; oppure vale quel che si è
detto nel terzo capitolo, che esiste un mondo solo dopo che si sia scelto un
sistema di regole? Una risposta semplice e lapidaria a questa domanda è:
valgono entrambe le cose. Non c’è nulla di semplice, tuttavia, nel significato
della risposta. Per cominciare, occorre intendersi: se un «mondo» dev’essere
una struttura definita, che contenga oggetti specifici con specifiche proprietà
e relazioni, allora non esiste un mondo senza la scelta del vocabolario che lo
fonda (in accordo con le spiegazioni date nel terzo capitolo). Possiamo anche
dire, però, che «così va il mondo», cioè che esso non va come si pensava un
tempo (e come ancora pensano in molti): non è indipendente da una scelta; le
cose non stanno in nessun modo finché non si sia deciso come descriverle – e
anche questo è, in senso lato, un modo in cui stanno le cose. Da questa banale
distinzione terminologica segue una conclusione tutto men che banale: se «al
mondo» non ci sono che microcosmi, allora quel che fa «realmente» pressione su
un microcosmo, «il mondo» che minaccia di sommergerlo, sono altri microcosmi.
Un gioco è sempre e soltanto minacciato da altri giochi (nel senso che è sempre
possibile slittare dall’uno agli altri). Giocare con le regole invece che alle
regole di un particolare gioco (come faceva Butch Cassidy) non significa
situarsi in una dimensione neutrale, fuori da ogni gioco, dalla quale il gioco
e le sue regole possano essere contestati; significa sempre e soltanto
collocarsi in un altro gioco. Nel percorso compiuto finora abbiamo già provato
qualche sconvolgimento prospettico; abbiamo già visto talvolta l’anatra
tramutarsi sotto i nostri occhi in un coniglio. Qui siamo arrivati a un nuovo
episodio dello stesso tipo. In partenza, sembrava ovvio che la bimba stesse
giocando e i suoi genitori no (quando, per esempio, si assicuravano che fossero
coperte tutte le prese e chiuse tutte le finestre prima di lasciarla giocare
indisturbata); che gli atleti su un campo di calcio giocassero ma gli operai
che montavano le porte no; che ci fosse differenza tra giocare alla guerra e
fare la guerra (davvero, invece che per finta). Ora questa ovvia differenza non
solo non è più ovvia; non è più nemmeno una differenza. O meglio, una
differenza c’è ma non è quella tra un gioco e un non-gioco, o tra un ambiente
fittizio e uno reale. Se per la bimba non c’è niente di più serio del suo
gioco, e se in generale i giocatori prendono il loro gioco molto sul serio, è
perché non c’è distinzione sostanziale fra gioco e attività serie: un’attività
seria è un gioco preso sul serio, un’attività definita da uno sfondo di regole
in cui una o più persone decidono di immergersi, un microcosmo entro i cui
confini una o più persone decidono di abitare. Prendere sul serio qualcosa vuol
dire assumere un atteggiamento di completa concentrazione e rifiutarsi di
ammettere qualsiasi distrazione, qualsiasi alternativa alla pratica corrente.
Succede ai bambini che giocano, agli adulti ossessionati dal poker o dalla
roulette e agli altri adulti, molto più maturi e responsabili, che si dedicano
anima e corpo al loro lavoro. L’analogia fra tutte queste situazioni è
evidente, o almeno dovrebbe esserlo, ma noi di solito riusciamo a non vederla
inforcando gli occhiali normativi (o prescrittivi) di cui ho parlato nel
secondo capitolo: chi si concentra sul proprio lavoro fa bene perché sul lavoro
ci si deve concentrare; chi si concentra sulle avventure di una bambola
dimostra il proprio carattere infantile; chi si concentra sul poker è
dipendente e malato. Mettiamo da parte queste norme introdotte di straforo,
senza valutazione e senza critica, e rimaniamo su un piano descrittivo, là dove
l’evidenza dell’analogia è innegabile. Ci apparirà allora con improvvisa
chiarezza una nuova prospettiva sull’intera faccenda: la realtà «seria» non è
che un gioco senza alternative riconosciute, su cui non si avverte la pressione
di altri giochi. Il lavoro è la realtà di chi non vive le sue regole come una
scelta; il poker è la realtà del giocatore ossessivo. (Il che non modifica il
fatto che alcuni giochi possono [a] essere più ampi e ramificati di altri, meno
disponibili alla ripetizione, a provare e riprovare le stesse mosse, e più
propensi a esiti dolorosi e devastanti o [b] rappresentarne altri, con tutte le
ambiguità connesse alla rappresentazione, quindi che [c] si possono limitare i
danni giocando «per procura» a giochi puramente rappresentativi di quelli più
rischiosi.) C’è un’importante precisazione da fare su quel che ho appena detto:
è necessario correggere subito la rotta per non andare fuori strada.
Sembrerebbe, a questo punto, che ci sia qualcosa di intrinsecamente sbagliato
nel prendere un’attività sul serio, il che non è vero. Torniamo ancora una
volta alla bimba: sbaglia forse, lei, a immergersi in modo assoluto, totale,
nelle figure che costruisce? Niente affatto: praticare un gioco con pazienza,
con dedizione, nell’oblio di ogni alternativa, è il modo migliore per
familiarizzarsi con il suo particolare microcosmo, per esplorare tutta la
creatività, tutto il «gioco» consentiti dalle sue regole. Ma domani la bimba
sarà in un’altra stanza, o in giardino, o sul sedile posteriore di un’automobile,
dove incontrerà altre resistenze che accetterà come regole di un altro
gioco; ed è questa flessibilità che la protegge dall’ossessione, che anzi
trasforma la sua momentanea ossessione in un punto di forza. Ogni gioco, mentre
è giocato, va preso sul serio; quel che ne conserva anche il carattere di gioco
(oltre a quello di serietà), per chi lo pratica, è il fatto che gli siano
presenti, magari implicitamente, altri giochi. Nell’Essere e il nulla, Sartre
parla di un cameriere che si è trasformato nello stereotipo di un cameriere, e
che cerca così di sfuggire alla coscienza di essere un cameriere. Adattando il
suo esempio al mio discorso, direi che al cameriere manca ogni senso di
alterità e che senza alterità non c’è vera identità: c’è solo un magma indifferenziato
nel quale siamo avvolti senza rimedio. Gli manca un lampo di quell’ironia che
segnala l’alterità e gli permetterebbe di vedere (da un altro punto di vista)
quel che sta facendo come uno dei tanti giochi possibili – come qualcosa che
non lo inchioda fatalmente a un ruolo e proprio per questo gli permette di
vivere il suo ruolo con serenità. Ho avuto la fortuna, talvolta, di veder
affiorare questo lampo d’ironia (che sarebbe come dire, per me, d’intelligenza)
in un bambino, di solito intorno ai due anni, e mi sono reso conto allora che
avevo davanti un essere umano. In Verso un’ecologia della mente, Gregory
Bateson arriva a una conclusione analoga, formulata nei termini
logico-matematici che gli sono abituali. Un gioco, dice, è generalmente vissuto
in un’atmosfera paradossale: nell’ambito della premessa «Questo è un gioco» e
quindi di indicazioni contrastanti a prendere sul serio quel che si fa e anche
a non prenderlo sul serio. «È nostra ipotesi che il messaggio “Questo è gioco”
stabilisca un quadro paradossale, paragonabile al paradosso di Epimenide [cioè:
quel che sto dicendo adesso è falso]» Ma tali paradossi, analoghi a quelli
della teoria degli insiemi (come «l’insieme di tutti gli insiemi che non si
appartengono si appartiene e non si appartiene») non vanno esorcizzati (come fa
Bertrand Russell introducendo la sua teoria dei tipi logici), perché nella loro
assurda, irriducibile complicazione sono l’essenza stessa dell’attività e della
vita. La nostra tesi principale può essere riassunta in un’affermazione della
necessità dei paradossi dell’astrazione. L’ipotesi che gli uomini potrebbero o
dovrebbero obbedire alla teoria dei tipi logici nelle loro comunicazioni non
sarebbe solo cattiva storia naturale; se non obbediscono alla teoria non è solo
per negligenza o per ignoranza. Riteniamo, viceversa, che i paradossi
dell’astrazione debbano intervenire in tutte le comunicazioni più complesse di
quelle dei segnali di umore, e che senza questi paradossi l’evoluzione della
comunicazione si arresterebbe. La vita sarebbe allora uno scambio senza fine di
messaggi stilizzati, un gioco con regole rigide e senza la consolazione del
cambiamento o dell’umorismo. Alla fine del capitolo precedente mi ero posto un
problema: qual è il senso di giochi dai quali non sembriamo imparare nulla
d’importante, che sembrano servire solo a passare (ad ammazzare?) il tempo? La
«soluzione» del problema ha finito per negarlo, ridisegnando l’intera
cartografia che ne tracciava il territorio. Non ci sono giochi utili per
conoscere il mondo reale e altri oziosi e gratuiti. Ci sono solo giochi, che
rimangono tali finché rimangono al plurale e smettono di esserlo (diventano
reali) quando ne perdiamo di vista la molteplicità. Anche in questo caso, la
molteplicità non cesserà di esistere e noi dovremo pur sempre difenderci dalla
sua intrusione; la nostra difesa però non sarà (per usare ancora una volta
metafore freudiane) un consapevole, versatile negoziato fra istanze ugualmente
legittime e in grado di scambiarsi le parti, di mescolarle e così rinnovarsi
continuamente, ma una rimozione di fissità nevrotica che con l’altro non
dialoga e che proprio per questo all’altro prima o poi si arrenderà. 6.
Calma e gesso Nel gioco del biliardo, che un mio compagno di liceo definiva
«giusto e saggio», càpita di trovarsi davanti a situazioni molto complicate. La
palla che dobbiamo colpire è coperta dal pallino o dal castello (sto parlando
di un biliardo all’italiana, o eventualmente alla goriziana, con due palle, un
pallino e cinque birilli, o eventualmente nove); possiamo prenderla solo di
sponda, quindi invece di sparare subito d’istinto conviene esaminare le nostre
opzioni con calma, e meglio ancora se nel frattempo ingessiamo la stecca per
evitare che dopo tante elucubrazioni scivoli malamente nel tiro (probabilmente
a effetto) che decideremo di tentare. Fuor di metafora, quando si percorre un
itinerario tortuoso e accidentato come quello attuale è buona idea fermarsi
ogni tanto e considerare la nostra posizione, che magari dopo numerose
giravolte è cambiata e va rivalutata nella nuova forma che ha assunto e nelle
nuove condizioni e opportunità che ci offre. È quanto mi propongo di fare in
questo capitolo, prima di riprendere il cammino. Nelle ultime pagine abbiamo
compiuto, ho detto, un rivolgimento prospettico. Naturalmente, mi sono
affrettato a trarne le conseguenze e a ridisegnare alla sua luce il nostro
territorio. Ma qualche minuto di pausa supplementare e qualche riflessione più
articolata sono opportuni, per apprezzare la radicale novità della mappa che
sta emergendo. Siamo partiti con una distinzione forse talvolta (in casi
limite) vaga ma di solito, apparentemente, piuttosto chiara. A nascondino e a
pallacanestro si gioca; quando si prende il tram per andare in ufficio o si
prepara la cena non si gioca – e chi lo facesse non starebbe davvero preparando
la cena o andando in ufficio; starebbe facendo chissà che cosa, con l’alibi di
preparare la cena o andare in ufficio. Ora però abbiamo detto che ci sono solo
giochi. Vogliamo dire che quella distinzione apparentemente chiara (ma, ho
affermato, non «sostanziale») va abbandonata? E che senso ha parlare di gioco,
di attività ludica, se non esiste nessun altro tipo di attività: se il fatto
che un’attività sia un gioco non la pone in contrasto con nient’altro di quel
che possiamo fare? Non abbiamo così inopinatamente perso per strada il concetto
stesso di cui volevamo rendere conto, alla cui comprensione abbiamo
dedicato tanti sforzi? Ho detto che un gioco è definito da uno sfondo su cui il
gioco elabora le sue figure; ho detto che c’è concorrenza, e lotta, sulla
natura di questo sfondo, che si gioca non solo alle regole ma anche con le
regole. E ho detto che quello che stiamo conducendo qui è un gioco, di
carattere trasformativo (o dialettico): che esso ci porta (per esempio) a
vedere il gioco di una bimba trasformarsi nel gioco del calcio. Stiamo ora
arrivando a capire meglio che gioco è. Parte di quel che questo gioco fa è
trasformare il rapporto tra figura e sfondo nell’essere umano (dove «essere» è inteso
come verbo; alla fine del viaggio suggerirò che la qualifica «umano» potremmo
lasciarla cadere e che la trasformazione riguarda tutto l’essere). Normalmente
(e ricordiamo la norma sempre implicita in simili espressioni) si pensa che il
gioco sia una figura un po’ strana e misteriosa tracciata sullo sfondo delle
comuni, serie occupazioni quotidiane. Il suo posto è marginale, letteralmente
ai margini della vita ordinaria: pertiene all’infanzia, ai giorni di festa,
alla vita di scioperati e nullafacenti («Chi ha fame non gioca», dice
Caillois). E c’è da chiedersi se serva a qualcosa. Il rivolgimento prospettico
che abbiamo attuato ci mostra un quadro completamente diverso: una condizione
umana in cui lo sfondo, la normalità, la norma sono attività ludiche, condotte
per il puro gusto e il puro piacere che dànno, e le attività strumentali, tese
a uno scopo esterno a sé stesse, al conseguimento di un risultato, sono un
mistero da spiegare. Nell’Educazione estetica Friedrich Schiller arriva a una
conclusione analoga quando afferma: «l’uomo gioca soltanto quando è uomo nel
senso pieno del termine, ed è interamente uomo solo laddove gioca. E la spiega,
anche, in modo simile all’articolazione che ho fornito qui, come il risultato
di una costante tensione fra esigenze opposte: «deve esservi un elemento comune
tra impulso formale e impulso materiale, cioè un impulso al gioco, perché solo
l’unità della realtà con la forma, della contingenza con la necessità, della
passività con la libertà porta alla perfezione il concetto di umanità» (p. 54).
In una famosa scena di 2001: Odissea nello spazio un nostro antenato ominide
solleva da terra un lungo, robusto osso e lo agita senza senso e senza
intenzione di qua e di là. Per gioco, potremmo dire. Finché, casualmente,
l’osso urta un cranio che giace lì vicino e lo frantuma, e così lo scimmione
scopre (con enorme eccitazione) di avere in mano un’arma e nella prossima
scaramuccia con un gruppo di avversari la usa per commettere un omicidio.
Kubrick vuole raccontarci la storia di una specie (la nostra) feroce e
sanguinaria; ma storie simili e meno cruente si potrebbero raccontare su
un’altra scimmia che con la medesima casualità scopra come far cadere un
cespo di banane da un albero, o come adagiare un tronco per traverso su un
ruscello e usarlo da ponte. Jerome Bruner, in Natura e usi dell’immaturità,
riassume storie analoghe in questo modo: Sarei tentato di avanzare l’ipotesi
poco ortodossa secondo la quale nello sviluppo dell’uso degli strumenti è stato
necessario un lungo periodo di attività combinatoria opzionale e libera da
qualsiasi pressione. Per sua natura l’uso di strumenti (o l’incorporazione di
oggetti in attività qualificante) ha richiesto la preliminare possibilità di
un’ampia varietà di esperienze sulla quale potesse poi operare la selezione.
Una caratteristica fondamentale dell’uso di strumenti negli scimpanzé come
nell’uomo è la tendenza a sperimentare varianti del nuovo pattern di attività
in differenti contesti. Probabilmente è proprio questa «spinta alla variazione»
(piuttosto che la fissazione per rinforzo positivo) che rende tanto efficace la
manipolazione nello scimpanzé. Il gioco, data la sua concomitante libertà da
rinforzi e il suo collocarsi in un ambiente relativamente libero da pressioni,
può produrre la flessibilità che rende possibile l’uso di strumenti. La libertà espressa nel gioco sarebbe dunque
il serbatoio inesauribile da cui sfociano tutte le attività serie:
cristallizzazioni perlopiù temporanee e locali cui ci affezioniamo e che
ripetiamo con fedeltà perché si sono rivelate inaspettatamente preziose, mentre
il gioco continua. (Ritroviamo così, come cifra del gioco, l’investimento
nell’eccessivo e nel puramente possibile, da cui viene distillato con pazienza
ciò che finisce per apparire utile o anche necessario.) L’immagine che stiamo
disegnando è quella di uno spettro di comportamenti (analogo allo spettro dei
colori), a un’estremità del quale c’è pura libertà (comportamenti del tutto
caotici e imprevedibili) e all’altra pura costrizione (comportamenti del tutto
fissi e stereotipi). In modo analogo, Caillois sovrappone alla sua già citata
categorizzazione analitica di vari tipi di gioco un’ulteriore tassonomia
organizzata in modo graduale: [Si possono] ordinare [i giochi] fra due poli
antagonisti. A un’estremità regna, quasi incondizionatamente, un principio
comune di divertimento, di turbolenza, di libera improvvisazione e spensierata
pienezza vitale, attraverso cui si manifesta una fantasia di tipo incontrollato
che si può designare con il nome di paidia. All’estremità opposta, questa
esuberanza irrequieta e spontanea è quasi totalmente assorbita, e comunque
disciplinata, da una tendenza complementare, opposta sotto certi aspetti, ma
non tutti, alla sua natura anarchica e capricciosa: un’esigenza crescente di
piegarla a delle convenzioni arbitrarie, imperative e di proposito ostacolanti,
di contrastarla sempre di più drizzandole davanti ostacoli via via più
ingombranti allo scopo di renderle più arduo il pervenire al risultato ambìto.
A questa seconda componente do il nome di ludus (p. 29). E anche Piaget parla
di polarità: il gioco non costituisce una condotta a parte o un tipo
particolare di attività tra le altre: esso si definisce soltanto mediante un
certo orientamento della condotta o in virtù di un «polo» generale verso
cui converge quest’attività nel suo complesso restando caratterizzata
così ogni azione particolare dall’essere più o meno vicina a questo polo e dal
tipo di equilibrio che c’è tra le tendenze polarizzate (La formazione del simbolo
nel bambino). il gioco si riconosce da una modificazione, variabile di grado,
dei rapporti di equilibrio tra il reale e l’io. Si può sostenere dunque che, se
l’attività ed il pensiero adattati costituiscono un equilibrio tra
l’assimilazione [del reale all’io] e l’accomodamento [dell’io al reale], il
gioco comincia quando la prima predomina sul secondo. Ora, per il fatto stesso
che l’assimilazione interviene in ogni pensiero e che l’assimilazione ludica ha
per solo segno distintivo il fatto di subordinarsi l’accomodamento invece di
realizzare un equilibrio con esso, il gioco si deve considerare collegato al
pensiero adattato da una gamma di stati intermedi, e solidale con tutto il
pensiero, di cui esso non costituisce che un polo più o meno differenziato. Io
però intendo proporre qui un’operazione più radicale. Invece di trovare il
gioco in una parte dello spettro e il non-gioco in un’altra (o, come fa
Caillois, giochi diversi da una parte e dall’altra), intendo rivoluzionare il
senso della parola «gioco», decidendo che il gioco sia non un’attività
specifica («questo è un gioco e quello non lo è») ma un aspetto di ogni
attività, un suo parametro: il parametro che misura quanta libertà l’attività
esprima. Che ci siano solo giochi vorrà dire allora che tutte le attività
possono essere misurate relativamente a questo parametro, anche se per alcune
la misurazione darà un valore assai vicino allo zero. In modo inversamente
proporzionale alla libertà di un comportamento cresce, nello spettro, la
presenza e l’importanza delle regole; quindi, se ammettiamo che gli estremi
dello spettro (il grado zero di libertà e il grado zero di regole) siano
astrazioni puramente ideali, confermeremo quanto si è detto nel quarto
capitolo, che cioè ogni gioco si svolge a determinate regole – intendendo la
frase nel nuovo senso che ha ora acquisito: ogni attività ha insieme un aspetto
regolamentato e uno ludico. Mentre varchiamo una soglia per affrancarci dalle
strettoie che al suo interno ci opprimono, troveremo un’altra soglia; e sarà nell’interazione
tra il nostro desiderio di affrancamento e i limiti con cui quel desiderio si
deve confrontare che la nostra libertà guadagnerà contenuto e sostanza, e
realizzerà strutture sempre più articolate, complesse e funzionali. Quando
siamo d’accordo che così stanno (così vediamo) le cose, nulla ci impedisce di
ammettere un uso informale e colloquiale della parola «gioco» in riferimento a
specifiche attività. Un gioco, potremmo dire, è un’attività il cui parametro
ludico è elevato, o almeno significativo; un non-gioco è un’attività il cui
parametro ludico è trascurabile. In modo analogo, gli esseri umani potrebbero
essere disposti su uno spettro in base alla loro altezza, e da un certo punto
in avanti (impossibile da determinare con esattezza) le persone con un’altezza
elevata, o almeno significativa, verrebberro dette, semplicemente, alte.
Rimarrebbe vero, con questa convenzione, che in generale (il senso della
precisazione sarà chiaro tra breve) il nascondino e la pallacanestro sono
giochi ma il preparare la cena e l’andare in ufficio no; e sarebbe anche vero
che le slot machines e il «gioco» del lotto, avendo un parametro ludico
praticamente nullo, non sono giochi ma imposture. Che all’indomani del
rivolgimento prospettico si possano dire le stesse cose di prima non equivale
però ad averne moderato l’impatto, ad avergli spuntato le unghie. Categorizzare
le attività umane in termini di uno spettro come quello che ho descritto non è
un’operazione innocente, perché implica che ogni attività, per quanto scontata
e ripetitiva, abbia almeno implicito, almeno potenziale, un certo grado di
libertà, e che dunque in essa ci sia spazio (ci sia gioco, come quello della
vite) per esplorare e apprendere, per rischiare e trasgredire. (Così come ogni
attività ludica può venir soffocata da un eccesso di regole.) Nel mondo
ordinato degli antichi greci, ogni cosa aveva il suo posto e lo stato naturale
era la quiete – lo stato, cioè, in cui era ogni cosa quando aveva raggiunto il
suo posto. (Questo valeva sulla Terra. Nei cieli, i corpi si muovevano con il
moto più simile alla quiete: il moto circolare uniforme, che ritorna sempre su
sé stesso.) E capire quel mondo voleva dire «tagliarlo seguendone le
nervature»: riflettere nelle nostre classificazioni concettuali la precisa e
definitiva articolazione delle sue differenze. In base a questa logica, fra
gioco e non-gioco esisterebbe uno scarto qualitativo: si tratterebbe di qualità
diverse, anzi opposte, e nulla potrebbe essere l’uno e l’altro insieme. Che il
nostro mondo sia caotico implica che in esso sia naturale non la quiete ma un
movimento costante e irregolare, e non solo il movimento di una cosa da un
posto all’altro ma anche un movimento che riguarda l’essere di quella cosa, che
costantemente e irregolarmente ne cambia la definizione e le caratteristiche
più intime. La nostra nuova prospettiva sul gioco s’inquadra in un mondo
siffatto, in cui l’essere gioco non è un destino degli scacchi o del tennis e
l’essere non-gioco un destino dell’avvitare un bullone o dello spolverare il
mobilio. Gioco e non-gioco sono invece opportunità sempre aperte; e può essere
sufficiente, a volte, il battito d’ali di una farfalla perché la più ottusa
delle routine si accenda d’improvvisa follia (manifestando il pizzico di follia
che già conteneva) o perché la più audace delle avventure s’incagli su un
binario morto. 7. Illusioni Nel quarto capitolo ho detto che quella di
figura e sfondo è una metafora: che le «figure» non hanno necessariamente nulla
di visivo. Una metafora estende l’uso di una parola al di là dei suoi contesti
abituali, dandole un senso traslato, inappropriato e incongruo ma spesso
suggestivo (in quanto suggerisce associazioni, emozioni, ricordi). È anch’essa
un gioco, di parole appunto; e come tale ce ne dovremo occupare a tempo debito.
Per ora mi limito a osservare che se una metafora può traslare, trasferire il
senso di una parola allora quel senso, si presume, ha un’origine da cui essere
trasferito: che si diano sensi metaforici presuppone che ne esista uno
letterale. Giulietta non è, letteralmente, il sole; ma quel che ci permette di
capire che cosa il poeta intenda con questa frase è la nostra familiarità
quotidiana con un astro che è il sole nel senso più proprio del termine. Anche
questa distinzione verrà in seguito contestata; ma qui prendiamola per buona
perché ha molto da insegnarci. Un cambiamento di prospettiva, di punto di
vista, può essere un evento di natura astratta, che ci coinvolge solo a livello
concettuale. Abbiamo sempre pensato a noi stessi come a fedeli esecutori di
istruzioni ricevute dall’esterno, da una guida o un capo più o meno benevoli, e
tutt’a un tratto comprendiamo («ci salta agli occhi», metaforicamente parlando)
di quante microdecisioni sia intessuta la nostra esecuzione di un compito, e
quanto siano quelle decisioni, quelle scelte forse inconsapevoli ma importanti,
a determinarne il successo, invece della pedestre acquiescenza a modelli
alieni. Se pure adoperiamo un vocabolario percettivo per descriverla (dicendo
per esempio che abbiamo imparato a «vederci» in modo diverso), questa
trasformazione è di carattere intellettuale, logico; riguarda una «prospettiva»
che è un’interpretazione, non una direzione nello spazio. Esistono però anche
casi come il seguente (ne parla fra gli altri Jacques Lacan). Il famoso quadro
Gli ambasciatori di Hans Holbein, se guardato di fronte, presenta una strana
forma in basso (Lacan la paragona a uova fritte); ma se, mentre ce ne
allontaniamo, ci giriamo ancora una volta a guardarlo (forse perché quella
forma misteriosa ci ha inquietato) ecco che da quel punto, letteralmente, di
vista scorgiamo infine l’immagine che il pittore voleva mostrarci (e
capiamo il messaggio che voleva lanciarci – ogni trasformazione percettiva ha
una ricaduta intellettuale, ma non vale l’inverso). Le uova fritte sono
diventate un teschio. Nell’universo infantile, cambiamenti letterali di
prospettiva (su un corpo, un oggetto, una situazione) sono tra le fonti più
intense di gioia. È un mondo popolato di smorfie, guizzi, voltafaccia, nel
quale nulla diverte di più del vedere personaggi di dimensioni gigantesche, che
normalmente costringono a guardarli dal basso in alto, rotolarsi per terra,
camminare a quattro zampe, magari con un bambino in groppa per fargli vedere
dall’alto spettacoli di solito inaccessibili: una nuca, del cuoio capelluto,
delle stanghette di occhiali. Nella vita adulta, occasioni del genere sono più
rare, limitate come sempre accade con il gioco a ricorrenze catartiche (il
carnevale, le vacanze, il sesso) e occupazioni specifiche (l’attore, il clown).
Quel che conserva una frequenza più costante sono non tanto occasioni quanto
particolari oggetti multiformi, insieme artistici e illusori, anzi artistici
perché illusori (come ben aveva capito Gombrich, che al tema dedicò il suo capolavoro
Arte e illusione). A questi loro aspetti mi rivolgerò adesso, cominciando dal
secondo. Abbiamo già incontrato il paradosso della rappresentazione: di una
cosa, cioè, che ne rappresenta un’altra, diversa da sé stessa. Una
rappresentazione, aggiungo ora, è in certa misura un’illusione; in particolare,
una rappresentazione percettiva come quelle su cui mi concentrerò qui è (in
certa misura) un’illusione percettiva. Nel linguaggio ordinario, «illusione»
non è un termine neutrale: accenna a qualcosa di falso, di ingannevole; è
legato a giudizi di valore negativi, usato con intento critico. Dobbiamo
evitare di rimanere vittime di illusioni; dobbiamo conoscere la realtà che le
illusioni ci nascondono. Voglio prendere le distanze da tali giudizi e dalle norme
che essi sottintendono: norme che favoriscono stabilità e conformismo nella
visione del mondo. Osservo invece che dentro «illusione» c’è la radice del
gioco e il prefisso «in» annuncia (se solo stessimo a sentire quel che diciamo)
che un’illusione (ci) mette in gioco. Questo è il senso in cui voglio usare la
parola, respingendo ogni ipotesi di inganno o di frode e sostituendola con un
richiamo positivo alla sfera ludica. È in questo senso, per esempio, che nubi
di una certa forma possono illuderci che un destriero stia galoppando per il
cielo: rimettendo in discussione il fatto che quelle siano nubi, che il cielo
abbia una sua determinata, fissa configurazione, che certe cose (certi animali)
non vi abbiano corso. L’epigrafe del capitolo L’immagine nelle nubi, in Arte e
illusione, è tratta da Antonio e Cleopatra di Shakespeare, e recita:
Talvolta noi vediamo una nuvola prendere forma di drago; talvolta un cirro la
forma di leone o d’orso o di turrita cittadella o d’un aereo picco; di forcuta
montagna, di azzurri promontori vestiti d’alberi, che fanno cenno colle chiome
al mondo giù e ci illudono gli occhi con un gioco d’aria. A mente fredda diremo
poi, forse, che le nubi hanno rappresentato un cavallo, sigillando il gioco in
un’espressione paradossale che lo esorcizza invece di spiegarlo (e, se viene
ripetuta abbastanza spesso, darà probabilmente l’illusione di aver capito – metterà
in gioco che cosa voglia dire «capire»); quando invece il gioco ci catturerà,
ci accoglierà in sé, vedremo davvero – e nessuno potrà dirci che non lo vediamo
– il cocchio di Fetonte scalpitare a precipizio verso il suo infelice destino.
L’«in» di «illusione» è una particella, una preposizione, ambigua (ha un
significato che è a sua volta in gioco). Può introdurre un complemento di moto
a luogo («vado in piazza») e allora indicherà oggetti che ci attirano, ci
seducono a entrare in un gioco; ma il complemento può anche essere di stato in
luogo e allora s’insinuerà che il gioco ci ha avvolto, che abitiamo al suo
interno. L’ambiguità, e la tensione che l’accompagna, traspaiono nel nostro
rapporto con le nubi, se oscilliamo fra il notarne (dall’esterno) una semplice
ma affascinante analogia con la criniera di Pegaso e l’abbandonarci
all’altalena cui l’analogia allude, senza riposare nell’una o nell’altra
condizione. Sono anche attivate da oggetti creati proprio a tale scopo, creati
ad arte; e così slittiamo da una delle nostre parole all’altra. «Artificiale»
si oppone a «naturale», ed è un contrasto da prendere con beneficio d’inventario.
Molto ci sarebbe da dire su quanto sia naturale per gli esseri umani costruire
oggetti diversi da quelli che trovano già fatti. Ma non è il discorso che
m’interessa qui; accetterò l’idea che un albero è un oggetto naturale e la
casetta che gli è stata costruita sopra è artificiale, e dirò quindi che gli
oggetti che ci imprigionano in un gioco perpetuo, o almeno di una certa durata
(ci imprigionano in un comportamento libero? poco fa ho detto che il gioco può
catturarci; c’è una guerra condotta su queste parole, su che cosa vogliano dire
«libertà» e «schiavitù», ed espressioni del genere fanno ampie concessioni
all’avversario), sono in gran parte artificiali e, quando acquisiscono una
buona reputazione sociale, vengono qualificati come artistici. L’anatra/coniglio
cui ho fatto riferimento in precedenza appartiene a questa classe di oggetti:
basta continuare a guardarlo, senza fare altro, per veder apparire
alternativamente l’una e l’altra figura. E si noti a che livello l’oggetto
agisce: quel che stiamo guardando non sono nubi che diventano un cavallo,
stelle che diventano un leone e nemmeno un’anatra che diventa un coniglio
– è un disegno di un’anatra che diventa il disegno di un coniglio.
L’anatra/coniglio è un giocattolo: non una parte dell’ambiente che noi
sottoponiamo a pressioni e rivoluzioni ludiche, ma un oggetto deputato
precisamente a consentirci e facilitarci tali pressioni e rivoluzioni – un
oggetto nato per essere elemento di un gioco. E per questa via siamo arrivati
una prima volta a dama; abbiamo raggiunto nel nostro percorso una prima sublime
manifestazione dell’ingegno e della perizia umani. Abbiamo raggiunto l’arte,
che possiamo ora definire come la costruzione di oggetti che consentano e
facilitino il gioco percettivo, il sovrapporsi e lo scambiarsi di immagini
multiple, l’illusione percettiva. Torniamo al quadro di Holbein e trascuriamo
la sorpresa con cui saprà accomiatarci. Rimane il fatto che questo oggetto
artificiale ci dà l’impressione di essere al cospetto di due distinti
gentiluomini, riccamente vestiti e circondati da svariati simboli di potere,
cultura e intrattenimento; ma, anche mantenendo la nostra posizione frontale
rispetto alla scena, scorrendo gli occhi è facile vedere al loro posto una
tavola bidimensionale ricoperta di colori a olio, e poi tornare a vedere i
gentiluomini, e poi ancora la tavola, e magari, se il gioco ci appassiona,
sforzarci di svelare il segreto di tale sortilegio – avvicinarci e allontanarci
dal dipinto per cogliere il punto esatto in cui un’immagine dà luogo all’altra,
in cui i gentiluomini si fanno avanti, robusti e vitali, dal legno e dal
pigmento che ne evocano la presenza. Lo stesso vale per i sobri tratti che in
uno schizzo o in un fumetto dànno vita a un personaggio e al suo umore, per le
trombe e i timpani che nella Sesta di Beethoven ci immergono in un temporale,
per le volte e le vetrate che da una cattedrale gotica ci trasportano in una
selva oscura, attraversata da lampi di luce divina. Ogni oggetto artistico sa
illuderci, invitarci a un gioco aperto fra le sue molteplici incarnazioni,
ispirarci a un’oscillazione gestaltica che ne costituisce, in quanto appartiene
all’arte, la ragion d’essere. Lo stimolo è infinitamente ambiguo, e l’ambiguità
in sé non può esser vista: può solo essere indotta dal confronto di diverse
letture che tutte si adattano a una stessa configurazione. Credo che il dono
dell’artista sia di questo genere. Egli è un uomo che ha imparato a guardare
criticamente, a saggiare le sue percezioni provando interpretazioni diverse o opposte,
sia per gioco che seriamente. Il piacere che proviamo davanti a un quadro,
affermava il grande critico neoclassico Quatremère de Quincy citato da
Gombrich, dipende esattamente dallo sforzo che la mente fa per creare un ponte
tra arte e realtà. È proprio questo piacere che viene distrutto allorché
l’illusione è troppo completa. «Allorché un pittore costringe una grande
estensione in uno spazio ristretto, quando mi porta attraverso gli abissi
dell’infinito su una superficie piatta e fa sì che l’aria circoli mi
piace abbandonarmi alle sue illusioni; ma voglio che ci sia la cornice, voglio
essere certo che ciò che vedo in realtà non è altro che una tela o un semplice
piano. Se questo gioco viene a mancare, se l’illusione diventa inganno, allora
in modo solo apparentemente paradossale per chi abbia seguito la parola nella
deriva semantica che ho proposto, l’illusione scompare: «la perfezione
dell’illusione ne ha segnato anche la fine. E talvolta l’artista gioca anche
con l’illusione (gioca con il gioco stesso) e con le aspettative culturali che
le sono associate: l’orinatoio di Duchamp ci riporta indietro, al bambino per
cui i migliori oggetti con cui giocare sono quelli d’uso comune, e insieme ci
ricorda che un oggetto non è mai solo, è sempre vissuto in un ambiente che ne
determina il ruolo; quindi un orinatoio in un museo è qualcosa di più (e di
meno) di un orinatoio in un bagno e ci racconta qualcosa non solo di sé ma
anche di noi stessi. Siamo noi a illuderci (a giocare con il fatto) che
visitare un museo sia un’operazione equivalente a guardare dal buco della
serratura, lasciando tutto – tutta l’arte – com’è; mentre invece è proprio
quella nostra visita a costituire l’arte. In molti punti del labirinto in cui
ci siamo inoltrati si aprono altri labirinti: la struttura tortuosa
dell’insieme si riflette nella struttura di molte delle sue parti (simile in
ciò agli strani attrattori della teoria del caos, in cui ogni dettaglio ha
complessità tanto infinita quanto il tutto). Qui siamo arrivati a un punto siffatto:
sull’arte si potrebbe scrivere un altro libro, o una biblioteca. Ma resisterò
anche a questa tentazione e mi rimetterò in marcia, dopo aver fatto tre
precisazioni. In primo luogo, devo insistere che non ho collegato gioco e arte
in modo analitico, scoprendo delle loro caratteristiche comuni. L’attività
artistica è attività ludica, più precisamente un gioco percettivo che ci porta
a vedere oggetti in prospettive e con risultati diversi da quelli abituali;
dunque è la stessa attività praticata da un bambino che rigira un cubo fra le
mani per vederlo da ogni lato. Se il cubo è una scatola che ha trovato in
cucina, il caso è identico a quello delle immagini nelle nubi; se invece è un
oggetto (un giocattolo) che gli è stato comprato apposta perché lui esegua tali
rotazioni, corrisponde al quadro di Holbein (e chi ha costruito il giocattolo
corrisponde al pittore). Gli oggetti ufficialmente giudicati artistici sono più
raffinati di quelli con cui si diletta un bambino (anche se ciò non vale sempre
per l’arte contemporanea, da Duchamp in poi); ma ciò vuol dire solo che
un’attività (ludica, in questo caso) può essere praticata con maggiore o minore
maestria, non che si tratta di attività diverse. Chiunque abbia
partecipato a una settimana bianca ha sciato, pur non danzando sulla neve con
la grazia di Ingemar Stenmark. E non lasciamoci turbare, nell’enunciare questa
tesi, dalle inevitabili proteste di chi sostiene che l’arte ha valore solo per
sé stessa (l’art pour l’art) e non va assoggettata alla funzione quasi-evolutiva
che le ho conferito. Nessuno meno di un appassionato giocatore, totalmente
immerso nella sua partita, è in grado di apprezzarne il contributo a un più
vasto ambito d’interessi. Al limite, questo genere di passione acceca, come
osserva Gombrich in A cavallo di un manico di scopa: gli scrittori di estetica
ci dicono da tempo che cosa l’arte non è, e si sono tanto preoccupati di
liberare l’arte da valori eteronomi, che hanno finito con il creare al centro
di essa un vuoto, alquanto impressionante. In secondo luogo, l’arte è
solitamente concepita come prodotta da certe persone (gli artisti) e fruita da
altre (il pubblico); le prime sono considerate attive e le seconde ricettive,
passive. Nel modello freudiano del motto di spirito, nucleo di una generale
teoria estetica, il piacere provato da chi ascolta una barzelletta e il riso
che ne segue sono causati proprio dal suo essere inerte e trovarsi a un tratto
libere energie psichiche che prima servivano a reprimere dei contenuti
inaccettabili, in seguito all’azione di un altro (chi racconta la barzelletta,
usando a tale scopo le stesse energie e quindi provando meno piacere e non
ridendo affatto). È un modello che potrà andar bene per le oscene vicissitudini
dell’industria artistica contemporanea: per opere teatrali e liriche davanti
alle quali beatamente assopirsi dopo una lauta cena o per croste e
installazioni rifilate da furbi mercanti a ricchi e incolti borghesi. È anche
un modello, però, che viola e stravolge la comunità d’intenti e d’impegno che
esiste fra un pittore, un architetto, un musicista e il suo pubblico. Chi
guarda un quadro, ammira un edificio o ascolta una sonata non saprebbe,
perlopiù, dipingere, progettare o comporre con la stessa abilità, ma può godere
dell’esperienza solo in quanto è coinvolto nelle stesse scoperte e sorprese
dell’artista: solo in quanto l’artista (come l’animatore di un gioco di
società) sa coinvolgerlo in quelle attive scoperte e sorprese. Si può essere
autentici spettatori di un’opera d’arte solo nella misura in cui si è a propria
volta artisti: solo in quanto si è in grado di far riecheggiare in sé la stessa
esplosione gestaltica che l’autore ha provato. Ancora Arte e illusione di
Gombrich e ancora una sua citazione, questa volta da Filostrato, biografo del
filosofo pitagorico (contemporaneo di Cristo) Apollonio di Tiana: «Ma
questo non significa forse – propone Apollonio – che l’arte dell’imitazione ha
un duplice aspetto? Uno è quello che porta ad usare le mani e la mente per
realizzare imitazioni, l’altro quello che realizza la somiglianza unicamente
con la mente?». Anche la mente dell’osservatore ha la sua parte
nell’imitazione. Anche una pittura a monocromo, o un rilievo in bronzo ci
colpiscono come qualcosa di somigliante: li vediamo come forma ed espressione.
«Perfino se disegnassimo uno di questi indiani con del gesso bianco, – conclude
Apollonio, – apparirebbe nero perché ci sarebbero sempre il suo naso
schiacciato, i suoi spessi capelli ricciuti e la sua mascella sporgente a
rendere nera l’immagine per chi sa usare gli occhi. Per questo dico che coloro
che osservano opere di pittura e disegno devono possedere la facoltà imitativa»
(p. 173). In terzo luogo, chi propone una «naturalizzazione» di un aspetto
della nostra vita caratterizzato da pesanti risvolti normativi è spesso
accusato di farne evaporare ogni norma e lasciarci privi di ogni criterio o
giudizio di valore. Tale è il caso, per esempio, dell’etica, disciplina
normativa per eccellenza, quando la si riduca alla teoria della scelta
«razionale»: d’accordo che mi converrà accettare e rispettare certi patti, ma
che cosa resta allora dell’intuizione che, indipendentemente dalla convenienza,
sia giusto accettarli e rispettarli? La mia posizione complessiva non ha simili
conseguenze; l’etica (normativa) ha in essa un ruolo sostanziale, anche se
diverso dalla ricognizione e dal chiarimento concettuale che competono alla
metafisica. In questo libro, destinato alla ricognizione del territorio ludico
e al chiarimento dei concetti che lo popolano, di etica non mi occuperò; ma non
voglio congedarmi dall’argomento che stiamo trattando senza notare che definire
l’arte un gioco percettivo ci offre un coerente e plausibile sistema di valori
interno per oggetti artistici. C’è chi gioca a scacchi e chi a filetto; chi a
bridge e chi a briscola. Tutti quanti possono divertirsi; ma è indubbio che, in
quanto giochi, gli scacchi siano meglio del filetto e il bridge meglio della
briscola. Il filetto è decidibile: esiste una strategia sicura per chiudere in
parità ogni partita. A briscola (quella comune, tralasciando le sue infinite e
complicate varianti) di solito vince chi pesca i carichi (soprattutto quelli di
briscola). Dopo un po’, ci si annoia. Gli scacchi e il bridge, invece, non
stancano mai: con un repertorio limitato a trentadue pezzi o cinquantadue carte
sanno proporci una messe inesauribile di combinazioni diverse e richiedere usi
sempre nuovi del nostro talento e della nostra ingegnosità. Si può capire come
per molti diventino un’ossessione; è difficile immaginare persone altrettanto
ossessionate dal filetto o dalla briscola. Con l’arte è lo stesso. Ogni oggetto
artistico ci mette in gioco, ma talvolta il gioco è esile e di scarso respiro.
L’orinatoio di Duchamp ha rivoluzionato la nostra prospettiva su pratiche
sociali consolidate (e ne ha irrimediabilmente scosso la solidità); ma dubito
che l’ennesimo esempio di arte «trovata» solleciti più di una scrollata
di spalle o di uno sbadiglio (in chiunque non sia un critico che su queste cose
ci vive o uno sciocco in cerca di «investimenti»). Guardiamo invece al viso
della Gioconda: le labbra atteggiate a un sorriso, gli occhi tristi e pensosi,
e il conflitto fra questi due poli della condizione umana proposto (ma non
risolto) in un’espressione di incomprensibile, miracoloso, fragile equilibrio.
Se anche avessimo un tempo infinito, potremmo non smettere mai di oscillare
dall’uno all’altro «suggerimento» e di stupirci di un ossimoro presentato con
tanto candore e tanta armonia. Il capolavoro di Leonardo è un perfetto oggetto
artistico perché in esso potremmo a lungo e ripetutamente perderci (illuderci)
e da ogni siffatta avventura emergeremmo con uno sguardo nuovo sul
mondo. Il fattore in gioco Una cosa che ho appena detto può dare adito a
perplessità, quindi devo affrontarla e risolvere il relativo problema prima di
proseguire. Ho detto che chi gioca a filetto o a briscola può divertirsi.
Questo magari succede perché non ha grandi doti intellettuali e il filetto e la
briscola sono alla sua altezza. Ma che dire di quanti si dilettano di giochi
semplici proprio nella loro semplicità, pur cogliendone perfettamente i limiti?
Di quanti godono della tombola natalizia con un piacere forse regressivo ma non
per questo meno intenso? Una volta a Parma, durante una presentazione di
Giocare per forza, uno spettatore mi rivolse una domanda analoga. «Quando ero
ragazzo» disse «i miei compagni e io “giocavamo” a guardar le macchine passare
per strada, e ci eccitava molto vedere una macchina inconsueta. In che senso un
gioco così è innovativo, esplorativo, istruttivo o trasgressivo? È di una
banalità assoluta; eppure noi ci divertivamo un sacco». L’osservazione è acuta
e pertinente: un buon esempio di quanto ci sia da imparare se, in un’occasione
pubblica in cui si parla del proprio lavoro e si dovrebbe avere completo
controllo della situazione, invece di reiterare una predica risaputa e inutile
si accetta di mettersi in gioco e di raccogliere gli stimoli straordinari che
ci vengono dispensati da chi dialoga con noi. Ma veniamo al punto. Supponiamo
dunque che una famiglia (allargata) costituita da persone di notevole spessore
intellettuale si ritrovi durante le vacanze di Natale per giocare a tombola.
Tutti sono consapevoli dell’estrema semplicità del rito; eppure le ore
trascorse in questa operazione d’imbarazzante infantilismo sono serene ed
eccitanti, gradevoli e ilari. Come spiegarlo? Se interrogati, i protagonisti
potrebbero giudicarla una forma di abbrutimento: una provvida parentesi fra
occupazioni di rigore e profondità encomiabili ma anche, a lungo andare,
insostenibili. Dobbiamo crederci? Dobbiamo ammettere che, in qualche caso, il
gioco e il suo piacere vadano cercati proprio nel carattere brutale ed
elementare di certi comportamenti? Nel puro sfogo che essi esprimono? Non
necessariamente. Basta osservare che, se stiamo giocando e se il presunto
oggetto del nostro agire è un’attività socialmente considerata ludica, non ne
segue che questa attività sia il gioco cui stiamo giocando. Forse stiamo
giocando ad altro, con la scusa di giocare a quel gioco socialmente
riconosciuto. Che cosa succede quando una famiglia (allargata) si ritrova per
le vacanze di Natale? Che persone con scarsa dimestichezza reciproca oppure
(peggio ancora) con ricordi di una dimestichezza ormai tramontata, alla luce
del modo in cui sono cresciute e maturate, si costringono a condividere spazi
ristretti per qualche giorno, con l’obbligo supplementare di manifestare
ripetutamente reazioni estatiche a tale improvvisa, temporanea, spesso faticosa
vicinanza. Non devo dilungarmi in dettagli: drammi di notevole veridicità (e
crudeltà) sono stati scritti in proposito. La tombola o la briscola possono
allora costituire un’area neutra nella quale sperimentare senza troppi rischi
mosse e atteggiamenti che in altri contesti potrebbero far male ma qui,
nell’atmosfera lieve di un gioco, hanno «corso legale» e consentono preziosi
passi avanti nel difficile compito di trasformare quella che di nome è una
famiglia nel senso di una concreta familiarità. Stiamo dunque assistendo a una
scena in cui si sovvertono e si rinnovano le proprie competenze e i propri
ruoli, si esplorano i propri rapporti con altri che, nonostante il disagio e
l’occasionale ostilità, sono pur sempre cari e s’imparano strategie per
distillare l’affetto dal disagio, e tutto questo accade mentre si gioca a
tombola, ma non riguarda la tombola. La delicatezza e la sottigliezza dei
tentativi che vengono condotti in quest’area protetta e la ricchezza di
insegnamenti che se ne derivano (senza rifletterci, senza neppure esserne consapevoli,
ma in modo estremamente utile per il prosieguo e il successo dell’effimera
convivenza) sono lontane toto coelo dall’insulsaggine degli ambi e delle
cinquine. Considerazioni analoghe valgono per i ragazzi che «giocano» a veder
passare le macchine, o a chi scorreggia più forte o dice più parolacce. Se
pensiamo che il fattore in gioco, in casi del genere, siano le scorregge o le
parolacce, dovremo modificare radicalmente la nozione di gioco che abbiamo
elaborato. Ma non bisogna pensarla così; e per capirne le ragioni dobbiamo
distanziarci dalle etichette correnti e anche da quelle che gli stessi
giocatori (si) attribuiscono. Le competizioni di cui sopra sono giochi, ma non
è detto che chi gioca partecipando a tali competizioni stia giocando a
scorreggiare, e si stia divertendo perché scorreggia. Forse sta giocando,
esattamente nel senso in cui ho definito il gioco, a qualcos’altro di ben più
complesso (a socializzare con dei coetanei, a mettere sotto pressione la sua
fisicità ed emotività), mentre tutti i presenti (e lui stesso) sono distratti
dalle scorregge; ed è anzi importante che ne siano distratti, perché
altrimenti il gioco cui stanno davvero giocando non sarebbe altrettanto
trasgressivo e innovativo, esplorativo e istruttivo, e piacevole. Questa
osservazione mi consente di precisare il punto con cui ho chiuso il capitolo
precedente e di prendere posizione rispetto a un tema che per molti autori ha
grande importanza nel definire il gioco ma nella mia trattazione, finora, è
stato oggetto di commenti piuttosto negativi. Cominciamo con la precisazione.
Ho detto che la Gioconda è un oggetto artistico di sublime efficacia e ho
liquidato quanti salutano con entusiasmo un po’ di sassi dispersi «ad arte» in
un museo come stupidi o conniventi. Devo ammettere che non è sempre così (per
quanto riguarda i sassi). Talvolta l’entusiasmo è genuino, e genuinamente
ludico. Se è vero che la fruizione di un’opera d’arte è un gioco che coinvolge
insieme i sapienti indizi lasciati dall’autore e l’attivo contributo dello spettatore
nel trasformare quegli indizi in un gioco percettivo, è anche vero che i due
elementi coinvolti in questa interazione possono esserlo in misura molto
diversa: esiste anche qui uno spettro di opzioni, che va da uno spettatore
inerte, sedotto suo malgrado, a uno invece iperdisponibile a raccogliere ogni
più remoto, implicito invito – perfino ciò che non potrebbe essere vissuto come
un invito senza tale sua immensa disponibilità. Socialmente, molte delle
persone che si collocano all’estremità benevola dello spettro sono vittime di
una posa, di una moda, di chiacchiere senza sostanza e senza costrutto. Per noi
però, qui, non importa: non stiamo facendo sociologia ma disegnando uno spazio
logico, una struttura concettuale, quindi è sufficiente che sia possibile
un’alternativa meno funesta per doverne rendere conto. E il conto è presto
reso: così come si può giocare con passione e con gioia, da bambini, con gli
oggetti più banali, e impararne fondamentali lezioni di vita, lo si può fare da
grandi con le molte banalità che popolano i musei d’arte contemporanea. In
entrambi i casi, gli oggetti con cui si gioca sono solo minimamente
responsabili dell’emozione e del piacere provati e dell’apprendimento che ne
segue. Non sono essi il principale fattore in gioco: è lo spettatore (o il
bambino) a sobbarcarsi la maggior parte del lavoro. All’estremo opposto dello
spettro, oggetti come la Gioconda hanno un valore universale in quanto sanno
parlare anche a chi non è disposto a impegnarsi personalmente per dar vita a un
dialogo – sanno parlargli anche se resiste, anche se fa di tutto per
convincersi che non gli si stia dicendo nulla. Il tema che finora è stato
trascurato (o peggio) e su cui è bene spendere qualche parola è il gioco
d’azzardo. Un autore che gli attribuisce sovrana importanza è Caillois,
che se ne serve per porre un’ulteriore radicale distinzione in campo ludico –
tra il gioco infantile (e animale) e quello adulto: I giochi d’azzardo appaiono
giochi umani per antonomasia. Gl’animali conoscono i giochi di competizione,
d’immaginazione e di vertigine. In cambio, gli animali, esclusivamente immersi
nell’immediato e troppo schiavi dei loro impulsi, non sono in grado di
immaginare una potenza astratta e insensibile al cui verdetto sottomettersi
anticipatamente per gioco e senza reagire. Attendere passivamente e
deliberatamente un pronunciamento del fato, rischiare su questo una somma per
moltiplicarla proporzionalmente al rischio di perderla, è atteggiamento che
esige una possibilità di previsione, di rappresentazione e di speculazione, di
cui può essere capace solo un pensiero oggettivo e calcolatore. Ed è forse
nella misura in cui il bambino è vicino all’animale che i giochi d’azzardo non
hanno per lui l’importanza che ricoprono per l’adulto. Per il bambino, giocare
è agire. Buona parte dei giochi comunemente detti d’azzardo può già essere
inclusa nella rete concettuale che ho esposto. Nel poker, per esempio, sia le
carte che mi vengono di volta in volta offerte dal caso sia gli avversari che
affronto (e su cui amplieremo il discorso nel prossimo capitolo) possono essere
visti come condizioni oggettive del gioco, sue regole né più né meno della
particolare natura geometrica di un cubo o di una palla; e a queste condizioni
io esprimerò la mia capacità e creatività né più né meno che se giocassi a
scacchi o a calcio. Sembra rimanere totalmente esclusa da questo ambito, però,
una classe di giochi in cui non si può manifestare nessuna capacità o
creatività, in cui non si può mai migliorare, mai diventare buoni giocatori, in
cui si può solo assistere imbelli al modo in cui la sorte gioca con noi: il
lotto, la roulette, le slots... Nella maggior parte dei casi chi «partecipa» a
tali giochi, ho sostenuto in Giocare per forza e ripetuto qui, è vittima di un
imbroglio, di un asservimento truffaldino delle sue legittime aspirazioni
liberatorie a rituali il cui unico scopo è l’estorsione di (suo) denaro; il che
contrasta con l’esaltazione prometeica, nobile, perfino mistica dell’azzardo in
Caillois e altri. Hanno semplicemente torto, questi autori? Sarebbe un errore
affermarlo, e l’osservazione fatta sopra ci permette di capire perché. Il gioco
del lotto, ho detto nel sesto capitolo, è molto vicino al grado zero di
ludicità; se mantenuto a livelli moderati, ha l’unico effetto (e senso) di
causare una periodica emorragia pecuniaria e magari saldare alcuni debiti
psicologici che una persona ha con sé stessa (o con altri). Può anche essere
praticato, però, a livelli eccessivi, e allora il suo senso cambia. Allora, su
basi del tutto inconsistenti ma con esiti non per questo meno fatali, una
persona può trovarsi alle prese con un gioco che non accetta di farsi
rinchiudere entro limiti precisi, il cui ambito invade tutti i microcosmi
limitrofi e attenta a quella che è considerata la sua vita vera – la sua
sopravvivenza e il suo benessere. Depurato di ogni altro aspetto, qui il
gioco compare nella pura forma di rischio; ed è innegabile che in esistenze
ordinate e ripetitive, consuetudinarie e noiose l’affiorare del rischio sia vissuto
come il richiamo a una vocazione dimenticata, a un impegno tradito con sé
stessi. Chi sperpera le proprie risorse puntando sui numeri del lotto, o della
roulette, o sulle combinazioni di una slot, sta dunque talvolta giocando – o
meglio, direi, formulando una solenne promessa di un gioco a venire. Ma tutto
ciò non riguarda il lotto: il lotto, in quanto tale, non ha un parametro ludico
di valore abbastanza cospicuo da poter essere considerato un gioco, così come
non si può considerare alto un nano. Con la scusa del lotto, il giocatore sta
mettendosi alla prova, rinunciando alla sua sicurezza economica, emotiva e
anche familiare e personale, chiamando in causa tutto quanto per lui appariva
già deciso, già stabilito, in attesa di un rispettoso necrologio. Siccome
questo mettersi alla prova è l’essenza stessa della vita, il fascino di un
simile azzardo è comprensibile; purtuttavia voglio insistere che, senza negare
il fascino, non siamo in presenza di un vero gioco ma (ripeto) della promessa
di un gioco. Ho detto nel quarto capitolo che la semplice trasgressione non
costruisce nulla e che far saltare in aria la propria dimora e incamminarsi
nella notte può essere il preambolo di un nuovo gioco ma non ne costituisce lo
svolgimento. Il puro azzardo va spiegato allo stesso modo: è il ripido crinale
su un precipizio che minaccia di inghiottire tutto quel che siamo e suggerisce
che potremmo essere altro, radicalmente altro. Ma non sarebbe gioco buttarsi
giù per il precipizio e non lo sarebbe rimanere immobili e attoniti sul
crinale, nonostante l’intenso brivido che entrambe le esperienze ci darebbero.
Sarebbe gioco, invece, familiarizzarsi con il crinale o il precipizio e
realizzarvi un inaspettato insediamento, o percorrere con destrezza crescente
il crinale fino alla prossima valle. Non compiacersi del brivido e del rischio,
insomma, o lasciarsene sopraffare, ma integrarli in quell’equilibrio con atti
educativi e costruttivi che Schiller giudicava manifestazione del vero impulso
ludico e della vera umanità. Un discorso analogo, ma che poco ha a che vedere
con l’azzardo, si potrebbe fare per molti di quanti giocano al lotto con
moderazione; anche loro non giocano al lotto, ma facendo finta di giocare al
lotto partecipano a un gioco sociale costituito da messaggi onirici, numerologia
superstiziosa e magia metropolitana. Un gioco che diventa un linguaggio per una
comunità, e talvolta una sfida per quella comunità «ufficiale» che è basata su
rigorose procedure scientifiche, leggi comprovate e soprattutto «autorità
competenti» sentite come estranee e predatrici. Un ulteriore esempio,
questo, di come sia necessario chiedersi, per ogni caso di esperienza presunta
ludica, A che gioco giochiamo? Il fascino e l’esaltazione mistica dell’azzardo
sono spesso legati, in autori quali Caillois e Huizinga, all’attribuzione al
gioco di una natura sacrale; è opportuno quindi chiarire la mia posizione al
riguardo. Sono d’accordo che esista un’analogia formale tra il gioco e il
sacro, in quanto entrambi sono definiti da precise barriere (regole):
«Formalmente la nozione di delimitazione è assolutamente una e identica per un
fine sacro o per un puro gioco» (Homo ludens). E sono d’accordo che ci sia
un’altra analogia fra la presenza dell’azzardo (del rischio) nel gioco e nel
sacro: L’esito del gioco d’azzardo è di natura una sacra decisione. Lo è ancora
laddove un regolamento dice: a parità di voti decide la sorte. Solo in una fase
progredita dell’espressione religiosa, sorge la nozione che verità e giustizia
si manifestano perché un dio guida la caduta dei dadi o la vittoria nella lotta.
Giurisdizione e ordalìe sono radicate insieme in una pratica di decisione
propriamente agonale, ottenuta sia con un sorteggio sia con una lotta. La lotta
per vittoria o perdita è sacra per se stessa. Quando è animata da concetti
formulati di giustizia e di ingiustizia, allora si eleva nella sfera giuridica,
e quando è dominata da concetti positivi d’una forza divina, allora si eleva
nella sfera della fede. Qualità primaria di tutto questo è però la forma
ludica. La mia coscienza laica si rifiuta di andare oltre. Uomini e donne
giocano in ogni sfera della loro esistenza; in particolare, esistono sacerdoti
scherzosi e autori come Gilbert Chesterton che parlano della religione come di
una forma suprema di umorismo. Ma esiste anche un sacro che è oppressione e
nevrosi, gerarchia e cieca obbedienza, nel quale vedo ben poco di ludico; e c’è
un gioco che è sberleffo fatto a Dio (pensate alla morte del Perozzi/Philippe
Noiret in Amici miei) e violazione della barriera o del recinto che ci
rinchiudono – sacri o meno che siano. Perché il legame fra gioco e sacro
possa apparire convincente bisogna appunto insistere sull’azzardo come elemento
più autentico del gioco e quindi spingerlo all’estremo, finché diventi
l’Azzardo con la A maiuscola di Abramo o di Pascal. E l’azzardo così concepito
e vissuto ha un effetto paralizzante, che può essere riscattato solo da un
intervento esterno: da un’entità trascendente che ci conferisca arbitrariamente
una grazia. Non voglio negare che la grazia e l’abbandono a essa ci salvino
(anche se, per me laico, è la grazia che l’un l’altro ci facciamo); ma in
questa rarefatta atmosfera oracolare non trovo più nulla della serena
intraprendenza, dello sforzo ingegnoso, del piacere insolente e, sì, del brivido
presto dominato e a sua volta goduto che tessono per me la trama del
gioco. 9. Compagni di gioco Torniamo ancora una volta alla bimba che
gioca in una stanza. Il suo gioco incontra resistenze, ho detto, che ne
definiscono lo sfondo e ne articolano le regole. Nel modo in cui ho descritto
la situazione finora, le resistenze sono offerte da quelli che comunemente
denominiamo oggetti: le pareti, la palla, la spillatrice. Immaginiamo però ora
di introdurvi un altro essere umano: affianchiamo alla bimba Sara un coetaneo
di nome Tommaso e osserviamoli mentre giocano insieme. In un certo senso,
Tommaso e la palla presentano gli stessi problemi. Anche di Tommaso bisogna
tener conto, come della palla. La palla non vuol saperne di rimanere in
equilibrio sul cubo e Tommaso non vuol saperne di dare la palla a Sara, quando
l’ha afferrata dopo l’ennesimo scivolone dal cubo. In entrambi i casi, questi
inconvenienti possono causare violente frustrazioni (nel caso della palla, come
abbiamo visto, Sara potrebbe fare i capricci; con Tommaso potrebbe litigare)
oppure con entrambi si può arrivare (magari dopo una successione di capricci e
litigi) a una pacifica convivenza. Se e quando ci si arriverà, Tommaso
incarnerà un ulteriore insieme di regole cui il gioco deve adeguarsi, un
ulteriore insieme di spigoli esistenziali da scansare con abilità,
manipolandoli come si fa con gli spigoli fisici di una scatola o con la
rotondità della palla. Il comportamento di Tommaso diventerà parte della
struttura che Sara imparerà a riconoscere e sulla quale il suo gioco eserciterà
pressione, traendone lezioni di grande influsso su giochi futuri. (I maschi
sono prepotenti, concluderà per esempio Sara, ma facilmente distratti. Tommaso
stringe tanto forte la palla proprio perché io mostro di volerla per me. Basta
non farci caso, dedicarmi interamente a qualcos’altro, e la lascerà andare.)
Nel quarto capitolo ho citato un passo in cui Piaget giudica impossibile che un
bambino si dia regole da solo. Per il tramite di Émile Durkheim, secondo cui la
religione nasce dalla pressione del gruppo sull’individuo («Il gruppo [...] non
potrebbe imporsi all’individuo senza rivestire l’aureola del sacro e senza
provocare il sentimento dell’obbligo morale», Il giudizio morale nel bambino,
p. 98), questo giudizio lo porta a collegare una volta di più il gioco e il
sacro: La regola collettiva è dapprima qualche cosa di esterno
all’individuo e per conseguenza di sacro, poi a poco a poco si interiorizza ed
appare come il libero prodotto del consenso reciproco e della coscienza
autonoma. Ora, per ciò che riguarda la pratica, è naturale che al rispetto
mistico della legge corrisponda una conoscenza ed un’applicazione ancora
rudimentali del loro contenuto, mentre al rispetto razionale e motivato
corrisponda una conoscenza ed una pratica dettagliate di ogni regola. Una volta
di più, non sono d’accordo: il bambino, come ho spiegato, può darsi regole da
solo purché queste siano viste come regole con il senno di poi di chi
ricostruisce retrospettivamente il suo sviluppo. Eppure, per una via che Piaget
non approverebbe, anch’io arriverò a concepire una forma di comunità come
condizione, se non proprio necessaria, almeno predominante di ogni gioco, che
per me è quanto dire di ogni gioco regolamentato: non tanto la comunità di cui
parla lui, costituita spesso da figure autoritarie che decretano le regole
(«Dal momento in cui un rituale viene imposto ad un bambino da adulti o da
ragazzi maggiori per i quali egli ha del rispetto oppure da quando un rituale
risulta dalla collaborazione di due bambini, esso acquista per la coscienza del
soggetto un carattere nuovo, che è precisamente quello della regola», pp.
27-28), quanto piuttosto la comunità del suo teatro interiore. L’itinerario cui
ho appena accennato includerà questo capitolo e il successivo, e il suo primo
passo consiste nel notare che le situazioni descritte finora non equivalgono a
un giocare insieme. L’espressione «Sara gioca con Tommaso», e in generale «X
gioca con Y», può infatti essere intesa in due sensi piuttosto diversi. Quello
che ho descritto è il senso in cui Sara gioca con Tommaso come gioca con la
palla, o un adulto che disponesse di grande potere (e si compiacesse di averlo,
e di darne prova) potrebbe giocare con i suoi simili come se fossero pedine
della dama o birilli del bowling: il «con» in tali casi introduce un
complemento di mezzo. È anche possibile, e auspicabile (vedremo perché), che il
«con» introduca un complemento di compagnia: che Sara giochi con Tommaso, o un
adulto meno squallido di quello immaginato prima giochi con i suoi simili, nel
senso che Tommaso o gli altri adulti siano non elementi o pezzi ma compagni del
gioco. Che cosa succede quando si manifesta questa seconda possibilità? Per
capirlo, stabiliamo che un gioco sia costituito da una serie di sfide rivolte
all’ambiente (inteso sempre come ambiente esistenziale, non soltanto fisico,
quindi inclusivo di abitudini e aspettative), ciascuna produttrice di una
figura possibile ma di solito non realizzata in quell’ambiente. Il letto è
fatto per dormirci sopra e io (con grande fatica) mi ci infilo sotto;
l’interruttore è fatto per tenere la luce accesa o spenta e io lo manovro in
continuazione causando un costante lampeggiare (e, a lungo andare, fulminando
la lampadina); il tavolinetto è fatto per appoggiarci bicchieri e tazzine
e io lo uso come scalino per arrampicarmi sulla credenza. Quando un gioco è
praticato insieme da due o più compagni, quando cioè due o più persone presenti
al gioco vi sono presenti come giocatori, non come pezzi del gioco (o come
spettatori), ciascuno contribuisce ad accrescere il repertorio di sfide di cui
il gioco è costituito. Le sfide anzi si accavallano le une sulle altre: se
Tommaso usa il tavolinetto per arrampicarsi sulla credenza, Sara ci metterà
sopra un paio di grossi libri perché si riesca a salire più in alto; se Sara
s’infila sotto il letto, Tommaso vi trascinerà anche palle e cubi, e tenterà di
replicarvi tutte le evoluzioni che riuscivano più facili all’aperto. Con tanta
inventiva a disposizione, capiterà che qualche sfida sconvolga le resistenze
accettate come regole dai giocatori e cambi la natura del gioco. D’accordo che
la porta è chiusa e le pareti non retrocedono; ma, guarda un po’, se spingi
questa levetta la finestra si apre e tuffandosi oltre il davanzale si esce in
giardino! Ho detto che «costruire figure» è un’espressione metaforica; talvolta
però il gioco costruisce in senso letterale. Seguiamo uno di questi episodi per
un attimo, perché si tratta di un tipo di costruzione che in seguito acquisterà
notevole importanza. Spostiamo Sara e Tommaso (più grandicelli) su una spiaggia
e osserviamoli mentre edificano un castello di sabbia. L’idea generale è
semplice: si scava, con le mani o con la paletta, e si usa il secchiello pieno
di sabbia umida per innalzare torri o il rastrello per raccogliere sabbia a
forma di mura. Se un solo bambino fosse responsabile dell’operazione,
lavorerebbe eccitato per un po’ e quindi forse rimarrebbe a corto di idee e si
fermerebbe, contento di rimirare il risultato; in due, invece... Uno pensa che
con il secchiello si può raccogliere acqua dal mare e circondare il castello
con un fossato; l’altra s’industria immediatamente a metterci sopra un rametto
a mo’ di ponte, e il primo allora va in cerca di una corda perché il ponte diventi
levatoio. Una si serve di una pietra per rappresentare il portone e l’altro
ricopre il palazzo e le mura di finestre e feritoie, e allora la prima fa
sporgere armi dalle feritoie, puntandole contro il nemico. Ogni nuova idea che
l’uno offre cambia il contesto in cui il gioco si muove, e nel contesto così
mutato «viene naturale» all’altra un’altra idea, che a sua volta cambia il
contesto aprendosi a ulteriori avventure, in una rincorsa ininterrotta di
coraggio e creatività. Un gioco coinvolge un certo numero di oggetti (talvolta
puramente mentali, o ideali), che il gioco usa entro limiti accettati come sue
regole, e ha almeno un soggetto che conduce la manipolazione: ha almeno un
giocatore. Gli oggetti possono essere inanimati, animati o anche umani; il soggetto
sembra dover essere animato (cani e gatti giocano, con gomitoli di filo,
con topi o con i loro padroni; al termine del libro suggerirò – già vi avevo
accennato – che la restrizione a soggetti animati, e forse la distinzione
stessa fra enti animati e non, sia da mettere in discussione). Un gioco che
abbia un solo soggetto sarebbe un solitario, e nel prossimo capitolo mostrerò
come gli autentici solitari siano rarissime eccezioni; ora m’interessa
elaborare un altro punto, illustrato dalla discussione condotta qui sopra. Un
gioco che non sia un solitario risponde infinitamente meglio alla sua natura di
gioco, così come due specchi paralleli dànno luogo a infinite riflessioni,
perché moltiplica le opportunità di trasgressione ed esplorazione, di apprendimento
e relativo piacere, permettendo a ognuno dei partecipanti di trarre spunto dal
contributo degli altri per mosse più libere e devianti di quanto lui mai
sarebbe riuscito a scoprire da solo. C’è però un risvolto meno edificante della
faccenda: se è vero che un gioco giocato insieme è più un gioco di uno giocato
in solitudine allora è anche vero che un gioco giocato insieme è più pericoloso
di un solitario. Quando prima ho parlato dei due bimbi che, riunendo le loro
forze, riescono a spalancare la finestra, molti avranno rabbrividito e io mi
sono affrettato a rassicurarli facendo capire che si trattava di una finestra
al pianterreno. Ma il problema era solo rimandato, non risolto, perché è chiaro
che i bambini di un altro esempio (come alcuni bambini reali, diciamo il figlio
di Eric Clapton) potrebbero fare la stessa scoperta ai piani alti di un
grattacielo, con esiti disastrosi. Il rischio continua, e anzi si accentua, fra
gli adulti, soprattutto fra i giovani adulti, che sovente si trovano spronati
dall’essere in gruppo a mosse devianti che ne mettono a repentaglio
l’incolumità (o la salute altrui) – e che non compirebbero isolati. Ogni
genitore avrà considerato eventualità del genere e molti, purtroppo, hanno
dovuto affrontare non il timore di un’astratta considerazione ma il dolore di
una concreta tragedia, non potendo capacitarsi di come il loro «bravo ragazzo»
(o brava ragazza) avesse potuto lasciarsi trascinare dalle «cattive compagnie»
a comportamenti distruttivi o criminali, e per lui (o lei) del tutto anomali,
addirittura irriconoscibili come suoi. Non intendo certo negare l’intensità o
la validità di tali preoccupazioni e sofferenze (sono un genitore anch’io), ma
insisto sulle tre tesi seguenti: (a) Le varie caratteristiche del gioco ne sono
componenti organiche e vitali, quindi il gioco va preso (o rifiutato) in
blocco, tutto insieme. Esplorazione e apprendimento non possono essere
disgiunti da violazione e rischio (per quanto il rischio possa essere ridotto
giocando «per procura»). Il gioco è prezioso per la nostra forma di vita (direi
anzi per la vita in quanto tale), ne è una componente irrinunciabile: meno
gioco vuol dire meno umanità. (c) Il gioco è tanto più gioco se giocato
insieme, quindi (in ossequio alla formula aristotelica che fa dell’uomo un
animale sociale) siamo tanto più umani quanto più giochiamo con altri (dove il
«con» introduce un complemento di compagnia). Come gestire allora i pericoli e
i timori di cui ho detto? La mia risposta si applica in generale a tutti i
rischi in cui il gioco (anche solitario) incorre e a tutti i mali che può
causare: per proteggersene è opportuno non meno ma più gioco, e non meno ma più
gioco fatto insieme. Un ragazzo che sia stato troppo a lungo «bravo» e poco
avvezzo alla compagnia e all’esempio di altri sarà facilmente travolto dalla
prima circostanza in cui si ritrovi in un gruppo che agisca in modo
trasgressivo ed eccitante: per prepararlo a vivere questa circostanza con un
minimo di ragionevolezza nulla funziona meglio di una socializzazione ludica precoce
e continua, che lo metta in grado di riconoscere gli straordinari vantaggi ma
anche le trappole di una reazione a catena che può tanto riscaldare le nostre
emozioni e il nostro ingegno quanto bruciarli. L’unica cosa che mi ha dato
fiducia, quando ho pensato ai miei figli in tali circostanze (e in mia assenza)
è stato il fatto di sapere che in circostanze analoghe (pur se meno estreme)
c’erano già stati, in tempi in cui potevo ancora evitarne le conseguenze più
gravi. Il gioco dunque, e in particolare il gioco in compagnia, è, direbbe
Huizinga, «innegabile» (p. 20). Stabilita questa tesi, è il momento di
affrontare un aspetto del gioco che finora ho tralasciato e che per molti ne è
invece (come per altri l’azzardo) caratteristica essenziale: il fatto che esso
si presenti come competizione, come scontro, come lotta. In Giocare per forza
ho parlato di teoria dei giochi, come uno dei vari modi in cui il gioco è
violato e la sua natura distorta. La teoria dei giochi ha avuto origine
definendo «gioco» un’attività competitiva in cui si affrontano avversari con
l’obiettivo di batterli – di vincere quel che loro perdono (la teoria lo chiama
un «gioco a somma zero») – e su questa base ha conosciuto fortunate (e
sciagurate) applicazioni in politica e in economia. (Solo più recentemente ha
cominciato a studiare anche i giochi cooperativi, in cui i giocatori vincono
insieme.) In modo analogo, Piaget afferma che i giochi regolamentati (i quali,
come abbiamo visto, non esauriscono per lui tutti i giochi) sono necessariamente
competitivi e hanno necessariamente come obiettivo la sconfitta di uno o più
avversari: i giochi di regole sono giochi di combinazioni sensorio-motrici o
intellettuali con competizione degli individui (senza di che la regola sarebbe
inutile) e regolati sia da un codice trasmesso di generazione in generazione
sia da accordi momentanei (La formazione del simbolo nel bambino, p. 209;
corsivo aggiunto). il gioco di regole [...] è ancora soddisfazione
sensorio-motrice o intellettuale e, inoltre, tende alla vittoria
dell’individuo sugli altri. È un sintomo rivelatore del diverso atteggiamento
espresso dalla mia teoria che le nozioni di avversario, di competizione (o
combattimento) e di vittoria non vi abbiano una dignità autonoma o un senso
unitario: in esse s’incontra ambiguamente una pluralità di esperienze distinte,
fra cui è bene non fare confusione. Per capirci, supponiamo che io giochi a
tennis con qualcuno. Posso giocarci come con uno spigolo o una parete: dopo un
certo numero di tentativi ed errori, capirò come avere la meglio e ripeterò
religiosamente (a proposito del sacro, e di quanto spesso non sia ludico) le
stesse mosse – quelle che hanno dimostrato di «funzionare. Smetterò di
esplorare, di trasgredire, di correre rischi e quindi di imparare; il mio non
sarà più un gioco. Posso anche, però, entrare in un dialogo con l’altro
giocatore in cui ciascuno inciti l’altro a mosse ignote e avventate, per vedere
che cosa càpita, e prima o poi l’ignoto diventerà familiare e ciò che era
avventato verrà eseguito con maestria; starò allora giocando con un compagno e
traendone tutta la ricchezza di stimoli, l’inventiva e la soddisfazione che
sempre derivano dal giocare insieme. Oppure posso fare l’una o l’altra cosa per
ottenere poi (c’è di solito uno scarto temporale, in tal caso: il gioco è stato
piegato alla logica di una prudente e oculata gestione delle proprie risorse)
un premio in denaro o una fama di ottimo tennista; di conseguenza, se pure
esploro e mi metto alla prova, corro rischi e imparo, quello non è un gioco
perché ha un fine strumentale ed esterno (oppure è un gioco solo in quanto
riesce ad affrancarsi da questo fine esterno e a liberarsi, magari
inconsapevolmente, dalla logica della prudenza). La percezione del mio
«avversario», in questi diversi casi, sarà molto diversa, e sarà molto diverso
che cosa voglia dire «combattere» o «vincere». Nel primo caso si combatterà e
si vincerà letteralmente: si affronterà un altro e lo si ridurrà in proprio
potere, perpetuando i sinistri riti della violenza (più o meno simbolica). Nel
secondo caso si combatterà per fare un passo avanti nel gioco e si vincerà se
si riuscirà a farlo; potrei dire che si combatterà con (e si vincerà su) sé
stessi, salvo che, come appunto spiegherò nel prossimo capitolo, si è raramente
soli quando si gioca, quindi preferisco dire che i due giocatori combatteranno
e vinceranno insieme superando lo stadio che il gioco aveva prima raggiunto per
ciascuno di loro. Nel terzo caso questa opportunità di crescita, e il
contributo che le dànno la presenza e l’azione del compagno, saranno a loro
volta asserviti alla volgarità e alla miseria dell’esercizio del potere
sull’altro – che può non essere il compagno stesso, il quale può fungere
invece da complice (da allenatore, per esempio). Non c’è nulla di oggettivo o
di neutrale, in conclusione, nel chiedersi chi sia il mio avversario in un
gioco o chi alla fine abbia vinto. Se queste domande sono intese nel modo più
comune, e sancito dalla più tradizionale teoria dei giochi, ciò che ne traspare
è un’istanza maligna che nega al gioco la sua libertà, il suo abbandono e anche
il suo specifico piacere (che non è quello di abbattere e umiliare un altro
giocatore). Dobbiamo cogliere l’ambiguità e – qui davvero, e nel senso più
ovvio – combattere perché il gioco non ne esca con le ossa rotte. 10.
Azione! Il gioco che più appassiona i bambini è quello di impersonare chi li
circonda, soprattutto chi li incuriosisce o li attrae (in senso positivo o
negativo). Talvolta mimano attività in cui hanno visto occupati i protagonisti
del loro universo familiare – genitori, zii, fratelli maggiori. Li vediamo
allora affaccendarsi intorno a finti fornelli, sgridare una bambola che fa le
bizze, distendersi su una sedia abbandonati alle cure di un «parrucchiere»; la
mia figlia più piccola, quando aveva da poco imparato a parlare, riempiva
quaderni di geroglifici incomprensibili e, a chi le chiedesse che cosa stava
facendo, rispondeva con sussiego «Faccio i compiti». Talaltra ricalcano con
imbarazzante fedeltà gli atteggiamenti, le espressioni, i manierismi di un
altro: li vedi corrugare la fronte, spingere avanti il petto, usare parole e
frasi idiosincratiche in un modo così sfacciato ed estremo (proprio per la sua
innocenza) che non può non sembrare caricaturale e invitare al sorriso (ma vedi
più avanti). Il tutto culmina in manifestazioni molto appariscenti: le
mascherate con lenzuola e tovaglie davanti allo specchio, le facce dipinte con
colori di guerra, le vite alternative vissute con amici, parenti e spesso figli
immaginari. Le feste commerciali rivolte a pratiche analoghe e destinate a
rinvigorire periodi di stanca del mercato – il vecchio carnevale, il più
recente Halloween – non sono che citazioni esauste di tanta passione,
sensibilità e allegria. Gli adulti non sono da meno. L’umanità, ho sostenuto
altrove, non è che una forma superiore (cioè più raffinata, più articolata) di
scimmiottamento: tutti riceviamo frammenti di personalità da amici del cuore,
sconosciuti intravisti una volta sul tram, artisti di successo o anche
individui odiosi e ributtanti ma tali da imporsi alla nostra attenzione, sia
pure per un minuto. E niente ci dà più piacere dell’inscenarli in una
pantomima: complici una buona bevuta o una situazione di alto tenore emotivo,
imitiamo con gusto, con abilità, con estrema attenzione ai dettagli. Il momento
migliore di Djokovic, secondo me, non è stato uno dei suoi servizi fulminanti o
dei suoi incredibili recuperi difensivi, e neppure uno dei tanti trionfi nello
Slam o nella Coppa Davis: si è verificato in uno dei primi turni di Flushing
Meadows, qualche anno fa, quando ancora aveva vinto poco e a un tratto,
prima di una partita, dilettò il pubblico copiando con sorprendente precisione
i tic in fase di battuta di Nadal e Sharapova. Il piacere che ne provarono gli
spettatori era analogo a quello di cui ho parlato nel settimo capitolo,
esaminando il rapporto fra un artista e il suo pubblico: l’artista crea e noi
ne riconosciamo l’azione perché abbiamo in noi la capacità (magari latente) di
vedere o ascoltare quel che lui vede o ascolta (e quindi mostra); l’attore
«entra» in un personaggio e noi ne godiamo perché comprendiamo che cosa voglia
dire entrarci. Nell’antica Atene la naturale teatralità dell’essere umano era
non solo praticata e apprezzata: in un mondo privo di scritture sacre in cui
sentenze e parabole erano raccolte dai testi poetici, drammaturghi e
commediografi dominavano la vita culturale. Da ciò Platone si dissocia con
severità nella Repubblica, bandendo ogni rappresentazione teatrale dal suo Stato
perfetto. Anzi, non proprio ogni rappresentazione: il filosofo ha una sua
teoria in proposito, e ragionarne ci aiuterà a proseguire nel nostro cammino.
La teoria si compone di due tesi principali, una descrittiva e una normativa.
In primo luogo, Platone sostiene che ogni recita ha delle conseguenze sul
carattere di un individuo: assumere un ruolo significa identificarsi, per
quanto parzialmente e temporaneamente, con quel ruolo, e l’identificazione
lascerà tracce nella nostra identità – la contaminerà con le caratteristiche
del personaggio di cui ci siamo presi carico. Da allora in avanti, volenti o
nolenti, non saremo più soltanto noi stessi: avremo incorporato un estraneo che
continuerà ad abitarci, anche se forse in sordina e in disparte. Questo estraneo
potrebbe essere un criminale o un mostro: pensiamo a Ganz che recita la parte
di Hitler nel film La caduta, oppure a Medea o Riccardo III. Ma potrebbe essere
Gandhi interpretato da Ben Kingsley, o Atticus Finch interpretato da Gregory
Peck, o semplicemente una brava persona come il Mr. Smith di James Stewart che
va a Washington a dire la sua. Qualcuno vorrebbe fare delle differenze fra
questi casi: può essere pericoloso imitare un malvagio, direbbe, ma non c’è
nulla di preoccupante nel farlo con individui normali, o addirittura
encomiabili. Qui interviene la seconda tesi di Platone, quella normativa, che
stigmatizza non solo la cattiveria ma ogni forma di diversità: ciascuno dei
cittadini della repubblica è «tagliato» per uno specifico compito, cui deve
assolvere con la pazienza di una formichina, e qualunque attività possa
distrarlo da tanta devozione va rifuggita come la peste. Bando a ogni passione
estranea, dunque; bando a ogni musica ritmata e suggestiva; e bando soprattutto
all’infezione che il contatto con ogni altra indole, con ogni altro
repertorio di mosse e di abitudini potrebbe causare in un individuo così
letteralmente «tutto d’un pezzo». Se pure si trovasse su un palco, davanti a un
pubblico, il nostro eroe non dovrebbe che recitare monologicamente,
monodicamente e (diciamolo!) monotonamente sé stesso, per confermare e
rafforzare quella coerenza inesorabile del suo io che sarebbe invece attenuata
e imbastardita dall’affiorare di impulsi e gesti alieni (e queste sono le
uniche rappresentazioni teatrali ammesse da Platone nella sua repubblica). Ho
già detto che in questo libro eviterò perlopiù i discorsi normativi. Sono in
totale disaccordo con i valori enunciati da Platone, ma caliamoci sopra un velo
e limitiamoci a una considerazione. La repubblica ideale sarà forse di casa nel
mondo della realtà più autentica, quella illuminata dal sole che i prigionieri
della caverna non vedono; nella caverna, però (dove i prigionieri, varrà la
pena di notare, sono continuamente testimoni di uno spettacolo, anzi di uno
spettacolo fatto di ombre, un vero e proprio antesignano del cinema), domina
non quella realtà, con tanto di noiosa conformità alle proprie tendenze e
funzioni e «sano» orrore per ogni tentazione ad allargarne l’ambito, ma invece
l’«apparenza» difettosa e biasimevole di cui Platone ci ha appena dato una
brillante descrizione. Ciascuno di noi (nel mondo terreno) non fa che
scimmiottare e scopiazzare il suo prossimo, e l’operazione (Platone insegna)
non è innocua: nel compierla, ciascuno di noi diventa un po’ il suo prossimo,
lo incarna, fa del suo corpo un palcoscenico su cui l’altro può giocare il suo
ruolo. È una delicata questione metafisica se, quando un attore recita un
personaggio, faccia appello a qualcosa che gli appartiene o si adegui a un
modello esterno; anche a tale riguardo ho le mie idee e le passerò qui sotto
silenzio. Perché in ogni caso la pratica di un attore e di tutti noi in quanto
attori, in quanto osservatori e imitatori della molteplicità, umana e non, che
abbiamo intorno, è sempre la stessa: che il germe di un personaggio ci
ingravidi a sorpresa con una sua forma che possiamo solo accogliere
passivamente, come avrebbe detto Pirandello, o giaccia invece sepolto negli
abissi della nostra psiche, come avrebbe detto Stanislavskij, l’unico modo per
far crescere tale germe, per attualizzarne la possibilità, per farlo venire al
mondo, consiste nel prestare attenzione a come si è sviluppato ed è maturato in
altri, nell’emulare questi altri passo passo, nel rifletterne movenze ed espressioni
– forse inconsapevolmente ma efficacemente. E magari facendo loro violenza,
perché riduciamo la loro complessità a un ritratto in filigrana, a una singola
voce che arricchisce il nostro coro, o perché perdiamo di vista il loro
significato schiacciandolo su uno schema puramente motorio. Come farebbe un
bambino: il bambino che rimane dentro di noi e lì non cessa di godere del suo
gioco più intenso e appassionante. (Un gioco che, sia detto fra parentesi,
spesso finisce per indispettire quel che c’è di più platonico negli adulti:
quando un bambino fa il verso a qualcuno, è facile passare dal divertimento e
dalla tenerezza all’irritazione e al rimprovero.) La recente scoperta dei
neuroni specchio ha dato dignità scientifica a questa intuizione: gli esseri
umani si riflettono l’uno nell’altro e si capiscono perché vivono sia pur
vicariamente, sia pure in modo traslato le medesime esperienze. Io so quel che
fai perché mentre lo fai in certa misura (come preparazione all’atto, non come
atto vero e proprio, e comunque in senso appunto solo motorio) lo faccio
anch’io: mi atteggio e mi dispongo come vedo fare a te, e con tali
atteggiamenti e disposizioni sono in grado di seguirti nel tuo percorso. La
prossima volta forse, in tua assenza, saprò inoltrarmici da solo. Incontriamo
così di nuovo la biologia e di nuovo stupiamo dell’avvedutezza con cui un
piacere tanto vivo è associato a una qualità di grande importanza evolutiva.
L’essere umano (ci ricorda ancora Aristotele) è un animale sociale: non si
realizza, non diventa quel che dovrebbe essere se non in comunità con altri
esseri umani, traendone esempio e stimolo per foggiare il suo comportamento. La
microfisica dell’umanità, dunque, l’atto elementare che, costantemente ripetuto
e ricombinato in mille forme con sé stesso, ci rende umani, è il modesto
miracolo dell’imitazione di un esempio. Di alcuni di questi atti saremo
intimamente consapevoli: guarderemo ai loro archetipi con venerazione e
sentiremo un profondo impegno nei loro confronti; ne riceveremo ispirazione e
indimenticabili modelli di vita e di saggezza. Ma casi tanto sublimi non
avrebbero luogo (né lo avrebbero le mode che con stanca regolarità uniformano
un’intera generazione a uno stereotipo) senza l’umile sottobosco del
rispecchiamento quotidiano: di quegli impercettibili aggrottamenti di
sopracciglia, torsioni del naso, accenti peregrini con cui ci riscopriamo
bambini impertinenti. Quel nostro aspetto così serio e edificante ci è
possibile perché da piccoli abbiamo giocato e da grandi abbiamo continuato,
spesso nostro malgrado, a giocare, a impersonarci l’un l’altro. A impersonare
anche i malvagi, perché anche da loro c’è da apprendere, fosse solo per
rimanerne alla larga: nel dramma della vita, insegna Plotino, servono anche i
cattivi caratteri, per dare la massima completezza all’insieme. C’è di più.
Quello dell’imitazione non è solo uno dei tanti giochi che, inaugurati con
aspetto dimesso nell’infanzia, sanno crescere con l’età fino a
raggiungere splendide vette. È la base che sottende tutti i giochi, il
materiale di cui ogni altro gioco si nutre. Per capirlo, torniamo sui nostri
passi e riprendiamo in esame un contrasto che avevo segnalato nel capitolo
precedente (suggerendo che potesse risultare poco significativo): quello tra
giochi solitari e giochi fatti in compagnia. Chiediamoci: esistono davvero, i
solitari? Tanto per cominciare, un bambino non giocherebbe affatto se non fosse
coinvolto in un ambiente emotivo in cui si sente (comunque stiano concretamente
le cose) in compagnia di qualcuno, sotto gli occhi (benevoli) di qualcuno. «Il
“bambino in carenza”» dice Winnicott «è notoriamente irrequieto ed incapace di
giocare. Questo perché «il gioco implica fiducia e appartiene allo spazio
potenziale tra (quelli che erano in origine) il bambino e la figura materna,
con il bambino in uno stato di dipendenza quasi assoluta e la funzione
adattativa della figura materna presa dal bambino per scontata» (p. 90;
traduzione modificata). In termini epigrammatici, «il bambino è solo soltanto
in presenza di qualcuno. Che dire allora dell’adulto? Osserviamo una situazione
in cui io stesso sono occupato in un gioco senza altri partecipanti o
testimoni, magari in uno di quei giochi di carte che si chiamano proprio
«solitari», e poniamoci riguardo a questo particolare episodio la stessa
domanda formulata sopra: sono davvero solo, mentre gioco? Posso immaginare
circostanze in cui la risposta sia «Sì», ma si tratta di circostanze aberranti,
eccezionali. Se giocassi automaticamente, pensando ad altro, potrebbe capitarmi
di fare una mossa a caso e poi, ritornato improvvisamente in me stesso,
rendermi conto che la mossa è vantaggiosa e acquisirla come strategia
consapevole, perfino abituale. Oppure la casualità potrebbe essere frutto di
disperazione: le ho provate tutte e niente funziona, quindi provo una mossa
assurda, che assurdamente funziona. Circostanze del genere non sono da
escludere: anche un comportamento individuale obbedisce alle leggi
dell’evoluzione, dunque non è escluso che in esso si verifichino mutazioni
stocastiche. Ma non è così che il mio comportamento si evolve nella maggior
parte dei casi. Quasi sempre mentre gioco «da solo», prima di fare una mossa,
io esploro più o meno sistematicamente e consciamente una serie di alternative,
e ne traccio almeno per un po’ le conseguenze, cioè mi colloco, colloco
svariati «me stesso», in un certo numero di mondi possibili – ciascuno
contraddistinto da una particolare mossa – e confrontando fra loro queste
diverse eventualità decido infine quale sia la mossa da fare, o il mondo
possibile da abitare davvero. I vari me stesso coinvolti nel processo di
deliberazione appena descritto avranno caratteri diversi: qualcuno sarà
più audace e qualcun altro più cauto, ci sarà chi ama le carte rosse e
chi le nere, chi non si dà pace se non saltano fuori presto i re e chi è
disposto a lasciarli nel mazzo fino all’ultimo; e a loro volta tutti questi
diversi caratteri li avrò mutuati, in generale, da persone che ho incontrato,
da cui ho tratto lezioni e le cui lezioni adatto alla situazione in cui mi
trovo, selezionando quelle che mi sembrano più opportune. Insomma, se conduco
il gioco in quel modo specifico è perché altri, le cui mosse e strategie ho
incorporato, stanno giocando con me (complemento di compagnia) e aiutandomi a
vedere la situazione in tanti modi diversi – a metterla appunto in gioco. La
morale di questo discorso è che gli autentici solitari sono, come già
accennavo, rarissimi. Succede assai raramente che quello spostamento di
prospettiva, quell’esplorazione di terreni non altrimenti battuti, quella
violazione di quanto è noto e consueto che costituiscono il gioco mi arrivino
dal nulla, non abbiano a fondamento che un mio cieco arbitrio. Quel che succede
più di frequente, invece, è che gli apparenti solitari (e le apparenti «idee
originali» con cui dò un contributo «creativo» a un gioco fatto con altri)
siano giochi fatti in compagnia di persone fisicamente assenti ma ben presenti
nella mia pratica. E come ottengono la loro presenza tali persone assenti? Ho
usato la parola «incorporato» poco fa, applicando la stessa metafora di quando
prima ho parlato del fare del nostro «corpo un palcoscenico su cui l’altro può
giocare il suo ruolo» (e prima ancora ho espresso il rifiuto platonico di
questa forma di metabolizzazione del nostro prossimo): la presenza degli
assenti si ottiene imitandoli – scimmiottandoli oppure atteggiandosi e
disponendosi come loro secondo il modello dei neuroni specchio. Fatta salva la
sporadica occorrenza di mosse devianti e ludiche che emergano dal puro caso,
l’imitazione è la madre di tutti i giochi: ogni altro gioco si svolge su una
scena che il gioco dell’imitazione ha popolato di personaggi e storie. Ho
sempre trovato affascinante il fatto che la battuta che dà inizio a ogni
ripresa cinematografica sia «Azione!». A prima vista, la battuta non ha senso:
quel che la segue non è un’azione; al massimo la rappresenta; coloro che vi
«agiscono» non stanno facendo quel che pretendono di fare, e tutti lo sanno –
loro stessi, il regista, il pubblico. Perché «Azione!», allora? Ci saranno
senz’altro motivi contingenti che hanno dato origine alla battuta, ma non
m’interessano; m’interessa invece che sia rimasta, perché se è rimasta il
motivo è, ritengo, che c’è in essa una profonda, illuminante giustizia. Nella
rivoluzione concettuale proposta nel quinto e sesto capitolo la vita umana era
intesa come un insieme di giochi più o meno regolamentati, più o meno
vincolati a parametri fissi, e per converso più o meno espressione di libertà;
il gioco era la norma e le attività solitamente giudicate serie erano giochi
ristretti e limitati. Qui possiamo arrivare alla medesima radicale
costellazione di idee per una strada diversa (in un labirinto, strade diverse
ci portano spesso a un’identica meta). Che cos’è un’azione? È corsa sul posto,
routine, acquiescenza a ogni abitudine e aspettativa? È ripetizione del già
agito? Forse, ma solo nel senso della straordinaria intuizione kierkegaardiana
per cui l’unica vera ripetizione sarebbe una novità, e le stesse cose non sono
mai le stesse cose. Nel comune senso della parola, invece, nella comune
ideologia che informa il senso della parola, una ripetizione non è un’azione.
Il mio computer non agisce quando applica alla lettera (ripetutamente) le
istruzioni che gli ho dato: tutto quel che c’era da fare l’hanno fatto le
istruzioni, il computer non «fa» che confermarle. Solo una mossa che cambia
qualcosa, che stupisce, che scombina le carte è un’azione, solo allora siamo
attivi. Quindi solo il parametro ludico del nostro comportamento lo costituisce
come azione, nella misura in cui si manifesta. Solo il gioco è azione. Ma è
nella teatralità, ho detto, che il gioco trova il suo humus, il terreno fertile
sul quale crescere, e una produzione cinematografica ha il pregio di mostrarci
questa teatralità ridotta a scene elementari, a quella che ho chiamato la
microfisica dell’umanità, il modesto miracolo dell’imitazione di un esempio.
Niente più di tale costante e ripetuto (!) miracolo merita di essere annunciato
con «Azione!». 11. Giochi di parole A questo punto del nostro percorso ci
troviamo davanti a un abisso, non meno impervio e minaccioso di quello che nel
canto XVII dell’Inferno separa Dante da Malebolge, e che il poeta e la sua
guida riescono a superare solo aggrappandosi a Gerione, mostruosa e malevola
bestia. Abbiamo compiuto un’accurata perlustrazione di tutta l’ampia e
variegata area dei giochi fisici, quelli che coinvolgono i nostri organi e
sensi corporei e ci permettono di percepire altri oggetti nello spazio e di
interagire con essi. Abbiamo scoperto nel gioco di una bimba elementi con un
ruolo identico a quello delle regole del calcio; abbiamo esplorato il gioco
fatto insieme, nello stesso modo, da bambini e da adulti; abbiamo perfino
catturato nella nostra rete le arti figurative, plastiche e musicali come
giochi sensoriali. Rimane però il fatto, sembra, che il nostro corpo non
esaurisce il nostro essere: che quest’ultimo contiene anche, molti direbbero,
componenti spirituali che non occupano spazio, che palesano anzi una radicale
alterità nei confronti di tutto ciò che occupa spazio. A una di tali componenti
ho accennato nel secondo capitolo, quando ho paragonato il modo in cui la bimba
apprende qualcosa dal suo gioco al procedere della scienza. Chiaramente quello
della scienza è un procedere metaforico, un metaforico «inoltrarsi in un
terreno ignoto»: la scienza non si muove (per quanto gli scienziati lo
facciano) e non può letteralmente procedere o inoltrarsi. Lo stesso vale per la
poesia, la filosofia e tutte le altre discipline di natura verbale o mentale;
se pure riuscissimo a dimostrare che queste discipline hanno un carattere
ludico, come potrebbe esserci più di un’analogia fra il loro carattere ludico e
quello, diciamo, del tennis? Come potrei continuare a insistere che il tennis e
il «gioco» dell’Etica spinoziana sono (sia pur dialetticamente) la stessa cosa?
Qui sono in ballo (in gioco) due cose diverse, ci ha insegnato Cartesio: la
nostra anima è una cosa distinta dal nostro corpo, dunque gioca ad altri
giochi. Il meglio che io possa fare, si concluderà, è trascurare questa
differenza ed evidenziare alcuni tratti che tali diversi giochi hanno in
comune: tornare cioè precipitosamente a una visione analitica del gioco che lo
riduca a un’essenza astratta e abbandoni al suo destino tutta la zavorra
– in particolare la zavorra fisica – che finora mi sono trascinato dietro. Non
sono d’accordo. Ai giochi verbali e mentali voglio arrivare come ALIGHIERI (si
veda) arriva in Malebolge, con tutto il mio corpo e ancora vivo (cioè giocoso),
non facendomi sostituire da un ectoplasma. E, se ciò cui intendo aggrapparmi
per eseguire questo salto mortale non è una bestia mostruosa, è però
un’inversione che qualcuno giudicherà altrettanto mostruosa nell’ordine logico
in cui solitamente (e ingannevolmente) vengono disposti i termini della
questione. Qui sopra ho accennato un po’ di corsa a «discipline di natura
verbale o mentale»; ora però è bene rendersi conto che verbale non è lo stesso
che mentale – uno si riferisce a parole e l’altro a idee o concetti – quindi se
verbale viene associato a mentale si tratta d’intendersi su come funziona
l’associazione. Più precisamente, si tratta di decidere se verbale vada
spiegato partendo da mentale, cioè mentale sia la base, il fondamento e verbale
quel che gli si associa, che su tale fondamento si regge, o se invece valga
l’inverso. Chi accetti la radicale distinzione fra anima e corpo sceglierà il
primo corno del dilemma. Per esempio, un filosofo del linguaggio come Geach
(che, non a caso, ha scritto anche su Cartesio) ci dirà che, se pure una
scimmia o il vento nel deserto emettessero un suono del tutto indistinguibile
dalla parola «albero», quella non sarebbe un’occorrenza della parola «albero»
perché ciò che rende «albero» una parola non è il suo suono ma il suo
significato, e solo una mente (che, presumibilmente, né la scimmia né il vento
hanno) ha accesso a quelle cose astratte, ideali, non spaziali, spirituali
insomma, che sono i significati. Quasi un secolo prima di Geach, il fondatore
della linguistica contemporanea Ferdinand de Saussure aveva addirittura
stabilito che il rapporto di significazione valesse fra due oggetti mentali –
la rappresentazione mentale del suono «albero» (non il suono stesso) e la
rappresentazione mentale di un albero – trasformando di fatto la linguistica in
una branca della psicologia e il linguaggio in qualcosa che compete solo a enti
che abbiano una psiche (un’anima, appunto) e solo in quanto tali enti
esercitino le loro funzioni psichiche (non in quanto abbiano un corpo). La drastica
scissione che cartesianamente attraversa ciascuno di noi viene così esaltata a
livello cosmico: tutto l’essere, non solo il mio, è radicalmente diviso fra uno
spirito che parla perché è consapevole del significato di quel che dice e una
natura che è irreparabilmente muta – anche se emette suoni, e quale che sia la
ricchezza e complessità di tali suoni, non vuole dire nulla. Se in principio
era il Verbo, non si trattava del Verbo in quanto lo sentono le mie orecchie,
ma in quanto lo capisce la mia mente. Io scelgo la direzione inversa: è la
mente a reggersi sul linguaggio e non c’è differenza sostanziale, sebbene certo
ci siano molte differenze specifiche, tra il linguaggio di un essere umano e
quello di una scimmia o del vento. Ci vorrà una buona dose di testardaggine per
rimanere attaccati a questa mostruosità, ma confido che facendolo sarò in grado
di superare il baratro che incombe e traghettare il gioco verso sublimi
creazioni spirituali senza perderne per strada la fisicità. Nel resto di questo
capitolo mi occuperò dunque di giochi verbali e nel prossimo di quelli mentali.
Cominciamo definendo con esattezza il problema. La teoria tradizionale del
linguaggio, cui io mi oppongo e di cui Geach e de Saussure sono autorevoli
rappresentanti, afferma quanto segue: Il linguaggio è un mezzo di comunicazione
fra menti. Quando io parlo con un interlocutore A, ho un certo contenuto B
(un’idea, un desiderio, un giudizio) nella mia mente, lo codifico in un
linguaggio che suppongo A conosca ed emetto dei suoni che in quel linguaggio
significano B; A recepisce i suoni, li decodifica e acquisisce il contenuto B,
che d’ora in poi avremo in comune. La comunicazione ha avuto successo e il
linguaggio ne è stato prezioso ma in fondo inessenziale strumento. Se io so che
sono le cinque meno un quarto e ti dico «Sono le cinque meno un quarto», anche
tu verrai a sapere che sono le cinque meno un quarto; ma è un peccato che per
informarti di che ora sia io debba scegliere un percorso così tortuoso. Sarebbe
tanto più semplice se tu potessi leggere nella mia mente, se la comunicazione
potesse avvenire per via telepatica. C’è da stupirsi che per una volta
l’evoluzione si sia impegolata in un rituale maldestro e aperto a ogni sorta di
inconvenienti (cattiva pronuncia da parte mia, cattiva ricezione da parte tua,
insufficiente competenza linguistica, rumori di fondo...). Come combatterò
questa teoria? Dimostrandola sbagliata? Solo un ingenuo si porrebbe un simile
obiettivo: introducendo opportune complicazioni, una teoria può essere protetta
da dati empirici «recalcitranti» o sue inerenti assurdità. Il modello
geocentrico afferma che Mercurio e Venere girano intorno alla Terra ma noi li
vediamo sempre molto vicini al Sole? Niente paura: basta aggiungere un certo
numero di epicicli e i conti tornano. Il mondo è sovrappopolato e io rifiuto
categoricamente ogni forma di controllo delle nascite? Perché dovrei
preoccuparmi? Forse che un Dio onnipotente, dopo averci detto «Crescete e
moltiplicatevi», non saprà salvare capra e cavoli? Una teoria avversa non si
affronta cercando di confutarla ma costruendole accanto un’altra teoria più
plausibile, più potente, più elegante e lasciando che sia il pubblico a
decidere. Nella peggiore delle ipotesi, se il pubblico rimanesse fedele alla
concorrenza, avremmo almeno ampliato il numero delle opzioni disponibili:
avremmo allargato il gioco. Albert Mehrabian, professore di psicologia alla
Ucla, afferma che, quando una persona ci comunica i suoi sentimenti o stati
d’animo, solo il 7% della fiducia che ci ispira, quindi dell’efficacia della
comunicazione, dipende dalle parole che usa, mentre il 38% dipende dal suo tono
e il 55% dal suo comportamento non verbale, o body language – il che
spiegherebbe fra l’altro perché veicoli eterei e immateriali come la posta elettronica
diano origine a tanti malintesi e corti circuiti emotivi. A riprova della
capacità di resistenza delle teorie, un fautore della posizione tradizionale
non si lascerebbe turbare da fatti del genere. Categorizzerebbe malintesi e
corti circuiti come incidenti di percorso (privilegiando così la norma sui
dati, per quanto frequenti) e aggiungerebbe al modello un epiciclo: la mente
non codifica il suo significato in un messaggio soltanto verbale ma in una
performance inclusiva di gesti, atteggiamenti del viso e del corpo, ritmi e
inflessioni di voce. (Già il fatto che il relativo comportamento venga
qualificato come body language segnala il tentativo di asservire il corpo a
ulteriore elemento di trasmissione di un contenuto che non gli appartiene.) Io
invece prendo questi fatti molto sul serio e ne traggo la morale opposta: noi
comunichiamo, cioè ci capiamo reciprocamente e mettiamo in comune non solo
sentimenti e stati d’animo ma anche idee e opinioni, perché siamo innanzitutto
corpi e una lunga consuetudine a vivere in mezzo ad altri corpi (e a
rispecchiarne le mosse) ci ha educato a coglierne ogni variazione, ogni
indugio, ogni forzatura come significativi, né più né meno di quanto un esperto
marinaio sappia trarre le conseguenze di ogni minimo trasalimento della massa
d’acqua al cospetto della quale vive e opera (o una scimmia sappia fare con
un’altra scimmia, con il mare o con i visitatori dello zoo – per il vento
occorrerà attendere la fine del libro) Una piccola parte delle mosse fisiche
che comprendiamo e mediante le quali comunichiamo è costituita dall’emissione
di suoni, e anche qui capiremo di più e comunicheremo meglio quanta più
familiarità avremo con il corpo che ci funge da interlocutore – con il tipo di
suoni che ce ne possiamo aspettare. Con uno sconosciuto adotteremo
comportamenti guardinghi e stilizzati, sintomo dell’incertezza e apprensione
che proviamo; chiederemo per esempio nel tono più neutro possibile che ore
siano, ed è paradossale che la tradizione che qui sto contestando assuma casi
di natura così marginale e deviante come modelli ideali di comunicazione. Per
me l’ideale sono invece i casi in cui varie persone sono immerse in un progetto
o in un impegno comune, e le parole che si scambiano sono perlopiù ridondanti,
echi di quel che si è già comunicato in modo non verbale: un’asserzione
diffonde e ufficializza quanto tutti hanno già riconosciuto, un’espressione
d’incoraggiamento conferma il sostegno emotivo che tutti già avvertono. (E,
invece di suggerire parlando di body language che il comportamento sia una
specie del genere linguaggio, preferisco suggerire che il linguaggio sia una
specie del genere comportamento usando termini come linguistic behavior.) Ma,
si dirà, il linguaggio non è usato solo in situazioni come quelle che ho
descritto, in cui l’ascoltatore è in presenza di quel che gli viene comunicato:
in cui un sentimento, un’intenzione o un’idea sono espressi da un parlante che
gli è direttamente accessibile, con tutto il suo essere, e quel che il parlante
dice è in buona parte superfluo, considerando in quanti altri modi «dice» la
stessa cosa. Il linguaggio è un prezioso mezzo di comunicazione perché ci
permette di comunicare anche significati che ci sono assenti. Il parlante può
raccontarci che cosa gli è capitato ieri in ufficio, o che disastro ferroviario
sia avvenuto in India, e non solo: può essere lui stesso assente e raccontarci
queste cose al telefono, o scrivercene in una lettera o per posta elettronica;
e noi acquisiremo comunque tali informazioni, ne sapremo di più alla fine dello
scambio di quanto ne sapessimo all’inizio. Non è comunicazione, questa? E non è
suo strumento un linguaggio distaccato dal corpo? Non intendo negare simili
ovvietà. Teorie alternative devono spiegare gli stessi fatti, non scegliersi i
fatti più convenienti, ma li spiegheranno stabilendo diverse relazioni di
dipendenza, collocando diversamente gli accenti; dunque mi prenderò la libertà
di rimandare a più tardi la spiegazione del linguaggio come racconto e
formulerò invece una domanda che sembrerà, a chi sostenga la priorità del
mentale, mettere il carro davanti ai buoi. Mi chiederò: se la funzione
fondamentale del linguaggio non è quella comunicativa, quale potrebbe essere?
Ai miei avversari sembrerà che io possa porre tale domanda solo dopo aver
fornito un’interpretazione convincente, dal mio punto di vista, del carattere
narrativo del linguaggio; ma cambiare teoria (ripeto) vuol dire anche cambiare
priorità, e in particolare ritengo che il racconto linguistico diventi
perfettamente comprensibile se prima rispondo alla mia domanda. Nel quinto
capitolo ho detto che un gioco come il calcio o gli scacchi è un
microcosmo nel quale rappresentare mosse ludiche che sarebbe in generale troppo
rischioso praticare «dal vivo» e ho discusso la logica della rappresentazione:
qualcosa è sempre rappresentato da qualcos’altro, quindi gli è simile per certi
aspetti ma se ne differenzia per altri. Se mai si verificasse una situazione in
cui il gioco vicario che abbiamo condotto dovesse rivelare la sua utilità (in
cui l’elaborazione di piani intricati per guadagnare un alfiere dovesse
aiutarci in una manovra di aggiramento diretta a conseguire una promozione),
c’è da sperare che a risultare decisivi siano gli aspetti in cui i due contesti
sono simili, non l’infinità di aspetti in cui non lo sono. Stando così le cose,
una rappresentazione che somigli di più all’originale sarà più utile di una che
gli somigli di meno: più riuscirà a seguirlo nei suoi dettagli, nelle sue
modulazioni, nella sua incalcolabile architettura frattale, più sarà probabile
che, quando si abbia a che fare con l’originale, si sappia come muoversi con i
dettagli che allora risulteranno pertinenti. Nessun mezzo rappresentativo
disponibile agli esseri umani può rivaleggiare su questo terreno con il
linguaggio (sebbene il computer, affermavo in Giocare per forza, stia emergendo
come un pericoloso candidato): l’eccezionale quantità e qualità di suoni che
riusciamo a produrre ci permette di costruire rappresentazioni estremamente
particolareggiate di oggetti, situazioni ed eventi, e di esplorare ludicamente
queste rappresentazioni con vantaggi potenziali molto maggiori di quelli
consentiti da un gioco sportivo o da un gioco di carte. Il linguaggio è, in
primo luogo, uno spazio di gioco.nGuardate al modo in cui un bambino vive il
linguaggio. Spezza le parole, le stiracchia, le unisce in aggregati inconsueti
e scorretti, è attratto dalle loro risonanze, dal rumore che fanno, e spesso
combina quei rumori con altri che noi giudicheremmo «inarticolati»; per lui le
parole sono oggetti da manipolare, mettere sotto pressione e violare tanto
quanto palle e cubi. Questa, per me, è la scena primaria del linguaggio, il
prototipo che ne chiarisce il ruolo e il senso. In età adulta, a rimanere più
vicini all’intimità e al calore della scena primaria sono i poeti; sono loro
più di chiunque altro a giocare con le parole e a trattarle, giocandovi, come
cose. Ancora una volta reinterpretando il passato alla luce del suo futuro,
dunque, vedendo il bambino alla luce del poeta che promette di diventare,
potremmo dire che l’uso primario del linguaggio è quello poetico. Il che
equivarrebbe a riascoltare bene questa parola: poieo è fare, in greco, quindi
il poeta è creatore, e lo è proprio in quanto gioca, perché solo chi gioca inventa,
supera l’esistente nel nome di un processo innovativo che solo il gioco
consente di realizzare. Se le parole sono (trattate come) cose le si potrà
associare ad altre cose, e mediante tali associazioni costituire quelle
corrispondenze fra parole e cose che sono alla base del significato delle
parole. Quando ero piccolo a casa dei miei nonni, d’estate, raccoglievo tappi
di bottiglia (di birra, di Coca-Cola) e poi li usavo per rappresentare eserciti
e battaglie. Ogni tappo era un soldato, e quando il tappo era rovesciato il
soldato era morto. Detta altrimenti: ogni tappo significava un soldato, e che
il tappo fosse rovesciato significava che il soldato era morto. Nel linguaggio,
invece di tappi, pedine o gettoni, e invece delle configurazioni in cui possono
comparire tappi e pedine, usiamo nomi e verbi e loro configurazioni, di cui
abbiamo imparato il significato (le associazioni) osservando e scimmiottando
padri e madri, cugini e amici di famiglia, e acquistando attraverso i nostri
errori una dimestichezza sempre più sottile con le mille sfumature, cadenze e
intonazioni che organizzano quei significati, in modi mille volte più complessi
di tappi e pedine, mille volte più disponibili a scatenare la fantasia ludica.
Ogni gioco ha delle regole, abbiamo visto: va a sbattere contro spigoli e
pareti. Nel caso di un gioco linguistico, del linguaggio in quanto gioco, le
regole non sono ostacoli o limiti fisici ma sociali. Ho usato il termine
«scorretto» per spiegare come un bambino opera con le parole; un atto è
scorretto (o corretto) in relazione a una norma, ed è la società a imporre le
norme linguistiche e a designare quello del bambino come un comportamento
linguistico scorretto. Lasciato a sé stesso, il linguaggio non fa che seguire
un’inarrestabile deriva metaforica e metonimica, trasformato costantemente dai
poeti che lo abitano (cioè da tutti coloro che lo parlano) e che tendono a
volgerlo in un gergo familiare o di gruppo e infine in un idioletto,
comprensibile solo a chi lo parla. Ma la libertà – lo sappiamo – è rischiosa;
bisogna limitarne l’ambito e il potere. Intervengono allora discipline
(ascoltiamo anche questa parola: anche le sue associazioni ci dicono qualcosa)
normative: grammatica, logica, semantica, retorica, stilistica, che sanciscono
quali combinazioni di parole siano accettabili, quali associazioni fra parole e
(altre) cose siano significanti, a quali fra le molteplici tappe della deriva
linguistica si possa attribuire l’etichetta di un significato letterale
(cercando così di fermare la deriva: un significato letterale è una metafora o
metonimia su cui ci siamo arenati), quali ritmi e cadenze abbiano valore
estetico. L’uso comune del linguaggio si colloca su uno spettro analogo a
quello discusso nel sesto capitolo (anzi, è proprio lo stesso spettro). A un
estremo c’è l’assoluta licenza di una vocalizzazione esasperata; all’altro gli
anodini enunciati della filosofia del linguaggio anglosassone – «The fat cat
sat on the mat; he saw a big rat», «Il gatto è sulla stuoia»: perfettamente
grammaticali, costruiti con termini assolutamente privi di ambiguità, ciascuno
indissolubilmente legato a una singola associazione, e proprio per questo,
direi, incapaci di esprimere un qualsiasi significato o dar vita ad alcuna
comunicazione. Né l’uno né l’altro degli estremi (per quanto citato nei testi
di filosofia del linguaggio) è mai effettivamente realizzato; quel che
incontriamo nelle nostre quotidiane vicissitudini è un universo multiforme di
mediazioni fra gli estremi. Incontriamo parole e frasi che in certa misura
fanno ossequio alle norme (tanto maggior ossequio quanto minor fiducia abbiamo
nell’ambiente) e in certa misura le trascendono colorandole di esperienze
personali, immettendovi il gusto saporito, talvolta un po’ nauseante, di una
sceneggiata che coinvolge tutto il corpo, non solo le labbra e la lingua. Come
in ogni altro caso, regole rigorose diventano l’occasione per una creatività
più raffinata, per un gioco più sagace anche se indubbiamente più difficile,
come il bridge è più difficile della briscola. Pensate a quanto è costrittiva
la forma di un sonetto: quattordici endecasillabi divisi in due quartine e due
terzine, rimati secondo pochi e precisi schemi. Come ci sarebbe da aspettarsi,
la grandissima maggioranza dei sonetti è mediocre e noiosa – adiacente
all’estremo regolamentato dello spettro linguistico. Quando però recitiamo (la
poesia va recitata ad alta voce, per motivi che ora dovrebbero essere ovvi!) un
capolavoro di Dante, Petrarca o Foscolo, ci rendiamo conto che senza quelle
costrizioni non avremmo potuto scoprire tanta ingegnosa libertà, e goderne. E
la medesima libertà è espressa, non sempre a questi livelli, da ogni
parlante/poeta in ogni linguaggio: quando inventa una battuta, adatta a nuovo
uso una parola, raccoglie e concentra le sue emozioni in una frase a effetto,
improvvisa una cantilena per un figlio che non vuol saperne di dormire. In
ciascuna di queste occasioni la vocazione ludica del linguaggio si riattiva: le
regole diventano un trampolino per un tuffo ancor più avvitato e carpiato,
invece che una camicia di forza. È arrivato il momento di affrontare il
linguaggio dell’assenza e, nel farlo, di distinguerne con cura le due modalità
che prima avevo indicato. Il linguaggio, dicevo, può essere usato da un
parlante per descrivere qualcosa di cui il suo interlocutore non è e non è
stato testimone; in tal caso, è il significato del linguaggio a essere assente
(a chi ascolta). Ma, aggiungevo, anche il parlante può essere assente:
l’interlocutore può essere fisicamente solo e il linguaggio apparirgli come
testo scritto. Questa seconda modalità sembra ora la più inquietante, per la
mia posizione. Che cosa ne è in essa della corporeità della comunicazione,
delle parole trattate come cose, della libertà di giocarvi e di creare? Quando leggo
un resoconto scritto di una seduta parlamentare o di una sparatoria, di solito
non ne conosco l’autore (il suo è per me «un mero nome»): capisco quel che c’è
scritto perché le parole hanno il loro significato abituale e le frasi sono
composte in modo grammaticalmente corretto. Sarà vero che molti testi di
filosofia del linguaggio mi restituiscono un’immagine stantia e retriva del
loro argomento; ma anche questi testi sono scritti in un linguaggio, e io li
leggo e li capisco. Capisco «The cat is on the mat» e capisco il senso di
questo esempio. Non è vero dunque che i testi scritti suggeriscono una visione
del linguaggio del tutto opposta alla mia, e affine a quella tradizionale?
Andiamo per gradi. Consideriamo prima il caso in cui il contenuto di un racconto
ci sia assente (non ne siamo stati testimoni) ma la persona che lo racconta ci
sia presente, e immaginiamo che più persone ci facciano un racconto con lo
stesso contenuto, descrivano per esempio lo stesso disastro ferroviario in
India. Ne segue che tutti ci comunicano la stessa cosa? Che, pur assumendo che
controllino al massimo i loro movimenti e mantengano un volto impassibile, ne
riceviamo le medesime informazioni? Forse sì, se intendiamo «informazione» nel
senso più comune, e profondamente legato al modello mentalistico del
linguaggio: un pacchetto di enti immateriali (chissà come faranno degli enti
immateriali a entrare in un pacchetto!) che va trasferito da una mente
all’altra. No, invece, se ascoltiamo quel che «informazione» ci sta dicendo: se
a contare per noi è quanto una comunicazione ci forma, ci cambia, ha un
influsso temporaneo o permanente su di noi. Se prendiamo il termine in questa
seconda accezione (che io preferisco), dovremo ammettere che le parole scelte
da ciascuno dei narratori fanno un’enorme differenza per l’efficacia del suo
discorso: che il loro suono, il tono e il ritmo con il quale sono pronunciate,
le loro associazioni, le risonanze o dissonanze che hanno con altre parole
dello stesso discorso, la forza con cui tutte queste parole sono concatenate
l’una con l’altra suggerendo un’immagine unitaria e l’inventiva con cui questa
immagine si rinnova senza sosta, illuminando angoli oscuri e chiamando in causa
prospettive balzane, possono coinvolgerci in un gioco vivido ed eccitante, in
cui costantemente elaboriamo aspettative sul prossimo passo e le vediamo
confermate o contraddette, e proviamo sorpresa e frustrazione e incanto e
disgusto, e alla fine sentiamo di aver percorso noi stessi quel territorio e di
conoscerlo bene anche se ciò non è vero – anche se il territorio non somiglia
affatto a quel che ci è stato comunicato e ci ha informato. Oppure le parole
possono essere spente e banali, sfilacciate e risapute, e dovremo fare un
grosso sforzo per mantenere desta l’attenzione su quel che vogliono dire perché
sembra che non vogliano dire niente, e alla fine ci sarà difficile ricordarle e
capire che cosa è successo, in India. Un logico sentenzierebbe che entrambi i
discorsi esprimono lo stesso pensiero e hanno lo stesso valore di verità, e
magari sarà così, quando «pensiero» e «valore di verità» siano stati definiti
in modo opportuno; ma allora si dovrà concludere che pensieri e valori di
verità hanno poco a che fare con quel che succede quando ci raccontiamo
qualcosa. Il linguaggio non è mai dell’assenza. L’assenza esiste, non ci sono
dubbi: cose e persone ci mancano, spesso per sempre. Ma il racconto non ha
altra funzione che evocare queste cose o persone: la parola è innanzitutto
magica. Con le sue limitate risorse – qualche nota, qualche alterazione di
timbro o volume – richiama quel che non c’è e lo fa essere, anzi fa essere
qualcosa che s’ispira a quel che non c’è, e che forse ne è molto diverso ma
adesso con questa scusa ci è diventato presente. E la magia del linguaggio non
è mai disgiunta dal suo carattere ludico: la seconda volta che ascoltassi lo
stesso racconto, formulato con le stesse parole, non evocherebbe più nulla e io
mi troverei a pensare ad altro. Solo un linguaggio che esplora e sovverte,
inquieta e soddisfa, solo un linguaggio giocoso, può raccontare. Anzi, meglio:
solo un linguaggio in quanto giocoso, in quanto esplora e sovverte, inquieta e
soddisfa, perché come al solito i nostri racconti quotidiani sono compromessi
fra trasgressione e conformismo, scoperta e stereotipo, quindi sono racconti
fino a un certo punto. Al limite, se il linguaggio fosse usato in modo
puramente rituale e prefissato, non lo staremmo nemmeno a sentire. Veniamo ora
alla scrittura. Anche qui c’è uno spettro di possibilità, e anche qui la mia
posizione e quella avversa assumono come paradigmatici i due diversi estremi
dello spettro. Per i miei avversari il modello di comunicazione scritta, cui
ogni altra si deve uniformare, è il dispaccio d’agenzia: «Ieri alle ore 18.05
la Corea del Nord ha lanciato un missile verso Seoul». Io parto dall’estremo
opposto: così come l’archetipo del linguaggio è per me la poesia, l’archetipo
del linguaggio scritto è la prosa letteraria. In un dispaccio d’agenzia – anzi,
per la precisione, secondo il modo ideologico in cui la posizione avversa
interpreta un dispaccio d’agenzia – le parole non contano: basta esprimere il
significato giusto, inteso come entità astratta e mentale. In un testo
letterario, invece, è chiaro che le parole contano, e noi le sentiamo anche se leggiamo
«a mente»; e sono parole scelte con creatività e maestria (con la maestria di
un grande giocatore) a far nascere per noi dalla pagina dei personaggi, delle
avventure, delle passioni, un mondo. Parole diverse, se pure dicessero «la
stessa cosa» (quella che la posizione avversa concepirebbe come la stessa cosa)
non avrebbero lo stesso effetto, o non avrebbero alcun effetto. E, se un
dispaccio d’agenzia mi colpisce, se entra davvero in circolo nella mia persona,
se non si perde fra i rumori di fondo, è perché sa trasmettermi tutt’altro che
un resoconto neutrale e oggettivo di un semplice fatto (come vorrebbe
l’ideologia cui mi oppongo): perché il suo linguaggio economico ed essenziale
conferisce invece maggiore urgenza ai timori e alle ansie che si sono immediatamente
scatenati in me appena ho visto queste parole insieme – «Corea del Nord»,
«missile», «Seoul», «ieri». A suo modo, questo dispaccio (fittizio) è un
riuscito aforisma. Riassumiamo. Ho forse dimostrato che non esistono i
significati come entità astratte e accessibili solo a delle menti, e che non è
il rapporto con significati astratti a qualificare il linguaggio come tale? a
fare di un suono o di uno scarabocchio una parola o una frase? No di certo.
Dopo tutto quel che ho detto, anche chi volesse accettarlo potrebbe credere
che, in aggiunta a tutto quel che ho detto, ci sono i significati astratti ed è
la loro presenza a conferire dignità linguistica a suoni e scarabocchi. Ma non
era mia intenzione dimostrare niente del genere. Quel che ho cercato di fare è
stato difendere una tesi più debole ma per me d’importanza cruciale: dei
suddetti significati non abbiamo bisogno, possiamo farne a meno. Il nostro
linguaggio, anzi il nostro comportamento linguistico, è parte del flusso
continuo di tutto il nostro comportamento, che noi siamo in grado di
interpretare nei nostri simili o in noi stessi (perché ho detto quel che ho
detto?) così come interpretiamo l’annuvolarsi del cielo o il latrato di un
cane. Come con ogni altro aspetto del nostro comportamento, anche con il
linguaggio possiamo giocare; ed è qui che esso rivela la sua unicità, perché
nessun altro mezzo a nostra disposizione è tanto duttile, tanto articolato,
ricco di tanti dettagli e aperto a tante variazioni, quindi tanto generoso
nell’offrirci giochi d’insondabile profondità e complessità – microcosmi
infinitamente interessanti e istruttivi. Questa essenziale natura ludica del
linguaggio si combina con le sue altre caratteristiche dando luogo a ogni sorta
di mediazioni. Capiamo un altro che parla come capiamo un altro che cammina;
ma, parlando, quell’altro può esplorare e trasgredire e farci piacere e farci
paura molto meglio che camminando, e possiamo capire anche questo, e lasciarci
coinvolgere in questo gioco, e farcene trasportare in posti dove non siamo mai
stati, in compagnia di persone che non abbiamo mai visto. E possiamo creare lo
stesso miraggio senza nemmeno parlare, scrivendo parole in un libro come
questo; e le parole scritte evocheranno un significato se sono scelte con cura,
la stessa cura con cui uno scacchista prepara la sua prossima mossa – cura di
rassicurare e stupire al tempo stesso, di confermare e destabilizzare. Ho
chiarito come si possa arrivare, partendo da questa visione, a spiegare l’uso
del linguaggio per chiedere che ora sia, ma sono convinto che, se questo fosse
l’uso principale del linguaggio, esso sarebbe da tempo diventato non meno
vestigiale dei denti del giudizio. Temo che possa diventarlo, ho detto, che
all’orizzonte si profili minaccioso un terribile concorrente. Ma so che se non
lo è ancora diventato è perché nel linguaggio, più e meglio che altrove, si
gioca. All’inizio di questo capitolo mi ero assegnato il compito di
«traghettare il gioco verso sublimi creazioni spirituali senza perderne per
strada la fisicità». Che il lettore sia o meno d’accordo con le idee che sono
venuto sviluppando, avrà capito in che senso io intenda riconoscere un
importante elemento di fisicità in sublimi creazioni come sono spesso quelle
poetiche o letterarie. È ancora lecito, però, potrebbe chiedere, che io
qualifichi tali creazioni come spirituali? Non ho lasciato cadere lo spirito, o
anima o mente che dir si voglia, rifiutando la dualità cartesiana? Non sono
rimasto, quindi, in un universo che non ha più nulla di spirituale – un universo
fatto solo di corpi, eventualmente poetici o letterari? Non è, lo stesso
obiettivo che mi sono posto, prova evidente di una mia confusione, come se
volessi ammettere oggetti, o attività, che appartengono contemporaneamente
all’ambito fisico e spirituale? In realtà sono queste domande a provare
qualcosa: quanto sia difficile liberarsi di un pregiudizio. Per loro tramite il
cartesianesimo, scacciato dalla porta, rientra dalla finestra. Detta nel modo
più semplice e chiaro possibile, lo spirito (o la mente, o l’anima) può solo
essere un modo di vivere il corpo: non esiste uno spirito indipendente dal
corpo. Un corpo si anima quando i suoi atteggiamenti e le sue mosse si colorano
di spirito ludico: è spirito (o mente, o anima) in quanto gioca. (Potrei dire
«in quanto danza», purché per danza s’intenda una pratica creativa, non
puramente rituale e aperta ai movimenti della parola e del pensiero: una danza
nello spazio esistenziale.) La visione cartesiana ci fornisce uno spirito a
buon mercato: anche se giaccio del tutto inerte, o la mia vita è inchiodata
senza speranza di salvezza alla routine più inflessibile, sono comunque una
mente, una sostanza pensante; all’ottusità del mio corpo è comunque offerto
questo riscatto. Per me invece lo spirito compare quando il corpo si accende di
vitalità; il suo fiato è quello che avverto quando qualcosa mi stimola, mi
provoca e mi risveglia; e occuparsi di libri o concetti non dà nessuna garanzia
che lo spirito sia presente – basta guardare al mondo accademico per rendersene
conto. Siccome anche gli estremi di questo spettro sono astrazioni teoriche e
ogni nostra vicenda ha luogo come mediazione fra di essi, tutti noi siamo in
ogni momento corpi/spiriti, in parte animati e in parte inerti. Lo siamo, però,
non come convivenza di due entità radicalmente distinte ma come coesistenza di
due distinte modalità di comportamento di una medesima entità. E, in
conclusione, posso approvare Huizinga quando dice che «il gioco, qualunque sia
l’essenza sua, non è materia» (p. 21) ma non perché si riveli in esso un
carattere soprannaturale. Il gioco non è materia perché è spirito, cioè materia
che si reinventa incessantemente, così come il non-gioco (cioè la materia) è
spirito in coma. I Pensieri stupendi dell'Aosta sono stupendi. L’aspetto
fondamentale della tradizione cartesiana è stato denominato in tempi recenti
(posteriori a Cartesio) «accesso privilegiato». Consiste nella tesi seguente:
la mia vita mentale, privata, mi è del tutto trasparente; io ne colgo con
assoluta limpidezza ogni particolare; in proposito non posso sbagliarmi. Posso
sbagliarmi sul fatto che ci sia un elefante in questa stanza, ma non sul fatto
che io lo veda e sia sicuro di vederlo. E sono l’unico detentore di tale
certezza: chiunque voglia sapere che cosa provo, penso o voglio, non può far
altro che chiederlo a me – io sono l’unica autorità al riguardo.Ci sono voci
molto accreditate che si oppongono a questa tesi. La psicoanalisi stabilisce
quali siano le mie intenzioni o i miei desideri in base a un’osservazione del
mio comportamento ed eventualmente in contrasto con le intenzioni e i desideri
che io mi attribuisco. La neurofisiologia ritiene di poter determinare se ho
un’emozione consultando immagini del mio cervello. Ma, per quanto in difficoltà
fra gli specialisti, l’idea cartesiana che io sia padrone a casa mia (cioè
nella mia mente) continua ad aver fortuna nella cultura popolare, sostenuta da
potenti alleati: la responsabilità religiosa che ognuno deve assumersi per i
suoi peccati, la responsabilità legale che deve assumersi per i suoi crimini,
la responsabilità politica che deve assumersi per il suo voto. In tutti questi
casi, il fattore decisivo è quel che l’individuo ha voluto fare, e solo lui (e
magari il suo divino) sa che cosa sia. Gli altri, al massimo, potranno fare
congetture sulle sue intime motivazioni ed emettere un verdetto al di là di
ogni ragionevole dubbio. Ciò che è comunque al di là di ogni dubbio,
ragionevole o irragionevole, è il cogito: il rapporto che il soggetto ha con sé
stesso come sostanza pensante. A giustificare questa convinzione c’è il modo in
cui viene concepito il rapporto: lo amministrerebbe la funzione nota come
coscienza, un flusso continuo di attenzione rivolto alla nostra vita interiore,
incapace di errore, custode della verità del nostro essere. Io so che cosa
provo, penso e voglio perché la mia coscienza me ne dà un responso infallibile;
nessun altro ha la mia coscienza, dunque nessun altro ha diretto accesso ai
miei dati. Ho affermato altrove che la coscienza così concepita è un mito: non
esiste un flusso continuo di attenzione a sé stessi che abbia il compito di
farci appurare tutto quel che accade in noi, ma una serie di episodi
indipendenti e frammentari in ciascuno dei quali dalla molteplicità che noi
siamo (che ciascuno di noi è) emerge un giudizio negativo, un’obiezione, verso
l’istanza che in quel momento occupa il proscenio e sta dirigendo i lavori. La
coscienza come flusso continuo e coerente è il risultato di un’azione politica
(reazionaria): di uno stravolgimento di tale episodico esercizio critico che ha
come scopo la conservazione dell’ordine sociale – ritenendoci costantemente
osservati, si spera che ci comporteremo bene. Qui non intendo sviluppare
ulteriormente l’argomento, se non per notare un punto in cui questo discorso
interseca i nostri temi attuali. La visione mentalistica del significato
sostiene che siano le mie esperienze mentali, le stesse che Cartesio giudicava
infallibili, a determinare la dignità linguistica delle parole e frasi che
pronuncio o scrivo, dicevo nel capitolo precedente, e io sostengo l’inverso (e
sostengo che quelle esperienze siano tutt’altro che infallibili). La mia
posizione richiede così che si contesti il presunto carattere originario del
mentale, caratterizzandolo invece come dipendente dal non-mentale, e per
raggiungere questo obiettivo comincerò ascoltando ancora una volta una parola.
«Privato», che nella tradizione cui mi oppongo è sinonimo di «mentale», è un
termine negativo, perché ciò che è privato lo è in quanto privato di qualcosa,
come un bimbo è privato d’affetto o un operaio del suo lavoro. Qual è dunque la
privazione che costituisce il dominio privato del soggetto e della sua mente?
Il gioco è rischioso, e abbiamo visto quante barriere si erigano per evitare
che faccia troppo male. Un adulto proteggerà lo spazio in cui giocano i
bambini: chiuderà porte e finestre, toglierà di mezzo gli oggetti che possano
essere ingoiati, nasconderà i fiammiferi. Quando sarà lui stesso a giocare,
troverà più conveniente scagliarsi contro un avversario su un campo di calcio o
tessere trame su una scacchiera piuttosto che nel quartiere o in fabbrica. E
spesso parlerà soltanto di quel che potrebbe fare invece di farlo: si
accontenterà di esplorare microcosmi linguistici in cui ogni mossa è lecita
invece di coinvolgere in analoghi movimenti il (resto del) suo corpo. Ma non si
è mai abbastanza cauti: una parola avventata, detta con sovversivo spirito
ludico, può ferire l’interlocutore, suscitare i sospetti del principale, essere
presa troppo sul serio da una «testa calda». Allora la nostra specie (e forse
non solo, ma è arduo decidere la questione) ha introdotto un’ulteriore misura
cautelare: molte parole sovversive, molte associazioni inappropriate, molti
racconti fantastici che attentano alle norme del vivere civile li enunciamo
solo a noi stessi, li vocalizziamo senza emettere alcun suono, senza neanche
muovere le labbra – li priviamo di ogni contatto con l’esterno. Ecco in che
senso il mentale dipende dal verbale: i pensieri sono parole non dette –
immagini mnestiche di tali parole, secondo l’espressione freudiana – perché
l’interlocutore giusto, che potrebbe capirle e apprezzarle, non c’è o forse non
c’è mai stato, e noi abbiamo imparato, dopo molti sforzi e qualche delusione, a
farle risuonare in un pubblico silenzio, unici testimoni della loro presenza.
Lo spazio abitato dai pensieri è l’esatto opposto di quello cartesiano. Quello
era popolato di infinite idee, acuto e perspicace nel cogliere quanto sfuggisse
ai sensi del corpo, solidamente risolto in sé stesso e pronto a sollevare dubbi
su tutto ciò che non gli appartenesse. Questo è parassitario, anaclitico,
povero di contenuto e di struttura, in costante pericolo di venire assorbito
nel pubblico chiacchiericcio. Non voglio negare che esistano persone con
straordinarie capacità di concentrazione; la realtà di noi comuni mortali,
però, è che ci risulta estremamente difficile seguire un’idea senza perdere il
filo, o cogliere il rapporto che questa idea ha con quell’altra che abbiamo
avuto ieri; e intanto il mondo incombe e disturba il fragile equilibrio che
siamo penosamente riusciti a costruire, e dopo un attimo tutto crolla e non
ricordiamo più nemmeno che cosa stavamo pensando, o perché ci sembrava così
importante. Se uno di noi comuni mortali vuole far chiaro «dentro sé stesso» e
capire che cosa sta pensando, deve fare un passo indietro in questo percorso e
abbozzare un testo, un diagramma, un disegno su un pezzo di carta. Si chiama
«pensare attraverso la scrittura» ed è un luogo comune per chiunque si occupi
di processi creativi; ma l’ipoteca cartesiana ci impedisce di comprendere la
lezione che ci sta impartendo. Il pensiero è fondato sul linguaggio; i singoli
pensieri non sono che parole o frasi private dell’audio; la mente non è altro
che la capacità di parlare un linguaggio silenzioso (e si noti che sto parlando
della mente, non del cervello, cioè dell’organo di enorme complessità ed
efficienza che presiede, perlopiù inconsciamente, a tutte le nostre funzioni).
Quando questa capacità mostra i suoi limiti, si ritorna alla base: talvolta ci
si racconta ad alta voce quel che si stava cercando di seguire nel pensiero,
più spesso lo si scrive. Con buona pace di Cartesio, non è proprio vero che la
mente ci fornisca idee più chiare e distinte di quanto faccia il corpo: nella
mente regna di solito una grande oscurità e confusione, che si può dissipare
solo eseguendo movimenti fisici – scrivendo, per esempio. Fra le cose che
potremo scrivere ci sono novelle e romanzi, e ho già suggerito come sia da intendere
questo gioco; qui aggiungerò solo qualche dettaglio. Buona parte
dell’esperienza ludica dei bambini consiste nel raccontarsi storie; se sono
fortunati, incontreranno anche degli adulti che ne racconteranno a loro,
trascinandoli fra misteri e sorprese, spaventi e salvataggi, facendo loro
saltare il cuore in gola e tirare sospiri di sollievo. Uno scrittore compie la
stessa benefica azione con i suoi lettori: si sceglie un bambino ideale (i
critici letterari direbbero: un lettore ideale) di cui conosce gusti e
passioni, sogni e desideri, e lo asseconda e lo scoraggia e lo deprime e lo
esalta evocando con parole incisive e frasi seducenti un mondo fittizio che
starà al bambino (al lettore) completare a suo modo, partendo dalle tracce che
le parole e le frasi dello scrittore avranno sparso, come molliche di pane, per
le pagine del libro. L’azione è benefica perché il bambino ne trae godimento:
non sono molti i giochi che offrano tanto piacere quanto una simile altalena di
vicende, scenari e affetti. Ed è benefica anche perché il bambino per suo
tramite impara a conoscere i personaggi e gli eventi del mondo fittizio, come
s’impara qualsiasi cosa – partecipandone attivamente: anticipando la prossima
mossa e verificando le sue ipotesi, piangendo insieme con le vittime e
delirando insieme con gli amanti, immaginandosi a sua volta martire o
raddrizzatorti – e così amplia il repertorio di atteggiamenti e strategie a sua
disposizione correndo rischi minimi: il rischio di una crisi emotiva o di un
estraniamento dalle urgenze quotidiane, il rischio di cercare invano un’Anna
Karenina, il rischio di scambiare per Anna Karenina una persona molto diversa;
certo non il rischio di finire sotto un treno. Anche la filosofia nasce come
racconto, ma con un accento diverso, più insolente. Nel testo che la inaugura,
i dialoghi di Platone, si comincia narrando aneddoti su un discolo che si
rifiuta di crescere, di trovarsi un lavoro, di badare alla sua famiglia,
perfino di cambiarsi d’abito, perché è troppo impegnato a contestare ogni forma
di autorità, a prenderla in giro, a insistere con i suoi infantili «Perché?», a
giocare con le parole degli esperti in modo che, qualunque definizione
propongano, «ci gira sempre dattorno e non c’è verso che voglia star ferma nel
punto dove la mettiamo» (Eutifrone, p. 21). Sembra di leggere Pinocchio, solo
che qui non c’è nessuna fata turchina che salvi il discolo dall’esecuzione. Più
avanti il racconto si complica: il discolo prende ancora la parola, ma non solo
per far esplodere l’arroganza e la presunzione dei grandi. Ora, invece di
distruggere i castelli in aria degli altri, ne costruisce di propri, con acume,
scrupolo e pazienza (gli stessi con cui si costruiscono bei castelli di
sabbia), e li presenta con atteggiamento di sfida a quanti ritengono di vivere
in un castello e invece abitano in una stamberga, convinto che questa sia la
forma più efficace di critica: invece di perder tempo rivelando le stamberghe
per quel che sono, edifichiamo loro accanto una reggia e tutti vorranno
abbandonarle. (Così infatti ho trattato la posizione cartesiana in questo
capitolo e nel precedente; ho avuto buoni compagni di gioco.) Alcuni elementi
della repubblica platonica provocano la nostra indignazione: che si debba
mentire al popolo per il suo bene; che le unioni fra uomini e donne debbano
essere decise dal governo per motivi eugenetici. Altri ci sembrano di grande
ragionevolezza: che i governanti debbano essere educati con cura e il loro
carattere messo alla prova prima di affidar loro lo Stato; che le donne non meno
degli uomini possano governare, perché la loro differenza biologica non implica
una differenza di abilità. Quel che è comune a entrambi è il coraggio, la
sfacciataggine quasi, con cui vengono proposti, la risolutezza con cui
s’insiste sulla loro inevitabilità, sulla loro consequenzialità logica, la
noncuranza con cui vengono trattate le proteste del «senso comune», l’ambizione
e la genialità con cui tutti gli elementi vengono combinati in un colossale
affresco, nell’immagine di un mondo, di esseri umani, di una società totalmente
nuovi. Se un bambino vero (sotto i dieci anni d’età) mai avesse le risorse
intellettuali per compiere un’opera del genere, certo non gli mancherebbero
queste altre doti; certo non avrebbe ancora imparato il conformismo, la soggezione,
la viltà. Platone come Socrate è un bambino che si rifiuta di crescere, che a
risorse intellettuali mature accompagna le qualità innocenti e sfrontate
dell’infanzia: il maestro a settant’anni scherza con i suoi accusatori e con la
giuria; il discepolo a quasi ottanta non smette di aggiungere dettagli al suo
racconto. All’inizio del nostro itinerario ho citato un passo della Critica del
giudizio; ora, vicini al termine del viaggio, occorre riprenderlo in esame e
renderne conto. Che cosa sta facendo Kant? Sta esponendo uno degli elementi del
suo castello, da lui opposto a una tradizione che considera derelitta. La
stamberga da cui vuole che gli altri fuggano è la concezione realista della
conoscenza: Da una parte ci sono io (anzi, la mia mente) e dall’altra c’è un
tavolo. Nella mia mente si forma un’idea del tavolo che gli corrisponde
fedelmente; quindi io conosco bene il tavolo, al punto di poter prevedere con
certezza le sue risposte a varie sollecitazioni. Come sia possibile che fra due
oggetti distinti e tanto diversi fra loro (la mia mente e il tavolo) si
stabilisca una così perfetta corrispondenza, la tradizione non sa spiegare;
Leibniz in proposito invocava il miracolo divino di un’armonia prestabilita.
Kant non si occupa di questa scalcinata tradizione; la liquida con una battuta
pesante (essa dà «il comico spettacolo di uno che munge il becco [cioè il
montone] mentre l’altro tiene lo staccio [cioè il setaccio, Critica della
ragion pura, e suggerisce invece di fare un nuovo «tentativo» (p. 10), un
«rivolgimento» di prospettiva analogo a quello di Copernico. Supponiamo, dice,
che un oggetto sia proprio ciò di cui possiamo prevedere il comportamento, per
cui se quello che sembra un tavolo avesse un comportamento imprevedibile non
sarebbe un oggetto (ma, diciamo, un’allucinazione); allora non sembrerà più
strano che riusciamo a prevedere il comportamento degli oggetti. Il principio
di cui ci serviamo per siffatte previsioni, che cioè a ogni causa seguano
precisi effetti, non è da noi imposto dall’esterno alla natura; è ciò che
costituisce internamente la natura – non sarebbe una natura, ma un sogno, se
non esibisse tale regolarità. Perseguendo il suo tentativo Kant, come Platone,
costruisce un mondo nel quale non solo la conoscenza ma anche i valori morali,
l’apprezzamento estetico, Dio e l’immortalità assumono ruoli diversi che nella
tradizione. E, nel farlo, come tanti altri giocatori alle prese con le loro
costruzioni originali e bizzarre, usa parole magiche: termini antiquati,
imponenti ed enigmatici che colloca in contesti e in reti associative devianti
rispetto a quelli già noti, talvolta devianti fra loro, gettando i lettori
nello sbalordimento e nello scompiglio – lo stato d’animo giusto per chi voglia
aprirli a un punto di vista radicalmente nuovo. Qui, per esempio, compaiono due
di queste parole formidabili: il principio in base al quale il tavolo non
sarebbe un oggetto se il suo comportamento non fosse regolare e prevedibile
viene detto «trascendentale» e l’altro principio per cui niente sarebbe un
oggetto se non fosse nello spazio viene detto «metafisico», violando gli usi
comuni di entrambi i termini e quelli cui lo stesso Kant li adatta in altri
passi. Mentre gioca con la nostra visione dell’universo, il filosofo sta
giocando anche con il linguaggio. Giocando s’impara, quindi il gioco della
filosofia può essere istruttivo, nello stesso modo caotico e imponderabile di
ogni altro gioco. Per caso, una delle elaborate, ambiziose costruzioni
filosofiche di mondi, esseri umani o Stati alternativi a quelli esistenti entra
in contatto, talvolta, con la realtà quotidiana (con il gioco che è diventato
abitudine) e la cambia in modi che vengono giudicati vantaggiosi; può anche
capitare che in una di queste costruzioni decidiamo di traslocare e quella diventi,
per un po’, la nostra realtà quotidiana (il nuovo gioco diventi una nuova
abitudine). Quando ciò càpita, riteniamo di aver imparato qualcosa e pensiamo
che la costruzione filosofica abbia dato un contributo alla nostra conoscenza –
un contributo che viene detto scientifico. Giocando abilmente con le lenti, BONAIUTI
(si veda) Galileo riuscì a trasformare il nostro senso di che cosa significhi
osservare: ora, se vogliamo osservare un pianeta, guardiamo uno schermo invece
di sollevare la testa e aguzzare la vista. Ma il mondo fisico di BONAIUTI (si
veda) Galileo non esiste più, come non esiste più quello di Aristotele (noi non
ci viviamo più); altre costruzioni filosofiche ne hanno preso il posto e sono
oggi al cutting edge della scienza. Nel frattempo, i nostri giorni continuano a
essere popolati di pratiche e oggetti che sono il lascito di giochi
«scientifici» a lungo accantonati – di ciò che quei giochi sono stati in grado
d’insegnarci. La macchina a vapore fu inventata in base alla teoria del
flogisto, l’esempio più tipico di teoria screditata; molte persone colpite da
tubercolosi sono state curate dallo pneumotorace, anche se la teoria
«meccanica» su cui lo pneumotorace aveva basato il suo successo, avanzata da
Forlanini, si è volta presto in una simpatica curiosità. Nel prossimo (e
ultimo) capitolo tirerò le fila dei nostri sforzi. Qui voglio chiudere con una
storia: un esempio di come funzioni il gioco filosofico/scientifico, di come
possa cambiare – forse in meglio, forse orribilmente in peggio – le nostre
condizioni di vita. (I fatti che riferisco sono tratti da un articolo di
Michael Specter intitolato The Mosquito Solution e pubblicato sul «New Yorker)
Le zanzare sono state responsabili del 50% delle morti umane nella storia. La
malaria, la febbre gialla, varie forme di encefalite e numerose altre piaghe le
vedono come protagoniste. Fra le zanzare più letali c’è Aedes aegypti, che fa
strage in Africa e in Brasile ed è da poco rientrata negli Stati Uniti (vi
aveva già prosperato fino agli anni Sessanta del secolo scorso). Uno dei metodi
con cui si cercava di combattere Aedes era sterilizzando milioni di insetti con
dosi massicce di radiazioni e impedendo così loro di riprodursi. Ma, per quanto
efficaci con altri agenti patogeni, le radiazioni funzionavano male con animali
piccoli come le zanzare. Un genetista di nome Luke Alphey incontrò per caso un
collega che gli parlò della tecnica di sterilizzazione e delle sue difficoltà.
Immediatamente, vista la sua formazione professionale, pensò che, invece di sterilizzare
le zanzare, si potesse cambiarne il codice genetico in modo che si
autodistruggessero. C’erano due problemi, però. In primo luogo, bisognava
intervenire solo sui maschi, perché le femmine mordono gli esseri umani e
avrebbero potuto infettarli con chissà quale variazione genetica. In secondo
luogo, bisognava che i maschi rimanessero in vita abbastanza a lungo, e fossero
abbastanza vigorosi, per trasmettere i geni mortiferi ai loro discendenti.
Vuole il caso che, nella specie Aedes aegypti, le femmine siano molto più
grandi dei maschi, quindi facilmente identificabili; il primo problema poteva
essere risolto. E presto anche il secondo lo fu, ugualmente per caso. Alphey
infatti capitò in un seminario in cui si parlava di come la tetraciclina funga da
antidoto contro l’azione di un gene. Il piano era pronto: si sarebbero creati
milioni, miliardi di maschi Aedes con il gene autodistruttivo proteggendoli in
laboratorio con la tetraciclina; una volta immessi nell’ambiente, avrebbero
avuto il tempo e la forza di accoppiarsi prima di soccombere (ormai privi
dell’antidoto) insieme con tutta la loro progenie. Detto fatto, il piano è già
in fase di realizzazione in Brasile e in altri paesi. Negli Stati Uniti, però,
vari gruppi ambientalisti sono insorti protestando: Possiamo prevedere tutto
ciò che accadrà quando avremo scatenato questo nuovo Frankenstein? Certo allora
non potremo più rimettere il genio nella bottiglia. Per esempio, che cosa
succederà se anche solo poche femmine sopravviveranno dopo il contatto con il
gene e morderanno un essere umano? Oppure, che conseguenze avrà la scomparsa di
Aedes aegypti per la nicchia ecologica che adesso occupa e per l’intera
ecologia del sistema? Sullo sfondo, intanto, si agitano domande filosofiche di
grande profondità (cioè domande globali sul tipo di vita che vogliamo vivere):
È meglio sbarazzarsi di un pericolo o imparare a conviverci? Può essere
desiderabile un mondo in cui una specie sia stata distrutta? È lecito
considerare il bene degli esseri umani come decisivo? È lecito per gli esseri
umani giocare il ruolo di Dio? È un esempio paradigmatico della natura ludica
della ricerca più avanzata e prestigiosa. Si procede (quando si procede e non
si corre sul posto) non con un disciplinato esame della questione e un lavoro
certosino teso a scoprire che cosa sia necessario per dirimerla (come vorrebbe
la più comune ideologia) ma invece ascoltando discorsi che non c’entrano,
combinando contributi eterogenei, mutando radicalmente prospettiva e contando
molto sulla fortuna (se volete giocare bene a briscola, o anche a bridge,
fatevi venire delle carte). E, una volta che, in questo modo macchinoso e
fortuito, abbiamo eventualmente trovato qualcosa che sembra risolvere la
questione, dobbiamo confrontarci con il fatto che ci sono rischi forse tragici
nello scegliere una strada così inedita. Potremmo illuminare la stanza o
bruciare la casa, e, per quanto a lungo abbiamo giocato per procura con una
rappresentazione verbale o mentale delle conseguenze della nostra scelta,
girare l’interruttore è un’altra cosa. Prima che ci si decidesse a esplodere
una bomba atomica, c’erano fisici nucleari che, sulla base della stessa teoria
dei loro colleghi «interventisti», prevedevano che l’atmosfera ne sarebbe stata
consumata e la vita sulla Terra si sarebbe estinta. È facile dire che avessero
torto, dopo aver girato l’interruttore. E dobbiamo confrontarci con il fatto
che una questione non è mai davvero risolta: che ogni risposta suscita nuove
domande, che il gioco che ha prodotto quella soluzione la supererà, come
supererà ogni altra soluzione, perché il gioco non ha mai fine. Sono i
Labirinti dell’essere. Abbiamo compiuto il viaggio promesso. Partendo dal gioco
di una bimba di due anni abbiamo raggiunto giochi fisici come il calcio e il
tennis, intellettuali come gli scacchi e il bridge, giochi in compagnia e
solitari; abbiamo catturato nella nostra rete ludica l’arte, la letteratura e
la filosofia. E lo abbiamo fatto, converrà ripetere, non riducendo il gioco a
un’eterea silhouette, non facendo del «gioco» filosofico o letterario una
metafora che mostra presto la corda – perché se è vero che ci sono analogie fra
l’etica e il tressette, si sarebbe pronti a obiettare, è anche vero che ci sono
molte differenze. La bimba che ha inaugurato la nostra avventura non ci ha mai
lasciato; ha acquisito per strada competenze e capacità che nessuno può avere a
due anni, ma il suo universo ludico è rimasto lo stesso, una versione adulta
del medesimo gioco infantile. Ha incorporato le pareti contro cui andava a sbattere
come regole; collabora con maggiore efficacia con i suoi compagni o li manipola
con maggiore destrezza; le sue vocalizzazioni hanno preso la forma di un
linguaggio articolato; ha imparato, quando è il caso, a parlare senza farsi
sentire. Ma l’acqua che scorre fra questi meandri (creati, è importante notarlo
e ci ritornerò fra breve, dall’acqua stessa) è ancora quella della sorgente: a
dispetto delle complicazioni, per la bimba cresciuta giocare (a calcio, a
scacchi, all’arte, alla filosofia, alla letteratura...) è pur sempre immergersi
senza alcun fine esterno in un’attività trasgressiva ed esplorativa, piacevole
e istruttiva, appassionata e rischiosa. Ogniqualvolta entro le regole che si è
imposta o le hanno imposto, o contro le regole, una persona riesce a ritrovare
lo spirito che l’animava a due anni, la bimba ritorna e riprende il controllo
delle operazioni: seria, intenta, un po’ inquieta, audace, intimamente
soddisfatta. Ancora Huizinga: «Il gioco del bambino possiede la qualità ludica
qua talis e nella sua forma più pura» (p. 40). La peculiarità di questo
atteggiamento risulta più chiara quando se ne considerino le conseguenze sul
piano dei valori. Se la filosofia avesse una sua definizione indipendente,
diciamo di essere tesa alla scoperta della realtà o della verità o della
saggezza, e fosse un gioco solo in senso metaforico, perché praticata con
creatività e passione, ne seguirebbe che una buona filosofia è quella che
meglio approssima la scoperta della realtà o della verità o della saggezza, senza
riguardo alla creatività o passione con cui è condotta. Chi eventualmente
potesse pervenire alle stesse scoperte senza creatività o passione avrebbe, in
ambito filosofico, gli stessi meriti (e dimostrerebbe che la metafora ha fatto
il suo corso: Giulietta non brilla più come il sole). Se invece la filosofia è
definita come un gioco, sia pure il gioco di cercare la realtà, la verità o la
saggezza, non ci può essere buona filosofia senza creatività e passione – e
trasgressione, e apprendimento, e rischio. Quali che siano le sue pretese di
verità e saggezza, una filosofia è degna della nostra attenzione e
partecipazione se ci spiazza e ci avvince, ci irrita e ci lusinga, ci fa vivere
ripetute Ah-ha experiences e ci suscita obiezioni e disaccordo a non finire.
Nello stesso modo, se il linguaggio è innanzitutto uno spazio di gioco, avremo
scritto una bella lettera, un bel racconto o una bella comunicazione d’ufficio
se le nostre parole sapranno riscuotere il lettore e implicarlo in un progetto
comune, il che tanto meglio faranno quanto più porteranno le tracce del respiro
e della saliva in cui sono nate, dell’eco che ci hanno fatto risuonare dentro,
dell’entusiasmo o dello sconforto, delle lacrime di gioia o di dolore che ne
hanno accompagnato l’accesso alla pagina. Ciò corrisponde esattamente,
peraltro, ai nostri giudizi empirici ordinari su testi filosofici e
comunicazioni d’ufficio, salvo che le nostre concezioni di tali oggetti non
fanno giustizia alle nostre intuizioni, e così rimaniamo perplessi davanti a un
testo filosofico o una comunicazione d’ufficio «che non hanno niente di
sbagliato» perché dicono quel che devono dire e contengono solo enunciati veri,
eppure ci sembrano, chissà perché, da buttare. Il discorso sarebbe terminato,
dunque: avremmo percorso il labirinto e saremmo arrivati nella stanza dove si
ritirano i premi. Ma mi piace pensare che la stanza non sia chiusa e che anzi
il premio consista in una porta aperta su un altro sentiero tortuoso da
percorrere, in un bosco stavolta anziché in una claustrofobica caverna. Non mi
lancerò qui nel nuovo viaggio cui il sentiero invita, ma getterò lo sguardo in
quella direzione per stimolare la mia e forse l’altrui curiosità. In questo
libro ho parlato del gioco come di un’attività esclusivamente animale, e
perlopiù umana. L’ambiente inanimato è stato visto come strumento del gioco
(palle, cubi, carta e penna) o come suo ostacolo (pareti, spigoli), non come
suo soggetto. La cosa sembra ragionevole: se il gioco, come ho detto, è vita,
allora è riservato agli organismi viventi; se consiste in una serie di mosse –
devianti, istruttive, pericolose, ma pur sempre mosse – allora per praticarlo
occorre potersi muovere, il che fra gli organismi viventi sembrerebbe escludere
le piante. Ma è poi tanto certo che così stiano le cose? Proviamo a giocare con
le apparenti tautologie che ho enunciato. Se la vita richiede funzioni che noi
siamo in grado di riconoscere come respiratorie, metaboliche e riproduttive,
allora è chiaro che un orso, un pappagallo e una quercia sono vivi ma una
pietra no; se il movimento richiede che un ente con una sua precisa struttura
si stacchi (almeno in parte) dalla sua posizione spaziale e ne assuma un’altra,
allora formiche ed elefanti si muovono ma un geranio o un cipresso no.
Supponiamo però di invertire l’equazione che ho appena citato: se il gioco è
vita, la vita è gioco. E ricordiamo che il movimento che conta per il
gioco/vita si svolge in uno spazio esistenziale, non sempre fisico. Con tali
premesse, non è forse gioco/vita quello di un cielo che non appare mai due
volte nella stessa configurazione, di un corso d’acqua che costruisce i suoi
meandri o della sabbia che costruisce un lido, di cristalli di neve di forme
delicate e idiosincratiche (ciascuno, sembra, un esperimento a sé stante), di
una foresta che alterna grovigli e radure, tronchi giganteschi e canne
flessuose? E non è forse vero allora che al mondo non esiste nulla di
inanimato? Nel nono capitolo ho parlato dei diversi modi in cui possiamo
giocare con un altro: trattandolo da strumento o da compagno. Vorrei aggiungere
ora che trattare un altro da strumento significa trattarlo come un oggetto
inanimato: anche se l’altro è un essere umano, il mio rapporto con lui (o lei)
sarà basato sul controllo che esercito, schiacciando i suoi tasti per ottenere
l’effetto voluto. Il limite di questo controllo sarà percepito come un’oscura
minaccia e sarà causa di disagio o di terrore; sentimenti così penosi hanno
però un ruolo significativo – segnalano la possibilità ancora indistinta di
passare da un’utilizzazione a un incontro, quando si riescano a dominare
l’ansia e la paura. La medesima pluralità di atteggiamenti ci è disponibile nei
confronti di tutto l’essere. Possiamo giocare con la natura come con una
risorsa, e oscillare dalla boria sprezzante di averla ridotta al nostro
servizio all’inquietudine che quando meno ce lo aspettiamo ci si apra la terra
sotto i piedi (dal bruciare allegramente carbone e petrolio al preoccuparci per
il buco d’ozono e il riscaldamento globale), oppure come con un compagno,
raccogliendone i suggerimenti, facendole delle proposte, cercando di costruire
insieme un bel castello. Chi vive il rapporto in questo secondo modo (molti lo
fanno, pur se spesso non hanno parole per dirlo) sente che una montagna lo
sfida ma anche lo assiste premurosa nel trovare una via per scalarla, che il
mare ti avverte quando vuole lottare con te, che la macchina ha piacere a
distendersi veloce fra curve e dislivelli con sapienti cambi di marcia, che il
caffè mattutino parla di energia, di fiducia, di piani ambiziosi per la
giornata. Sarà bene che la smetta, prima che qualcuno pensi che il gioco mi ha
preso la mano – che poi sarebbe il suo, e il nostro, destino. Ma non posso che
congedarmi con una provocazione. Ho percorso un labirinto per dipanare il senso
di un’attività che è a sua volta labirintica, ferocemente intricata. A quello
che sembrava il termine del labirinto ho trovato un’indicazione, ancora in
buona parte misteriosa: che non si tratti di un labirinto qualsiasi, che la sua
natura labirintica sia la natura dell’essere in quanto tale. Perché solo chi
gioca, nelle mille disparate manifestazioni in cui il gioco si realizza, è: è
vivo, esiste. I labirinti ludici dell’essere sono l’essere; il resto è uno
zombie, un fantasma, uno spettro. Basta una risata divertita per farlo
scomparire. Ermanno Bencivenga. Keywords: il
piacere, teoria del linguaggio, logica libre, metodo della logica, calcolo di
predicati di primo ordine, logica di termini singolari, piacere, bello, logica
dialettica, implicatura, Hegel, Kant, gioco. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Bencivenga” – The Swimming-Pool Library. Bencivenga.
Luigi
Speranza -- Grice e Bene: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale di Tancredi – scuola di Taranto – filosofia pugliese -- filosofia
italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Maruggio).
Filosofo pugliese. Filosofo italiano. Maruggio, Taranto, Puglia. Grice: “Molto
bene”. Figlio da Lupo e da Perna Longo, entra nell'ordine dei Teatini e fu
professore. Lascia importanti opere come l'Apologia del Tancredi e la Summa
Theologica. A Maruggio, in sua memoria è stato intitolato l'istituto comprensivo
e una via cittadina. Opere: “Apologia
del Tancredi”, “Summa Theologica” “De officio S. inquisitionis circa haeresim”
“De immunitate, et iurisdictione ecclesiastica”, “Theologiae moralis Tractatus”.
Tommaso
del Bene. Nacque in Maruggio -- luogo nella diocesì, non già della
diocesì di Taranto, come li è scritto da molti; perchè è nullius come Tuoi
dirli, ed è Commenda della Religione di Malta -- e dopo di aver apprese le
latine lettere, e le greche, la matematica, e l’astronomia, entra fra’ Teatini,
e ne professa l’instituto in SS. Apolidi di Napoli. Sostenne l’ impiego di
lettore di filosofia. Ma avendo poi pubblicato il "De comitiis" per
cui ebbe in Napoli qualche disgusto, gli convenne di trasferii in Roma. Quivi
pensando e scrivendo in modo da piacere a quella corte, incontra miglior sorte,
e fu predo decorato delle cariche di esaminator del clero, di qualificator del
S. Uffìzio, e di confaitore di più congregazioni (a). Fu incaricato inficine
co’Tea- tini Vincenzio Riccardi, ed Aeoftino de Bellis della revifione ed y
emendazione dell’ Eucologio de Greci: e da Papa Alessandro VII. fu messo nella
congregazione indituita per l'esame delle proposizioni di Gianfenio. In premio
de’ fuoi fermisi furongli offerti alcuni Vcfcovadi ch’egli Rimò meglio di
modedamente rifiutare. On-? de terminò di vivere da semplice religioso in Roma.
(b). Le sue opere sono molte. Brieve Apologia del Tancredi, Poema di Ascanio
Grande. Si trova dietro l'Apologia dell’ iftefio poema fatta dall'arcidiacono
Palma, e Rampata in Lecce i Ò35. in 8. Niuno ha fatta menzione di quell'opuscolo
del P. Del Bene, dell’ Ab. de Angelis in fuori, il quale ne ha parlato con lode
nc’ Letterati Salentini Par. z. nella Vita del Grande pag. i$z. a. De Comitiis
yfeu Parlamenti! •, ac inciijfnter (T corollarie de aliis moralibas marerii!,
precipue de ecclefinQica immunitate, Dubitationes morale!. Lugduni fttmpt.
Nemejìi Trichet i6\g in 4. con dedicatoria dell’autore a Papa Urbano Vili, e
poi, da lui deffo ri- veduto ed ampliato, Avemonefumpt. Guill. Halli inf. cor.
dedicatoria al Card. Francesco Albizi. Quedo su il libro, per cui dovette
partir di Napoli il P. Del Bene. Prese in elfo a trattare della morale, che
nfguarda i tribunali regi, e gli delfi sovrani. Materia assai di!icata,e che
vuole altri lumi di quelli, che aver fuole il volgo de’ moralidi 3. De
immunitate jurifdittione eccleftajlìca Opus abfolutìjfimum in z. parte!
di/lributttm. Ivi Jumpt. Phil. Borie, Laur. Arnaud, <5* Claud. Rigaud in f. (c) 4. Summa theologica. Ivi fumpt. Jo.
Ant. Huguetan, O* Mar. Ant. Ravaud in f. 5. Trattarui morale!: videlicet de
Conscientia; de radice re/litu- rioni1 aliarumque obligationum
<2Tpcenarum,ut eucommunicatio- nii et irregularitatt! eu delitto de Comieiii
seu Parlamenti!, ubi etiam da alagiti (5“ contrattibus; de donativi! tributis
(T fubjìdio Caritativo. Avtnione Guill. Halli ió%8. in f. (d) ó.De (a) Di tatti
cotefli titoli fi fregia in virj suoi libri. (b) Cosi il Vezzoli Senti. Titt.
che cita i reijitlri di S.Ao'* ea della Val- le; e perciò debboao correggerli
il SavanaroU Gtrarth. Eccl. Tttt. p. 6j. e fegg. il Mazzucch. Striti, $ lui. ed
altri (c) E poi Avtniont Jo. Fiat. T.z. in f. Il MazzuecheHi s’è inganna- to r
eli attribuire a quell’ Opera le aggiunte fatte dall’Autore al libro dt Offi.
ti Y. Inquisitionit. (d) Il Vezzofi lot. tit, p.i 15. annoi, z. cenfura
il Mazzucchelii d’aver det-. t». BENE BENEDETTI.,99 • 6. De
Officio S. Inquisitionis circa h<trejim cum Bulli* tam voteti- bus quam
recentioribus etc. Lugd. Jumpt. ] A. Huguetan, T. 2. in f. L’ autore poi
compose, e vi uni le seguenti: Additiones de loci theologicis ad tomo de
Officio S. Inquisitionrs perneceffa• ria in f. Opuscolo di pag. sa il quale fi
riftampò in 8. fenz’ alcu- na data, coi titolo di Trattanti in vece di
Additiones. 7. De Juramento, in quo de ejus 0" voti rclaxationibus &c.
cui Dectftonet S- Rotte Romana accedunt &C- Lugd. fumpt. guetan, 0" G.
Barbier. in f, CXI. da Capoa, ha rime nel Sello libro delle Rime di
diverfi eccell. Autori nuovamente raccolte ec. da G. Rufcelli. Vene*. G.M-
Bottelli 1553. in 8. (a), CXII. e Canonico Aquilano, diede alla luce: L'
Imprefe della Mae/là Cattolica di D. Filippi di Auflria II. Re di Spttgna
rapprefentate nel tumolo ptr la Jua, morte eretto dalla fedèlifs. citta de.’f
Aquila ec. Aquila Lepido Faci 1599. in 4. Toppi Bibl. Nap. CXIII. BENEDETTI (Giuf.
dilettò di Poefia volgare, ed era Paftor A/cade della Colonia Ater- nino, di
cui fu Vicecuftode, e vi fi denominò Alcidalgo Spai da- te (b) Nell’ Accademia
de’ Velati di fua patria egli era Principe
(r). Fu anche accademico Infenfato di Perugia (d). Di lui fi ha alle
{lampe la vita di Biagio Aleffandrò dall’Aquila nel- le Notiss. Iftor. degli
Arcadi morti BENEDETTO, Arciv. di Milano. V. Crifpo (Benedetto ), BE-. to,
edere (lato il libro de Comìtiis unito dal P. del Bene in un corpo, o to- mo il
Trattanti moralts: elfendo quello un libro didimo, comechè in alcuni efemplari
fi trovi a quello unito. Ora in primo luogo il Mazzucchelli non dice nè punto
nè poco di tutto ciò; e foltanto riferifee 1’ edizione de’ Trattatus moralts,
come io pure ho fatto, unendovi deCom'niis etc. La qual co- fa è ben diverta,
come ognun vede. Ma poi non fo, fé il Vezzofi nella cosa (Iella abbiali ragione.
Io non’ ho il libro, ma lo trovo riferito nel Cara!. Cafanattenfe alla voce
Detiene (sbaglio prefo pure dal Toppi B'bl. Nap. } infieme eoa quello de
Comìtiis; e ciò, eh' è più, il Nicodemo Addìi. al Toppi p.i]4. chiaramente
dice:,, Io oltre l’ultima edizione del libro de Co-,, mitiis etc. fi regillri
nel modo, che fiegue: Tbeologia moralis trattetus fextut. „ I. de Comìtiis etc.
II. de Alagiis etc. Un trattato fello ne fuppone cin- que, a’ quali dee unirli.
(a) Quadrio, Crefcimbeai, Tafuri.
Tommaso Del Bene. Keywords: Tancredi, Monteverdi, Tasso. Moralia, mos, morale,
cavalleria. Il santo cavaliere, mendacio, mentire, iuramento, morale, moralia,
abiuratio, conscienza. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Bene” – The
Swimming-Pool Library. Bene.
Luigi
Speranza -- Grice e Benedetto: l’implicatura conversazionale – scuola di Crema
– filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Crema). Filosofo lombardo. Flosofo italiano. Crema,
Cremona, Lombardia. Insegna a Padova, di cui divenne in seguito rettore. È
ritratto in un dipinto di Giovanni Busi detto il Cariani, allievo del
Giorgione. L'iscrizione e lo stemma presenti sulla tenda a destra attestano che
il personaggio raffigurato è Giovanni Benedetto Caravaggi, filosofo e medico
appartenente a una nobile famiglia di Crema. Laureatosi nell'università di
Padova nel 1507 e divenutone lettore e rettore, Caravaggi era fratello di
Giovanni Antonio, anch'egli eternato in un ritratto del Cariani (Ottawa,
National Gallery of Art). E' probabile che il ritratto della Carrara origini dalle
proprietà della famiglia Caravaggi a Crema, visto che, come ricorda il
Piccinelli, postillando le Vite di F. M. Tassi, il 15 aprile 1828 Lochis
acquistò l'opera proprio a Crema (Bassi Rathgeb, 1959). Un'esecuzione cremasca
sarebbe anche confermata dal fatto che negli anni 1518-1520 Cariani esegui alcune opere in
quella città ed è quindi probabile che in questo stesso periodo cada anche il
ritratto in questione. Il pittore, nativo di Fuipiano al Brembo, si era trasferito
precocemente a Venezia dove si formò nell'orbita di Bellini e Giorgione e dove
compì la maggior parte della sua carriera. Nel periodo 1517-1527 tornò a
Bergamo con incursioni a Crema per adempiere ad alcuni incarichi, quale
probabilmente quello relativo al nostro ritratto, ed ebbe modo di sfoggiare il
suo elegante linguaggio giorgionesco, come emerge dal paesaggio montuoso oltre
la tenda, rischiarato da un cielo al tramonto dai toni rosati e cerulei.
Risalente a Tiziano è invece l'impostazione del ritratto dalla posa ruotata di
tre quarti e dalla sapiente costruzione prospettica, che ha i suoi punti di
forza nel braccio sinistro in scorcio e nel realistico volume appoggiato sul
tavolo. La posa naturale dello studioso, che pare interrompersi in meditazione
dalla lettura del ponderoso volume, è anch'essa un portato di Tiziano, i cui
ritratti sono liberi e naturali, lontani da schemi precostituiti. Curiosa la
presenza di un'altra firma sotto la cornice scura dipinta, che il recente
restauro ha appurato essere contestuale
alla realizzazione dell'opera.Giovanni Benedetto da Caravaggio. Benedetto.
Keywords. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Benedetto” – The Swimming-Pool
Library.
Luigi
Speranza -- Grice e Benincasa: l’implicatura conversazionale del nudo maschile
nella statuaria italiana all’aperto – scuola d’Eboli – filosofia campanese -- filosofia
italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Eboli).
Filosofo campanese. Filosofo italiano. Eboli, Salerno, Campania. Grice:
“Benincasa is a good one; my fvaourite is his ‘la svolta
dell’interpretatzione,’ for that is what Boezio knew ‘hermeneias’ was! a
turning point!” – Studia a Roma. Dopo aver completato tutti i suoi studi iniziò
a lavorare come traduttore di testi letterari (tra altri, Hans Urs von
Balthasar) per poi organizzare e curare mostre d'arte. Membro della Commissione Consultiva Arti
Visive della Biennale di Venezia e consigliere del Ministro per i Beni
Culturali e Ambientali. Insegna a Macerata,
Firenze e Roma. Scrisse saggi storico-critici su vari artisti. Opere: “Chiesa e
storia di Suhard e il Concilio Vaticano II, Paoline; “L'interpretazione tra
futuro e utopia” (Magma, Roma); “Poetica della negazione e della differenza” Il
Giudizio Universale (Magma, Roma); “Sul manierismo: come dentro uno specchio” (La
Nuova Foglio); “Babilonia in fiamme: saggi sull'arte contemporanea” (Electa,
Milano); “Architettura come dis-identità” (Dedalo, Bari); “L'altra scena: saggi
sul pensiero antico, medioevale e contro-rinascimentale” (Dedalo); “Anabasi Architettura
e arte” (Dedalo, Bari); “Alle soglie del sapere” Ed. del Tornese” Joan Miró 2C,
Roma); Oskar Kokoschka La mia vita” (Marsilio, Venezia); Oriente allo specchio 2C,
Roma); Georges Braque” (Marsilio, Venezia); Jackson Pollock: opere” (mostra,
Bari, Castello Svevo) Marsilio, Venezia); “Verso l'altrove: Fogli eretici
sull'arte contemporanea” Electa, Milano); Alvar Aalto” Leader); Umberto
Mastroianni Monumenti” (Ed. Electa, Milano); Il colore e la luce L'arte
contemporanea” (Ed. Spirali, Milano); “André Masson “L'universo della pittura” Mondatori,
Milano; Spirali/Vel, "Alfio
Mongelli: infinito futuro", Joyce et Company, Il tutto in frammenti: arte Professore:
una nuova interpretazione storica” (Giancarlo Politi, Milano). La citta
disalerno ricerca repubblica repubblica archivio repubblica biennale-il-
psi-fa-incetta-di-poltrone. html1http://ricerca. repubblica. it
repubblica/archivio/ repubblica artisti-rasputin-nel- mondo- dei- telefoni.
html2 lacittadisalerno/ cronaca
/benincasa-fece-amare-l-arte-all-italia-~:text=È%20morto %20ieri%20a%20 Roma, autore
importanti%2 0opere letterarie Dal Benincasa 20 Beni Culturali%20e%20
Ambientali. La Repubblica_1, su ricerca.repubblica. Errori giudiziari, su
errorigiudiziari.com Carmine Benincasa.
Keywords: il nudo maschile nella statuaria italiana all’aperto, implicatura
plastica, la svoglia dell’interpretazione, umberto mastroianni, nudo maschile,
statuaria, il segno del teatro: rito, mascara, anabasi, arte come dis-identita,
futurismo, arte futurista, Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Benincasa”– The
Swimming-Pool Library.
Luigi
Speranza -- Grice e Benvenuti: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale – scuola di Montadine – filosofia cremonese – filosofia
lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P.
Grice, The Swimming-Pool Library (Montodine).
Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Montodine, Cremona, Lombardia. Grice: “A
good thing about Benvenuti’s discussion of Agostino’s semiotics is that
Benvenuti has a strictly philosophical background, rather than in grammar or
linguistics or belles lettres, or even ‘theory of communication.’ Therefore, he
INTERPRETS Augustine as *I* do!” -- Grice:
“You gotta love Benvenutti. He dedicated his life to the semiotics of Agostino
(who never knew he was a saint), the first Griceian. Benvenutti divides his
discussion of Agostino’s semiotics in three: the semiotic triangle, the
taxonomy of signs, and inferenza – For Agostino, ‘segno’ contrasts with ‘cosa.’
And a sign can signify ‘naturaliter’ (fumo, orma, volta). Or non-naturaliter – daglia
animali including homo – prodotto dall’uomo – a ‘gesture’ that has to be
perceived by one of the five senses – or by the senses – auditum (parola detta)
– visum (segno scritto).” --. Cesare Benvenuti
Cesare Donato Benvenuti Don Cesare Donato Benvenuti (Montodine)
filosofo. A partire dal 1708 ricoprì la carica di Abate Generale Lateranense.
Fece stampare un'opera sulla vita di Sant'Agostino e una traduzione in italiano
della Città di Dio Biografia Cesare
Benvenuti nacque dal conte Girolamo Benvenuti e dalla contessa Domitilla Scotti
di Piacenza. La prima istruzione fu nella casa paterna di Crema,
successivamente nelle scuole tenute dai Barnabiti. All'età di 16 anni volle
seguire l'esempio dei suoi due fratelli entrando nella vita ecclesiastica
prendendo l'abito della Congregazione lateranense a San Leonardo di Verona.
Dopo sette anni di studi di filosofia e teologia venne nominato lettore e come tale
risiedette in varie città. Nel 1708 a Roma venne dichiarato abate perpetuo
privilegiato con l'incarico di presiedere alla Congregazione dei casi di
coscienza e di emanare i giudizi relativi. Per questo suo incarico che esercitò
per otto anni crebbe la sua fama di teologo tanto che dal cardinale Barberini
lo volle accanto a sé come teologo ed esaminatore sinodale. Benvenuti fu anche
postulatore della cause dei santi e si adoperò in particolare per la
beatificazione del venerabile Pietro Fererio che fu beatificato da papa
Benedetto XIII. Cesare Benvenuti era
anche dotato di particolari capacità diplomatiche tanto da ricevere incarichi
in tal senso in Germania e a Vienna. Assieme a questi ufficii curiali Benvenuti
esercitò anche le pratiche caritative della sua ordinazione sacerdotale
visitando e prendendosi cura dei poveri e degli ammalati. Trasferitosi da Roma
a Napoli fu colpito da apoplessia e quivi morì.
Altre opere: “Vita del gloriosissimo padre santo Agostino, vescovo e
dottore di S.Chiesa” (Stamperia Barberina); “Discorso
Storico-Cronologico-Critico della vita comune dei chierici de' primi sei secoli
della Chiesa” (Stamperia di Antonio de Rossi); “La città di Dio, opera del gran
padre s. Agostino vescovo d'Ippona, tradotta nell'Idioma italiano, Stamperia di
Antonio de Rossi). stone lo Stato di Grazia. I. Sono sua eredità, Vita
comune deg'apostoli &the sono i primi Sacerdoti di Gesù-Cristo.V.S.
Lucanonne parla: la rispondechica vedere la poca forza dell'argomento negativo.
Vita comune de primi fedeli. Uti. Vita comune e votiva de Santi Apostoli e de
primi Fedeli Passò succesivamen s e la Vita comune ne Ministri dell'Alrare. De'
terapeuti, che se ne dice. Persecuzione della Chiesa. Comunità di Vergini Sagre
nelle decadenze di questo primo secolo, è fa nell'incominciare del secondo
Sentimenti d'Origene. Della Comunità Apostolica come parli Cipriano. Del i modo
di vivere degli Ecclesiastici Jocto Dionigi. Paolino. SE G10LO 1L Comunità de'
beni nello stato dell'innocenza. Sacerdoti istituiti daGesù-Cria Vita comune
votiva del clero di Gerusalemme secondo la decretale afsritta a Clemente. Della
comunità del clero ďAntiochia. Della Vita, de Fedeli e reSpettivamente degli
Eclesiastici cosa scrissero: Giustino martire, Policarpo, Ireneo, Dionigi di
Corinta ed Apollonia. Della Vita comin g ne del Clero di Mans SECOLO III.
Clemente Alessandrino come parla della Continenza. Della vita comune votiva,
triferita da Urbano Papal. relativamente a quella descritra da Clemente PapaI.
III. praticoinse la Povertà Apostolica. Del celebre Pierio Prete della Chiesa
diAlessandria. Genulfo Uomo Apostolico promove la Vita Comunono Fedelida lui
convertitieconfa. gratialculeo del Signore on la Cornunità
de'Cherici ly Vira Comune nel Clero di Vercelli. Come de Cherici iparla Ilario
Pittavienfe. Esortazione del SantoDiaconoEfrem Siro agli Ecclessastici.
Comunità de'Cherici della Chiesa Rinocorurese. Basilio come parla a'
CanoniciedaleCanonicbese. Basilio che scrise di Ermogene e di Zenon
neilPelusota, ed i molti Vescovie Preri Se Epifanig. Che racconta Severo
Sulpizio della Povertà d'u n Prece, Tofimonio Postumiano. Del Clero vivente in
commune nela Chiesa di Salaming in Cipre. De Clero di Ambrogio di Milano. De
Cherici d'Aquileja. Della Chiesa Cartaginesi. Della Comunità di Agostino nelle
vicinanze di Tagasta. Sentimenti di Girolamo sopra lot Staro di Chorici.
Comunità di Agostino Prete in Ippona. Della Comu nità d'Agostino nel
PalazzoVescovile–Ippona. Ii Concilio Cartaginese ci porta la Comunità di
Vescovi coloro Cherici. SEGOLO V. La Comunità Chericale Sparsa perl'Africa. Di
Mario Arelatenfee del suovina vere Chericale. Del Clero Africano corso à Roma à
cagione de'Vandali forto il Papa LeoIne. Cheg indižio possa
farlidelaperforiadit. Prospero e delsuo vivere Chericale, Della Vita comunend
Clero d'Ibernią foto,S.Rørrizio Vescovo.VI. Della Vita Regolare degli
Ecclesiastici della Chiesa di Calcedonia. Che dice Giuliano Pomerio de
Chericie, de Cherici del suo tempo. Del Pontefice Gelafio Primiera mente
tratasi delMonte Celio. De Laterani e loro Palazzo, che fù convertito nela
Basilica Lateranense, Del vivere comune de ChericiLao "teranefo, Che's.Gelafio
è Africano, Dell' antica puncupazione di Canoni, Dell'invasione di Longobardi
nel Monte Cassino e venutdai que' Monacià Roma, e loro dimora; e dell'oratorio
di Pancrazio, De Priori della Chiesa 1 Lateranense Canonici Regolari SECOLO VI,
m. Della Vita Chericale comune secondo quella d'Ippona indicata negl'tti di
Lorenzo detta! Illuminatore. Che cosa prescrive il Concilio Ilerdense. Che il
Concilio di Toledo, Che i Padri del Concilio d'Orlans. Che ferive di Baudino
Gregorio SICOLO:Ivi. Povertà Evangelica sandria. Ill.Zin Canone del
Concilio Romano, atribuito à Silvestro vien intejaper Buplio Diacono. Comunità
Chericalen e laChiesa d Ales O o. DI 1 1 Turonense. Che fece Leobina Vescovo
nella Chiesa Carnotenje. Dalle proibizioni del Concilio Arelaten fededucesi il metodo
del vivere Chericale di que' tempi.Vita Regolare ne' Cherici espressa nel
Concilio di Tours. De vivere in comune de Chericj in Romaforzo il Pontificato
di Gregorio Magno. Note Fonte: Francesco Sforza Benvenuti, Storia di
Crema, p.37Filosofia Filosofo del XVII secoloTeologi italiani 1669 1746
Montodine NapoliTraduttori dal latino. Don Cesare Donato Benvenuti. Cesare
Donato Benvenuti. Cesare Benvenuti. Keywords: paganismo, religione romana
antica, paganesimo ario in Italia, i romani, i ostrogoti, i longobardi,
religione romana, religione ostrogota, religione longobarda, mitologia romana,
mitologia ostrogota, mitologia longobarda, cultura romana, cultura ostrogota,
cultura longobarda, le fonte pagane della teoria del segno in Agostino –
semeion, signum, segno, segnare, segnante, segnato. Antecedenti di una teoria
unitaria del segno. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Benvenuti” – The Swimming-Pool Library. Benvenuti.
Luigi
Speranza -- Grice e Benvenuto: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale del grido – scuola di Napoli – filosofia napoletana – filosofia
campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P.
Grice, The Swimming-Pool Library (Napoli).
Filosofo napoletano. Filosofo campanese. Filosofo italiano. Napoli, Campania. Grice:
“Benvenuto is a good one; my fiavoruite is his ‘stupore e grido,’ the
functionalist idea that after some sensorial input (stupor) you get the
manifestation in behaviour alla Witters – the ‘grido’ – and then there’s one
which is J. L. Austin’s favourite: his “a man of words and not of deeds is like
a garden full of weeds,” – difficult to translate, but Benvenuto offers,
‘dicieria,’ and ‘dicitura,’ which aptly combines with ‘empiegatura, or in my
more Latinate (or learned) terminology, ‘in-plicatura’!” Già Primo Ricercatore
presso l'Istituto di Scienze e Tecnologie della Cognizione (ISTC) del CNR a
Roma. Professor Emeritus di Psicoanalisi presso l'Istituto Internazionale di
Psicologia del Profondo di Kiev (gemellata all'Nizza). Ha fondato (nel 1995) e diretto
l'European Journal of Psychoanalysis. Ha compiuto gli studi universitari
all'Università Paris VIIDenis-Diderot dal 1967 al 1973, dove ha ottenuto la
Maîtrise in Psicologia. Nel frattempo, ha seguito i seminari di Roland Barthes
e di Jacques Lacan. In seguito ha preparato un dottorato in Psicoanalisi con
Jean Laplanche all'Università Parigi 7. A Milano si è formato in psicoanalisi
attraverso gli psicoanalisti della S.P.I. Elvio Fachinelli e Diego Napolitani,
fondatore della Società Gruppo-Analitica Italiana. Trasferitosi in seguito a Roma, si divide tra
la ricerca in psicologia sociale al CNR, l'attività privata come psicoanalista,
e il lavoro di pubblicista. È stato cofondatore e caporedattore della rivista Lettera
Internazionale (fondata nel 1984) ed è tuttora assiduo collaboratore del
trimestrale Lettre Internationale di Berlino, e Magyar Lettre di Budapest. Nel
1995 ha fondato a New York il semestrale Journal of European Psychoanalysis,
divenuto poi EJPsy, European Journal of Psychoanalysis, che tuttora dirige.
Dal insegna psicoanalisi all'Istituto
Internazionale di Psicologia del Profondo di Kiev e all'Istituto di
Psicoanalisi Moderna di Mosca. Pensiero
Benché Benvenuto si sia occupato di campi in apparenza alquanto diversi tra
loropsicologia sociale, filosofia del linguaggio e della politica,
psicoanalisi, teoria della politicaa partire dagli anni 90 ha articolato un
progetto predominante che tocca i vari campi: sostituire al primato della
riflessione sulla Verità (tipico della cultura occidentale) una riflessione che
punti al Reale. In questo modo egli cerca una terza via tra le due culture
predominanti e in opposizione in Occidente: l'epistemologia positivista
(interessata alle condizioni di verità degli enunciati) da una parte, la
fenomenologia e l'ermeneutica dall'altra (interessata al disvelamento di una
Verità che si dipana nella storia umana).
Egli mutua il concetto di Reale dal pensiero di Jacques Lacan, ma ne
allarga il senso, includendovi tutto ciò che resta esterno (origine e resto) a
ogni assetto di senso, sia esso scientifico, estetico, o etico-politico. Il
Reale è quel fondo attorno a cui gira ogni teoria scientifica, ogni produzione
artistica, la psicoanalisi di ciascun soggetto, ogni assetto etico, e che resta
sempre in eccesso rispetto a tutti questi “discorsi”. Così, il Reale di ogni
teoria scientifica è il Caos che si pone come limite e sfondo di ogni processo
causale. Il Reale in psicoanalisi è il fondo pulsionale, corporeo,
irriducibilmente individuale, di fronte a cui ogni interpretazione si
arresta. In Dicerie e pettegolezzi (dove
articola una teoria delle leggende metropolitane) mostra come quasi tutto il
nostro sapere di fatto sia costituito da leggende metropolitane, oltre le quali
fa capolino la realtà dell'evento che ogni discorso sociale aggira. In Un
cannibale alla nostra mensa affronta la questione del relativismo moderno, a
cui oppone un “relativismo relativo”, facendo notare come ogni impostazione
relativista rimanda necessariamente a qualcosa di assoluto che resta non
tematizzato, presupposto e schivato. Accidia è una storia della malinconia dal
Medio Evo fino a oggi: il senso e la natura che ogni epoca dà alla
“depressione” rimanda a un vissuto opaco che nella storia viene interpretato
diversamente. In “Sono uno spettro, ma
non lo so” analizza la cultura degli spettri e il nostro rapporto con i morti,
notando come la morte “viva” tra noi proprio come istanza di Reale
inassimilabile a ogni progetto di vita, ma che avvolge la costituzione di
questi progetti. In particolare (ad esempio in La strategia freudiana e in
Perversioni) si è dedicato a una rilettura originale della teoria di Freud, e
della psicoanalisi in generale, come fondata su una metafisica precisa della
“carne significante”. Il tessuto interpretativo ed esplicativo di Freud rimanda
però a sua volta a qualcosa di non interpretabile né spiegabile: la pulsione
come sorgente opaca e non-significante della soggettività. Altre opere: “La strategia freudiana, Napoli,
Liguori); "Traduzione /
Tradizione" in Moderno Postmoderno, Feltrinelli, Milano); La bottega dell'
anima, Milano, Franco Angeli); Capire l'America, Genova, Costa et Nolan);
Dicerie e pettegolezzi, Bologna, Il Mulino); Un cannibale alla nostra mensa.
Gli argomenti del relativismo nell'epoca della globalizzazione, Bari, Dedalo);
Perversioni. Sessualità, etica e psicoanalisi, Torino, Bollati Boringhieri);
“Accidia. La passione dell'indifferenza, Bologna, Il Mulino); “Lo jettatore,
Milano, Mimesis); “La gelosia, Bologna, Il Mulino); “Alle origini del relativismo
moderno”, Dei cannibali, Mimesis, Milano); “Confini dell'interpretazione. Freud
Feyerabend Foucault, Milano, IPOC); “Sono uno spettro, ma non lo so, Milano,
Mimesis); “Wittgenstein. Lo stupore e il grido, Milano, meditare; Sette
conversazioni per capire Lacan, Milano, MIMESIS, La psicoanalisi e il reale.
'La negazione' di Freud, Orthotes, Napoli-Salerno. Godere senza limiti. Un
italiano nel maggio '68 a Parigi, Milano, Mimesis, Leggere Freud. Dall'isteria alla fine
dell'analisi, Orthotes, Napoli-Salerno. Il significante, tra Saussure e Lacan,
su journal-psychoanalysis.eu. su psychomedia. Il progetto della psichiatria
fenomenologica, su mondodomani.org. Sergio Benvenuto. Keywords: il grido, segnante,
segno, segnato, arbitrario, naturale, convenzionale, established, recognised,
stabile, stabilito, sistema di communicazione, iconico, non-iconico,
convenzionale, assoziativo, artificiale, non-naturale, non-artificiale,
procedimento, repertorio di procedimento, idio-lecto, idio-sincrasia,
popolazione, interprete, interpretante, mittente, recipiente, nozione di
consequenza come nozione comune a segno naturale e segno no naturale, Hobbes
sulla consequenza del segno convenzionale, segno naturale, segnare
naturalmente, segnare non naturalmente, l’adverbio ‘naturaliter’, ‘ad
placitum’, a piacere, natura, convenzione, posizione, natura, phusei, thesei,
positio, positione (ablativo di positio) – thesei – ‘natura’ (ablativo di
natura), imago Acustica, naturalita dell’imago, segno come imago, Benvenuto su
Plato sulla aribtrarieta del segno, Benvenuto su Heidegger sulla arbitrarieta
del segno, l’impiegatura della dicitura, segnante, meaner, one-off
communication, communicatum, segnaturm, one-off segnatum, iconico, non-iconico,
confine dell’interpretazione. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Benvenuto” – The
Swimming-Pool Library. Benvenuto.
Luigi
Speranza -- Grice e Berardi: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale telepatica – scuola di Bologna – filosofia bolognese –
filosofia emiliana -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco
di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Bologna). Filosofo italiano. Filosofo emiliano. Filosofo
italiano. Bologna, Emilia-Romagna. Grice: “You gotta love Berardi, but I wonder
if his background is in the classics – he has written on ‘il futuro della
comunicazione,’ and coined some nice neologisms, like ‘psiconautica,’ – which
is like my telementationalism, only different – and dialogued with Guattari
-- While Berardi is into ‘il futuro
della comunicazione,’ we at Oxford, them with a lit.hum. are usually into the
PAST of communication!” -- Franco Berardi (n. Bologna), filosofo. Detto “Bifo”
-- Agitatore culturale italiano. All'età di quattordici anni si iscrive alla
FGCI, ma ne viene espulso tre anni più tardi per "frazionismo".
Partecipa al movimento del '68 nella facoltà di lettere dell'Bologna, ove
conosce Negri. Si laurea in Estetica con Luciano Anceschi e aderisce a Potere
Operaio, gruppo della sinistra extraparlamentare di cui diviene figura di
spicco a livello nazionale. Nel 1970 pubblica il suo primo libro, Contro il
lavoro (edito da Feltrinelli). Fonda la rivista A/traverso, un foglio che era
espressione dell'ala "creativa" del movimento bolognese. Nei suoi
scritti mette al centro della propria analisi il rapporto tra movimenti sociali
e tecnologie comunicative. Partecipa alla fondazione dell'emittente libera
Radio Alice e subisce l'arresto per l'accusa di partecipazione alle Brigate
Rosse, da cui viene assolto un mese dopo. Per richiederne la scarcerazione,
Radio Alice organizza una festa in Piazza Maggiore, a cui partecipano oltre
diecimila persone. Berardi viene scarcerato poco dopo, e diviene il leader
dell'"ala creativa" della protesta studentesca bolognese del 1977.
Dopo la chiusura della radio da parte della polizia, contro Berardi viene
spiccato un mandato per "istigazione di odio di classe a mezzo
radio", per sottrarsi all'arresto fugge da Bologna. Si rifugia a Parigi
dove frequenta Félix Guattari e Michel Foucault e pubblica il libro Le Ciel est
enfin tombé sur la terre (Éditions du Seuil).
Negli anni ottanta rientra brevemente in Italia e poi si trasferisce a
New York dove collabora alle riviste Semiotext(e), Almanacco musica e Musica
80. Viaggia a lungo in Messico, India, Cina e Nepal. In quel periodo inizia ad
occuparsi della crescita delle reti telematiche e preconizza la futura
esplosione della rete quale vasto fenomeno sociale e culturale[senza fonte].
Alla fine degli anni ottanta si trasferisce in California dove pubblica alcuni
saggi sul cyberpunk. Ritorna a Bologna e, in veste di protagonista, partecipa
al documentario Il trasloco di Renato De Maria, prodotto dalla RAI nel 1991, incentrato
sulla storia del suo appartamento. Collabora poi con varie riviste culturali
fra cui Virus mutations, Cyberzone, Millepiani e varie case editrici fra cui la
Castelvecchi e DeriveApprodi. Collabora, inoltre, alla stesura di testi per
MediaMente, la trasmissione televisiva prodotta da RAI Educational e condotta
da Carlo Massarini dedicata al mondo di Internet e delle nuove tecnologie di
comunicazione. Collabora alla rivista
DeriveApprodi insieme a Sergio Bianchi e altri. Cura con Pasquinelli l'ambiente
di rete Rekombinant. Nel 2002 fonda Orfeo Tv, la prima televisione di strada
italiana. Nel 2005 un suo pamphlet che si scaglia contro le politiche sociali
del nuovo sindaco di Bologna Sergio Cofferati viene ripreso con enfasi dalle
testate giornalistiche nazionali. Lavora come insegnante presso l'istituto
tecnico industriale Aldini Valeriani di Bologna. Pubblica regolarmente sul
quotidiano Liberazione, sulla rivista alfabeta2 e sul sito Through Europe.
Collabora alla rivista canadese Adbusters. Anima la mailing-list Rekombinant
con Pasquinelli. Altre opere: “Contro il
lavoro”; “Scrittura e movimento” (Marsilio); “Teoria del valore e rimozione del
soggetto: critica dei fondamenti teorici del riformismo” (Verona, Bertani);
“Primavera” (Roma, Stampa Alternativa); “Chi ha ucciso Majakovskij” (Milano,
Squi/libri); “L'ideologia francese: contro i "nouveaux philosophes"”
(Milano, Squi/libri); “Finalmente il cielo è caduto sulla terra. Milano,
Squi/libri); “La barca dell'amore s'è spezzata. Milano, SugarCo); “Dell'innocenza”
(Bologna, Agalev); “Presagi. L'arte e l'immaginazione visionaria” (Bologna,
Agalev); “Terzo dopo guerra” (Bologna, A/traverso); “La pantera e il rizoma” (Bologna,
A/traverso); “Una poetica Ariosa” (Milano, ProgettoArio); “Più cyber che punk.
Bologna, A/traverso); “Politiche della mutazione. Milano-Bologna, Synergon), “Dalla
psichedelia alla telepatica” (Milano-Bologna, Synergon); “Hip Hop rap graph
gangs sullo sfondo di Los Angeles che brucia. Milano-Bologna, Synergon); “Cancel
et Più cyber che punk. Milano-Bologna, Synergon); “Come si cura il nazi.
Castelvecchi); “Mitologie Felici. Milano, Mudima); “Mutazione e cyberpunk.
Immaginario e tecnologia negli scenari di fine millennio. Costa et Nolan); “Lavoro
zero. Castelvecchi); “Neuromagma. Lavoro cognitivo e infoproduzione. Castelvecchi);
“Ciberfilosofia”; “Dell'innocenza”, “Premonizione. Verona, Ombre Corte); “Exit.
il nostro contributo all'estinzione della civiltà. Costa et Nolan); “La nefasta
utopia di Potere operaio. Castelvecchi); “Alice è il diavolo. storia di una
radio sovversiva”; “Shake edizioni. La fabbrica dell'infelicità: new economy e
movimento del cognitariato. Roma, DeriveApprodi); “Felix. Narrazione del mio
incontro con il pensiero di Guattari, cartografia visionaria del tempo che
viene. Luca Sossella Editore), “Quando il futuro incominciò. Fandango Libri); “Un'estate
all'inferno”; “Telestreet. Macchina immaginativa non omologata. Baldini
Castoldi Dalai); “Il sapiente, il mercante, il guerriero. Dal rifiuto del lavoro
all'emergere del cognitariato” (Roma, DeriveApprodi); “Da Bologna (serie A) a
Bologna (serie B). DeriveApprodi); “Skizomedia. mediattivismo. Roma,
DeriveApprodi); “Europa 2.0 Prospettive ed evoluzioni del sogno europeo, edito
da ombre corte, Un'utopia senile per l'Europa. Run. Forma, vita,
ricombinazione, Mimesis); L'eclissi. Dialogo precario sulla crisi della civiltà
capitalistica, Manni Editori); “La Sollevazione. Collasso europeo e prospettive
del movimento. Manni Editori); “L'anima al lavoro, DeriveApprodi); “After the
future AKPress, Oakland); “Dopo il futuro. Dal futurismo al cyberpunk.
L'esaurimento della modernità, DeriveApprodi); “La nonna di Schäuble. Come il
colonialismo finanziario ha distrutto il progetto europeo, Ombre corte, Heroes Suicidio e omicidi di massa, Baldini
et Castoldi, Asma, C&P Adver
Effigi); “Contro il lavoro, DeriveApprodi); “Il secondo avvento. Astrazione
apocalisse comunismo, DeriveApprodi); “Futurabilità, Produzioni Nero); “Respirare.
Caos e poesia, Sossella), “Il trasloco”, “Io non sono un moderato”. Note
Filmato audio Alexandra Weitz, Andreas Pichler, L'eterna rivolta, su
YouTube, 2006, a 0 min 47 s. 6 agosto.
Cronologia di Radio Alice, radiomarconi.com. 6 agosto. E-text s.r.l. (http://e-text/), MediaMente:
Franco Berardi, su mediamente. rai.).
Bifo: "Con la Gelmini non insegno" Sospeso dall'insegnamento |
Bologna la Repubblica Cominciamo a
parlare del collasso europeo, alfabeta2
rekombinant liste.rekombinant.org, su
rekombinant.liste.rekombinant.narkive.com. 6 aprile. A/traverso | Casa Editrice Etichetta
Discografica | AlterAlter Erebus press et label, su Alter Erebus. Guattari
Deleuze Movimento del 'Radio Alice Telestreet Internet Movie Database,
IMDb.com. //th-rough.eu/Pagina personale di Bifo sul Through Europe Interregno[collegamento
interrotto]Hacer lo imprevisible… después del 68: Entrevista con B. Bifo (Español)
Rekombinant"Listblog" animato da Franco Berardi e Matteo Pasquinelli
radioalice.orgsito web su Radio Alice Il Trasloco (scaricabile) su New Global
Vision, su ngvision.org. podcast. Fm la tribu.com Podcast en castellano Entrevista
con Bifo en FM La Tribu, Buenos Aires Articoli su arte e sensibilità, European
School of Social Imagination San Marino; scepsi.eu.). Interviste a Franco
Beradi di Christian Brogi, su ltmd. B. su Bookogs. Biografie Biografie Letteratura Letteratura Politica Politica Categorie: Saggisti italiani Filosofi
italiani Professore Bologna Militanti di Potere Operaio Movimento Studenti
dell'Bologna Fondatori di riviste italianeAttivisti italiani. Franco Berardi.
Keywords: telepatica, implicatura del presagio, poetica ariosa, progetto ario,
telepatia, pre-sagio, sagio. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Berardi” – The Swimming-Pool Library. Berardi.
Luigi
Speranza -- Grice e Bernardi: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale del duello – scuola di Mirandola – filosofia emiliana -- filosofia
italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Mirandola).
Filosofo emiliano. Filosofo italiano. Mirandola, Modena, Emilia-Romagna. Grice:
“We discussed Bernardi with Sir Peter – when we were tutoring on ‘Categoriae’ –
“Surely this is not propedeutic logic! This is pure metaphysics, and even pure
physics!” Bernardi held the same view! On top, I love Bernardi because he does
not use ‘logica,’ which he thinks for ‘kids,’ but ‘dialettica,’ which is real
philosophy!” Aristotelico, nominato vescovo di Caserta. Duomo di Mirandola.
Compiuto gli studi presso Bologna avendo come maestri Boccadiferro (l’autore di
un trattato sui luoghi comuni d’Aristotele) e Pomponazzi. Si trasferì poi a Roma
presso la corte di Farnese, dove frequenta Bembo, Casa e Giovio, e si conquista
una fama di filosofo aristotelico e letterato.
Consacrato vescovo di Caserta. Poi a Parma nel monastero di San Giovanni dei
Cassinesi. Fu tumulato nel Duomo di Mirandola. In occasione del centenario della sua nascita,
il Centro Internazionale Pico gli dedicò
un convegno. Saltini utilizzat la figura di B. come personaggio del suo romanzo
storico L'assedio della Mirandola. Atre
opere: “La Monomachia” -- dove si sostiene che il duello è legittimo secondo la
ragione e la filosofia morale ma illecito sotto il punto di vista
religioso. Duello cavalleresco.,
Antonio Bernardi della Mirandola. Un aristotelico umanista alla corte dei Farnese.
Atti del convegno "Antonio Bernardi nel V centenario della nascita"
(Mirandola), M. Forlivesi, Firenze, Olschki, Aristotelismo. Zambelli, B., in
Dizionario Biografico degli Italiani, Volume 9, Roma, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana, Filosofia Categorie: Vescovi cattolici italiani Filosofi italiani Professore Mirandola Bologna.
EVERSIONIS SINGVLARIS
CERTAMINIS. PROPOSITVM NOBIS EST, SINGVLARE certamen, quantum quidem
poterimus, fundamentis ſanctiſsimæ religionisnoſtræinnitentes, euertere, ac pe
nitus ex animis hominum extirpare, (utpote quod ab homine qui Chriſti
ſeruatoris noftri religionem et pie tatem profitetur, abhorreat.) Sed quia
edituseſtliber quidam, infcriptus Contra uſum duelli,in quo multa e tiam
diſputanturcontra libros noſtrosDehonore,ubi agitur de ſingulari certamine: qui
libri ſub nomine loan nis Baptiſtæ Poſleuinifallò in lucem prodierunt:etlino
lateat nos illud Ariſtotelis, to gasto TutóvG-gvarſíce tas Sofaes espolwaulio
agorti{ eup vxbés oszy: tamen faciendum nobis primùm uidetur,ut ea refellere
conemur, quæ contra libros noſtros De honore fcripta ſunt: ut,qui tantű. modò
uerborum faciem intuentes, interius autem non expendentes reconditam rerum
ueritatem, putauerunt eius libri quem diximus, auctorem, Ariſtotelis ſenten
tiam, ueritatem ipſam omnino affequutum effe, facileintelligant,non folùm no.
ftra quæ is refellit Peripateticorum doctrinæ prorſus conſentire, fed etiam
tantum abeſleut ille (quiquidem magnum ſeadiumentum fuo hoclibro generi humano
at tuliſſe putauit) ex doctrina Ariſtotelis, et ex philoſophiamoralilingulare
certamē euerterit,ut id etiam ex ipfiuſmet uerbis dari ac permitti in omnibus
fere cauſis per, ſpicuè appareat.At ita plane intelligetur,fierinon poſſe
utſingulare certamene, uertatur,niſiex fundamentis ſanctiſsimæ religionis
noftræ. Quæ quidem res potiſ fimùm nos impulit,ut ad hæcſcribenda aggrederemur.
Hocigitur (niſi fallimur) cum ita futurum ſit contra id quod ſibi iſte
propoſuerat,magis probandữmihiqui dem uidetur eius conſilium, uoluntas, quàm eo
ipfe laudandus, quòd quæ uel let præſtiterit. Sed primùm loquamur generaliter,
ponentes id quod ipfe fatetur totius ſuæ cau fæ fundamétum efle,uidelicet
ipſius ſingularis certaminis plura eſſe genera. Verùm antequam ueniamus
adipfius uerba, uideamus quam facilè hoc eius fundamentum
peruertamus:accipientes ex eis quæ ipfe conceſsit &dixit, arma, quibus eius
impe, tus aduerſusnoftrum librum labefactetur atą frangatur. Sed quia nos, qui
deopi nione Ariſtotelis diſſerimus, hujus controuerſiæ iudicem Ariſtotelem
conſtitui mus: afferemus in omnibus uerba ipſius Ariſtotelis, ponentes ea ante
oculos, ucho mines qui non certis quibuſdam, deſtinatis ſententijs addicti
confecratiga funt, fed ueritatem amplecti deſiderant, facile intelligant quam
iniuſtè, quàm etiam con. tra hominum utilitatem, iſte in me quali grauiſsimum
aliquod facinus admiſillem, inuaferit. Sed iam ad rem ueniamus. Omnia
ſingularia certamina, quæ ex fundamentis naturæ, non ex fancta noftra religione
permitti poffunt, ſuntunius generis,uel fpeciei(utiſte loquitur:)ergo fun
damentum eius à ueritate abhorret, quod ſcilicet fint plura genera: et quòd ob
hanc caufam unum genus fuerit permiſſum, &aliud nõ permiſſum. Ex quo
poftmodum emanat, me in libro Dehonore non eſſe lapſum, quia ignorauerim nomen
&no. tionem, uim; et originem fingularis certaminis,cum dixerim eius nomen
apud GræcosfuiffeMonomachiam,apud Romanos Singulare certamen: quia non fue runt
generalia nomina(ut ipſe dicit )fed folùm nomina unius fpeciei uel generis.
Conſequentia perſpicua eft: id uero quod antecedit, probemus in hunc modum.
Illa certamina quorum eft idem finis, effe etiam eiuſdem generis uel ſpeciei
neceſſe eſt.hoc enim loco pro eodem ſumuntur genus et ſpecies. Propofitio ifta
conceſſa eſt ab ipſo, etenim a diltinctione finium ſumpſit diſtin, a ctioncm
EVERS. SING CERTA M. ctionem illorum certaminum:ut ex fine,qui erat
honor,concluſit unum genus cer, 2. Deanima. taminis. Sed probemus ipfam ex
Ariſtotele. etenim ipſe inquit: Quoniam autem à text.49. fineappellariomnia
iuſtum eſt. Item inquit: Determinatur enim et definitur u. 3.Ethic.o. numquodą
fine. Siquidem &ſuperabundantia ut nominetur ad finem, &excellen "
tia uirtutum oporter. Si ergo unumquodq; determinatur &definitur fine:
ſingu laria ergo certamina decerminabuntur et definientur fine. Ergo ſi finis
erit unus, una erit ſpeciesſingularis certaminis:ſi plures,ergo plures ſpecies.
De cælo Item Ariſtoteleshæc ſcripta reliquit:Cuius enim cauſa unumquod eſt,
&factű mundo,tex.116 eſt ipſum eſt illius ſubſtātia. Quæ ergo certamina
habent eundē finē, ut fint etiam 1.Oeconom. eiuſdem ſpeciei neceffe eft: etenim
ſunt eiufdé fubftantiæ et formæ,necefTech eſt ut materia tantùm differant. Sed
omnia illa ſingularia certamina quæ ipſe conceſsit ex fundamentis naturæ, et illud
etiam genus quod nos conceſsimus in libris Deho. nore, ſunt certamina
ſingularia, quorum eſt idem finis:ut igitur ſint eiuſdem gene. ris uel
ſpeciei,neceſſe eſt. Minor probaturſic:llla quorum honeſtum eſt finis, ſunt
eiuſdem finis. Propofi tio iſta perſpicua eſt. Sed omnium illorum quæ ipfe
conceſsit (utpugnare pro pa tria,pro coniuge,pro regnis, honeſtum eſt finis:ergo
habent eundem finem. Sed oftendanus pofterioris huiusſyllogiſmiminorem. Sienim
honeſtum non effet eo. rum finis, non eſſent concedenda a Republica bene
inſtituta: quandoquidem Rer publica bene inſtituta nunquã concedicinhoneſta,
alioquin nõ eſec bene inſtituta. 1. Rhet... Item inquit Ariſtoteles:Ėc
fimpliciter bona ſunt honeſta, et quæcunq pro patria facit,perdens fua. Qui
ergo facit pro patria, facit propter honeltatem. " Item, Viri fortis finis
eſt honeſtum. Qui pugnant pro patria, pro coniugibus, pro filijs, prore.
gno,ſuntuirifortes:ergo eorum quipugnant pro patria, pro coniugibus,pro filijs,
pro regnis,eſt finis honeſtum. Maior etli perſpicua ex ſe eſt, declaraturtamen
ab Ariſtotele his uerbis, quæ ſư 3. Ethic.io. prà etiam citauimus ad aliud
probandum: Finis enim, inquit, omnis actionis eft fe., cundum habitum:
&uiro forti fortitudo eft honeſta, &talis eſt finis: determinatur, ' et
definitur unumquodq; fine.Honeſtienim gratia fortis ſuſtinet &agit ea quę
funt, ' ſecundum fortitudinem Ergo uiri fortis eſt finis honeſtum. Deinde paulo
pòſt inquit: Oportet autem non propter neceſsitatem fortem el so ſe,ſed quia
honeſtum eſt. Item paulo poſt inquit:Fortes enim agunt propter honeſtā ira
aūtadiuuatipſos." 1. Rhet... Item inquit:Quæcunq; funt opera fortitudinis,
funt honeſta et iufta: et opera iu. ftè facta,ſupple ſunt honeſta. Bernardi
(Ant., Mirandulani, Episcopi Casertani ). B. / di Mirandulani, epiſcopi
Caſertani, Eversionis / Singvlaris Certaminis Libri XL. / In quibvs cvm omnes
inivriæ ſpecies declarantur: tum uerò offenſionum, et côtentionum, quæ ex illis
nafcuntur, honeſtė atque ex uirtute tol- / lendarum ratio traditur: et præter
multos, ac propè in- ! finitos locos Ariſtotelis, qui ſunt difficilimi, obiter
explicatos. Animi etiā immor talitas ex ipfius ſententia oſten- / ditur:
Aſtrologiæ quoq; diuinatio omni pene autoritate fpoliatur, atque libertas
humana ſtabilitur. Ad amplißimum uirum Alexandrrm Farnesium Cardinalem, S. R.
E. Vicecancellarium. Acceſsit locuples rerum et uerborum toto Opere
memorabilium, Index. --- Basilea, Per llenricum Petri. [ W - 1 '] In folio, al
princ. Di queste: 3 per la dedica e 13 pel Rerum atqve verborum locuple tibimus
Index. Nel testo alcune iniziali con vignette. La stessa opera di questo
autore, detto da alcuni il Mi randola, dalla patria, e da altri il Caserta
dalla dignità, è stata pure pubblicata sotto l'altro titolo: - Mirandulani,
epiſco- i pi Caſertani, 1 Dispvtatio / nes. I – In qvibvs primvm ex professo /
Monomachia (quam Singulare certamen Latini, recentio- res Duellum uocant)
philoſophicis ra tionibus aſtruitur, et mox. diuina authoritate labefactata penitùs
euertitur: omnes quoq: iniuriarum ſpecies declarantur, easq'; conciliandi / et è
medio tollendi certiſsimæ rationes traduntur. Deinde uerò omnes utriuſque Phi
lofophiæ, tam contemplatiuæ quàm actiuæ, Loci obfcuriores, et ambiguæ
Quæſtiones, / (præſertim de Animæ immortalitate, et Aſtrologiæ iudi- / ciariae
diuinationibus) Ariſtotelica methodo / luculentiſsimè examinantur et / expli
cantur. Ad amplißimum uirum Alexandrem Farnesirm / Cardinalem, S. R. E.
Vicecancellarium. Acceſsit locuples rerum et uerborum toto Opere / memorabilium,
Basileae, Per Henriccm / Petri, et Nicolarm SCIENZA CAVALLERESCA ANTICA
Bryling. | - (In fine:) Finis
Qvadragesimi et vltimi i libri Euerfionis fingularis certaminis. / [ Fer] In
folio p. 694 con iniziali con vignette. Al princ. 18 p. 1. n. pel titolo, pella
dedica al Cardinale Farnese (nella quale accusa di plagio Possevino, uditore
suo, per essersi appropriata un'opera sull'Onore da esso scritta ) e pell'
Index. Il Tiraboschi nel t. 1.o della Bibliot. Modenese a p. 241 erroneamente
sem brasa credere, che questa seconda edizione losse la stessa cosa della 1.a
edizione, della quale essố aveva trovato il titolo nel Mazzuchelli. – Di
quest'opera voluminosa del Bernardi, divisa in 40 libri e scritta col preteso
assunto di abbattere il duello, stampa il Maffei, che è stata stesa; « con
metodo sco « lastico e coll'argomentazione usata in quegli scrittori, che si
chiamano di Filosofia; ma procedendo sempre con « equiroci, e confusion di
vocaboli e con perpetui sofismi talvolta intrigatissimi e difficili e talvolta
manifesti e palesi » Eppure, narra lo stesso Maffei, che dell'opera del
Bernardi quattro doppie si stimava modesto prezzo. In quell'epoca i libri di
scienza cavalleresca erano tanto ricercati, che, scrive lo stesso Maffei,
quattro doppie è pur stata valutata un'edizione dell'Ariosto, quella di Venezia
per il Valvassori, « sol per poche righe, che in alcuni luoghi vi si trovano
con titolo di Pareri in Ducllo ». - In quanto all'accusa di plagio dita
apertamente dal Bernardi a G. B. Possevino, essa è abbastanza giustificata. Il
G. B. Posse vino era scolaro del Bernardi e questi ebbe dal maestro il suo
lavoro sul duello per copiarlo, ma il Pos sevino non si fece alcuno scrupolo di
rafazzonarlo alquanto per poterlo far passare come proprio. È vero peró, che la
pubblicazione dello scritto non avvenne per opera del Possevino, ma di suo
fratello Antonio, che appartenne alla Compagnia di Gesù, ed anzi vuolsi, che G.
B. Possevino morendo raccomandasse al fratello di non pubblicare quell'opera
sul duello da esso lasciata, ma Antonio Possevino non avrebbe però tenuto conto
di questa raccomandazione, tanto più, che al dire del Tiraboschi, a vincer i
suoi scrupoli gli era oppor tanamente giunta all'orecchio la falsa notizia
della morte avvenuta a Ferrara del Bernardi, vero autore del trattato sul
duello, ed egli a tale notizia aveva prestato fede. Il Tiraboschi, che dapprima
aveva difeso G. B. Possevino dall'accusa di plagio doveva finire per
persuadersi, che tale accusa era ben fondata. Antonio Bernardi. Keywords: il duello, L’assedio della
Mirandola. i duellisti, la legittimita del duello, i duellisti, mono machia,
duo machia. Il duello nell’antichita romana, roma antica, il duello, statua di
due duellisti antichi, armi bianchi, Boccadiferro, Pomponazzi, aristotelismo
Bolognese. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Bernardi” – The Swimming-Pool
Library. Bernardi.
Luigi Speranza -- Grice e Bernardo:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della tradizione
iniziatica italica – scuola di Benne – filosofia piemontese -- filosofia
italiana -- Luigi Speranza, pel Gruppo
di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Benne). Filosofo
piemontese. Filosofo italiano. Benne, Biella, Piemonte. Grice: “I like
Bernardo: he is a philosophical mason – but then most Italian philosophers are,
as a way of NOT being Roman!” Massone. Gran maestro del Grande Oriente d'Italia,
ha poi fondato la Gran Loggia Regolare d'Italia. Diplomato in ragioneria e poi
impiegato in banca, si laureò in Sociologia presso l'Università degli Studi di
Trento. Nello stesso ateneo seguì la carriera accademica, divenendo docente
ordinario di Filosofia della scienza e di Logica, nonché pro-rettore. È inoltre
autore di nmerosi saggi e pubblicazioni sul tema della filosofia delle scienze
sociali e della logica delle norme. Fu
iniziato alla massoneria nella loggia bolognese "Risorgimento-VIII
agosto" divenendo Maestro venerabile della loggia "Zamboni-De
Rolandis". Nello stesso anno chiese e ottenne di venire inserito tra i
massoni coperti per ragioni di riservatezza legata alla sua professione di
docente. Stessi requisiti di riservatezza ebbe la sua appartenenza al Capitolo
Nazionale del rito scozzese antico e accettato. Eletto Gran maestro del Grande
Oriente d'Italia. Negli anni della sua maestranza tenne posizioni di aperto
contrasto con la Chiesa cattolica, dichiarò espressamente il proprio sostegno
al Partito Socialista Italiano, e dovette confrontarsi con la cosiddetta
"inchiesta Cordova" (dal nome del pubblico ministero di Palmi
Agostino Cordova). Al centro di polemiche anche con i vertici del GOI, Di
Bernardo decise di dimettersi dalla carica di Gran maestro al termine della
Gran Loggia annuale a Roma alla quale si era presentato dopo aver redatto atto
costitutivo e statuto di una nuova Obbedienza, la Gran Loggia Regolare
d'Italia. Al vertice del GOI gli succedette il reggente Eraldo Ghinoi. La neonata Obbedienza si regge su uno sparuto
gruppo di Logge fuoriuscite dal GOI, caratterizzandosi per l'uso esclusivo del
rito inglese Emulation. Otto anni dopo la fondazione, viene espulso dalla GLRI;
gli succede alla guida dell'Obbedienza Venzi. Quindi avvia un nuovo progetto di
un ordine paramassonico, denominato Dignity Order, che tuttavia non è
un'Obbedienza regolare. Pur dichiarando di essere fuoriuscito dalla Massoneria,
Di Bernardo da anni si presta a rilasciare interviste e dichiarazioni sull'argomento
sia a giornalisti che ad organi inquirenti. Nel
ha polemizzato con il GOI dopo aver reso una dichiarazione alla
Commissione Antimafia relativa a presunte rivelazioni di Loizzo (vedi ). Il GOI
ha annunciato l'intenzione di denunciare Di Bernardo per diffamazione e
calunnia. Il lo stesso Di Bernardo annuncia di voler a sua volta querelare il
Gran Maestro del GOI Stefano Bisi per diffamazione. La querela di B. a carico
di Bisi viene archiviata per insussistenza.
Aldo Alessandro Mola, Gelli e la P2: fra cronaca e storia, Bastogi
Editrice Italiana, Giuliano Di Bernardo, unitn. Il Gran Maestro: chi è B. Mola. Pubblicazioni di Giuliano Di Bernardo, unitn. Fra
tradizione e rinnovamento: la lunga traversata del deserto, GOI. Aldo A. Mola,
801 e ss. Mola, Di Bernardo fonda
la nuova Grande loggia, in Corriere della Sera. Sito ufficiale del Dignity
Order, dignityorder.com. Aldo Alessandro Mola, Storia della massoneria
italiana, Bompiani, Gran loggia regolare d'Italia Massoneria in Italia
Massoneria Citazionio su Giuliano Di Bernardo
Intervista a Giuliano Di Bernardo del, Predecessore Gran maestro del
Grande Oriente d'Italia Successore Square compasses.svg Armando Corona. Eraldo Ghinoi
(reggente) Predecessore Gran maestro della Gran Loggia Regolare d'Italia SuccessoreSquare
compasses.svg Carica inesistente Fabio VenziB Filosofia Università Università Filosofo del XX secolo Filosofi
italiani Professore Penne Gran maestri del Grande Oriente d'Italia. Giuliano Di
Bernardo. Bernardo. Keywords. la
tradizione iniziatica italica, logica dei sistemi normativi, normativa sociale,
l’implicatura del massone, psicologia filosofica, Homo sapiens sapiens. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Bernardo” – The Swimming-Pool Library.
Luigi
Speranza -- Grice e Berneri: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale -- filosofia italiana nel ventennio fascista – scuola di Lodi –
filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Lodi). Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Lodi,
Lombardia. Grice: ‘I like Berneri; of course we need to know more about his
philosophical background and education – he represents the epitome of what
Italian philosophers call ‘filosofia militante,’ but then I fought the Hun – so
I was militante, too!” – Figlio di padre originario di Ronco, frazione di
Corteno Golgi (nella Val Camonica, in provincia di Brescia) e da madre
emiliana, ben presto, si trasferì con la famiglia dapprima a Milano, poi a
Palermo, e Forlìdove, a Varallo Sesia (in provincia di Vercelli) e, infine, a
Reggio nell'Emilia. Qui, da una
testimonianza di Angelo Tasca risulta che Camillo Berneri militava nella
Federazione Giovanile Socialista di Reggio Emilia (da "Mussolini-Psicologia
di un dittatore", Camillo Berneri, Pier Carlo Masini, Milano). Dopo essere
stato membro del Comitato Centrale della Federazione Giovanile Socialista
reggiana, e dopo aver collaborato all'Avanguardia (organo nazionale della FGS),
rassegna le dimissioni dalla FGS, attraverso una lettera ai compagni, avendo
maturato convinzioni anarchiche. Sarà colpito dal gesto dei compagni che,
nonostante le dimissioni, vorranno che presieda un'ultima riunione della FGS a
Reggio, e dal gesto del mentore Camillo Prampolini, che lo convocherà per
conoscere le ragioni del suo dissenso. Berneri ricorderà sempre "i dolci
ricordi del mio catecumenato socialista". Si trasfere ad Arezzo dove
frequenta il liceo. Chiamato alle armi
ed escluso dall'Accademia Militare di Modena per le sue idee, fu inviato al
fronte; quindi, ancora in servizio, venne confinato nell'isola di Pianosa in
occasione dello sciopero generale. Iniziava intanto con lo pseudonimo Camillo
da Lodi la sua copiosa attività pubblicistica collaborando per anni a vari
periodici libertari: da Umanità Nova a Pensiero e Volontà, da L'avvenire
anarchico di Pisa a La Rivolta di Firenze e a Volontà di Ancona. Laureatosi in filosofia, insegnò tale materia
per qualche tempo a Camerino. Pronta e decisa si manifestava la sua avversione
al fascismo e, dall'Umbria in particolare, egli manteneva i contatti con gli
antifascisti fiorentini diffondendo il battagliero giornaletto Non mollare.
Molto intensa fu in quegli anni l'attività nell'Unione anarchica italiana.
Inaspritasi la dittatura fascista, dovette espatriare clandestinamente in
Francia e lo raggiunse poco dopo la moglie con le figlie; sua moglie era
Caleffi anche lei militante anarchica così come poi le figlie Marie Louise
Berneri e Berneri. Scoppiata la guerra civile spagnola, fu tra i primi ad
accorrere in Catalogna, centro dell'attività di massa libertaria esprimentesi
nella Confederación Nacional del Trabajo: qui si trovò a fianco di Rosselli con
tanta parte dell'antifascismo italiano e internazionale. Al di là della solidarietà
militante, a Rosselli lo legava anche l'atteggiamento critico, e l'apertura
mentale verso le prospettive del socialism. Collabora con l'organo clandestino
del movimento socialista-liberale "Giustizia e Libertà", argomentando
con Rosselli sull'alternativa secca tra socialismo libertario e socialismo
dispotico ("Gli anarchici e G.L.", B. e Rosselli, Giustizia e Libertà).
Furono gli ultimi mesi febbrili della sua vita: inadatto alle fatiche del
fronte, si dedicò con entusiasmo all'opera formativa, al dibattito ideale e
alle incombenze politiche pubblicando un proprio periodico dal titolo “Guerra
di classe” che sintetizza la sua precisa interpretazione del conflitto in
corso. In esso infatti Berneri, preoccupato per il crescente isolamento non
tanto del legittimo governo repubblicano quanto delle più tipiche realizzazioni
rivoluzionarie e libertarie conseguite in Catalogna, Aragona e altre regioni,
si batté vigorosamente per la stretta connessione di guerra e rivoluzione
ponendo agli antifascisti e ai suoi stessi compagni anarchici il dilemma:
vittoria su Franco, grazie alla guerra rivoluzionaria, o disfatta. Tale la
sostanza di numerosi suoi articoli e discorsi come della famosa Lettera aperta
alla ministra anarchica della Sanità Federica Montseny che con altri tre
anarchici era nel governo di Largo Caballero.
Molteplici, seppure inascoltati, furono anche i suoi suggerimenti
politici per colpire le basi operative del fascismo proclamando l'indipendenza
del Marocco, coordinare gli sforzi militari, potenziare gradualmente la
socializzazione. Fu dunque quella di Berneri una funzione singolarmente
impegnata che lo espose ben presto alle feroci repressioni condotte dai
comunisti ormai prevalsi dopo l'avvento del governo di Juan Negrín: scomparvero
così tragicamente, vittime dei massacri di massa, migliaia di combattenti
antifascisti non comunisti, anarchici ma anche comunisti non stalinisti, come i
miliziani del POUM. L'assassinio di B., sulle cui esatte circostanze esistono
diverse versioni, si colloca precisamente nella sanguinosa resa dei conti tra
stalinisti e loro avversari antifascisti conosciuta come le giornate di Maggio.
B. fu prelevato insieme con l'amico anarchico Barbieri dall'appartamento che i
due condividevano con le rispettive compagne. I cadaveri dei due anarchici
italiani furono ritrovati crivellati di proiettili. La moglie allevò i figli di
Cieri, anche lui caduto in Spagna. In morte di B., il leader socialista Nenni
scrisse: "Se l'anarchico B. fosse caduto su una barricata di Barcellona,
combattendo contro il governo popolare, noi non avremmo niente da dire, e nella
severità del suo destino ritroveremmo la severa legge della rivoluzione. Ma
Berneri è stato assassinato, e noi dobbiamo dirlo" (Pietro Nenni, Nuovo
Avanti, Parigi). Altre opere: “Lettera
aperta ai giovani socialisti di un giovane anarchico” (Orvieto); “I problemi
della produzione comunista” (Firenze); “Le tre città” (Firenze); “Un
federalista russo. Kropotkin, Roma); “Mussolini normalizzatore, Zurigo); “Lo
spionaggio fascista all'estero, Marsiglia);
“Nozioni di chimica antifascista”; “L'operaiolatria, Brest); “ll lavoro
attraente, Ginevra); “Ed ancora:
Mussolini normalizzatore La donna e la garçonne”; “Pensieri e battaglie
Il cristianesimo e il lavoro” – “Il Leonardo di Freud”. da
"Mussolini-Psicologia di un dittatore", B., Edizioni Azione Comune,
Masini, Milano, Mirella Serri, I profeti disarmati, la guerra fra le due
sinistre, Milano, Corbaccio, Cfr. Nicola Fedel, Introduzione e criteri di
edizione in B., Lo spionaggio fascista all'estero, Fedel (prefazione di
Franzinelli), Fondazione Comandante Libero, Milano, Enciclopedia POMBA. B.,
Anarchia e società aperta, Pietro Adamo, M&B Publishing, Milano, Errico,
Anarchismo e politica. Nel problemismo e nella critica all'anarchismo del
Ventesimo Secolo, il "programma minimo" dei libertari del Terzo
Millennio. Rilettura antologica e biografica di Camillo Berneri, Mimesis,
Milano 2007. Roberto Gremmo, Bombe, soldi e anarchia: l'affare Berneri e la
tragedia dei libertari italiani in Spagna, Storia Ribelle, Biella 2008. Mirella
Serri, I profeti disarmati. La guerra tra le due sinistre, Milano, Corbaccio,
2008. Flavio Guidi, "Nostra patria è il mondo intero". B. e
"Guerra di Classe" a Barcellona, pubblicato dall'autore, Milano.
Berti, Sacchetti, Un libertario in Europa. B.i: fra totalitarismi e democrazia.
Atti del convegno di studi storici, Arezzo, Archivio famiglia Berneri A.
Chessa, Reggio Emilia. B., Lo spionaggio fascista all'estero, Nicola Fedel (e
prefazione di Mimmo Franzinelli), Fondazione Comandante Libero, Milano,, Antifascismo Archivio Famiglia Berneri Guerra
civile spagnola Giornate di maggio Treccani Enciclopedie, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana. Camillo
Berneri, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Camillo Berneri, in Dizionario biografico
degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Opere di Camillo Berneri, su Liber
Liber. Opere di B., su openMLOL,
Horizons Unlimited srl. B. B. su Goodreads.
Altri particolari sul sito dell'ANPI di Roma, su romacivica.net. Maria Un
convegno e una nuova stagione di studi su B. su storiaefuturo). Socialismo
LibertarioProfili biobibliografici libertari, su socialismolibertario.
Abolizione ed estinzione dello stato, Anarchismo e federalismo di Camillo
Berneri, su magozine. Antifascismo. Anarchia
Anarchia Biografie Biografie
Politica Politica Storia Storia Filosofo Scrittori italiani del XX
secoloAnarchici italiani Lodi
BarcellonaAntifascisti italianiAssassinati con arma da fuocoVittime di
dittature comuniste. Camillo Berneri. Berneri. Keywords: normalizazzione,
delirio racista, Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Berneri” – The Swimming-Pool
Library. Berneri.
Luigi
Speranza -- Grice e Berti: la ragione conversazionale e l’implicatura della morte
di Cicerone – scuola di Valeggio sul Mincio – filosofia veneta -- filosofia
italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Valeggio
sul Mincio). Filosofo veneto. Filosofo italiano. Valeggio sul Mincio, Verona,
Veneto. Grice: “I like Berti; of course he has philosophised on the only two
philosophers worth philosophising about Plato and Aristotle – his interest is
in the ‘number idea’ in Plato, the unity in Aristotle, and various other things
– notably Socratic dialectic as the basis for both!” -- Grice: “I also love his courtesy: cf. Sir
Peter, “Introduction to logical theory,” versus the gentle “Un invite alla
filosofia,” – for philosophy needs to be invited to, rather than intro- and
extro-ducted to and fro’!” Professore
emerito di storia della filosofia, presidente onorario dell'Istituto
internazionale di filosofia. Laureatosi
in filosofia all'Padova, è stato allievo di Marino Gentile. Assistente presso l'Padova. Nel diventa
professore di storia della filosofia antica all'Perugia e di storia della
filosofia nella stessa Università. Si
trasferisce all'Padova, dove insegna storia della filosofia. È poi docente
anche nelle Ginevra, di Bruxelles, di Santa Fé (Argentina) e alla Facoltà di
Teologia di Lugano. Presiede la Società
Filosofica Italiana. Vince il premio dell'Associazione internazionale
"Federico Nietzsche" per la filosofia, il premio Iannone per la
filosofia antica, il premio Santa Marinella e il premio Castiglioncello per la
filosofia, il premio "Athene Noctua" e nel il premio giornalistico Lucio Colletti. Nel è
nominato "doctor honoris causa" dell'Università nazionale
capodistriana di Atene e nel Honorary
Fellow dell'"Interdisciplinary Centre for Aristotle Studies"
dell'Salonicco. Pensiero Interessato
particolarmente alla filosofia di Aristotele, Enrico Berti ne ha intravisto le
tracce nella metafisica, nell'etica e nella politica contemporanea in
particolar modo per il problema della contraddizione e della dialettica. Berti si è poi inserito nella dibattuta
questione del rapporto tra filosofia e scienza, cercando di definire la
specificità della filosofia, che si fonda su una razionalità non rapportabile a
quella scientifica, ma piuttosto alla dialettica e alla retorica. Su un piano
più propriamente teoretico si è interessato alla possibilità di riproporre oggi
una filosofia di tipo metafisico, formulando una concezione «umile« o «povera»
della metafisica come consapevolezza della problematicità, e quindi
dell'insufficienza, del mondo dell'esperienza, considerato nella sua totalità
(comprendente scienza, storia, individuo e società). Altre opere: “L'interpretazione neo-umanistica
della filosofia presocratica” (scuola di Crotone, la porta di Velia); “La filosofia del primo
Aristotele” (Padova, Milani); Il "De republica" di Cicerone e il pensiero
politico classico”; “L'unità del sapere in Aristotele”; “La contraddizione” (la
porta di Velia, la dialettica della struttura originaria, Bontadini); “Studi
sulla struttura logica del discorso scientifico”; “Studi aristotelici”;
“Aristotele: dalla dialettica alla filosofia prima” (Padova, Milani); “Ragione
scientifica e ragione filosofica” (Roma, La Goliardica); “Profilo di
Aristotele, Roma, Studium); “Il bene” (Brescia, La Scuola); “Le vie della ragione” (Bologna, Il Mulino);
“Contraddizione e dialettica negli antichi” (Palermo, L'Epos);:Le ragioni di
Aristotele, Roma-Bari, Laterza); “Storia della filosofia” (Roma-Bari, Laterza);
“Aristotele nel Novecento, Roma-Bari, Laterza); “Introduzione alla metafisica,
Torino, POMBA); “Il pensiero politico di Aristotele, Roma-Bari, Laterza); “Aristotele
e altri autori, Divisioni, con testo greco a fronte, coll. Il pensiero
occidentale); “In principio era la meraviglia. Le grandi questioni della filosofia
antica, Laterza, Roma-Bari); “Il libro primo della «Metafisica» (Laterza,
Roma-Bari); Sumphilosophein. La vita
nell'Accademia di Platone, Roma-Bari, Laterza); “Nuovi studi aristotelici”
(Morcelliana); “Invito alla filosofia, Brescia, La Scuola); “La ricerca della
verità in filosofia, Roma, Studium. Ha scritto un dialogo satirico, un
"falso d'autore" attribuito ad Aristotele, Eubulo o della ricchezza:
dialogo perduto contro i governanti ricchi.
Traduzioni Aristotele, Metafisica, traduzione, introduzione e note di E.
Berti, Collana Biblioteca Filosofica, Roma-Bari, Laterza. Onorificenze e
riconoscimenti Grande Ufficiale dell'Ordine al merito della Repubblica
Italiana È membro delle seguenti
accademie e istituzioni scientifiche:
Accademia nazionale dei Lincei Institut international de philosophie
Istituto veneto di scienze, lettere ed arti Société européenne de culture
Fédération internationale des sociétés de philosophie Pontificia accademia
delle scienze Pontificia accademia di San Tommaso d'Aquino Accademia galileiana
di scienze, lettere ed arti Società filosofica italiana Note festivalfilosofia, su festivalfilosofia). Enciclopedia multimediale delle Scienze
filosofiche, su emsf.rai.). Biografia
Enrico Berti [collegamento interrotto],
su comune.ancona. Aristotele Opere di B., su openMLOL, Horizons Unlimited
srl. Opere di B.,. Registrazioni di B.,
su RadioRadicale, Radio Radicale.
Intervista a Enrico Berti () Enrico Berti scheda nel sito dell'Padova
(con l'elenco delle pubblicazion. Filosofia Filosofo del XX secoloFilosofi
italiani Professore Valeggio sul MincioProfessori dell'Università degli Studi
di Padova Studenti dell'Università degli Studi di Padova Professor dell'Università
degli Studi di Perugia Accademici dei LinceiStorici della filosofia italiani. I
pitagorici -- Gli eleati -- Parmenide -- Zenone, Melisso -- Empedocle --
Gorgia --. LA FILOSOFIA A ROMA Lo stoicismo medio il neo-epicureismo e
Lucrezio -- L’Accademia nuova e Cicerone -- Il neo-stoicismo romano Seneca,
Epitteto, Marc'Aurelio, Enrico
Berti. Berti. Keywords. la morte di Cicerone, Cicerone res publica – “De
republica” – cf. il bene/il buono/il bello, “il bene e il buono”, Cicerone e la
filosofia politica classica, il De Republica. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Berti” – The Swimming-Pool Library. Berti.
Luigi
Speranza -- Grice e Bertinaria: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale dell’indole e le vicende della filosofia italiana – scuola di
Genova – filosoia genovese – filosofia ligure -- filosofia italiana – Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grce, The Swimming-Pool Library (Genova). Filosofo genovese. Filosofo ligure. Filosofo
italiano. Genova, Liguria. Grice: “I like Bertinaria; he is, like me a
philosophical cartographer – in his case, of ‘filosofia italiana’ for which he
has identified ‘indole’ e this or that ‘vicenda,’ – now J. L. Austin once
remarked that ‘sake’ has no denotatum – but ‘vicem’ does!” Studia a Pisa. Si
trasfere a Torino per collaborare con l'editoria Pomba. Curato la traduzione
Abriss der Geschichte der Philosophie di Kennegieszer, professore
dell'Breslavia. Si occupa anche di filosofia orientale e di filosofia italiana.
Oottenne la cattedra di filosofia della storia a Torino. È chiamato a Genova. Muore
a Genova. Altre saggi: “La filosofia italiana” (Pomba, Torino);
“Compendio di storia della filosofia” (Pomba, Torino); “Discorso sull'indole e
le vicende della filosofia italiana” (Pomba, Torino). “Concetto della filosofia
e delle scienze inchiuse nel dominio di essa, «Antologia italiana»”; “Disegno
di una storia delle scienze filosofiche in Italia dal Risorgimento delle lettere
sin oggi, Antologia italiana», “Concetto scientifico della storia, Stamp.
sociale degli artisti tipografi, Torino); “Saggi filosofici” (Tip. Fory e
Dalmazza, Torino); “Prospetto dell'insegnamento della filosofia della storia” (Stamperia
dell'unione tipografico editrice, Torino); “Della teoria poetica e dell'epopea
latina, Torino); “Dell'importanza della filosofia della storia e sue relazioni
con le altre scienze” (Torino); “L'antica filosofia del diritto” (Tip. Cavour,
Torino); “Principi di biologia e di sociologia, Negro, Torino); “La storia
della filosofia e la filosofia della storia” «Riv. cont.», Estr.: Baglione,
Torino); “Sulla formola esprimente il nuovo principio dell'enciclopedia” «Riv. cont.»,Il
positivismo e la metafisica” «Riv. cont.», Estr.: Negro, Torino); “Scienza, Arte e
Religione, «Gerdil», Estr.: Tip. Torinese, Torino); “Dell'origine, progresso e
condizione presente della filosofia civile, Riv. bol., “Saggio sulla funzione
ontologica della rappresentazione ideale, FSI); “Concetto del mondo civile
universale, FSI); “La dottrina dell'evoluzione e la filosofia trascendentale”
(Tip. Ferrando, Genova); “Ricerca se la separazione della Chiesa dallo Stato
sia dialettica ovvero sofistica, FSI, Estr.: Tip. dell'Opinione, Roma); “Il
problema dell'incivilimento, ossia come possano essere conciliate fra loro le
dottrine della civiltà nativa di Vico e della civiltà nativa di Romagnosi,
FSI); “La psicologia fisica ed iperfisica” (Unione tipografico-editrice,
Torino); “Ricerca se l'odierna società civile progredisca ovvero retroceda,
FSI); “L'odierno antagonismo sociale. Discorso inaugurale nella Genova”
(Martini, Genova); “Il problema critico esaminato dalla filosofia trascendente,
FSI); “Discorso per l'inaugurazione dei corsi filosofici e letterari nella R.
Genova, Tip.Martini, Genova); “Idee introduttive alla storia della filosofia,
RIF, Estr.: Tip. della R. Accademia dei Lincei, Roma); “Determinazione dell'assoluto.
Saggio di filosofia esoterica, «Giornale della Società di letture e
conversazioni scientifiche di Genova», Estr.: Tip. A. Ciminago, Genova); “Il problema
capitale della scolastica risoluto dalla filosofia trascendente. Nota
storico-critica, RIF, Estr.: Tip. alle Terme Diocleziane di Giovanni Balbi,
Roma); “Scritti Bulgarini, G. B., Recensione dell'articolo del prof. F.
Bertinaria apparso sulla «Rivista Italiana»: Idee introduttive alla storia
della filosofia, «Rosmini», B.. Studio biografico, «Annuario della R. Genova»,
Estr.:Martini, Genova, CecchiL., Francesco Bertinaria. Commemorazione, Martini,
Genova); D'Ercole, P., Notizie biografiche del prof. F. Bertinaria, «Annuario
della R. Università degli studi di Torino», Estr.: Torino; Mamiani, T., Rec. di
B., La dottrina della evoluzione e la filosofia trascendente.Discorso, Genova FSI);
“Mamiani T., Intorno alla sintesi ultima del sapere e dell'essere. Lettere a B.,
FSI, Estr.: Roma; Tolomio. B., su dif.unige.
Piero Di Giovanni, Un secolo di filosofia italiana attraverso le riviste,
FrancoAngeli. Opere di Francesco Bertinaria, su openMLOL, Horizons Unlimited
srl. Biografie Biografie
Letteratura Letteratura Filosofo
Saggisti italiani Insegnanti italiani Professore Genova. TAVOLA GENETICA
DELLA FILOSOFIA DELLA PSICOLOGIA (Secondo
la legge di creazione) I. Facoltà spirituali e fisiche dell'uomo, le quali ne
fanno condi zionalmente un essere razionale, vale a dire un ente creato,
soggetto alle condizioni della sua vita presente ossia all'orga namento
terrestre. = UOMO MORTALE. A ) Teoria o Autotesia; quello che v’ha di dato
nello spirito dell'uomo per istabilirne le facoltà fisiche ossia create. a )
Contenuto, ossia costituzione psicologica. a2) Parte elementare. = FACOLTÀ
ELEMENTARI (in numero di sette ). a3) Elementi primitivi. = FACOLTÀ PRIMITIVE.
a4) Elemento fondamentale ossia neutro; facoltà di sapere, = COGNIZIONE
(Kenntniss]. Elementi primordiali ossia polari. Cognizione del Non - Io. =
RAPPRESENTAZIONE (Vorstellung]. Per la lettura delle nostre Tavole genetiche
noi.dobbiamo far notare alle persone non peranco abituate a siffatta
esposizione tabellare, che, a seconda della divisione dicotomica, ch'è la sola
rigorosamente logica, le due sottoclassi di ciascuna classe suddivisa sono
notate colle lettere a) e b) a destra accompagnate da un numero superiore
d'un'unità a quello che ha il medesimo indice della classe così suddivisa. In
tal maniera, muo vendo dai due generi primitivi, designati da A) e B), ciascuno
di questi due generi ha due classi designate rispettivamente da a) e b);
ciascuna di queste classi a) e 6) può avere di nuovo due sottoclassi a2) e 62 );
ciascuna di queste ultime classi a2) e può avere di nuovo due sotto classi,
designate rispettivamente da a3) é 73 ); e così di seguito finchè ciascuna di
queste diverse sottoclassi ammette divisioni ulteriori. BERTINARIA -3 34 TAVOLA
GENETICA Cognizione dell'Io. = COSCIENZA (Bewusztsein ).(III) 63) Elementi
derivati. = FACOLTÀ ORGANICHE. a4) Elementi derivati immediati ossia distinti.
a5) Combinazione della Cognizione colla Rappresen tazione. = SENSIBILITÀ. (IV)
Nota. Qui hanno luogo i Sensi esterni ed il Senso interno. 65) Combinazione
della Cognizione colla Coscienza. = INTELLETTO. (V) Nota. Qui hanno luogo
l'Intelligenza, il Giudizio e la Ragione condizionale (quella che si trova
incarnata nel. l'organismo fisico ossia terrestre dell'uomo). 64) Elementi
derivati mediati ossia transitivi. = IM MAGINAZIONE, a5) Transizione dalla
Sensibilità all'Intelletto. = IM MAGINAZIONE RIPRODUTTIVA. (VI) Nota. —Qui
hanno luogo la Memoria e la Previsione. 65) Transizione dall'Intelletto alla
Sensibilità. = IM MAGINAZIONE PRODUTTIVA. (VII) Nota. — Qui hanno luogo la
Costruzione e la Fantasia. 62) Parte sistematica. = FACOLTÀ SISTEMATICHE (in
numero di quattro ). a3) Diversità nella riunione sistematica degli elementi
primordiali. a4) Influenza parziale. a5) Influenza della Rappresentazione nella
Coscienza. = SENTIMENTO. (I) 65) Influenza della Coscienza nella Rappresenta
zione. = COGNIZIONE. Influenza reciproca di questi elementi primordiali;
armonia sistematica tra la Rappresentazione e la Coscienza per mezzo del loro
concorso teleologico alla generazione delle Cognizioni. = COMPRENSIONE. ( Qui
hanno luogo il Giudizio teleologico (per la cognizione dell'ordine ), ed il
Gusto estetico (per la cogni zione del bello e del sublime). DELLA FILOSOFIA
DELLA PSICOLOGIA 35 63) Identità finale nella riunione sistematica dei due ele
menti distinti, della Sensibilità e dell'Intelletto, per mezzo dell'elemento
fondamentale ossia neutro, for mante la Cognizione. = POTENZIALITÀ. Qui hanno
luogo, nell'aspetto speculativo, ch'è quello della cognizione senza causalità,
il GENIO, e nel l'aspetto pratico, che è quello della cognizione colla cau
salità, la VOLONTÀ. b ) Forma, ossia relazione psicologica. a2) Nella parte
elementare della costituzione psicologica. a3) Per le facoltà primitive. a4)
Per l'elemento fondamentale; forma della Cogni zione. = ATTENZIONE) Per gli
elementi primordiali. Forma della Rappresentazione. = OBJETTIVITÀ. b5) Forma
della Coscienza. = SUBJETTIVITÀ. 63 ) Per le facoltà organiche: a4) Immediate o
distinte. a5) Forma della Sensibilità. = INTUIZIONE (An schauung). 65) Forma
dell'Intelletto. = CONCETTO (Begriff) Mediate o transitive. Forma
dell'Immaginazione riproduttiva. = IM MAGINE. Forma dell’Immaginazione
produttiva. = SCHEMA. Nella parte sistematica della costituzione psicologica.
a3) Nella diversità sistematica. a4 ) Per l'influenza parziale degli elementi
primordiali. a5) Forma del Sentimento. = APPRENSIONE. 65) Forma della
Cognizione. = APPERCEZIONE. Per la loro influenza reciproca; forma della Com
prensione. = RIFLESSIONE. Nell'identità
finale degli elementi distinti; forma della Potenzialità. = AZIONE [Thaetigkeit
).TAVOLA GENETICA Tecnia o Autogenia; quello che bisogna fare pel compimento
delle facoltà fisiche ossia create nell'uomo. Nel contenuto ossia nella
costituzione psicologica. a2) Nella parte elementare di questa costituzione.
Per gli elementi immediati ossia distinti. al) Compimento della Sensibilità. =
PERFEZIONE ESTE TICA. Compimento dell'Intelletto. = PERFEZIONE LOGICA. I
caratteri di questa doppia perfezione, estetica e logica, sono: l'estensione,
la chiarezza, la varietà, la precisione, il complesso e la certezza. 63) Per
gli elementi mediati o transitivi. Compimento dell'Immaginazione riproduttiva,
per la legge d'associazione delle immagini. = As SIMILAZIONE (spiritualizzazione
delle intuizioni. Compimento dell'Immaginazione produttiva, per la legge di
schematizzazione delle idee. = MOSTRA (corporificazione dei concetti ). 62)
Nella parte sistematica di questa stessa costituzione. Per il compimento
dell'armonia prestabilita (préfor mation primitive] nei due elementi
primordiali, nella Rappresentazione e nella Coscienza; la quale armonia
prestabilita fornisce le ragioni sufficienti per la desi gnazione reciproca (facultas
signatrix ) dei concetti per mezzo delle intuizioni, e delle intuizioni per
mezzo dei concetti. = LINGUAGGIO (in generale). Per il compimento dell'identità
primitiva negli ele menti distinti, nella Sensibilità e nell'Intelletto; la
quale identità fornisce il compimento della Potenzialità per via d'indefinita
ascensione ai principii, e per mezzo d'indefinita deduzione delle conseguenze,
siccome legge suprema delle umane cognizioni. = RAGIONE INCONDI ZIONALE. 6 )
Nella forma ossia nella relazione psicologica. DELLA FILOSOFIA DELLA PSICOLOGIA
Nella parte elementare di questa stessa relazione; com pimento delle facoltà
organiche in ordine all'uniformità nella generazione delle cognizioni umane,
siccome regola ossia canone psicologico. = METODO. (DESTINO ). 62) Nella parte
sistematica di questa stessa relazione; com pimento delle facoltà sistematiche
in ordine all'identità finale negli oggetti delle cognizioni umane, siccome pro
blema universale della Psicologia. = IDEE (trascendenti) (RAGIONE ASSOLUTA ).
II. Facoltà spirituali ed iperfisiche dell'uomo, le quali ne fanno in
condizionatamente un essere razionale, vale a dire un ente assoluto,
indipendente da qualsivoglia condizione. = UOMO IMMORTALE. Nota. - Questa
seconda parte della vera psicologia, da niuno finora avvertita, appartiene
solamente alla filosofia assoluta del Messianismo. Essa non potrebbe in alcun
modo venir raggiunta dall'esperienza, perchè le facoltà che ne formano
l'oggetto sono, non solamente iperfisiche, ma al tresì creatrici, vale a dire
poste fuori del mondo creato, dove si trovano gli oggetti dell'osservazione e
dell'espe rienza. Eccone la genesi assoluta. A) Teoria o Autotesia; quello che
vha di dato nell'ipostasi dello spirito dell'uomo per poterne ricavare le sue
facoltà iper fisiche ossia creatrici. a) Contenuto ossia costituzione
eleuterica. a2) Parte elementare. = FACOLTÀ CREATRICI ELEMENTARI (in numero di
sette ). Elementi primitivi. = FACOLTÀ PRIMITIVE. a4) Elemento fondamentale o
neutro; principio ipo statico nell'uomo. = COSCIENZA POTENZIALE. Elementi
primordiali o polari. a5 ) Coscienza potenziale del Non - 10. = ALTERIETÀ.
Coscienza potenziale dell’Io. = IPSEITÀ. (III) 38 TAVOLA GENETICA. Elementi
derivati. = FACOLTÀ ORGANICHE. Elementi derivati immediati o distinti. a5)
Combinazione della Coscienza potenziale coll’Al terietà. = ETERONOMIA. (IV) 65)
Combinazione della Coscienza potenziale con l'Ipseità. = AUTONOMIA. Elementi
derivati mediati o transitivi. a5) Transizione dall'Eteronomia all'Autonomia. =
RELIGIONE RIVELATA. Transizione dall'Autonomia all'Eteronomia. = RELIGIONE
ASSOLUTA. (VII) 62) Parte sistematica. = FACOLTÀ SISTEMATICHE (in numero di
quattro ). a3) Diversità nella riunione sistematica degli elementi primordiali.
a4) Influenza parziale. a5) Influenza parziale dell'Alterietà nell'Ipseità. =
ETEROTELIA. (Influenza parziale dell'Ipseità nell’Alterietà. = AUTOTELIA.
Influenza reciproca di questi elementi primordiali; armonia sistematica tra
l’Alterietà e l'Ipseità, per mezzo del loro concorso teleologico alla creazione
propria dell'uomo. = SPIRITO (Geist]. (III) Nota. Questo è il principio più
alto della filosofia di Hegel; ma si vede ch'esso non raggiunge il Verbo e nem
meno l'Assoluto, del quale secondo riesce, in certa ma niera, solamente
peristilio. Identità finale nella riunione sistematica degli ele menti distinti
dell'Eteronomia e dell'Autonomia per mezzo dell'elemento fondamentale o neutro,
formante la Coscienza potenziale. = ASSOLUTO nella coscienza ossia COSCIENZA
ASSOLUTA. Forma o relazione eleuterica. Nella parte elementare della
costituzione eleuterica. DELLA FILOSOFIA DELLA PSICOLOGIA 39 a3) Per le facoltà
primitive. a4) Per l'elemento fondamentale; formadella Coscienza potenziale. =
GENIALITÀ. Per gli elementi primordiali. a5) Forma dell'Alterietà. =
RECETTIVITÀ (nella co scienza ). 65) Forma dell'Ipseità. = PROPRIETIVITÀ (nella
co scienza ). 63) Per le facoltà organiche: a4) Immediate o distinte. a5) Forma
dell'Eteronomia. = MORALITÀ. 65) Forma dell’Autonomia. = MESSIANITÀ. 64 )
Mediate o transitive. a5) Forma della Religione rivelata. = GRAZIA. 65) Forma
della Religione assoluta. = MERITO. Nella parte sistematica della costituzione
eleuterica. Nella diversità sistematica. Per l'influenza parziale degli
elementi primordiali. a5) Forma dell'Eterotelia. = DIPENDENZA PROVVI DENZIALE.
65 ) Forma dell'Autotelia. = INDIPENDENZA UMANA. 64) Per l'influenza reciproca;
forma dello Spirito. = SPONTANEITÀ. Nell'identità finale degli elementi
distinti; forma dell'Assoluto nella coscienza. = RAZIONALITÀ CREATRICE) Tecnia
o Autogenia; ciò che bisogna fare pel compimento delle facoltà iperfisiche o
creatrici nell'uomo. a) Nel contenuto o nella costituzione eleuterica. a2)
Nella parte elementare di questa costituzione. a3) Per gli elementi immediati o
distinti. a4) Compimento dell’Eteronomia; stabilimento proprio, operato
dall'uomo stesso, del suo essere assoluto. = AUTOTESIA. 40 TAVOLA GENETICA
DELLA FILOSOFIA DELLA PSICOLOGIA Compimento dell'Autonomia; stabilimento
proprio, operato dall'uomo stesso del suo sapere assoluto. = AUTOGENIA. 63) Per
gli elementi mediati o transitivi. a4) Compimento della Religione rivelata. =
Per mezzo della LEGGE DEL PROGRESSO. Compimento della Religione assoluta. = Per
mezzo della LEGGE DI CREAZIONE) Nella parte sistematica di questa stessa
costituzione. Per il compimento dell'armonia prestabilita (préfor mation
primitive] nei due elementi primordiali, nella Alterietà e nell'Ipseità;
armonia che fornisce le ra gioni sufficienti per l'esplicazione della
Virtualità creatrice nell'uomo. = VERBO) Per il compimento dell'identità
primitiva nei due elementi distinti, nell'Eteronomia e nell'Autonomia; identità
che fornisce il compimento dell'Assoluto nella coscienza per mezzo della sua
identificazione col Verbo, come legge suprema della creazione propria dell'ờomo.
= ARCIASSOLUTO ossia ciò che è INDICIBILE (nell'ipostasi della coscienza umana
). Nella forma o nella relazione eleuterica. Nella parte elementare di questa
relazione; compimento delle facoltà organiche in ordine all'uniformità nella
pro pria creazione umana, come regola o canone eleuterico per la liberazione
dell'uomo dalle sue condizioni fisiche. = RIGENERAZIONE SPIRITUALE DELL'UOMO.
62) Nella parte sistematica di questa stessa relazione; com pimento delle
facoltà sistematiche in ordine all'identità finale nel risultamento della
propria creazione umana, cioè in ordine all'individualità assoluta dell'uomo,
come problema universale di questa parte eleuterica della Psi cologia. =
CREAZIONE PROPRIA DELL'UOMO (Immortalità ). COMMENTO ALLA TAVOLA GENETICA DELLA.
PSICOLOGIA FISICA ED IPERFISICA DI HOENATO WRONSKI PARTE PRIMA PSICOLOGIA
FISICA Facoltà spirituali e fisiche dell'uomo, le quali ne fanno condi
zionatamente un ESSERE RAZIONALE, vale a dire un ente creato, soggetto alle
condizioni della sua vita presente, ossia all'organamento terrestre. UOMO
MORTALE. In questa prima parte della tavola genetica della filosofia della
Psicologia l'autore tratta solamente delle facoltà spirituali da lui dette
fisiche per ciò ch'esse sono date immediatamente dalla natura, e si svolgono
per necessità della costituzione naturale dell'uomo, riserbandosi di trattare
delle facoltà iperfisiche nella seconda parte della Tavola stessa. L'Autore
dice che le facoltà fisiche fanno dell'uomo condizio natamente un essere
razionale, e spiega l'avverbio, chiamando l'uomo, in quanto egli è solamente
fornito di tali facoltà, un ente creato soggetto alle condizioni della sua vita
presente. Chiun que non conosca l'ontologia wronskiana, e si trovi solamente
iniziato alla psicologia ancora comunemente coltivata oggidì, avrà motivo
d'inarcare le ciglia udendo queste espressioni; ma colui il quale sappia che
l'Autore ammette due sorta di creazione, delle quali la prima è opera dell'Ente
supremo, e costituisce, rispetto alla mente umana che la contempla, l'ordine
eterono mico governato dalla necessità, e la seconda è opera dello Spi ſito
creato, e costituisce, rispetto allo spirito stesso, l'ordine autonomico
governato dalla libertà di cui egli è dotato, capirà pure facilmente che
l'uomo, quale creatura del dvino, è essenzial mente eteronomico, e per
conseguenza soggetto alle condizioni dell'organamento terrestre, al quale la
sua vita è vincolata in forza delle leggi necessarie del cosmo; e quale autore
del proprio svolgimento, egli è essenzialmente autonomico, vale a dire crea
tore di se stesso. Posta questa teoria ontologica, si debbono pure ammettere
due ordini di umane facoltà, fra loro così distinti che non vadano mai fra loro
confusi, sebbene siano fra loro collegati come qualità di un medesimo soggetto,
ed il primo si trovi logi camente e cronologicamente anteriore al secondo, che
in dignità gli è superiore. Laonde, chiamando naturale o fisica l'entità eteronomica,
e soprannaturale od iperfisica l'entità autonomica dell'uomo, si vengono a
caratterizzare benissimo i due ordini di facoltà fra loro così diversi, che
quelle del primo fanno dell'uomo bensì un ente razionale, ma condizionato,
laddove quelle altre del secondo rendono l'uomo stesso ente razionale
incondizionato cioè assoluto. A Teoria o Autotesia. Presso le colonie
greche nell'Italia inferiore, le quali erano per lo più composte di Dori ed
Achei, ebbe luogo molto svolgimento di vita esteriore ed interna; imperocchè
vennero a rinomanza per le legislazioni di Saleuco e Caronda, per l'arte orato
ria e la poesia lirica, per un'eccellente scuola me dica stabilita in Crotone,
città salita a prospera for tuna, e per molti vincitori ai giuochi olimpici,
che quivi ebbero i natali. PITAGORA portossi a CROTONE e dimora per lo più
nella Magna Grecia. La sua vita è oscura e molto favolosa. Egli fu dotto
particolarmente in matematica, musica teoretica, astronomia e ginnastica. Le
favole lo dicono tau maturgo e rivelatore di sapienza divina. Egli deve essere
figlio d'Apollo e d'Ermete, con una gamba d'oro, e fu veduto in più luoghi
nello stesso tempo. Gl’animali seguivano la sua chiamata. Da Ermete ebbe il
dono della ricordanza della sua vita ante riore, come Euforbio, e seppe
ridestare la medesima in altri. Egli sentiva l'armonia delle sfere celesti, e
venne considerato come una divinità. Però è che si parla di un culto sacro e di
orgie pitagoriche. Egli deve aver conosciuto Ferecide e Talete, ed essere stato
educato dai sacerdoti egiziani; ma da se stesso si procacciò la maggior parte
di sue cognizioni. Fonda a CROTONE una società segreta in cui si professavano i
principii politici dell'aristocrazia: Prima che un individuo venisse accettato
in quella do veva subire prove. I membrisi distinguevano in eso. terici ed
essoterici, cioè più e meno iniziati. In tale società praticavanşi esercizii
corporali e spirituali, vita e costumi comuni e regole, parole simboliche,
invocazioni al fondatore (aútòs špa), banchetti (ovo oltia) e funerali; ma non
già comunione di beni. I fini principali della società erano prima la mo rale
religiosa, poi la scienza, particolarmente la matematica e la musica. La
società pitagorica ebbe influenza diretta sugli interessi politici nelle città
di CROTONE, SIBARI, METAPONTO, LOCRI, e TARENTO. Ma essendo stata cagione di
una guerra, molti Pitago rici perirono e fors’anche lo stesso Pitagora mori a
Metaponto, e dopo morte fu onoratissimo. I pitagorici perseguitati e scacciati,
conservarono pure influenza politica. A molti di essi, come Timeo, Archita ed
Ocello da Lucania, sono attribuiti scritti, e le lettere attribuite a Pitagora
ed a sua moglie o figlia Teano, come pure i versi d'oro, sono d'ori gine
posteriore. Fra gli ultimi Pitagorici i migliori sono Filolao ed Archita, e dei
primi scritti riman gono ancora frammenti. Quantunque la filosofia pitagorica
abbia seguito varie direzioni, pure dobbiamo considerarla nella sua unità.
L'esporre la medesima riesce difficile sia pella diversità delle vedute
de'varii scrittori che le appartengono, sia pei segni simbolici di cui servi
vasi quella scuola per significare le idee ed i varii sensi a cui
s'impiegavano. Come Ferecide, miti camente esprimendosi, diceva che Erebo aveva
dato forma al Caos e ne venne il Tempo, Pitagora volle la pluralità generata
dall'unità, ossia dal numero. Que sto è l'essenza (ovoia) od il principio
(apxn) di tutte le cose. Il numero è pensato come uno, però anche quale unità
di due antitesi, del pari e dispari. Onde la monade e la diade sono i principii
delle cose. La diade è il principio della sostanza informe, ossia il numero
indeterminato; la monade è il principio ordinatore. La sostanza informe viene
alla pluralità ed alla varietà per mezzo dell'unità; però tutte le cose si
fanno ad imitazione del nu mero, possono considerarsiqualinumeri. Il numero. è
il principio generale tanto della natura, quanto della cognizione. Cosi l'uno è
l'essenza del numero, il numero semplicemente, il fondamento di tutti i numeri,
l'unità suprema, la divinità nel mondo. I Pitagorici dissero triade il numero
del tutto consi derato nell'integrità di principio, mezzo e fine. La tetrattisi
è importante, perchè i primi quattro nu meri formano assieme dieci, ed i primi
quattro pari e dispari formano trentasei; parimente im portante è la deca, e
vale come l'unità per sim bolo del principio di tutte le cose. Nell'essenza del
numero, ossia nell'unità suprema, si contengono tutti i numeri, e per
conseguenza gli elementi della natura e dell'universo. Questa teoria si accorda
colla divisione dei toni del monocordo inventato da Pitagora. Dividendo in due
parti una corda tesa, la metà produce l'ottava; cosi il tono fondamentale della
corda intiera sta all'ottava come 2: 1, che è la perfetta proporzione musicale.
La corda divisa in tre parti dà 2/3 della corda divisa, la quinta che sta al
tono fondamentale come 2: 3; così 3/4 della corda dà la quarta, che sta al tono
fondamen tale come 3: 4. Questi tre intervalli formavano l'ar monia degli
antichi, onde l'importanza dei segni 1, 2, 3, 4. L'unità suprema è pari- dispari.
Gli elementi della natura sono compresi nelle seguenti dieci antitesi: 1.
Limitato, illimitato: 2. Dispari, pari: 3. Uno, più: 4. Destro, sinistro: 5.
Mascolino, femminino: 6. Quiete, moto: 7. Retto, curvo: 8. Luce, tenebra: 9.
Buono, cattivo: 10. Quadrato, rettangolo. Tuttavia non furono escluse altre
antitesi. L'uno è solo nella terza antitesi, perchè ha due signifi cati, come
principio e come sintesi di tutte le an titesi. Nelle antitesi il primomembro
significa sem pre il più perfetto, in quanto che tutto nel mondo risulta dal
perfetto e dall'imperfetto. L'uno essendo il fondamento di tutti i numeri,
perchè è pari e dispari nello stesso tempo, non solamente è il principio del
perfetto, ma anche dell'imperfetto. Il perfetto, ossia il buono, non è dunque
primamente, ma coesiste all'imperfetto nell'uno come diade; perciò avviene in
prima che l'uno forma il mondo, ossia quanto è possibile; imperocchè
l'efficacia di Dio è limitata, ed ogni cosa recà al meglio solamente secondo
sua potenza. Ma perchè i Pitagorici non prendono l'antitesi per fondamento
delle cose, bensi il numero ossia il pari- dispari come dispari e pari? Nella
tavola si presentano il limite, ossia il limitanté, ed il limitato. Il
limitante è secondo loro, rispetto ai corpi, una pluralità di punti che formano
un numero. L'illimitato significa il mezzo tra il limite, ossia lo spazio di
mezzo; la quale espressione aveva grande significato nella musica e geometria
loro. Dagli spazii musicali mezzani, ossia intervalli, essi derivavano
l'accordo de'varii toni. I punti di limite costituendo il principio e la fine,
l'illimitato è nel mezzo e produce l'espansione, e precisamente la geometria
secondo le tre misure. Il cubo è pro dotto da tre intervalli, la superficie da
due, la linea da un solo; il punto non ha intervallo, è l'u nità. Dal limite e
dall'illimitato, ossia dalle unità e dagli intervalli, viene la grandezza dello
spazio. Ma d'onde lo spazio mezzano? Il secondo membro delle loro antitesi è il
negativo; perciò l'illimitato, o lo spazio mezzano, è il vacuo. La separazione
delle unità, ossia numeri, avviene per mezzo del vacuo; questo è dunque
principio e solamente un'altra espressione dell'illimitato o pari, perchè tutti
i membri posteriori delle antitesi possono es sere mutati, e cosi anche i
membri anteriori. Qual fu l'opinione dei Pitagorici intorno l'origine del mondo?
Le cose provengono dalle unità in diversi spazii mezzani, esse formano un
numero di unità, ed in ciò consiste la loro natura e la loro origine, non
'secondo il tempo, ma secondo la maniera umana di pensare. L'unità suprema come
circon data dall'infinito, ossia dal vacuo, si sforza di di vidersi in antitesi
e di ricongiungersi di nuovo. L’uno si divide in una pluralità di cose per
mezzo dello spazio vacuo, perció l'illimitato si partisce in più parti affinchè
entri nel limitante. Il vero essere ha dunque il suo fondamento nel limite.
L'entrare dell'illimitato nel limitato vien detto l'alito ossia la vita del
mondo. Perciò bisogna prendere il mondo come numero, come unità, le quali sono
congiunte in Dio, che è l'unità primitiva, e separate dallo spazio mezzano. Dalla
composizione delle unità provengono diverse relazioni, che sono ordinate
armonicamente e con simmetria. Il legame di ogni relazione è l'armonia. Ora
l'unione delle antitesi trovandosi nell'unità suprema, essa è il principio
dell'armonia e l'universo numero ed armonia, ed anche l'armonia è di bel nuovo
il principio dell'unità di tutte le cose. Ma nell'armonia è pur anco compreso
il concetto di ordine. Avuto riguardo all' importanza della deca, adottavano
dieci corpi mondani che si trovano in armoniche distanze. Rispetto ai sette
toni, dal tono fondamentale all'ot tava adottavano sette -vocali. La monade è
il punto, la diade la linea, la triade la superficie, la tetrat tisi il corpo
geometrico, la pentattisi i corpi fisici. In questo modo arbitrario
continuavano essi a porre cinque elementi, e dicevano paragonando: Il cubo
significa la terra, la piramide il fuoco, l'ottaedro l'aria, l'icosaedro
l'acqua, ed il dodecaedro l'etere come quinto elemento. Il migliore di questi
ele menti è il fuoco, probabilmente perchè fra le dieci antitesi la luce e
l'inerte significano il perfetto. Il fuoco riposa nel mezzo del mondo ed è la
guardia ο castello di Giove (Διός φυλακή.Ζηνός πύργος), ha la forma di un cubo,
perché questo, essendo consi derato il corpo più perfetto a cagione dei tre
inter valli simili, secondo i Pitagorici era l'altare dell'u niverso; il qual
fuoco si forma prima da sè e guida poi la formazione del mondo. Dal mezzo il
fuoco si spande per tutto l'universoe lo abbraccia. Attorno al fuoco centrale
sono ordinati i dieci corpi mon dani, cioè il cielo delle stelle fisse, i
cinque pianeti, il sole, la luna, la terra e la controterra (artiyJabí), il
quale ultimo corpo è invisibile. Essi si vibrano in direzione circolare, ad
eccezione della terra im mobile nel mezzo (probabilmente con la contro terra ),
e la quale contiene il fuoco; perchè anche il mondo intiero corrispondente alla
deca è una palla: onde l'armonia delle sfere, perchè ogni corpo vibrandosi
rende un tono. Tuttavia noi non sentiamo quell'armonia, giacchè appartiene alla
nostra so stanza, e come ogni tono si può solo sentire pel contrapposto del
silenzio, l'armonia delle sfere è senza pausa. I corpi circolanti sono otto
solamente, e questi sono ordinati in quattro intervalli e sette toni, talchè la
sfera delle stelle fissé ha il tono più basso, quello della luna il più alto.
L'imperfezione è particolarınente sulla terra; però la luna e gli altri mondi
sono più perfetti e più belli. Sulla terra ba luogo il cangiamento disordinato
ed in appa renza molto fortuito; essa stessa è soggetta all'in stabilità. Si
annodano ai numeri anche i concetti di per fezione e d'imperfezione in senso
morale. La diade è principalmente il simbolo dell'immorale. L'anima dell'uomo è
parimenti un numero od armonia, l'intelletto o pensiero è l'uno, la scienza il
due, l'immaginazione il tre, il sentimento il quattro. L'anima è inserita nel
corpo pel número e relazione armonica del corpo, perciò non è corporea, ma solo
apparente in una relazione corporale. Vi sono anche anime prive di corpo che
hanno vita di fan tasma, e le quali non sono mai entrate in alcun corpo o di
nuovo ne sono uscite; queste sono i de moni. A questo si riferisce la dottrina
esoterica della metempsicosi e la fede nella ricompensa dopo morte, a cui
conseguita la personalità e l'immor talità dell'anima. L'unione dell'anima con
un corpo è la pena di qualche empietà; la vita terrena è uno stato d'infelicità,
ma necessario ed ordinato al buo no per mezzo dell'unione col tutto. L'anima
umana possiede l'essenza ragionevole e l'essenza irragio nevole, quella delle
bestie solamente la seconda, però ha qualche germe d'intelligenza. La virtù è
armonia, la giustizia è detta anche numero uguale. Tutta la vita è sotto la
cura divina: il suicidio è da condannarsi. Pare che la morale e la politica dei
Pitagorici si appoggiasse a massime separate di ca rattere ascetico; essi
inculcavano la moderazione nei desiderii e nelle passioni, la fedeltà, l'amore,
l'amicizia, il lavoro, la costanza e l'educazione ri gorosa. Cosi la dottrina
pitagorica è in parte etica, rappresentata dall'armonia e dalla musica, in
parte fisica per la matematica, pei fenomeni fisici derivanti dalla forma della
sensibilità; la quale si ricava da ciò che l'unità del principio si risolve in
una pluralità di cose. La presupposizione della ori ginale imperfezione deve
unire ambe queste parti. L'unità suprema è semplice, ma considerata nella sua
attività, nello sviluppo mondano della sensibi lità è composta; il
soprasensibile ossia l'unità su prema è indeterminato. In ciò sta riposta senza
dubbio l'idea di Dio come creatore del mondo, ma è offuscata dal modo forzato
con cui si presenta all'uopo di spiegare l'origine del mondo, la natura delle
cose singolari e la loro connessione, e dalla nozione simbolica e
particolarmente matematica della provvidenza divina. Onde l'applicazione
di questa dottrina alla parte spirituale è difficilissima. Pertanto la dottrina
pitagorica è nell'etica tanto difettosa, quanto pare siano stati eccellenti i
parti giani di essa nell'esercizio della virtù. I lonii e Pitagorici
tentarono spiegare l'origine del mondo; essi ammettendo la produzione delle
cose riuscirono realisti. Per l'opposto gli Eleati sono idealisti, tendono alla
cognizione del non -sensibile ed affermano: Nulla viene all'essere, tutto
esiste. Il nome loro proviene dalla città d'Elea nella Magna Grecia, dov'era la
sede principale di questa scuola filosofica. SENOFANE da Colofone, sede della
poesia epica e gnomica, contemporaneo di Pitagora, si porta a VELIA nella Magna
Grecia, ed e prima poeta epico ed elegiaco. Rimangono solo frammenti delle sue
opere. La sua tesi fondamentale è questa: Dio è, e non può divenire; come pure
in generale nissuna cosa può cominciare ad esistere; imperocchè il generato
dovrebbe essere uguale al generante, epperò ambi non sarebbero fra loro
differenti; ma l'ineguaglianza, come per esempio, che il più pic colo nasca dal
più grande e vi ritorni, si deve attri buire all'opinione insussistente che
alcuna cosa non esistente possa venir prodotta da ciò che esiste. Per ciò vi ha
solamente l'uno, e questi è il divino, il quale forma col cielo e la terra un
essere solo, unico (in TÒ öv xai tò Tây). Per conseguenza il politeismo o la
mitologia parvegli un'empietà, particolarmente i miti immorali. Sostenne contro
le scuole jonica e pitagorica che Dio non è mosso e limitato, nè inerte ed
illimitato, perchè le prime limitazioni sono pro prie della pluralità, le altre
appartengono al non esistente. Dio è perfettamente uguale perchè non ha parti;
considerato spiritualmente è pura intelli genza, considerato corporalmente è da
paragonarsi ad un globo. Secondo tali principii era impossibile una spiegazione
della natura. Cosi egli oppose alla verità l'opinione, ossia l'intuizione
sensibile; ep però non seppe trovare il nesso tra l'unità e la pluralità. Per
la qual cosa si duole che l'ignoranza sia retaggio dell'umana schiatta.
Senofane è pan teista; ma importante il suo pensiero dell'essere assoluto.
PARMENIDE da VELIA fa con Zeno ne un viaggio ad Atene, dove forse conobbe
Socrate. Egli sviluppò il sistema di Senofane; tuttavia non prese le mosse dal
concetto di Dio, ma da quello dell'essere e del non-essere, della certezza e
dell'o pinione, riconducendosi poi all'idea di Dio siccome quella che è riposta
nell'esistente. Secondo lui v'ha un doppio sistema di conoscenza, quello della
ra gione ossia del vero, e quello dei sensi ossia del l'apparenza. Il suo poema
sulla natura trattava di ambe le maniere, ma dai frammenti che pervennero a noi
conosciamo la prima meglio della seconda. Es sere, pensare e conoscere è
tutt'uno. Il non-essere è impossibile, tutto l'essere è identico; perciò il
reale non lią cominciamento, è invariabile, indivisibile, riempie tutto lo
spazio, da se stesso si limita, sussi ste per legge di necessità: onde
qualunque cangia mento, qualunque movimento è mera apparenza. Ciò non ostante
la stessa apparenza è regolata da una legge, per cui le rappresentazioni delle
cose sono costanti (80% a ). A fine di spiegare la natura di tali
rappresentazioni ricorre a due principii, il caldo, ossia il fuoco etereo, il
freddo ossia la notte della terra; il primo è penetrante, positivo, reale,
pensante (Saucoupyós), epperò più vicino alla verità; il secondo è denso,
pesante (@an), negativo, sola mente una limitazione del primo. Questa dottrina
della natura è meccanica. Da tali due principii de rivò egli tutti i
cangiamenti ed anche i fenomeni del senso interno. L'uomo è un composto di
fuoco etereo e di notte, per conseguenza partecipa alla cognizione della verità
ed all'apparenza. MELISSO da Samo, celebre an che come politico e capitano di
flotta contro Pericle, adottò lo stesso idealismo, e prese a combattere
particolarmente la filosofia naturale della scuola ionica. Non si deve far
parola degli dei, perchè gli uomini non hanno cognizione alcuna di tali enti.
Presso Melisso ritorna il concetto di perfezione. Ciò che esiste è infinito,
non è prodotto, nè può perire. Non v'ha movimento o trasformazione, perché avvi
un essere solo e nissun vacuo; epperò non si danno la porosità e la densità.
L'esistente non può essere diviso, cosi non ha parti, non è corporeo. La plu
ralità è sola apparenza sensibile. Quello che in ve rità esiste è dotato di
vita. ZENONE di VELIA (il VELINO), discepolo ed amico di Parmenide, fece con
questo un viaggio ad Atene e si distinse tanto per acume d'intelletto e sottile
dialettica, quanto per fortezza d'animo, avendo sacrificata in battaglia la
propria vita a difesa della patria. Egli sostene va il sistema di Parmenide in
ciò che nega la plu ralità delle cose, il movimento e lo spazio. Data la
pluralità delle cose, ne dovrebbe conseguitare che nello stesso tempo fossero
infinitamente piccole ed infinitamente grandi; la prima condizione perchè
risultano di ultime unità indivisibili, il cui aggregato non può produrre
grandezza; la seconda con dizione perchè risultano da una quantità infinita di
parti sempre più estese e per conseguenza divisi bili. Qui il sofisma consiste
in ciò, che nel primo caso suppone l'indivisibilità, nel secondo la rigetta. In
seguito diceva: la pluralità è ad un tempo limitata ed illimitata; limitata
perchè più o meno determinata, illimitata perchè ogni distanza da un punto di
una grandezza fino all'altro è infinito, avuto riguardo all'infinita quantità
di parti di mez Egli contestava il movimento per le contrad dizioni inerenti a
questo concetto; imperocchè bi sogna che lo spazio misuratore, il quale consta
di parti infinite, venga percorso in un intervallo limi tato. Onde l'argomento
detto l'Achille, con cui af fermava che se una testuggine avesse il vantaggio
d'un passo avanti, non potrebbe essere raggiunta da Achille, perchè la distanza
non cesserebbe mai appieno, quantunque si facesse sempre più breve. Diceva poi
che non dovevasi accettare la dottrina del movimento, risultando da semplici
momenti di quiete, in quanto ciò che si muove perpetuamente si sviluppa in
qualche parte. Lo spazio vacuo è ines cogitabile, appunto perché la pluralità
ed il mo vimento non sono pensabili. Che se fosse alcun che reale, esso
dovrebbe trovarsi in uno spazio, giac chè ogni realità è compresa in quello,
epperò una continuazione senza fine dovrebbe trovare luogo in uno spazio che la
contenesse. Queste prove apago giche, appoggiate all'assurdità dell'opinione
con traria, sono sofistiche per lo scambio delle forme rappresentative logico
-matematiche di valore su biettivo e delle forme razionali di valore obiettivo.
Nell'Achille si trova una falsa applicazione della ce lerità all'espansione,
ossia del tempo allo spazio. Per mezzo dell'antitesi della ragione e dell'espe
rienza Zenone pose le fondamenta della dialettica e dello scetticismo, che ben
presto venne continuato dalla scuola di Megara e finalmente corruppe tutta la
filosofia greca. EMPEDOCLE di GIRGENTI in Sicilia, naturalista, medico, celebre
come taumaturgo, perfezionò la fisica degli Eleati, siccome Zenone la
metafisica. L'unità delle cose è il mondo, simile ad un globo, ragione per cui
lo chiama opalpos, opera perfetta dell'amore, da lui governata, a lui identica.
La materia e la forza non si decompongono. L'amore irradiandosi dal centro
penetra tutto ed è ad un tempo necessità: dipende da tutto pel con trasto delle
forze. Essendo l'uomo solamente una parte della divinità, la cognizione umana
non può essere che imperfetta,' e quantunque conosca gli elementi del tutto,
non può penetrarne l'unità, che Dio solo può comprendere. Egli distingue dalla
mas sa la forza movente. Le forze solamente movono, ma non variano le cose;
però questa dottrina della natura è meccanica. Egli è impossibile che il nulla
produca alcuna cosa, e che venga a mancare ciò che esiste. Egli ammette quattro
elementi, fra i quali dà preferenza al fuoco, considerandolo come l'essenza
divina delle cose; imperocchè tutto si ri cava dal fuoco ed in esso tutto si
risolve. La sepa razione avviene per odio, ma senza che riman gano intervalli
vacui. L'amore congiunge le cose eterogenee, l'odio le omogenee, operando la
sepa razione del composto. Vi sono periodi nella for mazione del mondo. Ma il
mondo mosso è sola mente una parte del tutto, il dominio dell'odio solo
sottordinato, ed anche solo presente nella rappre sentazione. Prima si formano
le cose elementari, il sole, l'aria, il mare, la terra, poi da questi pro
vengono le organiche per mezzo dell'amore; le piante e gli animali si formano
dal concorso degli elementi, ma in principio le membra esistendo se paratamente
hanno prima luogo i mostri. La na tura organica essendo formata dall'amore è il
pas. saggio alla vita beata nello sfero. Gli spiriti sono trasmigrati in corpi
per delitto, epperò sono neces sarie le purificazioni. Tutto è ripieno di
ragione e partecipa alla conoscenza. Gli elementi non godono di vita pacifica,
essendo svelti dallo sfero, mossi dall'odio, epperciò ricevono diverse forme
senza propria metempsicosi. Tale migrazione per tutte le forme è la miseria
delle cose, conseguenza dell’o dio. Rimedio contrario è l'intiero abbandono
all'a more. Non v'ha guarentigia d'intelletto se ci diamo alla vita sensuale.
La cognizione de' corpi ha per fondamento l'osservazione sensibile, ed è opera
dell'unione meccanica de'corpi per mezzo dei tras corrimenti á toppolai) e
delle correnti che pene trano in altri corpi per via de'pori (xotha ). L'unione
delle impressioni sensibili nella coscienza, spiegasi col congiungersi del
sangae nel cuore. Questa co gnizione procura l'opinione, ma non il vero sapere.
La cognizione divina è somministrata dalla ragione ed avviene in maniera
mistica per mezzo della pu rificazione. La filosofia di GIRGENTI (si veda) è il
primo tenue saggio per rettificare le nozioni sensibili coi puri concetti della
ragione, e disgiungere dai feno meni fisici la cognizione del vero reale, ossia
il fondamento sensibile delle cose. La sua fisica ha tutti i difetti della
spiegazione meccanica della na tura. Anch'egli si duole della ristrettezza
dell'uma no intendimento. Si racconta che incontrò la morte nel cratere
dell'Etna. Empedocle aveva scritto un poena didattico sulla natura, ma non ne
perven nero a noi che frammenti. GORGIA
da Leonzio, discepolo d’Empedocle, e anche maggior dispregiatore di Protagora
di quanto è vero e buono. Egli si portò in Atene in qualità d'ambasciatore, si
attirò gli sguardi per una nuova maniera oratoria, viaggið all'intorno,
raccolse molto danaro dall'insegna mnento e morì in età avanzata. Le sue
orazioni sono meramente pompose, svolte per mezzo di antitesi, epperciò fredde.
Egli si vantava di parlare all'im provviso di tutto, sia brevemente sia a
lungo, e di sapere a tutto rispondere. Il suo insegnamento nel l'arte oratoria
consiste in artifizii, specialmente in paralogismi. Egli sprezzava la virtù,
tenendo l'arte di persuadere per la suprema. In luogo dell'esistente degli Eleati
pose il non - esistente. Egli sosteneva tre tesi: 1 ° egli v'ha niente, nè
l'essere nè il non essere, nè ambi assieme. L'essere non è perchè o non deve
aver principio o deve averlo, od ambi assieme. Se non ha principio è eterno,
perciò un non - essere, è come eterno anche infinito, ma poi dovrebbe essere od
in se stesso od in -un altros ma in se stesso dovrebbe essere ad un tempo
contenente e contenuto, in un altro vi sarebbe un infinito in un altro infinito;
però ambi i casi sono impossibili. Se ha principio, dev'essere prodotto o
dall'esistente o dal non esistente. Nel primo caso sarebbe contro la
presupposizione eterno e non avrebbe principio, nel secondo dovrebbe il nulla
come non esistente, produrre alcuna cosa. Ma il nulla esistendo, l'es sere
dovrebbe essere non esistente, perchè il nulla e l'essere sono contrapposti.
L'essere poi non po trebbe avere principio e non averlo nello stesso tempo per
essere un'antitesi. Parimenti il non essere non può essere, perchè altrimenti
l'essere stesso non potrebbe essere. Quand'anche qual che cosa fosse, tuttavia
non si potrebbe conoscere, perchè non si può pensare che il pensabile, non il
reale che è fuori del pensiero. Vi ha differenza tra il pensato ed il reale
(questa distinzione è vera, ma LEONZIO (si veda) ne fece un'applicazione falsa
). 3° Quando anche alcuna cosa fosse pensabile, essa pero non sarebbe
comunicabile, perchè solamente il concetto ed il discorso si possono
comunicare, non già la cosa stessa.- Zenone aveva già adoperato gli ele menti
delle nozioni sensibili per mostrare in esse stesse la loronullità a
frontedella verità puramente razionale; Gorgia si prevalse degli elementi della
dottrina eleatica intorno alla ragione per annullare l'ultima stessa, essendo
contraria alla verità delle nozioni sensibili, ed il pensiero potendo solamente
produrre apparenze. $ 80 In tal maniera fini il primo periodo della filosofia
greca. I lonii partirono dalla natura, ossia dalmondo, gli Eleati da Dio; i
primi rifletterono meno alla Di vinità, facendone conto solamente come
dellaforza prima della natura o della vita; imperocchè per essa solamente
intendevano a spiegare l'origine del mondo o per via dinamica o meccanica,
finchè Anassagora separò Dio dalla materia, però ad ambi attribuendo pari
originalità e concedendo solo al primo la direzione del mondo. Gli Eleati
rigetta rono cotesto dualismo, ritornarono al monismo, ma non poterono
accordare la perfezione di Dio coll'im perfezione del mondo, cercando un
rifugio col dire che il mondo non è alcuna cosa reale, ma solo ap parente. Fu
questo il grave errore, che sempre più ingrandito aboli finalmente Dio, la
religione e la moralità. Già la scuola ionica aveva lasciato la mo rale in un
canto. Pitagora, il quale trattò l'origine ed il governo del mondo col suo
ingegnoso ma farzato e sterile paragone colla matematica, ebbe riguardo al
morale, però meno in teorica che in pratica. –La filosofia ebbe poi un nuovo
eccita mento della parte morale per - mezzo di Socrate, quantunque egli non
abbia seguito la direzione scientifica, ma solo la pratica e religiosa. A ciò
conseguitarono i sublimi saggi di Platone e d'Aristo tele per investigare la
natura, Dio e la moralità; ma anche questi uomini dovettero soccombere al
grande incarico, per quanto inspirato sembrasse il primo e circospetto il
secondo. Finalmente la scuola epicurea prese, come gli Atomisti e Sofisti sul
finire del primo periodo, a proteggere la sensualità e l'ateismo. Per opera
degli Scettici prese a domi nare il dubbio; si cercò invano di risolvere il pro
blema dell'unione della materia e dello spirito, dell'intuizione e del pensiero,
e bisogno gettarsi nelle braccia del teosofismo: Così terminava la fi losofia
greca, avendola dal principio alla fine ac compagnata il dubbio e la tristezza.
Il Cristiane simo salvo poiil mondo dalla corruzione intellettuale e morale. I romani
non hanno mente filosofica. Essi accolgeno la filosofia greca, particolarmente la
apparetenente all’Orto, che risponde al loro lusso, e Tito LUCREZIO TERZO
PERIODO -ECLETTICI E SINCREBISTI. ne fa soggetto di un poema didattico, cui da
l'antico titolo: Della natura delle cose; anche più famigliare si resero la
dottrina del PORTICO, che accor dandosi all'antico carattere romano, esercita
influenza sulla loro legislazione ed amministrazione, e trova ancora rinomati
partigiani al tempo del l'impero, cioè Lucio ANNEO SENECA, maestro di NERONE,
autore di molti scritti filosofici, EPITTETO da Terapoli in Frigia, verso lo
stesso tempo, schiavo, il cui discepolo FLAVIO ARRIANO da Nicomedia compila un
piccolo manuale secondo le lezioni del maestro, e MARCO AURELIÓ ANTONINO,
imperatore romano, autore di meditazioni
sotto il titolo: Eis éautóv. Seneca e più eclettico, Epitteto si attenne
ai voti della natura e ridusse la dottrina stoica alla formola ανέχον και
απέχου, 81 stine et abstine. Lo scritto di Antonino ha carattere di dolcezza e
pietà; tutti e tre abbracciarono sola mente la parte etica della filosofia
stoica. Che se questi romani dell’orto e il portico a Roma si mantennero fedeli
ad un solo sistema, CICERONE (si veda) da esempio di un compiuto eclettismo, e
tanto egli contribui co'suoi numerosi saggi e dialogi a rendere accessibile ai
Romani la filosofia quanto gli manca originalità filosofica. Nella pratica
prefere il sistema del portico, nella teoretica l'accademia, accettandovi anche
l'orto e il lizio. In generale poi le dottrine di Platone ed ancora più quelle
di Aristotele rimaneno pei Romani tesori nascosti. Francesco Bertinaria. Keywords: l’indole e le vicende della
filosofia italiana. Refs.: determinazione dell’assoluto. Luigi Speranza, “Grice
e Bertinaria” – The Swimming-Pool Library. Bertinaria.
Luigi
Speranza -- Grice e Berto: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale della reduzione all’assurdo – scuola di Venezia – filosofia
veneziana – filosofia veneta -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo
di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Venezia). Filosofo veneziano. Filosofo veneto -- Filosofo
italiano. Venezia, Veneto. Grice: “I
like Berto, but then, my first unpublication is on negation and privation!
Against my tutee, Sir Peter, I always took Aristotle’s tertium non datur pretty
seriously, but the consequentia mirabilis I had to re-label implicature; for,
as Tertulliano used to say, ‘Just because it is deaf (ab-surdum), I believe
it!” -- Grice: “If Peirce (I lectured on
him for years, and deem him my friend) is right that ‘dictum,’ in Roman, is
cognate with Hellenic ‘deixis,’ Boezio was too hasty to translate ‘anti-phasis’
as ‘contra-dictio,’ for ‘phrasis’ is indeed Hare’s phrastic, while the dictio
can be just a signal – as a spoon casting the shadow of a fork, to use Berto’s
genial example!” – Grice: “Berto likes to pose the thing as an x-rhetorical
question: che cosa e una contradizione, -- implicaturum: ‘if anything AT ALL!”
– “He is friends with Priest, so what can you expect!? J). Francesco Berto (Venezia), filosofo. Laureatosi a Venezia
con una tesi su Emanuele Severino, ha conseguito il dottorato presso la stessa
università con una tesi sulla dialettica hegeliana. Dopo aver conseguito un
post-doc in Filosofia teoretica all'Università degli Studi di Padova è stato
Chaire d'Excellence Fellow al CNRS di Parigi, dove ha insegnato Ontologia
all'École Normale Supérieure ed è stato membro dell'Istituto di Filosofia della
Scienza e della Tecnica della Sorbona. È stato Research Fellow all'Institute
for Advanced Study della University of Notre Dame (Indiana, USA). Ha insegnato
Logica anche all'Università Ca' Foscari di Venezia e all'Università Vita-Salute
San Raffaele. È stato Structural Chair of Metaphysics alla Universiteit van
Amsterdam e membro del Northern Institute of Philosophy di Wright alla
University of Aberdeen. Attualmente tiene la Chair of Logic and Metaphysics al
dipartimento di Filosofia dell'University of St Andrews ed è Research Chair
all'Institute for Logic, Language and Computation alla Universiteit van
Amsterdam. Premio Filosofico
Castiglioncello, nella sezione giovani, con il libro Teorie dell'assurdo. I
rivali del Principio di Non-Contraddizione.
Nel l'Università Ca' Foscari di
Venezia gli ha assegnato il Premio Ca'Foscari alla Ricerca per
ricercatori. Nel ha ottenuto dall'AHRCResearch Council di Gran
Bretagna un finanziamento per il progetto "The Metaphysical Basis of
Logic". Nel ha ottenuto dall'European Research Council un
finanziamento di 2.000.000 di euro per il progetto "The Logic of
Conceivability". Altre opere:
“Logica” (Roma, Carocci); “Che cos'è una contraddizione” (Roma, Carocci);
“L'esistenza non è logica: dal quadrato rotondo ai mondi impossibili”
(Roma-Bari, Laterza); “Tutti pazzi per Gödel. La guida completa al Teorema di
Incompletezza” (Roma-Bari, Laterza); “Logica da Zero a Gödel” (Roma-Bari,
Laterza); “Teorie dell'Assurdo. I rivali del Principio di Non-Contraddizione”
(Roma, Carocci); “Che cos'è la dialettica hegeliana? Un'interpretazione
analitica del metodo” (Padova, Il Poligrafo); “La Dialettica della struttura
originaria, Padova, Il Poligrafo). “Il Pensiero”; “Sistemi intelligenti”;
“Iride”, “Rivista di estetica”, “Divus Thomas” “Il Giornale di metafisica. Comune RosignanoLivorno, su
comune.rosignano.livorno ). Università
Ca'Foscari di Venezia, su unive. Aberdeen
Amsterdam Archiviato il in.
Aberdeen Archiviato il 9 settembre
in. Phil Papers.org Stanford Encyclopedia of Philosophy:
Dialetheism, su plato.stanford.edu. Stanford Encyclopedia of Philosophy:
Impossible Worlds, su plato.stanford.edu. Stanford Encyclopedia of Philosophy:
Cellular Automata, su plato.stanford.edu.).Filosofia Filosofo Logici italiani Accademici
italiani Professore Venezia Professori dell'Università Ca' Foscari Professori
dell'AmsterdamStudenti dell'Università Ca' Foscari Venezia. Francesco Berto. Keywords:
reductio ad absurdum, pegaso, il quadrato redondo, incompletezza goedeliana,
Grice’s System Q, Myro’s System G, Speranza’s System GHP, R. J. Jones’s System
C., dialettica, contradizzione, negazione, quadratto di opposizione, Hegel e
l’opposizione, Hegel e la contradizione, che e inompleto secondo Godel? Sistema
G incompieto, incopetiezza, Bellorofonte in sistema G, Parmenide,
neo-Parmenide, Severino come neo-Parmenidiano, circolo quadrato, la quadratura del
circolo, calcolo di predicate di primo ordine con identita, la struttura
originaria della dialettica, dialettica, posizione, contraposizione,
composizione – Oxonian dialectic, dialettica hegeliana, severino, dialettica
oxoniense, dialettica ateniense. -- Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Berto” –
The Swimming-Pool Library.
Luigi
Speranza -- Grice e Betti: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale della lupa; ovvero, problemi di storia della costitutzione
politica e sociale nell’antica Roma – filosofia romana – scuola di Camerino –
filosofia marchese -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco
di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Camerino). Filosofo marchese. Filosofo italiano. Camerino,
Macerata, Marche. Studia a Parma e Bologna (con una tesi sulla Crisi della
repubblica e la genesi del principato in Roma). Insegna per un anno
Lettere al Liceo classico di Camerino e vince il concorso per la libera docenza
presso l'Università di Parma. Trascorre lunghi periodi di studio all'estero,
grazie a diverse borse di studio, nelle più prestigiose università europee
(Marburgo, Friburgo e altre). Professore ordinario all'Università degli
Studi di Camerino. In seguito insegna diritto nelle Università degli Studi di
Macerata, Pavia, Messina, dove ha tra i suoi allievi Giorgio La Pira e Tullio
Segrè), Parma, Firenze, Milano, Roma. Come Gastprofessor e visiting professor
svolge corsi nelle Università di Francoforte sul Meno, Bonn, Gießen, Colonia,
Marburgo, Amburgo, Il Cairo, Alessandria d'Egitto, Porto Alegre, Caracas. Betti
è stato uno dei più importanti giuristi italiani di tutti i tempi e fu tra i
principali artefici del codice civile italiano. Chiamato a insegnare ius
romanum alla Pontificia Università Lateranense. Nel corso della sua
attività accademica ha coperto tutti i rami del diritto, in particolare il
diritto romano, civile, commerciale e processuale[2]. Fonda presso le
Università di Roma e di Camerino l'Istituto di Teoria dell'interpretazione. È
stato socio corrispondente dell'Accademia dei Lincei e dottore honoris causa
delle Università di Marburgo, Porto Alegre e Caracas. Per il suo sostegno
intellettuale al fascismo, alla Liberazione fu messo agli arresti a Camerino e
imprigionato per circa un mese per decisione del CLN. Sospeso dall'insegnamento
e sottoposto a giudizio di epurazione. Il procedimento lo prosciolse da ogni
imputazione. Produzione scientifica Le sue scelte politiche comunque non
hanno compromesso il pregio e l'importanza delle sue opere. Le sue opere principali
sono: Teoria generale del negozio giuridico, Teoria generale delle
obbligazioni, Teoria generale della interpretazione. Fa parte delle
commissioni ministeriali che hanno redatto il codice civile. L'influenza di B. e
determinante nella soluzione, adottata dal guardasigilli Grandi, dell'abbandono
del progetto italo-francese delle obbligazioni e dei contratti, che negli
intenti originari del piano per la nuova codificazione avrebbe dovuto
costituire l'attuale quarto libro del codice civile. Altre opere: “Sulla
opposizione dell'exceptio sull'actio e sulla concorrenza tra loro”; “La
vindicatio romana primitiva e il suo svolgimento storico nel diritto privato e
nel processo”; “L'antitesi storica tra iudicare (pronuntiatio) e damnare
(condemnatio) nello svolgimento del processo romano”; “Studii sulla litis
aestimatio del processo civile romano”; “Sul valore dogmatico della categoria
contahere in giuristi proculiani e sabiniani”; “La restaurazione sullana e il
suo esito: contributo allo studio della crisi della costituzione repubblicana
in Roma”; “La struttura dell'obbligazione romana e il problema della sua
genesi”; “Il concetto dell’obbligazione costruito dal punto di vista
dell'azione”; “Trattato dei limiti soggettivi della cosa giudicata in diritto
romano”; “La tradizione nel diritto romano classico e giustinianeo”; “Esercitazioni
romanistiche su casi pratici”, “Anormalità del negozio giuridico”; “Diritto
romano”; “Diritto processuale civile italiano”; “Teoria generale del negozio
giuridico”; “Interpretazione della legge e degli atti giuridici: teoria
generale e dogmatica”; “Teoria generale delle obbligazioni”; “Teoria generale
della interpretazione”; “Teoria delle obbligazioni in diritto romano”; “L'ermeneutica
come metodica generale delle scienze dello spirito” (Città Nuova, Roma); “Attualità
di una teoria generale dell'interpretazione”; “La crisi della repubblica e la
genesi del principato in Roma”. Note ^ La sua dottrina ha costituito oggetto di
studio approfondito da parte di Tonino Griffero. ^ Crifò Giuliano, Maestri del
Novecento: Emilio Betti: il ruolo del giurista, Milano: Franco Angeli, Ritorno
al diritto: i valori della convivenza. Fascicolo 7, 2008. ^ Sull'intervento a
suo favore di Giuseppe Ferri, v. S. Truzzi, Stefano Rodotà, l’autobiografia in
un’intervista: formazione, diritti, giornali, impegno civile e politica, Il
Fatto quotidiano. Crifò, B.. Note per una ricerca, in Quaderni fiorentini per
la storia del pensiero giuridico, Ciocchetti, Mario, Emilio Betti,
Giureconsulto e umanista. Belforte del Chienti. Brutti, B. e l'incontro con il
fascismo. Roma Tre-Press. Filosofia del diritto Ermeneutica giuridica
Collegamenti esterni Dizionario Biografico, su treccani.it. Portale Biografie
Diritto Portale Diritto Categorie: Giuristi italiani Storici italiani
Accademici italiani Nati a Camerino Accademici dei Lincei Professori della
Sapienza - Università di RomaProfessori dell'Università degli Studi di Camerino
Professori dell'Università degli Studi di FirenzeProfessori dell'Università
degli Studi di Macerata Professori dell'Università degli Studi di Messina Professori
dell'Università degli Studi di Milano Professori dell'Università degli Studi di
ParmaProfessori dell'Università degli Studi di PaviaProfessori dell'Università
di Marburgo Professori dell'Università di ViennaStudiosi di diritto
romanoStudenti dell'Università degli Studi di ParmaStudenti dell'Università di
BolognaStudenti dell'Università di FriburgoStudenti dell'Università di
MarburgoStudiosi di diritto civile del XX secoloStudiosi di diritto commerciale
Studiosi di diritto processuale civile del XX secolo[altre] ISTITUTO DI TEORIA
DELLA INTERPRETAZIONE PRESSO LE
UNIVERSITÀ DI ROMA E DI CAMERINO
PROFESSORE ORDITARIO NELLA UNIVERRITÀ DI ROMA TEORIA GENERALE DELLA
INTERPRETAZIONE MVLTA PAYCISI
AG MILANO DOTT. A: GIUEFRÈ. PROLEGOMENI. POSIZIONE
DELLO SPIRITO RISPETO ALL'OGGETTIVITÀ. Oggettività reale. Oggettività ideole.
Rispettiva posizione dello spirito. Rigetto della concezione soggettivistica e
relativistica. Problema del nesso fra coscienza e valori dello spirito. Limitazione
e ortentamento prospettiço della coscienza. Conseguente variabilità storica
delle valutazioni. Nesso fra coscienza e valori. Sensibilità per i valori. Processo
di scoperta. Dialettica di soggetto ed oggetto nella fenomenologia dello
spirito. La spiritualità sul piano oggettivo della comunione. Compito
dell'iniziativa individuale nell'attuazione di valori. Loro atuazione nel proceseo dell'arte, della
conoscenza, dell’azione Ri-evocazione
spontanea e ri-evocazione attraverso forme rappresentative. IL PROBLENA
EPISTEMOLOGICO DELI'ENTENDERE, QUALE ASPETTO DEL PROBLEMA GENERALE DEL
CONOSCERE.Oggetto dell'intendere. Concetto di forma rappresentativa. Processo dell'intendece. Suo carattere triadico.
L'intendere come fenomeno psicologico e gnoseologico. L'intendere come processo
gnoseologico. [Cf. Grice, “the analysis of understanding in terms of meaning”].Delimitazione
dell'intendere d’altri modi del conoscere per segni. La semeiotica, quale teori
generale dei segni. Delimitazione dell’intendere interpretativo secondo
l'oggetto. Differenza tra l'intendere ed il costruire speculativo (eruten). Sua
controllabilità. Analogia di fenomeni e confusione di concetti. Esigenza
dell'oggettivazioni, come presupposto dell'intendere. Oggettivazione dello
spirito e stile. Struttura e congogeo del simbolo. Del simbolo linguistico in
particolare. Simbolo e segno [cf. Grice: Words are not signs]. Possibili
oggettivazioni dello spirito e varietà di forme rappresentative. Forme
rappresatative mnemoniche. Estensione dell’oggettivazioni dello spirito
attraverso il ricordo Differenza tra ri-cognizione
di propri ricordi e ri-cognizione interpretativa. Tipi e concorso di
qualificazioni delle forme rappresentative. Fenomenologia e tradizione delle
forme rappresentate. Antinonia fra attualità ed oggettivazioni nella fenomenologia
dello spirito. Sua dialettica. Fenomenologia delle oggettivazioni. Usura e dependibilità
della forma rappresentativa. Il metodo della scienza dello spirito nella
ricostruzione del mondo storico, secondo Dilthey. Esigenza di tipizzazione che
legittima l'uso di concetti rappresentativi con fonzione excictica e
interpretativa. Critica dello storicismo atomistico e adialettico. Ancora dello
storicismo atomistico e adialettico avverso all'esigenza della tipizzazione. Ancora
dello storicismo atomistico e adialetico. IL PROCESSO INTERPRETATIVO IN
GENERALE. GNOSEOLOGIA ERMENEUTICA. Dato elementare del processo intrapretativo.
Il rapporto tra chi parla e chi ascolta
nel colloquio (cf. Grice without an audience). Discorso nel vivo [face to face]
colloquio – in conversation, understanding resolves in the process –
Collingwood -- e discorso messo per iscritto. Attualità del parlare e oggetività
della lingua. Problema del rapporto fra lingua e discorso. Grice on RYLE on
GARDINER. Genesi della mancata o inesatta intelligezza Premesse dell'esigenza d’identità ergnaletica.
Surrogati matematici del processo intepretativo conformi al meccanizzarsi
dell'incivilimento materiale. Surrogati automatici (TURING) del processo
interpretativo proposti dal neo-positivismo logico. Critica del positivismo
logico. Surrogati automatici del processo interpretativo indotti dalla civiltà
di massa. Interpretare ed intendere. Azione ed evento [cf. Grice, “Actions and
Events”] del processo comunicativo. Contesto del discorso come totalità.
Presupposti di una COMMUNICAZIONE – Grice on Stevenson – d’intelligenza tra
spirito e spirito. L'intendimento significativo o il suo appugamento nella sintesi
della conoscenz. Analisi fenomenologica [Grice
on Austin on linguistic phenomenology]. Funzione predicativa (Let Fido be
shaggy] del giudizio e sua espressione linguistica. Criteri per la qualifica di un'attività
spirituale asccodanes siccome interpretazione. Differenza intercedente fra
l'intendere e l'attività teoretica inventiva. Rispettiva delimitazione. Indebita
identificazione dell'intendere con qualsiasi esperenza o fatto di auto-conscienza. Interpretare e conoscere
per intelligenza dialettica. Rispettiva delimitazione. Esigenza di ricollegare
il pensiero all'autore (GRICE – utterer). Inversione dell'iter genetico nell’iter
ermeneutico. Indirizzo a destinatari – Grice: RECIPIENT, ADDRESSSEE -- del
proceso comunicativo. Sociologia ermeneutica. Atteggiamenti meta-teorici
prelimitari al processo interpretativo. Ancora degl’atteggiamenti preliminari
al processo interpretativo. La fusione affettiva (empatia) del ri-vivere, o suo
uffcio differente (preparatocio o integrativo) in ordine all’esigenza del
riconocere ovvero de riprodure. Impedimenti al retto esito del processo
interpratativo. METODOLOGIA ERMENEUTICA. Momenti teoretici avvinodastici nel processo
interpretativo. Del momento assiologico concomitante e sosequente all'interpretazione.
Canoni, la cui osservanza garantisce l'esito epistemologico
dell'interpretazione. Canoni attitenti all'oggetto. Autonomia dell'oggetto ed
immanenza del criterio ermeneutico. Totalità e coerenza dell'apprezzamento ermeneutico.
Canoni ermenutici attinenti al SOGGETTO – inter-soggetività -- Attualità dell'intendere. Adeguazione
dell'intendere. Corrispondenza e congenialità ermemeutica. Fondamento della
corrispondenza ermenutica, e suo valore.
Interferenza tra il criterio dell'autonomia e il criterio dell'attualità
ermenutica. Valore ermeneutico del giudicio di qualificazione. Analisi del
concetto di stile. Senso dla formoa. Spirito oggettivato. Interpretazione ed
integrazzione ermeneutica. Potenziamento dell'intendere. Conversione
interpretativa d’istrumentari rappessentativi. TIPI D'INTERPRETAZIONE. INTERPRETAZIONE
IN FUNZIONE MERAMENTE RI-COGNITIVA. L'INTERPRETAZIONE FILOLOGICA. Prevalenza
dell'un momento sull'altro e classificazione dei tipi d'interpretazione. Clasificazione
dei tipi d'interpretazione secondo la differenza della rispettiva funzione. Meramente
ri-cognitiva. Ri-produttiva o ra-ppresentativa. Normativa. L'interpretazione filologica
(in senso staetto); leggere ed inte-leggere. Concetto di testo. Il testo come
tessitura del discorso e formulazione del pensiero. De-cifrazione e critica
della gentinità. Fasi dell'interpretazione grammaticale. Predromi dell’interpretazone
filologica. Sue fasi. Criterii metodici dell'interpretazione filologica. Correlazione
del criterio grammaticale (“Pirots karulise elatically”) col criterio
psiocogico – GREGORIO; il solecismo dello spirito santo -- nel proceso
interpettativo. Psicologia dell'espressione – alla CROCE. Vicende dell'usus
loquendi e influenza della concezione soggettiva nell’interpretazione filologica. Indirisso psicologico
dell’interpretazione filologica. Meta ideale del metodo filologico (BLAKE, Love
that never told can be). La ri-evocazione del pensiero, discorsivo o intuitivo.
Deficienza ed ecceenza di contenuto rappresentativo. Interpretazione o integrazione. Interpretazione allegorica (“You’re
the cream in my coffee”). Eccedenza di valore significativo. Interpretzione di
simboli. ECCEDENZA [cf. Grice, IMPLICATURA/DISIMPLICATURA di valore significativo
Interpretazione della leggenda di ROMOLO e
del semastema mitico. L'INTERPRETAZIONE STORICA. L'interpretazione storica
(Il suicidio di Catone). Suoi vari aspetti. Oggetto immediato d'interpettazione
storica. Forme rappresentative tramandate dalla tradizione, o conservate nel ricordo
(storiografico o personale – Amaccord da Harborne – Grice Fellini. Criteri
ermeneutici dell'interpretazion aterica. Loro differenziarsi secondo l'oggetto. Concetto di fonti e di questione
storica. Criteri d'interpretazione storica delle fonti rappresentative tramandate
dalla tradizione o conservate nel ricordo. Critica dell'attendibilità e integrazione
delle fonti storiche secondo l'individualità dell'autore – LIVIO contro
SALUSTIO. Interpretazzione di comportamenti aventi interesse storico nelle vita
di singoli – CATONE -- o di società – il circolo degli Scipioni. Criteri
ermeneutici. Posizione della questione storica. Insufficente apprezzamento
della vita storica colle sole catogorie psicologiiche e pratiche, etiche o
politiche. Auto-critica dello storicismo. Problematica ulteriore proposta dal
complesso carattere di comportamenti. Eccedenza di significato ed indagine di
concatenazioni. Compito ermeneutico d’assignare a una storia della civiltà
interiore (Kultur-geschichte) ed ad una storia della spiritualità (Geistes-geschichte).
Indirizo d'interpretazione storica rivolto all’evoluzione della spirtualità.
Totalità e coerenza dello spirito nella dialettica del pensiero mitico. Totalità
e coerenza della srpiritualità attraverso le vicende del suo svolgimento.
L'INTERPRETAZIONE TECNICA IN FUNZIONE STORICA. L'interpretazione tecnica. Senso
della qualifica. Differenza dell'intepretazione tecnica dalla verificazione di
collaut. lnterpretazione psicologica e tecnica d’un’opera o d’una condotta.
Problemi ricorrenti nella vita storica. Nessi fra tecnica e inventiva
individuale. Formazione di nuovi tipi
artistici o letterari, comunicativi o strumentali – GRICE ON TOOL --..
Tecnica e forma interiore. Storia del concetto di forma interiore Interprtazione psicologico-stilistica del fare
artisticel variare degli stili. I problemi
di configurazions, come criteri basi dell'interpretazione tecnico-artistica, in generale. Costanti
fenomenologiche del fare artistico e criteri basilari ermeneutici. Ancora
dell'interpectazione tecnico-artistica. Revizione critica dei criteri basilari d’orientamento. Varietà delle
prospettive determinanti la formazione degli stili (e delle concezioni
interpretative – IL FUTURIMO, la decadenza ellenistica dell’arte romano --). Differenziarsi
delle prospettive che determinano lo stile secondo le varie generazioni. Tecnica
e spiritualità. La azione reciproca. Indirizzo dell’interpretazione tecnico-artistica
secondo la psicologia dello stile. Interpretazione tecnico-artistica in
particolare. Inversione dell'iter genetico nell'iter ermeneutico. Corollario
che se ne trae pell'interpretazione tenico-artistica. Cenno sul processo genetico dell'opera d'arte e di poesia (Grice
on BLAKE). Contenuto e liricità
nell'opera d'arte. Autore e contemplatore. Interpretazione tecnico-sociologica
(WEBER protestante): suo compito specifico di riconoscere strutture ricorenti nelle
formazioni sociali e correlazioni tendenzialmente costanti, tra fenomeni
storici rispondenti a problomi analoghi della vita sociale. Interpretazione
tecnico-economica. Il concetto di stile dlla economia. Esigenza di totalità ed
unità cui rispondo nella interpretazione della storia economica. Interpretazione tecnico-economica. Valore
ermeneutico del concetto di stile INTERPRETAZIONE
RIPRODUTTIVA. Riproduzione transitiva attraverso una mutata dimessione Requisito della mutata dimesione
nell'interpretazione con funzione riproduttiva. Integratzione rappesentativa. Criteri
metodici dei vari tipi d'interpretazione in funzione riproduttiva. Antinomia
tra il vincolo di fedeltà e l'esigenza d'integrazione nell'attualità del ri-esprimere.
Deviazioni dell'interpretazioue in funzione riproduttiva. Equivocazione tra
formola e senso. L'INTERPRETAZIONE TRADUCENTE. Traduzione ed interpretazione.
Presupposto d’ogni traduzione. Una interportazione meramente ricognitiva.
Esigenza di fedeltà al testo. Distinzione fra pensiero e formulazione
linguistica. Errore del comune preguidizio a favore della traduzione letterale.
Critica dell’equivocazione tra formoula (gergo) e seaso. Indirizi del tradurre.
(TRADUTORE, TRADITTORE). Differenza tra traduzione e libere eborazioni cognoscitive,
parafrasi, commento, versione in altro idioma. Ibridismo dei rifacimenti, dell’epitome
riassuntivo, del’interpolazioni La traduzione
come arte. Scoperta del ritmo e dello stile adeguato. INTERPRETAZIONE IN
FUNZIONE RIPRODUTTIVA.L'INTERPRETAZIONE DRAMMATICA. Esigenza di concrta
individuazione rappresentativa. Problematica del processo triadico di
mediazione fra testo, spettacolo e pubblico (GRICE: WHAT HAMLET SAW, WHAT
MACBETH SAW). Indirizzi e vedute differenti
circa il rapporto de messa in scena col testo drammatico (Is there a suicide at
the end of AIDA?). Processo dell’individuazione rappresentativa. Esigenza d’unità
(cf. WAGNER – a whole week!),
coordinazione e sintesi degl’elementi. Rcerca della chiave spettacolare
del testo dramatico. Ancora dei criteri metodici dell'interpretazione drammatica.
Ufficio del regista. IL TEATRO DEL MONDO --. Rapporto d’animzione direttiva. Indirizzo
dell'intergrotazione drammatica, secondo le vedute di Craig e Copeau. Compito e
metodo dell'attore nel proceeo dell'individuzione rappresentativa (PLAYING THE
ROLE). Ancora dol processo
dell'individuarione rappresentativa per opera dell'attore. Sul metodi della
regia nel processo dell’individuazione. Rischi ed esigenze Criteri dell'interpretazione drammatica proposti
da Stanilawski. Impegzo richiesto all'attore secondo i canoni dell'autonomia e
della totalità ermeneutica. Esigenza di subordinazione, unità e consonanza. Varietà
delle concezioni interpretative esprimentisi in funzione riproduttiva. Variare
della sensibilità uditiva e visive. Rapporti fra rappreseatazione teatrale o
cinematografca. Raffrento tra i compiti dei rispettivi registi.(HOME, SWEET SWEET
HOME). Deviazioni della rappresentazione del compito ereneutico. Della tendenza
diretta a porre l'interpretazione teatrale sullo stesso piano della realizzazione
cinematografica. Deviazioni della
rappresentazione del compito ermeneutico, per
l'arbitrio conferito all'interprete (HOME SWEET SWEET HOME – PAVANE --).
L'INTERPRETAZIONE MUSICALE (“Meistersinger is for children” – Grice). Problematica
dell'interpretazione musicale. Processo d’indiviuazione ed integrazione. Tecnica
e arte riproduttiva. Presupposto dell'esecuzione. Una interpretazione
ricognitiva del testo musicale. Premesse ai criteri metodici
dell'interpretazione musicale. Ricerca delle chiave orchestrale del testo
musicrie. Appezzamento dalla rispondenza dei mezzi allo scopo riproduttivo. Nesso
intercedente tra contenuto lirico d'anima e istrumentario tecnico dell'expressione
MELODICA nella composizione e nell’interpretaziona musicale. Esigenza di
totalita, e consonanza tra penseoro discorsivo e immagine visiva e musicale.
Opera (“Meistersinger” is for children! – Grice) e dramma. Sceneggiatura e film.
(Oxford Film Society, Grice). Le situazzioni evocate nel libretto, come fonte
d'ispirazione. INTERPRETAZIONE IN FUNZIONE NORMATIVA. Probloma dell'intendere
por decidere (agire). Problematica comune all'interpreazione giuridica e a quella
teologica. Nesso dialettico tra linguaggio o pensiero, fra espressione ed azione.
Esigenza di tenerlo presente anche nella interpretazione in fonzione normativa.
Antinomia fra vincolo di subordinazione ed esigenza d’iniziativa. Eterogenesi
di significati in orientamento dogmatico. Differenziarsi d’un siguificato più
conforme all'indirizzo valutativo nell'attualità dell'agire. INTERPRETAZIONE
GIURIDICA. Hampshire and Hart – on Grice and vice versa. L'interpretazione
nella vita del diritto. Funzione normativa dell'interpretazione d‘un DIRITTO IN
VIGORE (AUSTIN on internal and external reading). INTERPRETAZIONE ED applicazione.
Interpretazione e qualiicazione giuridica. Interpretazione e costruziona
dogmatica. Nesso fra riscostruzione storica e sviluppo integrativo della norma
– CITTACIDANZA NELL’ANTICA ROMA -- .Esigenza di mantenere l'intrinseca coerenza
dell'ordine giuridico, nella sucessione di norme o del concorso con altri
odinamenti. Compito d’adattamento. Eficienza evolutiva dell'interpretazione. Nesso
intercedente fra ricognizione storica e sviluppo integrativo dalla norma
giudica nelle massime di decisioni. Questione della portata evolutiva
dell'interpretazione giuridica. Deficienza della disciplinn legislativa. Criteri
d’integrazione. Analogia iuris. Funzione emaneutica dei principa generali di
diritto. Lacuna e caso dubbio. Del modo di concepire i principi generali di
diritto Deita competenza a identifcare i
principi generali di diritto Del compito
della giurisprudenza quale organo della consicenza socale. L'INTERPRETAZIONE TEOLOGICA Oggetto: testi sacri. Qualifica di testo
sacro nell'orbita d’una chiesa – GRICE: THE 39 ARTICLES -- o confessione religiosa. Interpretazione
letterale – GRICE MOUNT SINAI -- Interpretazione
allegorica – Grice PHILOSOPHICAL ESCHATOLOGY --. Interpretazione teologica.
Ermeneutica sacra o profana. Analogia fidei. Vincolo dell'interprete a un credo
religiono, a una dogmatica teologica – THE 39 ARTICLES -- , o ai criteri ermeneutici
fisati’un tradizione chiesastica. Conoscenza di sè attinta alla civiltà dell’epoche
storich. Funzione educativa
dell'interpretazione storica quale ricostruzione dell’intero orizzonte
spirituale dell’oggettivazione ri-evocata. Radicale trascendenza destinata al
singolo nella comunione Magra viventivat
ac defunctorum communio. Educazione del genere umano. Formazione del senso
storico come senso di continuità e
spirito di tolleranza. Emilio Betti. Keywords: la lupa; ovvero, problemi di
storia della costituzione politica e sociale nell’antica Roma, auslegung,
auslegungslehre, storia della repubblica romana, diritto romano, exception,
action, vindication, dirittop rivato, iudicare, pronuntiatio, damnare,
condemnation, processor omano, litis aestimatio, processo civile, contaheer,
giurista proculiano, giurista sabiniano, restauraziones ullana, constitutziane
rpeubblicana, obbligazioner omana, cosa giudicata, diritto romanoc lassico,
diritto romano guistinaneo, diritto processuale civile, negozio giuridico,
interpretazione, genesi del principato, lingua romana, lingua latina, base
etnica della antica Roma, i latini, l’eta monarchica, il signficato di ‘rex’
(regere, cf. lex, legare), l’eta repubblicana, res pubica used during l’eta
monarchica, Romolo, il primo re, Tarquino, l’ultimo re, l’eta repubblicana, la
stirpe dei patrizi, patrizio, cepo aristocratico, Caesar dittatore, assassinio
di Caesar, il principato, Augusto, significante ‘consacrato’, ‘Imperator
Augusto Ottaviano’, imperio, imperatore, pater familias, paternalism, diritto
consuetudinario, il fuhrer, l’hero, autorita carismatica, civilita, ius civile,
romanita, diritto romano ostrogotico, diritto romano longobardi, popolo romano,
nazione romana, romano e sabini, diritto per romani e diritto per pellegrini,
vocabulario del diritto romano, dizionario di diritto romano, lexicon di
diritto romano, concetto autenticamente romano di auctoritas, lex, legare,
eddictum, decretum, suggestion, agere, diritto processuale, contratto, negozio,
diritto penale, diritto civile, crisi della repubblica, Antonio e Ottaviano,
stato autoritario, concetto di stato, Ponzio Pilato e la morte di Gesu,
pontificex massimo, laicitia del diritto romano, senatus, PSQR, Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Betti: Vico ed il circolo dell’implicatura” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Bianco: la
ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale -- filosofia dello
spirito; ovvero, la morte di Patroclo – scuola di Cervinara –scuola campanese
-- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Cervinara). Filosofo campanese. Filosofo italiano. Cervinara,
Avellino, Campania. Grice: “I like Bianco; he optimistically thinks of ‘morale’
as a ‘scienza’ – but ‘della vita,’ which helps. I have myself explored the
topic, and came with a ‘philosophy’ of life, rather!” -- Carlo Bianco (n.
Cervinara), filosofo. Ha vissuto per tutta la vita nella città natale, in
provincia di Avellino. La sua intensa e appassionata vita di uomo di cultura lo
ha portato in giro per tutto il mondo. Laureato
in lettere, filosofia e scienze, docente di filosofia morale all'Trento, fu un
seguace del pensiero di Platone e Marcuse. Fondatore della corrente del
concretismo, dottrina filosofica che propugna il rispetto di ogni fede
religiosa, il credo nell'aldilà e nella vita dopo la morte, ottenne nel 2004 la
candidatura al premio Nobel per la letteratura dalle Accademie italiane. Nel corso della sua carriera ricevette per
tre volte il premio della Presidenza del Consiglio dei ministri. Accademico di
Francia, membro della Columbia Academy, nella sua lunga attività letteraria
conseguì diversi diplomi e riconoscimenti. Premio "Elsa Morante" che
gli venne consegnato da Maurizio Costanzo e Dacia Maraini. Il sindaco di Napoli
Rosa Russo Iervolino gli conferì la medaglia d'oro quale miglior ambasciatore
della Campania nel mondo. Bianco, infatti, era un valente conoscitore di lingue
straniere, compresi alcuni dialetti. Conosceva molti dialetti di paesi
africani, che aveva avuto modo di apprendere nei suoi frequenti viaggi; aveva
conseguito, inoltre, una laurea in scienze coloniali. L'Università Latina di
Parigi gli conferì una laurea honoris causa in lettere. Un saggio biografico e una raccolta di poesie
curata da Marro, direttore del Caudino (mensile cervinarese col quale il
filosofo ha a lungo collaborato), si occupano del filosofo cervinarese. Nell'autunno,
Franco Martino gli dedicò una poesia dal titolo "A B." nel suo libro
Paese mio carissimo. B. muore mentre
stava lavorando su un testo d’Aquino. la città di Cervinara gli ha dedicato una
piazza nella natia frazione dei Salomoni.
Altre opere:: “Introduzione a Kant” (Edizione La nuova Italia letteraria,
Bergamo); “Saggio di filosofia dello spirito” (Editrice La Zagara); “L'Uomo sui
confini dell'ignoto” (Edizioni centro ricerche Biopsichiche, Padova); “La morale
come scienza della vita” (Edizioni Studi e ricerche, Catania); “Tempi di
Sofistica” (Edizioni studi e ricerche, Catania); “Pensieri, Vincenzo Ursini
Editore, Catanzaro); “L'uomo, l'inconoscibile” (Edizioni Scientifiche
Internazionale, Napoli); “La vita davanti a voi, Casa Editrice Fausto
Fiorentino. Vedi Cervinara commemora Carlo Bianco articolo de la Repubblica, 3
settembre, Sezione Napoli, Archivio storico.
Vedi È morto B. avvocato e candidato al Nobel nel articolo de la
Repubblica, Sezione Napoli, Archivio storico.Alfredo Marro, Un gigante del
pensiero, Edizioni Il Caudino, Cervinara; Marro, Biografie cervinaresi,
Edizioni Il Caudino, Cervinara; Marro, Frammenti di un'animapoesie scelte di
Carlo Bianco, Caudino, Cervinara, Filomena Stanzione, B. nella Cultura Caudina,
Casa Editrice Fausto Fiorentino, Rotondi, B., poeta della fede e del dolore
biografia e nel sito "carlobianco blogspot".
Filosofia Categorie: Avvocati italiani Filosofi italiani Letterati italiani
Cervinara Cervinara. Carlo Bianco. Bianco Keywords: la filosofia dell spirito;
ovvero, la morte di Patroclo, Centro Ricerche Biopsichiche Padova, saggio sulla
filosofia dello spirito, kantismo, spiritualismo, morale, vita, liberta, piazza
bianco, cervinara. -- Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Bianco” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi
Speranza -- Grice e Blossio: la ragione conversazionale al portico a Roma –
filosofia italiana – Luigi Speranza. (Cumae) Filosofo italiano. Alla stoa romana si collega B. di Cuma (il nome ha
origine osca), che e scolaro dello stoico Antipatro di Tarso. Dopo la
morte di Tiberio Gracco, B. dove difendersi davanti ai consoli.. Poi, B. fugge
da Roma, e si reca in Asia presso Aristonico di Pergamo e, quando questo e
sconfitto, si da la morte. A member of the Porch who is thought to have had an
influence on the reforms introduced in Rome by Tiberio Gracco. Gaio Blossio.
Blossio.
Luigi Sperana -- Grice e Bobbio: la
ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale del bisogno del bisogno del senso del senso – scuola di Torino
– filosofia torinese – filosofia piemontese -- filosofia italiana – Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Torino). Filosofo torinese.
Filosofo pimontese. Filosofo italiano. Torino, Pimonte. Grice: “My favourite
Bobbio must be his ‘dialettica’ – he knows all about it, since he is into the
Plato/Aristotle models that run most philosophy – some think there is a third
model at play – but …” – “Bobbio is a good one; like me, he is a philosophical
cartographer – into the longitudinal and latitudinal unity of philosophy – even
if he can be picky when it comes to the longitudinal: Italian only, and
uncanonical, like Cattaneo, Gramsci, Croce, … -- Especially Cattaneo!” Grice:
“Bobbio – this is the philosopher, not the infantry general – is a Griceian in
that ‘fiducia reciproca’ becomes an essential meta-goal; he has been involved
with the dispute naturalism/positivism, and has come with some interesting
points about the ‘regole del gioco’ – and whether ‘custom’ can be a ‘normative
fact’!” – “All in all, his philosophy is about trying to look for an answer to
what I deem the fundamental question regarding rational co-operation – His
appeal to philosophical biology or zoology is interesting – Toby trusts Tibby,
the squarrels, as Jack trusts Jill and vice versa – but does a ‘lupus’ trust a
‘lupus’? Hobbes, who didn’t know the first thing about zoology, philosophical
or other – thought so!” Essential Italian philosopher, who’s written on
Fregeian sense ‘senso,’the need for sensethe search for sense, meaning meaning.
«Il compito degli uomini di cultura
è più che mai oggi quello di seminare dei dubbi, non già di raccogliere
certezze.» B. Invito al colloquio, in Politica e cultura, Einaudi, Torino).
Considerato al tempo stesso il massimo teorico del diritto e il massimo
filosofo [italiano] della politica […] e «sicuramente quello che ha lasciato il
segno più profondo nella cultura filosofico-giuridica e filosofico-politica e
che più generazioni di studiosi, anche di formazione assai diversa, hanno
considerato come un maestro». Bobbio nacque a Torino da Luigi, medico. Una
condizione familiare agiata gli permise un'infanzia serena. Il giovane Norberto
scrive versi, ama Bach e la Traviata, ma svilupperà, per causa di una non ben
determinata malattia infantile «la sensazione della fatica di vivere, di una
permanente e invincibile stanchezza» che si aggravò con l'età, traducendosi in
un taedium vitae, in un sentimento malinconico, che si rivelerà essenziale per
la sua maturazione intellettuale. Studiò prima al Ginnasio e poi al Liceo
classico Massimo D'Azeglio dove conoscerà Leone Ginzburg, Vittorio Foa e Cesare
Pavese, poi divenute figure di primo piano della cultura dell'Italia
repubblicana. Come molti italiani dell'epoca, fu infine iscritto al Partito
Nazionale Fascista. La sua giovinezza, come da lui stesso descritto fu:
"vissuta tra un convinto fascismo patriottico in famiglia e un altrettanto
fermo antifascismo appreso nella scuola, con insegnanti noti antifascisti, come
Umberto Cosmo e Zino Zini, e compagni altrettanto intransigenti antifascisti
come Leone Ginzburg e Vittorio Foa". Allievo di Solari e Einaudi, si
laurea con una tesi intitolata Filosofia e dogmatica del Diritto, conseguendo
una votazione di 110/110 e lode con dignità di stampa. Seguì un corso estivo
all'Marburgo, in Germania, insieme a Treves eGeymonat, ove conoscerà le teorie
di Jaspers e i valori dell'esistenzialismo. Conseguì la laurea in Filosofia
sotto la guida di Annibale Pastore con una tesi sulla fenomenologia di Husserl,
riportando un voto di 110/110 e lode con dignità di stampa, e ottenne la libera
docenza in Filosofia del diritto, che gli aprì le porte all'insegnamento,
dapprima all'Camerino, poi all'Siena e a Padova. Pubblica “L'indirizzo
fenomenologico nella filosofia sociale e giuridica. Le sue frequentazioni
sgradite al regime gli valsero u arresto a Torino, insieme agli amici del
gruppo antifascista Giustizia e Libertà; fu quindi costretto, a seguito di una
intimazione a presentarsi davanti alla Commissione provinciale della Prefettura
per discolparsi, a inoltrare esposto a Benito Mussolini. La chiara reputazione
fascista di cui godeva la famiglia gli permise però una piena riabilitazione,
tanto che, pochi mesi dopo, con il richiesto intervento di Mussolini e di
Gentile, ottenne la cattedra di filosofia del diritto a Camerino, che era
occupata da un altro ordinario ebreo, espulso a seguito delle leggi razziali. Dopo
un diniego iniziale a causa dell'arresto di tre anni prima, fu reintegrato
grazie all'intervento di Emilio De Bono, amico di famiglia, mentre era
presidente di commissione il cattolico e dichiarato anti-fascista
Capograssi. È in questi anni che B. delinea parte degli interessi che
saranno alla base della sua ricerca e dei suoi studi futuri: la filosofia del
diritto, la filosofia contemporanea e gli studi sociali, uno sviluppo culturale
che B. vive contemporaneamente al contesto politico temporale. Un anno dopo le
leggi razziali, infatti, esattamente giura fedeltà al fascismo per poter
ottenere la cattedra all'Siena. E rinnovò il giuramento, a guerra dichiarata,
per prendere il posto di Capograssi, a sua volta insediatosi nella cattedra di Ravà estromesso dall'Padova
perché ebreo. Questo episodio della sua vitaspesso riportato come se B. avesse
preso direttamente il posto di Ravà fu poi oggetto di svariate polemiche. B.
affermò davanti alla Società Italiana di Filosofia del Diritto che Capograssi
crebbe in quel rinascimento idealistico nel nostro campo di studi iniziato,
stimolato, e, quel ch'è di più, criticamente fondato da Vecchio. Partecipò
al movimento liberalsocialista fondato da Calogero e Capitini e, nell'ottobre
dello stesso anno, aderì al Partito d'Azione clandestino. Respinse
l'"invito" del ministro Biggini (che poco dopo redasse, su impulso di
Mussolini, la costituzione della Repubblica di Salò) a partecipare a una
cerimonia presso l'Padova durante la quale si sarebbe dedicata una lampada
votiva da collocare al sacrario dei caduti della rivoluzione fascista nel
cimitero della città. Sposa Valeria Cova: dalla loro unione nacquero i
figli Luigi, Andrea e Marco. Arrestato a Padova per attività clandestina e
rimase in carcere per tre mesi. Venne pubblicato il saggio La filosofia del
decadentismo, nel quale criticò l'esistenzialismo e le correnti
irrazionalistiche, rivendicando al contempo le esigenze della ragione
illuministica. Dopo la liberazione collaborò regolarmente con Giustizia e
Libertà, quotidiano torinese del Partito d'azione, diretto da Venturi.
Collaborò all'attività del Centro di studi metodologici con lo scopo di
favorire l'incontro tra cultura scientifica e cultura umanistica, e poi con la
Società Europea di Cultura. Pubblica un'antologia di scritti di Carlo
Cattaneo, col titolo Stati uniti d'Italia, premettendovi uno studiomdove sostene
che il federalismo come unione di stati diversi era da considerarsi superato
dopo l'avvenuta unificazione nazionale. Il federalismo a cui pensa B. era
quello inteso come "teorica della libertà" con una pluralità di
centri di partecipazione che potessero esprimersi in forme di moderna
democrazia diretta. Lascia l'incarico a Padova e venne chiamato alla
cattedra di filosofia del diritto dell'Torino, annoverando corsi di notevole
importanza come Teoria della scienza giuridica, Teoria della norma giuridica, Teoria
dell'ordinamento giuridico e Il
positivismo giuridico. Assunse l'incarico di insegnare scienza politica;
fu tra i fondatori della odierna facoltà di Scienze politiche all'Torino
insieme con Entrèves, al quale subentrò nella cattedra di filosofia
politica anche per l'insegnamento di
Filosofia del diritto e Scienza politica. Divenne preside della facoltà
ritenendo che mentre gli incarichi accademici fossero «onerosi e senza onori»
era l'insegnamento l'attività principale della sua vita: «un abito e non solo
una professione». La politica, del resto, divenne via via un tema
fondamentale nel suo percorso intellettuale e accademico, e parallelamente alla
pubblicazioni di carattere giuridico, aveva avviato un dibattito con gli
intellettuali del tempo; scrive Politica e cultura, considerato una delle sue
pietre miliari, mentre era uscito il libro Saggi sulla scienza politica in
Italia. Nei venticinque anni accademici all'ombra della Mole
Antonelliana, B. svolge anche diversi tra corsi su Kant, Locke, lavori su
Hobbes e Marx, Kelsen, CATTANEO, Hegel, Vilfredo Pareto, MOSCA, GOBETTI, GRAMSCI,
e contribuì con una pluralità di saggi, scritti, articoli e interventi di
grande rilievo che lo portarono, in seguito a diventare socio dell'Accademia
dei Lincei e della British Academy. Divenuto condirettore con Nicola Abbagnano
della Rivista di filosofia fu come questi socio dell'Accademia delle Scienze di
Torino, della quale entrò a far parte dello stesso anno per essere confermato
socio nazionale e residente. Significativa la collaborazione, sul tema
pacifista, col filosofo e amico antifascista Capitini, le cui riflessioni
comuni sfoceranno nell'opera I problemi della guerra e le vie della pace. Partecipò
alla lotta condotta dal movimento di Unità Popolare contro la legge elettorale
maggioritaria e alla Costituente del Partito Socialista Unificato. Nel tempo
delle contestazioni giovanili, Torino fu la prima città a farsi carico della
protesta, e B., fautore del dialogo, non si sottrasse a un difficile confronto
con gli studenti, tra i quali il suo stesso primogenito Luigi che militava
all'epoca in Lotta Continua. Nel contempo, venne anche incaricato dal Ministero
per la Pubblica Istruzione quale membro della Commissione tecnica per la
creazione della facoltà di sociologia di Trento. Calogero e N, alla
Rencontres internationales de Genève B. e tra i firmatari della lettera aperta
pubblicata sul settimanale L'Espresso sul caso Pinelli. B. in una lettera
indirizzata a Sofri pubblicata su La Repubblica ripudia il tono del linguaggio
utilizzato nell'appello ma senza ritrattarne l'adesione al contenuto di critica
sui fatti legati a Piazza Fontana. Scrivendo a Fassò intorno al problema
democratico, B. si sfogava sostenendo che «questa nostra democrazia è divenuta
sempre più un guscio vuoto, o meglio un paravento dietro cui si nasconde un
potere sempre più corrotto, sempre più incontrollato, sempre più esorbitante. Democrazia
di fuori, nella facciata. Ma dietro la tradizionale prepotenza dei potenti che
non sono disposti a rinunciare nemmeno a un'oncia del loro potere, e lo
mantengono con tutti i mezzi, prima di tutto con la corruzione. La democrazia
non è soltanto metodo, ma è anche un ideale: è l'ideale egualitario. Dove
questo ideale non ispira i governanti di un regime che si proclama democratico,
la democrazia è un nome vano. Io non posso separare la democrazia formale da
quella sostanziale. Ho il presentimento che dove c'è soltanto la prima un
regime democratico non è destinato a durare. Sono molto amaro, amico mio. Ma
vedo questo nostro sistema politico sfasciarsi a poco a poco a causa delle sue
interne, profonde, forse inarrestabili degenerazioni. Nel solco di un sempre
più vivace impegno civile, e alle soglie di uno dei periodi più drammatici in
Italia (culminato col rapimento e l'omicidio di Moro), provocò un vivace
dibattito sia negando l'esistenza di una cultura fascista sia trattando
estensivamente sui rapporti tra democrazia e socialismo. Alla vigilia dei
referendum sull'aborto, rilascia un'intervista al Corriere della Sera nella
quale afferma la sua contrarietà all'interruzione della gravidanza. Successivamente
la sua attenzione si concentrò a favore di una "politica per la
pace", con motivati distinguo a sostegno del diritto internazionale in
occasione della Guerra del Golfo. Delle venticinque lettere inedite che fanno
parte della corrispondenza epistolare che B. tenne con Zolo e che ora sono
state rese pubbliche nel volume L'alito della libertà, a cura dello stesso
Zolo, interessante quella riguardante la "Guerra del Golfo" che vide
protagonisti gli Stati Uniti di Bush senior, le forze dell'ONU e vari paesi
arabi alleati contro l'Iraq di Hussein che aveva invaso Kuwait. B. define "giusta"
questa guerra non rendendosi conto che quella parola «... poteva essere interpretata
in modo diverso da come l'avevo intesa io... come guerra
"giustificata" in quanto rispondente a un'aggressione.» B. quindi si
lamentò delle polemiche nate al riguardo da parte di "pacifisti da
strapazzo". Il fatto che l'ONU, scrisse B., avesse autorizzato
l'intervento in guerra contro l'Iraq, la rendeva "legale", in questo
senso, "giusta". B. però riconobbe che l'ONU fosse stato
successivamente, nel corso della guerra, messo da parte e gli "spietati
bombardamenti" su Baghdad hanno fatto sì che si possa temere che «...se la
pace sarà instaurata con la stessa mancanza di saggezza con cui è stata
condotta la guerra, anche questa guerra sarà stata, come tante altre
inutile.» Nominato professore emerito dell'Torino ai sensi del secondo
comma dell'articolo 59 della Costituzione italiana, avendo «illustrato la
Patria per altissimi meriti» in campo sociale e scientifico, fu nominato
senatore a vita dal Presidente della Repubblica Pertini. In quanto membro del
Senato si iscrisse prima come indipendente nel gruppo socialista, poi al gruppo
misto ed infine al gruppo parlamentare del Partito Democratico della Sinistra,
poi divenuto dei Democratici di Sinistra. B. e Ginzburg a Barolo per festeggiare gli
ottant'anni di Foa. Dopo la stagione di mani pulite, e la cosiddetta fine della
Prima Repubblica, venne pubblicato il saggio Destra e sinistra, i cui contenuti
provocarono un notevole dibattito culturale, agitando non poco l'humus della
politica italiana. Il libro toccò le cinquecentomila copie vendute in pochi
mesi e venne ripubblicato l'anno successivo, riveduto e ampliato, con risposte
ai critici. A riconoscimento di un'intera vita lucidamente dedicata alle
scienze del diritto, della politica, della filosofia e della società, tra
dubbio e metodo, tra ethos e laicità, B. ricevette lauree honoris causa da
molte università, tra le quali quelle di Parigi (Nanterre), Buenos Aires,
Madrid (tre, in particolare alla Complutense) e Bologna, e vinse il Premio
Veillon per la saggistica, il Premio Balzan ed il Premio Agnelli. Pubblica la
sua autobiografia. Usce una terza edizione aggiornata del suo best seller,
ormai tradotto in una ventina di lingue. Muore la moglie Valeria, e B. inizia
un graduale ritiro dalla vita pubblica, pur rimanendo in attività e curando
ulteriori pubblicazioni. Fecero rumore le sue osservazioni critiche sia nei
confronti di Silvio Berlusconi sia della partitopenia (ossia mancanza di
partiti), e le riflessioni sulla crisi della sinistra e della socialdemocrazia
europea. Riceve il "Sigillo Civico" della sua Torino "per
l'impegno politico e il contributo alla riflessione storica e
culturale". Dopo avervi trascorso la maggior parte della vita, B.
morì a Torino. Secondo le sue volontà, alcuni giorni dopo la morte, la salma
venne tumulata, con una cerimonia civile strettamente privata nel cimitero di
Rivalta Bormida, comune piemontese in provincia di Alessandria. Il pensiero di B.
si forma in una temperie filosofica dominata dell'idealismo. Tuttavia, come
molti studiosi torinesi, non abbraccia mai questa visione del mondo: dopo un
primo accostamento alla fenomenologia, significativamente attestato dalle sue
opere sulla filosofia di Husserl, si avvicina al filone neorazionalista e
neoempirista fiorito in Europa, specialmente oltralpe in Germania ed attorno al
Circolo di Vienna. Negli anni quaranta e cinquanta Bobbio entra in
contatto con la filosofia analitica di tradizione anglosassone. Compie studi di
analisi del linguaggio, tracciando le prime linee di ricerca della scuola
analitica italiana di filosofia del diritto, di cui è ancora oggi riconosciuto
figura eminente di riferimento. Al riguardo vanno menzionati perlomeno i due
saggi: Scienza del diritto e analisi del linguaggio e Essere e dover essere
nella scienza giuridica. Dedica studi specifici a Hobbes, a Pareto e a
molti filosofi e teorici della politica di cui già s'è detto. Vede
nell'Illuminismo un modello di rigore e di rifiuto del dogmatismo di cui
riprende l'ideale razionalistico, traducendolo anche nell'analisi del sistema
democratico e parlamentare. Sino dagli anni cinquanta si occupa di temi quali
la guerra e la legittimità del potere, dividendo la sua produzione tra la
filosofia giuridica, la storia della filosofia e i temi di attualità
politica. Durante gli ultimi anni del fascismo, Bobbio matura la
convinzione della necessità di uno Stato democratico, che sgombri il campo dal
pericolo della politica ideologizzata e delle ideologie totalitarie sia di
destra che di sinistra; auspica una gestione laica della politica e un
approccio filosofico-culturale ad essa, che aiuti a superare la
contrapposizione fra capitalismo e comunismo e a promuovere la libertà e la
giustizia. Nel saggio Quale socialismo? B. critica sia la dialettica
marxista sia gli obiettivi dei movimenti rivoluzionari, sostenendo che le
conquiste borghesi dovevano estendersi anche alla classe dei proletari. Bobbio
ritiene fallimentare solo l'esperienza marxista-leninista, mentre prevede che
le istanze di giustizia rivendicate dai marxisti possano, in futuro,
riaffiorare nel panorama politico. Il pensiero di B. diviene così,
soprattutto tra gli intellettuali dell'area socialista, un modello esemplare,
grazie al suo 'sapere impegnato', certamente «più preoccupato di seminare dubbi
che di raccogliere consensi». Egli stesso riprenderà la riflessione su un tema
a lui caro, quello del rapporto tra politica e cultura, proponendo, tra le
pagine di Mondoperaio, una «autonomia relativa della cultura rispetto alla
politica» secondo la quale «la cultura non può né deve essere ridotta integralmente
alla sfera del politico». Esce l'opera Destra e sinistra, nella quale B.
focalizza le differenze fra le due ideologie e i due indirizzi
politico-sociali; la destra, secondo l'autore, è caratterizzata dalle tendenze
alla disuguaglianza, al conservatorismo ed è ispirata da interessi, mentre la
sinistra persegue l'uguaglianza, la trasformazione, ed è sospinta da ideali. In
quest'opera, B. si esprime anche in favore dei diritti animali,. In “L'età
dei diritti” B. individua i diritti fondamentali che consentono lo sviluppo di
una democrazia reale e di una pace giusta e duratura. Una partecipazione
collettiva e non coercitiva alle decisioni comunitarie, una contrattazione
delle parti, l'allargamento del modello democratico a tutto il mondo, la
fratellanza fra gli uomini, il rispetto degli avversari, l'alternanza senza
l'ausilio della violenza, una serie di condizioni liberali, vengono indicati da
B. come capisaldi di una democrazia, che seppur cattiva, è preferibile ad una
dittatura. Per tutta la vita scrittore di numerosissimi articoli, anche
tramite interviste, B. incarna l'ideale della filosofia critica e militante che
lo vede protagonista anche del Centro di studi metodologici di Torino e tra i
fondatori del Centro studi GOBETTI (si vedadi Torino che conserva la sua
biblioteca e il suo archivio, Mi ritengo un uomo del dubbio e del dialogo.
Del dubbio, perché ogni mio ragionamento su una delle grandi domande termina
quasi sempre, o esponendo la gamma delle possibili risposte, o ponendo ancora
un'altra grande domanda. Del dialogo, perché non presumo di sapere quello che
non so, e quello che so metto alla prova continuamente con coloro che presumo
ne sappiano più di me. (B., Elogio della mitezza, Linea d'ombra edizioni,
Milano) Contrario alla figura dell'intellettuale Profeta, preferendo il ruolo
del Mediator» impegnato nella difficile arte del dialogo (e ciò è anche
testimoniato dal colloquio intrattenuto con i marxisti per un riesame critico
del loro «dogmatismo e settarismo» che coinvolse anche Togliatti), il suo
atteggiamento teoretico fu segnato da una positiva «ambivalenza» fra una
posizione realista e una idealista che non rifuggiva le complessità del
discorso, ricorrendo sovente al paradosso. Ciò gli valse, in virtù dell'amore
per il dibattito che consideri «il pro e il contro» di ogni questione, la
qualifica di filosofo «de la indecisión» (Roig), giacché ogni suo «ragionamento
su una delle grandi domande [si concludeva] quasi sempre, o esponendo la gamma
delle possibili risposte, o ponendo ancora un'altra grande domanda». Nell'ultimo
libro che raccoglie saggi, scritti e testimonianze su maestri, amici ed
allievi, B. comincia ricordando i tre maestri Ruffini, Martinetti e Fiore.
L'elenco degli amici è lungo e annovera compagni di studio come Repaci, come
Treves e Geymonat e colleghi come Abbagnano, Leoni, Entrèves e Tarello. B.
ricorda poi gli allievi Farneti, Ghezzi, Conte, Scarpelli che, come B. stesso
scrive, e naturaliter suo successore a Torino sulla cattedra di Filosofia del
diritto. Traggono ispirazione dal pensiero di B. le "lezioni B. e la manifestazione "Biennale
Democrazia" di Torino. Medaglia d'oro ai benemeriti della scuola
della cultura e dell'artenastrino per uniforme ordinaria Medaglia d'oro ai
benemeriti della scuola della cultura e dell'arte — Roma,. Gran Croce del
Merito Civilenastrino per uniforme ordinariaGran Croce del Merito Civile —
Roma, Laurea honoris causa in Scienze Politichenastrino per uniforme ordinaria Laurea
honoris causa in Scienze Politiche — Università degli Studi di Sassari,
Onorificenza dell'Ordine Messicano Aquila Aztecanastrino per uniforme ordinaria
Onorificenza dell'Ordine Messicano Aquila Azteca — Torino, Intitolazioni A Norberto Bobbio è stata
intitolata la biblioteca dell'Torino, sita in Lungo Dora Siena, 100 A.
Gli è stato inoltre intitolato un istituto di istruzione superiore a Carignano,
nella provincia di Torino, denominato appunto "I.I.S B.". A lui
è intitolata la biblioteca civica di Rivalta Bormida, paese natale della madre
Rosa Caviglia. Altre saggi: “Saggi” (Roma-Bari, Laterza); “L'indirizzo
fenomenologico nella filosofia sociale e giuridica” (Di Lucia, Torino,
Giappichelli); “Scienza e tecnica del diritto” (Torino, Istituto giuridico
della Regia Università); “L'analogia nella logica del diritto” (Lucia, Milano,
Giuffrè); “La consuetudine come fatto normative” (Torino, Giappichelli); “La
filosofia del decadentismo, Torino, Chiantore); “Stati Uniti d'Italia. Scritti
sul federalismo democratico” (Roma, Donzelli); “Teoria della scienza giuridica,
Torino, Giappichelli); “Politica e cultura” (Torino, Einaudi); “Studi sulla
teoria generale del diritto, Torino, Giappichelli); “Teoria della norma
giuridica” (Torino, Giappichelli); “Teoria dell'ordinamento giuridico, Torino,
Giappichelli); “Teoria generale del diritto, Torino, Giappichelli); “Il
positivismo giuridico, Lezioni di Filosofia del diritto” (Torino,
Giappichelli); “Locke e il diritto naturale” (Torino); “Da Hobbes a Marx. Saggi
di storia della filosofia” (Napoli, Morano); “Italia civile. Ritratti e testimonianze”
(Firenze, Passigli); “Giusnaturalismo e positivismo giuridico” (Roma-Bari,
Laterza); “Profilo ideologico del Novecento italiano” (Milano, Garzanti); “La
scienza politica in Italia” (Roma-Bari,
Laterza); “Diritto e Stato in Kant” (Torino, Giappichelli); “Una filosofia militante”
(Torino, Einaudi); “La teoria delle forme di governo nella storia del pensiero
politico” (Torino, Giappichelli); “Quale socialismo? Discussione di
un'alternativa” (Torino, Einaudi); “Il problema della guerra e le vie della
pace” (Bologna, Il Mulino); “Studi hegeliani. Diritto, società civile, Stato,
Torino, Einaudi); “Le ideologie e il potere in crisi. Pluralismo, democrazia,
socialismo, comunismo, terza via e terza forza, Firenze, Le Monnier); “Il
futuro della democrazia. Una difesa delle regole del gioco, Torino, Einaudi); “Maestri
e compagni, Firenze, Passigli); “Il terzo assente. Saggi e discorsi sulla pace
e sulla guerra” (Casale Monferrato, Sonda); “Hobbes, Torino, Einaudi); “L'età
dei diritti, Torino, Einaudi, “Il dubbio
e la scelta. Intellettuali e potere nella società contemporanea, Roma,
Carocci); “Elogio della mitezza e altri scritti morali, Milano, Il Saggiatore);
“Destra e sinistra. Ragioni e significati di una distinzione politica” (Roma,
Donzelli); “Tra due repubbliche. Alle origini della democrazia italiana” (Roma,
Donzelli); “Eguaglianza e libertà” (Torino, Einuadi); “De senectute e altri
scritti autobiografici Polito, prefazione di G. Zagrebelsky, Torino, Einaudi);
“Né con Marx né contro Marx, Violi, Roma, Editori Riuniti); “Autobiografia, A.
Papuzzi, Roma-Bari, Laterza); “Teoria generale della politica, Bovero, Torino,
Einaudi); “Trent'anni di storia della cultura a Torino” (Torino, Einaudi); “Dialogo
intorno alla repubblica, Roma-Bari, Laterza); “Liberalismo e Democrazia” (Milano,
Simonelli); Contro i nuovi dispotismi. Scritti sul berlusconismo” (Bari, Dedalo);
“Etica e politica. Scritti di impegno civile” (Mondadori). Premio
"Artigiano della Pace" su giovanipace.sermig. Premi e riconoscimenti
a B. centenario bobbio, su centenario bobbio. Fondazione Internazionale Balzan Premiati:
B. balzan.org Hegel-Preis der Landes hauptstadt
Stuttgart Stadt Stuttgart: Bisherige Preis träger stuttgart.de Ferrajoli,
L'itinerario di B.: dalla teoria generale del diritto alla teoria della
democrazia, in Teoria politica, N. Bobbio, seconda tavola fuori testo.
Scrive B.: Fui esonerato, per mia vergogna, dalle ore di ginnastica per una
malattia infantile restata, almeno per me, misteriosa. B., De senectute,
Einaudi, Torino Fondo B. L'Inventario: Stanza studio B. (SB) centro gobetti, su
centro gobetti, B., Maffi, Bontempelli:
punito da fascisti e antifascisti, in Italia Oggi. Ajello, Una vita per la democrazia nel secolo
delle dittature, su ricerca.repubblica, Anna Pintore, RAVÀ, Marco, in
Dizionario biografico degli italiani, Torino, Treccani, A puro titolo d'esempio
si veda Gabutti, B. non esitò a occupare la cattedra di Ravà, cacciato
dall'università per motivi razziali, in Italia Oggi, Gentile, Società italiana di filosofia del
diritto (atti del Congresso), La via della guerra e il problema della pace,
Ferrari, Filosofia giuridica della guerra e della pace, Milano, Courmayeur,
Franco Angeli, "Laicità e
immanentismo nel pensiero di Norberto Bobbio", di Alfonso Di Giovine, in Democrazia
e diritto, Abbagnano, Storia della
filosofia, volume 9. Il pensiero contemporaneo: il dibattito attuale, POMBA,
Torino B., Tra due repubbliche: alle origini
della democrazia italiana, Donzelli Editore, Fortini si reca in Cina in visita
ufficiale nella Repubblica Popolare Cinese con la prima delegazione italiana
formata, tra gli altri, da Piero Calamandrei, B., Treccani e Musatti. Il
viaggio durerà un mese e il diario della visita verrà pubblicato in Asia
Maggiore. Così Fortini chiama
scherzosamente B. assimilandolo a Cartesio (Descartes) e al suo
razionalismo Franco Fortini, Asia
Maggiore, Einaudi, Torino Ricordo di B.,
in Rivista di Filosofia, Bologna,
Società Editrice Mulino, Proiflo biografico di B., su accademia delle scienze, B., decima tavola fuori testo. "Non dobbiamo chiedere scusa per Piazza
Fontana" Fassò, La democrazia in
Grecia, Giuffrè Editore, Milano «con
l'aborto si dispone di una vita altrui». Affermava la necessità di evitare il
concepimento non voluto e non gradito; e concludeva, rispondendo a Nascimbeni:
«Vorrei chiedere quale sorpresa ci può essere nel fatto che un laico consideri
come valido in senso assoluto, come un imperativo categorico, il "non
uccidere". E mi stupisco a mia volta che i laici lascino ai credenti il
privilegio e l'onore di affermare che non si deve uccidere».(in Intervista a B.) Senato della Repubblica, su senato. B.,
ventesima tavola fuori testo. Centenario
B., su centenario bobbio). Premio
Balzan, su balzan.com. I timori di B.
Democrazia senza partitiLa Repubblica Ha
lasciato scritto B.: «La morte dovrebbe essere vicina a dire il vero, l'ho
sentita vicina tutta la vita. Non ho mai neppure lontanamente pensato di vivere
così a lungo. Mi sento molto stanco, nonostante le affettuose cure di cui sono
circondato, di mia moglie e dei miei figli. Mi accade spesso nella
conversazione e nelle lettere di usare l'espressione 'stanchezza mortale'.
L'unico rimedio alla stanchezza 'mortale' è il riposo della morte. Decido
funerali civili in comune accordo con mia moglie e i miei figli. In un appunto
trovo scritto: vorrei funerali civili. Credo di non essermi mai allontanato
dalla religione dei padri, ma dalla Chiesa sì. Me ne sono allontanato ormai da
troppo tempo per tornarvi di soppiatto all'ultima ora. Non mi considero né ateo
né agnostico. Come uomo di ragione e non di fede, so di essere immerso nel
mistero che la ragione non riesce a penetrare fino in fondo, e le varie
religioni interpretano in vari modi. Alla morte si addice il raccoglimento, la
commozione intima di coloro che sono più vicini, il silenzio. Breve cerimonia
in casa, o, se sarà il caso, in ospedale. Nessun discorso. Non c'è nulla di più
retorico e fastidioso dei discorsi funebri». (Ne La Repubblica la cronaca del
funerale di B..) Né ateo né agnostico ma
lontano dalla Chiesa, in «La Repubblica. B., Scienza del diritto e analisi del
linguaggio, in Rivista trimestrale di diritto e procedura civile, B., Essere e dover essere nella scienza
giuridica, in Rivista di filosofia. «Mai come nella nostra epoca sono state
messe in discussione le tre fonti principali di disuguaglianza: la classe, la
razza ed il sesso. La graduale parificazione delle donne agli uomini, prima
nella piccola società familiare e poi nella più grande società civile e
politica è uno dei segni più certi dell'inarrestabile cammino del genere umano
verso l'eguaglianza. E che dire del nuovo atteggiamento verso gli animali?
Dibattiti sempre più frequenti ed estesi, riguardanti la liceità della caccia,
i limiti della vivisezione, la protezione di specie animali diventate sempre
più rare, il vegetarianesimo, che cosa rappresentano se non avvisaglie di una
possibile estensione del principio di eguaglianza al di là addirittura dei
confini del genere umano, un'estensione fondata sulla consapevolezza che gli
animali sono eguali a noi uomini, per lo meno nella capacità di soffrire? Si
capisce che per cogliere il senso di questo grandioso movimento storico occorre
alzare la testa dalle schermaglie quotidiane e guardare più in alto e più
lontano». (da Destra e sinistra, Donzelli, Roma) B. È significativo che nella sua ultima
lezione accademica tenuta come titolare della cattedra di Filosofia della politica
a Torino ipresente’ come egli stesso ricorderà ‘il collega cui mi sentivo
intellettualmente e politicamente più vicino, Entrèves’, B. abbia citato ‘con
forza la celebre frase che subito dopo la Prima guerra mondiale, di fronte agli
allievi, che pretendevano dal celebre professore un orientamento politico,
Weber pronunciò: «La cattedra non è né per i demagoghi né per i profeti. B., Il
mestiere di vivere, il mestiere di insegnare, il mestiere di scrivere,
colloquio con Polito, in “Nuova Antologia”, Abbagnano, Storia della
filosofia, IX, POMBA per L'Espresso,
Torino ove è detto: «B., dai primi anni Cinquanta in poi, ha ricorrentemente
tallonato la sinistra marxista, provocandola con intenti costruttivi e
spingendola ad un esame critico del suo persistente dogmatismo e settarismo. Il
documento più importante di tali provocazioni, nel decennio in esame, è la
raccolta di saggi Politica e cultura del Alcuni di questi saggi appaiono in
origine sulla rivista ‘Nuovi argomenti' che
costituisce in quegli anni uno dei più significativi luoghi d'incontro
tra area laica e quella marxista. Lì appare uno dei saggi più provocatori, in
senso costruttivo, rivolti a quest'area (dalla quale si risponderà con gli
interventi di Della Volpe e di Togliatti): quello dal titolo molto
significativo Democrazia e dittatura».
Scrive B. Pur non essendo mai stato comunista e] avendo dedicato la
maggior parte degli scritti di critica politica a discutere coi comunisti su
temi fondamentali come la libertà e la democrazia ho sempre considerato i
comunisti, o per lo meno i comunisti italiani, non come nemici da combattere ma
come interlocutori di un dialogo sulle ragioni della sinistra. B., Teoria
generale della politica, Einaudi, Torino)
Sul pensiero di Bobbio circa il comunismo, si veda anche l'intervista
Bosetti, «No, non c'è mai stato il comunismo giusto», in l'Unità. Segue alla pagina
successiva Archiviato B. B. XVII. N. B.,
Elogio della mitezza, Linea d'ombra edizioni, Milano, Repaci, magistrato e uomo
della Resistenza, nipote di Leonida Repaci
Istituto storico della Resistenza e della società contemporanea in
provincia di Cuneo, su beniculturali.ilc.cnr.Sito della Presidenza della
Repubblica, quirinale Comune di Rivalta
Bormida | La Biblioteca, su comune.rivalta.al. B., Tamburrano, Carteggio su
marxismo, liberalismo, socialismo, Roma, Editori Riuniti, Portinaro, Introduzione a B., Bari, Laterza, B.
Biografie e bibliografie degli Accademici Lincei, Accademia dei Lincei, Roma, Enrico
Lanfranchi, Un filosofo militante. Politica e cultura nel pensiero di B., Bollati
Boringhieri, Torino, Erba, B. l'accento sulla democrazia, in "Storia e
problemi contemporanei", A. Mancarella, B. e la politica della cultura. Le
sfide della ragione, "Ideologia e Scienze sociali", Lacaita Editore, Bari-Roma; Gangemi,
Meridione, Nordest, Federalismo. Da Salvemini alla Lega Nord, Rubbettino,
Soveria Mannelli; Cotroneo, Tra filosofia e politica. Un dialogo con B.,
Soveria Mannelli, Rubbettino, Merlo, Consuntivo storico e filosofico sul
"Centro di Studi Metodologici" di Torino, Pantograf (CNR), Genova; Ghezzi,
La distinción entre hechos y valores en el pensamento de B., Editorial U.
Externado de Colombia, Bogotá, Greco, B.. Un itinerario intellettuale tra
filosofia e politica, Donzelli, Roma; Preve, Le contraddizioni di B.. Per una
critica del bobbianesimo cerimoniale, CRT, Pistoia, Zagrebelsky, Massimo L.
Salvadori, Guastini, B. tra diritto e politica, Laterza, Roma-Bari; Revelli, B.
maestro di democrazia e di libertà, Cittadella Editrice, Assisi, Pazé, L'opera
di B. Itinerari di lettura, Milano, Franco Angeli, Giannetti, Tra
liberaldemocrazia e socialismo. Saggi sul pensiero politico di Norberto Bobbio,
Plus, Pisa; Punzi, Omaggio a B., Metodo, linguaggio, Scienza del diritto,
Giuffrè, Milano, Agosti, Marco Revelli, B. e il suo mondo. Storie di impegno e
di amicizia, Aragno, Torino, Peyretti, Dialoghi con Norberto Bobbio su
politica, fede, nonviolenza, Claudiana, Torino; Erba, B., in Id., Intellettuali
laici", Vincenzo Grasso editore, Padova,
Portinaro, B., in Il contributo italiano alla storia del
PensieroDiritto, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana,. Ruiz, Politica,
historia y derecho en B. [Fontamara ed.],. Losano, B.. Una biografia culturale,
Carocci, Roma, Greco, B. e la storia della filosofia del diritto, in Diacronìa.
Rivista di storia della filosofia del diritto, B.; Pierandrei, Introduzione
alla costituzione, Roma, Laterza, Dizionario biografico degli italiani,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana. B.,
su BeWeb, Conferenza Episcopale Italiana. B., su Find a Grave. Opere di Norberto Bobbio, su openMLOL,
Horizons Unlimited srl. Opere di B. / B. (altra versione),. Norberto Bobbio, su
Goodreads. B. / B. (altra versione) /
Norberto Bobbio (altra versione) / Norberto Bobbio (altra versione) / B. (altra
versione) / B. (altra versione), su senato, Senato della Repubblica. Registrazioni di B., su RadioRadicale, Radio
Radicale. Le opere di B. (Biblioteca e
Archivio B. del Centro Studi "Piero
Gobetti" di Torino), su erasmo. Commemorazione di Norberto Bobbio, su
giornaledi filosofia.net. Epistolario B. Zolo B. dal sito dell'ANPIAssociazione
Nazionale Partigiani d'Italia; I presupposti filosofici nell'opera di B. di
Manni Antifascismo Senatori a vita di nomina presidenziale Filosofia. Norberto Bobbio. Bobbio. Keywords: il bisogno del
bisogno del senso del senso. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e Bobbio,"
per Il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria,
Italia. Bobbio.
Luigi
Speranza -- Grice e Boccadiferro: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale del luogo comune – scuola di Bologna – filosofia bolognese –
filosofia emiliana -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco
di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Bologna). Filosofo bolognese. Filosofo emiliano. Filosofo
italiano. Bologna, Emilia-Romagna. Grice: “Boccadiferro is a good one; he is
what Oxonians call ‘a Renaissance man,’ and all’italiana, he has a beautiful carved
grave – He was into ‘physica,’ or physics, what Lord Russell would call
‘stone-age metaphysics,’ but the Italians call ‘fisica medievale,’ and he was
surely an Aristotelian – Platonic physics is a florentine, rather than a
Bolognese thing – no wonder the first stadium ever in Italy started in Bologna,
not Firenze, whose Accademia platonica was the place to see and be seen!”
-- Ludovico Boccadiferro Bologna: la tomba di Boccadiferro nella
basilica di San Francesco Umanista italiano. Il suo nome latino è 'Ludovicus
Buccaferrea, Da una illustre famiglia
cittadina, dopo aver seguito le lezioni dei filosofi Alessandro Achillini dal
quale derivò il suo orientamento averroistico, e forse Pietro Pomponazzi,
presso lo Studio di Bologna, B. insegnò a sua volta filosofia nella medesima
università. Si trasferì alla Sapienza di Roma ove ebbe modo di farsi apprezzare
anche da papa Clemente VII. Alla Sapienza rimase sino a quando, a seguito del
rovinoso sacco di Roma dei lanzichenecchi, tornò a Bologna per riprendere
l'insegnamento che mantenne fino sua alla morte, avvenuta nella città natale. È
sepolto in una tomba monumentale all'interno della basilica di San Francesco a
Bologna. Scrisse diverse opere, in buona
parte edite postume o mai pubblicate, sulla filosofia aristotelica. Altre
opere: “Explanatio libri I physicorum Aristotelis” (Venezia, Academia Veneta);
“Nova explanatio Topicorum Aristotelis” (Venezia, Academia Veneta); “Lectiones
in quartum meteororum Aristotelis librum” (Venezia, Francisci Senensis); “Philosophi
praeclarissimi Lectiones super primum librum meteorologicorum Aristotelis, nunc
recens in lucem editae, additi etiam sunt duo indices, tum rerum, tum quaestionum
copiosissimi” (Venezia, Ioannem Baptistam Somascum Papiensem); “Lectiones super
tres libros de anima Arist. Nunc recens in lucem aeditae, cum copiosissimo
indice tam rerum notabilium quam quaestionum quae in uniuerso opere
continentur” (Venezia, apud Ioan. Baptistam Somascum, et fratres); “Explanatio
libri primi physicorum Aristotelis lectionibus excerpta recenti hac nostra
editione quam potuit diligentissime expolita atque elaborate” (Venezia, Hieronymum
Scotum); “Lectiones in Aristotelis Stagiritae libros, quos vocant Parva
naturalia” (Venezia, Hieronymum Scotum); “Lectiones, in secundum, ac tertium
meteororum Aristotelis libros” (Venezia, Hieronymum Scotum); “In duos libros
Aristotelis de generatione et corruptione doctissima commentaria a Ioanne
Carolo Saraceno nunc primùm castigata atque diligentissimè repurgata necnon
copiosissimo atque locupletissimo indice ab eodem nunc primùm amplificata atque
illustrata” (Venezia, Franciscum de Franciscis Senensem); “Lectiones super
primum librum Meteorologicorum Aristotelis, duo additi etiam sunt indices,
nempe rerum ac quæstiorum copiosissimi” (Venezia, hæredem Hieronymi Scoti). Vedi
Treccani L'Enciclopedia Italiana, riferimenti in. Fonte Dizionario Biografico degli Italiani,
riferimenti in. Antonio Rotondò, B., in
Dizionario Biografico degli Italiani, Volume 11, Roma, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana, Lohr, «The Aristotle commentaries of Ludovicus
Buccaferrea», Nouvelles de la république des lettres, Achillini Averroè
Aristotelismo; B. su Treccani Enciclopedie, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. B., in Dizionario biografico
degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Opere di B., su openMLOL, Horizons Unlimited
srl. Opere di B. Ritratto di Ludovico
Boccadiferro Quadreria dell'Bologna, Archivio storico. Averroismo, in
Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Filosofia Filosofo Professore Bologna Bologna Umanisti
italiani. E
ex decem illis capitibus quæ præmittenda esse alias diximus, cetera, ut miQuz
præmis nus necessaria huic tra et ationi, prætermittentes, hæc potissimú
attingemus, tenda sunt an te expolitio quodnam fit philosophi propositum in his
libris topicorum, quæ ſit huius nem Topico partis utilitas, quæ inscriptio, qui
ordo, et quæ operis diuiſio: quibus absorum lutis, ad textus expofitionem accedemus.
Propolitum igitur in his libris est, quod fit phi diale et icam methodum trader
quare, ut, quid hoc propofitum nobis polli positum in li ceatur, intelligamus,
cognoſcendum est quid fit diale et ica. et quoniam tunc bris Topico rem
unamquanque optime cognoscimus, fi ipsam à ſui fimilibus sciamus rum.
diſtinguere; dialectica autem maxime ſimilis effe uidetur rhetoricæ; ideo ui
debimus, quo modo conueniant, differantg; inter ſe dialectica, et rhetorica. Dialecticam
Stoici definiunt scientiam bene dicendi. bene dicereautem quidfit diale effe
uolunt uera dicere, ac rei conſentanea.cum autem folus philoſophus corum ſente
Čtica ex Stoia hoc efficiat, ipfi ad philosophiam solum diale &ticæ nomen
referunt, ac ſolus cia. philosophus, ex eorum ſententia, diale&icus est. PLATONE
vero, ut Alexander refert, dialecticam esse existimavit divisiuam me quid iterum
fit thodum: cuius opus est, et ex uno plura facere, et plura in unum componePLATONE
fena ex re hanc enim in Phædro dialectica appellat, ubi eam summis laudibus
extollit. tentia, vervm alia forte eſt PLATONE sententia: uult enim ipſe, ut
patet in dialogo alia, et uera, de iufto, dialecticam esse facultatem, qux
conatur ordinecerto, circa unum Platonis fen: quodque, quid ipſum ſit, inuenire.
cum autem hæc facultas dupliciter tentia de dia lectica, quid conſiderari
poſsit, primout eius regulæ, ac præcepta ſeorſum conſiderantur; lit. fecúdo, ut
hæ regulæ rebus ipsis applicantur; dialecticam Plato à rebus non feiunxit, ideo
diale et icum metaphysicum appellauit, qui rationem capit cu iuſlibet essentiæ,
et non ſolum regulas, et præceptiones callet, quibus inter rogandum
reſpondendum ue fit fed, et interrogare fic, et reſpondere, quod eſt diale et ici
proprium. cum autem huius fit uel præcipuum inſtrumentum diuifio, ideo eam in
Phædro tantopere commendauit. ARISTOTELE autem dialecticam poſuit ſyllogiſticã
methodum ex proba ARISTOTELE sé bilibus agentem de quacunque re propofita.
methodum appellat fyllogiftitentia de dia cam ex probabilibus,
quoniammultipliciter fyllogiſini differunt, uel ſcilicet lectica, quid ſecundum
propofitionis ſpecies, uel ſecundum modos, etfiguras, uel ſecun dummateriam,in
qua ſunt. ſecundum quidem propofitionum ſpecies alii funt categorici, alii
hypothetici. ſecundum modos, et figuras, alii ſunt perquomodo fe feet i,
aliiimperfecti, alii in aliis figura, et modo. fecundum autem materiam cundum
mo differunt, quoniamalii ſuntex ueris, et propriis, qui demonſtratiuidicundos
et figu tur; atque ars, quæ huiuſmodi ſyllogiſmos docer conſtruere,
appellaturme ſyllogiſmi, et thodus demonſtratiua. Alexander eam dicit appellari
demonstrationem. quomodo fe alii autem ſyllogiſmi ex probabilibus probant, qui
diale &tici appellantur; at cundum ma que ars, quæ huiuſmodi fyllogiſmos
docet conſtruere, diale et ica methodus teriam. A eſt 1. tedicta declarat. est
peripateticis, de qua philoſopho propoſitum eſt agere in his topicorum libris.
at uero ſyllogiſmi, qui ex apponentibusprobabilibus procedunt, ſo exemplis an
phiſtici ſunt; ac ſophiſtica ars eft, quæ de ipſis agit, horum autem differen
tia hinc perſpici poteſt. ſienim dicamus, nullum bonum eſt imperfe et um,uo
luptas eſtquid imperfe et um, ergo uòluptas non eſt bona, hic eſt demonſt ra
tiuus ſyllogiſmus, quiex uoluptatis diffinitione procedit. at ſi dicamus, om ne
bonum bonos efficit poſsidentes, fed uoluptas bonos non efficit, ergo uoluptas
non eſt bona: hic erit dialecticus ſyllogiſmus. quod enim bonum bonos efficiat,
eſtquidem probabile, non tamen neceſſario uerum. ſcien tia enim bona eſt, quæ
tamen bonos poſsidentes non efficit. at ſi quis dicat, quod eft bonum, eſt
appetibile, ſed uoluptas eſt appetibilis, ergo uoluptas quare dialeelt bona:
ett fyllogiſinus ſophiſticus, quiex apparentibus probabilibus pro ética ex
procedit: fallit autem ex loco à conſequenti.quòd fi quis cauſam quærat, cur
babilibus,et dialectica ex probabilibus tantú procedat,hæcnimirum eſſe uidetur,
quòd, te propolita cum dialectica interrogare doceat, acreſpondere, (id quod
uerbum Sráneye agat. sou, à quo dialectica di& a eft, nobis indicat )
oportet, utdiale et ica de rebus omnibus differat, cum res omnes interrogando,
et reſpondendo tractari poſsinc. ſi igitur diale et icus de quacunque re
propoſita agit, neceſſe eſt, de rebus etiam fallis quandoque diſſerat. quod li
ita fit, impoſsibile eſt, ut ex rebus ueris ſemper probet: neque enim ex ueris
falſum colligi aliquo mo: do poteſt. ad probabilia igitur diale&icus
conuertitur, quæ élicit à reſpon quare dialedente, ex illisq; propofitum
concludit: neque enim probabilia omnino ue etica lit à phi ra ſunt. ita igitur
patet, quid peripateticis dialectica fit. lofopho ap Quæ cum ita fint, re&
e di& um eſt à philosopho, diale &ticã eſſe avtispoçor rhet pellata
avtitoricæ. tribus enim modis potiſsimum conueniunt rhetorica, et diale
&tica: primo quidem, quia definitum genus non habent circa quod uerſentur,
ſicut et modis inter aliæ omnes diſciplinæ. nam et medicina, et mathematica,et
naturalis philofo fe conueniát phia, et ciuilis ſcientia, et artes omnes ſubie
et um quoddam agnoſcunt, in dialectica et tra cuius ambitum continentur. nihil
enim, quod ad humanum corpus non rhetorica. pertineat,medicina conſiderat:
neque arithmetica, quod ad numerum.at diale &tica de quacunque re propofita
poteſtagere.eodem modo et rhetoris ca proprium ſubieci genus,circa quod
uerſetur, non habet. ſecüdo, conue niunt dialectica, et rhetorica, quia utraque
non ex propriisrerum principiis, ſed ex rebus communibus probat. aliter enim
deremedica agit diale Žicus, quam medicus. hic ex propriis eius artis
principiis diſſerit: diale&ti cus uero ex communibus: eodé modo et orator.
Tertio conueniunt, quia circa oppoſita æque uerſantur, id eft, utranque partem
contradictionis tuen tur. ſimiliter enim diale et icus tuebitur uoluptatem effe
bonam, etnon bo,: nam, animam effe mortalem, et immortalem:et orator, aliquid
effe iuſtum, et non iuſtum, utile et non utile, laudabile, et uituperabile,
eodem modo de fendet. aliæ autem omnes artes, etfi utrunque oppoſitorum
cognofcant, non tamen utrunque eorum efficiunt, fed, quod melius eſt, ſemper
ſibi pro ponunt.medicus, exempli cauſa, quæ ſanitatem efficiunt,fimulet quæ mor
bum, perſpecta habet, non tamen fanitatem, et morbum indifferenter effi cit,
ſed ſanitatem ſibi ſemper proponit.eodem modo et aliiomnes artifices. quare
dialeſola diale et ica, ac oratoria ars circa utrunque oppofitæ indifferenter
uerſan rica à philo tur.atque hinc eſt, quòd hæ duæ artes à philoſophis
poteſtates ſolent appel fophis lint ap lari. poteftas enim proprie
oppofitorumeſt: hæ autem artes non unum mat pellatę potegis oppofitorum, quam
alterum tuentur, licet alii iccirco ipſas appellari po ſtate; idý; teftates
dicant, quoniam potentesreddunt eos, qui ipſis inſtructiſunt.quid spopoo rheto
! tici et rheto enim tur. enim non poteſt, qui hominibus probare, ac perſuadere,
quod libeat; pofsit? alii uero iccirco eas poteſtates appellari dicunt, quoniã
ad bonú æque busci nfirma tribus rationi ad malú uſum his uti poffumus: atque
hinc eft, quòd neſcias, bonine an mali plus hominibus hæ artes attulerint:
ficut enim, fiad honeſtas rariones dedu cantur, ut ueritatis inuentionem,
iuſtitiæ defenfionem, ac commoda pa trix maxime proſunt, ita fiad oppoſita
trahantur, maxime obelle ſolent his igitur tribus cóueniunt dialectica, et rhetorica,
quòd definitum genus ſubjectum non habent, quod non ex propriis, ſed ex
communibus probant, et quòd utranque oppofitorum æque tuentur. TOTIDEM etiã
modisinter fe differút.primoenim diale et ica circa quamquot modis cunque
materiam uerſatur. rhetorica autem ciuilem materiam quodammo inter fediffe
dofibiappropriat. ſecundo diale &interrogando ica, et reſpondendo de rerat
rhetoria busagic, ac prolixitatem uerborum fugiens quambreuiſsime differit:
rhelectica: torica uero continuata, ac diffuſa oracione uritur, quod
confiderans Zeno reéte admodum rhetoricam manui expanſæ, dialecticam uero eidem
in pu gnum contractæ comparauit. tertio differunt, quia diale&ica circa
séris: quid ſie sherorica uero circa uzóleous uerſatur. eft autem Siois quæſtio
nullis certiş is; et quid finibus temporum locorum, perſonarum concluſa.
úzóteous uero quæ defini ta eft uelomnibus, uel pluribus horum, ut fi quæramus,
an philoſophiæ ope ra fit danda, siois eſt, fi quæramus, an nobis hoc
temporephiloſophiz ſiç uacandum, utóðeris eft. IT A igitur paret, quod ſie
philoſophi propoſitum in his Topicorum libris agere, ſcilicet de
dialecticamethodo, uidimusý; quid eſſet diale &tica, et quid cum rhetorica
conueniat, quid ue ad ipfa differat. AlterVM, quod diſcutiendum propoſuimus,
eft, quænam ſit huius operis diale &icz u. utilitas eftautem eius utilitas
ad quatuor præcipue.primo ad diſputationes, tilitas, et ad fecundo ad oratoriam
facultatem,tertio ad ueritatis inuentionem, ultimo quot res cöfe ad ſcientiarum
principia probanda.ſi quis ea demoliri tentet, ad difputatioratpotiſſimú, nes
quidem utilis eſt diale&ica, quoniam loca nobis ſubminiſtrat; unde e.
quid.confe Tuantur argumenta ad quodlibet problema conſtruendum, uel deftruédum.
ad diſputa præterea docer quomodo interrogare, ac reſpondere debeamus. quare fi
ţiones. alios interrogabimus, quodlibet probare poţerimus: fiautem interroganti
reſpondebimus, fententiam noſtram egregie ſuſtinebimus, atque ad ircon ueniens
non deducemur.quàm autem adrhetoricam conferat, hinc patet', quàm confen quod
omnes fere, qui de rhetorica conſcripſerunt, non aliunde, quam ex riam faculta
docis, qui hic traduntur, probationes fuas, quæ ſunt quaſi orationis cor, decem,
ſumi tradunt, neque tamen eo minor eft hæc utilitas, quòd plerique rhe cores ex
his Ariſtotelis libris, quod ad rem ſuam faceret, iamdudum mutua cti ſunt.magni
enim intereſt, fi quis aquam ex riuulis hauriat potius quam ex fonte, id autem
uel hinc patere poteſt, quòd, cum apud Ariſtotelem tradi ti ſint tercentum,
atque eo amplius loci, ita diſtincte ſecundum quæſtionum differentias, ut
nihilmagisrhetores eos omnes ad uiginti fere deduxerunt, quam ampla facultas in
quantascoa&a anguſtias. Ad ueritatis autem inuent quàm confe tionem
dialectica confert, quoniã cum in unaquaquere poſsimus ad utranrat ad uerita
quepartem diſputare ex probabilibus. probabilia autem non fint exomni tis
inucntio parte falſa, ideo ex ipſis aliquid ueri colligere poterimus, quod
Ariftotelis reſtimonio confirmatur, qui plerunque in rebusdifficillimis diale
et icos fyl logiſmos pro utraque parte præmittit.deinde fententiam ferens folet
often quim confe dere quoquo modo rem ita ſe habere, et quoquomodo non. Confert
de rat ad ſciena mum diale et ica ad ſcientiarum principia defendenda: nulla
enim ſciétia pro A 2 pria nem. Iteriorum. tiarum prima pria principia
poteſtprobare, fed ea pro ueris aſſumens, alia omnia ex illis pendapaa pro
probat: at fi huiuſmodi principia negentur, nullus præter dialecticum, &
metaphyſicum poterit ipſa probare.maxima igitur, utpatet, eſt diale &ticæ
utilitas,atque ideo immerito quidam ipfam damnarunt, et fuftulerunt.fie quòd
quidã nim diale &tici quidam pernicioſas opiniones intulerunt, ut
Protagoras, dialectica im qui cum in dialecticis excelleret, Deos in dubium
reuocauit, unde decreto merito dampublico Athenienfes eius libros arſerunt,ipſumą;
Athenis ablegarunt, tan narint, idq; Protagoræ e quam hominem reipublicæ, ac
philoſophicæ ueritati perniciofum, id non xemplo. dialecticæ contigit uitio,
ſed eorum potius, qui dialecticam à rerum cogni tione ſepararunt, quod profecto
aliud non eft, quàm fi quis corpus ab ani ma ſeparet, aut oculum à uiſua
facultate: unde mirum non eft, fi poftea dialectica ad deteriorem partem abufi
fuerint. quæ fit hu SEQUITUR, ut inquiramus,quæ ſit huius operis inſcriptio, et
inſcriptionis ius operis incaula. inſcribuntur autem hi libri Torine, græco
nomine, à uerbo Tótosi, infcriptionis. quodlocum nobis ſignificat. eſt autem
locus, ut Rodulphus definit,com munis quædam reinota, cuius admonitu, quid in
quaque re probabile ſit; poteft inueniri, atq; hinc libri, qui de huiufmodi
locis agut, Topica appellati. Iam illuduidendum eſt, qui ſit horum librorum
ordo ad alios libros logicæ qui fit ordo facultatis. primoq; inquirendum eſt,
an libri Topici ſequi debeant libros huius libri. pofteriorum reſolutoriorum:
deinde an etiam ſequi debeant libros priorú, et primo an Primo quidem, quòd
pofteriorum libri, qui de demonſtratione agunt, To cedere debepica conſequi
debeant; ex eo probatur, quoniam demonſtratio eft finis to ant libros Po tius
logicæ tractationis, ut Græci atteſtantur, de ea igitur ultimo loco agen dum
eſt.præterea cum probabilia uiam nobis aperiant ad ipſam demonſtra tionem,
fintq; inuentu, ac cognitu faciliora, dehis igitur priori loco agen huius ratio
dum eſt. his itaque rationibus Topica præcedere Poſteriora ſtatuamus. an uero
præcedant, an ſequantur Priora, non minor eſt difficultas. CICERONE Marcus Ci
Topica cero, cuius fententiam ſequitur BOEZIO, logicam facultatem, quam dili
Lebeid libros gentem rationem diſſerendi appellat, in duas partes dicit efle
diductam, u. Priorum, nam inueniendi,alteram iudicandi:inueniendi artem ordine
naturæ priorem idậ; ex fendicit. ſi hæcita ſunt, cum inueniendi ars in Topicis
libris tradatur, iudican tentia CICERONE diuero in Prioribus, ergo Topica
procedut Priora.quæ enim priora ſuntin ronis, et BOEZIO doctriva ordinata,
prius etiam tradi debent.uerum quoniam plerique ne çit. fciunt qua ratione pars
illa appelletur iudicatiua,ideo hoc ipſum nunc:0. ſtendamus. Appellatur hæc
pars inuentiua eo quòd locos, utdiximus, con partes logicæ tinet, ex quibus
probabilia eruuntur.pars uero altera iudicatiua dicitur, altera inuenquoniam
doceſ, quo pacto, probabilia illa, quæ inuenimus, fint conne& en
tiua,altera ne da, qua ſcilicet figura, et quomodo, ut aliquid concludamus, non
ſolum ma appellentur. teria opuseft, qua id efficiamus, ſed etiam recto, et artificioſo
connexu., non aliter, quam qui cercas, autáreasimagines fundunt, non ſolum
materia indlgent, fed etiam typis quibuſdam,per quos fuſa materia debitam
formam fufcipiat.pars igitur illa, quæ de locis agit, inuentiua, quæ uero de
modis,ac figuris ſyllogiſmorum, atque inſuper decautionibus captioſarum argumen
opinionis futationum, iudicatiua eſt appellata. ſed, ut ad rem propoſitam
redeamus, perioris effi concludebat prior ratio Topica debere præcedere
librospriorum, ſed huic cax oppofi fententia opponitur efficax ratio.in
Prioribus enim agitur de ſyllogiſmo in. communi, in Topicis autem de ſyllogiſmo
dialectico.cum autem commu niora femper præcedere debeant, ergo priorum libri
præcedent Topica, hancq; ſententiam peripateticiomnes, Græci, Latini, et Arabes
concordes cui caméopi conſequuntur.Si cui tamen prior ſententia magis arrideat,
quòd ſcilicet TO nis confirma tio. an qua ' ratione. TOPICORVM ARIŞ T. 3 Ctio.
$ Topica præcedane, non concedet; quod oppoſita ratio aſſumit, quòd fcilinioni
magis cet in Topicis de diale&ico ſyllogiſmo agatur, ſed dicețibi agi de
materia et eiustatio diale et ici fyllogiſmi, quæ ſunt ipſa probabilia.hæc
poſtea quomodo ſyllogifnis confirma mosautalia argumentationis fpecieconnecti
debeant,in prioribus traditur. tio. quòd Gi philoſophus Topicoru initio dicit
ſe in propoſita tractatione diale &icum fyllogiſmum quærere, hoc propterea
dicit, quoniam hæc omnia graniobiectio. huic opinio tia diale et ici
ſyllogiſmitra et antur: quid enim conferent probabilia, nifi ipfi huius obie–
recte componere, ac connectere ſciamus? non tamen ſupponunt do &trinam
ctionis diflo de fyllogiſmo, quæ in prioribus traditur: Id neque ex eo oſtendi
poteſt, hanc lutio. tračiationem eam fupponere, quæ eſt de fyllogiſmo, quoniam
philoſophus alia huius ra obie initio primi Topicorum de ſyllogiſmo, atque eius
ſpeciebus agit:non enim ob aliud de his agit, niſi ut dialectici fyllogiſmi
materiam inueniat, de qua huius obie hoc loco nou diffiniret, eiusg; ſpecies,
cum dehis in reſolutoriis abunde eftionis dißio lutio alia, giffet.ita igitur
Topica librum de interpretatione conſequentur, Priorum conclufio. autem, ac
Pofteriorum libros præcedent. Illvd deniū uidendum ſuperelt, quæ fit huius
operis diuiſio.diuiditur auquæ fic huius tem in tres partes. in primo enim
libro oſtendit partes, ex quibus compooperis diui – nuntur orationes dialecticæ,
et partium partes, uſque ad fimplicissimas. in fio. fecunda parte oitendit loca,
ex quibus fumantur argumenta ad conſtruen dum, et deftruendum omnegenus quæſiti,
quod fit in ſex ſequentibus libris. in tertia autem parte; uidelicet in o et auo
libro interrogantem inftruit, quo-. modo debeat interrogare, ac reſpondentem,
quomodo debeat reſpódere. In hoc primo capite proponitphiloſophus propoſitum
ſuum in his Topicis libris. &quoniam hæc omnia,quæ in hoc uolumine
tractantur, gratia diale quid in hoc Etici fyllogiſmi tractantur, ideo
præmittit, quid ſit fyllogiſmus, et quæ fint agendum pro eius differentiæ.primo
igitur definit fyllogiſmum, deinde definit ſyllogiſponac philo mum
demonſtratiuum: et quoniam demonltratio conſtat exprimis, et ueris, fophus.
oftendit, quænam ſint hæc prima, et vera, definit etiam diale &ticum
ſyllogif mum. et quoniam conſtat ex probabilibus,oftendit quænam ſint
probabilia. definit deinde litigioſum fyllogiſmum, poftremo definit
paralogiſmum, qui in ſcientiis fit, ac concludens dicit ſe ſummatim dehis
egiſſe, admonetą; ſe non effe de rebus his exactam do et rinam traditurum, ſed
qualis pro poſitæ methodo conuenit. Propositum. Duæ ſunt apud FILOSOFI voces
cognatæ, propofitum, et fubquid inter se iectum. ſubiectum eſt circa quod
unaquæque diſciplina uerfatur: propoſitum differantpro uero eſt id, quod
artifex ſibiproponit, et quo effe et to ceſſat ab opere, exempofitum; et plicauſa,fubie&
um in medicina efthumanum corpus, propoſitum uero eſt ſubiectum. fanitatem
efficere in humano corpore, et femper propoſitum comprehen dit etiam ſubiectum,
quare Græci interpretes, cum ſemper expofitum quæ rant, de ſubiecto nunquam
fere uerba faciunt notandum autem eſt, quòd in hoc differre uidentur artes
factiuæ à diſciplinis contemplatiuis, quòd in proquomodo fa pofito artium
faciuarum tria complectuntur, effectio primum, quæ eſt cuctiuz artes à
juſlibetartis finis, deinde forma, quæ ab artifice introducitur, quæ et ipſa
differant. fubie et um artis propinquum appellatur, ſicut eſt in medicina
ſanitas: ptäte rea ipſum ſubiectum, atque hæc tria in propoſito artis
explicantur, nilicon tingat formæ illi, &fubiecto unum eſſe nomen impofitum.
in propofito au tem contemplatiuarum diſciplinarum comprehenditur cognitio, quæ
eſt cuiuſlibet fcientiæ contemplatiuæ finis, et ipſum ſubie et um licet fiquis
in his etiam diligentius inſpiciat, uidebit formam quandam latere naturalis
philoſophi.propositum est res naturales cognoſcere, fed forma latet modus 1 1
торт сок у м ARIST, di, dus, ſcilicet et character quo illas cognofcit, nempe
phyſice eodem modo, &arithmetici propoſituni eſt numeros cognoſcere
ledlatet illud mathema tice, quod eſt quali forma eius cognitionis. notandum
etiam eft aliud effe proris differ. propofitum eius, qui ſcientiam aliquam
tradit, &ipſius scientiæ, exempli se àpropoſcauſa,philoſophipropofitum eſt
in hoc uolumine de dialectica agere, ipfius to ſcientiæ, uero diale &ticæ
propofitum eſt probabiliter diſputare de quacunque propofi quä ipfe fcrito
problemate. utrunque autem propofitum indicant uerba philoſophi. ptor tradit.
quid ſit me Methodum. utcognoſcamus quid methodusſit, quæ res, ſicuti non
facilis eſt; thodus. ita digniſsima eft cognitione, notandum eſt,quòd methodus,
ficut nomen indicat, elt uia quædam, qua unum poft aliud certo quodam ordine
poſitum eft, quare diſciplinæ omnes, quæ certum quendam ordinem obſeruant, me:
quæ fint prothodi appellantur: ſed inter ipſas diſciplinas aliæ ſunt, quæipſis
diſciplinis prie mechotradendis deſeruiunt, et iccirco diſciplinarum
inſtrumenta dici poflunt, cu juſmodi ſunt definiendiars, et diuidendi, et aliæ
quædam. aliæ uero ſunt di ſciplinæ, quibus illæ deferuiunt, proprie quidem
methodi nomen diſciplinis deſeruientibus conuenit, quæ omnes ad logicam
tractationem pertinent, quæ etiam in cauſa ſunr, cum aliis diſciplinis
applicantur,ut niethodi nomé accipiant: unde et medendimethodus, et phylica
methodus dicitur, cum ſci licethæ diſciplinæ certo quodam ordine traduntur,
quod non aliunde ha bent, quam ex illis logicis mechodis. quod hæc ars
Inuenire. dixit hoc philoſophus, quoniam ante ipſum hæc ars nondum erat nondum
inué conſtituta: etſi multa apud PLATONE, et alios ueteres philoſophos reperi
ta erat,ſed ip rentur, illa tamen erant præcepta quædam ſparſa, et difie et a,neque
colle ſe primus ea inuenit, et p &a in artem. primus omnium Ariftoteles hæc
diligenter perſecutus artem fecit, hanc inſtituit, fimul et perfecit. A
quapoterimus etc, cum diale et icainterrogando, et reſpondendo conſiſtat, quid
diale et ioftendit philoſophus, quidnam ipſa conferac tum interroganti, tum
reſpon ca cöferat in denti.confert enim interroganti, quoniam docet ipſum
diſſerere de qua reſpondenti cunque re, quæ à reſpondente proponi poſsit:
confert reſpondenti, quonia inftruit ipſum, ne abinterrogante deducatur ad
inconueniens:ſed ſenten tiam ſuam egregie ſuſtinear, De omni, hoc dicens
philoſophus quodam modo diale et icam d rhetorica ſe parauit. etſi neutra earum
habeatſubie et um limitatum,non æque tamen rhe torica de omni quæſtione
diſputat, ſicut dialectica.circa ciuilia enim nego cia magis uerſatur, quod
quædā Propoſito problemate. Quid ſit problemainferius oftendet philoſophus.
diſpu non ſunt diatat diale et icus de rebus ciuilibus, de rebus naturalibus,
de rebus medicis lettica proaliisg;, in his tamen quædam ſunt, quæ non
ſuntdialectica problemata, ne blemata. que enim diſputabit de his, quæ
indigentſenſu, aut pæna,utquòd ignis fic callidus, neque de his, quæ propinquam
habent demonſtrationem, led de his quæ dubitationem aliquam habent. Ex
probabilibus. quare diale et icus ex probabilibus diſſerat, ſuperius diximus.
quid philofo. Primum igitur. particula igitur coniungit hanc partem cum eo,
quod dixit gat illa parti ſyllogizare.fi enim docet hæc ars fyllogizare ex
probabilibus, ergo oppor Cula, Primum tet, utcognoſcamus, quid fit fyllogiſmus;
præterea debemus uidere, quæ igitur. ſint ſyllogiſmorum differentiæ, ut
manifeſtum fiat, quòd fit hic fyllogiſinus ex probabilibus, quo dialectica
methodus utitur. dubitatio an Hunc enim quærimus. dubitant quidam, cum
diale&icus ſyllogiſmus ſit huius hisusubiectului operis fubie& um,
quomodo dicat philoſophus, hunc enim quærimus, quo fit dialecticus niam fubie
et um debet præcognoſci in qualibet ſcientia, cuiuseſt ſubie et um: 1 1 1 quod
TOPICORVM. ARIS tionem. quod autem eft præcognitum, non poteſt eſſe quæſitum:
ſed dicendum eft, fyllogiſmus, quòd in hoc uolumine fubie et um eſtnon
dialecticus ſyllogiſmus, ſed diale et imethodus. ca methodus, cuius tamen
præcipuum opus eſt ſyllogiſmus diale&icus. ſed li folutio Tupe etiam
ſupponamus ſubiectum eſſe ſyllogiſmum diale& icum,non tamen eſt inrioris
dubita conueniens, quòd quæratur, quoniam ſubie &tum in ſciétia ſupponitur,
quod aliaetiam for fit, et quid ſignificet. ſed poteſt poſtea quæri, quid fit,
quæ ſint eius partes, lutio. paſsiones, &proprietates.non igitur idem erit
ſuppofitum, et quæſitum. Eft itaque ſyllogiſinus. fyllogiſmum interpretatus est
CICERONE ratiocinationem, quid nobis fi in eius definitione orationem poſuit
philoſophus loco generis (cum enim gnificet fyllo aéros duo fignificet, græci
omnesaccipiunthoc loco pro oratione )non folu gulmus: enim ſyllogiſmum, fed et alia
plura oratio comprehendit.quæ omnia à fyllo Pelindorecas giſmo
ſeparauitphilofophus quatuor adiectisdifferentiis: eam enim oratio fumatphilo
nem, in qua poſitis quibuſdam, aliud quid neceſſario accidit, propter pofophus
ora fita ſyllogiſmum appellat. Quibufdampoſitis, per hocſyllogiſmum ſeparauitab
his orationibus, in quibus quid ſeparec nihil ponitur, qualis eſt enarratiua
oratio. pofitis autem ſignificat fumptis, hac particula et conceſsis: oportet
enim, ut quæ ad ſyllogizandum ſumuntur, etiam con atis. quibufdá po cedantur,
uel ſcilicet ab alio, fi cum alio quis ratiocinetur, uel faltem à ſe ipſo,
ſiſecum ratiocinetur,uelab audiente non expetit reſponſionem. præ utrú illud,
po terea illud, poſitis, comprehendit non folum affirmatiuas propoſitiones,
ſitis,compre uerum et negatiuas. nam et negatiuæ nihilo fecius ad fyllogizandum
ſumunhendat et af tur, quàm affirmatiuæ.præterea illud, poſitis, proprie
reſpicit categoricas negatiuas p propoſitiones. hypotheticæ enim non ponuntur,
fed fupponuntur, unde ca politiones: tegorici ſyllogiſmi ſimpliciter, acproprie
fyllogiſmi dicuntur. hypothetici utrú illud po ſitis compre non ſimpliciter
dicuntur ſyllogiſmi, fed hoc totum ſyllogiſini hypothetici. dixit præterea
pofitis, et non pofito, quoniam ex uno pofito nihil poteft fyi ricas, aneuí
logiſtice concludi, ſed utminimum ex duobus.argumenta enim illa, quæ ex
hypoteticas. uno polito aliquid concludunt, uti ſunt enthymemara, et quæ
ANTIPATER sequomodo co &tatores Moronéquata appellarunt, defectuoſa funt,quod
deprehenditur,quiasnofcai qua fi id, quod prætereunt, ſuppleamus, nihil eft in
argnmentatione ſuperuaca veum, quod profe et o fieret,fi huiuſmodi
argumentationes non eflent defietuoſa. cientes, ut in ſyllogiſmis uidere
eft.fiuntautem enthymemata, ubi propofi quando pof lint fieri en tio aliqua
præteriri poteſt, quoniam euidens eſt, et manifefta, ut reſpirat, thymemata
ergo uiuit: at ſi huiuſmodi propoſitio latens ſit, tunc no poſſunt effici
enthyquando non memata, ut fi dicamus,motus eſt,ergo uacuum non eſt, ſed hæ
appellantur poſsint fieri illationes, et conſequentiæ, non etiam enthymemata.
enthymema Aliud quid à poſitis, oftendit his uerbis philoſophus fyllogiſmi
utilitatem.nul fyllogiſmi uci lum enim eft aptius inſtrumentum ad cognoſcendum,
quàm fyllogiſmus: cú litas. enim nos fimus cognitionis participes, non tamen
fine diſcurſu res cognoquotuplici fcamus, ſicuti beatæ métes, quæ intuitiue
cognoſcunt, ideo ab uno ad aliud ter abuno ad procedimus.cum autem hoc
quadrupliciter fieri pofsit, uel à noto ad notū, datur. uel ab ignoto ad
ignotum,uel ab ignoto ad notum, uel à noto ad ignotum; tres primi modi nihil ad
cognitionem conferunt, ſed ſolus quartus, quo pro cedimus à noto ad ignotum,
hoc autem fit per fyllogiſmum:quare cum im poſsibile fit, ut idem fit notum, et
ignotum, ideo oportet, ut in fyllogif mo aliud concludatur ab his, quæ poſita
ſunt: quia fialiquid concludaturno aliud à pofitis, ea oratio non erit
ſyllogiſmus, quia fyllogiſmi uim non habet, quinam fyllo ſicut oculumnon
dicimus, qui uidendi uſu caret, ut eſt pidus, autlapideus. gifni à toi merito
igitur à fyllogiſmi definitione excluduntur, qui ſyllogiſmi siapapouueror
pellari Siepo iſtoicis appellantur, in quibus aliud à pofitis non concluditur,
ut uel dies pouuevos. eſt, do argu menta defe ta. aliud proce 1 obie &tio.
eſt, uelnox eſt, ſed dies eſt,ergo dies eft.Sed obiiciet quis, liſyllogiſmi
funt, qui hoc modo ex diuifione procedunt, uel dies eſt, uel nox eít, ſed dies
eſt, non ergo nox eſt: quare non etiam priores illi fyllogiſmi erunt. uidetur e
nim quòd idem ſit, nox non eſt, et dies eſt, etſi in uerbis fit differentia.uer
borum enim differentia, fi idem ſit ſignificatum, nihil omnino facit. dicen
ſolutio obiedum eſt, quòd illatum illud noxnon eſt, ſignificat quidem diem
eſſe, non ta ctionis. men primario, ſed ſecundario. primo enim ſignificat no
&is negationem, ſe cundario autem ſignificat diei præſentiam, eo quòd non
exiſtente no et te ne cellario dies eſt:quemadmodum et nox eſt, primo
ſignificat no &i præſentiam, ſecundario uero diei priuationem. cum igitur
aliqua fit inter hæc dif · ferentia, quoniam non eandem rem primario
lignificat, ideo hi ſyllogiſmi quòd fyllogif ſunt. illiuero, in quibus nulla
prorſus eſt differentia, inter aſſumptum, et illa mi,quifiunt tum non merentur
dici ſyllogiſmi, eadem ratione et fyllogiſmi illi ſunt, qui ex contradiex
contradi& tione fiunt, ut uel dies eſt, uel dies non eſt, ſed dies eſt, non
er merentur digo non eſt.aſſumptum enim illud primario ponit diem efle,
fecundario au ci ſyllogiſmi. temnegat diem non eſſe. quæna fit ha Ex
neceſſitate accidit. declarat hac uoce philoſophushabitudinem,quæ eſt in bitudo
inter ter concluſionem, et præmiſſas, quas appellauit pofita. oportet enim quòd
præmillas, et concluſio à pofitis neceffario inferatur. notandum autem eſt,aliud
eſſe con quid differat cluſionem neceſſariam, quàm quæ ex neceſsitate
accidit.conclufio enim eſt inter concluneceſſaria, quæ eſt in neceſariamateria,
uthomoeft mortalis: concluſio ue fioné necella ro ex neceſsitate eſt, quæ à
poſitis neceſſario dependet, quod non minus riá, et de ne: uerum eſt in materia
neceſſaria, quam in contingenti. ſeparauit autem hoc dentem,& de dicens
philoſophus, ſyllogiſmum ab indu et ione, in qua, quoniam non om neceffario,
nia ſingularia inducuntur, et fi inducantur, non tamen oportet, quòd eodem
ſcilicet é hæc modo fe habeat uniuerfale, ficut unumquodque ſumptorum, ideo
conclu conclufio in lio in ea non accidit ex neceſsitate. fiigitur conclufio
non accidit ex neceſsi Cario, tate, non erit ſyllogiſmus: atquehinc merito
litigioſus ſyllogiſmus in forma peccans nonmereturdiciſyllogiſmus. quot de
cauPropter poſita. quatuor de cauſis hoc adiecit Philoſophus, primout deficien
lis philoſo tes fyllogiſmos ſepararet, in quibus deficit altera propofitio ad
ſyllogiſtica il phus poſuerit lationem, ut lac habet, ergopeperit. ſecüdo, ut
ſepararet ſyllogiſmos ſuper in definitione ſyllogiſmi uacaneos, in quibus
aſſumitur propofitio aliqua ad concluſionem non necef particulă hâc faria, ut
fi dicamus, omne iuſtum eſt honeſtum, omne honeftum eft bonum, ſcilicet Proomne
bonum eſt eligibile, ergo omne honeftum eſt eligibile.tertio,ut ſepa pter
poſita raret orationes, in quibus propria conclufio non infertur, fed aliquid
alie tuor de cap num, ut, quod eſt ſecundum naturam, eſt eligibile, uoluptas
eſt ſecundum na Gis. turam, ergo uoluptasbona eſt. talis elt Epicuri ratio, de
morte diſſolutum non ſentit: quod non ſentit, nihil ad nos pertinet:mors ergo
nihil ad nos pertinet. quarto, ut ſepararet eas orationes, in quibus non
ponitur aliqua propoſitio uniuerſalis,utſi dicamus, linea a eſt æqualis lineæb,
&linea c eſt æqualis eidem lineæb, ergo linea a, et linea c funt æquales
inter ſe. hæc enim concluſionon ſequitur expofitis, fed ex uniuerſali
prætermiffa, quæ dicit, quæ ſunt æqualia uni tertio,funt æqualia inter ſe. quid
differae Demonſtratio igitureſt, quando ex ueris, et primis ſyllogiſinus eft.
Aliud eft demon inter demonftratio, et demonſtratiua methodus.eſt enim
demonſtratiua inethodus ip deinonitrati ſa ars, et diſciplina, quæ
demonſtrationes efficit. demonftratio uero eſt uam metho demonſtratiux
methodiopus.cum igitur uelit philoſophus fyllogiſmi dif duin. ferentias
definire, à demonſtratione incipit, quæ eft omnibus aliis nobiliſſi ma. dicit
autem ipſam eſſe fyllogiſmum, qui conſtat exprimis, et ueris, uel. hoc eft qua
1 ex торгсок у м ex his, quæ pro aliqua prima,& uera ſuæ cognitionis
principium ſumpſe runt.oportet igitur, fi definitionem aliquam cognofcere
debemus, icire quænam ſint prima, et uera, quod ipſe paulo poſt oftendit, quòd
ſcilicet ſunt fcientifica principia diſciplinarum, quæ nonex aliis, ſed ex
ſeiplis fidem haquòd ſcienti bent. hxc enim quoniam funt principia,non poſſunt
ex aliis demonſtrari, exte, non au quia non amplius eflentprincipia, ſi ex
aliis poflent demonſtrari. et cum ex tem ex aliis ipfis alia demonftrentur,opus
eſt, quòd ex ſeipſis fidem habeant, alioqui ofidem habét. mnia demonſtrata
eſſent incerta. ſunt igitur ipſa principia ſcientiarum cer ta, et euidentia: ex
his autem quædam funt nobiſcum innata, et quæ à præce ptore non diſcuntur, ac
proinde appellantur communes animi conceptio nes, dignitates, et proloquia, ſeu
profata. alia uero ſunt, quæ non poſſunt quidem demonſtrari, nobiſcum tamen non
ſunt inſita, ſed admonitione quadam, et declaratione indigent.leui enim
declaratione ipfis affentimur, et hæc appellantur poſitiones, quæ duplices ſunt,
uel enim dicunt aliquid ef quotuplices lint politio ſe, uel non eſſe,
&dicuntur petitiones, uel poftulata, uel quid fit res indines. cant: ſed
non dicunt aliquid efle, uel non efle, et appellantur definitiones, quæ
omnia apud mathematicos manifefta funt. Quod autem dicit philoſophus, Non enim
oportet in diſciplinalibus principijs inquirere propter quid. Videri
poſſetaliobie &tio, 9 cui dubium, cum Themiftius primo poſteriorum dicat,
prima principia fcilicet prima ſcientiarum habere cauſam, propter quam illis
affentimur lumen, ſcilicet fciétifica prin intellectus agentis: præterea
principia cognoſcimus per terminos, ſed terhabent,pro mini ſunt cauſamaterialis
principiorum, ergo principia habent cauſam.dipterquam il cendum eſt, quòd prima
principia habent quidem cauſam, quæ affentimur ip nöautem ex ſis, non tamen
habent caufam, propterquam poffintdemonſtrari. ad ſecunfe habentcau dum
dicendum eft, quòd ex terminis quidem cognofcuntur priucipia, non fam. tamen ex
illis poſſuntdemonftrari,quoniam termini ſunt incomplexi: ne que omnis cauſa
dicitur propter quid, ſed ea, ex qua poſſit aliquid demoſtrari. HABEmvs igitur,
quæ ſint prima, et uera: addit uel ex his, quæ per aliqua quare philo prima, et
uera, &c. niſi enim hoc eſſet additum, primæ ſolum illæ effentdefophus in
de monſtrationes, quæ ex principiis demonſtrantur, cum non minus etiam denis
definitio monſtrationes ſint, quæ demonſtrantur ex demonſtratis primis, ſed
quamuis ne poſuerit ca, ex quibus fit demonſtratio, prima non fint ſemper,
tamen ſunt priora etiã hæc uer concluſione. ſemper enim debent eſſe caufæ
conclufionis, non folum in inba, uel ex his, ſerendo, ſed etiam in eſſendo.
propterea dubitat Alexander, fi quis ab effequæ penalina &u ad cauſam
procedat, utrum debeat dici demonſtratio,andiale& icus ſyluera luz co
logiſmus, quia enim procedit ex ueris, non uidetur, quòd fit diale et icus; qui
gnitionis prin ex probabilibusprocedir: et quoniam ex pofteriori procedit, non
uidetur, сіруй fumple quòd fit demonitratio, quæ ex primis procedit. ſoluit ALESSANDRO,
quòdu trunque tueri poſſumus, et quòd ſit dialecticus fyllogiſmus, quoniam
huiuf modi uera ſumuntur pro probabilibus, ut lac habet, ergo peperit. luna de
ficit, ergo terra inter ipſam, et folem eſt interpofita. poffumus etiam dice re,
quod fit demonſtratio, fed demonſtratio quo ad nos, quia in ea accipi mus
ea.quæ nobis notiora ſunt.eſt igitur demonſtratio imperfe et a, et im proprie
dicta. Dialecticus autem ſyllogiſmusex probabilibus ſyllogizans.Non poflumus
autem hanc quænam fint definitionem intelligere, niſi cognoſcamus,quæ fint
probabilia, ideo fubdit probabilia. philoſophus, probabilia ſunt, quæ uidentur
uel omnibus, uel pluribus, uel ſapientibus,& his uel omnibus, uel pluribus,
uel maxime cognitis, et proomnibus pro batis, omnibus quidem probabilia ſunt,
ut fanitatem eſſe expetendam, uibabilia. runt. quænam ſint B tam торт сок у м
ARIST.. tam eſe expetendam, fcire pulchrum eſſe, parentes eſſe honorandos: hæc
e nini omnibus probantur, quòd fi quialiter affirmant,id aduerſus intrinſeca
rationem dicunt. plurimis autem probabilia ſunt, prudentiam effe diuitiis
plurimis quænam fint eligibiliorem, et animam corpore præftantiorem. notaton;
hoc loco Alexan pro babilia. der, quòd fi diale&icus de his ſoluni
diſputaret, quæ in communi notione uerfantur, ea ipfi ſufficerent, quæ omnibus,
uel pluribus probātur: fed quo niam plerunque etiam de his, quæ à communi
notitia remota ſunt, ideo ea quænam fint etiam probabilia aſſumit, quæ
ſapientibus uidentur.omnibusautem ſapien pbabilia omtibus uidentur, quæanimi
bona ſcientia, ſcilicet et uirtus fint præftantiora nibusſapienbonis corporis, quòd
ex nihilo nihil fiat. plurimis autem ſapientibus proba bilia ſunt uirtutem effe
per ſe expetibilem: et fi aliter Epicurus ſentiat felici tatem à uirtute fieri,
quòd non detur aliquod corpus indiuiſibile; et fi aliter ſentiat Democritus,
quòd non ſint mundi infiniti; et ſi contra ANASSAGORA quænam fint opinatus ſit;
celeberrimis autem probabilia ſunt, animam humanam eſſe im probabilia ce
mortalē, quæ fuit PLATONE opinio, uel effe quoddam quintum corpus,quam
leberrimis fadicit ALESSANDRO fuifle ARISTOTELE ſententiam, quod et M. Tullius CICERONE
eidem at pientibus. quòd etiam tribuit, licet alii omnes aliter ſentiant de
Ariſtotelis opinione. ſunt autem,pbabilia ſunt hæc probabilia, et fiuel
pauciadmodum, uelunus tantum forteita ſit opina ea, quæ uel tus, quoniam ſicut
illi probatiſsimi ſunt, ita eorum opiniones maxime pro unus, uel pau babiles
eſſe uidentur. notandum autem eſt differre probabile à uero, non eo fenferint-,
quòd probabile falſum ſit,utplurimum enim probabile, neque omnino eft illi
probabiuerum, neque omnino falſum, ſed differunt iudicio. dicitur enim uerum ex
les fuerint. ipſa re, quando ſcilicet cum re conſentit. probabile autem dicitur
ex audie tium opinione: fi enim ita audientes opinentur, probabile
dicitur.probabi lia enim quatenus probabilia ſunt, neque uera, neque falſa
ſunt: quædam e nim uera probabilia ſunt, ut Deos eſſe: quædã etiam uera
ſunt,quæ non funt probabilia, ut quòd extra cælum nihil ſit: quædam etiam ſunt
falſa, et proba bilia, ut quòd Deus omnia pofsit, neque enim mala poteſt, ſicut
et pleraque ſunt, &faiſa, et non probabilia: ſed ex his nulla fit
argumentatio. notandum etiam eft, pleraque probabilia eſſe inter ſe oppoſita.
fæpe enim quod proba turuulgo,non probatur à fapientibus, ut quòd bona animi
præſtentcorpo quid fit proris bonis. M. Tulius CICERONE primo DE INTENTIONE
PROBABILE dicit effe id, quod fere fie babile ex M. ri ſolet, ut matres
diligere filios ſuos, et id, quod in opinione pofitú eft, ut Tullii CICERONE opinio,
impiis apud inferospenaseffe paratas:&quòd ad hochabetquandã ſimilitu dinem,
ut ſi his, qui imprudenter ceſſeruntignoſci, conuenit: his, qui ne in quot
parceſſario profuerunt, haberigratiam non oportet. hoc autem probabile in tes
diuidatur quatuor partesdiuiditur, in lignum, quod uel negocium præcedit, uel
comi probabile. tatur,uel conſequitur. credibile iudicatum, quod eſt uel
religioſum, uel commune, uel approbatum: et comparabile, cuius partes tres
ſunt, imago, collatio, exemplum, quotuplex ſit Litigioſus autem ſyllogiſmus.
duplicem oftendit philoſophus eſſe ſyllogiſmum fyllogiſmus litigiofum, et qui
procedit ex apparenter probabilibus, ſed re&am ſeruar litigiofus.
connexionem: et quiconnexionem prauam habet, uel fit ex uere probabi libus.
ftatuita; philoſophus eum, quiin connexione fyllogiſtica peccat, non eſſe
dicendum ſyllogiſmum, fed hoc totum fyllogiſmum contentioſum, quemadmodum homo
mortuus non dicitur homo, fed hoc totum homo mortuus. qui uero ſyllogiſticam
connexionem ſeruat, ſed procedit ex ap parentibus probabilibus, dici poteſt
ſyllogiſmus. ratio autem quare hic ſit fyllogiſmus, hic uero non eſt, quoniam
uitiatur fyllogiſtica connexio, pe rit fyllogiſmi natura non aliter, quam homo
deſinit elle, quod eſt, li anima priuetur, ne. priuetur, quoniam non poterat
hæc definitio intelligi, nifi cognoſceremus quid etient apparenter probabilia,
et quid differrenta uere probabilibus, quid fint ap ideo hocipfum declarabit
philofophus. dicit enim, quòd nihil eorum, quæ bilia; et quid funt probabilia
in ſuperficie idem, funtapparenter probabilia, habet omni differant à ue no
fantaſiam idem, funtuero probabilia.id autem eſt apparenter probabire probabili
le et in ſuperficie, quòd facile redarguitur,quia ſcilicet promptam habet bus.
inſtantiam, ut ſi dicamus, quod uidet, oculoshabet.ſi quis enim hoc admit -tat,
fateri cogetur oculum habere oculos, ita ſi quis fateatur, quæ loque ris, ex
ore exeunt, audire poterit, currũ loqueris ergo: currus ex ore exit. eodem modo
qui oculos habet, uidet, fed dormiens habet oculos, ergo uidet.in his fi quis
parum infpiciat, mox deprehendet mendacium, quod nonhabeantea, quæ uere
probabilia dicuntur:neque enim hoc facile quis redarguet, quod maiori bono
contrariuin eſt,maius malum eft: in multis eniin hoc uerum eſt, falſum tamen
quandoque deprehenditur.nam morbus, qui eſt maius malum, quàm mala babitudo,
contrariatur ſanitati, quæ eſt minus bonum, quàm bona habitudo. Principii
litigioſarum orationum. per hoc intelligit philoſophus propoſitiones, ex quibus
litigiofi ſyllogiſmi fiunt, non autem horum argumentorum loca. NOTAND v M autem
eft differre litigioſum, ſeu contentioſum ſyllogiſmũ quid differat à ſophiſtico
ex utentis inſtituto.contencioſus enim eſt,qui ui& oriam aſpilitigiofus fyl
rat:fophifticusautem, qui gloriam. ſophiſtice enim ex fucata fapientia glo
logiſmus à ſo phiftico. riam captat, ut inde pecunias acquirat,ut dicitur,primo
Elenchorum ca pite decimo. Adhuc autem præter dictos omnes fyllogiſmos. aliam
ſyllogiſmi differentiam affert quidfit para philoſophus, qui eſt paralogiſmus,
quifit in ſcientiis expropriis quidéprinlogiſmus. cipiis alicuius fcientiæ
procedens, ſed male dedu &is, atque ideo falſis. appel lauit autem
philoſophis ſcientiis geometriæ cognatas ſtereometriam,perfcientiæ geo fpe
&tiuam, aſtrologiam, arithmeticam,muficam, archite et uram, chofmometriä сo
graphiam, mechanicen, et alias quaſdam.quòd autem huiuſmodi ſyllogiſmi gnatæ. à
ſuperius di&is differant, patet: non enim ſuntdemonſtratiui, quia falſum
concludunt. nam etſi propria principia alicuius fcientiæ aſſumant, quxuera funt,
eo tamenmodo intellecta, quo falſus deſcriptor illis utitur, ſunt falla. neque
etiam huiuſmodi ſyllogiſmidicipoffunt diale et ici; quoniam ex proba bilibus
non ſunt: neque enim quæ omnibus probantur, neque quæ pluribus affumunt, neque
quæ omnibus fapientibus, neque quæ plurimis, neque celeberrimis, ſed
nequedicipoffunthi ſyllogiſmi litigiofi,quoniam non af fumunt apparenter
probabilia. propria enim principia non uulgo, ſed his, qui in ſcientia ſunt
uerſati,cognoſcuntur quare probabilia dici non poffunt, et cum ad prauum ſenſum
deducuntur, non etiam dici poterunt apparen ter probabilia. Λημμάτων. λήμματα
funt apud ΑRISTOTELE im propofitionesfyllogifmorti quas λήμματα. nos præmiffas
appellamus, et ſumpta: unde syllogiſini defe et uofi, qui ex ana qua ſint.
tantū propoſitioni conſtabāt,ab Antipatro coronéiuuati ſunt appellati.notan dum
eft paralogiſmum, qui in ſcientiis fit, qui pſeudographus appellatur;ita quonam
mo fe habere ad demonſtrationem, quemadmodum fe habet contentiofus ad do
paralogiſ diale& icum.notandum præterea eſt paralogiſmi nomine, comprehédi
utrunmus habeat que modum ſyllogiſmi contentiofi, fyllogiſmum ſophiſticum pſeudograftrationen
phum, et tentatiuum. Species igitur fyllogiſmorum, ut figura quadam complecti
licet. Plures affert ratio. rationes qua nes ALESSANDRO, quare dixerit
philoſophus, ut figura quadam comple et i licet, re philofo B 2 uel phus
dixerit, quænam Gnt tiuus. ut figura qua uel quoniam non tradiderit diligentem,
et exquiſitam horum definitionem, dam comple Eti licet. nonenim ad hoc
inſtitutum pertinebat, uel quia non omnes fyllogiſmorum differentias eſt
perſecutus.eas enim prætermiſit, quæ fumuntur pencs dif ferentias propofitionum,
et quæ penes earum connexionem, uel quoniam prætermiſit enthymema, quod quamuis
non fit fimpliciter fyllogiſmus, eſt tamen ſyllogiſmus rhetoricus, uel quoniam
prætermiſit ſyllogiſmum tenta quid fit fyllo tiuum,dequo alibi fa&a eſt
mentio.eft autem fyllogiſmus tentatiuus, qui gıſmus tenta procedit ex
probabilibus, non ſimpliciter, ſed reſpondenti. eft enim ten tatiuus
ſyllogiſinus ad eos refellendos, qui fingunt fe aliquid ſcire, quod ne ſciunt:
fed dubitat ALESSANDRO, ac fere affirmat idem effe Tyllogiſmum tenta tiuum, ac
pſeudographum. philoſophus enim in Elenchorum libro tenta tiuum fyllogiſmum
definit, quod fit ex his, quæ reſpondenti probantur: et quæ neceſſario tenere
debetis, qui profiteturſe habere ſcientiam. hoc au qua in re ten tem idem eſt,
ac fi diceret ex peculiaribus fcientiæ principiis. hæc enim tene tatiuus
fyllore debet, qui ſcientiam habere profitetur. appellatur autem tentatiuus à
Fat a pſeudo propoſito, et inftituto interrogantis, pſeudographema autem ab
effe& u. grapho. Vtautem uniuerſaliter dicamus. Admonet philoſophus in his,
quæ di &a ſunt, ac quòdnon in in omnibus, quæ ſunt dicenda, non eile
expectandam certam, ac demon omnibus reftratiuam ſcientiam, quia propoſita tra
et atio id non fert, cum de probabili renda demóbus fit, quorum certa, atque
exquiſita fcientia haberi non poteft, ut dicebat ftratiua fcien in ſecundo
metaphyſices, certitudo mathematica non eſt in omnibus expe tenda, neque omnium
poteſt haberi demonſtratio. dubitatio QQVAER VNT quidam, cum philoſophus
attulerit duos fyllogiſmos con phus attuletentiofos,alterum, qui peccat in
materia,alterum, qui peccat in forma, fit du os fyllo cur unum tantum
pſeudographum, qui in materia peccat, foluunt, quòd giſmos conpeccatum formæ
eſt commune omnibus ſyllogiſmis: quoniam igitur ipſum tentiofos, et expoſuit in
fyllogiſmo contentioſo: ideo hoc loco ipſum prætermiſit, at pſeudograpeccatum
materix eſt fingulis proprium. Sequitur, ut inquiramus, quæ sit huius operis
inscriptio, et inscriptionis ius operis incausa inscribuntur autem hi libri
topice, græco nomine, a verbo topos inscriptionis munis quædam rei nota, cuius
admonitu, quid in quaque reprobabile sit, potest inueniri, atq hinc libri,
quide huiusmodi loci sagut, topica appellati. Iam illud videndum est, quisit
horum librorum ordo ad alios libros logicæ qui sit ordo facultatis primo q;
inquirendum est, an libri topici se qui debeant libros huius libri ant libros
totius logicæ tractationis, ut græci attestantur de eaigitur ultimo loco agen
Iteriorum.dumest. prætere a cum probabilia viam nobi saperi anta dipsam
demonstrationem, ling inventu, accognitu faciliora, dehi sigitur priori loco
agen huius ratio, dumest his itaque rationibus topica præcedere posteriora
statuamus: an uero præcedant, ansequantur priora, non minor est difficultas.
Marcus CICERONE cuius sententiam sequitur BOEZIO, logicam facultatem, quam
dili-, posteriorum resolutoriorum: deinde an etiam sequi debeant libros priori
et primo an Primo quidem, quod posteriorum libri, qui de demonstratione agunt,
Topica cedere debe- consequi debeant, ex eo probatur, quoniam
demonstratio est finisto præcedere gentem rationem differendi appellat, in duas
partes dicites sedidu &am, unam inveniendi, alteram iudicandi: ioveniendi
artem ordine naturæ priorem ida; exfen- dicit si hæc ita sunt, cum inveniendi
ars in topicis libris tradatur, iudican tencia CICERONE diueroin prioribus,
ergo topica procedúr priora quæ enim priora sunt in sciunt qua ratione pars
illa appelletur iudicativa, ideo hoci p sum nunc o qua ratione stendamus.
Appellatur hæc pars inventiva eo quod locos, ut diximus, con partes logicæ
tinet, ex quibus probabilia eruuntur. pars vero altera iudicatiua dicitur,
altera inven quoniam docer, quo pa et t o probabilia illa. Locus sigitur,
ut definit ALESSANDRO, est principium, et occasio epicherema- secundumA
eo tis, cum inprimo ea omnia tradiderit, quæ præcognoscenda erant,
antequa traderentur loci: merito igitur hic incipit explicare locos sed hic duo
sunt secundo libro et si enim de hacrenon nulla dixerimus, minandaante examinanda
primoq,uidsit locus nunc est diligentius explicatione libri, hoc ipsum tamen
cum agebamus de inscriptione sit de locis, par est, explicandum cum enim omnis
futura tractatio d u o efle exatis est autem in ixeípnucdiale et icus
syllogismus. Theophrastus autem hoc mo lexandrum. do definivit locum, quod est
principium quoddam, u elelementum, a quo principia, quæ circa unum quodque
sunt, accipimus, ratione quidem circumscriptionis universalium definitum,
ratione vero singularium indefinitum in hac definitione per illud, quæ sunt
circa unum quod que principia, intelligere debemus, quæ de uno quoque
problemate afferri possunt argumenta per illud autem rationem quidem
circumscriptionis universalium definitum, rationeuero singularium indefinitum,
intelligeredebemus, quod huius modi principium et elementum universale ipsum
definit et determinat singularia autem indefinite comprehendit, neque enim de
hoc, aut de illo singulari loquitur, fedde ipso universali, sub quo omnia
singularia indefinite comprehenduntur, exempli causa, hic est locus, fia licui
contrario aliquod inest contrarium, reliquo quoque contrario reliquum
contrarium inerit in hac propositione universale est determinatum, singularia
vero indefinite comprehenduntur atque exea argumenta accipimus ad unum quod que
eorum, quæ subea comprehenduntur sienim quæ raturutrum bonum pro exemplum, sit,
ab eo loco accipiemus propositionem huic proposito problemati convenientem; si
enim malum obest, ergo bonum prod est patet autem, quod hæc propositio ex eo
loco et est, et probabilitatem nacta est, eodem modo si quæratur, ut rum albus
color sit disgregativu suisus ex prædi &o loco conveniens, argumentum
proposito problemati accipiemus hoc modo, si nigrum est congregatiuum uisus,
ergo album est disgregatiuum eodem modo pro babimus voluptatem esse bonam si
enim tristitia mala est, ergo voluptas est bona hæc igitur omnia, et plura alia
in eo loco indefinite, et indeterminate comprehenduntur hic etiam est locus, si
id, quod magis videtur alicui inef senonin est, tamen neque id, quod minus
videtur in esse ipsiinerit, qui sicut et in priori visum est, universale quidem
definite, singularia vero indefinite comprehendit neque enim de hoc, aut illo
quicquam pronunciat ex definitio loci ANTIQVAM contextum philosophi exponamus,
videamus priuseiuspro } H roncm. quando que ingrediuntur
argumentatione, quando queuero extra positæ vim solum ipsi tribuunt. CICERONE autem
intelligit locum esse terminum, unde hæ maxime propositiones desumuntur cum
enim hæ maximæ propositiones plurimæ sint termini autem,unde sumuntur, longe
pauciores; ideo universa earum multitudo in paucos illos terminos collecta est,
ut aliæ in definitione consistant, aliæ ingenere, aliæ in roto, at que aliæ in
aliis, at quehiter mini a BOEZIO appellantur differentiæ, eo quod maxime
proposiciones per ipsos dividantur, sicut igenus per differentias maximæ enim
propositiones aliæ sunt ex toto, aliæ ex partibus, aliæ ex genere, &c et sicut
maximæ illæ propositiones minorum propositionum copiam intra suum ambitum
continent, ita termini ili, in quos maximæ illæ propositiones convenienti
ratione re ducuntur, illas continere quodam modo videntur ideoq loci dicuntur
ita igitur locum intelligit M. Tullius, deilisý; in suis Topicis agit, cum ARISTOTELE
priori modo locum intelligat, ac de illis agat. Sed incidit hoc loco non
indigna contemplatio quis scilicet melius, atque ad usum accomodatius rem hanc
tractaverit, an Aristoteles, qui universales, et maximas illas propositiones
explicaverit; an M. Tullius, qui maximis propositionibus præter missis eos
tantum terminos, in quos illæ colliguntur, exposuerit hoc autem ita investigari
psse videtur siquis exterminis ilis uelit in proposita quæstione argumenta sibi
consicere, cum ad argumenta conficienda necessariæs intpropositiones id eo
oportet, ut exterminis illis propositiones inveniat, ex quibus argumenta
construat sed hoc dificilli mum est, et multa indiget prudentia, et longa
consideratione quis enim possetstatim inspecto termino propositionum, quæ
probabiles sint et indubita txcopiam inuenire; atque ex hiseas, quæ propositæ
quæstioni conveniat, eligere si hoc ita est, patet longe consultius, et præstantiu
segisse philosophum, qui has propolitiones nobis invenerit, et explicauerit;
easq; secundum unum quodque quæstionis genus certo ordine ita digesserit, ut
quam vis plurimæ sint, nihil tamen confusionis pariant, sed maximam, accertamin
una quaquere argumentorum copiam suppeditant neque tamen prætermit tit
philosophus terminos, exquibus maximæ propositiones desumuntur: hoc enim facile
ad modum est exeiusdi et iselicere sed noluit ipse terminorum ordinem sequi,
quoniam ordo ille problematum ordine minterturbasset, qui longe præstantior est
et ad usum accomodatior qai igitur terminorum do &rinam sequitur, primo
propositiones ignorat; quarum præcipuus est usus in argumentis et fine quibus
nullus est terminorum usus deinde nullum secundum quæstionum genera ordinem
habet, quo sit, utinomni qux sionis genere per omnia loca temere vagaricoa et us
sit atque ita patet lon dubitatio, TOPICORVM ARIST. cota mende his omnibus
possumus argumentari, ut si velimus probare diuitias non esse bonas, ex eo loco
hoc modo argumentabimur si sanitas, quæ magis videtur esse bona, quam divitiæ,
bona tam en non est, ergo neque divitiæ bonæ sunt si enim deinde probemus
sanitatem non esse bonam ex eo forte, quod aliquibus sit causa mali, ex loco
proposito ostensumerit divitias non esse bonas. probare uule NOTANDVM autem hoc
loco est,alio mod. Ludovicus Buccaferreus. Ludovicus
Buccaferrea. Ludovico Boccadiferro. Keywords: luogo comune, Cicerone, De
Inventione, Boezio. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Boccadiferro” – The
Swimming-Pool Library. Boccadiferro.
Luigi
Speranza -- Grice e Boccanegra: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale dell’esperienza – scuola di Venezia – filosofia veneziana –
filosofia veneta -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di
H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Venezia). Filosofo veneziano. Filosofo veneto. Filosofo
italiano. Venezia, Veneto. Grice: “Boccanegra is a good one; we often laugh at
Aquinas because he is a saint – but we have to recall that Aquinas never knew
it – for centuries after his death he ain’t one! Boccanegra prefers to call him
‘Aquino,’ or ‘Aquinate,’ --.” Grice: “Boccanegra is like me a systematic
philosopher: dalla metafisica alla etica – is that possible? Yes, what is the
‘paraidm,’ in Kuhn’s use of this tricky word? Esperienza, alla Locke! And
co-experience in my conversational model!” -- Figlio primogenito di Antonio e Ida
Camerin. Partecipò alla seconda guerra mondiale come sottotenente del Regio
esercito, richiamato alle armi. Nei giorni successivi all'armistizio di
Cassibile riuscì a sottrarsi alle rappresaglie naziste e si ricongiunse
all'esercito italiano a Catanzaro, dove spesso prestò servizio presso la Croce
rossa. Formazione Durante gli anni della
leva trovò il tempo per dedicarsi allo studio dell'intero Organon di
Aristotele. Ottenne il dottorato in filosofia presso l'Università Cattolica di
Milano con una tesi dal titolo I primi principi in Duns Scoto. Presupposti e
corollari. Nell'ateneo milanese, dove B. frequentava la cerchia dei neo-tomisti
radunatisi attorno a BONTADINI, gli venne offerta la cattedra di filosofia
teoretica che lui, tuttavia, rifiutò. In quegli anni scrisse e divulgò le sue
idee alternative sulla rivista filosofica Vita e Pensiero. Entrò a far parte
dell'Ordine Domenicano a San Domenico di Fiesole con il nome religioso di frà
Alberto, che lo accompagnò di lì in poi anche in occasione della pubblicazione
delle sue opere. Entrò al Pontificio
Ateneo Angelicum di Roma per lo studio delle materie filosofiche e teologiche
dove discusse la sua tesi dottorale in filosofia (De dynamismo entis) e ottenne
il lettorato in teologia grazie al suo Fundamenta metaphisica, tractatus de Deo
secundum S. Thomam. Ordinato sacerdote a San Marco di Firenze non abbandonò più
il convento di San Domenico di Fiesole.
Attività filosofica, teologica e critica B. lasciò per sempre incompiuto
il suo trattato dottorale in teologia, ma
pubblicò comunque una esauriente sintesi del suo pensiero su vari numeri
della rivista filosofica “Sapienza”. Fu per anni vice direttore della
Commissione per la traduzione della Somma Teologica di Tommaso d'Aquino in
Italiano presieduta da Tito Centi. Gli imponenti schemi riassuntivi sono
consultabili nei volumi editi dalle ESD di Bologna. Degne di nota furono le sue
corpose introduzioni alla Summa d’AQUINO (si veda) pubblicate in più edizioni. Neotomista, è considerato da alcuni filosofo
metafisico per altro tra i più rilevanti, mentre altri lo ricordano tra i
teologi cattolici di spicco. La sua attività preferita tuttavia, fu
l'insegnamento e la divulgazione. Negli anni settanta Professoreè professore di
filosofia al Pontificio Ateneo Angelicum di Roma. Di tale corso ci restano le
dispense dal titolo: Frammenti di metafisica iniziale. Per più di vent'anni ha
insegnato filosofia e teologia nello Studio Teologico Accademico Bolognese e
nello Studio Teologico Fiorentino.
Migliaia di pagine manoscritte sono conservate dopo la sua morte
nell'archivio conventuale di San Domenico di Fiesole. Fu autore di
pubblicazioni ed articoli filosofici comparsi o recensiti su riviste italiane
ed internazionali. Fu confessore
ricercato soprattutto dai giovani. Nonostante una malattia che lo ha
accompagnato e provato per quasi tutta la vita costringendolo a cure costanti,
riusciva quotidianamente a fare escursioni per diversi chilometri. Quando negli
ultimi anni le sue forze non gli permisero di continuare la ricerca, si dedicò
alla preghiera costante, sia di giorno che di notte. Saggi e pubblicazioni La beatitudine Gli atti
umani, Edizioni Studio Domenicano, La prova radicale dell'esistenza di Dio e i
suoi rapporti con l'antropologia, Osservazioni sul fondamento della moralità,
Pluralismo teologico di «tolleranza» o di «diritto»?, Circa la relazione di Bontadini,
La persona umana centro della metafisica tomistica, Nome di battesimo. Belloni, Biografia di B., Ordine dei frati
predicatori Domenicani, Provincia Romana di S. Caterina da Siena, luglio Relatore Amato Masnovo. B., L'uomo in quanto persona centro della
metafisica tomista, su “Sapienza”, B., “La Somma teologica”, La Beatitudine; Gli Atti umani, Re, The
cosmic dance: science discovers the mysterious harmony of the universe,
Templeton, Barzaghi, Diario di metafisica. Concetti e digressioni sul senso
dell'essere, Volume 3, Studio Domenicano, Giovanni Cavalcoli, Radaelli, La
questione dell'eresia in Rahner. «Divinitas», B., L'uomo in quanto persona
centro della metafisica tomista, su "Sapienza", Boccanegra, Il
rinnovamento metodologico nell'insegnamento della filosofia, "Revue
internationale de philosophie", Edizioni L'homme et la morale Origine et
sources de la morale thomisteÉlaboration de la théologie comme science dans
l'œuvre de saint Thomas, "Revue thomiste", recensione, Saint-Maximin
(France), École de théologie pour les missions"Revista nacional de
cultura", recensione, Edizioni Ministerio de Educación, Instituto Nacional
de Cultura y Bellas Artes, Biografie
Biografie Cattolicesimo
Cattolicesimo Filosofo del XX secoloTeologi italiani Venezia
FiesoleDomenicani italiani. Osvaldo Boccanegra. Boccanegra. Keywords:
esperienza. The Swimming-Pool Library. Boccanegra.
Luigi
Speranza -- Grice e Bocchi: la ragione conversazionale el’implicatura
conversazionale dei solidarii – scuola di Milano – filosofo milanese – filosofo
lombardo -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P.
Grice, The Swimming-Pool Library (Milano).
Filosofo milanese. Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Milano, Lombardia. Grice:
“Bocchi is a good one; and Bocchi is a good one – Gianluca Bocchi is a curator
who lives in a Roman palazzo and whose expertise is ‘natura morta.’ Gianluca
Bocchi is also a philosopher of science – as he calls it – My favourite piece
by Bocchi is about collective thinking, -- solidarieta – Surely when I wrote
‘In defense of a dogma’ with my tutee we were being solidary with each other,
and we own each sentence – collective thinking --.” Grice: “I could have called
my desideratum the principle of conversational solidarity – I am thinking of
course Butler in mind, and the whole bit is to see why (if at all – cf.
Stalnaker) an utilitarian justification is insufficient, and we need recourse
to Kant!” La nostra età non ha soltanto vissuto l'esperienza della relatività
da ogni punto di vista. Ha fatto soprattutto l'esperienza dell'incompiutezza di
ogni punto di vista. La contingenza, la singolarità e l'irripetibilità di ogni
punto di vista sono condizioni indispensabili per avere accesso al mondo, per
dialogare con gli altri punti di vista, per creare nuovi mondi» «Per noi, raccogliere la sfida della
complessità significa considerare la scienza una via importante per riannodare
i legami con le altre tradizioni, per riscoprire con interesse i loro
significati profondi, per esplorare la varietà delle esperienze cognitive, emotive,
estetiche, spirituali della specie umana»
«Il nostro continente è sempre stato sede di migrazioni, di interazioni,
di contrasti e di conflitti fra popoli e stirpi differenti, e questa diversità
di radici è un elemento integrante dei suoi sviluppi passati e presenti.» Niente fonti! Questa voce o sezione
sull'argomento filosofi italiani non cita le fonti necessarie o quelle presenti
sono insufficienti. Puoi migliorare questa voce aggiungendo citazioni da fonti attendibili
secondo le linee guida sull'uso delle fonti.
Filosofo della scienza e della storia, esperto di scienze biologiche ed
evolutive, di storia globale, di storia urbana, di geopolitica, di storia delle
idee, delle culture, delle lingue. Ha fra l'altro introdotto in Italia, con Ceruti,
le tematiche concernenti le scienze dei sistemi complessi e la connessa
epistemologia della complessità, contribuendo altresì alla loro diffusione a
livello internazionale. Pubblicazioni
Disordine e costruzione. Un'interpretazione epistemologica dell'opera di Piaget (con Mauro Ceruti), Milano,
Feltrinelli, Modi di pensare postdarwiniani. Saggio sul pluralismo evolutivo
(con Mauro Ceruti), Bari, Dedalo, La sfida della complessità (con Ceruti),
Milano, Feltrinelli (nuova edizione con
nuova introduzione, Milano, Mondadori. Un nouveau commencement (con Morin e Mauro
Ceruti), Seuil, Paris, L'Europa nell'era planetaria (con Morin e Ceruti),
Milano, Sperling and Kupfer, 1991. Origini di storie (con Ceruti), Milano,
Feltrinelli, The Narrative Universe, NJ, Hampton Press; tr. spagnola El sentido
de la historia, Editorial Débate, Madrid; tr. portoghese Origens e Historias,
Instituto Piaget, Lisbona). La formazione come costruzione di nuovi mondi,
Roma, Formez-Censis, Solidarietà o barbarie. L'Europa delle diversità contro la
pulizia etnica (a cura di, con Ceruti), Milano, Raffaello Cortina, Le radici
prime dell'Europa. Gli intrecci genetici, linguistici, storici (a cura di, con
Mauro Ceruti), Milano, Mondadori, Origini della scrittura. Genealogie di
un'invenzione (a cura di, con Mauro Ceruti), Milano, Bruno Mondadori,
Educazione e globalizzazione (con Ceruti), Milano, Cortina, Una e molteplice.
Ripensare l'Europa (con Ceruti), Milano, Tropea, Le città di Berlino (con Laura
Peters), Bologna, Bononia University Press,
Le vie della formazione. Creatività, innovazione, complessità (con
Francesco Varanini), Milano, Guerini,. L'Europa globale. Epistemologie delle
identità, Roma, Studium,, Borderscaping:
Imaginations and Practices of Border Making (a cura di, con Brambilla, Laine,
Scott), Farnham (Surrey, UK), Ashgate,. Note
Gianluca Bocchi, Mauro Ceruti, Origini di storie, Prefazione, Milano,
Feltrinelli, B., Ceruti, La sfida della complessità, Introduzione, Milano,
Bruno Mondadori, B., L'Europa globale. Epistemologie delle identità, Mille anni
d'Europa, fra globale e locale, Roma, Studium, gianlucabocchi. 10 aprile (archiviato dall'url originale). CE.R.CO, su
cercounibg. Filosofia Filosofo Professore Milano. Oddly, my favourite Bocchi
philosopher is Francesco Bocchi! Gianluca Bocchi. Bocchi. Keywords: solidarii, Francesco
Bocchi. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Bocchi” – The Swimming-Pool Library. Bocchi.
Luigi Speranza --
Grice e Bodei: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della
geometria delle passioni – filosofia sarda – scuola di Cagliari -- filosofia
italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library
(Cagliari). Filosofo sardo. Filosofo italiano. Cagliari, Sardegna. Grice:
“Bodei is a good one; of course he is sardo -- my favourite of his tracts is
one on ‘condivisione’ and ‘beni communi’ – which is what my conversational
pragmatics is all about --; he has also philosophised on the tricky Grecian
concept of ‘harmony’, and the very charming Roman concept of ‘con-cordia’ – and
he has explored the diagogic form of philosophy in his historical analysis of
‘la dialettica,’ – he has explored ‘ragione,’ vis-à-vis what he calls the ‘geometria
delle passioni,’ and he has also shed light on the univocity or lack thereof of
‘virtu cardinali” – virtue is unitary, but some virtues are more unitary than
others!” Grice: “Bodei has explored ‘coraggio,’ and other virtues.” – “In his
geometry of passions, he sheds light on Plato’s convoluted idea that in my head
I have the reason of a man; in my heart I have the will of a lion-like warrior,
and in my gut I have the love of a multi-headed monster!” -- Essential Italian philosopher. Accademico
italiano. Laureato all'Pisa, perfezionò la sua preparazione teoretica e
storico-filosofica a Tubinga e Friburgo, frequentando le lezioni di Bloch e Fink;
a Heidelberg, con Löwith e Henrich; poi all'Bochum. Conseguì inoltre il diploma
di licenza e il diploma di perfezionamento della Scuola Normale
Superiore. Fu visiting professor presso le Cambridge, Ottawa, New York,
Toronto, Girona, Città del Messico, UCLA (Los Angeles) e tenne conferenze in
molte università europee, americane e australiane. Comitato redazionale
della rivista Laboratorio politico. Collabora con Cacciari, Donà,
Barzaghi, Natoli e Zamagni nell’iniziativa La filosofia nei luoghi del
silenzio, un tentativo di coniugare filosofia e contemplazione nella forma del
ritiro comunitario. Docente di ruolo in Filosofia alla UCLA di Los
Angeles, dopo aver a lungo insegnato Storia della filosofia ed Estetica
alla Scuola Normale Superiore e all'Pisa, dove continuò a tenere, sia pur
saltuariamente, qualche corso. Era anche membro dell'Advisory Board
internazionale dello IEDIstituto Europeo di Design. Dal 13 novembre Remo Bodei fu socio corrispondente
dell'Accademia dei Lincei, per la classe di Scienze Morali, Storiche e
Filosofiche. Marito della storica Giglioni. I suoi libri sono stati
tradotti in molte lingue. Pensiero Si interessò a fondo della filosofia
classica tedesca e dell'Idealismo, esordendo con la fondamentale monografia
Sistema ed epoca in Hegel, dopo aver già tradotto in italiano l'importante
Hegels Leben (Vita di Hegel) di Rosenkranz. Appassionato cultore della poesia
hölderliniana, all'autore dell'Hyperion dedicò saggi di notevole interesse. Con
il volume Geometria delle passioni estese la sua meditazione anche a
protagonisti della filosofia moderna come Cartesio, Hobbes e soprattutto
Spinoza. Studioso del pensiero utopistico del Novecento, in particolare del
marxismo eterodosso di Bloch e di autori 'francofortesi' come Adorno e Benjamin, intervenne nella discussione sulla
filosofia politica italiana, confrontandosi e dialogando in particolare con
Bobbio, Bovero, Veca e Badaloni. Nei suoi studi sull'estetica curò
l'edizione dell'Estetica del brutto di Johann Karl Friedrich Rosenkranz e
analizzò in particolare concetti centrali come le categorie del bello e del
tragico. Costante la sua attenzione per Sigmund Freud e gli sviluppi della
psicoanalisi, per le logiche del delirio e per fenomeni in apparenza quotidiani
ma sconvolgenti come l'esperienza del déjà vu. Filosofo di una ragione laica,
sulla scia di Bloch, autore di Ateismo nel cristianesimo, cercò di distillare
anche nel teorico del compelle intrare, Agostino d'Ippona, le possibili linee
di un "ordo amoris" capace di assicurarci quell'identità in cui, come
vuole il Padre della Chiesa, saremmo noi stessi pienamente: dies septimus, nos
ipsi erimus ("il settimo giorno saremo noi stessi"). Premio
Nazionale Letterario Pisa Sezione Saggistica. Bodei inoltre curò la
traduzione e l'edizione italiana di testi di Hegel, Rosenkranz, Rosenzweig, Bloch, Adorno, Kracauer, Foucault. Molti
suoi lavori hanno per oggetto lo spessore e la storia delle domande che
riguardano la ricerca della felicità da parte del singolo, le indeterminate
attese collettive di una vita migliore, i limiti che imprigionano l'esistenza e
il sapere entro vincoli politici, domestici e ideali. Già in Scomposizioni, affrontò
alcuni temi della genealogia dell'uomo contemporaneo e propose la metafora
della geometria variabile per indagare le strutture concettuali ed espositive
che, contraendosi o espandendosi sino a noi, orientano la percezione e la
formulazione di problemi. La sua analisi dell'interazione di queste
configurazioni mobili proseguì in Geometria delle passioni (1e in Destini
personali che hanno avuto rilevante successo di pubblico. Alla
divulgazione dell'amore per la filosofia dedicò alcune conferenze e un libro
(Una scintilla di fuoco). Negli ultimi tempi stava lavorando sulla storia
e sulle teorie della memoria. Citazioni «Ciascuno di noi vive
nell'immaginazione altre vite, alimentate dai testi letterari e dai media. Per
loro tramite tenta di porre rimedio alla limitatezza della propria esistenza.
(citato in Corriere della sera, )» «Malgrado i ripetuti annunci è certo
che la filosofia, al pari dell'arte, non è affatto 'morta'. Essa rivive anzi a ogni
stagione perché corrisponde a bisogni di senso che vengono continuamentee
spesso inconsapevolmenteriformulati. A tali domande, mute o esplicite, la
filosofia cerca risposte, misurando ed esplorando la deriva, la conformazione e
le faglie di quei continenti simbolici su cui poggia il nostro comune pensare e
sentire. B., La filosofia, Roma, Donzelli, Nel passato il progresso delle
civiltà umane era relativo, sottoposto a cicli naturali di distruzioni e di
rinascite, che ne spezzavano periodicamente il consolidamento e la
crescita» (B., Limite, Il Mulino) Opere Sistema ed epoca in Hegel,
Bologna, Il Mulino, La civetta e la talpa. Sistema ed epoca in Hegel, Bologna,
Mulino,. Hegel e Weber. Egemonia e legittimazione, (con Franco Cassano), Bari,
De Donato, Multiversum. Tempo e storia in Bloch, Napoli, Bibliopolis,
Scomposizioni. Forme dell'individuo moderno, Torino, Einaudi, Riedizione
ampliata, Bologna, Mulino,. Hölderlin: la filosofia y lo trágico, Madrid,
Visor, Ordo amoris. Conflitti terreni e felicità celeste, Bologna, Il Mulino,
Geometria delle passioni. Paura, speranza e felicità: filosofia e uso politico,
Milano, Feltrinelli, Le prix de la liberté, Paris, Éditions du Cerf, Le forme
del bello, Bologna, Mulino,. La filosofia nel Novecento, Roma, Donzelli, Se la
storia ha un senso, Bergamo, Moretti et Vitali, La politica e la felicità (con
Pizzolato), Roma, Edizioni Lavoro, Il noi diviso. Ethos e idee dell'Italia
repubblicana, Torino, Einaudi, Le logiche del delirio. Ragione, affetti,
follia, Roma-Bari, Laterza, I senza Dio. Figure e momenti dell'ateismo,
Brescia, Morcelliana, Il dottor Freud e i nervi dell'anima. Filosofia e società
a un secolo dalla nascita della psicoanalisi, Roma, Donzelli, Destini
personali. L'età della colonizzazione delle coscienze, Milano, Feltrinelli,
Delirio e conoscenza, B., in Il Vaso di Pandora, Dialoghi in psichiatria e
scienze umane, Una scintilla di fuoco. Invito alla filosofia, Bologna,
Zanichelli, Piramidi di tempo. Storie e teoria del déjà vu, Bologna, Il Mulino,
Paesaggi sublimi. Gli uomini davanti alla natura selvaggia, Milano, Bompiani,
Il sapere della follia, Modena, Fondazione Collegio San Carlo per
FestivalFilosofia, Il dire la verità
nella genealogia del soggetto occidentale in Foucault oggi, Milano,
Feltrinelli, La vita delle cose, Roma, Laterza, Ira. La passione furente,
Bologna, Il Mulino,. Beati i miti, perché avranno in eredità la terra (con
Givone), Torino, Lindau,. Immaginare altre vite. Realtà, progetti, desideri,
Milano, Feltrinelli,. Limite, Bologna, Il Mulino,. Le virtù Cardinali (con
Giorello, Marzano e Veca), Roma-Bari, Laterza,. Dominio e sottomissione.
Schiavi, animali, macchine, Intelligenza Artificiale, Bologna, Il Mulino,.
Onorificenze Grand'Ufficiale dell'Ordine al merito della Repubblica
Italiana.nastrino per uniforme ordinaria Grand'Ufficiale dell'Ordine al merito
della Repubblica Italiana. Di iniziativa del Presidente della Repubblica.
Cavaliere dell'Ordine delle Palme Accademichenastrino per uniforme ordinaria
Cavaliere dell'Ordine delle Palme Accademiche immagine del nastrino non ancora
presente Cittadino onorario di Siracusa, Modena, Carrara e Roccella Jonica.
Note È morto il filosofo B. su fanpage Repubblica Albo d'oro, su premionazionale letterario pisa.
onweb. B. Grande Ufficiale Ordine al
Merito della Repubblica Italiana», sito della presidenza della repubblica.
Treccani Enciclopedie, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Opere di B., su open MLOL, Horizons Unlimited
srl. Opere di B.,. Pubblicazioni di
Remo Bodei, su Persée, Ministère de l'Enseignement supérieur, de la Recherche
et de l'Innovation. Registrazioni di B.,
su Radio Radicale, Radio Radicale. Remo
Bodei: Spinoza, un filosofo maledetto, sul
RAI Filosofia, su filosofia.rai. Scheda del professor Bodei nel sito del
Dipartimento di filosofia dell'Pisa, su fls.unipi. Vincitori del Premio Dessì Filosofia Filosofo Filosofi italiani Accademici italiani Accademici italiani Professore
Cagliari PisaAccademici dei LinceiAccademici italiani negli Stati Uniti
d'America Professori della Scuola Normale Superiore Professori dell'Università
della California, Los Angeles Professori dell'Pisa Studenti dell'Pisa. Remo Bodei.
Bodei Keywords: geometria delle passioni, filosofia sarda, I concordati,
Concordia, armonia, condivisio. Refs.: Luigi
Speranza, "Grice e Bodei," per Il Club Anglo-Italiano, The
Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Bodei.
Luigi Speranza-- Grice
e Boella: deutero-esperanto – filosofia italiana – Luigi Speranza (Torino).
Filosofo italiano. Roma, Lazio. Con Allioni. Novecento novantanove Cod.: codice
di corrispondenza amichevole internazionale, Torino, Impronta. Dulichenko’s
Boellu is a misspelling). A code for friendly international
correspondence. Digital pasigraphy is indicated in DIAL under the number
901.121. In the same edition, Dulichenko mentions the linguistic project
Arioni-Boera, number 854.74, referring to Fuishiki Okamoto (Rikichi, or
Fuishiki, Okamoto. Perhaps we are dealing with the same project. Indeed,
in the introduction, Okamoto lists several works that influenced the
Babm9 language, including Arioni-Boera. Taking into account that Oka moto’s
native language is Japanese, it can be assumed that the Japanese spelling is
the source of the confusion. The thing is that there is no “l” sound in
the Japanese language. Instead, they pronounce “r” (voiced alveolar flap
[ɾ]). The surnames Allioni and Boella could easily have been transformed into
Arioni-Boera in some Japanese source. In order to distinguish cardinal
numerals from other numbers corresponding to code words, they are written
in parentheses: (1), (2), (3), etc. References: [2], [17], [45], [53]. Ernesto
Boella. Boella. Keywords: deutero-esperanto. Grice e Boella.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Boezio:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale classica – scuola di
Roma – filosofia romana – filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Roma). Filosofo romano. Filosofo lazio. Filosofo
italiano. Roma, Lazio. Grice: “Boezio is possibly my favourite Italian
philosopher, only that he wasn’t really Italian – he found Vittorino’s Latin
translation from the Grecian urn of Aristotle ‘rough,’ and provided a ‘newish’
one – but actually Vittorino had better intuitions about the lingo than Boezio
did – and that is why Strawson preferred to tutor with the Vittorino
translation – we covered all that Boezio wrote – and we never used the
Patrologia edition, since we are protestant!” -- Possibly the most important
Italian philosopher of all time. Grice
loved Boethius“He made Aristotle intelligible at Clifton!” -- Anicius Manlius
Severinus, Roman philosopher and Aristotelian translator and commentator. He
was born into a wealthy patrician family in Rome and had a distinguished
political career under the Ostrogothic king Theodoric before being arrested and
executed on charges of treason. His logic and philosophical theology contain
important contributions to the philosophy of the late classical and early
medieval periods, and his translations of and commentaries on Aristotle
profoundly influenced the history of philosophy, particularly in the medieval
Latin West. His most famous work, The Consolation of Philosophy, composed
during his imprisonment, is a moving reflection on the nature of human happiness
and the problem of evil and contains classic discussions of providence, fate,
chance, and the apparent incompatibility of divine foreknowledge and human free
choice. He was known during his own lifetime, however, as a brilliant scholar
whose knowledge of the Grecian language and ancient Grecian philosophy set him
apart from his Latin contemporaries. He conceived his scholarly career as
devoted to preserving and making accessible to the Latin West the great
philosophical achievement of ancient Greece. To this end he announced an
ambitious plan to translate into Latin and write commenbodily continuity B.,
Anicius Manlius Severinus taries on all of Plato and Aristotle, but it seems
that he achieved this goal only for Aristotle’s Organon. His extant translations
include Porphyry’s Isagoge an introduction to Aristotle’s Categories and
Aristotle’s Categories, On Interpretation, Prior Analytics, Topics, and
Sophistical Refutations. He wrote two commentaries on the Isagoge and On
Interpretation and one on the Categories, and we have what appear to be his
notes for a commentary on the Prior Analytics. His translation of the Posterior
Analytics and his commentary on the Topics are lost. He also commented on CICERONE’s
Topica and wrote his own treatises on logic, including De syllogismis
hypotheticis, De syllogismis categoricis, Introductio in categoricos
syllogismos, De divisione, and De topicis differentiis, in which he elaborates
and supplements Aristotelian logic. B. shared the common Neoplatonist view that
the Platonist and Aristotelian systems could be harmonized by following
Aristotle in logic and natural philosophy and Plato in metaphysics and
theology. This plan for harmonization rests on a distinction between two kinds
of forms: 1 forms that are conjoined with matter to constitute bodies these, which he calls “images” imagines,
correspond to the forms in Aristotle’s hylomorphic account of corporeal
substances; and 2 forms that are pure and entirely separate from matter,
corresponding to PLATONE’s ontologically separate Forms. He calls these “true
forms” and “the forms themselves.” He holds that the former, “enmattered” forms
depend for their being on the latter, pure forms. B. takes these three sorts of
entities bodies, enmattered forms, and
separate forms to be the respective
objects of three different cognitive activities, which constitute the three
branches of speculative philosophy. Natural philosophy is concerned with
enmattered forms as enmattered, mathematics with enmattered forms considered
apart from their matter though they cannot be separated from matter in
actuality, and theology with the pure and separate forms. He thinks that the
mental abstraction characteristic of mathematics is important for understanding
the Peripatetic account of universals: the enmattered, particular forms found
in sensible things can be considered as universal when they are considered
apart from the matter in which they inhere though they cannot actually exist
apart from matter. But he stops short of endorsing this moderately realist
Aristotelian account of universals. His commitment to an ontology that includes
not just Aristotelian natural forms but also Platonist Forms existing apart
from matter implies a strong realist view of universals. With the exception of
De fide catholica, which is a straightforward credal statement, B.’s
theological treatises De Trinitate, Utrum Pater et Filius, Quomodo substantiæ,
and Contra Euthychen et Nestorium show his commitment to using logic and
metaphysics, particularly the Aristotelian doctrines of the categories and
predicables, to clarify and resolve issues in Christian theology. De Trinitate,
e.g., includes a historically influential discussion of the Aristotelian
categories and the applicability of various kinds of predicates to God. Running
through these treatises is his view that predicates in the category of relation
are unique by virtue of not always requiring for their applicability an
ontological ground in the subjects to which they apply, a doctrine that gave
rise to the common medieval distinction between so-called real and non-real
relations. Regardless of the intrinsic significance of B.’s philosophical
ideas, he stands as a monumental figure in the history of medieval philosophy
rivaled in importance only by Aristotle and Augustine. Until the recovery of
the works of Aristotle in the mid-twelfth century, medieval philosophers
depended almost entirely on B.’s translations and commentaries for their
knowledge of pagan ancient philosophy, and his treatises on logic continued to
be influential throughout the Middle Ages. The preoccupation of early medieval
philosophers with logic and with the problem of universals in particular is due
largely to their having been tutored by B. and B.’s ARISTOTELE. The theological
treatises also received wide attention in the Middle Ages, giving rise to a
commentary tradition extending from the ninth century through the Renaissance
and shaping discussion of central theological doctrines such as the Trinity and
Incarnation. Nulla
è più fugace della forma esteriore, che appassisce e muta come i fiori di campo
all'apparire dell'autunno. -- B., citato da Eco ne Il nome della rosa) B. png
Magister officiorum del Regno Ostrogoto Monarca Teodorico il Grande Console del Regno
Ostrogoto Durata Monarca Teodorico il Grande PredecessoreFlavio Importuno
SuccessoreMagno Felice Flavio Secondino Senatore romano Dati generali
Professionefilosofo San Severino Boezio Fl Boetio (Flavio Boezio) - Studiolo di
Federico da MontefeltroFl Boetio (Flavio Boezio) - Studiolo di Federico da
Montefeltro Padre della Chiesa Martire NascitaRoma,
MortePavia, Venerato da Tutte le Chiese che ammettono il culto dei santi
Ricorrenza Attributi palma B.; Roma, – Pavia, è stato un filosofo e senatore
romano. Inter latinos aristotelis interpretes et ætate primi, et
doctrina præcipui dialectica. Da BEIC, biblioteca digitale B. ha avuto una
profonda influenza sulla filosofia cristiana del Medioevo, tanto che alcuni lo
collocarono tra i fondatori della Scolastica[1]. Fu principale collaboratore
del re Teodorico, ricoprendo la carica di magister officiorum. B., nel clima di
rilancio della cultura che la pace rese possibile durante il regno del re goto,
concepì l'ambizioso progetto di tradurre in latino le opere di Platone e di
Aristotele. Teodorico, nei suoi ultimi anni, divenne sospettoso di tradimenti e
congiure, e Severino venne imprigionato a Pavia e giustiziato. Papa Leone
XIII ne approvò il culto per la Chiesa in Pavia, che ne custodisce i resti
nella basilica di San Pietro in Ciel d'Oro e lo festeggia. Discende da una
nobile famiglia, i cui membri avevano avuto carriere prestigiose. Suo padre e
Manlio B., prefetto del pretorio d'Italia, due volte prefetto di Roma e console
nel 487; probabilmente suo nonno fu il B. prefetto del pretorio sotto
Valentiniano III, ed è verosimile che fosse imparentato col Severino console e
col Severino Iunior console nel B. era anche imparentato con la nobile e antica
gens Anicia (gens a cui apparteneva san Gregorio Magno e san Benedetto da
Norcia), oltre che con lo scrittore Magno Felice Ennodio. Alla morte del padre
fu affidato ad una nobile famiglia romana, probabilmente quella di Quinto
Aurelio Memmio Simmaco, la cui figlia Rusticiana B. sposerà; la coppia ebbe due
figli, B. e Simmaco, che proseguirono la tradizione di famiglia di ricoprire
ruoli prestigiosi diventando entrambi consoli. L'evento fondante della
vita politica di B. fu la vittoria del re degli Ostrogoti Teodorico il Grande
su Odoacre, re degli Eruli e sovrano d'Italia; fu l'inizio del regno degli
Ostrogoti sull'Italia (con Ravenna come capitale e Pavia e Verona come sedi
reali) e della difficile convivenza tra questi e la popolazione romana.
Boezio studiò alla scuola di Atene, retta dallo scolarca Isidoro di
Alessandria, dove si insegnavano soprattutto Aristotele e Platone insieme con
le quattro scienze fondamentali per la comprensione della filosofia platonica,
l'aritmetica, la geometria, l'astronomia e la musica; qui conobbe forse il
giovane e futuro grande commentatore di Aristotele, Simplicio. S'iniziava con
lo studio della logica aristotelica, preceduta dall'introduzione, l'Isagoge, di
Porfirio; è il piano che B. seguirà nel compito che un giorno vorrà assumersi
di tradurre in latino, commentare e accordare i due pensatori greci. Si
fa risalire l'inizio della sua attività letteraria e filosofica: scrisse i
trattati del quadrivio, le quattro scienze fondamentali del tempo, il De
institutione arithmetica, il De institutione musica e i perduti De institutione
geometrica e De institutione astronomica. Qualche anno dopo tradusse dal greco
in latino e commentò l'Isagoge di Porfirio, un'introduzione alle Categorie di Aristotele,
che avrà un'enorme diffusione nei secoli a venire. La sua erudizione era
ben nota e apprezzata: Teodorico lo interpellò riguardo alla richiesta ricevuta
dal re burgundo Gundobado per un orologio ad acqua, e menzionò la sua
conoscenza del greco e la sua opera di traduzione dal greco al latino; quello
stesso anno Teodorico consultò B. riguardo a un suonatore di lira, richiestogli
dal sovrano franco Clodoveo I, in quanto era al corrente della conoscenza della
teoria musicale da parte dell'erudito romano. La fama così ottenuta gli procurò
il rango di patricius e la nomina al
consolato sine collega da parte della corte imperiale di Costantinopoli, carica
biennale che gli dà diritto a un seggio permanente nel Senato romano. Traduce
e commentò le Categorie e il De interpretatione di Aristotele, scrisse il
trattato teologico Contra Eutychen et Nestorium, il perduto commento ai Primi
Analitici di Aristotele, un De syllogismis categoricis, un De divisione, gli
Analytica posteriora, un De hypotheticis syllogismis, la traduzione, perduta,
dei Topica di Aristotele e un commento ai Topica di CICERONE. Partecipò ai
dibattiti teologici del tempo: compose il De Trinitate, dedicato al nonno
Simmaco, l'Utrum Pater et Filius et Spiritus Sanctus de divinitate substantialiter
prædicentur, il Quomodo substantiæ in eo quod sint bonæ sint, cum non sint
substantialia sint. L'interesse di B. e di molta parte del patriziato romano
per i problemi teologici che avevano il loro centro soprattutto in Oriente, con
i dibattiti sull'arianesimo, misero in allarme Teodorico, che sospettava
un'intelligenza politica della classe senatoria romana con l'Impero, la cui
ostilità verso i Goti ariani era sempre stata appena malcelata. Appena
terminati i De sophisticis elenchis, perduti, e i De differentiis topicis, B.
fu chiamato alla corte di Teodorico, per discutere della non facile convivenza
fra gli elementi gotici e italici della popolazione. I suoi due figli ebbero
l'onore del consolato; in tale occasione B. pronunciò un panegirico in onore di
Teodorico di fronte al Senato romano. Nel settembre di quello stesso anno fu
nominato magister officiorum, carica che tenne fino all'agosto successivo, e B.
stesso elenca tra gli atti che compì in tale carica, come l'aver impedito ad
alcuni militari ostrogoti di vessare i deboli, l'aver osteggiato la pesante
tassazione che gravava sulla Campania in periodo di carestia, l'aver salvato le
proprietà di Paolino, l'aver difeso da un processo ingiusto l'ex-console
Albino; proprio quest'ultima azione causò la caduta in disgrazia di Boezio, e
la composizione della sua opera più famosa. Era infatti accaduto che a
Pavia il referendarius Cipriano aveva sequestrato alcune lettere dirette alla
corte di Bisanzio, in base alle quali Cipriano accusò il nobile romano Albino
di complottare ai danni di Teodorico. B. difese Albino, affermando che le
accuse di Cipriano erano false, e che se Albino era colpevole, allora lo erano
anche B. stesso e tutto il Senato. Gli furono avanzate delle nuove accuse
fondate su sue lettere, forse falsificate, nelle quali Boezio avrebbe sostenuto
la necessità di «restaurare la libertà di Roma»; fu allora sostituito nella sua
carica da Cassiodoro e, nel settembre 524, incarcerato a Pavia con l'accusa di
praticare arti magiche; qui ebbe inizio la composizione della sua opera più
nota, il De consolatione philosophiæ. La tomba di B. nella Basilica
di San Pietro in Ciel d'Oro a Pavia. Boezio fu giudicato a Roma da un collegio
di cinque senatori, estratti a sorte, presieduto dal præfectus urbi Eusebio.
Questi, nell'estate del 525, notificò la sentenza di condanna a morte di B.,
che fu ratificata da Teodorico ed eseguita presso Pavia, nell'Ager
Calventianus, una località che non si è potuta identificare con certezza.
Secondo alcuni studiosi, l'Ager Calventianus sarebbe da identificare con la
scomparsa località di Calvenza, presso Villaregio dove, nel XIX secolo, venne
scoperta una grande epigrafe del VI secolo, ora conservata nei Musei Civici di
Pavia, che fu forse la lastra tombale di B. Lo storico bizantino Procopio
racconta che, poco dopo l'esecuzione di B. e Simmaco, a Teodorico fu servito un
pesce di sproporzionate dimensioni nella cui testa gli parve di vedere il
teschio del secondo che lo fissava minaccioso. Sconvolto da ciò, Teodorico si
ammalò e morì poco dopo in preda ad allucinazioni e rimorsi. Un'altra leggenda
post mortem di Boezio narra che un cavallo nero si presentò da Teodorico, che
volle a forza montarlo. Il cavallo, insensibile alle redini, iniziò a correre
con il cavaliere incollato alla sella, finché arrivò al Vesuvio, nel cratere
del quale rovesciò Teodorico. Severino Boezio ebbe due mogli. La prima fu
la poetessa siciliana Elpide, morta nel 504. La seconda fu Rusticiana. B.
e l'Aritmetica in un manoscritto tedesco del XV secolo B. insegna agli
studenti, miniatura, Consapevole della crisi della cultura latina del suo
tempo, B. avvertì la necessità di tramandare e conservare le conoscenze
elaborate nel mondo greco. Data alla filosofia la definizione di amore della
sapienza, da lui intesa come causa della realtà e perciò sufficiente a sé
stessa, la filosofia, come amore di quella, è anche amore e ricerca di Dio, che
è la sapienza assoluta. La filosofia è conoscenza di tre tipi di esseri. Gli
intellettibili - termine tratto da Mario Vittorino - sono gli esseri
immateriali, concepibili solo dall'intelletto, senza l'ausilio dei sensi, come
Dio, gli angeli, le anime; il ramo della filosofia che di questi si occupa è
propriamente la teologia. Gli intelligibili sono invece gli esseri
presenti nelle realtà materiali, le quali sono percepite dai sensi ma quelli
sono concepibili dall'intelletto: gli intelligibili sono dunque gli
intellettibili in forma materiale. La natura è infine oggetto della fisica,
suddivisa in sette discipline: quelle del quadrivium - aritmetica, geometria,
musica e astronomia - e del trivium - grammatica, logica e retorica. Le scienze
del quadrivio sono per B. i quattro
gradi che portano alla sapienza: il quadrivio «deve essere percorso da coloro
la cui mente superiore può essere sollevata dalla sensazione naturale agli
oggetti più sicuri dell'intelligenza». La prima delle discipline del quadrivio,
«il principio e la madre» delle altre è, per B., l'aritmetica; il De
institutione arithmetica, dedicata al suocero Simmaco, è ripresa
dall'Introduzione all'Aritmetica di Nicomaco di Gerasa. Nel suo De
institutione musica, la cui fonte sono gli Elementi armonici di Tolomeo e
un'opera perduta di Nicomaco, distingue tre generi di musica: una musica
cosmica, mundana, che non è percepibile dall'uomo ma deve derivare dal
movimento degli astri, dal momento che l'universo, secondo Platone, è
strutturato sul modello degli accordi musicali, la cui armonia è fondata
sull'equilibrio dei quattro elementi presenti in natura - acqua, aria, terra e
fuoco; una musica humana, espressione della mescolanza, nell'uomo, dell'anima e
del corpo e derivante dal rapporto fra l'elemento fisico e l'elemento
intellettuale e pertanto percepibile con un'attività di introspezione in noi
stessi; la musica ha una profonda influenza sulla vita umana: è l'armonia
dell'uomo con sé stesso e di sé con il mondo. Infine, esiste naturalmente la
musica pratica, strumentale, musica instrumentis constituta, ottenuta dalle
vibrazioni degli strumenti e dalla voce. Le altre due opere di geometria e di
astronomia, tratte dagli Elementi di Euclide e dall'Almagesto di Tolomeo, sono
andate perdute. La logica L'acquisizione delle discipline del trivium -
grammatica, retorica e logica - è utile per esprimere al meglio la conoscenza
che già si possiede. La logica di B. è in sostanza un commento della logica di
Aristotele, dal momento che egli segue l'Isagoge, il commento alla logica
aristotelica del neoplatonico Porfirio, che B. conobbe dapprima nella
traduzione latina di Vittorino e poi direttamente dal testo greco di Porfirio,
oltre a tradurre le Categorie e il De interpretatione di Aristotele. Le
categorie, secondo Aristotele, sono i diversi significati che i termini (όροι) usati
in una discussione possono assumere; un medesimo vocabolo - per esempio uomo -
può significare un uomo reale, l'uomo in generale, un uomo rappresentato in una
scultura; per evitare confusioni, al termine "uomo", che è una
categoria sostanza, aggiungendo altre nove categorie, ossia colore, quantità,
qualità, relazione, luogo, tempo, situazione, stato, azione e passione, un
discorso, che ha per soggetto la sostanza "uomo", sarà chiaramente
individuato. Al soggetto sostanza si possono unire dei predicati,
distinti da Aristotele in cinque modi diversi: il genere, la specie, la
differenza, la proprietà e l'accidente. Il genere è il predicato più generale
di un soggetto: al soggetto "Socrate" appartiene allora il genere
"animale" e, caratterizzando più in particolare con l'indicare la
specie come sottoclasse del genere, si potrà dire che Socrate è un animale di
specie "uomo". Le sostanze "prime", quelle che indicano le
cose, gli oggetti sensibili, esistono di per sé, secondo Aristotele, mentre il
genere e la specie sono indicate da Aristotele come sostanze
"seconde", e non è chiaro se esse esistano di per sé. A questo
proposito «non dirò», scrive Porfirio, «riguardo ai generi e alle specie, se
siano sostanze esistenti per sé, o se siano semplici pensieri; se siano realtà
corporee o incorporee; se siano separate dai sensibili ovvero poste in essi.
Poiché questa è impresa molto ardua, che ha bisogno di più vaste
indagini». B. in un manoscritto medievale. Allo stesso modo B. si
pone il problema se i generi e le specie siano realtà esistenti di per sé, come
esistono realmente i singoli individui, e se, in questo caso, siano realtà
spirituali o materiali e, se materiali, esistano in unione con le realtà
sensibili o se siano separate; oppure, non esistendo di per sé, se siano
semplici categorie dello spirito umano che le abbia concepite per necessità di
linguaggio. La risposta di B. è che «Platone ritiene che i generi, le
specie e gli altri universali non siano soltanto conosciuti separatamente dai
corpi, ma che esistano e sussistano indipendentemente da quelli; invece
Aristotele pensa che gli incorporei e gli universali sono sì oggetto di
conoscenza, ma che non sussistono che nelle cose sensibili. Quale di queste
opinioni sia la vera, io non ho avuto l'intenzione di decidere, perché è
compito di più alta filosofia. Noi abbiamo deciso di seguire l'opinione di
Aristotele, non perché l'approviamo totalmente ma perché questo libro l'Isagoge
di Porfirio è scritto seguendo le Categorie di Aristotele». Tuttavia B. dà
una risposta al problema degli universali, prendendola da Alessandro
d'Afrodisia: il pensiero umano è in grado di separare dagli oggetti sensibili
nozioni astratte, come quelle di "animale" e di "uomo";
anche se il genere e la specie non potessero esistere separati dal corpo, non
per questo ci è impedito di pensarli separatamente da esso. I cinque
predicabili o universali, se non sono delle sostanze, come vuole Aristotele,
sono allora dei concetti (intellectus): «uno stesso soggetto è universale
quando lo si pensa ed è singolare quando lo si coglie con i sensi nelle cose»;
platonicamente, egli riafferma così l'esistenza di oggetti propri della mente
che non possono essere conosciuti sensibilmente. Boezio non riprende la teoria
aristotelica dell'intelletto agente, che spiegherebbe come sia possibile al
pensiero separare ciò che è unito: nel suo commento all'Isagoge questa
operazione di astrazione resta inspiegata ma verrà ripresa, in diversa forma,
nel De consolatione philosophiæ. Sono quattro gli scritti boeziani che
trattano di questioni teologiche: il Contra Eutychen et Nestorium, o De persona
et duabus naturis in Christo, dedicato a un diacono Giovanni, che potrebbe
essere il futuro papa Giovanni I, e composto come contributo al controverso
dibattito sulla persona e sulla natura, umana e divina, di Cristo. Eutiche
sosteneva l'esistenza in Cristo di una natura divina in una persona divina,
mentre Nestorio, sostenendo l'identità di persona e natura, sosteneva che
Cristo avesse avuto due nature, una divina e una umana e perciò anche due
persone, una divina e una umana. B. si preoccupa innanzi tutto di chiarire i
significati delle parole, affinché non si creino contrasti dovuti a semplici
fraintendimenti. Distingue tre diversi significati del termine «natura»,
natura come «predicato di tutte le cose esistenti», natura come «predicato di
tutte le sostanze corporee e incorporee» e natura come «differenza specifica
che dà forma a qualsiasi realtà»; definisce poi con "persona" una
«sostanza individua di natura razionale» riferibile agli uomini, agli angeli e
a Dio. Scrive infatti (Contra Eutychen, 2, 3): «la persona non si può mai
applicare agli universali, ma soltanto ai particolari e agli individui: non
esiste infatti la persona dell'uomo in genere o dell'uomo in quanto animale.
Pertanto se la persona appartiene soltanto alle sostanze e soltanto a quelle
razionali, se ogni natura è una sostanza, e se la persona sussiste non negli
universali ma soltanto negli individui, essa si può così definire: "la
sostanza individua di natura razionale"». Ma B. non pretende di aver
dato una parola definitiva sulla controversia: occorre che sia «il linguaggio
ecclesiastico a scegliere il nome più adatto»; per quello che lo riguarda, egli
dichiara di non essere «tanto vanitoso da anteporre la mia opinione a un
giudizio più sicuro. Non è in noi la sorgente del bene e nelle nostre opinioni
non vi è nulla che dobbiamo preferire a ogni costo; da Colui che solo è buono
derivano tutte le cose veramente buone». Compone il De hebdomadibus, o Ad
eundem quomodo substantiæ in eo quod sint, bonæ sint, cum non sint
substantialia sint, ossia In che modo le sostanze siano buone in quel che sono,
pur non essendo beni sostanziali, ove B. distingue, nell'ente, l'essere e il
«ciò che è» l'id quod est, ciòe il soggetto individuale che possiede l'essere:
per B. «l'essere non è ancora, ma ciò che ha ricevuto la forma dell'essere,
quello è e sussiste». Stabilito che «tutto ciò che è tende al bene», si
pone il problema se possano definirsi buoni gli enti finiti, la cui essenza non
è la bontà; distingue allora i beni che sono tali in sé dai «beni secondi»,
ossia quelli che lo sono in quanto partecipano della bontà, per giungere alla
conclusione che anche il «bene secondo» è buono, essendo «scaturito da quello
il cui essere stesso è buono», ossia dal primo Essere che è anche e
necessariamente il primo Bene. Nel De sancta Trinitate o Quomodo trinitas unus
Deus, uno scritto successivo, si pone il problema se a Dio, come a tutte le
persone della Trinità, si applichino le categorie della logica, e se dunque
siano una sostanza e se sia possibile che abbiano degli attributi; lo stesso
tema, in forma sintetica, è espresso nell'Ad Johannem diaconum utrum Pater et
Filius et Spiritus Sanctus de divinitate substantialiter prædicentur. Il
De consolatione philosophiæ La consolazione della filosofia, miniatura. B.
in prigione, miniatura. Scritta durante la carcerazione, i cinque libri del De
consolatione si presentano come un dialogo nel quale la Filosofia,
personificata da «una donna di aspetto oltremodo venerabile nel volto, con gli
occhi sfavillanti e acuti più della normale capacità umana; di colorito vivo e
d'inesausto vigore, benché tanto avanti con gli anni da non credere che potesse
appartenere alla nostra epoca», dimostra che l'afflizione patita da Boezio per
la sventura che lo ha colpito non ha in realtà bisogno di alcuna consolazione,
rientrando nell'ordine naturale delle cose, governate dalla Provvidenza
divina. Si può dividere l'opera in due parti, una costituita dai primi
due libri e l'altra dagli ultimi tre. È una distinzione che corrisponde a
quanto raccomandato dallo stoico Crisippo nella cura delle afflizioni: quando
l'intensità della passione è al culmine, prima di ricorrere ai rimedi più
efficaci, occorre attendere che essa si attenui. Così infatti si esprime la
Filosofia: «siccome non è ancora il momento per rimedi più energici, e la
natura della mente è tale che, respingendo le vere opinioni, subito si riempie
di errori, dai quali nasce la caligine delle perturbazioni che confonde
l'intelletto, io cercherò di attenuare a poco a poco questa oscurità in modo
che, rimosse le tenebre delle passioni ingannevoli, tu possa conoscere lo
splendore della luce vera». Una medicina leggera, «qualcosa di dolce e di
piacevole che, penetrato al tuo interno, apra la strada a rimedi più efficaci»,
è la comprensione della natura della fortuna, esposta nel II libro utilizzando
temi della filosofia stoica ed epicurea. La fortuna «era sempre la stessa,
quando ti lusingava e t'illudeva con le attrattive di una felicità menzognera se
l'apprezzi, adeguati ai suoi comportamenti, senza lamentarti. Se aborrisci la
sua perfidia, disprezzala ti ha lasciato colei dalla quale nessuno può essere
sicuro di non essere abbandonato ti sforzi di trattenere la ruota della
fortuna, che gira vorticosamente? Ma, stoltissimo fra tutti i mortali, se si
fermasse, non sarebbe più lei». Del resto, quello che la fortuna ci dà, saremo
noi stessi a doverlo abbandonare in quell'ultimo giorno della nostra vita che «è pur sempre la morte della fortuna, anche
della fortuna che dura. Che importanza credi allora che abbia, se sia tu a
lasciarla morendo, o se sia lei a lasciarti, fuggendo?». Se dunque ci
rende infelice tanto il suo abbandono durante la nostra vita, quanto il fatto
che, morendo, dobbiamo abbandonare i doni che quella ci ha elargito in vita,
allora la nostra felicità non può consistere in quei doni effimeri, in cose
mortali, e neppure nella gloria, nel potere e nella fama, ma deve essere dentro
noi stessi. Si tratta allora di conoscere «l'aspetto della felicità vera», dal
momento che ciascuno «per vie diverse,
cerca pur sempre di giungere a un unico fine, che è quello della felicità. Tale
fine consiste nel bene: ognuno, una volta che l'abbia ottenuto, non può più
desiderare altro». Dimostrato che «con
le ricchezze non si ottiene l'autosufficienza, non la potenza con i regni, non
con le cariche il rispetto, non con la gloria la fama, né la gioia con i
piaceri», tutti beni imperfetti, occorre determinare la forma del bene
perfetto, «questa perfezione della felicità». Ora, il bene perfetto, il
«Sommo Bene», è Dio, dal momento che, secondo B., sviluppando una concezione
neoplatonica «la ragione dimostra che
Dio è buono in modo da poterci convincere che in lui vi è anche il bene
perfetto. Se infatti non fosse tale, non potrebbe essere l'origine di ogni
cosa; vi sarebbe altro, migliore di lui, in possesso del bene perfetto, a lui
precedente e più prezioso; è chiaro che le cose perfette precedono quelle
imperfette. Pertanto, per non procedere all'infinito col ragionamento, dobbiamo
ammettere che il sommo Dio sia del tutto pieno del bene sommo e perfetto; ma
s'era stabilito che il bene perfetto sia la vera felicità: dunque la vera
felicità è posta nel sommo Dio». B. pone il problema di come «pur
esistendo il buon reggitore delle cose, i mali esistano comunque ed siano
impuniti e non solo la virtù non venga premiata ma sia persino calpestata dai
malvagi e punita al posto degli scellerati». La risposta, secondo lo schema
platonico, della Filosofia, è che tutti, buoni e malvagi, tendono al bene; i
buoni lo raggiungono, i malvagi non riescono a raggiungerlo per loro propria
incapacità, mancanza di volonta, debolezza. Perché infatti i malvagi
«abbandonata la virtù, ricercano i vizi? Per ignoranza di ciò che è bene? Ma
cosa c'è di più debole della cecità dell'ignoranza? Oppure sanno cosa cercare
ma il piacere li allontana dalle retta via? Anche in questo caso si dimostrano
deboli, a causa dell'intemperanza che impedisce loro di opporsi al male? oppure
abbandonano il bene consapevolmente e si volgono al vizio? Ma anche così
cessano di essere potenti e cessano persino di essere del tutto». Infatti il
bene è l'essere e chi non raggiunge il bene è privo necessariamente dell'essere:
dell'uomo ha solo la parvenza: «tu potresti chiamare cadavere un uomo morto, ma
non semplicemente uomo; così, i viziosi sono malvagi ma nego che essi siano in
senso assoluto». Nel quinto e ultimo libro Boezio tratta il problema
della prescienza e provvidenza divina e del libero arbitrio. Definito il
caso «un evento inaspettato prodotto da
cause che convergono in cose fatte per uno scopo determinato», per B. il
concorrere e confluire di quelle cause è «il prodotto di quell'ordine che,
procedendo per inevitabile connessione, discende dalla provvidenza disponendo
le cose in luoghi e in tempi determinati». Il caso, dunque, non esiste in sé
stesso, ma è l'evento di cui gli uomini non riescono a stabilire le cause che
lo hanno determinato. È compatibile allora il libero arbitrio dell'uomo con la
presenza della prescienza divina e a cosa dovrebbe servire pregare che qualcosa
avvenga o meno, se già tutto è stabilito? La risposta della Filosofia è che la
previdenza di Dio non dà necessità agli eventi umani: essi restano la
conseguenza della libera volontà dell'uomo anche se sono previsti da Dio.
Ma questo stesso problema, così posto dall'uomo, non è nemmeno corretto. Dio è
infatti eterno, nel senso che non è soggetto al tempo; per lui non esiste il
passato e il futuro, ma un eterno presente; il mondo, invece, anche se non
avesse avuto nascita, sarebbe perpetuo, ossia soggetto al mutamento e dunque
soggetto al tempo; nel mondo esiste pertanto un passato e un futuro. La
conoscenza che Dio ha delle cose non è a rigore un "vedere prima",
una pre-videnza, ma una provvidenza, un vedere nell'eterno presente tanto gli
eventi necessari, come sono quelli regolati dalle leggi fisiche, che gli eventi
determinati dalla libera volontà dell'uomo. La fortuna della Consolazione
fu notevole per tutto il Medioevo, così da fare del suo autore una delle fonti
più autorevoli del pensiero cristiano, per quanto l'opera si fondi sulle
tradizioni stoiche e soprattutto neoplatoniche; essa tuttavia si manifesta come
ultima autorevole affermazione della libertà del pensiero in complementarità
con la fede espressa in sue altre opere, come dimostra il fatto che Boezio non
abbia mai citato Cristo in un'opera di tale natura e composta a un passo dalla
morte - tanto che già nel X secolo il monaco sassone Bovo di Corvey dirà, a
questo riguardo, che nella Consolazione sembra che la Filosofia abbia scacciato
Cristo. Allievo della scuola neoplatonica di Atene, B. trovò negli insegnamenti
della classica tradizione neoplatonica esempi di direttiva morale pienamente
sufficienti rispetto a quanto poteva trovare nel Cristianesimo, del quale, non
a caso, come mostrano i suoi Opuscoli teologici, si occupò soltanto per
problemi relativi unicamente alla dogmatica e mai alla morale e al destino
dell'uomo. Lo stile La De Consolatione philosophiæ è un esempio di
prosimetro, una composizione in cui la poesia si alterna alla prosa, secondo un
modello che viene fatto risalire al filosofo cinico Menippo di Gadara e
introdotto a Roma nel I secolo a.C. da Varrone; molto probabilmente Boezio
tenne presente il De nuptiis Mercurii et Philologiæ di Marziano Capella, opera
di struttura analoga, composta circa un secolo prima. Boezio, nelle opere
precedenti, frutto di elaborazioni teologiche, di commenti e di traduzioni, non
si era preoccupato di dare dignità letteraria ai suoi scritti; nella Consolazione
ha voluto affermare la propria appartenenza alla tradizione latina, con una
trasparente imitazione del dialogo platonico attraverso i modelli di Cicerone e
di Seneca, così da porsi, nel versante sia letterario che filosofico, come
l'ultimo classico romano. A B. furono attribuite altre opere, come la De
fide catholica o Brevis fidei christianæ complexio, che sembra appartenere a
quel suo allievo Giovanni nel quale si è voluto riconoscere Papa Giovanni I.
Anche se ancora oggi vi è discussione sull'attribuzione a B., l'impostazione
catechistica dell'opera, che tratta delle verità essenziali del Cristianesimo,
quali la Trinità, il peccato originale, l'Incarnazione, la Redenzione e la
Creazione, porterebbero a escludere una paternità boeziana. Attribuita a Mario
Vittorino la De definitione e a Domenico Gundisalvo la De unitate et uno, resta
tuttora non definito l'autore della De disciplina scholarium, anch'essa attribuita
a suo tempo a B.. Culto La figura di Boezio fu molto stimata nel
Medioevo. Le sue vicissitudini avevano molte analogie con la vita di San Paolo,
ingiustamente imprigionato e martire. Il poeta Dante Alighieri nomina
Boezio nella Divina Commedia e nel Convivio, dove afferma (II, 12) di averne
iniziato gli studi quando, dopo la morte di Beatrice, si era dedicato alla
filosofia. Nel Paradiso di Dante, Boezio è uno degli spiriti sapienti del IV
Cielo del Sole (Par., X, 124-126), che formano la prima corona di dodici
spiriti in cui è presente anche san Tommaso d'Aquino. Dal Martirologio
Romano: "A Pavia, commemorazione di san Severino Boezio, martire, che,
illustre per la sua cultura e i suoi scritti, mentre era rinchiuso in carcere
scrisse un trattato sulla consolazione della filosofia e servì con integrità
Dio fino alla morte inflittagli dal re Teodorico". Opere Le date di
composizione sono tratte da Phillips, B.: A Chronology and Selected Annotated
Bibliography", in Kaylor e Phillips, A Companion to B. in the Middle Ages,
Leiden, Brill, Opere matematiche De institutione arithmetica, adattamento delle
Introductionis Arithmeticæ di Nicomaco di Gerasa. De Institutione musica -- si
basa su un'opera perduta di Nicomaco di Gerasa e sulla Harmonica di Tolomeo.
Opere logiche A) Traduzioni dal greco Porphyrii Isagoge (traduzione
dell'Isagoge di Porfirio) In Categorias Aristotelis De Interpretatione vel
Periermenias Interpretatio priorum Analyticorum (due versioni) Interpretatio
Topicorum Aristotelis Interpretatio Elenchorum Sophisticorum Aristotelis B)
Commenti a Porfirio, Aristotele e CICERONE In Isagogen Porphyrii commenta (due
versioni, la prima basata sulla traduzione di Gaio Mario Vittorino, la seconda
sulla sua traduzione. In Aristotelis Categorias, In librum Aristotelis de
interpretatione Commentaria minora, In librum Aristotelis de interpretatione
Commentaria majora, In Aristotelis Analytica Priora, Commentaria in Topica
Ciceronis (incompleta: manca la fine del sesto libro e tutto il settimo) Opere
originali De syllogismo cathegorico, De divisione, De hypotheticis syllogismis,
In Ciceronis Topica, De topicis differentiis, Introductio ad syllogismos
cathegoricos, Opuscola Sacra (trattati teologici), De Trinitate, Utrum Pater et
Filius et Spiritus Sanctus de divinitate substantialiter prædicentur (Se
"Padre" "Figlio" e "Spirito Santo", siano
predicati sostanzialmente della Divinità) Quomodo substantiæ in eo quod sint
bonæ sint cum non sint substantialia bona conosciuto anche col titolo De
Hebodmadibus (In che modo le sostanze siano buone in quel che sono, pur non
essendo beni sostanziali) De fide Catholica Contra Eutychen et Nestorium De
consolatione Philosophiæ. Frammenti di un trattato sulla geometria sono
pubblicati in: Menso Folkerts (a cura di), B.’s Geometrie II. Ein
mathematisches Lehrbuch des Mittelalters, Wiesbaden, Franz Steiner, Edizioni B.,
Dialectica, Venetiis, apud Iuntas, B. Opera Omnia, Patrologiæ cursus completus,
Series latina, Anicii Manlii Severini Boethii Opera, I-II, Turnholt B., De consolatione philosophiæ. Opuscula
theologica, ed. C. Moreschini, editio altera, Monachii – Lipsiæ. Delle
consolazione della filosofia, Tradotto dalla Lingua Latina in Volgar Fiorentino
-- Varchi, Con Annotazioni a margine e Tavola delle cose più segnalate. Si
aggiunge la Vita dell'Autore..., in Venezia, presso Leonardo Bassaglia,
Venezia, La consolazione della Filosofia, traduzione di Umberto Moricca,
Firenze, Salani, Philosophiæ consolatio, testo con introduzione e trad. di
Emanuele Rapisarda, Catania, Centro di Studi sull'antico Cristianesimo, La
consolazione della filosofia, traduzione di R. Del Re, Roma, Edizioni
dell'Ateneo, Trattato sulla divisione, traduzione di traduzione, introduzione e
commento di Lorenzo Pozzi, Padova, Liviana Editrice, De hypotheticis
syllogismis, testo latino, traduzione, introduzione e commento di Luca
Obertello, Brescia, Paideia, La consolazione della filosofia, introduzione di
Christine Mohrmann, trad. di Ovidio Dallera, Collana BUR, Milano, Rizzoli, La
Consolazione della filosofia. Gli Opuscoli teologici, traduzione di A. Ribet, a
cura di Luca Obertello, Collana Classici del pensiero, Milano, Rusconi, De
Institutione musica, testo e traduzione di Giovanni Marzi, Roma, La
consolazione della filosofia, a cura di Claudio Moreschini, Collezione Classici
Latini, Torino, POMBA, La consolazione di Filosofia, A cura di Bettetini.
Traduzione di Chitussi, note di Giovanni Catapano. Testo latino a fronte,
Collana NUE, Torino, Einaudi, I valori autentici, a cura di M. Jovolella,
Collana Oscar Saggezze, Milano, Mondadori,
La ricerca della felicità (Consolazione della Filosofia III), A cura di
M. Zambon, Collana Letteratura universale.Il convivio, Venezia, Marsilio, Il De
topicis differentiis di Severino B., a cura di Magnano, Palermo, Officina di
Studi Medievali, Le differenze topiche. Testo latino a fronte, A cura di
Fiorella Magnano, Collana Il pensiero occidentale, Milano, Bompiani, Mondin, La
prima Scolastica: B., Cassiodoro, Scoto Eriugena Martirologio romano, citato in B., in Santi,
beati e testimoni - Enciclopedia dei santi, santiebeati. Ennodio, Epistole, Cassiodoro, Variæ,
Cassiodoro, Variæ, De consolatione philosophiæ, De consolatione philosophiæ, Anonimo
Valesiano, Il sepolcro di B., su academia.edu. Narbone, Sicola sistematica o
apparato metodico alla storia letteraria della Sicilia, Il libro contiene una
iniziale dedica a ""Cosimo De' Medici Gran Duca di
Toscana"", poi la ""Vita di B.” scritta latinamente da Rota
ed ora nuovamente volgarizzata"", ed infine la traduzione in
fiorentino "" volgare fiorentina"" di Benedetto Varchi che
traduce in italiano anche le parti non in prosa con versi in rime alternate:
ultima cosa curiosa, alla fine ci sono due ''''Inni d'ELPIDE, Matrona Siciliana
Consorte di B.'''. B., The Prosopography of the Later Roman Empire, Baixauli, B..
La ragione teologica, Milano, Chadwick, B.: la consolazione della musica, della
logica, della teologia e della filosofia, Bologna, Onofrio, Fons scientiæ. La
dialettica nell'Occidente tardo antico, Napoli, A. de Libera, Il problema degli
universali da Platone alla fine del Medioevo, Firenze, Frigerio, “Sulla prima
scolastica medievale", Torino, Frigerio, Il pensiero teologico ed etico di
B., Torino Frigerio, Lo sviluppo filosofico della dottrina cristiana dell'alto
medioevo, Torino, M. T. Fumagalli Beonio Brocchieri e M. Parodi, Storia della
filosofia medievale, Milano, Gastaldelli, B., Roma, Josz, B. nel dramma della
romanità: visione nella storia, Milano, Treves, Maioli, Teoria dell'essere e
dell'esistente e classificazione delle scienze in M. S. B., Roma, Bulzoni, Micælli,
Dio nel pensiero di B., Napoli, Micælli, Studi sui trattati teologici di B.,
Napoli, Milani, B.. L'ultimo degli antichi, Milano, Christine Mohrmann,
Introduzione alla Consolazione della filosofia, BUR, Mondin, La prima
Scolastica: B., Cassiodoro, Scoto Eriugena, Euntes docete. Commentaria
Urbaniana, Roma, Moreschini, B. e la tradizione del Neoplatonismo latino, in
«Atti del Convegno di Studi B.», Roma, Moreschini, Neoplatonismo e
Cristianesimo: «partecipare a Dio» secondo B. e Agostino, Catania, Moreschini,
Varia boethiana, D'Auria M., Obertello, B., Genova, 1Pinzani, La logica di B.,
Milano, Rapisarda, La crisi spirituale di Boezio, Catania, Troncarelli,
Boethiana Ætas. Modelli grafici e fortuna manoscritta della «Consolatio
Philosophiæ» tra IX e XII secolo, Firenze, De Institutione musica Tavola
pitagorica Treccani – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana.Severino Boezio, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. B., su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. Leonardi,
B., in Dizionario biografico degl’italiani, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, B., su ALCUIN, Università di Ratisbona. B., su MacTutor, University
of St Andrews, Scotland.(LA) Opere di Severino Boezio, su Musisque Deoque.(LA)
Opere di B., su digilibLT, Università degli Studi del Piemonte Orientale Amedeo
Avogadro.Opere di B. B. (altra versione)
/ Severino Boezio (altra versione) / B. (altra versione) / B. (altra versione)
B. (altra versione) / B. (altra versione) / B. (altra versione), su openMLOL,
Horizons Unlimited srl.Opere di B., su Open Library, Internet Archive.Opere di B.,
su Progetto Gutenberg.Audiolibri di B., su LibriVox. B., su Goodreads.(FR)
Bibliografia su Severino Boezio, su Les Archives de littérature du Moyen Âge.
B., in Catholic Encyclopedia, Robert Appleton Company.Severino Boezio, su
Santi, beati e testimoni, santiebeati.Spartiti o libretti di Severino Boezio,
su International Music Score Library Project, Project Petrucci LLC.Severino B.,
su MusicBrainz, MetaBrainz Foundation. Marenbon, B., in Edward N. Zalta (a cura
di), Stanford Encyclopedia of Philosophy, Center for the Study of Language and
Information (CSLI), Università di Stanford.The Philosophical Works of Boethius.
Editions and Translations, su history oflogic. com.B. ' Logic and Metaphysics. An
Annotated Bibliography, su historyoflogic.com. Essere ed esistenza nell'opera
di B., su mondodomani.org. Boezio e la questione della felicità, su
donbosco-torino. Temi del De consolatione philosophiæ e cenni biografici del
filosofo, su taozen. Opera Omnia, su documenta catholicaomnia. eu. dal Migne,
Patrologia Latina, con indici analitici. De Arte Arithmetica libri duo, su
daten.digitale-sammlungen. de. Manoscritto conservato nella Biblioteca digitale
di Monaco di Baviera. De institutione Musica, su imslp.org. Predecessore Console
romanoSuccessore Flavio Importuno, sine college Flavio Arcadio Placido Magno
Felice, Flavio Secondino Padri e dottori della Chiesa cattolica B.
Boetius.png Magister officiorum del Regno Ostrogoto Monarca Teodorico il Grande
Console del Regno Ostrogoto MonarcaTeodorico il Grande Predecessore Flavio
Importuno Successore Magno Felice Flavio Secondino Senatore romano. Dati
generali Professione filosofo B. Fl B. (B.) - Studiolo di Federico da Montefeltro Fl
B. (B.) - Studiolo di Federico da Montefeltro Padre della Chiesa
Martire Nascita Roma, Morte
Pavia, Venerato daTutte le Chiese che ammettono il culto dei santi Ricorrenza Attributipalma
ManualeInter latinos aristotelis interpretes et ætate primi, et doctrina præcipui
dialectica, 1547. Da BEIC, biblioteca digitale. B. raffigurato col proprio
suocero, Quinto Aurelio Memmio Simmaco, nobile e letterato romano. Filosofia
Portale Filosofia Letteratura Portale Letteratura Lingua latina Portale Lingua
latina Categorie: Filosofi romaniSenatori romaniNati a RomaMorti a Pavia Anicii
Consoli medievali romani Filosofi Cristiani Filosofi giustiziati Martiri
cristiani Magistri officiorumPersonaggi citati nella Divina Commedia (Paradiso)
Santi romani del VI secoloTeorici della musica italianiTraduttori dal greco al
latino[alter. Refs.: B., in Stanford Encyclopædia. Luigi Speranza, "Grice e Boezio," per Il
Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Bollettino della Società filosofica
italiana. Cum sit necessarium, Chrisaorie, et ad eam quæ est
apud Aristotelem prædicamentorum doctrinam nosse quid genus sit et quid
differentia quidque species et quid proprium et quid accidens, et ad
definitionum assignationem, et omnino ad ea quæ in divisione vel demonstratione
sunt utilia, hac istarum rerum speculatione compendiosam tibi traditionem
faciens temptabo breviter velut introductionis modo ea quæ ab antiquis dicta
sunt aggredi; altioribus quidem quæstionibus abstinens, simpliciores vero
mediocriter coniectans. Mox de generibus et speciebus illud quidem sive
subsistunt sive in solis nudis purisque intellectibus posita sunt sive
subsistentia corporalia sunt an incorporalia, et utrum separata an in
sensibilibus et circa ea constantia, dicere recusabo. Altissimum enim est
huiusmodi negotium et maioris egens inquisitionis. Illud vero quemadmodum
de his ac de propositis probabiliter antiqui tractaverint, et horum maxime
Peripatetici, tibi nunc temptabo monstrare. Videtur autem neque genus neque
species simpliciter dici. Genus enim dicitur et aliquorum quodammodo se
habentium ad unum aliquid et ad se invicem collectio, secundum quam
significationem Romanorum dicitur genus, ab unius scilicet habitudine -- dico
autem Romuli -- et multitudinis habentium aliquo modo ad invicem eam quæ ab
illo est cognationem secundum divisionem ab aliis generibus dictam. Dicitur
autem et aliter rursus genus quod est uniuscuiusque generationis principium vel
ab eo qui genuit vel a loco in quo quis genitus est. Sic enim Oresten quidem
dicimus a Tantalo habere genus, Illum autem ab Hercule, et rursus Pindarum
quidem Thebanum esse genere, Platonem vero Atheniensem; et enim patria
principium est uniuscuiusque generationis quemadmodum pater. Hæc autem videtur
promptissima esse significatio; Romani enim qui ex genere descendunt Romuli, et
Cecropidæ qui ex genere descendunt Cecropis et horum proximi. Et prius quidem
appellatum est genus uniuscuiusque generationis principium, dehinc etiam
multitudo eorum qui sunt ab uno principio; ut a Romulo, dividentes et ab aliis
separantes, dicebamus omnem illam collectionem esse Romanorum
genus. Aliter autem rursus dicitur genus, cui supponitur species ad horum
fortasse similitudinem dictum. Etenim principium quoddam est huiusmodi genus
earum quæ sub ipso sunt specierum, videturque et omnem eam multitudinem
continere quæ sub ipso sunt specierum. Tripliciter igitur cum genus
dicatur, de tertio apud philosophos sermo, quod etiam describentes
assignaverunt, dicentes, genus esse quod de pluribus et differentibus specie,
in eo quod quid sit prædicatur, ut animal. Eorum enim quæ prædicantur alia
quidem de uno dicuntur solo, sicut individua sicut Socrates et hic et hoc, alia
vero de pluribus, quemadmodum genera et species et differentiæ et propria, et
accidentia communiter sed non proprie alicui. Est autem genus quidem ut animal,
species vero ut homo, differentia autem ut rationale, proprium ut risibile,
accidens ut album, nigrum, sedere. Ab his ergo quæ de uno solo prædicantur
differunt genera, eo quod hæc de pluribus dicuntur. Ab his autem rursus quæ de
pluribus, a speciebus quidem, quoniam species etsi de pluribus prædicentur, non
tamen de differentibus specie, sed numero: homo enim cum sit species, de
Socrate et Platone prædicatur, qui non specie a se invicem differunt, sed
numero. Animal vero cum sit genus, de homine, equo, et boue prædicatur, qui
differunt a se invicem specie, non numero solum. A proprio quoque differt
genus, quoniam proprium de una sola specie, cuius est proprium, prædicatur, et
de iis quæ sub una specie sunt individuis, quemadmodum risibile de homine solo,
et de particularibus hominibus: genus autem non de una solum specie prædicatur,
sed de pluribus et differentibus. A differentia vero et ab iis quæ communiter
sunt accidentia differt genus, quoniam etsi de pluribus et differentibus specie
prædicentur differentiæ, et communiter accidentia, non tamen in eo quod quid
sit prædicantur, sed potius in eo quod quale est, et quomodo se habet.
Interrogantibus enim aliquibus quid est illud de quo prædicantur hæc? genus
respondebimus: differentias autem et communiter et accidentia non
respondebimus. Non enim in eo quod quid est prædicantur de subiecto, sed magis
in eo quod quale sit. Interrogantibus enim qualis est homo? dicimus rationalis,
et qualis est corvus, dicimus niger. Est autem rationale, differentia: nigrum
vero, accidens. Quando autem quid est homo interrogamur, animal respondemus:
est autem genus hominis animal. Quare genus de pluribus prædicari dividit ipsum
ab iis quæ de uno solo dicuntur, sicut individua; de differentibus vero specie,
separat eumdem ab iis quæ sicut species prædicantur, vel sicut propria: in eo
autem quod quid sit prædicari, dividit ipsum a differentiis et communiter
accidentibus, quæ singula non in eo quod quid sit prædicatur, sed in eo quod
quale est, vel quomodo se habet. Nihil igitur neque superfluum, neque minus
continet generis dicta descriptio. Species autem dicitur quidem, et de
uniuscuiusque forma, secundum quam dictum est: primum quidem species digna est
imperio: Dicitur autem species, et ea quæ est sub assignato genere,
secundum quam solemus dicere, hominem quidem speciem animalis, cum sit genus
animal; album autem coloris speciem, triangulum vero figuræ speciem. Quod si
etiam genus assignantes speciei meminimus, dicentes quod de pluribus et
differentibus specie in eo quod quid prædicatur, et speciem dicimus id quod sub
assignato genere ponitur. Nosse oportet quod quoniam genus alicuius est genus,
et species alicuius est species, idcirco necesse est et in utrorumque
rationibus utrisque uti. Assignant ergo et sic speciem: Species est quæ sub
assignato genere ponitur, et de qua genus in eo quod quid sit prædicatur.
Amplius autem sic quoque: Species est quæ de pluribus et differentibus numero,
in eo quod quid sit prædicatur; sed hæc quidem assignatio specialissimæ est, et
eius quæ solum species est, non etiam genus: aliæ vero et non specialissimarum
esse possunt. Planum autem erit quod dicitur hoc modo: In unoquoque prædicamento
sunt quædam generalissima, et rursus alia specialissima, et inter generalissima
et specialissima sunt alia quæ et genera et species eadem dicuntur. Est autem
generalissimum quidem supra quod non est aliud aliquod superveniens genus.
Specialissimum autem post quod non est alia aliqua inferior species. Inter
generalissimum autem et specialissimum, alia sunt quæ et genera et species sunt
eadem, ad aliud tamen et aliud sumpta. Sit autem manifestum in uno prædicamento
quod dicitur substantia: est quidem et ipsa genus, sub hac autem est corpus, et
sub corpore animatum corpus, sub quo animal: sub animali vero, rationale
animal, sub quo homo: sub homine vero, Socrates et Plato, et qui sunt
particulares homines. Sed horum substantia quidem, generalissimum est, et
genus solum: homo vero specialissimum, et solum species; corpus vero, species
quidem est substantiæ, genus vero corporis animati, sed et animatum corpus,
species quidem est corporis, genus vero animalis. Rursus animal species quidem
est corporis animati, genus vero animalis rationalis, sed rationale animal,
species quidem est animalis, genus autem hominis: homo vero species est
rationalis animalis, non autem etiam genus particularium hominum, sed solum
species. Ac omne quod est ante individua proximeque de ipsis prædicatur,
species erit solum, non etiam genus. Quemadmodum igitur substantia cum suprema
sit, eo quod nihil supra eam sit, genus est generalissimum, sic et homo, cum
sit species, postquam non est alia species, neque aliquid eorum quæ possunt
dividi in species, sed solum individua (individuum enim est Socrates et Plato,
et hoc album), species erit solum, et ultima species (et ut dictum est)
specialissima: quæ vero in medio sunt, eorum quidem quæ supra se sunt species
erunt, eorum vero quæ post genera sunt, quare hæc quidem duas habent
habitudines, illam quæ est ad superiora, secundum quam species dicuntur esse
ipsorum, et eam quæ est ad posteriora, secundum quam genera ipsorum esse
dicuntur. Extrema vero habent unam habitudinem, nam et generalissimum ad ea quæ
posteriora sunt, habet habitudinem, cum genus sit omnium supremum: eam vero quæ
est ad superiora non habet, cum sit supremum, et primum principium, et (ut
diximus) supra quod non est aliud superveniens genus: et specialissimum etiam
unam habet habitudinem, ea quæ est ad superiora, quorum est species: eam vero
quæ est ad posteriora non diversam habet sed eandem, nam et individuorum
species dicitur. Sed species quidem individuorum, velut ea continens, species
vero superiorum, ut quæ ab illis contineatur. Determinant ergo generalissimum
ita, quod cum genus sit non est species: et rursus, supra quod non est aliud
superveniens genus: specialissimum vero, quod cum sit species, non est genus,
et quod cum sit species, non amplius in species dividere possumus, et hoc modo
quod de pluribus et differentibus numero, in eo quod quid sit, prædicatur. Ea
vero quæ sunt in medio extremorum, subalterna vocantur genera et species, et
unumquodque eorum species esse potest et genus, ad aliud quidem, et ad aliud
sumpta. Ea vero quæ sunt supra specialissima usque ad generalissimum
ascendentia, vicissim genera dicuntur et species, ut Agamemnon, Atrides,
Pelopides, Tantalides, et ultimo Iovis. Sed in familiis quidem plerumque
reducuntur ad unum principium, verbi gratia ad Iovem. In generibus autem et
speciebus non sic se habet; neque enim unum commune genus omnium est ens, nec
omnia eiusdem generis sunt secundum unum supremum genus, quemadmodum dicit
Aristoteles, sed sint posita, quemadmodum dictum est in prædicamentis, prima
decem genera, quasi decem prima principia. Et si omnia quis entia vocet, æquivoce
inquit nuncupabit, non univoce: si enim ens unum esset commune omnium genus,
univoce omnia entia dicerentur: cum vero sint decem prima, commune est ens
secundum nomen solum, non etiam secundum rationem, quæ secundum entis nomen
est. Decem quidem igitur generalissima sunt, specialissima vero in numero
quidem quodam sunt, non tamen infinito. Individua autem quæ sunt post
specialissima, infinita sunt quapropter usque ad specialissima a generalissimis
descendentes iubebat Plato quiescere. Descendere autem per media dividendo
specificis differentiis, infinita vero relinquenda suadet, neque enim eorum
posse fieri disciplinam. Descendentibus igitur ad specialissima necesse est,
dividendo per multitudinem ire, ascendentibus vero ad generalissima necesse est
colligere multitudinem in unum: collectivum enim multorum in unam naturam
species est, et magis etiam genus. Particularia vero et singularia e contrario,
in multitudinem semper dividunt id quod unum est, participatione enim speciei,
plures homines, sunt unus homo, in particularibus autem et singularibus, unus
et communis, plures, divisivum enim est semper quod singulare est, collectivum
autem et adunativum quod commune est. Assignato autem genere, specie quid
sit utrumque, et genere quidem uno existente, speciebus vero pluribus: semper
enim divisio generis in species plures est, genus quidem semper de speciebus prædicatur,
et omnia superiora de inferioribus, species autem neque de proximo sibi genere,
neque de superioribus, neque enim convertitur. Oportet enim aut æqua de æquis
prædicari, ut hinnibile de equo, aut maiora de minoribus, ut animal de homine,
minora vero de maioribus minime: nec enim animal dicis esse hominem,
quemadmodum dicis hominem animal. De quibus autem species prædicatur, de his
necessario et speciei genus prædicatur et generis genus, usque ad
generalissimum. Si enim verum est dicere: Socratem hominem, hominem autem
animal, animal vero substantiam, verum est Socratem animal dicere atque
substantiam: semper igitur cum superiora de inferioribus prædicentur, species
quidem de individuo prædicabitur, genus autem et de specie et de individuo;
generalissimum autem et de genere, et de generibus, si plura sunt media et
subalterna, et de specie, et de individuo: Dicitur enim generalissimum
quidem de omnibus sub se positis generibus et speciebus et individuis; genus
autem quod ante specialissimum est, de omnibus specialissimis et de individuis,
solum autem species de omnibus individuis, individuum autem prædicatur de uno
solo particulari. Individuum autem dicitur Socrates, et hoc album, et hic
veniens Sophronisci filius, si solus sit ei Socrates filius). Individua
autem dicuntur huiusmodi, quoniam ex proprietatibus consistit unumquodque
eorum, quarum collectio numquam in alio quolibet eadem erit. Socratis enim
proprietates nunquam in alioquo quolibet erunt particularium eædem. Hæ vero quæ
sunt hominis proprietates: dico autem eius qui est communis, erunt eædem
pluribus, magis autem in omnibus particularibus hominibus in eo quod homines
sunt. Continetur igitur individuum quidem sub specie, species autem sub genere.
Totum enim quidem est genus, individuum autem pars, species vero totum et pars:
sed pars quidem alterius, totum vero non alterius, sed in aliis. In partibus
enim totum est. De genere quidem et specie, et quid sit generalissimum, et
quid specialissimum, et quæ genera, et species eadem sunt, et quæ individua, et
quot modis genus et species dicatur, sufficienter dictum est. Differentia vero
communiter, proprie, et magis proprie dicitur. Communiter quidem differre
alterum ab altero dicitur, quoniam alteritate quadam differt quocunque modo,
vel a seipso vel ab alio; differt enim Socrates a Platone alteritate quadam, et
ipse a se puero iam vir factus, et a se faciente aliquid cum quiescit, et
semper in aliquo modo habendi se alteritatibus spectatur. Proprie autem
differre alterum ab altero dicitur, quando inseparabili accidente alterum ab
altero differt. Inseparabile vero accidens est, ut nasi curvitas, cæsitas
oculorum, et cicatrix cum ex vulnere occalluerit. Magis autem proprie alterum
differre ab altero dicitur, quando specifica differentia differt, quemadmodum
homo ab equo specifica differentia differt rationali qualitate. Universaliter
ergo omnis differentia alteratum facit cuilibet adveniens, sed ea quæ est
communiter et proprie, alteratum facit: illa autem quæ est magis proprie,
aliud. Differentiarum enim, aliæ quidem alteratum faciunt, aliæ vero aliud. Illæ
igitur quæ faciunt aliud, specificæ uocantur; illæ vero quæ alteratum,
simpliciter differentiæ: animali enim rationalis differentia adveniens aliud
facit, et speciem animalis facit. Illa vero quæ est movendi, alteratum facit a
quiescente. Quare hæc quidem aliud, illa vero alteratum solum
facit. Secundum igitur aliud facientes differentias et divisiones fiunt a
generibus in species, et diffinitiones assignantur, quæ sunt ex genere, et
huiusmodi differentiis: secundum autem eas quæ solum alteratum faciunt,
alterationes solum consistunt, et aliquo modo se habentis permutationes. A
superioribus rursus inchoanti dicendum est, differentiarum alias quidem esse
separabiles, alias vero inseparabiles. Moveri enim et quiescere, et sanum esse,
et ægrum, et quæcunque his proxima sunt, separabilia sunt. At vero aquilum
esse, vel simum, vel rationale, vel irrationale, inseparabilia sunt.
Inseparabilium autem, aliæ quidem sunt per se, aliæ vero per accidens; nam
rationale per se inest homini, et mortale, et disciplinæ esse susceptibile. At
vero aquilum esse vel simum, per accidens et non per se. Illæ igitur quæ per se
sunt, in ratione substantiæ accipiuntur, et faciunt aliud: illæ vero quæ
secundum accidens, nec in substantiæ ratione accipiuntur, nec faciunt aliud,
sed alteratum. Et illæ quidem quæ per se sunt, non suscipiunt magis et minus:
illæ vero quæ per accidens, et si inseparabiles sint, intentionem accipiunt et
remissionem: nam neque genus magis et minus prædicatur de eo cuius est genus,
neque generis differentiæ, secundum quas dividitur: ipsæ enim sunt quæ
uniuscuiusque rationem complent: esse autem unicuique unum et idem, nec
intentionem nec remissionem suscipiens est, aquilum autem vel simum esse, vel
coloratum aliquo modo, et intenditur et remittitur. Cum igitur tres
species differentiæ considerentur, et cum hæ quidem sint separabiles, illæ vero
inseparabiles, et rursus inseparabilium, hæ quidem sint per se, illæ vero per
accidens, et rursus earum quæ per se sint differentiarum, aliæ quidem sunt,
secundum quas dividimus genera in species aliæ vero secundum quas hæc quæ
divisa sunt specificantur; ut, cum per se differentiæ omnes huiusmodi sint
animalis, animati et sensibilis, rationalis et irrationalis, mortalis et
immortalis, ea quidem quæ est animati et sensibilis differentia, constitutiva
est animalis substantiæ: est enim animal substantia animata sensibilis, ea vero
quæ est mortalis et immortalis differentia, itemque rationalis et irrationalis,
divisivæ sunt animalis differentiæ, per eas enim genera in species
dividimus. Sed hæ quidem quæ divisivæ sunt differentiæ generum, completivæ
fiunt et constitutivæ specierum: dividitur enim animal rationali et
irrationali differentia, et rursus mortali et immortali differentia, sed ea quæ
sunt rationalis differentiæ et mortalis, constitutivæ sunt hominis, rationalis
vero et immortalis, Dei: illæ vero quæ sunt irrationalis et mortalis,
irrationabilium animalium. Sic et suprema substantia, cum divisiva sit animati
et inanimati differentia, sensibili et insensibili, animata et sensibilis
congregatæ ad substantiam, animal perfecerunt, animata vero et insensibilis
perfecerunt plantam. Quoniam ergo eædem aliquo modo acceptæ fiunt
constitutivæ, aliquo modo autem divisivæ, omnes specificæ dicuntur: et his
maxime opus est ad divisiones generum et diffinitiones specierum, sed non his
quæ secundum accidens inseparabiles, nec magis his, quæ sunt
separabiles. Quas etiam determinantes dicunt: Differentia est qua abundat
species a genere. Homo enim ab animali plus habet rationale et mortale: animal
enim ipsum nihil horum est, nam unde haberent species differentias? nec enim
omnes oppositas habet, namque idem simul habebit oppositas, sed quemadmodum
probant, potestate quidem habet omnes differentias sub se, actu vero nullam. Et
sic nec ex his quæ non sunt, aliquid fit, nec in eodem simul opposita
erunt. Definiunt autem eam et hoc modo: Differentia est quod de pluribus
et differentibus specie in eo quod quale sit prædicatur rationale enim et
mortale, de homine prædicatum in eo quod quale quiddam est homo dicitur sed non
in eo quod quid est; "Quid est" enim "homo?" interrogatis
nobis conveniens est dicere "Animal"; quale autem animal inquisiti,
quoniam rationale et mortale est convenienter assignabimus. Rebus enim ex
materia et forma constantibus vel ad similitudinem materiæ specieique
constitutionem habentibus (quemadmodum statua ex materia est æris, forma autem
figura), sic et homo communis et specialis ex materia quidem similiter
consistit genere, ex forma autem differentia, totum autem hoc animal rationale
mortale homo est quemadmodum illic statua. Describunt autem huiusmodi
differentiam et hoc modo: Differentia est quod aptum natum est dividere quæ sub
eodem sunt genere rationale enim et irrationale hominem et equum, quæ sub eodem
sunt genere quod est animal, dividunt. Assignant autem etiam hoc modo:
Differentia est qua differunt a se singula nam secundum genus non differunt;
sumus enim mortalia animalia et nos et irrationabilia sed additum rationabile
separavit nos ab illis; rationabiles sumus et nos et dii sed mortale appositum
disiunxit nos ab illis. Interius autem perscrutantes et speculantes
differentiam, dicunt non quodlibet eorum quæ sub eodem sunt genere dividentium
esse differentiam sed quod ad esse conducit et quod eius quod est esse rei pars
est; neque enim quod aptum natum est nauigare erit hominis differentia, etsi
proprium sit hominis. Dicimus enim: animalium hæc quidem apta nata sunt ad
nauigandum, illa vero minime dividentes ab aliis, sed aptum natum esse ad
nauigandum non erat completiuum substantiæ nec eius pars sed aptitudo quædam
eius est (idcirco quoniam non est talis quales sunt quæ specificæ dicuntur
differentiæ). Erunt igitur specificæ differentiæ quæcumque alteram faciunt
speciem et quæcumque in eo quod quale est accipiuntur. Et de differentiis
quidem ista sufficiunt. Proprium vero quadrifariam dividunt. Nam et id
quod soli alicui speciei accidit, etsi non omni (ut homini medicum esse vel
geometrem), et quod omni accidit, etsi non soli (quemadmodum homini esse
bipedem), et quod soli et omni et aliquando (ut homini in senectute canescere),
quartum vero in quo concurrit et soli et omni et semper (quemadmodum homini
esse risibile; nam, etsi non ridet, tamen risibile dicitur, non quod iam rideat
sed quod aptus natus sit; hoc autem ei semper est naturale; et equo hinnibile).
Hæc autem proprie propria perhibent, quoniam etiam convertuntur; quicquid enim
equus, et hinnibile, et quicquid hinnibile, equus. Accidens vero est quod
adest et abest præter subiecti corruptionem. Dividitur autem in duo, in
separabile et in inseparabile; namque dormire est separabile accidens, nigrum
vero esse inseparabiliter coruo et Æthiopi accidit (potest autem subintellegi
et corvus albus et Æthiops amittens colorem præter subiecti
corruptionem). Definitur autem sic quoque: Accidens est quod contingit
eidem esse et non esse uel: Quod neque genus neque differentia neque species
neque proprium, semper autem est in subiecto subsistens. Omnibus igitur
determinatis quæ proposita sunt, dico autem genere, specie, differentia,
proprio, accidenti, dicendum est quæ eis communia adsunt et quæ propria. Commune
quidem omnibus est de pluribus prædicari; sed genus quidem de speciebus et de
individuis, et differentia similiter, species autem de his quæ sub ipsa sunt
individuis, at vero proprium et de specie et cuius est proprium et de his quæ
sub specie sunt individuis, accidens autem et de speciebus et de
individuis. Namque animal de equis et bubus et canibus prædicatur quæ sunt
species, et de hoc equo et de hoc boue quæ sunt individua; irrationale vero et
de equis et de bubus prædicatur et de his qui sunt particulares; species autem,
ut homo, solum de his qui sunt particulares prædicatur; proprium autem, quod
est risibile, de homine et de his qui sunt particulares; nigrum autem et de
specie coruorum et de his qui sunt particulares, quod est accidens
inseparabile; et moueri de homine et de equo, quod est accidens separabile sed
principaliter quidem de individuis, secundum posteriorem vero rationem de his
quæ continent individua. Commune est autem generi et differentiæ
continentia specierum; continet enim et differentia species, etsi non omnes
quot genera; rationale enim, etiam si non continet ea quæ sunt irrationabilia
ut genus quemadmodum animal sed continet hominem et deum quæ sunt species. Et
quæcumque prædicantur de genere ut genus, et de his quæ sub ipso sunt speciebus
prædicantur; quæque de differentia prædicantur ut differentiæ, et de ea quæ ex
ipsa est specie prædicabuntur. Nam, cum sit genus animal, non solum de eo prædicantur
ut genus substantia et animatum sed etiam de his quæ sunt sub animali speciebus
omnibus prædicantur hæc usque ad individua; cumque sit differentia rationalis,
prædicatur de ea ut differentia id quod est ratione uti, non solum de eo quod
est rationale sed etiam de his quæ sunt sub rationali speciebus prædicabitur
ratione uti. Commune autem est et perempto genere vel differentia simul
perimi quæ sub ipsis sunt; quemadmodum, si non sit animal, non est equus neque
homo, sic, si non sit rationale, nullum erit animal quod utatur ratione.
Proprium autem generis est de pluribus prædicari quam differentia et species et
proprium et accidens; animal enim de homine et equo et aue et serpente,
quadrupes vero de solis quattuor pedes habentibus, homo vero videtur de solis
individuis, et hinnibile de equo et de his qui sunt particulares; et accidens
similiter de paucioribus. Oportet autem differentias accipere quibus dividitur
genus, non eas quæ complent substantiam generis. Amplius genus continet
differentiam potestate; animalis enim hoc quidem rationale est, illud vero
irrationale. Amplius genera quidem priora sunt his quæ sunt sub se positis
differentiis propter quod simul quidem eas aufert, non autem simul aufertur
(sublato enim animali aufertur rationale et irrationale), differentiæ vero non
auferunt genus (nam, si omnes interimantur, tamen substantia animata sensibilis
subintellegi potest quæ est animal). Amplius genus quidem in eo quod quid
est, differentia vero in eo quod quale quiddam est, quemadmodum dictum est, prædicatur.
Amplius genus quidem unum est secundum unamquamque speciem (ut hominis id quod
est animal), differentiæ vero plurimæ (ut rationale, mortale, mentis et
disciplinæ perceptibile) quibus ab aliis differt. Et genus quidem consimile est
materiæ, formæ vero differentia. Cum autem sint et alia communia et
propria generis et differentiæ, nunc ista sufficiant. Genus autem et
species commune quidem habent de pluribus (quemadmodum dictum est) prædicari;
sumatur autem species ut species et non etiam ut genus, si fuerit idem species
et genus. Commune autem his est et priora esse eorum de quibus prædicantur
et totum quiddam esse utrumque. Differt autem eo quod genus quidem
continet species sub se, species vero continentur et non continent genera; in
pluribus enim genus quam species est (genera enim præiacere oportet et formata
specificis differentiis perficere species, unde et priora sunt naturaliter
genera et simul interimentia sed quæ non simul interimantur). Et species quidem
cum sit, est et genus, genus vero cum sit non omnino erit et species. Et
genera quidem univoce de speciebus prædicantur, species vero de generibus
minime. Amplius quidem genera abundant earum quæ sub ipsis sunt specierum
continentia, species vero generibus abundant propriis
differentiis. Amplius neque species fiet umquam generalissimum neque genus
specialissimum. Generis autem et proprii commune quidem est sequi species
(nam, si homo est, animal est, et, si homo est, risibile est), et æqualiter prædicari
genus de speciebus et proprium de his quæ illo participant (æqualiter enim et
homo et bos animal, et Cato et Cicero risibile). Commune autem et univoce prædicari
genus de propriis speciebus et proprium quorum est proprium. Differt autem
quoniam genus quidem prius est, posterius vero proprium (oportet enim esse
animal, dehinc dividi differentiis et propriis). Et genus quidem de
pluribus speciebus prædicari, proprium vero de una sola specie cuius est
proprium. Et proprium quidem conversim prædicatur cuius est proprium, genus
vero de nullo conversim prædicatur (nam neque si animal est, homo est, neque si
animal est, risibile est; sin vero homo, et risibile est, et e converso).
Amplius proprium omni speciei inest cuius est proprium et uni et semper, genus
vero omni quidem speciei cuius fuerit genus et semper, non autem
soli. Amplius species quidem interemptæ non simul interimunt genera,
propria vero interempta simul interimunt quorum sunt propria, et his quorum
sunt propria interemptis et ipsa simul interimuntur. Generis vero et
accidentis commune est de pluribus (quemadmodum dictum est) prædicari sive
separabilium sit sive inseparabilium; et enim moueri de pluribus, et nigrum de
coruis et hominibus et Æthiopibus et aliquibus inanimatis. Differt autem
genus accidente quoniam genus ante species est, accidentia vero speciebus
inferiora sunt; nam si etiam inseparabile sumatur accidens sed tamen prius est
illud cui accidit quam accidens. Et genere quidem quæ participant æqualiter
participant, accidente vero non æqualiter; intentionem enim et remissionem
suscipit accidentium participatio, generum vero minime. Et accidentia
quidem in individuis principaliter subsistunt, genera vero et species
naturaliter priora sunt individuis substantiis. Et genera quidem in eo quod
quid est prædicantur de his quæ sub ipsis sunt, accidentia vero in eo quod
quale aliquid est vel quomodo se habeat unumquodque; "Qualis est"
enim "Æthiops?" interrogatus dicis "Niger", et quemadmodum
se Socrates habeat, dicis quoniam sedet vel ambulat. Genus vero quo aliis
quattuor differat dictum est. Contingit autem etiam unumquodque aliorum
differre ab aliis quattuor, ut, cum quinque quidem sint, unum autem ab aliis
quattuor differat, quater quinque uiginti fiant omnes differentiæ; sed, semper
posterioribus enumeratis et secundis quidem una differentia superatis
(propterea quoniam iam sumpta est), tertiis vero, duabus, quartis vero tribus,
quintis vero quattuor, decem omnes fiunt (quattuor, tres, duæ, una). Genus enim
differt differentia et specie et proprio et accidenti; quattuor igitur sunt
omnes differentiæ. Differentia vero quo differt genere dictum est quando quo
differret genus ab ea dicebatur; relinquitur igitur quo differat specie et
proprio et accidente dicere, et fiunt tres. Rursus species quo quidem differat
a differentia dictum est quando quo differret specie differentia dicebatur, quo
autem differt species genere dictum est quando quo differret genus specie
dicebatur; reliquum est igitur ut quo differat proprio et accidente dicatur; duæ
igitur etiam istæ sunt differentiæ. Proprium autem quo differat accidente
relinquitur, nam quo specie et differentia et genere differt prædictum est in
illorum ad ipsum differentia. Quattuor igitur sumptis generis ad alia
differentiis, tribus vero differentiae, duabus autem speciei, una autem proprii
ad accidens, decem erunt omnes; quarum quattuor quae erant generis ad reliqua
superius demonstravimus. Commune ergo differentiae et speciei est
aequaliter participari; homine enim aequaliter participant particulares homines
et rationali differentia. Commune vero est et semper adesse his quae
participant; semper enim Socrates rationalis et semper Socrates homo. Proprium
autem differentiae quidem est in eo quod quale sit praedicari, speciei vero in
eo quod quid est; nam, et si homo velut qualitas accipiatur, non simpliciter
erit qualitas sed secundum id quod generi aduenientes differentiae eam
constituerunt. Amplius differentia quidem in pluribus saepe speciebus
consideratur (quemadmodum quadrupes in pluribus animalibus specie
differentibus), species vero in solis his quae sub specie sunt individuis
est. Amplius differentia prima est ab ea specie quae est secundum ipsam;
simul enim ablatum rationale interimit hominem, homo vero interemptus non
aufert rationale, cum sit deus. Amplius differentia quidem componitur cum
alia differentia (rationale enim et mortale compositum est in substantia
hominis), species vero speciei non componitur ut gignat aliquam aliam speciem
(quidam enim equus cuidam asino permiscetur ad muli generationem, equus autem
simpliciter asino numquam conveniens perficiet mulum). Differentia vero et
proprium commune quidem habent aequaliter participari ab his quae eorum
participant; aequaliter enim rationalia rationalia sunt et risibilia risibilia
sunt. Et semper et omni adesse commune utrisque est; sive enim curtetur
qui est bipes, non substantiam perimit sed ad quod natum est semper dicitur;
nam et risibile, eo quod natum est habet id quod est semper sed non eo quod
semper rideat. Proprium autem differentiae est quoniam haec quidem de
pluribus speciebus dicitur saepe ut rationale de homine et deo, proprium vero
in una sola specie cuius est proprium. Et differentia quidem illis est
consequens quorum est differentia sed non convertitur, propria vero conversim
praedicantur quorum sunt propria idcirco quoniam
convertuntur. Differentiae autem et accidenti commune quidem est de
pluribus dici, commune vero ad ea quae sunt inseparabilia accidentia semper et
omnibus adesse; bipes enim semper adest omnibus coruis, et nigrum esse
similiter. Differunt autem quoniam differentia quidem continet et non
continetur (continet enim rationalitas hominem), accidentia vero quodam quidem
modo continent eo quod in pluribus sint, quodam vero modo continentur eo quod
non unius accidentis susceptibilia sunt subiecta sed plurimorum. Et
differentia quidem inintendibilis est et inremissibilis, accidentia vero magis
et minus recipiunt. Et impermixtæ quidem sunt contrariæ differentiæ, mista vero
contraria accidentia. Huiusmodi quidem communiones et proprietates
differentiæ et cæterorum sunt. Species vero quo quidem differat a genere
et differentia dictum est in eo quod dicebamus quo genus differt cæteris et quo
differentia differret cæteris. Speciei autem et proprii commune est de se
invicem prædicari; nam, si homo, risibile est, et si risibile, homo est
(risibile vero quoniam secundum id quod natum est dicitur, sæpe iam dictum
est); æqualiter enim sunt species his quæ eorum participant et propria quorum
sunt propria. Differt autem species proprio quoniam species quidem potest
et aliis genus esse, proprium vero et aliarum specierum esse impossibile
est. Et species quidem ante subsistit quam proprium, proprium vero postea
fit in specie; oportet enim hominem esse ut sit risibile. Amplius species
quidem semper actu adest subiecto, proprium vero aliquando potestate; homo enim
semper actu est Socrates, non vero semper ridet quamuis sit natus semper
risibilis. Amplius quorum termini differentes, et ipsa sunt differentia; est
autem speciei quidem sub genere esse et de pluribus et differentibus numero in
eo quod quid est prædicari et cætera huiusmodi, proprii vero quod est soli et
semper et omni adesse. Speciei vero et accidentis commune quidem est de
pluribus prædicari; raræ vero aliæ sunt communitates propterea quoniam plurimum
a se distant accidens et cui accidit. Propria vero utriusque sunt, speciei
quidem in eo quod quid est prædicari de his quorum est species, accidentis
autem in eo quod quale quiddam est vel aliquo modo se habens. Et
unamquamque substantiam una quidem specie participare, pluribus autem
accidentibus et separabilibus et inseparabilibus. Et species quidem ante
subintellegi quam accidentia vel si sint inseparabilia (oportet enim esse
subiectum ut illi aliquid accidat), accidentia vero posterioris generis sunt et
aduenticiæ naturæ. Et speciei quidem participatio æqualiter est,
accidentis vero, vel si inseparabile sit, non æqualiter; Æthiops enim alio Æthiope
habebit colorem vel intentum amplius vel remissum secundum
nigritudinem. Restat igitur de proprio et accidenti dicere; quo enim
proprium specie et differentia et genere differt, dictum est. Commune
autem proprii et inseparabilis accidentis est quod præter ea numquam consistant
illa in quibus considerantur; quemadmodum enim præter risibile non subsistit
homo, ita nec præter nigredinem subsistit Æthiops. Et quemadmodum semper
et omni adest proprium, sic et inseparabile accidens. Differunt autem
quoniam proprium uni soli speciei adest (quemadmodum risibile homini),
inseparabile vero accidens, ut nigrum, non solum Æthiopi sed etiam coruo adest
et carboni et ebeno et quibusdam aliis. Quare proprium conversim prædicatur
de eo cuius est proprium et est æqualiter, inseparabile vero accidens conversim
non prædicatur. Et propriorum quidem æqualis est participatio, accidentium
vero hæc quidem magis, illa vero minus. Sunt quidem etiam aliæ
communitates vel proprietates eorum quæ dicta sunt sed sufficiunt etiam hæc ad
discretionem eorum communitatisque traditionem. Hiemantis anni tempore in
Aureliæ montibus concesseramus atque ibi tunc, cum violentior auster eiecisset
noctis placidam atque exturbasset quietem, recensere libitum est ea ƿ quæ
doctissimi viri ad illuminandas quodammodo res intellectus densitate
caliginantissimas quibusdam quasi introductoriis commentariis ediderunt. Eius
vero rei Fabius initium fecit, qui cum me lectulo recumbentem et quædam super
eisdem rebus cogitantem meditantemque vidisset, hortatus est, ut, quod sæpe
eram pollicitus, aliquam illi eius rei traderem disciplinatu. Complacitum est
igitur, quoniam tunc et familiarium salutationes et domestica negotia
cessabant. Interrogatus ergo a me super quibus vellet rebus enodare atque
expedire, tunc Fabius: Quoniam, inquit, tempus ad studia uacat et hoc otium in
honestum negotium converti licet, rogo ut mihi explices id quod Victorinus
orator sui temporis ferme doctissimus Porphyrii per Isagogen, id est per
introductionem in Aristotelis Categorias dicitur transtulisse. Et primum
didascalicis quibusdam me imbue, quibus expositores vel etiam commentatores, ut
discipulorum animos docibilitate quadam assuescant, utuntur. Tunc ego: Sex
omnino, inquam, Magistri in omni expositione prælibant. Prædocent enim quæ sit
cuiuscumque operis intentio, quod apud illos skopou" vocatur; secundum, quæ
utilitas, quod a Græcis crhusimon appellatur; tertium, qui ordo, quod tauxin
vocant; quartum, si eius cuius esse opus dicitur, germanus propriusque liber
est, quod gnhusion interpretari solent; quintum, quæ sit eius operis
inscriptio, quod eipigrafhun Græci nominant. In hoc etiam quod intentionem
cuiusque libri insollerter interpretarentur, de inscriptione quoque operis apud
quosdam minus callentes hæsitatum est. Sextum est id dicere, ad quam partem
philosophiæ cuiuscumque libri ducatur intentio quod Græca oratione dicitur
eii" poi~on meuro" filosofiva" ainaugetai. Hæc ergo omnia in
quolibet philosophiæ libro quæri convenit atque expediri. Tunc Fabius quæ esset
introductionis intentio interrogavit. Et ego inquam: Aristoteles, cui factus
est introductionis pons, non aliter intellegi potest, nisi ipsas res de quibus
disputaturus est ad intellegentiam præparemus. Videns enim Porphyrius quod in
rebus omnibus essent quædam prima natura, ex quibus omnia velut ex aliquo fonte
manarent, et illa quæ prima essent, et substantia esse et generis vocabulo
nuncupari; porro autem numquam esse genus posse, nisi ei quædam aliau
subderentur, et quæ essent subdita, species appellari; porro autem numquam
genus uni speciei genus esse posse sed pluribus; plures autem species non posse
esse multiplices, nisi eas aliqua discretio separaret -- si enim nihil sibi
dissimiles forent, una species, non multiplices viderentur; illa igitur divisio
et dissimilitudo specierum ƿ differentiæ nomine vocitatur, omnia vero quæ
aliqua re differunt, fieri aliter non potest, nisi quibusdam propriis
solitariisque naturis insignita sint. Atque hæc hactenus -- videns ergo quod
omnis omnium disparilitas in gemina rerum principia secaretur, in substantiam
atque accidens, ita ut neque accidens sine substantia neque sine accidenti
substantia esse posset -- accidens quippe sine aliquo substantiæ fundamento
esse non potest, substantia vero ipsa sine superiecto accidenti videli nullo
modo potest. Ut enim color sit, quod est accidens, in corpore erit, quod est
substantia. Porro autem cum corpus, id est substantiam videris, insignitam eam
accidenti, id est aliquo colore respicies. Itaque fit ut neque substantia
præter accidens sit neque accidens a substantia relinquatur; ubi enim
substantia fait, mox accidens consecutum est -- speculatus igitur Porphyrius in
his duabus rebus, id est accidenti et substantia, genera, species, propria
differentiasque versari et quod ipsa per se sint genera subiectis et
subiacentibus speciebus, quæ differentiis et propriis insignitæ sunt, statuit
principaliter de genere, specie, differentia propriisque tractare. Et quoniam
tractatus hic in definitionibus, ut post docebimus, proderit, si quis autem in
definitione generali ponat accidens, eum non recte definire manifestum est,
quod suo loco tractabitur, statuit pauca de accidentibus prælibare. Ita enim
nos prudentissimus doctor instituit, ut tunc in definitionibus quibuslibet
plenam scientiam queamus accipere, cum quod prosit, dictum sit et quod non sit
utile, segregetur. Hæc igitur huius operis est intentio, de genere, specie,
differentiis, propriis accidentibusque tractare. Hic Fabius: Expedisti, inquit,
de intentione, nunc utilitatem explica. ÐVaria, inquam, et multiplex in hoc
corpore commoditas utilitasque versatur. Primum enim in Aristotelis Categorias
perquam uberrime prodest. Quid autem prosit, dicemus, cum de eius libri
inscriptione tractabimus sed in quibus aliis prosit, paucis philosophiæ ipsius
divisione facta perstringam. Et prius quid sit ipsa philosophia considerandum
est. Est enim philosophia amor et studium et amicitia quodammodo sapientiæ,
sapientiæ vero non huius, quæ in artibus quibusdam et in aliqua fabrili
scientia notitiaque versatur sed illius sapientiæ, quæ nullius indigens, vivax
mens et sola rerum primæua ratio est. Est autem hic amor sapientiæ
intellegentis animi ab illa pura sapientia illuminatio et quodammodo ad se
ipsam retractio atque aduocatio, ut videatur studium sapientiæ studium
divinitatis et puræ mentis illius amicitia. Hæc igitur sapientia cuncto equidem
animarum generi meritum suæ divinitatis imponit et ad propriam naturæ vim
puritatemque reducit. Hinc nascitur speculationum cogitationumque veritas et
sancta puraque actuum castimonia. Quæ res in ipsius philosophiæ divisionem
sectionemque convertitur. ƿ Est enim philosophia genus, species vero duæ, una
quæ theoretica dicitur, altera quæ practica, id est speculativa et activa.
Erunt autem et tot speculativæ philosophiæ species, quot sunt res in quibus
iustæ speculatio considerationis habetur, quotque actuum diversitates, tot
species varietatesque virtutum. Est igitur theoretices, id est contemplativæ
vel speculativæ, triplex diversitas atque ipsa pars philosophiæ in tres species
dividitur. Est enim una theoretices pars de intellectibilibus, alia de
intellegibilibus, alia de naturalibus. Tunc interpellavit Fabius
miratusque est, quid hoc novi sermonis esset, quod unam speculativæ partem
intellectibilem nominassem. Nohtau, inquam, quoniam Latino sermone numquam
dictum repperi, intellectibilia egomet mea verbi compositione vocavi. Est enim
intellectibile quod unum atque idem per se in propria semper divinitate
consistens nullis umquam sensibus sed sola tantum mente intellectuque capitur.
Quæ res ad speculationem dei atque ad animi incorporalitatem considerationemque
veræ philosophiæ indagatione componitur: quam partem Græci qeologivan nominant.
Secunda vero est pars intellegibilis, quæ primam intellectibilem cogitatione
atque intellegentia comprehendit. Quae est omnium caelestium supernae
divinitatis operum et quicquid sub lunari globo beatiore animo atque ƿ puriore
substantia valet et postremo humanarum animarum quae omnia cum prioris illius
intellectibilis substantiae fuissent corporum tactu ab intellectibilibus ad
intellegibilia degenerarunt ut non magis ipsa intellegantur quam intellegant et
intellegentiae puritate tunc beatiora sint, quotiens sese intellectibilibus
applicarint. Tertia theoretices species est quae circa corpora atque eorum
scientiam cognitionemqtle versatur: quae est physiologia, quae naturas corporum
passionesque declarat secunda vero, intellegibilium substantia, merito medio
collocata est, quod habeat et corporum animationem et quodammodo vivificationem
et intellectibilium considerationem cognitionemque. Practicae vero
philosophiae, quam activam superius dici demonstratum est, huius quoque triplex
est divisio. Est enim prima quae sui curam gerens cunctis sese erigit, exornat
augetque virtutibus, nihil in vita admittens quo non gaudeat, nihil faciens
paenitendum. Secunda vero est quae rei publicae curam suscipiens cunctorum
saluti suae providentiae sollertia et iustitiae libra et fortitudinis
stabilitate et temperantiae patientia medetur; tertia vero, quae familiaris rei
officium mediocri componens dispositione distribuit. Sunt harum etiam aliae
subdivisiones, quas nunc persequi supersedendum est. Ad haec igitur ut fieri
possint et ut superiora intellegi queant, necessarius maxime uberrimusque
fructus est artis eius quam Graeci logikhun, nos rationalem possumus dicere.
Quod ƿ recta orationis ratione quid verum quidque decens sit, nullo erroris flexu
diverticulove fallatur. Quam quidem artem quidam partem philosophiae, quidam
non partem sed ferramentum et quodammodo supellectilem iudicarunt. Qua autem id
utrique impulsi ratione crediderint, alio erit in opere commemorandum. Haec
autem generis, speciei, differentiae, proprii atque accidentis disputatio in
omni nobis philosophiae cognitione quas quandam viam parat. Nam cum quid genus
sit docemur, quid species, intellegimus genus esse philosophiam, species vero
indubitanter theoreticen et practicen. De logica vero, utrum sit species, eadem
hac possumus ratione perpendere. Prodest nobis differentiae cognitio ad ipsarum
philosophiae specierum differentias cognoscendas. Prodest proprii scientia ad
cognoscendum quid unicuique philosophiae differentiae solitaria natura videatur
substantia innatum. Prodest accidentis cognitio quid principaliter in rebus sit
cernere et quid secundo contingentique loco veniat, discernere. Ita nobis harum
quinque rerum scientia ramosa quadam et multifida vi in omnes sese philosophiae
partes infundit. Ad grammaticam vero non minor huius rei usus est, quando
per orationem genus, octo vero partes orationis per genera, species,
differentias propriaque metimur. Est vero huius rei perquam rhetoricae amica
coniunctaque cognitio. Ita enim rhetoricam in tribus causarum possumus separare
generibus et eas in subiectis constitutionibus dissecare. Definitionum quoque,
quod ad logicam pertinet, magna ƿ atque utilis uberrimaque cognitio est; quas
definitiones nisi per genera, species, differentias proprietatesque tractaveris
mlllus umquam definitionibus terminus imponetur. Nam si quid definies, ex quo
sit genere primum tibi dicendum est, atque in hoc genus speciesque consummata
sit. Nam cuiuscumque rei genus dixeris, ad quam rem illud dixeris, speciem
facis, ut si quid sit homo definias, dicas hominem esse animal igitur quoniam
ad hominem aptasti animal, genus esse animal et hominem speciem a te declaratum
est. Sed non sufficit sola generis in definitione monstratio. Si enim
solum animal hominem esse dixeris, non potius hominem quam bovem aut equum
definitione depinxeris. Prodest igitur etiam differentias adhibere, per quas id
quod definies ab speciebus aliis seiungatur, ut dicas hominem esse animal
rationale. Et quoniam sub eadem differentia plures frequenter species
inveniuntur, ut sub rationali deus atque homo, utilissimus proprietatis usus
est, ut id dicas quod sola quam definis species suum propriumque retineat. Fit
ergo huiuscemodi hominis definitio: homo est animal, id est genus, homo vero
species; rationale, quod differentia est; risus capax, quod proprium est.
Accidentium vero in definitionibus nullus usus est. Prodest ergo in
definitionibus harum quinque rerum cognitio; ut nec ea quæ sunt utilia prætermittas
nec ea quæ nihil præstant commoditatis adiungas. In divisione vero tantum
prodest, ut nisi per horum scientiam nulla res recte distribui secarique
possit. Nam quæ generum vel specierum recta distributio divisiove erit, ubi
ipsarum per quas dividitur rerum nulla scientiæ cognitione dirigimur? ƿ
Probationum vero veritas in his maxime constituta est, quod per ea quæ dividis,
id quod dividis vel quid aliud probas. Nam Marcus Tullius in Rhetoricorum
primo, quoniam divisionem generum causarum rite atque ordinate faciebat, eius
rei probationem ita esse debere per species generaque disposuit, cum ait easdem
res aliis superponi, aliis supponi posse, eisdem et subiectas et superpositas
esse non posse. Hæc fere de utilitate ad tempus dicenda credidimus. Tunc
Fabius: Demiror, inquit, cur inchoanti mihi tam subtilius inventas
exercitatasque res edideris. Sed dic, quæso, quodnam hoc tuum fuit consilium?
Ego dicam tibi: quod assuescendus animus auditoris et mediocri subtilitate
imbuendus est, ut cum sese hic primum exercuerit palæstra ingenii, quasi
quodammodo prius luctatus ea quæ sequentur sine ullo labore conficiat. Sed
'quid restat?' dicas licebit. Et Fabius: Ordinem, inquit, restare arbitror, si
bene commemini. ÑAtqui, inquam, hic ordo valde cum inscriptione coniunctus est.
Si enim alterutrum noris, ambo noveris. Ordo tamen est quod omnes post
Porphyrium ingredientes ad logicam huius primum libelli traditores fuerunt,
quod primus hic ad simplicitatem tenuitatis usque progressus, quo procedentibus
viandum sit, præparat. Aristoteles enim quoniam dialecticæ ƿ atque apodicticæ
disciplinæ volebat posteris ordinem scientiamque contradere, vidit apodicticam
dialecticamque vim uno syllogismi ordine contineri. Scribit itaque priores
Resolutorios, quos Græci iAnalutikouu" vocant, qui legendi essent antequam
aliquid dialecticæ vel apodicticæ artis attingerent. In primis enim
Resolutoriis de syllogismorum ordine, complexione figurisque tractatur. Et
quoniam syllogismus genus est apodictici et dialectici syllogismi, dialecticam
vero in Topicis suis exercuit, aipoudeixin in secundis Resolutoriis ordinavit,
horum disciplina, quam ille in monstrandis syllogismis ante collegerat, prius
etiam in studiis lectitatur. Itaque prius primi Resolutorii, qui de syllogismi
sunt, quam secundi Resolutorii, qui de apodictico syllogismo, vel Topica, quæ
de dialectico syllogismo sunt, accipiuntur. Traxit igitur Aristoteles
dialecticam atque apodicticam scientiam adunavitque in syllogismorum
resolutoria disputatione. Sed quoniam syllogismum ex propositionibus constare
necesse est, librum Peri; eIrmhneiva" qui inscribitur, 'de
propositionibus' adnotavit. Omnes vero propositiones ex sermonibus aliguid
significantibus componuntur. ƿ Itaque liber quem de decem prædicamentis
scripsit, quæ apud Græcos kathgorivai dicuntur, de primis rerum nominibus
significationibusque est. Vidit enim Aristoteles infinitam miscellamque esse
rerum omnium verborumque disparilitatem et, ut eorum ordinem reperiret, in
decem primis sermonibus prima rerum genera significantibus omne quicquid illud
vel rerum vel sermonum poterat esse, collegit. Sed Aristoteles hactenus.
Speculatus autem Porphyrius si categoriæ genera sunt rerum, rerum vero
sermonumque diversitas speciebus, differentiis propriisque insigniretur, videns
etiam quod accidentium in categoriis magna vis esset -- omnes enim res Aristoteles
in duas primum dividit partes, in accidens atque substantiam, et accidens in
novem membra dispersit dicens aut substantiam esse quamcumque illam rem aut si
accidens esset, quoniam aut qualitas aut quantitas aut ad aliquid aut ubi aut
quando aut iacere aut habere aut facere esset aut pati -- prælibat igitur nobis
Porphyrius ad horum verissimam cognitionem hoc de generibus, speciebus,
differentiis, propriis accidentibusque tractatu. Sic igitur cum ante
apodicticam dialecticamque rem syllogistica prælegatur, ante syllogisticam in
propositionibus primus labor sit, ante propositiones in categoriis pauca
desudent, ante categorias quæ generibus, speciebus, differentiis, propriis
accidentibusque censentur, ordo est de his ipsis rebus pauca prælibare. Recte
igitur et filo lineæ quodam hic Porphyrii liber primus legentibus studiorum prægustator
et quodammodo initiator occurrit. Quodsi in hac re quod dictum est sat est, rem
etiam de inscriptione confecimus. Quo enim alio melius quam introductionis
nomine nuncuparetur hic liber? Est namque ad Categorias Aristotelis introitus
et quædam quasi ianua venientes admittet. Tunc Fabius: Perge, quæso te, et
si eius hoc proprium germanumque opus est collige. ÑHoc, inquam, indubitatum
est, omnibus enim Porphyrii libris stilus hic convenit. Et mos hic Porphyrio
est, ut in his rebus quæ sunt obscurissimæ, introducenda quædam et prægustanda
præcurrat, ut alio quodam libro de categoricis syllogismis fecit et de multis
item aliis quæ in philosophia gravia illustriaque versantur. Et hoc apud
superiores indubitatum est, quibus nos nolle credere inscitia est. ÑTunc
Fabius: Restat, inquit, ut ad quam partem philosophiæ ducatur, edisseras. Ego
dicam tibi. Quoniam categoriæ ad propositiones aptantur, syllogismi de
propositionibus componuntur, apodictici vero vel dialectici syllogismi in logicæ
artis disciplina vertuntur, constat quoque categorias, quæ ad propositiones
syllogismosque pertinent, logicæ scientiæ esse conexas. Quare introductio
quoque in categorias ad logicam scientiam convenienter aptabitur. Quoniam ea quæ
prædicuntur explicui, nunc textus ipsius ratio atque ordo videatur. Tunc
Fahius: Priusquam explanatio sensus procedat, id scire desidero, cur cum posset
dicere 'cum necessarium sit', præposterato ordine cum sit necessarium dixit. Et
ego: Quoniam, inquam, nullum accidens est, quod non substantiæ fundamento
nitatur. Porro autem quicquid ad cuiuslibet superiecti firmitatem est, id
antequam ipsum esset, fuisse necesse est. Ut enim in domibus, nisi prius
fundamenta subicias, nulla umquam fabrica, sic, nisi prius substantiæ
fundamenta sint, nulla umquam accidentia superponentur. oportet enim prius esse
aliquid, ut formam qualitatis arripiat, nam 'necessarium' qualitas est. Non
absurde igitur prius 'esse' posuit, post etiam 'necessarium', id est post
substantiam qualitatis nomen aptavit. Hic Fabius: Subtilissime, inquit, et
lucide sed nunc ordo ipse operis testusque videatur. CUM SIT NECESSARIUM,
MENANTI, SIVE AD ARISTOTELIS CATEGORIAS SIVE AD DEFINITIONIS DISCIPLINAM, NOSSE
QUID GENUS SIT QUIDVE SPECIES, QUID DIFFERENTIA, QUID PROPRIUM, QUID ACCIDENS,
OMNINO ENIM AD EA QUÆ SUNT DIVISIONIS VEL QUÆ PROBATIONIS, QUORUM UTILITATIS
EST MAGNÆ COGNITIO, BREVITER TIBI EXPLICARE TEMPTABO. QUÆ APUD ANTIQUOS QUIDEM
ALTE ET MAGNIFICE QUÆSTIONUM GENERA PROPOSITA SUNT, EGO SIMPLICI SERMONE CUM
QUADAM CONIECTURA IN RES ALIAS ISTA EXPLICABO MEDIOCRITER. Nunc ego: Prædiximus
quidem pauca superius sed vel his quædam addere vel hæc eadem rursus
commemorare absurdum esse non arbitror. Totus autem sensus talis est. Scribens
ad Menantium de utilitate libri summatim pauca prædixit, quo elucubratior
animus auditoris exercitatiorque ad hæc capienda perveniat. Prodesse autem ad
Aristotelis Categorias dicit, quod, cum omnem sermonum significantium varietatem
diversa rerum summa divideret et in substantiam atque accidens omnes res
secaret atque dispergeret, accidens in novem secuit partes, quod superius
demonstravi, et hæc genera generalissima nominavit, id est genikwutata, quod
super ista alia genera inveniri non possint. Igitur si sunt genera, sine
speciebus esse non possunt. Si sub his species supponuntur, differentiis non
uacabunt. Quodsi differentias retinent, propriis indigebunt. Accidentis vero
novem prædicamenta sunt. Quocirca non absurdum fuit hinc introductionem in Prædicamenta
componi, ut de generibus, speciebus, differentiis propriisque tractaret, quæ in
ipsis Prædicamentis inseparabiliter videntur inserta. Amplius, quod
Aristotelica subtilitas, priusquam ad prædicamentorum ordinem veniretur, de æquivocis
univocisque tractavit, definit vero æquivoca sic: ÆQUIVOCA SUNT QUORUM
NOMEN SOLUM COMMUNE EST, SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIÆ RATIO ALIA ut si qua
sunt quæ nomine tantum communicent, substantia vero dissimilent, univoca vero,
quæ sub eodem nomine et sub eadem substantia continentur. omne igitur genus ad
species quæ sunt sub ipso positæ, univoce prædicari potest. Porro autem
quicquid ad quaslibet res æquivoce prædicatur, in his sola differentia est,
genus vero speciesque non convertitur. Animal enim et homo univocum est. Animal
enim animalis nomine dicitur, porro autem nomini nomen etiam convenit animalis,
ut dicatur animal: uno ergo nomine animalis homo et animal appellatur. Animalis
vero definitio est 'substantia animata sensibilis': quam si ad hominem vertas,
nihil absurdum feceris; potest enim esse homo substantia animata sensibilis sed
animal genus, homo vero species. Univoce igitur genus et species prædicantur. Æquivoca
vero quæ fuerint, quoniam definitionibus differunt et eorum quorum definitiones
aliæ sunt, alia est etiam et substantia, quorum alia substantia est, alia sunt
etiam omnino genera, in his, id est æquivocis, constat quod neque genus neque
species possit aptari. Ut enim si quis hominem marmoreum et hominem vivum
hominis nomine appellet, idem nomen fecerit substantiæ, differentia vero
definitioneque dissimili. Porro autem hominis et statuæ non unum genus est sed
statuæ inanimatum, hominis animatum. Quare constat quoniam numquam sub eisdem
generibus continentur quæcumque æquivoce prædicantur. Quam vim, nisi prius de
generibus, speciebus, propriis et differentiis notitiam scientiamque
perceperis, nullo umquam tempore discernes. Idem Aristoteles ait quid sint primæ
substantiæ, quid secundæ. Et primas substantias dicit esse individuorum
corporum et singulorum, ut est Cicero aut Plato aut Socrates, secundas vero
substantiis species appellavit, ut est homo, vel genera, in quibus ipsæ species
continentur, ut est animal. Hæc igitur nisi prælibata generis specieique cognitione
sciri non possunt. Idem ait substantiam ad aliam substantiam in eo quod
substantia sit, nulla differentia disgregari. Idem substantiæ proprietates
requirit, ut quasi inpresso aliquo signo, sic proprietate nota facilius quid
substantia sit invenire atque expedire possimus. Atque hoc idem in accidentibus
fecit. Nam et quantitatis et qualitatis et ad aliquid relationis propria
collegit, et idem magna apud Aristotelem cura diligentiaque conspicitur.
Videsne ut sese quinque harum rerum vis in categorias interserat et prædicamentorum
virtutibus inseparabiliter colligetor? non mendax igitur Porphyrius de hac
quinque harum rerum nobis in Categorias utilitate promisit. Definitionis vero
disciplinam superius diximus præter genela, species, differentias et propria
non posse tractari. Sed quoniam sunt quædam genera quæ genus habere non
possunt, ut est substantia vel alia quæ Aristoteles in prædicamentis
constituit. Dicat quis ad hæc horum cognitionem nihil omnino prodesse. Quod non
sit in his a genere trahenda definitio in quibus genus inveniri non possit,
quod, si qua res genus non ƿ haberet, species non esset; hoc ita posito ad
generalissimarum generum definitionem nihil genera et species utilitatis
habere. Ridicula mehercule atque absurda propositio! Præter scientiam enim
generum specierumque magis genera illa generalissima cognoscere qui potis est,
cum, hæc sola generum specierumque cognitio si amissa sit, nihil de generibus
speciebusque noscatur? In illis igitur in quibus genus aliud superius inveniri
non potest, nullus umquam terminus definitionis aptabitur et in ipsius
definitione genera speciesque cessabunt et solæ differentiæ propriaque illius
terminum definitionis informant. Cum enim id quod dicis, ab aliis rebus omnibus
adiunctis differentiis segregaveris et propriis inpressis formam eius
figuramque monstraveris, genus quod invenire non poteris. Perquirere non
labores. Sed in his species et genera non requiruntur in quibus, quod ipsa
generalissima sint genera, genus inveniri non queat. Porro autem in his quorum
genus est aliquid, nisi a genere definitio ducatur, finis eius definitionis
vitiosa conclusione colligitur. Accidens vero ad definitiones nihil
prodesse non dubium est. Definitio enim substantiam informare desiderat,
accidens vero substantiam non designat. Accidens igitur in definitione nihil
prodest. Est itaque necessaria generis specieique cognitio, ut si generalissima
non sint quæ quisque definiturus est, a genere definitionem trahat, si vero
generalissima sint, ut genus quærere, quod inveniri non potest, non laboret. Æque
enim vitiosum est vel in generalissimis genera quærere vel subalternis
generibus a generibus definitionem ducere supersedere. Differentiæ vero et
propria, vel si magis genera sunt vel si subalterna, maximam retinent
utilitatem. Et quoniam ad definitiones quæ pertinent quædam dicta sunt, pauca
etiam de his ipsis rationabilius subtiliusque colligemus. Sit genus animal, sit
species homo, sit differentia rationale vel mortale, sit proprium risibile;
accidens vero quoniam ad definitiones in commodum est, prætermittamus. Quisquis
ergo speciem definit, ita genere ab aliis eam generibus separat, ut si quis
dicat 'quid est homo?' 'animal' dicat. Dicens enim animal separavit hominem ab
omnibus generibus quæcumque animalia non sunt. Si quis vero differentiam dicat
et eam ad speciem accommodet, res sub eisdem generibus per differentias
disgregavit. Nam cum dicis hominem esse animal rationale, eum etiam et bos et
equus species animalis sint, additum tamen rationale homini ab aliis sub eodem genere
speciebus hominis speciem segregavit atque distinxit propria vero cum dederis,
res quæ sunt sub eisdem differentlis segregabis. Nam cum dixeris hinnibile vel
risibile, illud est equi proprium, illud hominis. Et cum equus cum bove atque
cane sub eadem differentia sit, quod irrationabilia sunt omnia, adiectum
hinnibile a cæteris equum sub eadem differentia speciebus dividit. Homo vero et
deus sub eadem differentia, id est rationali, quod utrique rationales sunt,
quamvis homo et deus adiuncta mortali differentia separentur, proprio tamen, id
est risibili, quod solus habet homo, naturalius ƿ substantialiusque
disiungitur. Quod in aliis rebus in quibus nullas species talis differentia
separat, melius cognosci potest. Nam cum sub eadem differentia sint irrationabilia,
equus, bos, canis, nec sit ulla alia quæ eos separet differentia substalltialis
-- possunt enim accidentis differentiæ esse quæ eos separent, quales sunt
formarum -- additum proprium hinnibile equum ab aliis sub eadem differentia
speciebus proprietatis ipsius separatione disiunxit. Repetendum est igitur
a primordio quod genera in definitionibus ab aliis generibus separant, differentiæ
ab ipsis speciebus quæ sub eisdem generibus positæ sunt, propria ab speciebus
quæ sub eisdem differentiis supponuntur. Sed quoniam plenede definitione
tractatum est, probationis vel divisionis vim subtilitatemque tractemus. Sed
omnis divisio duplex est, aut cum totum corpus in diversa disiungis aut cum
genera per species distribuis. Si quis igitur harum quinque rerum minus sollers
divisiones rerum facere voluerit, non est dubium quin eas per inscientiam sæpe
ab speciebus in genera solvat, quod est factu foedissimum. Quod Hermagoræ in
prima Rhetoricorum disputatione usu venit. In tales enim erroris nebulas
incidit, ut duo genera sub æqualis generis parte supponeret. Quodsi divisionum
vim veritatemque vidisset et disciplinam generum, specierum, propriorum et ƿ
differentiarum suscepisset, numquam tam insulsæ divisionis errore tam
vivacissime a Marco Tullio culparetur. In probationibus vero tantus est huius
operis fructus, ut præter hoc nullius umquam rei possit provenire probatio.
Quid enim digne monstrare queas, cuius si differentias nescias, id ipsum quale
sit scire non possis? Quid autem digne exequeris, cuius si genus nescias, ex
quo id ipsum fonte manet ignores? vel quid in probationibus ratione possis
ostendere, cuius si speciem nescias, id ipsum de quo aliquid probare vis, quid
sit non possis agnoscere? Quodsi propria prætermittas, nullas umquam res
valebis propriæ termino probationis includere. At vero si non vim accidentium
naturamque perspicias, cum de cuiusque substantia tractes, inane accidentis
nomen æque in definitionibus probationibusque miscebis. Ita his rebus cognitis
integra stabilisque divisio et definitio permanebit, incognitis debilis lababit
et trunca probatio. Hæc se igitur Porphyrius, non enim Victorinus,
breviter mediocriterque promittit exponere. Nec enim introductionis vice
fungeretur, si ea nobis a primordio fundaret ad quæ nobis hæc tam clara
introductio præparatur. Servat igitur introductionis modum doctissima parcitas
disputandi, ut ingredientium viam ad obscurissimas rerum caligines aliquo quasi
doctrinæ lumine temperaret. Dicit enim apud antiquos alta et magnifica quæstione
disserta quæ ipse nunc parce breviterque ƿ composuit. Quid autem de his a
priscis philosophiæ tractatoribus dissertum sit, breviter ipse tangit et præterit.
Tunc Fabius: Quid illud, inquit, est? Et ego: Hoc, inquam, quod ait se omnino
prætermittere genera ipsa et species, utrum vere subsistant an intellectu solo
et mente teneantur, an corporalia ista sint an incorporalia, et utrum separata
an ipsis sensibilirbus iuncta. De his sese, quoniam altior esset disputatio,
tacere promisit, nos autem adhibito moderationis freno mediocriter unumquodque
tangamus. Eorum ergo quæ se transire et prætermittere pollicetur, prima est quæstio,
utrum genera ipsa et species vere sint an in solis intellectibus nuda inaniaque
fingantur. Quæ quæstio huiusmodi est. Quoniam hominum multiformis est animus,
per sensuum qualitatem res sensibus subiectas intellegit et ex his quadam
speculatione concepta viam sibi ad incorporalia intellegenda præmunit, ut cum
singulos homines videam, eos quoque me vidisse cognoscam et quia homines sint,
me intellexisse profitear. Hinc igitur ducta intellegentia velut iam
sensibilium cognitione roborata sublimiori sese intellectu considerationis
extollit et iam speciem ipsam hominis, quæ sub animali est posita, et singulos
homines continere suspicatur et illud incorporeum intellegit cuius aote
particulas corporales in singulis hominibus sentiendis et intellegendis
assumpserat. Nam hominem quidem illum specialem, qui nos ƿ omnes intra sui
nominis ambitum cohercet, non est dicere corporalem, quippe quem sola mente
intellegentiaque concipimus. Sic igitur mens rerum nixa primordiis altiori
atque incomparabili intellegentia sublimatur. Hinc ergo animus non solum per
sensibilia res incorporales intellegendi est artifex sed etiam fingendi sibi
atque etiam mentiendi. Inde enim ex forma equi vel hominis falsam Centaurorum
speciem sibi ipsa intellegentia comparavit. Has igitur mentis considerationes
quæ a rerum sensu ad intellegentiam profectæ vel illtelleguntur vel certe
finguntur, fantasiva" Græci dicunt, a nobis visa poterunt nominari. Ita
ergo nunc de generibus, speciebus et cæteris quærunt, utrum hæc vere
subsistentia et quodammodo essentia constantiaque intellegantur, ut a
corporalibus singulis vere atque integre ductam hominis speciem intellegamus,
an certe quadam animi imaginatione fingantur, ut ille Horatii versus
est: HUMANO CAPITI CERUICEM PICTOR EQUINAM IUNGERE SI VELIT quod
neque est neque esse poterit sed sola falsa mentis consideratione pingitur.
Nimis acute subtilis inquisitio atque ad rem maxime profutura! Scienda enim
sunt utrum vere sint nec esse de his disputationem considerationemque, si non
sint. Sed si rerum veritatem atque integritatem perpendas, non est dubium
quin vere sint. Nam cum res omnes quæ vere sunt, sine his quinque esse non
possint, has ipsas quinque res vere intellectas esse non dubites. Sunt autem in
rebus omnibus conglutinatæ et quodammodo coniunctæ atque compactæ. Cur enim
Aristoteles de primis decem sermonibus genera rerum significantibus disputaret
vel eorum differentias propriaque colligeret et principaliter de accidentibus
dissereret, nisi hæc in rebus intimata et quodammodo adunata vidisset? Quod si
ita est, non est dubium quin vere sint et certa animi consideratione teneantur.
Quod ipsius quoque Porphyrii probatur assensu. Nam quasi iam probato et scito
quod ista vere subsistant, aliam quæstionem inferre non dubitat, cum dicit: an
corporalia ista sint an incorporalia. Quæ nimis esset frivola atque absurda quæstio,
utrum essent corporalia, nisi prius esse constaret. Hæc quoque non mediocriter
utilis inquisitio ita resolvitur: incorporalia esse quæ ipsa quidem nullis
sensibus capiantur, animi tamen qualia sint consideratione clarescunt. Nam quia
incorporeorum prima natura est, potest res incorporea parens esse quodammodo
corporeæ. Corporea vero incorporeis præesse non poterunt, quod, quoniam
substantia genus est, corporale vero et incorporale species substantiæ,
corporale non esse genus hæc res declarat, quod substantiæ, id est generi,
incorporale supponitur. Quodsi corporale esset genus, numquam sub eo species
incorporea poneretur. Animadverte igitur vehementissime, quam numquam ƿ
quicquam a te animadversum fuit. Genus ipsum quoniam species habet, species
vero differentiis disiunguntur et proprietatibus informantur, quoniam quædam
species reperiuntur quæ in contraria sub genere divisione contrarias obtineant
vices, ut sub animali rationale atque irrationale contraria sunt et sub
rationali mortale atque immortale et hæc quoque contraria, quæritur, si animal
solitario intellectu neque rationale neque irrationale sit, unde hæ differentiæ
in speciebus natæ sint, quæ in genere ante non fuerant. Quodsi genus, id est
animal, utrasque res in se habet, ut et rationale et irrationale sit, in uno
eodemque duo contraria eveniunt, quod est impossibile. Accingam igitur breviter
quæstionem et dicam quod non genus utrumque sit, id est rationale vel
irrationale, vel quicquid aliud inter se species per contrarietates dividunt
sed vi sua et potestate genus, hoc continet, ipsum vero nihil horum est. Ita
ergo genus tale est, ut ipsum neque corporale neque incorporale sit, utrumque
tamen ex se possit efficere, quod secundo libro melius liquebit. Species alias
corporalis, alias incorporalis est. Nam si hominem sub substantia ponas,
corporalem speciem posuisti, sin deum, incorporalem. Eodem modo etiam
differentiæ. Nam si corporales vel incorporales ƿ species dividunt, erunt alias
incorporales, alio tempore corporales, ut si dicas 'quadrupes' ad bipedem,
corporalis differentia est sed 'rationalis' ad irrationalem, incorporalis
differentia est. Et propria nihilominus eodem modo. Nam æquale speciei proprium
fuerit: si corporalis, corporale erit proprium, si incorporalis, incorporale
vindicabitur. Et accidens eodem modo. Nam si incorporalibus quid accidit,
incorporale esse manifestum est, ut in animo accidens est scientia,
incorporalis scilicet, corporalibus vero quæ accidunt, corporalia esse
manifestum est, ut si quis dicat accidens me habere capillum crispum. Si igitur
genus neutrum per se ipsum est sed utrasque res es se ipso efficere potest,
species, differentia, propria et accidentia ut accepta in contrarias species
fuerint, proinde vel corporalia vel incorporalia vocabuntur. Sed sunt quibus
hoc ipsum integrum videri possit, et hæc solum incorporalia esse definiunt. Qui
sic dicunt, non considerari genus in eo quod quæque res suapte natura constat
sed in eo quod genus sit. Itaque si substantia genus est, non consideratur in
eo quod substantia est sed in eo quod sub se species habet. Item si species
corporeum et incorporeum est, non in eo quod deus vel homo dicitur,
consideratur sed in eo quod est sub genere. Eodem modo etiam differentiæ non
cons'iderantur in eo quod bipes vel quadrupes sit sed in eo quod est
differentia. Nam quadrupes hoc ipsum nulla differentia est, nisi sit bipes a
quo differat. Itaque non quadrupes vel bipes respicitur sed id quod medium est
in bipede et quadrupede, id est differentia: et de proprio idem. Nam quod
cuiusque est proprium, in eo proprium consideratur quod eius cuius dicitur esse
proprium speciei solius est. Nam 'risibilis' non in eo proprium hominis quod
risus est sed in eo quod solus homo potest ridere. Quæ manifeste incorporalia
esse indubitatum est. Deinde accidentia proinde sunt, qualia fuerint ea quibus
accidunt, ut superius dictum est. Sed hi probare videntur hoc ipsius Porphyrii
sententia, qui, veluti iam probato quodi ncorporea sint, ita ait: ET UTRUM
SEPARATA AN IPSIS SENSIBILIBUS IUNCTA, quod, si esse hæc aliquando corporalia
extitisset, absurdum esset quærere utrum incorporalia seiuncta essent a
sensibilibus an iuncta, cum sensibilia ipsa sint corpora. Talis autem est quæstio,
ut quoniam quædam incorporales sunt res, quæ omnino corpora non patiuntur, ut ƿ
animus vel deus, quædam vero quæ sine corporibus esse non possunt, ut prima
post terminos incorporalitas, quædam autem quæ in corporibus sunt et præter
corpora sese esse patiuntur, ut anima -- quæritur ergo hæ quinque res ex quo
incorporalitatis sint genere, utrum eorum quæ omnino separantur a corpore an quæ
a corporibus separari non possunt an quæ iungantur aliquotiens, aliquotiens
segregentur. Videtur autem quod et segregari et iungi possint. Nam quando
corporalium divisio per genera in species fit et eorum propria et differentiæ
nominantur, hæc circa sensibilia, id est corporalia esse non dubium est; cum
vero de incorporalibus rebus tractatus habetur et per ea ipsa dividuntur quæ
corpore carent, circa incorporalia versantur. Quodsi boc est, non est dubium
quod quinque hæc ex eodem sunt genere, quod et præter corpora separata esse
possint et corporibus iungi patiantur sed ita, ut si corporibus iuncta fuerint,
inseparabilia a corporibus sint, si vero incorporalibus, numquam ab
incorporalibus separentur et utrasque in se contineant potestates. Nam si
corporalibus iunguntur, talia sunt, qualis illa prima post terminos
incorporalitas, quæ numquam discedit a corpore, si vero incorporalibus, talia
sunt, qualis est animus, qui numquam corpori copulatur. Hæc sese igitur
Porphyrius tacere pollicitus breviter ƿ mediocriterque super his rebus tractare
promittit habita in res alias consideratione aut coniectura, quod simile est ac
si diceret: quoniam hæc ad prædicamenta et ad definitiones et ad divisiones et
ad probationes pertinent, ideo hæc tractaturus assumo et eatenus de his
disseram, quatenus in supra dictis rebus proficiunt, non quatenus de his ipsis
generibus speciebusque et cæteris tractari possit. SUNT ENIM ILLA, ut ipse ait,
GRAVIORIS TRACTATUS; QUAM DOCTRINAM A PERIPATETICIS ACCEPTAM, id est ab
Aristotelicis, SE SEQUI confessus est. Nam Stoici, qui de his quoque rebus
tractare voluerunt, non omnino a Porphyrio suscipiuntur, atque ideo ait se a
Peripateticis rationem disputationis accipere. Tunc me Fabius ita percunctatus:
Quid est, inquit, quod dudum dixeras, cum a te de incorporalibus tractaretur,
esse quasdam incorporalitates quæ circa corpus semper consisterent, ut sunt
primæ incorporalitates post terminos? Quæ est hæc incorporalitas aut quos
terminos dicis? Non enim intellego. ÑEt ego: Longas, inquam, tractatus est et
nihil nobis ad hanc rem quam quærimus profuturus. Sed dicam breviter terminos
me dixisse extremitates earum quæ in geometria sunt figurarum, de
incorporalitate vero quæ circa terminos constat, si Macrobii Theodosii
doctissimi viri primum librum quem de Somnio Scipionis composuit in manibus
sumpseris, plenius uberiusque cognosces. Sed nunc ad sequentia
transeamus. Tunc Fabius: Ut placet, inquit, simulque sic incipit: VIDETUR
ENIM NEQUE GENUS NEQUE SPECIES SIMPLICITER APPELLARI, ID EST UNO MODO. GENUS
NAMQUE DICITUR QUORUNDAM AD ALIQUID QUODAMMODO HABENTIUM COLLECTIO, PER QUAM
DARDANIDUM DICITUR GENUS. DICITUR RURSUS GENUS UNIUSCUIUSQUE NATIVITATIS
PRINCIPIUM AUT A GENERANTE AUT AB EO IN QUO QUIS GENITUS EST. Cætera, inquit,
fere nota sunt. Tunc ego: Si vim prius æquivocationis aspicias, divisionem
generis diligenter agnosces. Placet enim per generis nomen cum sibi subectis æquivoca
nominare. Æquivoca vero sunt quæ, cum nomine una sint, longe diversa substantiæ
ratione et definitione discreta sunt, ut si quis hanc verbi gratia statuam
Veneris <Venerem> appellet. Congruunt igitur Venus ipsa et statua Veneris
unius nuncupatione vocabuli, quod utrisque Veneris nomen est. Si quis vero qui
sit utrumque definiat, longe aliam Veneris, aliam lapidis rationem
definitionemque constituet. Speciebus igitur illa esse æquivoca quæ uno
vocabulo appellentur, definitionibus vero diversis ƿ constituantur, clarescet,
ut opinor, participatione generis quam Porphyrius fecit, non Victorinus, visa. Omne
enim quicquid a genere in species ducitur, univocum. non æquivocum ÆQVIVOCVM est.
Univocum est quod et eodem nomine vocari et eadem definitione constitui potest,
ut est animal genus, homo vero species sed idem homo animal est. Genus igitur
et species, id est animal atque homo, possunt unius animalis nomine nuncupari,
ut utrumque animal vocetur sed eadem definitionibus non discrepent. Nam si
definitionem reddas animalis, dicas id esse animal quod est substantia animata
sensibilis; quam si definitionem ad hominem vertas, non erit absurdum dicere
hominem substantiam esse animatam atque sensibilem sicut animal, sicut iam
superius dictum est. Si enim univoca sunt quæ uno nomine atque eadem
definitione constituuntur, æquivoca vero quæ uno nomine sunt et non sunt una
definitione substantiæ, quicquid univocum est, in his genera speciesque
versantur, quicquid æquivocum ÆQVIVOCVM est, non est in eis talis participatio,
ut speciebus et generibus censeantur quæ enim erit in his generis specieique
cognitio, in quibus substantiæ definitio atque integerrima ratio disgregatur?
Ita ergo Porphyrius nomen generis ƿ in tres dividit formas sed ut æquivoca, non
ut univoca, id est ut hæ formæ uno quidem generis nomine contineantur, sui
autem proprietate disgregata dissentiant. Sed Porphyrius nomen generis hoc modo
in tres dividit partes, ut dicat vocari semel genus de eorunr inter se
plurimorumque collectione qui ab uno quocumque nomen generis trahunt, ut Romani
a Romulo trahentes genus ex eodem genere esse dicuntur. Secundo vero loco dici
genus affirmat, ut cuiuscumque est nationis principium aut a generante aut a
loco in quo quis natus est, ut Æneam ab Anchisa et genere dicimus esse
Troianum. TERTIUM VERO GENUS DICIT ILLUD CUI SPECIES SUPPONITUR. Victorinus
vero duo superiora genera in unum redigit. Nam et multitudinis congruentiam
inter se per eandem generis nuncupationem et quorumcumque a genere lineam et
locum in quo quis natus est, uno generis vocabulo et designatione esse
declarat. Addit autem ipse quod soli Latinæ linguæ congruere possit: dicit enim
SECUNDO MODO GENUS DICI. UT EST GENUS CAUSÆ HONESTUM. Quæ genera causarum Græci
in rhetorica arte genera esse non putant sed schumata vocant id est figuras,
genera autem sola principalia accipiunt, demonstrativum, deliberativum scilicet
et iudiciale. Quæ ipsa ƿ ei[dh rIhtorikh`" vocant, id est species rhetoricæ,
genera vero causarum. Tertium vero genus est id quod Porphyrius ponit, id est
sub quo differentiis distributæ species supponuntur. Sed quoniam de tertio
genere tractaturus est, Victorini culpam vel, si ita contingit, emendationem æqui
bonique faciamus. Nunc ergo ad priorem apud Victorinum generis significationem
reuertamur et eius ut sunt verba enodanda atque expedienda sumamus. GENUS
NAMQUE inquit DICITUR QUORUNDAM AD ALIQUID QUODAMMODO HABENTIUM COLLECTIO. Hic
ergo utrumque monstravit, et cognationem inter se multitudinis et lineæ ductum.
Nam cum dicit genus esse quorundam collectionem ad se invicem quodammodo
habentium, id est aliqua inter se cognatione, iunctorum, et quod addidit ET AD
ALIQUID, generis lineam significat, quam singuli contingentes et ad unum sese
ipsius generationis applicatione iungentes plures ex eadem linea iuncti atque
cognati sunt, ut sit hic ordo: genus dicitur quorundam collectio quodammodo ad
aliquem habentium, id est alicuius lineam per genus contingentium, ut per
collectionem cognationem demonstret et per habitudinem quodammodo ad aliquem
colligatam lineam generis ductumque designet. Sequitur ergo et id planius
lucidiusque significat, cum dicit: DICITUR RURSUS GENUS CUIUSCUMQUE NATIVITATIS
PRINCIPIUM AUT A GENERANTE ƿ AUT AB EO IN QUO QUIS GENITUS EST. Id ipsum latius
expedit quod superius stricto et sentuoso brevitatis vinculo colligaverat.
Dicit enim rursus dici genus aut a generante aut a loco in quo quis natus est.
Sed rursus particula si ad hoc conectatur quod ait aut ab eo in quo quis
genitus est, intellectus non titubat, ut sit ordo: dicitur genus uniuscuiusque
nativitatis principium aut a generante aut rursus ab eo in quo quis genitus
est. Vel certe erit simplicior expositio. Si priorem generis significationem,
id est quorundam ad aliquem quodammodo habentium collectionem, ad solius
cognationem multitudinis accipiamus, lineæ vero ductum et loci generationem in
subteriore significatione distribui, ita tamen, ut una quodammodo generis
significatiolle et multitudinis cognationem et a generante lineam et loci
nativitatem significet. Hæc enim omnia de sola cuiuslibet natione tractantur.
Quare non absurdum est quæ omnia ad ortum genitalem cuiuslibet pertineant. Una
significatione generis contineri. Propriæ tamen et simplicissimæ expositionis
est quattuor significationes generis constituisse Victorinum, ut ad tres Porphyrii
unam ipse addiderit generis causæ, ut sint hæ quattuor significationes,
multitudinis cognatio, lineæ ductus, genus causæ, genus
specierum. Sequitur secunda generis divisio apud Victorinum UT EST GENUS
CAUSÆ: quæ Græci, ut dictum est, Non genera sed schumata vocant. Tertiæ vero
significationis generis, hic modus est GENUS DICI CUI SUPPONITUR SPECIES, id
est genus illud a quo species derivantur, quod ait ad superiorum fortasse
similitudinem æquitatemque dispositum. Sic enim genus speciebus suis principium
est, ut Romulus his, qui ab eo cognati sunt iunctique Romani item eodem modo
nomen Romuli Romanos omnes continet, quemadmodum nomine generis species
continentur. Nam sicut a Dardano Dardanidæ prioris nomen Dardani in sese ipsos
posteriores accipiunt, ita et animal cum verbi gratia species habeat hominem
atque equum, equus scilicet atque homo animalis in se vocabulum capere, ut
dicantur ipsa animalia non recusant. Eodem igitur modo species sub generibus
continentur, quemadmodum cognati homines sub illo a quo illam cognationem forte
traxerunt. Nam et genus speciebus principium est et plurimarum in se specierum
collectivum est. Rursus primum cognationis nomen et ipsius generationis est
principium et in illius solius vocabulo diversitas hominum vocabuli et generis
participatione colligitur, atque hoc est quod ait his verbis: ALITER
DICITUR GENUS CUI SUPPONUNTUR SPECIES, IUXTA SIMILITUDINEM FORTE SUPERIORUM
APPELLATUM ETENIM PRINCIPIUM QUODDAM EST GENUS HIS QUÆ SUB IPSO SUNT ET VIDETUR
MULTITUDINEM CONTINERE OMNIUM QUÆ SUB SE SUNT. Sed cautissime additum est
videtur. Si enim nihil hæc omnia distarent, una significatio generis esset et
ea quæ in species funditur et ea quæ in cognatione dividitur. Sed est inter hæc
ƿ genera talis diversitas, quod genera earum specierum quæ sub se habent alias
species, æquævis speciebus æqualiter sunt genera. Hominem enim et equum, qui
sub animali sunt, neutrum neutro possumus dicere prius ad tempus
inchoationemque nascendi. Nam si qua res una sit prior, altera posterior et eas
sub uniuscuiusque generis nomine quis velit aptare, non poterit; genus enim
speciebus suis æqualiter genus est. Quodsi genus speciebus suis æqualiter genus
est, species ipsæ eius ordinis inter se æquali tempore ortuque censentur. At
vero in generibus quæ cognationes efficiunt, non ita est. Quisquis enim fuit
Capis pater, qui Capuam condidit, si solum filium Capin progenuit et ab uno
Capuanorum cognatio iunctioque cuncta manavit, distat a genere cui species
supponuntur, quod genus uni speciei genus numquam esse potest nisi pluribus,
quod quoniam est idoneum genus illud, id est principium cognationum, etiam ab
uno filio colligere et congregare cognationem, quod genus per species ductum
facere non potest, nisi plures species supponantur, constat in hoc distare
genus quod cognationem colligit, ab eo a quo species dividuntur. Potest autem
distare in hoc etiam, quod genus, id est principium cognationis, potest habere
sub se duos ex se non æquali temporis conditione progenitos sed alium
posterioris ortus, alium vero senioris, quod in generibus speciebusque non
convenit. Nam, ut ƿ superius dictum est, species nisi sibi æquales fuerint, non
merito sed natura, sub genere poni non possunt. His igitur expeditis sequitur: TOTIENS
IGITUR DE GENERE DICTO DE POSTREMA SIGNIFICATIONE INTER PHILOSOPHOS DISPUTATIO
EST, QUOD DEFINIENTES ITA DECLARANT -- Quod dicit TOTIENS, tertio demonstrare
vult atque hoc propter lucidam operis seriem admissum est, ut, quoniam genus
plurimorum nomen est, omnis eius primum significatio diceretur, ut de qua
disputandum esset, aliis reiectis eligeret. Quod ait hoc modo: cum totiens, id
est tertio, genus dicatur, apud philosophos, id est unde ipse tractaturus est,
de postrema generis significatione quam dixit, id est de illo genere quod sub
se species habet, disputatio consideratioque vertitur. At vero de superioribus
generibus id est de cognatione et loco in quo quis genitus est, aut
historicorum aut poetarum spectatio est secundi vero generis rhetorum, tertii
philosophorum consideratio est. Etiam hic in disputationibus ordo est, quod,
cum inciderent res quæ multis possit nominibus nuncupari et de unoquoque eorum
vocabulo tractari disserique, necesse est dici prius in ordinem omnia, ut id
quod eligitur et reicitur distinguatur. Sed illa quæ reicienda atque explodenda
sunt, prius dicantur, illud vero quod disserendum tractandumque, ƿ capitur,
posterius nominetur, ut hic illa posterior generis significatio posita est,
quam disserendam accepturus prius definiendam et termino quodam
circumscribendam demonstrandamque suscepit. Omnis enim res, nisi quid prius sit
constiterit. Eius tractatus uacuo modo speculationis habebitur. Definit igitur
sic: genus esse quod ad plures differentias specie distantes in eo quod quid
sit prædicatur, velut animal. Quod definitionis talis est. Omnia quæ distant,
habent inter se quandam differentiam qua distare et differre videantur. Porro
autem si quid sit genus et sub eo species supponantur, duas vel plures necesse
est species poni sub genere, quoniam unius speciei genus esse non potest. Sed
si plurimæ species erunt, aliqua necesse est differentia dividantur, aliter
cnim plures esse non possunt. Nam si nihil distent, non erunt plures species et
nomen generis perit. Constat igitur eas sub genere poni species quæ
differentiis distributæ plures numero ipsarum differentiarum divisionibus
componantur. Ergo, quoniam superius dictum est in omnibus definitionibus a
genere definitionis trahendum esse principium, si quam cuiuslibet speciem
definile volueris, genus primo necesse est nominabis et ad illam speciem quam
definis, generis ipsius nomen prius aptabis. Et hoc illam principaliter dicis
esse, quod est illud genus sub quo ipsa species quam definis est posita. Post
autem differentiis propriisque eam ab aliis circumscriptione quadam
definitionis ƿ excludis. Nam si dicis animal esse hominem, animal genus est,
species vero homo. Nomen igitur animalis, id est generis, de homine, id est
specie, prædicasti, cum dixeris hominem esse animal. Quodsi nomen generis in
definitionibus ad unam speciem dicere posses, de ea nomen generis prædicares.
Species autem æquali modo generibus suis species sunt, nihil uetat, immo etiam
necesse est semper quæcumque sunt genera, de sibi subiectis speciebus in
definitionibus vel in quibuslibet interrogationibus prædicari. Sed quoniam prædicatur
genus de speciebus, quomodo prædicetur agnoscendum est. Nam si dixeris: quid
est homo? Et aliquis responderit animal, bene et integre respondisse videtur,
et certe. Nam cum tu quid sit homo interrogaveris, ille respondit animal, genus
scilicet de specie in eo quod quid sit species prædicavit. Nam tu quid esset
species interrogasti, ille vero in eo quod quid sit species quam interrogasti,
animalis nomen, id est generis accommodavit. Plena igitur et propria definitio
facta est generis, 'hoc esse genus quod ad plurimas differentias specie
distantes in eo quod quid sit appellatur, velut animal'; animal enim ad
hominem, equum, bovem, coruum, anguem et alia plura quæ differentiis
speciebusque differunt, in eo quod quid sit appellatur. Sed utrum sic dixisset,
genus esse quod ad plurimas species differentia distantes in, eo quod quid sit
prædicetur, an, sicut dixit, 'genus esse quod ad plurimas differentias specie
distantes in ƿ eo quod quid sit prædicatur', nihil interest. Nam sive
differentiæ specie distent sive species differentiis distent, utrumque idem
est. Nam sive rationale et irrationale, quæ sunt differentiæ, specie hominis
verbi gratia atque equi distent, sive species homo atque equus differentia
rationali atque irrationali dividantur et distent, nihil interest. Quare plena
perfectaque facta est generis definitio. Sed definitiones duplicibus modis
fiunt. Una enim definitio est quæ, sicut dictum est, a genere trahitur. Sed
quoniam sunt quædam magis genera, quæ super se genus aliud habere non possunt,
ut sunt prædicamentas decem quæ Aristoteles constituit, eorum igitur definitio
quæ haberi potest quorum genus inveniri non potest, quod omnium quæcumque sunt,
ipsa sunt genera? horum ergo quos Græci vipografikou;" lougou"
dicunt, Latini subscriptivas rationes dicere possunt, reddemus. Subscriptivæ
autem rationes sunt demonstrativæ et quodammodo insignitivæ proprietatis illius
rei quæ cum ipsa generalissima sit et genus eius nullum reperiri possit, eam
tamen definire necesse est. Et Aristoteles, quoniam substantiam genus
generalissimum definire volebat et eius nullum genus poterat invenire,
proprietatem quandam et demonstrationem subscriptionemque ipsius rei dixit esse
subiectum. Substantia enim omnibus subiecta est. Accidens enim, quod in novem ƿ
dividitur partes, præter substantiam esse non potest. Atque ideo omnia quæcumque
definienda sunt, si genus non habeant, eorum subscriptivam quandam et
demonstrativam rationem reddi necesse est. Sic igitur nunc generis, quoniam rem
ipsam definiendam putabat, non duxit a genere definitionem sed dedit quandam
generis demonstrationem proprietatemque. Dico autem quod Porphyrius vel
subalternorum generum vel illorum quæ generalissima sunt, hanc dederit
definitionem et quodammodo subscriptionem demonstrationemque. Nam si quod genus
habeat aliud genus et item hoc ipsum aliud et item aliud si nullum erit supra
genus quod genus non habeat, in infinitum procedit ratio. Sin vero non
habuerit, necesse est quoque istam definitionem apte ordinateque congruere.
Dico autem genus non animal homini atque equo sed illud quo ipsum animal homini
atque equo genus est. Animal enim ipsum per sese nulli genus est neque homo
ipsum per sese ulli species est neque equus ipsum per sese ulli species est sed
sunt genera et species ad alterius participationem. Nam quoniam sub animali est
equus atque homo, non ad se ipsum animal genus est sed ad equum atque hominem. Et
item species quæ vocantur, homo scilicet atque equus, non ad equum atque
hominem sed ad animal, species sunt. Dico igitur genus <et species> non
ipsas substantias in quibus genus et species sunt. Sed ipsam participationem
priorum ad subteriores et subterioram ad priores. Hæc igitur participatio
quoniam et in magis ƿ generibus et in magis speciebus et in subalternis generibus
et in subalternis speciebus una atque eadem est et huius participationis
inveniri genus non poterat. Hæc definitio generis quæ facta est, non a genere
tracta est sed subscriptiva ratio et demonstrativa et designatitla quodammodo
generis est reddita. Hic Fabius: Subtiliter mehercule et quod numquam fere
ante hæc audivimus. Sed perge, quæso te. Iam enim certant sidera quodammodo et
nox luce superatur. ÑTunc ego: Sequitur rerum omnium prima brevisque divisio.
Ita enim ait: EORUM QUÆ DICUNTUR, ALIA AD UNITATEM DICUNTUR, SICUT SUNT
OMNIA INDIVIDUA, UT EST SOCRATES ET HIC ET ILLUD, ALIA QUÆ AD MULTITUDINEM, UT
SUNT GENERA ET SPECIES ET DIFFERENTIÆ ET PROPRIA ET ACCIDENTIA. HÆC ENIM
COMMUNITER, NON UNIUS PROPRIE APPELLATIONIS SUNT. Brevis, ut supra dictum est,
et distincta divisio. Omnis enim res aut unius rei nomen est aut plurimarum, et
hoc est quod ait: eorum quæ dicuntur, alia ad unitatem dicuntur, sicut sunt
omnia individua. Quid autem sit, breviter explicandum est. Omne genus quoniam
sub se ƿ species habet, species vero differentiis distinguuntur et
proprietatibus explicantur -- accidunt autem in speciebus accidentia secundo
loco, principaliter vero in individuis quæ sunt sub speciebus. Quid autem sit,
posterius dicendum est -- genera igitur et de speciebus dicuntur et de
differentiis, quæ ipsas species distribuunt, et de propriis. Quæ species
componunt. Et de his accidentibus quae, cum principaliter in individuis
fuerint, in speciebus esse dicuntur. Hoc autem monstremus exemplis. Et sit
nobis genus animal, sit species homo, sit differenti rationale, sit proprium
risibile, sit accidens stans vel ambulans vel aliquid in mensura corporis, ut
tripedalis. Animal ergo, quod genus est, dicitur de specie, id est de homine;
dicis enim hominem esse animal. Porro autem de speciei differentia nihilominus
dicis genus: dicis enim rationale esse animal. Nihil autem prohibet eodem modo
et de proprio genus dicere. Nam si dicas: quid est risibile? non absurdum est
animal nominare. Accidentia vero hoc modo principaliter in individuis, secundo
vero loco in speciebus sunt. Nam si quis dicat ad singulos homines, ut puta
Ciceronem sedere vel stare vel quod aliud libet, in specie hominis eadem quoque
convenire necesse est. Nam si Cicero sedet sedet etiam homo, si Cicero ambulat,
ambulat etiam homo. Ergo si qua accidentia venerint ab individuis et ea tracta
in speciebus consederint, ad ipsa quoque accidentia dici poterit genus. Quid
est enim ambulans, si quis interroget, merito animal dicitur. Nihil enim
ambulare nisi animal potest. Porro autem sub speciebus individua sunt, ut
Cicero et Virgilius sub homine, atque de individuo ƿ genus speciei praedicari
potest. Nam si interrogaveris, quid est Cicero, merito animal dicas. Genus
igitur et ad speciem et ad differentias et ad accidentia et ad propria et ad
individua nominatur. Porro autem species non iam de genere neque de
differentiis sed de solis propriis et subiectis individuis appellatur, in
illis, id est individuis, quia superest. In propriis vero, quia aequalis est.
Quid autem sit, hoc modo videamus. omnia genera speciebus suis supersunt et
abundant. Abundare autem genera dicimus speciebus plus habere genera virtutis
quam species. Homo enim quod est species, solum homo est, animal vero quod est
genus, non solum homo est sed et equus vel bos vel quod aliud libet animali
supponere. Ita maior vis generis recte de minori sibi et subiecta specie
praedicatur. Alia vero sunt quae sibi sunt paria, ut sunt propria et species.
Species est homo, proprium risibile. Quicquid ergo fuerit risibile, hoc est
homo, quicquid homo, hoc risibile. Itaque neque risibile hominis neque
homo risibilis potentiam superuadit sed aequalia sibi ad se invicem praedicari
possunt, ut dicas: quid est homo? risibile; quid est risibile? homo. Ita igitur
quaecumque superiora fuerint, ad illa quae subteriora sunt, praedicantur et
quaecumque aequalia fuerint. Aequaliter sibi ad se invicem praedicantur. Illa
vero quae subteriora sunt et minora, de superioribus et abundantibus, ut sunt
genera et species -- genera enim abundantia, species minores -- praedicari non
possunt. Numquam enim recte speciem de genere praedicabis. Ita ergo species de
proprio praedicatur ut pari sed quoniam sub speciebus singillatim individua
sunt -- individua autem vocamus quae in nullas species neque in aliquas iam
alias partes dividi possunt, ut est Cato vel Plato vel Cicero et quicquid
hominum singulorum est; hos enim in nullis partibus dividis, ut animal in
species, hominem scilicet atque equum, hominem ipsum specialem et singulos
circumplectentem in Catonem, Platonem, Virgilium et omnes singillatim homines
distributos; hominem vero ipsum singulum, id est Ciceronem, in nullos alios
distribuere possumus atque ideo a[tomon, id est individuum, vocitatum est --
species ergo, quae ad propria aequaliter praedicatur, ad individua, quoniam
maior est species hominis quam quodlibet individuum, ita praedicatur, ut
superius ad id quod est subterius. Cicero enim solus Cicero est, homo autem non
solum est Cicero quod si ad individua praedicatur, et ad individuornm
accidentia praedicabitur. Ita igitur species ad genus eo quod superius est, non
praedicatur neque ad differentiam, quia differentia, ut nunc monstraturi sumus,
super speciem est, ad proprium vero, cui par est, vel ad individuum, cui
superest, praedicatur. Differentia vero et ad species et ad propria et ad
individua praedicatur. Namque rationale, quod est differentia, ad hominem prædicatur,
quod est species. Item rationale, id ƿ est differentia, prædicatur ad risibile,
id est proprium. Dicitur enim id esse risibile, quod rationale. Nam si homo
rational et homo risibile, constat id quod est risibile, etiam rationale posse
nominari. Quodsi ad species differentia dicitur, species autem ad individua prædicatur.
Necesse est ut differentia quoque ad individua prædicetur. Dicis enim: qualis
est Cicero? rationalis. Quodsi differentia ad individua prædicatur, accidentia
vero in individuis accidunt. Necesse est differentias et ad accidentia prædicari.
Proprium vero quoniam semper unius speciei proprium est, et ad ullam speciem prædicatur
solam. Cuius est proprium. Risibile namque, quod proprium est ad solam hominis
speciem prædicatur. Quod si ad hominis speciem prædicatur. Species vero ad
individua dicitur. Non est dubium quin proprium quoque de individuis prædicetur.
Nam si homo risibile animal est, Cicero quoque et Virgilius risibilia animalia
recte dicuntur. Quodsi proprium ad individua recte dicitur, recte etiam et de
accidentibus prædicatur quæ in ipsis accidunt individuis. Accidentia vero ipsa
et de speciebus et de aliis omnibus prædicantur et de ipsis maxime individuis.
Namque et albus equus et albus homo dicitur et iterum niger equus et niger Æthiops.
Quod si ita est, animal quoque nigrum dicitur. Dicitur etiam rationale nigrum
et irrationale nigrum, quippe si equus et homo Æthiops nigri sunt. Dicitur
etiam risibile nigrum, cum homo quis niger fuerit. Dicitur etiam individuum
nigrum, cum quis unus homo ex Æthiopia nominatur. Quod cum ita sit, constat
genus ad plurima prædicari, id est ƿ speciem, differentias, accidentia
propriaque et individua, nihilominus et differentiam ad plurima prædicari, id
est ad speciem, propria, individua et accidentia, et proprium ad plurima, id
est speciem, individua et accidentia, et speciem ad plurima, id est proprium,
individua et accidentia, accidens vero et ad genus et ad speciem et ad proprium
et ad differentiam at ad individua. Quod si ita est, has quinque res constat ad
plurima prædicari. At vero individuum quoniam sub se nihil habet, ad
singularitatem quandam et unitatem prædicatur. Cicero enim unus est et ad unum
nomen istud aptatur. Ita individua quæ ad unitatem dicuntur, cunctis
superioribus supposita sunt, ut genus, species, differentia, propria vel
accidentia, quamvis ad se invicem dici possunt, ad individua tamen æqualiter prædicantur,
ut superius demonstratum est. Individua vero quoniam sub se nihil habent ubi
secari distribuique possint, ad nihil aliud prædicantur nisi ad se ipsa, quæ
singula atque una sunt. Atque hoc est quod ait: EORUM QUÆ DICUNTUR, ALIA
AD UNITATEM DICUNTUR, SICUT OMNIA INDIVIDUA, UT EST SOCRATES ET HIC ET ILLUD,
ALIA QUÆ AD MULTITUDINEM, UT SUNT GENERA ET SPECIES ET DIFFERENTIÆ ET PROPRIA
ET ACCIDENTIA. HÆC ENIM COMMUNITER, NON UNIUS PROPRIE APPELLATIONIS
SUNT. Simile est ac si diceret: hæc enim communiter ad plurima prædicantur,
non ad unitatem sicut individua. Et quid sint genera vel species vel differentiæ
vel propria ƿ vel accidentia, exemplum supponit dicens: EST ENIM GENUS, UT
ANIMAL, SPECIES, UT HOMO -- quam dudum hominis speciem cum aliis animantibus
sub animali posuimus -- DIFFERENTIA, UT RATIONALE -- qua species scilicet
hominis ab irrationali distat animal -- PROPRIUM, UT RISIBILE, quod nullum
aliud animal neque rationale neque irrationale habet. Nullum enim animal ridet
nisi solus homo. Quare, cum quædam cælestium potestatum animalia rationabilia
sint, eorum tamen proprium risibile non est, quoniam non rident. Recte igitur
risibile solius hominis proprium prædicatur. ACCIDENS, UT ALBUM, NIGRUM ET
SEDERE: quia ista in substantia hominum non sunt, merito accidentia vocantur.
Nam si substantiæ cuiuscumque speciei inesset id quod accidens dicimus,
interempto accidenti periret etiam eius speciei substantia cui accidit. Nam
quoniam rationale in hominis substantia est, si rationalitas interimatur,
hominis quoque substantia necessarlo peritura est idcirco, quod in ipsius
speciei substantia naturaque nersatur. At vero nigrum et album vel quæcumque
sunt accidentia si interimas, species ipsa in qua illa accidebant, manet. Nam
neque omnis homo candidus neque omnis niger est, et cui alterutra defuerint,
eius species non peribit. Atque idcirco hæc accidentia, veluti non innata in
substantia sed a foris venientia, recte nominata sunt. Nunc ergo, quoniam
quid sit genus ostendit et ea quæ ƿ ad unitatem dicuntur, ab his quæ de
plurimis prædicantur distinxit atque distribuit. Ipsius generis differentias
vel ab his quæ ad unitatem dicuntur vel ab eis quæ ad pluralitatem congruunt,
id est differentis, specie, proprio accidentique, declarat et dicit genus ab
illis quæ ad sola individua præ dicantur, id est quæ ad unitatem, hoc differre,
quod genus ad plurima prædicetur, individua vero ad singula. Sed quoniam hæc
differentia generis ad individua communis erat differentiis speciebusque,
propriis et accidentibus, ab illis ipsis aliis differentiis genus dividit atque
disiungit. Quod ita demonstrat: AB HIS IGITUR QUÆ AD UNITATEM DICUNTUR, DIFFERT
GENUS, QUOD GENUS EST HOC QUOD DE PLURIMIS PRÆDICATUR. AB HIS VERO RELIQUIS
GENUS DIFFERT, PRIMO AB SPECIE, QUONIAM SPECIES ETSI DE PLURIBUS, NON TAMEN
SPECIE DIFFERENTIBUS SED NUMERO PRÆDICATUR. Ac primum generis specieique
distantiam monstrat, quæ propior est generi. Nam quamvis differentia super
speciem sit, super speciem specialissimam differentia ponitur. Nam quamvis
rationalis differentia super hominem ponatur, quæ species specialissima est,
tamen ante speciem specialissimam ƿ ipsa differentia species est eius generis,
cui species snecialissima supponitur; nam sub animali ante hominem rationale
ponitur. Igitur cum genus et species utraque ad plurima prædicentur, genus vero
ad plurimas species in eo quod quid sit prædicetur, species non iam ad plurimas
species sed ad plurima individua prædicatur. Sunt autem quædam genera
generalissima, ut dictum est, supra quæ aliud genus inveniri non possit. Sunt
autem species sub quibus alia species inveniri non possit, et integra species
illa nominatur quæ numquam genus est, id est sub qua species nullæ sunt. Nam si
sub ea species essent, ipsa etiam genus esse posset. Species ergo quæ vere
species est, alias sub se species non habebit, nt est homo. Namque homo quoniam
species est, singuli homines qui sub ipso sunt, non eius species sed individua
nominantur. Nam si homo genus esset hominum singulorum, genus autem, sicut
dictum est, ad plurimas res specie differentes in eo quod quid sit appellatur,
homo, id est species, si sicut genus prædicaretur ad singulos homines, singuli
homines specie ipsa differrent. Sed quia singuli homines specie non differunt,
quod autem specie non differt, si quid ad hoc prædicatum fuerit, non prædicatur
ut genus ad species, id est homo non prædicatur ad singulos homines ut genus ad
res plurimas specie differentes, quid igitur? Ad res plurimas numero
differentes; singuli enim homines numero a se tantum, non specie
distant. Atque ideo, quoniam genus sic ad subiecta prædicatur, ut ad
plurimas res specie differentes prædicetur, species autem ad subiecta ita prædicatur,
ut ad plurimas res numero differentes prædicetur, genus in hoc ab specie
distat, quoniam genus ad plurimas res specie differentes prædicatur. Species
autem ad plurimas res numero differentes dicitur. Congruunt ergo sibi genus et
species, quod genus et species ad plurima prædicantur et utraque in eo quod
quid sit. Nam si interroges: quid est Cicero? Animal dicitur, id est genus. Et
si interroges: quid est Cicero? Homo dicitur, id est species distant autem,
quod quamvis utraque ad plurima prædicentur et in eo quod quid sit, genus prædicatur
ad res specie differentes, species vero dicitur ad res tantum numero
differentes quod Porphyrius sic demonstrat: AB HIS VERO RELIQUIS QUÆ DE
PLURIBUS APPELLANTUR, GENUS DIFFERT, PRIMO AB SPECIE, QUONIAM SPECIES ETSI DE
PLURIBUS PRÆDICATUR, NON TAMEN SPECIE DIFFERENTIBUS SED NUMERO. HOMO ENIM
SPECIES CUM SIT, DE SOCRATE, PLATONE, CICERONE PRÆDICATUR, QUI NON SPECIE SED
NUMERO DIFFERUNT, ANIMAL VERO QUOD GENUS EST, ET BOVIS ET EQUI PRÆDICATIO EST
QUÆ ETIAM DIFFERUNT SPECIE A SE INVICEM, NON NUMERO SOLO. Quod simile est
ac si diceret genus ab specie unam differentiam plus habere. Congruunt namque
genera speciebus, quod utraque in eo quod quid sit prædicantur, ut dictum est.
Congruit item et genus et species, quod utraque ad res plulimas prædicantur.
Congruit item genus ad species, quod utraque ad les numero differentes prædicantur.
Nam et singuli homines sta a se divisi sunt, quantum ad numerum, ut homo ab
equo vel a bove vel a coruo vel a quibuslibet aliis animantibus. At vero distat
ab specie genus, quod genus de pluribus rebus specie differentibus prædicatur,
quod species non habet. Nihil autem differre arbitrator, utrum ita dicatur
'aliam rem ad aliam prædicari' an 'aliam de alia prædicari'. Utrumque enim idem
intellectus est. Nam si animal prædicatur ad hominem, idem etiam animal de
homine prædicatur. Nam cum interrogaveris: quid est homo? Respondeas de hominis
interrogatione hominem esse animal. Sed nunc oportet nos ea quæ secuntur
aspicere. Quid ergo sequitur? A PROPRIO AUTEM GENUS DIFFERT, QUOD PROPRIUM
IUXTA UNAMQUAMQUE SPECIEM PROPRIUM APPELLATUR CUIUS EST PROPRIUM, ET IUXTA EA
QUÆ SUB SPECIE SUNT, SCILICET INDIVIDUA; NAMQUE RISIBILE HOMINIS SOLUM EST ET
SINGULORUM UTIQUE HOMINUM. GENUS AUTEM NON AD UNAM SPECIEM SED AD PLURES
DIFFERENTES SEMPER APTATUR. Ergo hoc videtur hic dicere, quoniam omne proprium
si fuerit speciei unius, tunc vere est proprium. Nam si unius speciei non
fuerit sed duarum vel plurium, tunc duabus vel pluribus non proprium sed erit
in substantiæ ratione commune. Constat ergo proprium ei cuius est proprium soli
speciei singulariter adhærere. Unde quia hominis species sola est quæ ridet,
risibile homini proprie et singulariter aptatur. Ad unam semper igitur speciem
proprietas adhibetur. Distat igitur proprium a genere, quod genus semper ad
plurimas species appellatur, proprium vero de una tantum specie cuius est
proprium. Nam si risibile dicas, ad unam tantum speciem hominis appellatur. Congruit
autem genus cum proprio in hoc, quod genus et proprium de pluribus appellantur.
Namque genus ad plures species appellatur, appellatur etiam genus de his quæ
sub specie sunt individuis. Nam si homo et equus animal est, erit etiam Cicero
animal et quilibet equus singulariter animal nominatur. Similiter et proprium
ad plurima dicitur. Dicitur enim ad unamquamque speciem et ad ea individua quæ
sunt sub specie prædicatur. Nam si homo risibilis est, risibilis est etiam
Cicero et Virgilius, et quicumque singulariter nominantur, risibiles sunt.
Congruunt etiam, quoniam utraque in eo quod quld sit prædicantur. Nam genus de
specie in eo quod quid sit prædicatur. Nam si dicis: quid est homo? Animal
appellabis. Item proprium in eo quod quid sit prædicatur. Nam ƿ si dicis: quid
est homo? Merito risibile prædicabis. Congruunt autem, quod genus et proprium
ad plurimas res numelo differentes prædicantur. Nam ita a se differunt singula
animalia, id est homo, equus et coruus et cætera, ut singuli homines, quantum
ad numerum. Distat autem a genere, quod genus ad plurimas species prædicatur,
proprium vero ad unam solam cuius est proprium nominatur. Sed non est inter genus
et proprium eadem differentia, quæ est inter speciem et genus. Nam species de
nulla omnino specie prædicatur, proprium vero licet non ad plures, ad unam
tamen solam speciem, cuius est proprium, semper aptabitur. Post hoc igitur
de differentiæ accidentisque a genere distantia disserit dicens: A DIFFERENTIA
VERO ET AB ACCIDENTIBUS DIFFERT GENUS, QUONIAM ETSI ETIAM ISTA DE PLURIBUS
SPECIE DIFFERENTIBUS PRÆDICANTUR, DIFFERENTIÆ SCILICET ET ACCIDENTIA QUÆ
COMMUNITER ACCIDUNT, NON TAMEN IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICANTUR, CUM
INTERROGANTIBUS NOBIS FIT SECUNDUM EA RESPONSIO; MAGIS ENIM QUALE QUID SIT
OSTENDUNT. Differentiam vero et accidens idcirco posterius reservavit,
quod eorum unam differentiam erat distantiamque dicturus. Differentia enim et
accidens qualitatem cuiuscumque speciei demonstrant. Illa substantiæ
qualitatem, id est differentia, illud, ƿ id est accidens, non substantiæ. Ergo
quoniam genus super speciem est et species supposita generi, genus speciem,
species individuum quid sit ostendit. Porro autem solæ possunt species
differentiæ segregare quæ qualitatibus eas substantialibus, id est substantias
declarantibus, seiungunt atque dispertiunt. Nam cum animal genus sit, homo vero
vel equus species, quales utræque species sint monstrat differentiæ segregatio,
ut dicamus speciem esse hominis rationalem, speciem vero equi irrationalem. Si
enim quis interroget: quid est homo? Animal dicitur. Si autem quis dicat:
qualis est homo? Rationalis respondetur. Ita semper differentia non in eo quod
quid sit sed in eo quod quale sit appellatur. De accidenti vero non dubium est,
cum ipsa qualitas in accidentis partibus componatur. Namque in prædicamentis
inter alias novem partes accidentis etiam qualitas nominatur. Nam etiam si quis
interroget qualis corui species sit, nigra continuo respondetur. Congruunt ergo
genera differentiis et accidentibus, quod de speciebus pluribus prædicantur. Nam
sicut genus plures sub se species habet, ita differentia. Nam rationale dicimus
deum et hominem. rursus etiam accidens de pluribus speciebus prædicatur. Nam
nigrum dicimus et hominem et equum et coruum et hebenum et plurimas alias
species. Rursus congruit genus differentiæ, quod, sicut genus, sic differentia æqualiter
ad indiniduum prædicatur. Nam si Cicero animal est, quod est genus, et
rationale avimal est. Quod est differentia. Congruunt etiam, quod de numero
differentibus prædicantur, quod ƿ superius de aliis monstratum est. Distant
autem quod, sicut dictum est, genus in eo quod quid sit appellatur, differentia
vero vel accidentia in eo quod quale sit prædicantur. Nam si dicas: quid est
homo? Appellabis genus et dicis animal esse hominem, si vero qualis sit ad
differentiam interrogaveris, rationale respondebis, vel <ad> accidens,
nigrum vel album vel qualis quisque sit de quo interrogatur. His igitur
distributis distantias ipsas a primordio rursus orditur dicens: UNDE HOC
QUOD DE PLURIBUS PRÆDICATUR GENUS DISTAT AB HIS QUÆ DE SINGULIS PRÆDICANTUR,
HOC EST AB INDIVIDUIS; ILLO QUOD DE SPECIE DIFFERENTIBUS PRAEDICATUR, DISTAT AB
SPECIEBUS ET A PROPRIIS; ILLO ETIAM IN QUO QUID SIT APPELLATUR, SECERNITUR A
DIFFERENTIIS ET A COMMUNITER ACCIDENTIBUS, QUOD HAEC DUO QUALE QUID SIT
DECLARANT. Hoc dicit distare genus ab individuis, quod genus de pluribus,
ut dictum est, praedicatur. Colligit autem et in unum redigit proprii
specieique differentias. Nam quoniam species de pluribus non specie sed numero
differentibus praedicatur, proprium vero de una tantum specie et de his quae
sub eadem specie sunt individuis praedicatur, quamvis de una specie
praedicetur, tamen aequa est illi cum specie a genere differentia de pluribus
specie differentibus non praedicari. Nam neque species omnino de speciebus
aliquibus poterit praedicari ƿ neque proprium, quoniam proprium non de pluribus
speciebus sed de una tantum cuius est specie praedicatur. Quod si ita est, una
differentia a genere species et propria seiunguntur accidens vero et
differentia eadem quoque una a genere differentia separantur, quod genus in eo
quod quid sit dicitur, differentia vero vel accidentia in eo quod quale
appellantur. Has Porphyrius ad constituendam generis rationem differentias
quam parcissime potest colligit et ipsas differentias multis modis posterius
probaturus, nunc vero quantum sat est dicit se <neque deminutam neque>
abundantem generis constituisse rationem hoc dicens: HOC SI ITA EST, NULLO
MINUS AUT PLUS EFFECTA EST GENERIS DEFINITIO. Perfectam plenamque se
generis definitionem fecisse dicit, quoniam neque plus neque minus facta sit
definitio sed aequaliter ad genus pariterque composita. Quod unde sit, hoc modo
monstrandum est. Novimus quod quaedam res quae ad alia praedicantur, his de
quibus praedicantur, abundant, ut genera et species. Namque animal, quod genus
est, de homine, quod est species, hoc abundat, quod nomen generis etiam in
equum atque bovem atque in alia valet aptari. Ergo si quis ad quamlibet rem
abun dantem fecerit maioremque definitionem quam ipsa res fuerit quam definit,
non erit integra propriaque definitio, quoniam non solum illam rem amplectitur
quam definit, ƿ si maior fuerit definitio sed etiam alias quascumque res,
quibus ipsius definitionis terminus abundabit. maiorum igitur praedicamentorum
maior erit definitio, minorum vero minor erit etiam definitio; animal ergo,
quod maius est, ita definiunt: animal est substantia animata sensibilis,
hominem vero, quod ab animali minus est, ita definiunt: animal rationale,
mortale, risus et disciplinae perceptibile quoniam maius est animal ab homine,
maior etiam erit animalis definitio ab hominis definitione. Plus enim erit
dicere 'substantia animata sensibilis' quam 'animal rationale et mortale'. Nam
substantia animata sensibilis, sicut ipsum animal, non solum hominem
complectitur sed etiam equum vel bovem atque alias huiusmodi species. Si quis
ergo ad hominem maiorem definitionem aptaverit, quae est animalis, ut ita
definiat hominem: homo est substantia animata sensibilis, non est plena
definitionis ratio, cum equus atque bos substantia animata atque sensibilis
esse possint, quae species hominis non sunt. Si quis vero maiori rei minorem
definitionem aptaverit, curtam et deminutam quodammodo faciet rationem. Nam si
quis animal definire volens dicat: animal est res rationalis, risus et
disciplinae perceptibilis, non erit integra definitio, quoniam sunt quaedam
animalia quae istius definitionis rationem subterfugere atque euadere possunt. Est
enim animal bos, quod neque rationale sit neque risus perceptibile. Sola igitur
relinquuntur bene definiri quaecumque aequalibus definitionibus constituuntur.
Ubi autem aequalis definitio sit, hoc modo possumus reperire. Praedicamenta
quaecumque fuerint, si maius praedicamentum de minore aliquo praedicatur,
converti non potest, ut minus de maiore praedicetur. Semper enim maiora de
minoribus, numquam minora de maioribus praedicantur. Nam si quis dicat hominem
esse animal, non poterit convertere animal esse hominem. Nam homo nihil aliud,
quantum ad genus, nisi animal est, animal, quantum ad species, potest esse
etiam non homo. Paria vero praedicamenta semper sibi ipsa invicem convertuntur.
Nam quoniam risibile solius est hominis, risibile ad hominem praedicatum etiam
converti potest, ut homo ad risibile praedicetur dicitur enim: quid est homo?
Risibile. Quid est risibile? Homo. Ergo quascumque definitiones convertere
potes, illæ veræ atque pares sunt, quascumque vero convertere non potes, aut
maiores sunt aut minores, pares inveniri non possunt. Nam si dicas hominem
substantiam esse animatam atque sensibilem, verum est. Item si convertas et
dicas substantiam animatam atque sensibilem esse hominem, non omnino verum
dixeris potest enim et substantia animata esse atque sensibilis et homo non
esse. Item si dixeris rem rationalem, mortalem, risus et disciplinæ capacem
esse animal, verum dixeris. Si autem dicas atque convertas animal esse rem
rationalem mortalem, risus et disciplinæ perceptibilem, non omnino verum
dixeris. Potest enim esse animal et non esse rationale et risus capax. Ergo
quotiens est maior definitio quam id quod definitur si prius dicitur id quod
definitur et maior definitio adhibetur vera esse poterit definitio. Si enim
prius dixeris hominem, rem minorem, et ad ipsum posterius adbibueris
definitionem maiorem, ut prius dicas 'homo est', et post subiungas 'substantia
ƿ animata sensibilis', verum est. Homo enim necessario est substantia animata
sensibilis. Si vero prius dixeris definitionem et postea dixeris id quod
definies, vera esse non omnino potest. Nam si definitionem maiorem prius
dixeris dicens 'substantia animata sensibilis' et postea rem minorem intuleris,
ut dicas 'homo est', ut sit 'substantia animata sensibilis homo est', non
omnino verum est. Potest enim esse et substantia animata sensibilis, non tamen
homo. At vero si minor fuerit definitio quam illa ipsa res quæ definitur,
si prius dicta sit definitio, vera est, posterius, falsa. Nam si dixeris
definitionem quæ est minor 'res rationalis, mortalis, risus et disciplinæ
capax' et post intuleris 'animal est', ut sit 'res rationalis, mortalis, risus
et disciplinæ capax animal est', vera est. Omnis enim res quæ rationalis et
mortalis est et risus et disciplinæ capax, necessario animal est. At vero si
converteris et rem maiorem prius dixeris, post vero minorem definitionem
adhibueris, vera omnino esse non potest. Nam si dicas prius 'animal est',
postea autem iunxeris 'res rationalis, mortalis, risus et disciplinæ
perceptibilis', non omnino verum est. Potest enim esse animal et rationale vel
mortale non esse. Itaque si maior est definitio quam res fuerit, si prius rem
dixeris, postea definitionem intuleris, vera est, si vero prius definitionem
dixelis, post rem intuleris, falsa est. In minoribus vero definitionibus et
maioribus rebus contra ƿ est. Nam si definitionem prius dixeris, postea rem
subieceris vera est, si vero rem prius dixeris, postea definitionem sub
ieceris, vera omnino esse non potest. At vero in æqualibus definitionibus
converti æqualiter potest. Nam quoniam solius hominis hæc est definitio 'animal
rationale, mortale, risus et disciplinæ perceptibile', æqualis est hæc ad
hominem definitio, quoniam non est cui alii possit aptari. Itaque vel si prius
rem dixeris, postea definitionem subieceris, vera erit, ut est 'homo est animal
rationale, mortale, risus et disciplinæ perceptibile', sin vero converteris et
prius definitionem, postea rem dixeris ut si dicas 'animal quod fuerit
rationale, mortale, risus et disciplinæ perceptibile homo est', hæc quoque vera
est. Ita semper ut definitiones veræ sint, neque plus neque minus in defini
tionibus oportet aptari sed æqualitter definitiones convenienterque disponi.
Quod Porphyrius scilicet non ignorans ait se neque plus neque minus effecisse
generis definitionem. Et Fabius: Sequitur, inquit, te de specie disputare.
ÑDic, inquam, quid sequitur? ÑEt Fabius: Hic, ut opinor, ordo est: SPECIES
QUOQUE MULTIS DICITUR MODIS. NAM ET UNIUSCUIUSQUE HOMINIS FORMA SPECIES
APPELLATUR. RURSUS IGITUR ET PULCHRITUDO UULTUS, UNDE PULCHERRIMOS QUOSQUE
SPECIOSOS DICIMUS. DICITUR SPECIES ET EA QUÆ ƿ SUPPOSITA EST GENERI, UNDE
ANIMALIS SPECIEM APPELLAMUS, CUM ANIMAL IPSUM GENUS SIT, ET ALBUM COLORIS SPECIEM. Tunc
ego: Speciei quoque nomen sicut generis æquivocum ÆQVIVOCVM puta. Nam et hoc
quoque multifariam appellari designat. Dicitur enim, inquit, species et figura
corporis et fortasse alia plura. De quibus quoniam nullus tractatus habebatur,
iure prætermissa sunt. Hic tamen a Victorino videtur erratum, quod cum idem sit
cuiuscumque hominis species et uultus, quasi in alia appellatione speciei
uultus iterum pulchritudinem dixit, quasi vero non proinde pulchlitudo uultus
sit ac tota species fuerit; nam si quispiam pulcher fuerit toto corpore, etiam
uultu. Sed præmissis his ad illam speciem quæ sub genere ponitur atque genus
efficit veniamus. Namque, ut dictum est, substantiæ ipsæ nullo speciei nomine
generisue censentur, nisi quadam ad se invicem collatione sint comparationeque
compositæ. Nam quod animal est, non idcirco est genus, quoniam animal est sed
idcirco, quod hominis sub se atque equi et cæterorum animantium species habet.
Atque idcirco ait: UNDE ANIMALIS SPECIEM APPELLAMUS, CUM ANIMAL IPSUM GENUS
SIT; neque enim homo species diceretur, si super ipsum animalis appellatio non
prædicaretur. Sed ut monstraret non in unis solis substantiis genera speciesque
versari sed etiam in omnium prædicamentorum nuncupationibus ƿ esse conexa, non
solius substantiæ dedit exemplum sed etiam eius quod reliquum remanserat,
accidentis. Quid enim ait et album coloris speciem: quæ sunt in accidentis
divisione qualitatis. Sed quoniam inter se quædam conexio est et talis
comparatio atque relatio, ut præter ad se invicem latitudinem genera et species
esse non possint -- nihil enim in eorum definitionibus concludi potest, nisi ad
alterutrum nominata sint; nam si substantia generis specie supposita species
vero genere superposito et ad ipsam prædicato perficitur, non est dubium quin
cum genus definire necesse it iure speciem, et cum speciem, iure nobis genus prædicare
necesse sit -- hæc igitur etiam in generis subscriptione servatur distinctio,
cum generis definitio habita est. Hoc enim dictum est tunc, esse genus quod ad
distantes species diceretur, nunc vero dicendum est id esse speciem quæ sub
genere ponitur. Sed multiplex eius definitio haberi potest. Potest enim rursus
dici id esse speciem, ad quam genus in eo quod quid sit prædicatur. Quæ res utræque
id significant, speciem poni sub genere. Nam prima quidem definitia id aperte
designat, secunda vero talis est: quoniam semper ƿ maioribus minora
supponuntur, genus ab eo, ad quod in eo quod quid sit prædicatur, maius esse
non dubium est. Quod si ita est, nullus est obscuritatis error, quin species quæ
minor est, maiori sibi generi supponatur. Nihil igitur hæc secunda definitionis
significatio a priore differt; si enim species sub genere non poneretur, genus
ad speciem in eo quod quid sit non prædicaretur. Tertia vero definitio speciei
integra ratione collecta est et ipsius speciei vim naturamque demonstrat. Dicit
enim speciem esse quæ ad plurima numero differentia in eo quod quid sit prædicatur.
Quæ definitio etiam ex superiore genere debuit esse planissima sed ego nunc
quantum castigata permittit brevitas explicabo. Sed prius de ipsis generibus
speciebusque pauca dicenda sunt. Cum sint quædam genera quæ species habeant
atque ipsa aliis generibus species esse possint, non est dubium ea gemina
comparationis habitudine fungi, ut ad alia species, ad alia genera nominentur.
Sed si in uno filo atque ordine speculemur et quodcumque genus alicuius rei
repertum sit, eius rursus genus aliud requiramus et rursus aliud atque aliud
iterum, si nihil sit quod intellectus ratione consistat, inesplicabilis ratio
interminabilisque tractabitur. Sed quoniam nulla sunt in his scientiæ
fundamenta quæ nulla consideratione animi in infinitum procedentia
concluduntur, dicendum necessario est posse nos ascendentes usque ad tale
aliquid pervenire cuius, cum ipsum cæteris genus sit, ƿ aliud genus invenire
non possumus, quod genus primum et magis genus et generalissimum nuncupetur.
Sed si hoc in genere contingit, ut ascendentes alicubi consistamus, non est
dubium quin descendentes iterum per species ad aliquem quodammodo calcem
offenso termino consistamus. Igitur cum descendentes per species usque ad
illam speciem venerimus quæ sub se species nullas habet, illam speciem ultimam
speciem et magis speciem et specialissimam nuncupemus. Sed quoniam species
aliquorum est continens, si aliquorum specie differentiam continens esset, non
magis species sed genus merito vocaretur. Sed quoniam continet et non specie
differentes res continet, similes necesse est sibi contineat pluralitates. Sed
si continet pluralitatem et maius semper est id quod continet quam id quod
continetur, de pluralitate illa species prædicabitur. Appellabitur igitur
species de pluribus rebus numero differentibus in eo quod quid sit. Species
enim cum appellatur de subterioribus, superiorem speciem substantiamque
declarat nam cum dicimus: quid est Cicero? Homo continuo respondetur. Cum ergo
tribus modis speciei facta sit definitio, superiores duæ non tantum sunt
speciei sed etiam subalternæ speciei, quæ et ipsa genus. generalissimum
substantia et sub ea corpus animatum, sub animato corpore animal et sub animali
ƿ homo, sub homine individua. Sed hanc divisionem plenius posterius exequemur,
nunc autem hoc nobis tantum sufficit. Substantia igitur magis genus est, homo
magis species, ita ut neque substantia species aliquando esse possit nec homo
genus. Corpus vero animatum vel animal ad superiora species, ad subteriora
genera nominantur. Si quis ergo corpus animatum vel animal vel hominem
velit exprimere et dicat: SPECIES EST QUOD PONITUR SUB GENERE ET AD QUAM GENUS
IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR, hæc definitio et magis speciem, id est hominem,
et subalternam speciem continet, id est corpus animatum vel animal. Nam corpus
animatum et animal et homo sub genere sunt posita, et ad eas omnes in eo quod
quid sit appellatur, ut dictum est. Si quis vero illam speciem definitione
monstrare velit quæ vere species est, id est specialissimam speciem, quæ tantum
species, numquam et genus sit, hoc modo definiet, speciem esse quæ ad plurimas
res numero differentes in eo quod quid sit prædicetur. Sed hæc definitio
subalternis speciebus numquam conveniet. Illæ enim quæ subalternæ sunt species,
possunt etiam pro generibus accipi, si ad subiecta prædicentur. Quodsi possunt
pro genelibus accipi, cum pro generibus acceptæ fuerint, non tantum ad plurimas
res numero differentes prædicabuntur sed etiam ad plurimas res specie
differentes, quippe cum sint genera. Sed quia hoc in magis speciebus non
evenit, ut aliquando de specie differentibus prædicentur, hæc definitio
posterior solius magis speciei definitio est et eam cæteræ subalternæ species
excludunt atque reiciunt. Quod Porphyrius ita demonstrat: SED HÆC
DEFINITIO EIUS SPECIEI EST QUÆ MAGIS SPECIES DICITUR, ALIÆ VERO DEFINITIONES
ERUNT ETIAM ILLARUM QUÆ NON SUNT MAGIS SPECIES. Horum ergo ipsam
subscriptionem demonstrationemque clarius se ipsum dicere promittit cum dicit: MANIFESTIUS
AUTEM FIET HOC QUOD DICIMUS HOC MODO. IN OMNIBUS PRÆDICAMENTIS SUNT QUÆDAM
MAGIS GENERUM ET MAGIS SPECIERUM, SUNT ALIA MIXTA. MAGIS GENERA SUNT SUPRA QUÆ
NULLUM ALIUD GENUS POTERIT INVENIRI, MAGIS SPECIES RURSUS, SUB QUA NULLA
SPECIES REPERITUR. HORUM INTERUALLA QUÆ POSSIDENT, ET GENERA ET SPECIES SUNT,
SINGULA SUPERIORIBUS INFERIORIBUSQUE COLLATA, UT ALTERI GENUS, ALTERI SPECIES
APPELLENTUR Huiusmodi sunt, inquit, quædam quorum genera inveniri non possunt,
hæcque ipsa merito magis genera nominantur, quoniam maius ipsorum aliquid
inveniri non potest. Nam si ista sunt genera, genus autem omnibus sub se
positis maius est, quorum genus nullum est, nihil eorum maius poterit reperiri.
At quorum genus nihil poterit inveniri, merito ipsa magis genera vocitantur.
Sunt autem quædam alia quæ magis spe cies appellentur, sub quibus non aliæ
species locatæ sunt. nam plus videtur esse species ea et integrior vere species
est ƿ quæ genus numquam est quam ea quæ aliquando genus esse potest. Quodsi
verior species est quæ sola species, numquam genus est, merito magis species
appellata est. Igitur inter magis speciem et magis genus quod est interuallum,
subalterna genera et subalternæ species impleuerunt. Nam subalterna vocamus quæcumque
ad superiora species, ad inferiora pro generibus accipiuntur, idcirco quoniam,
si omnes res ad inferiora componas, genera, si ad superiora, species, et si ad
superiora et inferiora eadem ducas, genera et species invenientur. Atque
ideo subalterna genera et species nominata sunt, quod filo quodam atque ordine
ad inferiora composita genera et ad superiora species agnoscuntur. Sed hæc ita
genera speciesque esse possunt, non ut cui genus est, eidem iterum velut
species supponatur. Nam si, ut prius ostensum est, specie sua maius est genus,
non est dubium quin maior res sub minore poni non possit. Atque ideo ait ut
alteri genus, alteri species appellentur, quod nequaquam eandem rem et genus
esse et speciem conveniret. Dat igitur huius rei exemplum, quo quod dicit,
facilius possit agnosci. Facit igitur hanc divisionem. Ponit substantiam magis
genus, supponitur substantiæ corpus et incorporeum, corpori animatum corpus et
inanimatum, animato corpori animal sensibile et insensibile -- ut sunt ostrea
vel conchilia vel echini vel arbores et alia huiusoemodi, quæ vivendi animam
habent, non etiam sentiendi -- sub animali animal rationale et irrationale, sub
rationali mortale et inmortale, sub mortali hominem, gub homine singulos
homines, hoc est corpora individua, Ciceronem et Virgilium scilicet et eos ƿ
qui iam in partes sunt singuli. Substantia ergo quæ prior est magis generis
accipitur loco; genus enim solum, non etiam species est, quod numquam eius
genus superius invenitur. Homo vero solum species est, nullas enim alias
species sub se cohercet; singuli enim homines non specie, ut dictum est, numero
differunt. Corpus vero, quod pridem sub genere posuimus, id est substantia, ad
substantiam quidem species, ad animatum corpus genus accipitur. Animatum autem
corpus ad corpus species est, ad animal genus, animal autem ad animatum corpus
species videtur, ad rationale animal genus. Rationale item animal mortalis
genus est, species animalis. Mortale autem genus hominis est, species
rationalis animalis. Homo autem quod super individua est, nihil de generis
natura sortitus est sed tantum sola species appellatur. Sed hanc divisionem
sicubi in aliis rebus transferri et aptari placeat, ita considerandum est, ut
quicquid fuerit cuius genus inveniri non potest, magis id genus appelletur et
quicquid cuius nulla species fuerit, id est ut super individua collocetur,
illam magis speciem esse. Oportet enim, si quod genus sit. Super differentes
specie res poni, quod autem magis species non super specie res differentes
ponitur, numquam digne genus poterit appellari. Ergo quemadmodum quod ƿ
superius genus super se nullum genus habet, magis genus dicitur, ita et species
quæ sub se species non habet sed tantum individua, merito magis species
appellatur. Illa autem quæ in medio posita sunt, non eiusdem sunt habitudinis.
Nam quoniam species esse possunt, non sunt magis genera, et quoniam genera
possunt esse, idcirco numquam magis species prædicantur. Nam illis quæ
supersunt, species sunt, illis vero quæ subsunt, loco generis præponuntur. Cum
igitur duæ formæ sint omnium rerum, aut ut genera præponantur aut ut species
supponantur, summitates, id est generalissimum genus et specialissima species,
singulas tantum continent habitudines, illud, ut tantum genus, numquam species
videatur, illud, ut sola species, numquam etiam genus appelletur. Subalterna
vero, quæ media sunt, duas formas habent, id est utrasque. Namque, ut
frequentius inculcatum est, et generis quodammodo parentelam et speciei
derivationem sortita sunt. Nec hoc fortasse nos turbet, quod species
specialissima habet sub se aliquid. Namque homo cum sit magis species, habet sub
se singulos homines. Hæc enim quamvis individuis supersit, numquam formam
specialitatis inmutat. Cum enim sub se individua habeat, quod ea contineat quæ
sub una specie sint et nulla substantiae proprietate discrepent, species eorum
vocatur quae continet. Ita homo et animalis species dicitur, quia continetur,
et hominum singulorum species est, quia eos continet qui nulla umquam specie
discrepabunt. Definitio ergo magis generum magisque specierum talis est: magis
genus ƿ esse dicitur quod genus semper sit, numquam species, et quo superius
nullum genus sit; rursus magis species est quae semper species sit, tumquam
genus, et iterum, quae numquam dividitur in species et quae ad plurima numero
differentia in eo quod quid sit praedicatur. Illa vero alia, ut saepe dictum
est, et genera et species esse possunt, superioribus scilicet inferioribusque
collata. Hoc autem attentissime respiciendum est, quod in diversis longe
nationibus in eo genere ubi ex sanguine aliqua cognatio deducitur, diversarum
cognationum gens ad unum caput generis duci potest. Nam quoniam Romani a Romulo
sunt, Romulus autem a Marte, Mars a Iove, poterit gens Romanorum ad Iovem duci.
Item quoniam Athenienses a Minerua, Minerua a Iove, potest Atheniensium gens ad
eundem Iovem duci. Item quoniam Persae a Sole, Sol autem a Iove, possunt Persae
quoque ad eundem Iovem velut ad originem propriam deduci. Ita diversissimae
gentes ad unius cognationem erigi possunt, quod idem speciebus generibusque non
fit. Numquam enim diversa genera sub uno genere poterunt accommodari.
Aristoteles enim primorum generum decem praedicamenta constituit, quae velut
aliquis fons, ita subterioribus omnibus ortum quodammodo nationemque
profuderint. Haec igitur decem genera quoniam generalissima sunt et superius
eis nullum inveniri genus potest, ad unum genus reduci non poterunt. Quodsi
decem genera prima ad unum genus ƿ reduci non poterunt, nec illa quae sunt sub
eisdem generibus, id est species subalternaque genera, ad unum genus aliquando
poterunt applicari. Nam si prima eorum genera ad unum superius duci non
possunt, non est dubium quin ea ipsa quae sub ipsis sunt, ab uno genere
coherceri continerique non patiantur. Nam si substantia, qualitas et quantitas
et cætera sub alio communi genere poni non possunt, quod ipsa magis sunt
genera, nec quicquid sub substantia fuerit, id est sub eodem genere, ut animal
vel homo, vel item sub qualitate vel quantitate, ad aliquod genus commune se
poterunt applicare. Numquam enim inveniri genus poterit quod hæc decem genera
solitario et proprio intellectu intra se possit velut species continere. At
dicat quis hæc omnia decem genera si vere sunt subsistentia, quodammodo vel
entia dici posse. Flexus enim hic sermo est ab eo quod est esse, et in
participii abusionem tractum est propter angustationem linguæ Latinæ
compressionemque hæc igitur, ut dictum est, entia poterunt appellari, et ens
hoc ipsum, id est esse, genus eorum fortasse dici videbitur. Sed falso. Namque
omnia quæ inter se æquivoce nominantur, numquam eiusdem continentiam generis
sortiuntur, quippe quorum substantia discrepat, non est dubium quin generis
quoque ipsius definitio discrepabit; hæc autem ut entia nominentur, non univoce
sed æquivoce prædicantur. Nam quoniam substantia ens est et item qualitas ens,
sed si quis rationem definitionemque qualitatis dixerit, ƿ eadem natura
utriusque non poterit convenire, non est dubium quin substantia et qualitas non
univoce sed æquivoce prædicentur. Quodsi æquivoce prædicantur, sub eiusdem
generis fonte poni non poteront. Non est igitur in generibus speciebusque
aliquod genus solum quod possit diversa remm genera cohercere. Tunc
Fabius: Abundanter hæc, inquit, omnia, et de his ipsis rebus frequentius
inculcatum est. Sed perge ad sequentia. Faciam, inquam. Hæc enim, ut arbitror,
secuntur: ERGO DECEM GENERA CONSTITUIT ARISTOTELES IN PRÆDICAMENTIS QUÆ
MAGIS GENERA SUNT, AT VERO ILLÆ QUÆ MAGIS SPECIES SUNT, SEMPER IN PLURIMO
QUIDEM NUMERO SUNT, NON TAMEN IN INFINITO. AT INDIVIDUA QUÆ SUB MAGIS SPECIEBUS
SUNT, INFINITA SUNT SEMPER. Hoc enim dicere vult quod multo plures species
sunt quam genera; habet enim genus sub se plurimas species. Et quoniam decem
genera rerum omnium prima sunt, species specialissimæ non solum decem sunt sed
plures, non tamen infinitæ individua vero quæ sub magis speciebus sunt,
infinita sunt et eorum intellegentia nulla umquam capi potest. Quæ enim
infinita sunt, nullo scientiæ termino concluduntur. Igitur omnis nobis divisio
omnisque scientia a magis generibus per subalterna genera usque ad magis
species deducatur; ibi enim consistentes integram, superiorum scientiam capere
possumus ac retinere. Si quis autem individua velit scientia disciplinaque
comprehendere, frustra laborat sed ita iubemur a magis generibus ƿ usque ad
magis species per media interualla decurrere, ut specificis differentiis
dividentes subalterna genera a magis generibus usque ad magis species
descendamus. Specificæ autem differentiæ sunt quæ speciem quamcumque declarant.
Declaratur autem species differentiis hoc modo. Si quis enim dicat substantiam,
ut ponat sub substantia corpus, sub corpore animatum corpus, sub animato
corpore animal, sub animali rationale, sub rationali mortale, has omnes
species, quæ sunt substantiæ, cum pro differentiis posuerit, hominis scilicet
species informabitur. Nam corpus animatum ab inanimato corpore differentia est,
porro autem animal ab insensibilibus et rationale ab irrationalibus et mortale
ab immortalibus differentiæ sunt. Hæc igitur omnia cum iunxeris, unam speciem
declarabis, id est hominem. Nam cum dicis corpus animatum, animal rationale et
mortale, quæ scilicet differentiæ in subalterno ordine sibi suppositæ sunt,
hominem demonstrasti. Sunt autem quædam aliæ differentiæ, quæ tales sunt ac si
dicas animal rhetoricum, quod solus homo rhetor esse possit. Sed hæc
differentia non specifica differentia est et substantiam hominis naturamque non
perficit sed tantum artem quandam scientiamque esse commendat. Illæ igitur in
divisionibus differentiæ speciesque prosunt ex quibus illa quæ dicitur magis
species informatur, et hæc vocatur specifica differentia quæ magis speciem
possit efficere. Ergo cum per hæc descensum fuerit ad magis species,
relinquenda sunt sub magis speciebus individua nec eorum aliqua scientia
requirenda. Nam illa non ƿ solum infinita sunt sed etiam quæcumque in sese
continverint infinita fiunt. Rhetorica enim species est sed cum venerit in
singulos homines, tunc per singulos et infinitos divisa singula etiam fiet et
infinita. Si enim omnes quicumque sunt vel fuere numerentur rhetores, nullus
umquam huiusce numerationis finis erit, cum præsertim etiam per infinita
tempora in futurum singuli homines rhetores esse possint. Hic Fabius: Hoc
igitur, inquit, erat quod ait: PORRO AUTEM VEL ARTIUM VEL DISCIPLINARUM CUM
INDIVIDUA PER HOMINES SINGULOS ESSE COEPERINT, RATIONEM AD PERCIPIENDUM CAPERE
VEL HABERE OMNINO NON POSSUNT. Et ego: Hoc, inquam, est quod 'cum artes
vel disciplinæ quæ in sua specie una ante collecta fuerant, in individua
venerint', id est per singulos homines in infinitam multitudinem
innumerabilemque sese dispertiunt; hoc autem idcirco evenit, quod hæc eadem
ratio est quam Porphyrius ipse dicere non neglexit. Genus enim cum unum sit,
plurimarum specierum progenitivum est; namque sub uno genere plures species
inveniuntur. Idcirco species genus illud unde profluunt. In plurima segregant
atque dispertiunt. Genus autem plurimas colligit res, sicut ipsum a plurimis
iterum speciebus dividitur. Namque homo, coruus et equus, quæ sunt species,
quantum ad animal æqualiter animalia sunt. Ita nomen animalis omnes suas
species intra se continet. Quodsi et in homine animalis ƿ nomen est et in coruo
et in equo, non est dubium quoniam illud genus quod sub se ipsum ea continet,
species divisæ inter se dividant multiplicentque. Colligit igitur genus species
in se, species vero genus ipsum suapte natura dispertiunt. Est igitur genus
collectivum specierum suarum et quodammodo adunativum, species vero divisivæ
generis et quodammodo multiplicativæ. Igitur quicumque ad magis genera
ascendit, omnem specierum multitudinem per genera colligit adunatque. Cum vero
a magis generibus usque ad magis species decurritur, omnis unitas generum
superiorum in multifidas ramosasque species segregabitur. Quod autem ait
multitudo capieuda, proinde est ac si diceret 'multitudo facienda' est; nam cum
dividis genus in species, easdem species multas esse accipis, quas tu idem
fecisti. Species quoque ab hac generis adunatione ac quodammodo collectione non
discrepant. Namque et ipsæ infinitatem individuorum ad unam reuocant formam.
Singulorum enim hominum species, quæ est homo, collectiva est hoc modo. Ad
hominis enim speciem cuncti singuli homines unus homo sumus, id est prima
species quæ nos continet cohercetque. Porro autem ipsa species in nos multos
scissa dividitur. Omne enim quod singulum est atque individuum, illud unde
nascitur dividit, omne quod non est singulum atque individuum sed dividi
potest, non ipsum magis dividit subteriora quam colligit. His igitur expeditis
constat genus plurimarum esse specierum genus et speciem plurima sub se
individua cohercere. Nam si qua sunt subteriora, illa quæ sunt superiora
dispertiunt et in multitudinem dissipant dividuntque; quare non est dubium quin
superiora semper inferioribus pauciora sunt. Prædicamenta vero aliud de alio
vel ad se invicem quæ torquentur, hoc modo sunt. Omnis enim res alia aut maior
erit aut minor aut æqua. Omne quod est maius, de minore poterit prædicari; nam
cum animal sit maius ab homine, poterit animal de homine prædicari. Minus vero
de maiore non dicitur: nam quoniam animal est et homo et equus, ad animal
hominem si prædicare volueris, tantum hæc convenit prædicatio, quantum convenit
animalis partem esse super hominem. Age enim, converte et dic hoc esse animal
quod hominem: quantum igitur pars est animalis, quæ hominis speciem contineat,
tantum animal homo est. In illis autem aliis partibus animalis quæ aliud
continent quam est species hominis, hominis appellatio non convenit. Nam
si dicas 'animal hoc est quod homo', in illa parte in qua equus est animal et
coruus, ista talis prædicatio non aptatur atque ideo universaliter non
convertuntur. Nam si dicis 'omnis homo animal', verum est, si dixeris 'omne
animal homo', falsum est. Quodsi maiora de minoribus idcirco prædicantur, quia
omne minus in se continent, et minora de maioribus idcirco non prædicantur,
quia maiora minoris definitionem superuadunt et ƿ quodammodo exsuperant. Non
est dubium quin illa quæ sunt aequalia, sibi possint ipsa converti. Aequalia
autem illa sunt quae neque minora neque maiora sunt, id est, ut si in quamlibet
speciem apponantur, et omni illi speciei adsint et nulli alii; nam omnis homo
risibile est et nulla alia species risibili potest proprio nuncupari, atque
ideo quoniam aequalia sunt, convertuntur. Dicis enim: quid est homo? Risibile.
Quid est risibile? Homo. Et item: quid est hinnibile? Equus. Quid est equus?
Hinnibile. Quodsi semper maiora de minoribus praedicuntur, superiora necesse
est genera esse et omnia subalterna minora fiunt. Quodsi subalterna omnia
minora sunt, non est dubium quin, si quis per subdivisionem descendat ad
ultimam speciem. Quodcumque genus de vicinis sibi praedicabitur, etiam de
subalternis. Namque substantia habet sibi vicinum ad subteriora genus, ad se
vero speciem, quod est corpus; de hoc igitur substantia praedicatur. Si quis
enim interroget: quid est corpus? Dicitur substantia. Sub corpore vero est
animatum corpus et sub eo animal ergo quoniam substantia idcirco praedicatur de
corpore. Quia illi est superior, necesse est, quibus corpus superius fuerit,
eisdem etiam sit substantia superiol. Nam si corpus praedicatur de animato
corpore et de animali, praedicabitur etiam substantia de animato corpore et de
animali. Sic igitur quaecumque superiora fuerint, de subterioribus non solum
sibi vicinis sed etiam longe subterioribus praedicantur. Nam si maiora sunt his
quae sibi vicinae sunt speciebus, multo maiora erunt etiam illis quibus ƿ illae
vicinae species fuerint ampliores. Ergo de quibuscumque species
praedicatur, de ipsis praedicabitur et illius speciei genus. Nam si species
aliqua alicui maior est, multo genus speciei ipsius illa re qua species maior
est, maius erit. Atque ita ad id praedicabitur, quemadmodum ipsa species antea
praedicata est. Quod si ita est, non est dubium genus quoque generis illius
quod ad illud ad quod species praedicabatur, poterat praedicari, etiam id,
quoque de eo <ad> quod species et genus speciei praedicabatur, praedicari
posse. Nam si quis dicat Ciceronem esse hominem, cum animal hominis genus sit,
non erit absurdum Ciceronem animal praedicari. Et cum animalis ipsius
substantia genus sit, non erit inconveniens Ciceronem substantiam praedicari,
quoniam quae supersunt, de subterioribus praedicantor et ea quae subteriora
sunt, si qua alia sibi subteriora habeant, illud primum genus habebunt etiam
ista subteriora et de his non inconvenienter praedicabitur. Igitur species de
individuo praedicatur ut maius, magis genus vero de omnibus subalternis et de
magis specie praedicatur. Aequo enim modo dicitur et corpus substantia et
animatum corpus substantia et sensibile corpus substantia et rationale animal
substantia et mortale substantia et homo substantia. Et de ipsis etiam magis
genus individuis praedicatur. Potest enim Cicero dici substantia, species vero
sola de nullis aliis nisi de individuis praedicatur, ut dictum est, individua
autem ipsa de nullo alio praedicantur nisi de ipsis, id est singulis. Natura
autem individuorum haec est, quod ƿ proprietates individuorum in solis singulis
individuis constant et in nullis aliis transferuntur atque ideo de nullis aliis
praedicantur. Ciceronis enim proprietas cuiuslibet modi fuerit, neque in
Catonem neque in Brutum neque in Catulum aliquando conveniet. At vero
proprietates hominis quae sunt idem quod est rationale, mortale,
<sensibile>, risibile, in pluribus et in omnibus individuis possunt et
singulis convenire. Omnis enim homo et singulatim individuus et rationalis est
et mortalis et sensibilis et risibilis. Atque ideo illa quorum proprietates
possunt <in> aliis convenire, possunt de aliis praedicari, haec autem
quorum proprietas in aliis non convenit, nisi ipsis tantum singulariter, de
aliquibus aliis praeter se singulariter praedicari non possunt. Repetendum
est igitur quod omne individuum specie continetur. Species vero ipsa cohercetur
a genere et ullum quasi omnium corpus magis genus est et numquam est pars,
individuum vero pars semper est, numquam est totum. Species autem et pars et
totum merito nuncupatur, nam ad genus pars est, ad individua totum: dividit
enim genus, ut dictum est, et individua colligit. Sed species pars est
alterius, id est generis, totum vero non est partis sed partium. Namque genus
unum est et plures species unius rei, id est unius generis species pars est. Et
quoniam individua plura sunt et infinita sub una specie, quæ illa individua
colligit, species illa non est unius totum, id est non est partis totum sed
plurimorum, id est partium; plures enim partes ƿ sub ea individuorum sunt,
quarum totum species, id est homo appellatur. Sed de genere et specie
sufficienter dictum. Et quoniam matutinæ salutationes vocant, in futuras noctis
vigilias quod est reliquum transferamus. Multa nobis a parente natura
excelsius quam cæteris animantibus gravia illustliaque concessa sunt. Quæ nos
ita quasi quædam benigna artifex hllmanitatis excoluit, ut primum nobis
reputandi considerandique animos rationemque concederet, post vero ratione
reperta proloquendi conferret usus iussissetque nos non corpolis sensibus a
beluis sed mentis divinitate distare. Quæ cum se sibi adiunxerit et a suæ
vivacitate naturæ non discesserit, tunc vero sicut ipsa est æterni generis, ita
quoque famam in posteros vitamque gloriæ infinitissimis temporibus coæquat. Sin
vero se pravis libidinibus corporis obnoxilam perdendam corrumpendamque
permiserit, naturam corporis sequitur. Nam nihil eius vivacitatis post corpora
remanet cui omnis labor et studium de rebus corporis atque in corpus impensum
est. Quare annitendum est, ut nos meliores curatioresque reddamus, non ea re
qua pecudibus nihil distare possumus sed quo cælestium virtutum similitudine æternitatis
gloriam factis egregiis dictisque mereamur. Sed de his alias, nunc ad
propositum reuertar. Cum igitur alterius noctis consueta lucubratio vigiliæque
venissent, credo hesternæ rationis subtilitate captus vel qua ipse est
cupiditate discendi audiendique studio vigilantius quam umquam surrexerat,
Fabius ad me perrexit. Qui postquam consalutatus sequentis a me operis
plomissam continuationem reposceret, Faciam, inquam, non inuitus, quippe cum
nec mihi sit in vita quicquam melius agere et tu hanc mihi iucunditatem studio
tuo augeas, quod mihi perquam glatissimum est. Placuit igitur ut, quoniam
hesterna dissertio speciem explicuerat, alterius expositionis principium de
sequenti differentia sumeretur. ÐHic Fabius: Uberrime, inquit, a te hesternis
vigiliis de generibus et speciebus expositum est. Sed, ut dici audio, subtilior
de differentiis tenuiorque tractatus est. ÑNon, inquam, immerito. Nam varie
acceptæ differentiæ varias babebunt etiam potestates. Erunt namque alias
genera, alias species, alias vero differentiæ. Sed hoc postea demonstrabitur,
nunc nero ita, ut arbitror, textus est: OMNIS DIFFERENTIA ET COMMUNITER ET
PROPRIE ET MAGIS PROPRIE DICITUR. Differentiam quoque, multis modis
appellari designat. Dicit autem tribus his modis fieri differentiam, cuius aut
communes sunt aut propriæ aut magis propriæ. Communes sunt quibus omnes aut ab
aliis differimus aut a nobis ipsis. Nam sedere vel ambulare vel stare
differentia est; nam si tu ambules, ego vero sedeam, in situ ipso atque
ambulatione differimus. Et item ego cum nunc sedeo, postea vero si ambulem,
communi a me ipso differentia discrepabo. Propriæ vero sunt ƿ quæ uniuscuiusque
individui formam aliqua naturali proprietate depingunt, ut si quis sit cæcis
oculis vel crispo capillo; etenim propria uniuscuiusque singuli hominis sunt
quoquomodo ista nascuntur. Magis propriæ sunt quæ in substantia ipsa permanent
et totam speciem differentia descriptioneque permutant, ut est rationalis vel
mortalis hominis differentia. Harum autem communes et propriæ differentiæ sub
eadem specie singulos a se faciunt discrepare, illa propriis differentiis, illa
communibus, magis propriæ vero totam naturam cuiuslibet speciei substantiamque
permutant et ab aliis speciebus segregant atque disiungunt. Harum ergo communes
et propriæ differentiæ, quoniam speciem non permutant sed formam quodammodo et
habitudinem solam faciunt discrepare, alteratum facere dicuntur, id est non
integrum alterum facere, id est non integre permutare sed quodammodo
discrepantiam distantiamque faciunt, atque ideo non vocantur alterum facientes,
id est permutantes sed magis alteratum, id est non integrum alterum facientes.
Illa vero tertia, id est magis propria, quoniam substantialis est et ipsius
speciei inserta naturæ, alterum facit. Nam quoniam homo atque equus quantum ad
quod animalia erant, una illis erat substantia, veniens rationale disgregavit
omnino speciem et funditus alteram fecit. Ergo communes et propriæ differentiæ
alteratum facientes vocantur, magis propriæ alterum facientes. Constat igitur
differentiarum alias facere alterum, alias alteratum. Illæ quæ faciunt alterum,
substantiales sunt et omnes naturam speciemque ƿ permutant et specificæ prædicantur;
valent enim quamlibet speciem constituere et ab aliis omnibus segregare et eius
formam paturamque componere. Nam si dicas mortale et rationale differentias et
eas animali supponas, non est dubium quin hominis speciem, facias et speciei
huius sint perfectrices. Atque ideo specificæ nominantur, quod et permutant
naturam et ipsam substantiam cuiuslibet illius speciei constituunt illæ vero
aliæ nihil aliud efficiunt nisi alteratum, quippe cum aut proprietate quadam
formæ alius distet ab alio aut aliqua habitudine et dispositione aliquid
faciendi. Illa igitur magis propria differentia, quam specificam nominamus,
sola poterit in generis divisione congruere. Etenim cæteræ nihil ad substantiam
sed ad quandam quodammodo eiusdem similitudinis discrepantiam distantiamque
ponuntur. Nihil enim in illis præter alteritatem solam reperire queas, quippe
quæ non constituunt species sed constitutas iam et effectas magis propriis suis
qualitatibus ipsæ discriminant. Quod autem dicit: REPETENTI NUNC A
SUPERIORIBUS DICENDUM EST DIFFERENTIARUM ALIAS ESSE SEPARABILES, ALIAS
INSEPARABILES. hoc est quod hic nunc divisio alia rursus assumitur. Nam
cum prius differentiam in tribus partibus separaret et postea tres illas in
duarum tantum namerum quantitatemque colligeret, ut alias alterum facientes
esse diceret, alias alterantes, ipsarum rursus trium tertia sumitur facienda
divisio. Dicit enim alias esse separabiles, alias vero inseparabiles, et sicut
in priore divisione alteratum facientes duæ fuerant communes et propriæ. Sola
vero magis propria remanserat quæ alterum faciebat, eodem nunc etiam modo in
separabilibus et in inseparabilibus communis tantum separabilis differentia
est, aliæ vero differentiæ utræque, ut cæcitas oculorum vel flaua cæsaries vel
corporis proceritas, quæ sunt propriæ differentiæ, vel certe rationabilitas vel
mortalitas. Quæ sunt magis propriæ differentiæ, possunt numquam ab hominis
specie segregari. Sedere vero vel currere, quæ communes sunt, separantur a
singulis et item rursus adduntur. Earum vero quæ sunt inse pal abiles, aliæ per
se veniunt, aliæ vero per accidens. Et illæ quæ per se veniunt, a magis
propriis manant, illæ quæ per accidens, a solis propriis effunduntur. Et
inseparabile accidens est quicquid per inseparabilem propriam differentia unim
cuique speciei contigerit. Sed quamquam propria et magis propria inseparabiles
differentiæ sint, numquam tarnen illam superiorem formam naturamque commutant.
Nam magis propria semper alterum, propria vero solum semper efficit alteratum.
Huc accedit quod inseparabiles propriæ possunt alicui plus minusue contingere,
inseparabiles magis propriæ nec cumulis intentionis augentur nec imminutione
decrescunt. Potest enim alius procerior, alius fuscior, deductioribus alius
capillis, alius ƿ flavioribus nasci, quæ sunt inseparabiles propriæ differentiæ
at vero magis propria, id est rationale, neque plus neque minus admittit. Omnes
enim homines in eo quod homines sunt, æqualiter sunt rationales atque mortales.
Nam si genus alicui plus minusue esse posset genus, possent etiam differentiæ
vel intentione crescere vel remissione decrescere. Nam quoniam animal non est
plus homini quam equo neque equo quam cæteris, et æqualiter subiectis omnibus
genus est. Sic specierum differentiæ quas specificas appellamus, maius minusue
non capiunt. Nam si animal rationale mortale hominis definitio est et hominum
nihilominus singulorum, non est dubium quin hæc definitio ad omnes homines
singulos æqualiter semper aptetur et nulli neque plus neque minus conveniat
quod si ita est, partes quoque totius definitionis, quæ sunt differentiæ, tales
erunt, ut nulli neque plus neque minus sed æqualiter semper et convenienter
aptentur. Partes autem huius definitionis sunt rationale et mortale. Rationale
igitur et mortale, quæ sunt magis propriæ differentiæ, plus minusue non
capiunt. Ab hac igitur, id est separabilium inseparabiliumque
differentiarum divisione tribus modis differentias speculamur nam aut
separabiles sunt aut inseparabiles, inseparabilium vero aut per se veniunt aut
per accidens. Quæ per se veniunt, aliæ sunt quæ genus dividunt, aliæ quæ
speciem informant atque constituunt. Sed de superioribus prius dictum est, nunc
autem de his quæ genus dividunt et speciem constituunt. Disseramus. Omnis quæcumque
fit generum divisio in species, si earum specierum alia snbdivisio fiat et a magis
generibus ƿ per subalterna genera usque ad magis species decurratur, gemina in
his erit duplexque divisio. Namque si contrarias specierum differentias
respicias. Generum est divisio, si suba-ltemorum generum, fit specierum
constitutio. Si enim genus dividamus id est sublstantiam, ut iam speciei
disputatione e divisa est, et sit substantia, post substantiam animatum corpus
et inanimatum, sub animato corpore sensibile et insensibile, sub sensihili, id
est animali, rationale vel irrationale, sub rationali mortale vel immortale, hæ
igitur differentiæ eædem species sunt, si contra se ipsas in divisione
respiciantur. Et dividunt genus hoc modo. Nam quoniam sub substantia animatum
corpus et inanimatum posuimus, si animatum corpus contra inanimatum respicias,
substantiam divisisti. Si vero subalterna genera in ipsis differentiis
aspicias, speciem constitues. Nam si animatum corpus et quod sub ipso est
sensibile corpus aspeseris, animal respexisti. Item si rationalem
differentiam contra hlrationalem acceperis, genus quod est utrorumque, id est
animal divisisti. Si vero sub eodem ordine rationalem differentiam et mortalem
accipias, hominis sine dubio speciem demonstrasti. Ita hæ differentiæ alio modo
acceptæ fiunt generis divisibiles, id est genera dividentes, alio vero modo
fiunt constitutivæ specierum, id est quæ species declarent atque constituant,
nam si contrarias differentias respexeris, divides genus, si vero subalternas,
speciem constitues. Differentiarum igitur vis et separabilium et inseparabilium
cæteras tres res, id est genus, speciem aceidensque sic retinet, ut permutata
comparatione per hæc eadem ipsa etiam permutentur. Nam rationale et mortale
differentias si contra irrationale et immortale respexeris. Divisibiles sunt et
generis differentiæ, sin vero idem ipsum rationale et mortale ad superiora
comparaveris, species erunt eius quod eas continet animalis. Si vero rationale
atque mortale ad subiectum hominem consideres, genera eius constitutivasque
differentias contemplabere. At vero de illis aliis inseparabilibus. Id est
propriis, cadunt differentiæ inseparabilis accidentis. Inseparabile namque est
accidens cæcitas oculorum et, nasi curuitas et alia huiusce modi. Et idem de
separabilibus accidentibus, id est de communibus. Separabile namque est
accidens vigilare, dormire et currere vel sedere. Quod autem dicit: SIC IGITUR
COMPOSITA SIT SUPER OMNIA SUBSTANTIA ET SINT EIUS DIFFERENTIÆ DIVISIBILES
ANIMATUM ET INANIMATUM, contrarias differentias in species monstrat. Quod
autem dicit: HÆC DIFFERENTIA ANIMATA ATQUE SENSIBILIS SOCIATA SUBSTANTIÆ
PERFICIET ANIMAL, constitutivas specierum diffetentias monstrat. Sic
igitur variis modis acceptæ varias virtutes formasque sortitæ sunt. Sed et
divisibiles et constitutivæ utræque specificæ nominantur ƿ et in divisione
generum definitionibusque solæ sunt utiles, cæteræ vero inseparabiles per
accidens inutiles, et multo magis illæ sunt inutiles quæ separabili differentia
discretioneque formatæ sunt. Has autem specificas differentias qui de
differentiarum definitione tractaverunt, tales esse declarant quibus species a
genere abundant. Quid autem sit, breviter explanandum est. Controversia est
utrum genus differentias specierum suarum in se habeat an minime, ut puta:
animal sub se habet species rationale et irrationale, id est hominem et verbi
gratia equum; rationabilitatem igitur et irrationabilitatem, id est hominis vel
equi differentias, quibus a se species sub animali positæ differunt, utrum
habeat utrasque animal an non habeat. Nam si animal, quod genus est, neque
rationale neque immtionale est, species quæ sub ipso sunt positæ, istas
differentias non habebunt. Nam si genus istas differentias non habebit, unde
erunt speciebus differentiæ, quibus a se ipsis differunt? Sed si quis dicat
esse in genere istas differentias, non enim haberent species, nisi prius genus
habuisset, aliud maius continget incommodum. Nam quoniam æque sunt species quæ
sub aliquo genere supponuntur, et æqualiter homo atque equus sub animali genere
ponuntur neque homo prius est neque equus sed uterque æqualiter animati species
nominantur. Igitur si rationale atque irrationale æqualiter sub eodem
genere sunt, ƿ erunt etiam uno tempore. Quodsi uno tempore et genus istas
differentias habet, ut genus suapte natura id est animal rationale sit et irrationale,
noo est dubium quod eadem res uno tempore duas contrarietates in sese
substantialiter retineat. Quod fieri nequit. Quid igitur? Dicendum est quoniam
genus actu quidem ipso, quod Græci eineurgeian vocant, istas differentias non
habet, at vero potestate ab his ipsis differentiis, quas in suas species
fundit, non uacat. Quid autem sit actus et potestas, castigatius explicandum
est. tantum interest aotus a potestate, quantum homo ridens ab eo qui ridere
possit, non tamen rideat. Ille enim agit ipsam rem, ille tantum potest, non
etiam agit. Sic igitur et animal. Namque homo actu ipso rationalis est, semper
enim homo rationalis et nihil aliud est; et equus semper irrationalis, et eius
irrationabilitas in actu posita est. At vero ipsum animal rationale vel
irrationale non ipsum agit neque est in eorum actu positum sed in potestate.
Potest ellim es se rationale atque irrationale profundere. Quare quoniam
species actu differentias continent, genus vero potestate, species a genere
merito differentiis abundare dicuntur, quoniam quod genus potest, id est
differentias facere, species non solum possunt sed etiam agunt; in ipsis enim
speciebus positæ informatæque sunt. Est autem alia differentiæ definitio
talis, quæ dicat differentiam esse quæ ad plurimas species in eo quod quale sit
prædicetur. Differentia ad res plurimas dici potest, ut rationale dicitur ad
hominem -- homo enim rationalis -- dicitur ad deum; deus enim rationalis
dicitur sed non in eo ƿ quod quid sit sed in eo quod quale sit. Nam si qualis
homo sit interrogetur, rationalis continuo respondetur, qualis deus sit si
interroges, rationalem non absurde dixeris. Eodem modo etiam irrationabilitas.
Dicitur enim et ad equum et ad bovem et ad piscem et ad avem, quæ omnia si
qualia sint interrogaveris, irrationabilia prædicantur. bona igitur et recta hæc
est definitio, id est: DIFFERENTIA EST QUOD AD PLURIMAS RES SPECIE
DISTANTES IN EO QUOD QUALE SIT PRÆDICATUR. Et de mortali vero et de aliis
differentiis eadem est ratio. Sequitur locus perdifficilis sed
transferentis obscuritate Victorini magis quam Porphyrii proponentis, qui
huiusmodi est. Dicit omnem rem quæcumque est corporea, ex materia et forma
constare. Namque si statuam dicas, constat statua ex ære verbi gratia et figura
illa quam ei suus fictor imposuit, et est materia ex quo facta est æris, figura
vero, id est forma, qua æs ipsum formatum est. Nam si hominem formabis ex ære,
erit hominis forma, æs vero materia. Eodem modo etiam genus. Namque genus in
modo materiæ accipitur, differentia vero in modo formæ. Etenim quemadmodum quæcumque
illa res ex materia et forma consistit, sic etiam omnis species ex genere et
differentia. Namque genus ita est hominis, ut est statuæ æs, differentia vero
sic est hominis, ut est forma illa es qua æs effictum est. Nam sicut ex aliqua
figura quæ es æris materia efficta est, cuiuscumque illius species statuæ ƿ
fit, sic etiam cum in genus, id est in animal venerit differentia, id est
rationale, hominis species fingitur. Ista igitur sibi proportionaliter sunt.
Proportio autem est cuiuscumque, illius rei similis ad aliquam rem cognatam
comparatio, ut puta si duo compares ad quattuor, dupla proportio est, sin vero
viginti ad quadraginta, eadem dupla. Sub eadem ergo proportione sunt quattuor
ad duo, sub quali quadraginta ad viginti quod utrique duplex est numerorum!
comparatio. Sic igitur qualis proportio est, id est comparatio materiæ et figuræ
talis est proportio generis et differentiæ, et ista quattuor sibi
proportionaliter sunt. Eodem enim modo ex materia et figura species cuiuscumque
illius fictionis fortnata est, quemadmodum ex genere vel differentiis species
cuiuscumque illius animantis inanimantisue formatur. Quod Victorinus scilicet
intellexisse minus videtur. Nam quod Porphyrius ainaulogon dixit, id est
proportionale, ille sic accepit quasi a[logon diceret, id est irrationale.
Atque ideo in loco ubi habet hoc modo scriptum: OMNES NAMQUE RES EX FORMA
ET MATERIA CONSISTUNT IPSA AUTEM FORMA IRRATIONABILIS EST, tollendum est
irrationabilis est et dicendum proportionabilis est. Et subterius paululum ubi
habet: IAM OMNE GENUS SIMILE MATERIÆ EST ET CONSISTIT
IRRATIONALE, tollendum irrationale et ponendum est proportionale, ut sit
et consistit proportionaliter. Nam quæ proportio est figuræ ad materiam in
efficienda cuiuslibet corporis fictione, eadem est proportio diffelrentiæ ad
genus in efficienda cuiuslibet specie animati atque inanimati. Sequitur item
alia definitio, quæ est huiusmodi. Dicunt enim esse differentiam quod possit
separare quicquid sub eodem genere est, et recte dicunt. Nam dum syb eodem
genere sit homo atque equus, quia utrumque est animal, cum venerit rationale
vel irrationale, equum atque hominem, quæ sub eodem genere sunt, dividunt atque
discerllunt. Sunt igitur illæ differentiæ quæ possunt res sub eodem genere
separare. Est autem alia definitio: differentiæ sunt quibus quidque ab alio
distat. Nam homo atque equus rationali atque irrationali differentia discrepant,
cum unum sint quantum ad genus. Et hoc est quod dicit: DIFFERENTIA EST QUA
DIFFERUNT SINGULA, QUIA PER SE IPSUM GENUS EST ET ILLA QUÆ RATIONABILIA SUNT,
NOS SCILICET, ET ILLA QUÆ IRRATIONABILIA SUNT. NAMQUE ET HOMO ET EQUUS ET AVIS
HÆC OMNIA GENUS UNUM SUNT, ID EST ANIMAL. NAMQUE ANIMAL HORUM OMNIUM GENUS
EST. Sed si de hoc loco in quo positum est quia per se ipsum ƿ genus est,
mutes et facias 'quia per se ipsa animalia sunt', plenior sensus erit --
generis enim hic nomine pro animalis abusus est -- et erit huiusmodi ordo:
'differentia est qua differunt singula, quia per se ipsa animalia sunt et illa
quæ rationabilia sunt animalia, nos scilicet, et illa quæ irrationabilla sunt'.
Quod si sic esset, nullus esset error omnino. Nunc vero genus quod ait, pro
animalis nomine intellegendum est. Item dii atque homines cum utrique
rationales sint, mortalitatis tamen nomine adiecto differunt discrepantque. Sic
igitur differentia est qua singula differunt sed hoc non simpliciter sed illas
tantum differentias huiusmodi esse putandum est quæ ad substantiam prosunt et
quæ ad id quod est et quæcumque speciei possint esse aliqua pars. Quod
huiusmodi est si equus atque homo, quorum utrorumque unum genus est animal, a
se differunt rationali atque irrationali qualitate attamen ista rationabilitas
et irrationabilitas in substantia ipsarum specierum est hoc modo. Nam neque
equus potest esse sine irrationabilitate, neque homo sine rationabilitate.
Atque ideo istæ differentiæ prosunt ad aliquid esse speciei illi cui fuerint
accommodatæ et substantiæ ipsius partes sunt. Nam cum homo ex his differentiis
constet, id est ex rationali et mortali, rationale et mortale solum positum
pars est substantiæ hominis. Nam si utraque simul unum hominem faciunt, non est
dubium quin ad substantiam hominis efficiendam unaquæque earum res pars esse
videatur. Quare illæ ƿ differentiæ quæcumque non prosunt ad esse nec partes
substantiæ cuiuslibet speciei sunt, specificæ differentiæ dici non habent,
quamvis sola hoc una species habeat. Nam si homo navigat, potest dici animal
navigabile sed navigare in substantiam hominis non convertitur. Neque enim homo
inde subsistit, quia navigat, quamvis hoc nullum aliud animal habere possit, id
est nullum possit animal navigare. Eodem modo et esse rhetorem vel grammaticum.
Has igitur differentias quæ ad esse non prosunt sed tantum artem aliquam
scientiamque commemorant, non ponimus specificas esse, quamvis una quælibet
animalis id species habeat. Ergo considerandum est, ut quotiens dicimus
definitionem differentiæ illam, 'differentiam esse qua differant singula',
illam significari differentiam intellegamus quæ ad aliquid esse prodest et quæ
est alicuius pars substantiæ speciei, illas vero quæ ad esse non prosunt, a in
hoc genere differentiarum, quamvis singulæ cuiusque sint, non ponamus. Sed
quoniam de differentia dictum est, de proprio explicemus. ÑTunc Fabius: Ut
arbitror, consequens est: PROPRIUM QUATTUOR DICITUR MODIS. DICITUR NAMQUE
PROPRIUM QUOD UNI SPECIEI ACCIDIT, ETIAMSI NON OMNIBUS. Et ego: Quattuor ergo
modis propria dividuntur. Est enim proprium quod uni accidit, etsi non omnibus,
ut est rhetor vel geometer vel grammaticus. Hæc vero omnia uni soli speciei, id
est homini accidunt, non tamen omnibus. Neque ƿ enim omnes homines grammatici
vel rhetores vel geometres sunt, atque ideo vocabitur hoc proprium quod uni
sit, etiamsi non omnibus. Est item alia proprietas quæ est omnibus etiamsi non
soli. Nam bipes omni homini accidit, omnis enim homo bipes est sed non soli
hominum speciei accidit sed etiam avibus. Est item tertium proprium quod omni
et soli et aliquo tempore accidit, ut est in pubertate pubescere et in senecta
canescere. Namque et umnibus hominibus evenit et nulli alii speciei nisi soli
hominum et aliquo tempore; constitutum enim tempus est vel adolescentibus
pubescendi vel senescentibus canescendi. Neque enim a sexto anno vel septimo
aliquis pubescit aut a vicesimo canescit, nisi forte aliquid accidit novi
quartum proprium est quod uni speciei accidit et omnibus sub eadem specie
individuis et omni tempore. Nam risibilem esse hominem et uni speciei solum, id
est homini, contingit et omnibus sub eadem specie individuis; omnes enim
singuli homines rident et omni tempore. Numquam enim tempus fuit ut quicumque
ridere non posset. Sed risibile dico potestate, non actu. Namque etsi non
rideat homo, tamen quia ridere potest, risibilis appellatur. Et sunt integre et
vere propria ista quæ et uni et omnibus et omni tempore insunt, namque hæc
speciebus suis converti possunt. Si enim dicas: quid est homo? Risibile. Si:
quid est risibile? interroges, homo prædicabis. Illa vero alia, bipes vel
grammaticus, propria quidem sunt sed converti non possunt. Nam grammaticus
semper homo, homo vero non semper grammatices, et e contrario homo ƿ semper
bipes est, non e contra bipes semper homo est. Et hinnibile similiter magis
proprium equi est. Nam eodem modo hæc proprietas ad suam speciem converti
potest. Nam si dicas: quid est equus? hinnibile respondebis, si: quid est hinnibile?
equus prædicabitur. Sed quoniam de propriis dictum est, de accidentibus sequens
tractatus habeatur. Tum Fabius: Definit Porphyrius accidens sic: ACCIDENS
EST QUOD INFERTUR ET AUFERTUR SINE EIUS IN QUO EST INTERITU. Hoc autem
dicere videtur, illud esse accidens sine quo potest constare illud cui accidit;
ut puta si forte casu aliquo cuiquam facies inrubuerit, abscedente rubore inlæsa
facies permanebit, sicut eveniente non læsa est. Dividit ergo accidens in
separabile et in inseparabile. Namque separabile accidens est, ut puta si quis
sedeat vel ambulet, inseparabile est, ut si dicas coruum nigrum, cygnum album;
a quibus hæc accidentia separari non possunt. Nascitur autem huiusmodi
dubietas, utrum superior definitio vera sit et omnium accidentium nomen
includat. Nam quoniam sunt quædam, ut ipse ait, accidentia inseparabilia, in
his talis definitio videtur convenire non posse. Nam si separari non possunt,
non est in illis vera definitio quæ dicit accidens esse quod et inferri et
auferri potest sine eius in quo est interitu. Nam cum inseparabilia sunt,
auferri non possunt. Sed hæc tam uehemens quæstio solvitur sic, quod hæc ipsa
definitio de accidentibus facta est potestate, non ƿ actu, et intellegentia,
non veritate, non quia Æthiops et coruus colorem amittunt sed sine isto colore
ad intellegentiam nostram possunt subsistere. Nam verum est quoniam Æthiopem
aut coruum color niger numquam deserit. Sed si quis subintellegat colorem istum
Æthiopem vel coruum posse amittere plumarum tantum color in coruo mutabitur et
erit avis alba specie et forma corui, si quis hoc intellegat, at vero hominis,
id est Æthiopis, amisso nigro colore, elit eius species candida sicut etiam
aliorum hominum. Ergo hoc non ideo quia fiat dicitur sed ideo quia, si posset
fieri, huius accidentis susceptrix substantia non periret. Quod ipse hoc modo
demonstrat: POTEST AUTEM SUBINTELLEGI ET CORVUS ALBUS ET ÆTHIOPS COLOREM SUUM
PERDITURUS SINE INTERITU SUO IN QUO COLOR FUIT. Nihil enim ad speciem impedit,
si Æthiops vel coruus amisso colore in propriæ substantiæ natura permaneat. Est
autem alia definitio, quæ est huiusmodi: ACCIDENS EST QUOD CONTINGIT
ALICUI ET ESSE ET NON ESSE. Nam quod in substantiam non convertitur, id
accidens esse dicimus, id est non in substantia insitum sed extrinsecus
veniens. Ergo ea quæ contingunt et esse et non esse, ideo accidentia vocata
sunt, quoniam in substantiæ ratione non accipiuntur. Si enim in substantiæ
ratione ponerentur, numquam non essent, et si non essent, numquam esse possent.
Nam quoniam verbi gratia ratio in substantia hominis est, numquam homo esse
potelit irrationalis, quoniam irrationabilitas in substantia hominis non est.
Ex hoc ergo venit etiam alia definitio, ƿ accidens esse illud quod neque genus
sit ueque species neque differentia neque proprium. Nam quoniam genus, species,
differentia et proprium in substantia sunt et cuiuscumque illius rei
substantiam monstrant, idcirco quicquid horum aliquid non fuerit, id accidens
merito prædicatur. Explicitis igitur atque expeditis his quæ proposuit, id
est genere, specie, propriis, differentiis accidentibusque, tractare a nunc
exequitur illa quæ inter hæc communia omnia vel quæ differentiæ sint. Et primo
omnium simul inter se communiones explicat, post etiam singulorum, et dicit
omnium esse commune de pluribus prædicari. Namque genus prædicatur de speciebus
et de individuis, eodem modo prædicatur et differentia de speciebus et de
individuis, etiam proprium et de speciebus et de individuis prædicatur, at vero
species de solis tantum individuis appellatur. Genus enim prædicatur de equis,
hominibus, bobus et canibus, id est speciebus, prædicatur item et de his quæ
sub ipsis speciebus individua continentur; nam sicut species ipsæ canis vel
equi vel hominis ƿ animalia sunt, sic et unusquisque equus vel homo animalia prædicantur.
Differentiæ vero prædicantur de speciebus et de individuis hoc modo. Namque
homo et equus species sunt sed rationalis dicitur et ad speciem hominis
differentia prædicatur eodem modo et ad Ciceronem. Nam cum sub hominis specie
individuum sit, et ipse rationalis appellatur proprium autem de specie prædicatur.
Cum dicitur species; quod est homo, risibilis et cum dicitur Cicero risibilis,
quod est individuum, monstratur proprium de individuis prædicari. Species vero
de suis tantum solis individuis prædicatur interrogatur enim: quid est Cicero?
et homo respondetur. Accidens vero ante prædicatur de individuis et postea de
speciebus. Nam si quis dicat: homo sedet, quod est accidens separabile, cum
quicumque singulum hominem, id est'individuum sedere viderit, tunc id et de
specie prædicat, ut dicat: quoniam Cicero sedet Cicero autem homo est, homo
sedet. Eodem modo inseparabile de speciebus et de individuis prædicatur. Expeditis
ergo omnium communionibus, generis et differentiæ primum communiones
differentiasque declarat. Et primum dicit generi cum differentia esse commune
quod ab utrisque species continentur. Nam genus, quod est animal, continet
speciem hominis atque equi. Porro autem rationale, quod est differentia,
continet et hominem et deum, et irrationale, ƿ quod est differentia, continet
equum, bovem atque avem sed ita continet, ut genus semper plures species
contineat quam continet differentia. Namque genus et ipsas differentias
continet. Genus enim, id est animal, rationale atque irrationale continet
illasque species quæ sunt sub rationali; etiam eas <quæ sunt sub>
irrationali, continet genus, lid est animal. At vero differentia, id est
rationale, in rationale non continet sed tantum hominem atque deum. Plus igitur
genus continet quam differentia. Est autem et alia communio. Si quid enim ad
quodlibet genus ita prædicatur, ut eius genus sit, et de illis speciebus quæ
sunt sub illo genere ad quod prædicatur, illud genus appellatur et de
individuis quæ sub illis speciebus sunt. Namque animal genus est hominis, et de
animali prædicatur ut genus substantia; genus enim substantia animalis est.
Ergo illa substantia quæ ad hominis genus, id est animal, ita prædicatur ut
genus, prædicatur etiam et ad ipsum hominem; dicitur enim homo substantia. Prædicatur
item illud generis genus etiam de bis quæ sunt sub specie individuis; dicitur
enim Cicero, quod est sub hominis specie individuum, substantia. Differentia
eodem modo. Nam si qua differentia dicta fuerit de alia differentia, ut
differentia intellegatur, prædicabitur et ad speciem quæ sub illa differentia
est ad quam prædicatur, et de illis individuis quæ sub eadem specie sunt. Nam
'ratione uti' differentia ad rationalem differentiam veluti cognata differentia
prædicatur, rationabile autem prædicatur ad hominem: ƿ ergo et ratione uti prædicatur
ad hominem. Idem etiam ratione uti prædicatur ad Ciceronem, quod est individuum
sub illa specie ad quam speciem illa differentia, id est rationalis, prædicabatur,
de qua prædicabatur ut cognata illa differentia, id est ratione uti. Igitur est
ista generis differentiæque communitas, quod ea quæ de genere speciei prædicantur
ut genus, et de sub eodem genere specie prædicantur et de indiaiduis, et illa
quæ de differentia prædicatur ut differentia, et de sub eadem differentia
specie prædicatur et de individuis. Est autem alia communio, quod quemadmodum
interempto genere species interimuntur, sic interempta differentia species sub
eadem differentia interimuntur. Nam si interielit animal, homo atque equus
continuo periturus est, sin vero differentia, id est rationale, dii atque
homines interibunt et nihil eorum erit quod uti ratione possit. Post
demonstrationem igitur communium proprietates eorum differentiasque designat et
dicit differentiam primam eam qua genus non solum <a> differentiis sed
etiam speciebus vel propriis vel accidentibus differat. Namque dicit genus
multo de pluribus prædicari quam prædicetur differentia vel species vel
accidens vel proprium. Namque genus dicitur, id est animal, de quadrupede, de
bipede, <de> reptili, id est ƿ de serpentibus, vel de natabili, id est de
pisce. Quadrupes autem, quod est a bipede differentia, de solis illis dicitur
quæ quattuor pedes habent, id est equus vel bos, de cæteris autem aliis, id est
bipede vel reptili vel natabili, unde genus æqualiter prædicatur, appellari non
potest. Plus autem genus ab speciebus prædicatur, quod, cum hominis species sit
et de solis individuis prædicetur, idem tamen homo de equo vel bove vel cane
non prædicatur. At vero animal, quod est genus, de pluribus speciebus prædicatur,
id est de homine et de equo et cane et bove et de omnibus quæ sunt sub ipsis
posita individuis. Genus autem a proprio prædicationibus abundat, quod proprium
unius speciei semper est et de sub eadem individuis, genus vero de multis
speciebus et propriis prædicatur et de sub eisdem individuis. Ab accidentibus
vero genus magis de plurimis prædicatur, quod, cum unius cygni inseparabile
fortasse accidens sit album, animal non solum de cygno prædicatur sed de
omnibus animalibus, etiam non albis, at vero accidens de solis tantum illis
quibus inseparabiliter continetur vel quibus separabiliter; nam principaliter
de individuis dicitur. Quare constat multo de pluribus prædicari genus quam
accidentia prædicantur, quod accidentia principaliter de individuis, genera
vero de individuis et de speciebus et de differentiis prædicantur. SED
NUNC ILLAS DIFFERENTIAS ACCIPIAMUS QUIBUS GENUS DIVIDITUR, NON QUIBUS SPECIES
FORMANTUR. Hoc autem tale est. Quoniam duas diximus differentiarum esse
formas, ut aliæ sint divisibiles, aliæ constitutivæ, constitutivas illas
diximus quæ sub eodem filo positæ et a subalternis generibus descendentes
speciem quandam informant atque efficiunt, ut est rationale vel mortale; quæ
hominis speciem constituunt, alias vero divisibiles, quæ genus dividunt, non
speciem informant, id est rationale et irrationale, mortale et immortale. Nunc
de illis differentiis iste tractatus habetur quæ genus dividunt, non quæ
speciem constituunt. Nam illæ quæ genus dividunt, 1n differentiarum integro
loco accipiuntur, illæ vero quæ speciem constituunt, in generum specierumque
substantia recipiuntur. Namque rationale mortalis genus est, porro mortale
hominis genus est, et istæ constituunt speciem, at vero rationale irrationalis
species non est neque genus, nec mortale immortalis neque genus neque species
est. Atque ideo quoniam propriam vim differentiarum ista retinent quæ neque
genera neque species sibi invicem esse possunt, ipsas nunc differentias
accipiamus in quibus nulla quantum ad genus est speciemque communitas. Est
etiam generis differentia. Namque genus a propriis differentiis prius est.
Namque si abstuleris genus, omnes simul differentias abstulisti. Nam si
abstuleris animal, rationale atque irrationale non remanent. Porro autem si
rationale abstuleris, remanet ƿ animal. Sed si utrasque interemeris
differentias, id est rationale vel irrationale, potest tamen quiddam intellegi,
quod sit substantia animata sensibilis, id est animal. Ita genus sublatum omnes
secum auferet differentias, sublatæ differentiæ genus secum non interimunt,
quod intellegentia genus remanet, id est quoniam potest animal intellegi præter
differentias, ut eius tantum definitionem animo capias et esse dicas
substantiam animatam atque sensibilem. Quæ autem talia sunt, ut ipsa interempta
interimant, non simul aliis interemptis ipsa interimantur, priora sunt illis quæ
possunt interimere. Est etiam alia differentia, quod genus semper in eo quod
quid sit prædicatur, ut dictum est, differentia vero in eo quod quale sit. Sed
hoc frequentius inculcatum est atque ideo a nobis prætermittendum est. Est
etiam alia differentia, quod ad omnem speciem unum semper genus aptatur. Homo
enim unum tantum genus habet, ut animal appelletur, in unam autem speciem
plurimæ differentiæ poterunt commodari. Namque homo et rationale est, quæ
differentia est, et mortale, quæ eadem differentia est, et sensibile, quibus
scilicet omnibus ab aliis differt. Differt enim his omnibus, quod sensibilis
est ab insensibilibus, quod rationalis ab irrationabilibus, quod mortalis ab
immortalibus. Est etiam alia differentia, quæ superius dicta est. Nam genus
speciei ita est ut materies, differentia vero ut figura. Nam sicut in æris
materiem veniens figura statuam efficit, ita animali, id est generi, veniens
differentia, id est rationale vel irrationale, facit hominis vel pecudis
speciem. Quæ autem communitates ƿ vel proprietates generis <et differentiæ>
fuerunt, hactenus dixit. Et fortasse erunt etiam aliæ, quæ propter brevitatem
supersedendæ atque omittendæ sunt. Nunc autem de generis vel speciei
communitatibus proprietatibusque tractatur. Et dicit genus et speciem commune
habere de pluribus prædicari, sicut dictum est. Nam genus et de speciebus
pluribus prædicatur et earum individuis et item species de sub se plurimis
individuis appellatur. Et hic quoque illæ species accipiuntur quæ magis species
sunt. Nam si subalternæ accipiuntur, non magis species quam genera videbuntur. Nam
quæ subalternæ species sunt, etiam genera sunt, et erit absurdum et huic
propositioni inconveniens de generum inter se differentiis communibusque
tractare. Accipiantur illæ tantum species quæ vere species et magis species
appellantur. Est etiam alia eorum communio, quod sicut gentls ab specie primum
est, sic species ab individuis primæ sunt. Nam si genus auferas, species
abstulisti, si species abstuleris, genera non peribunt. Porro si species
abstuleris, individua morientur, si individua interierint, species manent. Est
etiam his alia communio, quod quemadmodum genus quid sit totum declarat, sic
etiam species. Nam totum quod est rationale atque irrationale, a genere
declaratum est; dicitur enim quicquid fuerit rationale vel irrationale, id esse
animal. ƿ Sic igitur totum quid sit, a genere declaratur. Porro autem quid sit
tota hominum diversitas, id est individuorum, a sola specie declaratur, cum
dicitur homo. Nam et Scytha et Indus et totum quisquid in individuis est, uno
solo hominis, id est speciei nomine continetur. Dissertis igitur generis
specieique communibus ad proprietates eorum vel differentias transitum fecit
dicens differre inter se genus et species, quod genera species continent,
numquam rursus genera ab speciebus propriis continentur. Oportet autem, ut dictum
est, in hoc tractatu non subalternas sed magis species considerari. Genus enim
plurimarum specierum est continens et unum omnium et totum et omnibus et
singulis. Quod si ita est et genus a suis speciebus singulis maius est atque
ideo eas dicitur continere, non est dubium quin ea ipsa genera quæ continent
species, ab his ipsis contineri non possint. Insuper omnia genera præiacent.
Hoc videtur dicere quod omnia genera prius sint ab his speciebus quæ sub ipsis
positæ continentur. Nam sicuti materies prima est ab illa re quæ veniens in
materiem formam constituerit atque figuravexit, sic etiam prius est genus ab
illa specie quam veniens differentia formabit atque constituet. Nisi enim in
generibus differentia venerit, species numquam constituentur. Quare præiacent,
id est præsunt et antiquiora sunt genera speciebus suis. Atque ideo si genera
interimantur, ƿ species quoque peribunt; nam si animal sustuleris, hominem
pecudemque sustulisti. Si vero species interimantur, non continuo genus
interibit; nam si homo perierit, animal continuo non interemptum est, alia enim
remanebit species de qua ipsum animal, id est genus prædicetur. Atque ideo
genera ab speciebus suis priora dicuntur. Et quod omnia genera univoce de
speciebus prædicentur, species ipsæ de generibus numquam. Hoc, ut arbitror, in
hesterna lucubratione iam dictum est. Nam genera semper de speciebus univoce prædicantur.
Homo enim et homo est et animal. Porro autem animal genus est hominis et prædicatur
animal de lmmine. Quoniam ergo animal Ac homine prædicatur et dioitur homo
animal, animal et homo uno animalis nomine nuncupantur. Sed his ipsis definitio
una conveniet. Est enim animal snbstantia animata sensibilis, quod non absurdum
est in homine dici. Nam si homo ipse animal dicatur, non erit absurdum dici de
homine 'substantia animata sensibilis'. Igitur genus de speciebus suis univoce
prædicatur, quod eodem nomine et eadem definitione conveniat. At vero species
non modo univoce non prædicantur de generibus suis sed nec omnino prædicantur;
nulla enim res minor de maiore poterit prxedicari. Atque ideo, quoniam species
minores sunt suis generibus, de generibus suis neque univoce neque aliquo modo
poterunt appellari. AMPLIUS OMNIA GENERA ABUNDANT COMPLEXIONE SUB SE POSITARUM
SPECIERUM, IPSÆ SPECIES ABUNDANT GENERUM SUORUM PROPRIIS
DIFFERENTIIS. Quod dicit proinde est ac si diceret: Omne quod genus est,
plures sub se species continet, omne quod species, plures in se differentias
habet. Genus enim, id est animal, in hoc homine, id est specie, superabundat et
superest, quod homo solum homo est, animal vero non solum homo sed etiam bos
vel avis vel alia huiusmodi. Species vero in eo superant genera sua, quod eas
differentias quas species in actu habent, eas genera non habents nam, sicut
superius dictum est, genera differentias illas quas habent sub se species positæ,
potestate continent, non etiam re. Atque ideo species quæ est homo, vel alia
species, sicut est equus, a genere suo, animali, in hoc abundant et supersunt,
quod animal ipsum per se neque rationale neque irrationale est, at vero homo
vel equus hoc rationale. Illud vero rationis expers. ILLUD ETIAM, QUOD
SPECIES NUMQUAM MAGIS GENUS FIET, RURSUS ET GENUS NUMQUAM MAGIS SPECIES
FIT. Et ut sciremus hic non de subalternis speciebus. Sed de illis magis
speciebus specialissimisque tractari, quid ait? Quod ea quæ sunt genera, magis
species fieri numquam possunt neque magis species aliquando fieri magis genus.
Nam species numquam genus est. Quicquid enim fuerit species, genus non erit
neque quicquid fuerit genus, species erit. Quare constat in his eum tractatibus
de speciebus solis, non etiam de subalternis disserere. Subalternæ enim possunt
esse etiam genera. Magis species vero, ut ipse ait, numquam genera esse
possunt. Sed postquam de generum specierumque communitatibus
differentiisque tractatus est habitus, ad genera propriaque transgressus
est. GENERIS ET PROPRII COMMUNE HOC EST, ADHÆRERE SPECIEBUS ET
AMPLECTI. Dicit geners et propria in hoc sibi esse consimilia, quod omne
genus a suis speciebus numquam recedit. Eodem modo et propria. Nam si dixeris
'homo', cum ipso homine continuo animal nominasti, quod ipsius hominis, id ost
speciei genus est. At vero etiam si hominem dixeris, eius etiam proprium
continuo cum bomine nominasti; omnis enim homo risihilis est. Ita semper genus
et propria suis speciebus inselta et quodammodo conglutinata
sunt. SIMILITER ET GENUS PRÆDICATUR DE SPECIEBUS ET PROPRIUM DE HIS QUÆ
SUI PARTICIPANTIA SUNT. Et æqualiter, inquit, omnes species eidem generi
supponuntur et ad eas genus illud appellatur, sicut propria ad ea prædicantur
quæ sui participare possunt. Namque æqualiter genus animal de homine dicitur et
de equo et de bove et de cæteris animantibus, quemadmodum et risibile, id est
proprium, de Hortensio dicitur et Cicerone et de singulis individuis quæ sub
eadem specie continentur, ad quam speciem proprium, id est risibile, poterit prædicari. Adhuc
commune est ipsis univoce prædicari. Nam genus ƿ de suis speciebus, ut dictum
est, univoce prædicatur et risibile de ea specie cuius est proprium, univoce prædicatur;
namque et homo est et risibile. Porro autem si quis dicat hominem esse animal
rationale et mortale et dixerit risibile esse animal rationale et mortale, non
errabit. Æqualiter igitur et genus de speciebus suis et propria de ea specie
cuius sunt propria, univoce prædicantur. Differt autem utrumque, quod genus
primum et secundum est proprium. Genus enim si ab specie primum est, proprium
autem uni tantum speciei adhæret et eidem æquale est, non est dubium quoniam
genus, quod specie maius est, proprio etiam speciei maius sit. Nam ut sit
risibile, animal prius est. Namque ut aliqua species informetur, propriis et
differentiis primo erit genus, ubi illa conveniant, sicut *equentius inculcatum
est. Accedit etiam quod genus de plurimis speciebus prædicatur. Namque genus,
id est animal, de pluribus, at vero propriums id est risibile, de sola tantum
hominis specie prædicatur. Unde fit ut semper propria de speciebus suis
conversim prædicari possint, species autem de generibus numquam. Neque enim
omne quod animal est, homo est neque omne quod animal est, risibile est. Potest
enim esse et equus et hinnibile id ƿ quod animal nominatur. Porro autem omne
quod est homo, id risibile est et omne quod risibile est, id homo est. Possunt
autem propria et species sibi ipsa converti et conversim ad se invicem prædicari.
Præterea omni speciei quicquid fuerit proprium, omni et soli est. Namque
risibile et omnibus hominibus est et solius hominis speciei evenit. At vero
animal, qmld genus est, etsi uni speciei inest, non tamen soli. Namque animal
omni homini inest, non soli tamen homini, quia inest etiam pecudi et cæteris
animantibus. Oportet autem hic illa propria intellegere quæ magis propria sunt,
id est quæ integre propria nominantur; quæ sunt huiusmodi, ut et uni speciei et
omnibus insint. Differunt ergo in hoc quoque genera et propria, quod propria et
uni speciei et omnibus individuis in ea specie sunt, genera vero omnibus quidem
individuis in ea specie sunt sub eodem genere, non tamen uni soli speciei,
quoniam genus semper de plurimis prædicatur. Unde fit ut sublata propria non
auferant genus, sublatis vero generibus ipsa quoque propria auferantur. Nam si
sustuleris proprium, id est risibile, remanet hinnibile remanet natabile. Si
vero genus snstuleris, simul quoque species sustulisti si species sustuleris,
propria etiam quæ sunt speciebus, simul interibunt. Itaque sublatis generibus
propria sustuleris, sublatis propriis simul genera non auferuntur Peractis
igitur generum propriorumque differentiis ad generum accidentiumque
communitates vel proprietates transitum ƿ fecit et unam eorum prædicat
communitatem, quæ est quod de pluribus prædicantur. Namque sicut genus de
plurimis speciebus prædicatur, ita etiam separabile accidens vel inseparabile
de plurimis speciebus appellatur. Dicitur enim et de coruo et de homine Æthiope
nigrum et de equo et de homine moveri, quod illud est inseparabile accidens,
illud vero separabile. Et quoniam longius a se distant, idcirco unam eorum
solam communionem dixit et alias si quæ forte essent quærere
supersedit. Differt autem genus ab accidenti, quod genus ante species est,
accidentia vero speciebus posteriora sunt. Semper genera super species et his
præiacere et esse maiora superius demonstratum est. Namque prius est animal ab
homine, atque ideo consumptum animal species quoque consumit, consumptæ species
non interimunt genera. At vero accidens postea necesse est ut sit, quam sunt
ipsæ species. Erit enim prius aliquid cui possit accidere. Omne enim accidens
præter illud cui accidit, esse non potest. Atque ideo prius erit aliqua res ubi
accidat, quam est ipsum accidens. Necesse est igitur omne accidens post species
inveniatur et magis post individua, quibus principaliter possit accidere. Huc
accedit quod generis participantia æqualiter participant. Sicut omne genus
speciebus suis æqualiter genus est, ut sæpius dictum est, ƿ et species omnes æqualiter
suo generi participant. Namque equus et homo æqualiter animalia sunt neque
equus homine plus neque homo equo. At vero accidentia non æqualiter participant
nam cum separabile accidens sit moveri, possunt aliæ inter se species eodem
accidenti participantes tardius velociusque moveri. Et de inseparabili
accidenti eodem modo. Est enim ut aliquis nigrioribus oculis sit et alius
quamvis nigris, tamen purpureis. Atque ideo et intentionem et remissionem
recipit accidens. Nam et candidum quod dicitur, et magis et minus dicitur et
alia huiusmodi. Quare distant hæc duo, quod genere quæ participant, æqualiter
participant, accidenti fortasse non æqualiter. Huc accedit quod genera non modo
ante individua sed ante species sunt, accidentia vero non modo post species sed
etiam post individua sunt; ipsis enim principaliter necidunt, ut dictum est.
Est etiam differeutia quæ iam superius dicta est. Nam genus in eo quod quid sit
prædicatur, accidens vero in eo quod quale sit aut quomodo se habeat. Nam si
quid sit Socrates interroges, 'homo' atque 'animal' respondetur, si vero qualis
sit, fortasse 'caluus' aut 'simus', quæ accidentia sunt inseparabilia. Sin vero
quomodo se habeat, aut 'iacet' respondetur aut 'sedet' aut quod aliud faciens
contigerit. Ergo quoniam generis ad speciem et differentiam, ad proprium et
accidens divisa substantia est, nunc vero posteriora persequitur. Sunt autem
omnes differentiæ viginti. Nam cum quinque res sint et unaquæque ipsarum ad
alias quattuor quattuor item differentias habeat, quinquies quaternis viginti
differentiæ efficiuntur. Nam si genus differt ab specie, proprio, differentia,
accidenti, quattuor differentiæ fiunt. Sin vero species differt a genere,
proprio, differentia, accidenti, item quattuor; quæ iunctæ cum superioribus
octo fiunt. Et si differentia distat ab specie, proprio, genere. Accidenti, aliæ
quattuor supercresculat; quæ iunctæ cum octo prioribus duodecim faciunt. At
vero si proprium differt a genere, specie, differentia et accidenti, aliis
quattuor differentiis super duodecim positis omnes sedecim differentiæ fiunt.
Quodsi accidentis quoque differentias ad quattuor reliqua duxeris, quattuor
super sedecim crescentibus viginti omnes differentiæ perficiuntur. Quarum ita
viginti sunt, ut ad sufficientem doctrinæ cumulum decem tantum differentiæ
numerentur. Nam quod dictum est genus differre a differentia, specie, proprio
et accidenti, quattuor fuere differentiæ. Si autem differentiam dicamus
differre <ab> specie, proprio et accidenti, superuacuum ƿ est differentiæ
cum genere differentias commemorare, cum iam prius commemoraverimus, quando
generis ad differentiam differentias dicimus. Eisdem enim, ut opinor, differt
differentia a genere quibus differebat genus a differentia. Itaque relinquenda
est hæc differentia qua distat differentia a genere, quoniam iam superius dicta
est, cum diceretur quid genus, distaret a differentia. Remanent igitur tres
differentiæ, quibus ipsa differentia ab specie, proprio et accidenti distat. Et
cum superioris generis ad alia quattuor differentiæ fuerint. Nunc vero
differentiæ ad alia tres distantiæ videantur, septem hæ distantiæ fiunt. At
vero species quid a genere distet, iam tunc dictum est, cum dicebatur quid
genus distet ab specie. Quid autem a differentia discreparet, tunc demonstratum
est, cum diceremus in quo differentia ab specie discerneretur. Remanent igitur
duæ speciei, id est cum proprio et accidenti differentiæ, quæ iunctæ cum
superioribus septem novem differentias efficiunt. Restat igitur una proprii et
accidentis differentia quæ dicatur. Nam quid a genere distet dictum est, cum
quid genus distaret a proprio diceretur, porro quid ab specie, dudum dicebatur,
cum quid species a proprio differret enumerabatur, porro autem quid a
differentia, etiam id dictum est, cum a proprio differentia
separaretur. Sed nunc quemadmodum differentia ab specie, proprio
accidentique discernatur, videamus. Et est communio differentiæ et speciei
quod æqualiter species sub se individuis se permittit et æqualiter individua
specie ipsa participant; namque omnes homines æqualiter homines sunt et hominis
participatione æque participant. Eodem modo etiam differentia; namque omnes
homines æqualiter rationales sunt et rationabilitate, quæ est differentia,
omnes qui ratione participant, æque participant. Est etiam alia communitas.
Quod quemadmodum species numquam deserit ea quorum species est et quibus
superest, sic et differentia numquam ea deserit quæ distare ab aliis facit.
Namque Socrates quoniam sub specie hominis est, numquam ab hominis specie
deseritur; semper enim Socrates homo est. At vero differentia Socratem, quoniam
Socrates rationalis est, numquam deserit; semper enim Socrates rationale animal
est. Differunt autem inter se species et differentia, quod differentia
semper in eo quod quale sit prædicatur -- nam dicitur quale animal sit
<Socrates>, ut rationale respondeatur. Species vero in eo quod quid sit
prædicatur; nam dicitur quid sit Socrates, ut homo respondeatur. Namque hominis
qualitas rationale est. Sed non simpliciter. Illa enim qualitas pro differentia
accipitur, quæ veniens in ƿ genere speciem constituit et de qualitate
substantiali facta est substantialis et specifica differentia. Ista igitur
talis qualitas differentia nominatur et ea in eo quod quale sit ad hominem prædicatur.
Hoc etiam est in eorum differentiis. Namque differentia frequenter in pluribus
speciebus consideratur. Differentia enim quadrupes in bovis et in equi et in
canis specie est et differentia rationalis hominis et dei. Species vero numquam
aliis nisi solis sub se individuis præest. Numquam enim alia res homo est nisi
quod est individuum, ut est Socrates et Plato et Cicero. Unde fit ut sublata
differentia species quoque tollatur. Nam si sustuleris rationale, hominem
sustuleris. Si vero sustuleris speciem, differentia manet. Nam si sustuleris
hominem, rationalis dei differentia remanebit. Est vero etiam hæc differentia,
quod differentia cum alia differentia iungi potest, ut aliqua ex his species
informetur. Namque rationalis differentia et mortalis differentia iunctæ
hominis unius speciem reddiderunt, iunctæ vero species numquam aliquam ex se
speciem constituent. Si enim iungas hominem bovi, nulla ex his species
informabitur. Sed fortasse dicat quis: asini atque equi coniunctione mulus
nascitur. Sed non ita est: namque individui coniunctione natum est aliquid
individuum. Si autem sic simpliciter speciem ipsam asini atque equi coniungas,
nulla ex his umquam species constituitur. Neque enim si se possunt individua
commiscere, ideirco etiam species individuorum in alterutram substantiam
transeunt. ƿ Atque ideo constat iunctas species unam speciem non posse
componere, quod differentiæ iunctæ unius speciei constitutivæ sint. His itaque
transactis ad differentiæ et proprii communia veniamus. Differentia et proprium
commune habent quod quibus differentia est et a quibus ipsa differentia
participatur, æqualiter participatur, sicut etiam et quibus proprium est,
proprium ipsum participatur. Nam rationalis differentia quoniam est hominibus
et omnes homines rationali differentia participant, non est dubium quia omnes
homines æqualiter sint rationales atque æqualiter rationabilitate participent.
At vero proprium, quod risibile est, æqualiter omnibus hominibus est; omnes
enim homines æqualiter risibiles sunt. Est etiam hæc eorum communitas, quod
sicut potestate risibile dicitur, etiamsi non rideat, ita etiam potestate bipes
dicitur, etiamsi quis uno pede minuatur. Non enim quod est dicitur sed quod
esse possit; nam quoniam ille ridere potest, risibilis nominatur, quod ille
duos pedes habere possit, bipes. Atque ideo numquam ab illis in quibus
sederint, proprium differentiaque discedunt. Semper enim homo risibilis est,
etiamsi non rideat, semper bipes, etiamsi uno pede minuatur. In his enim
differentiis et propriis, ut dictum est, quod potestate esse possit, non quod
vere sit consideratur. Differunt autem inter se, quod differentia de
pluribus speciebus prædicatur, proprium vero de una. Namque differentia quæ est
mortalis, prædicatur de homine et de bove et equo et cæteris animantibus et
rationale prædicatur et de deo et de homine, at vero risibile de sola tantum
specie hominis prædicatur. Unde evenit ut omnis differentia, quoniam plurimarum
continens est specierum, a suis speciebus maior sit, atque ideo ipsa de
speciebus prædicari potest. Porro autem de ipsa species prædicari non possunt,
neque conversim dini potest. Nam quoniam homo dicitur rationalis, non contra
dicitur 'quod rationale est, id homo est'; potest enim esse etiam non homo sed
deus. At vero proprium, quoniam æqualiter et ad unam speciem semper aptatur, æqua
vice atque appellatione convertitur. Dicitur enim: quid est homo? risibile;
quid est risibile? homo. Quibus pertractatis ad differentiam et accidens
transgressa disputatio est. Differentia et accidens commune habent de
pluribus prædicari. Namque differentia dicitur et de homine et de deo, quoniam
utrique rationales sunt, et accidens dicitur de homine et de equo, ut homo Æthiops
niger et equus niger. Est etiam ista communio, quod inseparabile accidens,
cuicumque speciei fuerit, inseparabiliter et omnibus inest ut differentia. ƿ
Namque inseparabile accidens quod est nigrum coruo, inseparabiliter accidit
coruo et omnibus coruis. Eodem modo etiam differentia. Nam quoniam accidit
homini ut bipes sit, semper et omnibus hominibus est esse
bipedibus. Differunt autem inter se, quod omnis differentia species continet,
non contra ipsa ab speciebus continetur. Nam si differentia plures sub se
species habet, ut dictum est, maior erit sub se positis speciebus, si maior
etit, numquam eam quælibet species continet; maior enim a minori numquam
continetur. Namque quod est rationale, continet hominem et deum homo vero
rationale non continet. Accidentia vero aliquotiens continent, aliquotiens
continentur. Namque continent; quoniam frequenter unum accidens duas sub se
species habet. Ut nigrum habet Æthiopem, habet et coruum, continentur vero.
Quoniam species una habet duo vel tria vel quamlibet plurima accidentia. Si
quis enim sit glaucus vel crispus vel candidus vel procerus, hæc omnia
accidentia ille unus cui accesserunt complectitur et continet. Atque ideo
species illa quæ illud individuum continet quod individuum plura in se
accidentia suscepit, accidentis illius complexiva est. DEHINC DIFFERENTIA
NUMQUAM INTENDITUR NEQUE RELAXATUR. Quod dicit hoc est. Rationale in
unaquaque specie neque plus neque minus est. Nullus enim homo alio homine ad
substantiam ƿ plus rationalis est neque minus. At vero accidens et intenditur
et relaxatur. Dicitur enim quicumque procerior, dicitur quicumque velocior,
dicitur quicumque crispior, quæ omnia accidentia esse non dubium est. PRÆTEREA
IMMIXTÆ SEMPER SUNT CONTRARIÆ DIFFERENTIÆ. Immixtæ ait, id est immixtibiles, quæ
misceri non possunt. Neque enim rationale cum irrationali misceri potest neque
in una specie convenire. At vero contraria accidentia manifestum est in una
specie posse congruere. Namque nigrum vel album potest in una non modo specie
sed etiam individuo congruere. Potest enim quicumque homo, cum ipse sit
candidus, nigros tamen capillos habere. Ergo <quoniam> quemadmodum
species differat a genere vel differentia dictum est, cum de generis ad speciem
et differentiæ ad speciem distantia diceremus. Nunc dicemus, id quod reliquum
est, de speciei propriique communibus. Et est una eorum communio, quod de se
ipsa invicem prædicantur. Nam quoniam æqua sibi sunt, neque species hominis
alii proprio convenit nisi risibili neque risibile alii convenit speciei nisi
horhini, atque ideo dicitur: ƿ quid homo? quod risibile; quid risibile? quod
homo. Commune est etiam illud, quod omne proprium æqualiter ad sub se posita prædicatur,
namque omnes homines æqualiter risibiles sunt, et species æqualiter ad sub se
posita prædicatur, namque omnes homines individni æqualiter uno nomine homines
nuncupantur. Differunt autem a se, quoniam species potest etiam genus alteri
esse, proprium esse non potest. Sed hic illam speciem intellegamus quæ
subalterna est, non illam quæ magis species est et genus esse numquam potest.
Atque ideo nos illam modo solam quæ subalterna species est intellegamus, quæ
scilicet poterit esse et genus: namque mortale cum rationalis generis species
sit, hominis genus est, at vero risibile de nulla umquam specie alia poterit prædicari
neque alii esse proprium, sicut est hominis. Illa enim semper, ut dictum est,
propria sunt quæ nulli alii nisi ad unam speciem semper aptantur. DEINDE
SPECIES PRÆCEDIT ET SIC PROPRIUM SEQUITUR. Quod dicit tale est. Omnis
species ut habeat proprium, primo eam esse et constare necesse est. Oportet
enim prius esse hominem, ut sit risibilis, non prius esse risibile, ut sit
homo. Nam quoniam proprium dicitur, per se proprium non constat, nisi alicuius
speciei sit. Atque ideo prius esse necesse est illud cuius est proprium, quam
sit proprium. Huc accedit quod species semper in opere intellegitur
cuiuscumque subiecti. Species enim semper in actu est, non solum potestate.
Homo enim re vera et opere et actu homo est, id est numquam poterit esse non
homo. At vero risibile, quod est proprium, potestate tantum dicitur, etiamsi in
actu non sit. Potest enim quilibet ille non ridere, tamen quia ridere potest,
risibile nominatur. Distant igitur in hoc, quod semper species in actu est et
in opere, proprium vero aliquotiens potestate. Deinde quorum definitiones
diversæ sunt, necessario etiam ipsa quoque diversa sunt. Omnis definitio
substantiam definit. Ergo si qua eiusdem substantiæ fuerint, eadem etiam
definitione monstrantur, si qua eadem definitione fuerint, eadem substantia prædicantur.
At vero si qua definitionibus differant, differunt etiam substantiis, quæ
substantiis difforunt, longe a se ipsis alia sunt. Nunc igitur quoniam
definitiones proprii et speciei differunt, species quoque ipsa et propriurn a
se differunt. Est autem speciei definitio sub genere esse et ad plurima numero
differentia in eo quod quid sit prædicari, at vero proprii uni tantum inesse
speciei et sub ipsa de omnibus individuis prædicari. Sed quoniam et
definitiones differunt, ipsa quoque species a proprio distabit. Post hæc
ad communitates speciei et accidentis disputationem transtulit et dicit eorum
raras esse alias communitates ƿ nisi has solas, quod de pluribus prædicantur.
longe enim a se distare videntur in substantia sui et in potestate patiendi
atque faciendi id quod alicui accidit et id cui accidit. Namque illud cui
accidit, quasi quoddam accidentis est fundamentum, illud vero quod accidit, præter
id cui accidit, esse in sui substatltiÇ non potest. Propria vero
singulorum sunt hæc, quod species in eo quod quid sit prædicatur, accidens vero
in eo quod quale sit et quodammodo se habens. Nam si quis dicat: quid Socrates
est? homo dicitur; si quis dicat, qualis sit, caluus vel simus appellatur, si
quis vero, quomodo se habens sedens aut iacens appellabitur. Item quod unaquæque
substantia unam speciem habet. Namque hominis substantia unam solam hominis
speciem habet, substantia vero equi unam solius equi speciem habet. At vero una
substantia plura frequenter accidentia continebit. Nam et in eodem equo quædam
pars frequenter nigra, quædam alba et est in eo proceritas, est altitudo, est
aquilum caput et alia huiusmodi. Habet etiam non solum inseparabile accidens
eadem substantia sed etiam separabile. Nam fortasse quidam velos est et idem
etiam corpore validus eat, idem etiam sagittator et cætera. Huc accedit quod
species prænoscuntur, ƿ id est præintelleguntur, hoc est ante esse cognoscuntur
quam accidentia. Et prius erit aliqua res ubi accidat, quam illa quæ accidat.
Et quoniam species est subiectum accidentis ubi accidens accidat, ideoque ante
species intellegitur esse quam accidens. Accidentia vero postnativa sunt, id
est a foris venientia et estranea a qualibet illa substantia, etiamsi
inseparabilia sunt. Hæc quoque est eorum separatio, quod semper omnia quæ
participant specie, æqualiter participant; æqualiter enim et Socrates et Cicero
et Plato homines sunt. At vero illa quæ participant accidenti, etiamsi
inseparabile accidens sit, tamen non æqualiter participant. Namque quamvis
inseparabile sit accidens Æthiopibus nigros esse, tamen est aliquis inter ipsos
nigrior nec omnes illa nigredine æqualiter participant. Relinquitur igitur
de communibus proprii accidentisque tractare; nam proprium quid distaret vel ab
specie vel a genere vel a differentia, superius demonstratum est. Proprium
autem et inseparabile accidens commune habent, quod sine his numquam consistunt
ea quæ ƿ eorum participant et in quibus ipsa considerantur. Nam neque homo
amittit risibile esse nec Æthiops aut coruus nigrum. Atque ideo sine his ipsis,
id est propriis et accidentibus, quæ eorum participant, constare non possunt,
ne forte contra superiorem definitionem accidentis venire videatur ista
communio -- est enim ita definitum: accidens est quod infertur et aufertur sine
eius in quo est interitu -- quod nunc dici videtur sine his constare non posse,
cum superius sine eorum interitu posse dicerentur auferri. Sed hoc modo
dicitur, non quod, si auferatur hoc accidens inseparabile, intereat illud cui
accidit sed quoniam separari non potest, idcirco sine hoc constare non possit. Est
etiam in separabilis accidentis et proprii alia communio, quod sicut et omni et
semper inest proprium cui inest, id est homini -- semper enim et omnis homo
risibile est -- sic etiam quodlibet accidens inseparabile et semper et omni est
accidens inseparabile; namque et omnis coruus et semper niger est. Sola autem
separabilibus accidentibus illa communio est, quod quemadmodum de multis
individuis proprium prædicatur, ita etiam accidens de multis individuis potest
prædicari. Plures etiam currunt, plures ambulant, quæ scilicet accidentia
separabilia sunt, quemadmodum plures possunt esse risibiles. Differunt
autem ista, quod proprium semper uni speciei inest, accidens vero et pluribus.
Namque accidens ƿ pluribus speciebus et animatis et inanimatis evenit, ut est hebeno
nigrum, coruo nigrum, homini Æthiopi nigrum, risibile vero nulli nisi soli
homini. Atque ideo conversim proprium prædicatur, quia unius speciei continens
est et illi speciei soli æqualis est, at vero accidens conversim prædicari non
potest, quia plures sub se species habet. Non enim potes dicere id esse nigrum
quod hebenum, cum dicas hoc esse hebenum quod nigrum; potest enim esse nigrum
et non esse hebenum. Deinde omne proprium æqualiter se his rebus quæ sub se
fuelint dat et ab his æqualiter participatur -- Socrates enim et Cicero et
Vergilius æqualiter et risibili participant et æqualiter risibiles sunt -- at
vero accidens non semper æqualiter; potest enim quicumque esse procerior et
alius esse velocior, quod scilicet illud separabile est accidens, illud
inseparabile. Et fortasse aliæ eorum quædam proprietates vel communiones
esse videantur sed nunc quantum introductioni sat est, ista
sufficiant. Sed iam tibi, mi Fabi, omnia quæcumque ad Introductionem
Porphyrii pertinent, plenius uberiusque tractata sunt. Post vero si quid umquam
mei egueris, studiis præsertim tuis, quæ nulla umquam honestate caruerunt,
libens animo hortatorque ad easdem cupiditates parebo. Hic Fabius: Tu, inquit,
paterno hæc mihi animo polliceris, verum ego numquam deficiam ab his studiis,
te præsertim docente, ƿ a quo totam fortasse logicæ Aristotelis, si vita
suppetet, capiam disciplinam. Et ego: Faciam, inquam, libentissime. Sed quoniam
iam matutinus, ut ait Petronius, sol tectis arrisit, surgamus, et si quid illud
est, diligentiore postea consideratione tractabitur. Secundus hic arreptæ
expositionis labor nostræ seriem translationis expediet, in qua quidem vereor
ne subierim fidi interpretis culpam, cum verbum verbo espressum comparatumque
reddiderim. Cuius incepti ratio est quod in his scriptis in quibus rerum
cognitio quæritur, non luculentæ orationis lepos sed incorrupta veritas
exprimenda est. Quocirca multum profecisse videor, si philosophiæ libris Latina
oratione compositis per integerrimæ translationis sinceritatem nihil in Græcorum
litteris amplius desideretur. Et quoniam humanis animis excellentissimum bonum
philosophiæ comparatum est ƿ ut via et filo quodam procedat oratio, ex animæ
ipsius efficientiis ordiendum est. Triplex omnino animæ vis in vegetandis
corporibus deprehenditur. Quarum una quidem vitam corpori subministrat ut
nascendo crescat alendoque subsistat; alia vero sentiendi iudicium præbet;
tertia vi mentis et ratione subnixa est. Quarum quidem primæ id officium est ut
creandis nutriendis alendisque corporibus præsto sit, nullum vero rationis præstet
sensusue iudicium. Hæc autem est herbarum atque arborum et quicquid terræ
radicitus affixum tenetur. Secunda vero composita atque coniuncta est ac primam
sibi sumens et in partem constituens varium de rebus capere potest ac
multiforme iudicium. Omne enim animal quod sensu viget, idem et nascitur et
nutritur et alitur. Sensus vero diversi sunt et usque ad quinarium numerum
crescunt. Itaque quicquid tantum alitur non etiam sentit, quicquid vero sentire
potest ei prima quoque animæ vis, nascendi scilicet atque nutriendi, probatur
esse subiecta. Quibus vero sensus adest non tantum eas rerum capiunt formas
quibus sensibili corpore feriuntur præsente, sed abscedente quoque sensu
sensibilibusque se positis cognitarum sensu formarum imagines tenent
memoriamque conficiunt, et prout quodque animal valet longius breviusque
custodit. Sed eas imaginationes confusas atque inevidentes sumunt ut nihil ex
earum coniunctione ac compositione ƿ efficere possint. Atque idcirco meminisse
quidem possunt nec æque omnia, admissa vero oblivione memoriam recolligere ac
reuocare non possunt. Futuri vero his nulla cognitio est. Sed vis animæ tertia,
quæ secum priores alendi ac sentiendi trahit hisque velut famulis atque
oboedientibus utitur, eadem tota in ratione constituta est eaque vel in rerum
præsentium firmissima conceptione vel in absentium intellegentia vel in ignotarum
inquisitione versatur. Hæc tantum humano generi præsto est, quæ non solum
sensus imaginationesque perfectas et non inconditas capit sed etiam pleno actu
intellegentiæ quod imaginatio suggessit, explicat atque confirmat. Itaque, ut
dictum est, huic divinæ naturæ non ea tantum cognitione sufficiunt quæ subiecta
sensibus comprehendit, verum etiam et insensibilibus imaginatione concepta et
absentibus rebus nomina indere potest, et quod intellegentiæ ratione
comprehendit vocabulorum quoque positionibus aperit. Illud quoque ei naturæ
proprium est, ut per ea quæ sibi nota sunt ignota uestiget et non solum
unumquodque an sit sed quid sit etiam et quale sit necnon cur sit, optet
agnoscere. Quam triplicis animæ vim sola, ut dictum est, hominum natura sortita
est. Cuius animæ vis intellegentiæ motibus non caret, quia in his quattuor
propriæ vim rationis exercet. Aut enim aliquid an sit inquirit aut si esse
constiterit, quid sit addubitat. Quodsi etiam utriusque scientiam ratione
possidet, quale sit ƿ unumquodque uestigat atque in eo cætera accidentium
momenta perquirit, quibus cognitis cur ita sit quæritur et ratione nihilominus
uestigatur. Cum igitur hic actus sit humani animi ut semper aut in
<rerum> præsentium comprehensione aut in absentium intellegentia aut in
ignotarum inquisitione atque inventione versetur, duo sunt in quibus omnem
operam vis animæ ratiocinantis impendit, unum quidem ut rerum naturas certa
inquisitionis ratione cognoscat, alterum vero ut ad scientiam prius veniat quod
post gravitas moralis exerceat. Quibus inquirendis permulta esse necesse est quæ
uestigantem animum a recti itinere non minimum progressione deducant, ut in
multis evenit Epicuro qui atomis mundum consistere putat et honestum voluptate
metitur. Hoc autem idcirco huic atque aliis accidisse manifestum est quoniam
per imperitiam disputandi quicquid ratiocinatione comprehenderant, hoc in res
quoque ipsas evenire arbitrabantur. Hic vero magnus est error; neque enim sese
ut in numeris ita etiam in ratiocinationibus habet. In numeris enim quicquid in
digitis recte computantis euenerit, id sine dubio in res quoque ipsas necesse
est evenire, ut si ex calculo centum esse contigerit, centum quoque res illi
numero subiectas esse necesse est. Hoc vero non æque in disputatione servatur:
neque enim quicquid sermonum decursus invenerit, ƿ id natura quoque fixum
tenetur. Quare necesse erat eos falli qui abiecta scientia disputandi de rerum
natura perquirerent. Nisi enim prius ad scientiam venerit quæ ratiocinatio
veram teneat disputandi semitam quæ veri similem, et agnoverit[1] quæ fida quæ
possit esse suspecta, rerum incorrupta veritas ex ratiocinatione non potest
inveniri. Cum igitur ueteres sæpe multis lapsi erroribus falsa quædam et
sibimet contraria in disputatione colligerent -- atque id fieri impossibile
videretur ut de eadem re contraria conclusione facta utraque essent vera quæ
sibi dissentiens ratiocinatio conclusisset, cuique ratiocinationi credi
oporteret esset ambiguum -- visum est prius disputationis ipsius veram atque
integram considerare naturam, qua cognita tum illud quoque quod per
disputationem inveniretur, an vere comprehensum esset, posset intellegi. Hinc
igitur profecta est logicæ peritia disciplinæ, quæ disputandi modos atque ipsas
ratiocinationes internoscendi ias parat, ut quæ ratiocinatio nunc quidem falsa
nunc autem vera sit, quæ vero semper falsa quæ numquam falsa, possit agnosci. Huius
autem vis duplex esse perpenditur, una quidem in inveniendo, altera in iudicando.
Quod Marcus etiam Tullius in eo libro cui Topica titulus est, evidenter
espressit dicens Cum omnis ratio diligens disserendi duas habeat partes, unam
inveniendi alteram iudicandi, utriusque princeps, ut mihi quidem videtur,
Aristoteles fuit. Stoici ƿ autem in altera elaboraverunt; iudicandi enim vias
diligenter persecuti sunt ea scientia quam *dialektiken* appellant, inveniendi
artem, quæ *topike*; dicitur quæ et ad usum potior erat et ordine naturæ certe
prior, totam reliquerunt. Nos autem, quoniam in utraque summa utilitas est et
utramque, si erit otium, persequi cogitamus, ab ea quæ prima est ordiemur. Cum
igitur tantus huius considerationis fructus sit danda est huic tam sollertissimæ
disciplinæ tota mentis intentio, ut primis firmati in disputandi veritate
uestigiis facile ad rerum ipsarum certam comprehensionem venire possimus. Et
quoniam qui sit ortus logicæ disciplinæ prædiximus, reliquum videtur adiungere:
an omnino pars quædam sit philosophiæ an (ut quibusdam placet) supellex atque
instrumentum per quod philosophia cognitionem rerum naturamque deprehendat.
Cuius quidem rei has e contrario video esse sententias. Hi enim qui partem
philosophiæ putant logicam considerationem his fere argumentis utuntur. Dicentes
philosophiam indubitanter habere partes speculativam atque activam, de hac
tertia rationali quæritur an sit in parte ponenda. Sed eam quoque partem esse
philosophiæ non potest dubitari. Nam sicut de naturalibus cæterisque sub
speculativa positis solius philosophiæ uestigatio est itemque de moralibus ac ƿ
reliquis quæ sub activam partem cadunt sola philosophia perpendit, ita quoque
de hac parte tractatus, id est de his quæ logicæ subiecta sunt, sola
philosophia iudicat. Quodsi speculativa atque activa idcirco philosophiæ partes
sunt quia de his philosophia sola pertractat, propter eandem causam erit logica
philosophiæ pars, quoniam philosophiæ soli hæc disputandi materia subiecta est. Iam
vero inquiunt: cum in his tribus philosophia versetur cumque activam et
speculativam considerationem subiecta discernant, quod illa de rerum naturis, hæc
de moribus quærit, non dubium est quin logica disciplina a naturali atque
morali suæ materiæ proprietate disiuncta sit. Est enim logicæ tractatus de
propositionibus atque syllogismis et cæteris huiusmodi, quod neque ea quæ non
de oratione sed de rebus speculatur neque activa pars quæ de moribus inuigilat æque
præstare potest. Quodsi in his tribus (id est speculativa, activa, atque
rationali) philosophia consistit quæ proprio triplicique a se fino disiuncta
sunt, cum speculativa et activa philosophia partes esse dicuntur, non dubium
est quin rationalis quoque philosophia pars esse conuincatur. Qui vero non
partem sed philosophiæ instrumentum putant hæc fere afferunt argumenta. Non
esse inquiunt similem logicæ finem speculativæ atque activæ partis extremo.
Utraque enim illarum ad suum proprium terminum spectat ut speculativa ƿ quidem
rerum cognitionem, activa vero mores atque instituta perficiat; neque altera
refertur ad alteram. Logicæ vero finis esse non potest absolutus sed quodammodo
cum reliquis duabus partibus colligatus atque constrictus est. Quid enim est in
logica disciplina quod suo merito debeat optari nisi quod propter
investigationem rerum huius effectio artis inventa est? Scire enim quemadmodum
argumentatio concludatur vel quæ vera sit quæ veri similis, ad hoc scilicet
tendit, ut vel ad rerum cognitionem referatur hæc scientia rationum vel ad
invenienda ea quæ in exercitium moralitatis adducta beatitudinem pariunt. Atque
ideo quoniam speculativæ atque activæ suus certusque finis est, logicæ autem ad
duas reliquas partes refertur extremum, manifestum est non eam esse philosophiæ
partem sed potius instrumentum. Sunt vero plura quæ ex alterutra parte dicantur
quorum nos ea quæ dicta sunt strictim notasse sufficiat. Hanc litem vero tali
ratione discernimus. Nihil quippe dicimus impedire ut eadem logica partis vice
simul instrumentique fungatur officio. Quoniam enim ipsa suum retinet finem
isque finis a sola philosophia consideratur, pars philosophiæ esse ponenda est.
Quoniam vero finis ille logicæ quem sola speculatur philosophia ad alias eius
partes suam operam pollicetur, instrumentum esse philosophiæ non negamus. Est
autem finis logicæ inventio iudiciumque rationum. Quod scilicet non esse mirum
videbitur quod eadem pars, eadem quoddam ponitur instrumentum, si ad partes
corporis animum reducamus quibus et fit aliquid ut his quasi quibusdam
instrumentis utamur, et in toto tamen corpore partium obtinent locum. Manus
enim ad tractandum, oculi ad videndum, cæteræque corporis partes proprium
quoddam videntur habere officium. Quod tamen si ad totius utilitatem corporis
referatur, instrumenta quædam corporis esse deprehenduntur quæ etiam partes esse
nullus abnuerit. Ita quoque logica disciplina pars quidem philosophiæ est,
quoniam eius philosophia sola magistra est, supellex vero quod per eam
inquisita philosophiæ veritas uestigatur. Sed quoniam, quantum mihi quoque
brevitas succincta largita est, ortum logicæ et quid ipsa logica esset
explicui, nunc de eo nobis libro pauca dicenda sunt quem in præsens sumpsimus
exponendum. Titulo enim proponit Porphyrius introductionem se in Aristotelis Prædicamenta
conscribere. Quid vero valeat hæc introductio vel ad quid lectoris animum præparet
breviter explicabo. Aristoteles enim librum qui De decem prædicamentis
inscribitur hac intentione composuit ut infinitas rerum diversitates quæ sub
scientiam cadere non possent paucitate generum comprehenderet, atque ita quod
per incomprehensibilem multitudinem sub disciplinam venire non poterat per
generum, ut dictum est, paucitatem animo fieret scientiæque subiectum. Decem
igitur genera rerum esse omnium consideravit -- id est unam substantiam et
accidentia novem (quæ sunt qualitas, quantitas, relatio, ubi, quando, facere et
pati, situs, habere) -- quæ quoniam genera essent suprema et quibus nullum
aliud superponi genus posset, omnem necesse est multitudinem rerum horum decem
generum species inveniri. Quæ quidem genera a se omnibus differentiis
distributa sunt nec quicquam videntur habere commune nisi tantum nomen, quoniam
omnia esse prædicantur. Quippe substantia est, qualitas est, quantitas est, et
de aliis omnibus 'est' verbum communiter prædicatur sed non est eorum communis
una substantia vel natura sed tantum nomen. Itaque decem genera ab Aristotele
reperta omnibus a se differentiis distributa sunt. Sed quæ aliquibus
differentiis disiunguntur necesse est ut habeant proprium quiddam quod ea in
singularem solitariamque vindicet formam. Non est autem idem proprium quod
accidens: accidentia enim et venire et abesse possunt, propria ita sunt insita
ut absque his quorum sunt propria esse non possint. Quæ cum ita sint cumque
Aristoteles decem rerum genera repperisset quæ vel intellegendo mens caperet
vel loquendo disputator efferret (quicquid enim intellectu capimus id ad
alterum sermone uulgamus), evenit ut ad horum decem prædicamentorum
intellegentiam quinque harum rerum tractatus incurreret, scilicet generis,
speciei, differentiæ, proprii, accidentis. Generis quidem quoniam oportet ante
prædiscere quid sit genus ut decem illa quæ Aristoteles cæteris anteposuit
rebus genera esse possimus agnoscere. Speciei vero cognitio plurimum valet ut
quæ cuiusque generis sit species possit agnosci. Si enim quid sit species
intellegimus, nihil impediti errore turbamur. Fieri enim potest ut per speciei
inscientiam sæpe quantitatis species in relatione ponamus et cuiuslibet primi
generis species alteri cuilibet ƿ generi subdamus atque ita fiat permixta rerum
atque indiscreta confusio; quod ne accidat quæ sit natura speciei ante
noscendum est. Nec vero in hoc tantum prodest speciei cognoscenda natura ne
priorum generum species invicem permutemus, verum etiam ut in eodem quolibet
genere proximas species generi noverimus eligere, ut ne substantiæ mox animal
dicamus esse speciem potius quam corpus aut corporis hominem potius quam
animatum corpus. At vero differentiarum scientia in his maximum retinet locum.
Qui enim omnino qualitatem a substantia vel cætera a se genera distare
cognoscimus nisi eorum differentias viderimus? Quomodo autem discernere eorum
differentias possumus si quid ipsa sit differentia nesciamus? Nec hunc solum
nobis inscientia differentiæ offundit errorem, verum etiam specierum quoque
tollit omne iudicium. Nam omnes species differentiæ informant; ignorata
differentia species quoque necesse est ignorari. Quomodo vero fieri potest ut
quamlibet differentiam possimus agnoscere si omnino quæ sit nominis huius
significatio nesciamus? Iam vero proprii tantus usus est ut Aristoteles quoque
singulorum prædicamentorum propria perquisiverit. Quæ propria esse quis
deprehenderit antequam quid omnino sit proprium discat? Nec in his tantum
propriis hæc cognitio valet quæ singulis nominibus efferuntur, ut hominis
risibile, verum etiam in his quæ in locum definitionis adhibentur. Omnia enim
propria rem subiectam quodam termino descriptionis includunt, quod suo quoque
loco ƿ oportunius commemorabo. Accidentis quoque cognitio quantum afferat quis
dubitare queat, cum videat inter decem prædicamenta novem accidentis naturas?
Quæ quomodo accidentia esse putabimus si omnino quid sit accidens ignoremus,
cum præsertim nec differentiarum nec proprii scientia nota sit nisi accidentis
naturam firmissima consideratione teneamus? Fieri enim potest ut differentiæ
loco vel proprii per inscientiam accidens apponatur. Quod esse vitiosissimum
etiam definitiones probant, quæ cum ipsæ ex differentiis constent et fiant
uniuscuiusque definitiones propriæ, accidens tamen non videntur admittere. Cum
igitur Aristoteles rerum genera collegisset quæ nimirum diversas sub se species
continerent, quæ species numquam diversæ forent nisi differentiis
segregarentur, cumque omnia in substantiam atque accidens, accidens vero in
alia novem prædicamenta solvisset, cumque aliquorum prædicamentorum fere sit
propria persecutus -- de his ipsis quidem prædicamentis docuit. Quid vero esset
genus, quid species, quid differentia, quid illud accidens de quo nunc dicendum
est, vel quid proprium, velut nota præteriit. Ne igitur ad Prædicamenta
Aristotelis venientes quid significaret unumquodque eorum quæ superius dicta
sunt ignorarent, hunc librum Porphyrius de earum quinque rerum cognitione
perscripsit, quo perspecto et considerato quid unumquodque eorum quæ supra præposuit
designaret, facilior intellectus ea quae ab Aristotele proponerentur
addisceret. Haec quidem intentio est huius libri, quem Porphyrius ad
introductionem Praedicamentorum se conscripsisse ipsa, ut ƿ dictum est, tituli
inscriptione signavit. Sed licet ad hoc unum huius libri referatur intentio,
non tamen simplex eius utilitas est verum multiplex et in maxima quaeque
diffusa est. Quam idem Porphyrius in principio huius libri commemorat dicens: CUM
SIT NECESSARIUM, CHRYSAORI, ET AD EAM QUAE EST APUD ARISTOTELEM
PRAEDICAMENTORUM DOCTRINAM, NOSSE QUID GENUS SIT ET QUID DIFFERENTIA QUIDQUE
SPECIES ET QUID PROPRIUM ET QUID ACCIDENS, ET AD DEFINITIONUM ASSIGNATIONEM ET
OMNINO AD EA QUAE IN DIVISIONE VEL DEMONSTRATIONE SUNT UTILIA, HAC ISTARUM
RERUM SPECULATIONE COMPENDIOSAM TIBI TRADITIONEM FACIENS TEMPTABO BREVITER
VELUT INTRODUCTIONIS MODO EA QUAE AB ANTIQUIS DICTA SUNT AGGREDI; ALTIORIBUS
QUIDEM QUAESTIONIBUS ABSTINENS, SIMPLICIORES VERO MEDIOCRITER CONIECTANS. Utilitas
huius libri quadrifariam spargitur. Namque ad illud etiam ad quod eius
dirigitur intentio, magno legentibus usui ƿ est et ad caetera: quae cum extra
intentionem sint, non tamen minor ex his legentibus utilitas comparatur. Est
enim per hoc opusculum et praedicamentorum facilis cognitio et definitionum
integra assignatio et divisionum recta perspectio et demonstrationum
veracissima conclusio. Quae res quanto difficiles atque arduae sunt tanto
perspicaciorem studiosioremque animum lectoris expectant. Dicendum vero est
quod in omnibus libris evenit. Nam primum si quae sit intentio cognoscatur,
quanta quoque utilitas inde provenire possit expenditur; et licet extra multa,
ut fit, huiusmodi librum sequantur, tamen illam proxime utilitatem videtur
habere ad quod eius refertur intentio ipso libro quem sumpsimus exponente. Cum
eius intentio sit ad Praedicamenta intellectum facilem comparandi, non dubium
quin haec eius principalis probetur utilitas, licet non minores sint comites
definitio, divisio, ac demonstratio, quorum nobis quaedam hic principia
suggeruntur. Sensus vero totus huiusmodi est Cum sit, inquit, utilis generis,
speciei, differentiae, proprii accidentisque cognitio ad Praedicamenta
Aristotelis eiusque doctrinam, ad definitionum etiam assignationem, ad
divisionem et demonstrationem, quae sit harum rerum utilis uberrimaque cognitio,
compendiosam, inquit, traditionem ƿ faciens ea quae ab antiquis large ac
diffuse dicta sunt, temptabo breviter aperire. Neque enim esset compendiosa
nisi totum opus brevitate constringeret. Et quoniam introductionem scribebat: Altiores,
inquit, quaestiones sponte refugiam, simpliciores vero mediocriter coniectabo
-- id est simpliciorum quaestionum obscuritates habita in eis quadam coniecturae
ratiocinatione tractabo. Tota quidem sententia huiusce prooemii talis est quae
et utilitate uberrima et facilitate incipientis animo blandiatur; sed dicendum
videtur quidnam celet amplius altitudo sermonum. NECESSARIUM in Latino sermone,
sicut in Graeco *anagkoion*, plura significat. Diversa enim significatione
Marcus Tullius dicit necessarium suum esse aliquem atque nos cum nobis
necessarium esse dicimus ad forum descendere, qua in voce quaedam utilitas significatur.
Alia quoque significatio est qua dicimus solem necessarium esse moveri, id est
necesse esse. Et illa quidem prima significatio praetermittenda est, omnino
enim ab eo necessario quod hic Porphyrius ponit aliena est. Hae vero duae
huiusmodi sunt ut inter se certare videantur quae huius loci obtineat
significationem in quo dicit Porphyrius: CUM SIT NECESSARIUM, CHRYSAORI;
namque, ut dictum est, necessarium ƿ et utilitatem significat et necessitatem. Videntur
autem huic loco utraque congruere. Nam et summe utile est ad ea quae superius
dicta sunt de genere et specie et caeteris disputare, et summa est necessitas
quia nisi sint haec ante praecognita illa ad quae ista praeparantur non possunt
cognosci. Nam neque praeter generis vel speciei cognitionem praedicamenta
discuntur, nec definitio genus relinquit et differentiam, et in caeteris quam
sit utilis iste tractatus, cum de divisione et demonstratione disputabitur,
apparebit. Sed quamquam necesse sit haec quinque de quibus hic disputandum est,
prius ad cognitionem venire quam ea quibus illa praeparantur, non tamen ea
significatione hic a Porphyrio positum est qua necessitatem significari vellet
ac non potius utilitatem. Ipsa enim oratio contextusque sermonum id clarissima
intellegentiae ratione significat. Neque enim quisquam ita utitur ratione ut
aliquam necessitatem referri dicat ad aliud. Necessitas enim per se est,
utilitas vero semper ad id quod utile est refertur, ut hic quoque. Ait enim:
CUM SIT NECESSARIUM, CHRYSAORI, ET AD EAM QUÆ EST APUD ARISTOTELEM PRÆDICAMENTORUM
DOCTRINAM. Si igitur hoc necessarium 'utile' intellegamus et id nomine ipso
vertamus dicentes: Cum sit utile, Chrysaori, et ad eam quæ est apud Aristotelem
prædicamentorum ƿ doctrinam, nosse quid genus sit... etc. recte se habebit ordo
sermonum; sin vero id ad 'necesse' permPombaur atque dicamus: Cum sit necesse,
Chrysaori, et ad eam quæ est apud Aristotelem prædicamentorum doctrinam, nosse
quid genus sit... etc. rectæ intellegentiæ sermonum ordo non convenit. Quocirca
hic diutius immorandum non est. Quamquam enim sit summa necessitas his
ignoratis non posse ad ea ad quæ hic tractatus intenditur perveniri, non tamen
de necessitate hic dictum est NECESSARIUM sed potius de utilitate. Nunc vero,
licet idem superius dictum sit, tamen breviter quid ad prædicamenta generis,
speciei, differentiæ, proprii atque accidentis prosit agnitio, disputemus. Aristoteles
enim in prædicamentis decem genera constituit rerum quæ de cunctis aliis prædicarentur,
ut quicquid ad significationem venire posset, id si integram significationem teneret,
cuilibet eorum subiceretur generi de quibus Aristoteles tractat in eo libro qui
De decem prædicamentis inscribitur. Hoc ipsum vero referri ad aliquid velut ad
genus tale est, quale si quis speciem supponat generi. Hoc vero neque præter
cognitionem speciei ullo modo fieri potest. Nec vero ipsæ species quid sint vel
cuius magis sint possunt perspici nisi earum differentiæ cognoscantur. Sed
differentiarum natura incognita, quæ uniuscuiusque ƿ speciei sint differentiæ
modis omnibus ignorabitur. Quare sciendum est quoniam si de generibus
Aristoteles tractat in Prædicamentis, et generum natura cognoscenda est, cuius
cognitionem speciei quoque comitatur agnitio. Sed hoc cognito quid sit
differentia non potest ignorari, quamquam in eodem libro plura sint ad quæ nisi
maximam peritiam et generis et speciei et differentiæ lector attulerit, nullus
omnino intellectus patebit ut cum ipse Aristoteles dicit: Diversorum generum et
non subalternatim positorum diversæ secundum species et differentiæ sunt quod
his ignoratis intellegi impossibile est. Sed idem Aristoteles proprium
uniuscuiusque prædicamenti diligentissima inquisitione uestigat, ut cum
substantiæ proprium post multa dicit esse quod idem numero contrariorum
susceptibile sit, vel rursus quantitatis, quod in ea sola æquale atque inæquale
dicatur, qualitatis etiam, quod per eam simile et dissimile aliud alii esse
proponimus, et in cæteris eodem modo, ut quæ sit proprietas contrarii, quæ
secundum relationem oppositionis, quæ privationis et habitus, quæ affirmationis
et ƿ negationis. In quibus ita tractat tamquam iam peritis scientibusque quæ
sit proprietatis natura; quam si quis ignorat, frustra ea quæ de his dispusantur
aggreditur. Iam vero illud manifestum est quod accidens maximum prædicamentorum
obtineat locum, quod proprio nomine novem prædicamenta circumdat. Et ad prædicamenta
quidem quanta sit huius libri utilitas ex his manifestum est. Quod vero ait ET
AD DEFINITIONUM ASSIGNATIONEM facile cognosci potest si prius substantiæ
rationum divisio fiat. Substantiæ ratio alia quidem in descriptione ponitur,
alia vero in definitione. Sed ea quæ in descriptione est, proprietatem quandam
colligit eius rei cuius substantiæ rationem prodit -- ac non modo proprietate
id quod monstrat informat, verum etiam ipsa fit proprium, quod in definitionem
quoque venire necesse est; si quis enim quantitatis rationem reddere velit,
dicat licebit: Quantitas est secundum quam æquale atque inæquale dicitur. Sicut
igitur proprietatem quidem quantitatis in ratione posuit quantitatis et ipsa
tota ratio ipsius quantitatis propria est, ita descriptio et proprietatem
colligit et propria fit ipsa descriptio. Definitio vero ipsa quidem propria non
colligit sed ipsa quoque fit propria. Definitio namque substantiam monstrat,
genus differentiis iungit et ea quæ per se sunt communia atque multorum in unum
redigens uni speciei quam definit reddit æqualia. Ita igitur ad descriptionem
utilis est proprii cognitio, quoniam sola proprietas in descriptione colligitur
et ipsa fit propria sicut definitio quoque, ad definitionem vero genus (quod
primum ƿ ponitur), et species (ad quam genus illud aptatur), et differentiæ
(quibus iunctis cum genere species definitur). Sed si cui hæc pressiora quam
expositionis modus postulat videbuntur, eum hoc scire convenit, nos, ut in
prima editione dictum est, hanc expositionem nostro reservasse iudicio ut ad
intellegentiam simplicem huius libri editio prima sufficiat, ad interiorem vero
speculationem confirmatis pæne iam scientia nec in singulis vocabulis rerum hærentibus
hæc postelior colloquatur. Ad divisionem vero faciendam tam hic liber est
utilis ut præter earum scientiam rerum de quibus in hac libri serie disputatur,
casu fiat potius quam ratione partitio. Hoc autem manifestum erit si divisionem
ipsam dividamus, id est si nomen ipsum divisionis in ea quæ significat
partiamur. Est namque divisio generis in species, ut cum dicimus: Coloris aliud
est album, aliud nigrum, aliud vero medium. Rursus divisio est quotiens vox
plura significans aperitur et quam multa sint quæ ab ea significantur
ostenditur, ut si quis dicat: Nomen canis plura significat, et hunc latrabilem
quadrupedemque et cæleste sidus et marinam bestiam quæ omnia a se definitione
disiuncta sunt. Dividi autem dicitur et quotiens totum in partes proprias
separatur, ut cum dicimus: Domus aliud sunt fundamenta, aliud parietes, aliud
tectum. Et hæc quidem triplex divisio secundum se partitio nuncupatur. Est
autem ƿ alia quæ secundum accidens dicitur. Ea quoque fit tripliciter aut cum
accidens in subiecta dividimus, ut cum dico: Bonorum alia sunt in animo, alia
in corpore vel rursus cum subiectum in accidentia, ut Corporum alia sunt alba,
alia nigra, alia medii coloris rursus cum accidens in accidentia separamus, ut
cum dicimus: Liquentium alia sunt alba, alia nigra, alia medii coloris et
rursus: Alborum alia sunt dura, alia liquentia quædam mollia. Cum igitur ita
omnis sit divisio aut secundum se aut per accidens, utraque vero partitio tripliciter
fiat cumque in superiore secundum se triplici partitione sit una divisionis
forma genus in species separare, id neque præter generum scientiam fieri ullo
modo potest neque vero præter differentiarum, quas necesse est in specierum
divisione sumi manifestum est igitur, quanta utilitas huius libri ad hanc
divisionem sit quæ primo aditu genus ac species et differentias tractat.
Secunda vero ea divisio quæ est secundum se in vocis significantias, nec hæc
quidem ab huius libri utilitate discreta est. Uno enim modo cognosci poterit
utrum vox cuius divisionem facere quærimus, æquivoca esse videatur an genus si
ea quæ significat definiantur. Et si ea quæ sub communi nomine sunt definitione
clauduntur, species esse necesse est, et illud commune eorum genus. Quodsi illa
quæ proposita ƿ vox designat non possunt una definitione concludi, nemo dubitat
quin illa vox sit æquivoca neque ita sit communis his de quibus prædicatur ut
genus, quandoquidem ea quæ sub se posita significat, secundum commune nomen non
possunt una definitione comprehendi. Si igitur ex definitione manifestum fit
quid genus sit, quid vero nomen æquivocum ÆQVIVOCVM, definitio vero per genera
differentiasque discurrit, quisquamne dubitare potest æque in hac divisionis
forma plurimum huius libri auctoritatem valere? Illa vero secundum se divisio
quæ est totius in partes, quemadmodum discernitur ac non potius generis in
species divisio esse putabitur, nisi sint genus et species et differentiæ
earumque vis ante disciplinæ ratione tractata? Cur enim non quisquam dicat
domus species potius esse quam partes fundamenta, parietes, et tectum? Sed cum
occurrit generis nomen in unaquaque specie totum posse congruere, totius vero
in unaquaque parte sua nomen convenlre non posse, manifestum fit aliam
divisionem esse generis in species, aliam totius in partes. Convenire autem
nomen generis singulis speciebus ostenditur per id, quod et homo et equus
singuli animalia nuncupantur. Neque tectum vero neque parietes aut fundamenta
singillatim domus nomine appellari solent sed ƿ cum fuerint iunctæ partes, tunc
recte totius nomen excipiunt. De ea vero divisione quæ secundum accidens fit,
nullus ignorat quin incognito accidenti incognitaque vi generis ac
differentiarum facile evenire possit, ut accidens ita in subiecta solvatur
quasi genus in species, et postremo omnem hunc ordinem partitionis foedissime
permiscebit inscientia. Et quoniam quid hic liber ad divisionem prosit
ostendimus, nunc de demonstratione dicemus, ne per ardua atque difficilia hæreat
qui in tanta hac disciplina vigilantissimo ingenio et sollertissimo labore
sudaverit. Fit enim demonstratio, id est alicuius quæsitæ rei certa rationis
collectio, ex ante cognitis naturaliter, ex convenientibus, ex primis, ex
causa, ex necessaliis, ex per se inhærentibus. Sed genera speciebus propriis
priora naturaliter sunt; ex generibus enim species fluunt. Item species sub se
positis vel speciebus vel individuis priores naturaliter esse manifestum est.
Quæ vero priora sunt, ea et prænoscuntur et notiora sunt sequentibus
naturaliter. Duobus enim modis primum aliquid et notum dicitur, secundum nos
scilicet et secundum naturam. Nobis enim illa magis cognita sunt quæ sunt
proxima, ut individua, dehinc species, postremo genera, at vero natura converso
modo ea sunt magis cognita quæ nobis minime proxima. Atque ideo quamlibet se
longius ƿ a nobis genera protulerint, tanto magis erunt lucida et naturaliter
nota. Differentiæ vero substantiales illæ sunt quas per se inesse his rebus quæ
demonstrantur agnoscimus. Præcedere autem debet generum ac differentiarum
cognitio ut in unaquaque disciplina quæ sint eius rei quæ demonstratur
convenientia principia possit intellegi. Necessaria vero esse ea ipsa quæ
genera et differentias dicimus, nullus dubitat qui speciem sine genere et
differentia intellegit esse non posse. Genera vero et differentiæ sunt causæ
specierum. Idcirco enim species sunt quia genera earum et differentiæ sunt quæ
in syllogismis posita demonstrativis non rei solum, verum conclusionis etiam
causæ sunt, quod postremi Resolutorii locupletius dicent. Cum igitur perutile
sit et definitione quodlibet illud circumscribere et divisio ne dissoluere et
demonstrationibus comprobare, hæc autem præter earum rerum scientiam de quibus
in hoc libro disputabitur, neque intellegi neque exerceri valeant, quis umquam
poterit dubitare quin hic liber maximum totius logicæ adiumentum sit, præter
quem cætera quæ in ea magnam vim tenent, nullum doctrinæ aditum præbent? Sed
meminit Porphyrius introductionem sese conscribere neque ultra quam
institutionis modus est formam tractatus egreditur. Ait enim se altiorum quæstionum
nodis abstinere, simplices vero mediocri coniectura perstringere. Quæ vero sint
altiores quæstiones quas se differre promittit ita proponit: MOX, INQUIT, DE
GENERIBUS AC SPECIEBUS ILLUD QUIDEM SIVE SUBSISTUNT SIVE IN SOLIS NUDISQUE
INTELLECTIBUS POSITA SUNT SIVE SUBSISTENTIA CORPORALIA SUNT AN INCORPORALIA ET
UTRUM SEPARATA A SENSIBILIBUS AN IN SENSIBILIBUS POSITA ET CIRCA EA CONSTANTIA,
DICERE RECUSABO. ALTISSIMUM ENIM EST HUIUSMODI NEGOTIUM ET MAIORIS EGENS
INQUISITIONIS. Altiores, inquit, quæstiones prætereo ne eis intempestive
lectoris animo ingestis initia eius primitiasque perturbem. Sed ne omnino
faceret neglegentem ut nihil præterquam quod ipse dixisset lector amplius
putaret occultum, id ipsum cuius exequi quæstionem se differre promisit addidit
ut de his minime obscure penitusque tractando nec lectori quicquam obscuritatis
offunderet et tamen scientia roboratus quid quæri iure posset agnosceret. Sunt
autem quæstiones quas sese reticere ƿ promittit et perutiles et secretæ et
temptatæ quidem a doctis viris nec a pluribus dissolutæ. Quarum prima est
huiusmodi. Omne quod intellegit animus aut id quod est in rerum natura
constitutum intellectu concipit et sibimet ratione describit aut id quod non
est uacua sibi imaginatione depingit. Ergo intellectus generis et cæterorum
cuiusmodi sit quæritur -- utrumne ita intellegamus species et genera ut ea quæ
sunt et ex quibus verum capimus intellectum, an nosmet ipsi nos ludimus cum ea
quæ non sunt animi nobis cassa cogitatione formamus. Quodsi esse quidem
constiterit et ab his quæ sunt intellectum concipi diserimus, tunc alia maior
ac difficilior quæstio dubitationem parit cum discernendi atque intellegendi
generis ipsius naturam summa difficultas ostenditur. Nam quoniam omne quod est
aut corporeum aut incorporeum esse necesse est, genus et species in aliquo
horum esse oportebit. Quale erit igitur id quod genus dicitur -- utrumne
corporeum an vero incorporeum? Neque enim quid sit diligenter intenditur nisi
in quo horum poni debeat agnoscatur. Sed neque cum hæc soluta fuerit quæstio
omne excludetur ambiguum. Subest enim aliquid quod, si incorporalia esse genus
ac species dicantur, obsideat intellegentiam atque detineat exsolvi postulans:
utrum circa corpora ipsa subsistant an et præter corpora subsistentiæ
incorporales esse videantur. Duæ quippe incorporeorum formæ sunt: ut alia præter
corpora esse ƿ possint et separata a corporibus in sua incorporalitate
perdurent (ut deus, mens, anima); alia vero cum sint incorporea, tamen præter
corpora esse non possint (ut linea vel superficies vel numerus vel singulæ
qualitates), quas tametsi incorporeas esse pronuntiamus quod tribus spatiis
minime distendantur, tamen ita in corporibus sunt ut ab his divelli nequeant
aut separari aut si a corporibus separata sint, nullo modo permaneant. Quas
licet quæstiones arduum sit ipso interim Porphyrio renuente dissoluere, tamen
aggrediar ut nec anxium lectoris animum relinquam nec ipse in his quæ præter
muneris suscepti seriem sunt tempus operamque consumam. Primum quidem pauca sub
quæstionis ambiguitate proponam, post vero eundem dubitationis nodum absoluere
atque explicare temptabo. Genera et species aut sunt atque subsistunt aut
intellectu et sola cogitatione formantur. Sed genera et species esse non
possunt. Hoc autem ex his intellegitur. Omne enim quod commune est uno tempore
pluribus, id unum esse non poterit. Multorum enim est quod commune est, præsertim
cum una eademque res in multis uno tempore tota sit. Quantæcumque enim sunt
species in omnibus genus unum est, non quod de eo singulæ species quasi partes
aliquas carpant sed singulæ uno tempore totum genus habent. Quo fit ut totum
genus in pluribus singulis uno tempore positum unum esse non possit; neque enim
fieri potest ut cum in pluribus totum uno sit tempore in semet ipso sit unum ƿ
numero. Quod si ita est, unum quiddam genus esse non poterit. Quo fit ut omnino
nihil sit; omne enim quod est, idcirco est quia unum est. Et de specie idem
convenit dici. Quodsi est quidem genus ac species sed multiplex neque unum
numero, non erit ultimum genus sed habebit aliud superpositum genus quod illam
multiplicitatem unius vi nominis includat. Ut enim plura animalia quoniam
habent quiddam simile, eadem tamen non sunt, idcirco eorum genera perquiruntur,
ita quoque quoniam genus quod in pluribus est atque ideo multiplex habet sui
similitudinem quod genus est; non est vero unum quoniam in pluribus est -- eius
generis quoque genus aliud quærendum est, cumque fuerit inventum eadem ratione
quæ superius dicta est, rursus genus tertium uestigatur. Itaque in infinitum
ratio procedat necesse est cum nullus disciplinæ terminus occurrat. Quodsi unum
quiddam numero genus est commune multorum esse non poterit. Una enim res si
communis est aut partibus communis est et non iam tota communis sed partes eius
propriæ singulorum; aut in usus habentium etiam per tempora transit ut sit
commune ut seruus communis vel equus; aut uno tempore omnibus commune fit, non
tamen ut eorum quibus commune est substantiam constituat, ut est theatrum vel
spectaculum aliquod, quod spectantibus omnibus commune est. Genus vero secundum
nullum horum modum commune esse speciebus potest, nam ƿ ita commune esse debet
ut et totum sit in singulis et uno tempore et eorum quorum commune est
constituere valeat et formare substantiam. Quocirca si neque unum est quoniam
commune est, neque multa quoniam eius quoque multitudinis genus aliud
inquirendum est, videbitur genus omnino non esse. Idemque de cæteris
intellegendum est. Quodsi tantum intellectibus genera et species cæteraque
capiuntur, cum omnis intellectus aut ex re fiat subiecta ut sese res habet aut
ut sese res non habet (nam ex nullo subiecto fieri intellectus non potest) -- Si
generis et speciei cæterorumque intellectus ex re subiecta veniat ita ut sese
res ipsa habet quæ intellegitur, iam non tantum in intellectu posita sunt sed
in rerum etiam veritate consistunt, et rursus quærendum est quæ sit eorum
natura quod superior quæstio uestigabat. Quodsi ex re quidem generis cæterorumque
sumitur intellectus neque ita ut sese res habet quæ intellectui subiecta est,
uanum necesse est esse intellectum qui ex re quidem sumitur, non tamen ita ut
sese res habet; id est enim falsum quod aliter atque res est intellegitur. Sic
igitur quoniam genus ac species nec sunt nec cum intelleguntur verus eorum est
intellectus, non est ambiguum quin omnis hæc sit deponenda de his quinque
propositis disputandi cura, quandoquidem neque de ea re quæ sit ƿ neque de ea
de qua verum aliquid intellegi proferrive possit, inquiritur. Hæc quidem est ad
præsens de propositis quæstio, quam nos Alexandro consentientes hac
ratiocinatione soluemus. Non enim necesse esse dicimus omnem intellectum qui ex
subiecto quidem fit, non tamen ut sese ipsum subiectum habet, falsum et uacuum
videri. In his enim solis falsa opinio ac non potius intellegentia est quæ per
compositionem fiunt. Si enim quis componat atque coniungat intellectu id quod
natura iungi non patitur, illud falsum esse nullus ignorat -- ut si quis equum
atque hominem iungat imaginatione atque effigiet centaurum. Quodsi hoc per
divisionem et per abstractionem fiat, non quidem ita res sese habet ut
intellectus est, intellectus tamen ille minime falsus est. Sunt enim plura quæ
in aliis esse suum habent ex quibus aut omnino separari non possunt aut, si
separata fuerint, nulla ratione subsistunt. Atque ut hoc nobis in peruagato
exemplo manifestum sit, linea in corpore quidem est aliquid et id quod est
corpori debet, hoc est esse suum per corpus retinet. Quod docetur ita: si enim
separata sit a corpore, non subsistit; quis enim umquam sensu ullo separatam a
corpore lineam cepit? Sed animus cum confusas res permixtasque in se a sensibus
cepit, eas propria vi et ƿ cogitatione distinguit. Omnes enim huiusmodi res
incorporeas in corporibus esse suum habentes sensus cum ipsis nobis corporibus
tradit, at vero animus, cui potestas est et disiuncta componere et composita
resoluere, quæ a sensibus confusa et corporibus coniuncta traduntur ita
distinguit ut incorpoream naturam per se ac sine corporibus in quibus est
concreta speculetur et videat. Diversæ enim proprietates sunt incorporeorum
corporibus permixtorum, etsi separentur a corpore. Genera ergo et species cæteraque
vel in incorporeis rebus vel in his quæ sunt corporea reperiuntur. Et si ea in
rebus incorporeis invenit animus, habet ilico incorporeum generis intellectum. Si
vero corporalium rerum genera speciesque perspexerit, aufert, ut solet, a
corporibus incorporeorum naturam et solam puramque ut in se ipsa forma est
contuetur. Ita hæc cum accipit animus permixta corporibus, incorporalia dividens
speculatur atque considerat. Nemo ergo dicat falso nos lineam cogitare, quoniam
ita eam mente capimus quasi præter corpora sit, cum præter corpora esse non
possit. Non enim omnis qui ex subiectis rebus capitur intellectus aliter quam
sese ipsæ res habent, falsus esse putandus est sed, ut superius dictum ƿ est,
ille quidem qui hoc in compositione facit falsus est, ut cum hominem atque
equum iungens putat esse centaurum, qui vero id in divisionibus et abstractionibus
assumptionibusque ab his rebus in quibus sunt efficit, non modo falsus non est,
verum etiam solus id quod in proprietate verum est invenire potest. Sunt igitur
huiusmodi res in corporalibus atque in sensibilibus, intelleguntur autem præter
sensibilia ut eorum natura perspici et proprietas valeat comprehendi. Quocirca
cum genera et species cogitantur, tunc ex singulis in quibus sunt eorum
similitudo colligitur -- ut ex singulis hominibus inter se dissimilibus
humanitatis similitudo, quæ similitudo cogitata animo veraciterque perspecta
fit species; quarum specierum rursus diversarum similitudo considerata, quæ
nisi in ipsis speciebus aut in earum individuis esse non potest, efficit genus.
Itaque hæc sunt quidem in singularibus, cogitantur vero universalia. Nihilque
aliud species esse putanda est nisi cogitatio collecta ex individuorum
dissimilium numero substantiali similitudine, genus vero cogitatio collecta ex
specierum similitudine. Sed hæc similitudo cum in singularibus est fit
sensibilis; cum in universalibus fit intellegibilis -- eodemque modo cum
sensibilis est in singularibus permanet; cum intellegitur fit universalis. Subsistunt
ergo circa sensibilia, intelleguntur autem præter corpora. Neque enim
interclusum est ut duæ res eodem in subiecto sint ratione diversæ, ut linea
curua atque caua, quæ ƿ res cum diversis definitionibus terminentur diversusque
earum intellectus sit, semper tamen in eodem subiecto reperiuntur; eadem enim
linea caua, eadem curua est. Ita quoque generibus et speciebus, id est
singularitati et universalitati, unum quidem subiectum est; sed alio modo
universale est cum cogitatur, alio singulare cum sentitur in rebus his in
quibus esse suum habet. His igitur terminatis omnis, ut arbitror, quæstio
dissoluta est. Ipsa enim genera et species subsistunt quidem alio modo,
intelleguntur vero alio. Et sunt incorporalia sed sensibilibus iuncta
subsistunt in sensibilibus. Intelleguntur vero ut per semet ipsa subsistentia
ac non in aliis esse suum habentia. Sed Plato genera et species cæteraque non
modo intellegi universalia, verum etiam esse atque præter corpora subsistere
putat, Aristoteles vero intellegi quidem incorporalia atque universalia sed subsistere
in sensibilibus putat. Quorum diiudicare sententias aptum esse non duxi,
altioris enim est philosophiæ. Idcirco vero studiosius Aristotelis sententiam
executi sumus, non quod eam maxime probaremus sed quod hic liber ad Prædicamenta
conscriptus est quorum Aristoteles est auctor. ILLUD VERO QUEMADMODUM DE HIS AC
DE PROPOSITIS PROBABILITER ANTIQUI TRACTAVERUNT ET HORUM MAXIME PERIPATETICI,
TIBI NUNC TEMPTABO MONSTRARE. Prætermissis his quæstionibus quas altiores esse
prædixit, ƿ exoptat mediocrem introductorii operis tractatum. Sed ne hæc ipsa
sibi harum quæstionum omissio vitio daretur, apposuit quemadmodum de propositis
tractaturus est, ex quorumque hoc opus auctoritate subnixus aggrediatur ante
denuntiat. Cum mediocritatem quidem tractatus promittit detracta obscuritatis
difficultate, animum lectoris inuitat, ut vero acquiescat ac sileat ad id quod
dicturus est, Peripateticorum auctoritate confirmat. Atque ideo ait DE HIS, id
est de generibus et speciebus de quibus superiores intulerat quæstiones, AC DE
PROPOSITIS, id est de differentiis, propriis atque accidentibus, sese PROBABILITER
disputaturum. PROBABILITER autem ait veri similiter, quod Græci *logikos* vel
*endoxos* dicunt. Sæpe enim et apud Aristotelem *logikos* veri similiter ac
probabiliter dictum invenimus et apud Boethum et apud Alexandrum. Porphyrius
quoque ipse in multis hac significatione hoc usus est verbo quod nos scilicet
in translatione, quod ait *logikos* ita interpretari ut rationabiliter
diceremus, omisimus. Longe enim melior ac verior significatio ea visa est ut
probabiliter sese dicere promitteret, id est non præter opinionem ingredientium
atque lectorum, quod introductionis est proprium. Nam cum ab imperitorum
hominum mentibus doctrinæ secretum altioris abhorreat, talis esse introductio
debet ut præter opinionem ingredientium non sit. Atque ideo melius ƿ
probabiliter quam rationabiliter, ut nobis videtur, interpretati sumus. Antiquos
autem ait de eisdem disputasse rebus sed <se> eorum illum maxime
tractatum insequi quem Peripatetici Aristotele duce reliquerint, ut tota
disputatio ad Prædicamenta conveniat. Quæri in ei positionum principiis solet,
cur unumquodque cæteris in disputationis ordine præponatur, velut nunc in
genere dubitari potest, cur genus speciei, differentiæ, proprio accidentique prætulerit;
de eo enim primitus tractat. Respondebimus itaque iure factum videri; omne enim
quod universale est, intra semet ipsum cætera concludit, ipsum vero non
clauditur. Maioris itaque meriti est ac principalis naturæ quod ita cætera
cohercet, ut ipsum naturæ magnitudine nequeat ab aliis contineri. Genus igitur
et species intra se positas habet et earum differentias propriaque, nihilominus
etiam accidentia, atque ita de genere inchoandum fuit, quod cætera naturæ suæ
magnitudine cohercet et continet. Præterea illa semper priora putanda sunt quæ
si auferat quis, cætera perimuntur, illa posteriora quibus positis ea quæ cæterorum
substantiam perficiunt, consequuntur, ut in genere et cæteris. Nam si animal
auferas, quod est hominis genus, homo quoque, quod species est, et rationale,
quod differentia, et risibile, quod proprium, et grammaticum, quod accidens,
non manebit et ƿ interemptum genus cuncta consumit. Si vero hominem esse
constituas vel grammaticum vel rationale vel risibile, animal quoque esse
necesse est. Sive enim homo est, animal est, sive rationale, sive risibile,
sive grammaticum, ab animalis substantia non recedit. Sublato igitur genere et
cætera consumuntur, positis cæteris sequitur genus; prior est igitur natura
generis, posterior cæterorum. Iure est igitur in disputati*one præpositum. Sed
quoniam generis nomen multa significat -- hoc est enim quod ait: VIDETUR AUTEM
NEQUE GENUS NEQUE SPECIES SIMPLICITER DICI. Ubi enim non est simplex dictio,
illic multiplex significatio est -- prius huius nominis significationes
discernit ac separat, ut de qua significatione generis tractaturus est, sub
oculis ponat. Sed cum neque genus neque species neque differentia nec proprium
nec accidens significatione simplici sint, cur de his tantum duobus, genere
inquam ac specie, dixit non simpliciter dici, cum proprium, differentia atque
accidens ipsa quoque sint significatione multiplici? Dicendum est quoniam
longitudinem vitans tantum speciem nominavit eamque idcirco, ne solum genus
significationis esse multiplicis putaretur. Enumerat autem primam quidem generis
significationem hoc modo: GENUS ENIM DICITUR ET ALIQUORUM QUODAMMODO SE
HABENTIUM AD UNUM ALIQUID ET AD SE INVICEM COLLECTIO, SECUNDUM QUAM
SIGNIFICATIONEM ROMANORUM DICITUR GENUS AB UNIUS SCILICET HABITUDINE, DICO
AUTEM ROMULI, ET MULTITUDINIS HABENTIUM ALIQUO MODO AD INVICEM EAM QUÆ AB ILLO
EST COGNATIONEM SECUNDUM DIVISIONEM AB ALIIS GENERIBUS DICTÆ. Una, inquit,
generis significatio est quæ in multitudinem venit a quolibet uno principium
trahens, ad quem scilicet ita illa multitudo coniuncta est, ut ad se invicem
per eiusdem unius principium copulata sit, ut cum Romanorum dicitur genus;
multitudo enim Romanorum ab uno Romulo vocabulum trahans et ipsi Romulo et ad
se invicem quasi quadam nominis hereditate coniuncta est. Eadem enim quæ a Romulo
societas descendit, Romanos inter se omnes uno generis nomine devincit et
colligat. Videtur autem secuisse hanc generis significationem in duas partes,
cum copulativam coniunctionem admiscuit dicens: GENUS DICITUR ET ALIQUORUM
QUODAMMODO SE HABENTIUM AD UNUM ALIQUID ET AD SE INVICEM COLLECTIO, tamquam et
illud genus dicatur ad unum se aliquo modo habere et hoc rursus genus dicatur,
quod ad se invicem unius generis significatione coniuncti sint. Hoc vero
minime; eadem enim a quolibet uno propagata societas et ad illum qui princeps
est generis, totam multitudinem refert et ipsam ƿ inter se multitudinem uno
generis nomine conectit et continet. Quocirca non est putandus divisionem
fecisse sed omne quicquid in hac generis significatione intellegendum fuit, aperuisse.
Ordo autem verborum ita sese habet (qui est hyperbaton intellegendus): 'genus
enim dicitur et aliquorum ad unum se aliquo modo habentium collectio et ad se
invicem aliquo modo habentium' -- rursus 'collectio' subaudienda; est enim
zeugma -- cuius significationis adiecit exemplum: SECUNDUM QUAM SIGNIFICATIONEM
ROMANORUM DICITUR GENUS AB UNIUS SCILICET HABITUDINE, DICO AUTEM ROMULI, ET
MULTITUDINIS RURSUS HABITUDINE HABENTIUM ALIQUO MODO AD INVICEM COGNATIONEM,
EAM SCILICET QUÆ AB ILLO EST, ID EST ROMULO, SECUNDUM DIVISIONEM AB ALIIS
GENERIBUS DICTÆ, scilicet multitudinis. Hæc enim multitudo aliquo modo ad unum
et ad se invicem habens genus dicta est, ut ab aliis discerneretur, ut
Romanorum genus ab Atheniensium cæterorumque separatur, ut sit integer verborum
ordo: 'genus enim dicitur et aliquorum collectio ad unum se quodammodo
habentium et ad se invicem, secundum quam significationem Romanorum dicitur
genus ab unius scilicet habitudine, dico autem Romuli, et multitudinis secundum
divisionem ab aliis generibus dictæ, habentium scilicet hominum aliquo modo ad
invicem eam quæ ab illo est, id est Romulo, cognationem.' ƿ Atque hæc hactenus;
nunc de secunda generis significatione dicendum est. DICITUR AUTEM ET ALITER
RURSUS GENUS, QUOD EST UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS PRINCIPIUM VEL AB EO QUI
GENUIT VEL A LOCO IN QUO QUIS GENITUS EST. SIC ENIM ORESTEM QUIDEM DICIMUS A
TANTALO HABERE GENUS, HYLLUM AUTEM AB HERCULE, ET RURSUS PINDARUM QUIDEM
THEBANUM ESSE GENERE, PLATONEM VERO ATHENIENSEM; ETENIM PATRIA PRINCIPIUM EST
UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS, QUEMADMODUM ET PATER. HÆC AUTEM VIDETUR
PROMPTISSIMA ESSE SIGNIFICATIO; ROMANI ENIM SUNT QUI EX GENERE DESCENDUNT
ROMULI, ET CECROPIDÆ, QUI A CECROPE, ET HORUM PROXIMI. Quattuor omnino sunt
principia quæ unumquodque principaliter efficiunt. Est enim una causa quæ
effectiva dicitur, velut pater filii, est alia quæ materialis, velut lapides
domus, tertia forma, velut hominis rationabilitas, quarta, quam ob rem, velut
pugnæ victoria. Duæ vero sunt quæ per accidens uniuscuiusque ƿ dicuntur esse
principia, locus scilicet ac tempus. Quoniam enim omne quod nascitur vel fit,
in loco ac tempore est, quicquid loco vel tempore natum factumue fuerit, eum
locum vel id tempus accidenter dicitur habere principium. Horum omnium in hac
secunda generis significatione duo quædam ex alterutris assumit, quæ ad
significationem generis videbuntur accommoda, ex his quidem quæ principalia
sunt, effectivum,; ex his vero quæ accidentia, locum. Ait enim 'genus dicitur
et a quo quis genitus est', quod est effectiva principalium causa, 'et in quo
quis loco est procreatus', quæ est accidens causa principii. Itaque hæc secunda
significatio duo continet, eum a quo quis procreatus est, et locum in quo quis
editus, ut exempla quoque demonstrant. Orestem enim dicimus a Tantalo genus
ducere; Tantalus quippe Pelopem, Pelops Atreum, Atreus Agamemnonem, Agamemnon
genuit Orestem. Itaque a procreatione genus hoc dictum est. At vero Pindarum
dicimus esse Thebanum, scilicet quoniam Thebis editus tale generis nomen
accepit. Sed quoniam diversum est illud, a quo quis procreatus est, locusque in
quo quis editus, videtur diversa esse generis significatio procreantis et loci,
quam in secunda scilicet parte enumerans unam fecit. Sed ne videretur duplex,
per similitudinem coniunxit dicens: ETENIM PATRIA PRINCIPIUM EST UNIUSCUIUSQUE
GENERATIONIS, ƿ QUEMADMODUM ET PATER. Sed quoniam in significationibus evenit
fere, ut sit aliquid quod intellectui significatæ rei propinquius esse
videatur, quoniam duas generis apposuit significationes, multitudinis scilicet
et procreantis, cui generis nomen convenientius aptetur, iudicat atque
discernit dicens hanc esse promptissimam generis significationem quæ a
procreante deducta sit; hi enim maxime Cecropidæ sunt qui a Cecrope descendunt,
hi Romani, qui a Romulo. Quæ cum ita sint, confundi rursus generis
significationes videntur. Si enim hi sunt maxime Romani qui a Romulo originem
trahunt, et hæc significatio illa est quæ a procreante deducitur, ubi est
reliqua, quam primam quoque enumeravit, quæ est 'multitudinis ad unum et ad se
invicem quodammodo se habentium collectio'? Sed acutius intuentibus plurimæ
admodum differentiæ sunt. Aliud est enim a quolibet primo procreante genus
ducere, aliud unum genus esse plurimorum. Illud enim et per rectam sanguinis
lineam fieri potest et non in multa diffundi, ut si per unicos familia
descendat, huic enim aptabitur secunda illa generis significatio, quæ a
procreante deducitur; prima vero illa non nisi in multitudine consistit. Illud
quoque est, quod prima procreationis principium non requirit sed, ut ipse ait,
sufficit aliquo modo se habere ad id unde huiusmodi generis principium sumitur,
secunda vero significatio nullam vim nisi procreante sortitur. Item in illa
primæ significationis multitudine huius secundæ particularitas continetur, ut
in ƿ Romanorum genere Scipiadarum genus; nam cum sint Romani, Scipiadæ sunt.
Quoniam enim ad Romulum et ad cæteros Romanos secundum Romuli habitudinem
iuncti sunt, Romani sunt, Seipiadæ vero dicuntur ad secundam generis
significationem, quia eorum familiæ Scipio et sanguinis principium fuit. ET
PRIUS QUIDEM APPELLATUM EST GENUS UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS PRINCIPIUM, DEHINC
ETIAM MULTITUDO EORUM QUI SUNT AB UNO PRINCIPIO, UT A ROMULO; NAMQUE DIVIDENTES
ET AB ALIIS SEPARANTES DICEBAMUS OMNEM ILLAM COLLECTIONEM ESSE ROMANORUM GENUS.
Sensus facilis et expeditus, si tamen ambiguitas una solvatur. Cum enim prius
multitudinis significationem retulerit ad generis nomen, post autem ad
procreationis initium, nunc contrario modo illam prius a se enumeratam
significationem dicere videtur quæ est procreationis, illam vero posteriorem quæ
est multitudinis; quod contrarium videri potest, si quis ad ordinem superius
digestæ disputationis aspexerit. Sed hic non de se loquitur sed de humani
consuetudine sermonis, in quo prius eam significationem generis fuisse dicit quæ
a procreante sit tracta, accedente vero ætate loquendi usu nomen generis etiam
ad multitudinem habentem se quodammodo ad aliquem fuisse translatum, hoc vero
idcirco, quoniam ƿ superius dixerat: hæc enim videtur promptissima esse
significatio, ut ab hac, id est secunda, quam promptissimam significationem
esse dixit, illa quoque nuncupata videretur, quæ est multitudinis. Prius enim
genus inter homines appellatum est quod quis a generante deduceret, post autem
factum est, ut per loquendi usum etiam multitudinis ad aliquem quodammodo se
habentis genus diceretur propter divisionem scilicet gentium, ut esset inter
eas nominis societatisque discretio. His igitur expletis venit ad tertium genus
quod inter philosophos tractatur cuiusque ad dialecticam facultatem multus usus
est. Horum quippe generum historia magis vel poesis tractat exordium, tertium
vero genus apud philosophos consideratur. De quo hoc modo loquitur: ALITER
AUTEM RURSUS GENUS DICITUR CUI SUPPONITUR SPECIES, AD HORUM FORTASSE
SIMILITUDINEM DICTUM. ETENIM PRINCIPIUM QUODDAM EST HUIUSMODI GENUS EARUM QUÆ
SUB IPSO SUNT SPECIERUM, VIDETUR ETIAM MULTITUDINEM CONTINERE OMNEM QUÆ SUB EO
EST. Duplicem significationem generis supra posuit, nunc tertiam monstrare
contendit, hanc autem ad superiorum similitudinem ƿ dictam esse arbitratur.
Superius autem dictæ significationes sunt una quidem, cum nomen generis quadam
principii antiquitate ad se iunctam multitudinem contineret, alia vero, cum
genus ab unoquoque procreante duceretur, quod eorum quæ procreantur principium
est. Cum igitur sint superius duæ generis propositæ significationes, tertium
nunc addit de quo inter philosophos sermo est, illud scilicet cui supponitur
species, quod idcirco genus vocatum esse sub opinionis credit ambiguo, quoniam
habet aliquam similitudinem superiorum. Nam sicut illud genus quod ad
multitudinem dicitur, uno suo nomine multitudinem claudit, ita etiam genus
plurimas species cohercet et continet. Item ut genus illud quod secundum
procreationem dicitur, principium quoddam est eorum quæ ab ipso procreantur,
ita genus speciebus suis est principium. Ergo quoniam utrisque est simile,
idcirco nomen quoque generis etiam in hac significatione a superioribus mutuatum
esse veri simile est. TRIPLICITER IGITUR CUM GENUS DICATUR, DE TERTIO APUD
PHILOSOPHOS SERMO EST; QUOD ETIAM DESCRIBENTES ASSIGNAVERUNT ƿ GENUS ESSE
DICENTES QUOD DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR,
UT ANIMAL. Iure tertium genus philosophi ad disputationem sumunt; hoc enim
solum est quod substantiam monstrat, cætera vero aut unde quid existat aut
quemadmodum a cæteris hominibus in unam quasi populi formam dividatur
ostendunt. Nam illud quod multitudinem continet genus, illius multitudinis quam
continet substantiam non demonstrat sed tantum uno nomine collectionem populi
facit, ut ab alterius generis populo segregetur. Item illud quod secundum
procreationem dictum est, non rei procreatæ substantiam monstrat sed tantum
quod eius fuerit procreationis initium. At vero genus id cui supponitur
species, ad speciem accommodatum speciei substantiam informat. Et quia inter
philosophos hæc maxima est quæstio, quid unumquodque sit -- tunc enim
unumquodque scire videmur, quando quid sit agnoscimus -- idcirco reiectis cæteris
de hoc genere quam maxime apud philosophos sermo est, quod etiam describentes
assignaverunt ea descriptione quam subter annexuit. Diligenter vero ait
describentes, non definientes; definitio enim fit es genere, genus autem aliud
genus habere non poterit. Idque obscurius est quam ut primo aditu dictum
pateat. Fieri autem potest ut res quæ ƿ alii genus sit, alii generi supponatur,
non quasi genus sed tamquam species sub alio collocata. Unde non in eo quod
genus est, supponi alicui potest sed cum supponitur, ilico species fit. Quæ cum
ita sint, ostenditur genus ipsum in eo quod genus est, genus habere non posse.
Si igitur voluisset genus definitione concludere, nullo modo potuisset; genus
enim aliud quod ei posset præponere, non haberet, atque idcirco descriptionem
ait esse factam, non definitionem. Descriptio vero est, ut in priore volumine
dictum est ex proprietatibus informatio quædam rei et tamquam coloribus
quibusdam depictio. Cum enim plura in unum convenerint, ita ut omnia simul rei
cui applicantur æquentur, nisi ex genere vel differentiis hæc collectio fiat,
descriptio nuncupatur. Est igitur descriptio generis hæc: genus est quod de
pluribus et differentibus specie in eo quod quid sit prædicatur. Tria hæc
requiruntur in genere, ut de pluribus prædicetur, ut de specie differentibus,
ut in eo qund quid sit de qua re quoniam ipse posterius latius disputat, nos
breviter huius rei intellegentiam significemus exemplo. Sit enim nobis in forma
generis animal. Id de aliquibus sine dubio prædicatur, homine scilicet, equo,
bove et cæteris. Sed hæc plura sunt. Animal igitur de pluribus prædicatur, homo
vero, equus atque bos talia sunt, ut a se discrepent, nec qualibet mediocri re
sed tota specie, id est tota forma suæ substantiæ. De quibus dicitur animal;
homo enim et equus et bos animalia nuncupantur. Prædicatur ergo animal de pluribus
specie differentibus. Sed quonam modo fit ƿ hæc prædicatio? Non enim quicquid
interrogaveris, mox animal respondetur: non enim si quantus sit homo
interrogaveris, 'animal' respondebitur, ut opinor; hoc enim ad quantitatem
pertinet, non ad substantiam. Item si 'qualis' interrogess ne huic quidem
responsio convenit animalis, cæterisque omnibus interrogationibus hanc animalis
responsionem ineptam atque inutilem semper esse reperies, nisi ei tantum apta
est quæ quid sit interroget. Interrogantibus enim nobis quid sit homo, quid sit
equus, quid sit bos, 'animalia' respondebitur. Ita nomen animalis ad
interrogationem 'quid sit' de homine, equo atque bove ac de cæteris prædicatur,
unde fit ut animal prædicetur de pluribus specie differentibus in eo quod quid
sit. Et quoniam generis hæc definitio est, animal hominis, equi, bovis genus
esse necesse est. Omne autem genus aliud est quod in semet ipso atque in re
intellegitur, aliud quod alterius prædicatione. Sua enim proprietas ipsum esse
constituit, ad alterum relatio genus facit, ut ipsum animal, si eius
substantiam quæras, dicam substantiam esse animatam atque sensibilem. Hæc
igitur definitio rem monstrat per se sicut est, non tamquam referatur ad aliud.
At vero cum dicimus animal genus esse, non, ut arbitror, tunc de re ipsa hoc
dicimus sed de ea relatione qua potest animal ad cæterorum quæ sibi subiecta ƿ
sunt prædicationem referri. Itaque character est quidam ac forma generis in eo
quod referri prædicatione ad eas res potest, quæ cum sint plures et specie
differentes, in earum tamen substantia prædicatur. Huius autem definitionis
rationem per exempla subiecit dicens: EORUM ENIM QUÆ PRÆDICANTUR, ALIA QUIDEM
DE UNO DICUNTUR SOLO, SICUT INDIVIDUA UT SOCRATES ET HIC ET HOC, ALIA VERO DE
PLURIBUS, QUEMADMODUM GENERA ET SPECIES ET DIFFERENTIÆ ET PROPRIA ET ACCIDENTIA
COMMUNITER SED NON PROPRIE ALICUI. EST AUTEM GENUS QUIDEM UT ANIMAL, SPECIES
VERO UT HOMO, DIFFERENTIA AUTEM UT RATIONALE, PROPRIUM UT RISIBILE, ACCIDENS UT
ALBUM, NIGRUM SEDERE. Omnium quæ prædicantur quolibet modo, facit Porphyrius
divisionem idcirco, ut ab reliquis omnibus prædicationem generis seiungat ac
separet, hoc modo. Omnium, inquit, quæ prædicantur, alia de singularitate, alia
de pluralitate dicuntur. ƿ De singularitate vero, inquit, prædicantur quæcumque
unum quodlibet habent subiectum de quo dici possint, ut ea quibus singula
subiecta sunt individua, ut Socrates, Plato, ut hoc album quod in hac proposita
nive est, ut hoc scamnum in quo nunc sedemus, non omne scamnum -- hoc enim
universale est -- sed hoc quod nunc suppositum est, nec album quod in nive est
-- universale est enim album et nix -- sed hoc album quod in hac nive nunc esse
conspicitur; hoc enim non potest de quolibet alio albo prædicari quod in hac
nive est, quia ad singularitatem deductum est atque ad in dividuam formam
constrictum est individui participatione. Alia vero sunt quæ de pluribus prædicantur,
ut genera, species, differentiæ et propria et accidentia communiter sed non
proprie alicui. Genera quidem de pluribus prædicantur speciebus suis, species
vero de pluribus prædicantur individuis; homo enim, quod est animalis species,
plures sub se homines habet de quibus appellari possit. Item equus, qui sub
animali est loco speciei, plurimos habet individuos equos de quibus prædicetur.
Differentia vero ipsa quoque de pluribus speciebus dici potest, ut rationale de
homine ac de deo corpolibusque cælestibus, quæ, sicut Platoni placet, animata
sunt et ratione vigentia. Proprium item etsi de una specie prædicatur, de
multis tamen individuis dicitur, quæ sub convenienti specie collocantur, ut
risibile de Platone, Socrate et cæteris individuis quæ homini supponuntur. Accidens
etiam ƿ de multis dicitur; album enim et nigrum de multis omnino dici potest quæ
a se genere specieque seiuncta sunt. Sedere etiam de multis dicitur; homo enim
sedet, simia sedet, aves quoque, quorum species longe diversæ sunt. Accidens
autem quoniam communiter accidens esse potest et proprie alicui, idcirco
determinavit dicens et accidentia communiter sed non proprie alicui. Quæ enim
proprie alicui accidunt, individua fiunt et de uno tantum valentia prædicari,
ea quæ communiter accipiuntur, de pluribus dici queunt. Ut enim de nive dictum
est, illud album quod in hac subiecta nive est, non est communiter accidens sed
proprie huic nivi quæ oculis ostensionique subiecta est. Itaque ex eo quod
communiter prædicari poterat -- de multis enim album dici potest, ut albus
homo, albus equus, alba nix -- factum est, ut de una tantum nive prædicari
illud album: possit cuius participatione ipsum quoque factum est singulare. Omnino
autem omnia genera vel species vel differentiæ vel propria vel accidentia, si
per semet ipsa speculemur in eo quod genera vel species vel differentiæ vel
propria vel accidentia sunt, manifestum est quoniam de pluribus prædicantur. At
si ea in his speculemur in quibus sunt, ut secundum subiecta eorum formam et
substantiam metiamur, evenit ut ex pluralitate prædicationis ad singularitatem
videantur adduci. Animal enim, ƿ quod genus est, de pluribus prædicatur sed cum
hoc animal in Socrate consideramus -- Socrates enim animal est -- ipsum animal
fit individuum, quoniam Socrates est individuus ac singularis. Item homo de
pluribus quidem hominibus prædicatur sed si illam humanitatem quæ in Socrate
est individuo consideremus, fit individua, quoniam Socrates ipse individuus est
ac singularis. Item differentia ut rationale de pluribus dici potest sed in
Socrate individua est. Risibile etiam cum de pluribus hominibus prædicetur, in
Socrate fit unicum. Communiter quoque accidens, ut album, cum de pluribus dici
possit, in unoquoque singulari perspectum individuum est. Fieri autem potuit
commodior divisio hoc modo. Eorum quæ dicuntur, alia quidem ad singularitatem
prædicantur, alia ad pluralitatem, eorum vero quæ de pluribus prædicantur, alia
secundum substantiam prædicantur, alia secundum accidens. Eorum quæ secundum
substantiam prædicantur, alia in eo quod quid sit dicuntur, alia in eo quod
quale sit, in eo quod quid sit quidem, genus ac species, in eo quod quale sit,
differentia. Item eorum quæ in eo quod quid sit prædicantur, alia de speciebus
prædicantur pluribus, alia minime; de speciebus pluribus prædicantur genera, de
nullis vero species. Eorum autem quæ secundum accidens prædicantur, alia quidem
sunt quæ de pluribus prædicantur, ut accidentia, ƿ alia quæ de uno tantum, ut
propria. Posset autem fieri etiam huiusmodi divisio. Eorum quæ prædicantur,
alia de singulis prædicantur, alia de pluribus. Eorum quæ de pluibus, alia in
eo quod quid sit, alia in eo quod quale sit prædicantur. Eorum quæ in eo quod
quid sit, alia de differentibus specie dicuntur, ut genera, alia minime, ut
species, eorum autem quæ in eo quod quale sit de pluribus prædicantur, alia
quidem de differentibus specie prædicantur, ut differentiæ et accidentia, alia
de una tantum specie, ut propria. Eorum vero quæ de differentibus specie in eo
quod quale sit prædicantur, alia quidem in substantia prædicantur, ut
differentiæ, alia in communiter evenientibus, ut accidentia. Et per hanc
divisionem quinque barum rerum definitiones colligi possunt hoc modo. Genus est
quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur. Species
est quod de pluribus minime specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur.
Differentia est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit in
substantia prædicatur. Proprium est quod de una tantum specie in eo quod quale
sit non in substantia prædicatur. Accidens est quod de pluribus specie differentibus
in eo quod quale sit non in substantia prædicatur. Et nos quidem has divisiones
fecimus, ut omnia a semet ipsis separaremus, Porphyrio vero alia fuit intentio.
Non enim omnia nunc a semet ipsis disiungere festinabat sed tantum ut cætera a
generis forma et proprietate separaret. Idcirco divisit quidem omnia quæ prædicantur
aut in ea quæ de singulis prædicantur, aut in ea quæ de pluribus, ea vero quæ
de pluribus prædicantur, aut genera esse dilit aut species aut cætera, horumque
exempla subiciens adiungit: AB HIS ERGO QUÆ DE UNO SOLO PRÆDICANTUR, DIFFERUNT
GENERA EO QUOD DE PLURIBUS ASSIGNATA PRÆDICENTUR, AB HIS AUTEM QUÆ DE PLURIBUS,
AB SPECIEBUS QUIDEM, QUONIAM SPECIES ETSI DE PLURIBUS PRÆDICANTUR SED NON DE
DIFFERENTIBUS SPECIE SED NUMERO; HOMO ENIM CUM SIT SPECIES, DE SOCRATE ET
PLATONE PRÆDICATUR, QUI NON SPECIE DIFFERUNT A SE INVICEM SED NUMERO, ANIMAL
VERO CUM GENUS SIT, DE HOMINE ET BOVE ET EQUO PRÆDICATUR, QUI DIFFERUNT A SE
INVICEM ET SPECIE QUOQUE, NON NUMERO SOLO. A PROPRIO VERO DIFFERT GENUS,
QUONIAM PROPRIUM QUIDEM DE UNA SOLA SPECIE, CUIUS EST PROPRIUM, PRÆDICATUR ET
DE HIS QUÆ SUB UNA SPECIE SUNT INDIVIDUIS, QUEMADMODUM ƿ RISIBILE DE HOMINE
SOLO ET DE PARTICULARIBUS HOMINIBUS, GENUS AUTEM NON DE UNA SPECIE PRÆDICATUR
SED DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE. A DIFFERENTIA VERO ET AB HIS QUÆ
COMMUNITER SUNT ACCIDENTIBUS DIFFERT GENUS, QUONIAM ETSI DE PLURIBUS ET
DIFFERENTIBUS SPECIE PRÆDICANTUR DIFFERENTIÆ ET COMMUNITER ACCIDENTIA SED NON
IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICANTUR SED IN EO QUOD QUALE QUID SIT INTERROGANTIBUS
ENIM NOBIS ILLUD DE QUO PRÆDICANTUR HÆC, NON IN EO QUOD QUID SIT DICIMUS PRÆDICARI
SED MAGIS IN EO QUOD QUALE SIT. INTERROGANTI ENIM QUALIS EST HOMO, DICIMUS
RATIONALIS, ET IN EO QUOD QUALIS EST CORUUS, DICIMUS QUONIAM NIGER. EST AUTEM
RATIONALE QUIDEM DIFFERENTIA, NIGRUM VERO ACCIDENS. QUANDO AUTEM QUID EST HOMO
INTERROGAMUR, ANIMAL RESPONDEMUS; ERAT AUTEM HOMINIS GENUS ANIMAL. Nunc genus a
cæteris omnibus quæ quolibet modo prædicantur ƿ separare contendit hoc modo.
Quoniam enim genus de pluribus prædicatur, statim differt ab his quidem quæ de
uno tantum prædicantur quæque unum quodlibet habent individuum ac singulare
subiectum; sed hæc differentia generis ab his quæ de uno prædicantur, communis
ei est cum cæteris, id est specie, differentia, proprio atque accidenti
idcirco, quoniam ipsa quoque de pluribus prædicantur. Horum igitur singulorum
differentias a genere colligit, ut solum intellegendum genus quale sit sub animi
deducat aspectum, dicens: AB HIS AUTEM QUÆ DE PLURIBUS PRÆDICANTUR, DIFFERT
GENUS, AB SPECIEBUS QUIDEM PRIMUM, QUONIAM SPECIES ETSI DE PLURIBUS PRÆDICANTUR,
NON TAMEN DE DIFFERENTIBUS SPECIE SED NUMERO. Species enim sub se plurimas
species habere non poterit, alioquin genus, non species appellaretur. Si enim
genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur,
cum species de pluribus dicatur et in eo quod quid sit, huic si adiciatur ut de
specie differentibus prædicetur, speciei forma transit in generis; id quoque
exemplo intellegi fas est. Homo enim prædicatur de Socrate, Platone et cæteris
quæ a se non specie disiuncta sunt, sicut homo atque equus sed numero: quod
quidem habet dubitationem quid sit boc quod dicitur numero differre. Numero
enim differre aliquid videbitur quotiens numerus a numero differt, ut grex boum
qui fortasse continet triginta boves, differt numero ab alio boum grege, si
centum in se contineat boves; in eo enim quod grex est, non differunt, in eo
quod boves, ne eo quidem: numero igitur differunt, quod illi plures, illi vero
sunt pauciores. Quomodo igitur Socrates et Plato specie non differunt sed
numero, cum et Socrates unus sit et Plato unus, unitas vero numero ab unitate
non differat? Sed ita intellegendum quod dictum est numero differentibus, id
est in numerando differentibus, hoc est dum numerantur differentibus. Cum enim
dicimus 'hic Socrates est, hic Plato', duas fecimus unitates, ac si digito
tangamus dicentes 'hic unus est' de Socrate, rursus de Platone 'hic unus est',
non eadem unitas in Socrate numerata est quæ in Platone. Alioquin posset fieri
ut secundo tacto Socrate Plato etiam monstraretur. Quod non fit. Nisi enim
tetigeris Socratem vel mente vel digito itemque tetigeris Platonem, non facies
duos, dum numerantur ergo differunt qute sunt numero differentia. Cum igitur
species de numero differentibus, non de specie prædicetur, genus de pluribus et
differentibus specie dicitur, ut de bove, de equo et de cæteris quæ a se specie
invicem differunt, non numero solo. Tribus enim modis unumquodque vel differre
ab aliquo dicitur vel alicui idem esse, genere, specie, numero. Quæcumque
igitur genere eadem sunt, non necesse est eadem esse specie, ut si eadem sint
genere, differant specie. Si vero eadem sint specie, genere quoque eadem esse
necesse est, ut cum homo atque equus idem sint genere -- uterque enim animal
nuncupatur -- differunt specie, quoniam alia est hominis species, alia equi. Socrates
vero atque Plato cum idem sint specie, idem quoque sunt genere; utrique enim et
sub hominis et sub animalis prædicatione ponuntur. Si quid vero vel genere vel
specie idem sit, non necesse est idem esse numero, quod si idem sit numero,
idem et specie et genere esse necesse est; ut Socrates et Plato, cum et genere
animalis et specie hominis idem sint, num ero tam en reperiuntur esse
disiuncti. Gladius vero atque ensis idem sunt numero, nihil enim omnino aliud
est ensis quam gladius. Sed nec specie diversi sunt, utrumque enim gladius est,
nec genere, utrumque enim instrumentum est, quod est gladii genus. Quoniam
igitur homo, bos atque equus, de quibus animal prædicatur, specie differunt,
numero ergo etiam eos differre necesse est. Idcirco hoc plus habet genus ab
specie, quod de specie differentibus prædicatur. Nam si integram generis
definitionem demus, dabimus hoc modo: genus est quod de pluribus ƿ specie et
numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur, at vero speciei sic:
species est quod de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur.
A PROPRIO VERO DIFFERT GENUS, QUONIAM PROPRIUM QUIDEM DE UNA SOLA SPECIE, CUIUS
EST PROPRIUM, PRÆDICATUR ET DE HIS QUÆ SUB UNA SPECIE SUNT INDIVIDUIS. Proprium
semper uni speciei adesse potest neque eam relinquit nec transit ad aliam,
atque idcirco proprium nuncupatum est, ut risibile hominis; itaque et de ea
specie cuius est proprium prædicatur et de his individuis quæ sub illa sunt
specie, ut risibile de homine dicitur et de Socrate et Platone et cæteris quæ
sub hominis nomine continentur. Genus vero non de una tantum specie, ut dictum
est sed de pluribus. Differt igitur genus a proprio eo quod de pluribus
speciebus prædicatur, cum proprium de una tantum de qua dicitur appelletur et
de his quæ sub illa sunt individuis. A DIFFERENTIA VERO ET AB HIS QUÆ
COMMUNITER SUNT ACCIDENTIBUS DIFFERT GENUS. Differentiæ atque accidentis
discrepantiam a genere una separatione concludit. Omnino enim quia hæc in eo
quod quid sit minime prædicantur, eo ipso segregantur a genere; nam in cæteris
quidem propinqua sunt generi, nam et ƿ de pluribus prædicantur et de specie
differentibus sed non in eo quod quid sit. Si quis enim interroget: qualis est
homo? respondetur rationalis, quod est differentia; si quis: qualis est coruus?
dicitur niger, quod est accidens. Si autem interroges: quid est homo? animal
respondebitur, quod est genus. Quod vero ait: HÆC NON IN EO QUOD QUID SIT
DICIMUS PRÆDICARI SED MAGIS IN EO QUOD QUALE SIT, hoc magis quæstioni occurrit
huiusmodi. Aristoteles enim differentias in substantis putat oportere prædicari.
Quod autem in substantia prædicatur, hoc rem de qua prædicatur, non quale sit
sed quid sit ostendit. Unde non videtur differentia in eo quod quale sit prædicari
sed potius in eo quod quid sit. Sed solvitur hoc modo. Differentia enim ita
substantiam demonstrat, ut circa substantiam qualitatem determinet, id est
substantialem proferat qualitatem. Quod ergo dictum est magis, tale est tamquam
si diceret: videtur quidem substantiam significare atque idcirco in eo quod
quid sit prædicari sed magis illud est verius, quia tametsi substantiam
monstret, tamen in eo quod quale sit prædicatur. QUARE DE PLURIBUS PRÆDICARI
DIVIDIT GENUS AB HIS QUÆ DE UNO SOLO EORUM QUÆ SUNT INDIVIDUA PRÆDICANTUR,
DIFFERENTIBUS VERO SPECIE SEPARAT AB HIS QUÆ ƿ SICUT SPECIES PRÆDICANTUR VEL
SICUT PROPRIA; IN EO AUTEM QUOD QUID SIT PRÆDICARI DIVIDIT A DIFFERENTIIS ET
COMMUNITER ACCIDENTIBUS, QUÆ NON IN EO QUOD QUID SIT SED IN EO QUOD QUALE SIT
VEL QUODAMMODO SE HABENS PRÆDICANTUR DE QUIBUS PRÆDICANTUR. Tria esse diximus
quæ significationem hanc tertiam generis informarent, id est de pluribus prædicari,
de specie differentibus et in eo quod quid sit. Quæ singulæ partes genus a cæteris
quæ quomodolibet prædicantur distribuant ac secernunt, quod ipse breviter
colligens dicit; id, enim quod' de pluribus prædicatur, genus ab his dividit quæ
de uno tantum prædicantur individuo. Individuum autem pluribus dicitur modis.
Dicitur individuum quod omnino secari non potest, ut unitas vel mens; dicitur
individuum quod ob soliditatem dividi nequit, ut adamans; dicitur individuum
cuius prædicatio in reliqua similia non convenit, ut Socrates: nam cum illi
sint cæteri homines similes, non convenit proprietas et prædicatio Socratis in
cæteris. Ergo, ab his quæ de uno tantum prædicantur, genus differt eo quod de
pluribus prædicatur restant igitur quattuor, species et proprium, differentia
et accidens, ƿ quorum a genere differentias colligamus. Singulis igitur
differentiis ab his rebus segregabitur genus. Ea quidem differentia qua de
specie differentibus genus dicitur, separat ab his quæ sicut species prædicantur
vel sicut propria. Species enim omnino de nulla specie dicitur, proprium vero
de una tantum specie prædicatur atque ideo non de specie differentibus. Item
genus a differentia et accidenti differt, quod in eo quod quid sit prædicatur;
illa enim in eo quod quale sit appellantur, ut dictum est. Itaque genus quidem
ab his quæ de uno prædicantur differt in quantitate prædicationis, ab speciebus
vero et proprio in subiectorum natura, quoniam genus de specie differentibus
dicitur, proprium vero et species minime. Item genus in qualitate prædicationis
a differentia accidentique dividitur. Qualitas enim prædicationis quædam est
vel in eo quod quid sit vel in eo quod quale sit prædicari. NIHIL IGITUR NEQUE
SUPERFLUUM NEQUE MINUS CONTINET GENERIS DICTA DESCRIPTIO. Omnis descriptio vel
definitio debet ei quod definitur æquari. Si enim definitio definito non sit æqualis
et si quidem maior sit, etiam quædam alia continebit et non necesse est ut
semper definiti substantiam monstret; si minor, ad omnem definitionem ƿ
substantiae non pervenit. Omnia enim quae maiora sunt, de minoribus
praedicantur, ut animal de homine, minora vero de maioribus minime; nemo enim
vere dicere potest 'omne animal homo est'. Atque idcirco si sibi praedicatio
convertenda est, aequalis oportebit sit. Id autem fieri potest, si neque
superfluum quicquam habet neque diminutum, ut in ea ipsa generis descriptione.
Dictum est enim esse genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod
quid sit praedicetur, quae descriptio cum genere converti potest, ut dicamus
quicquid de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit praedicetur, id
esse genus. Quodsi converti potest, ut ait, nec plus neque minus continet generis
facta descriptio. Superior de genere disputatio videatur forsitan omnem etiam
speciei consumpsisse tractatum. Nam cum genus ad aliquid praedicetur, id est ad
speciem, cognosci natura generis non potest, si speciei quae sit intellegentia
nesciatur. Sed quoniam diversa est in suis naturis eorum consideratio atque
discretio, diversa in permixtis, idcirco sicut singula in prooemio proposuit,
ita dividere cuncta persequitur. Ac primum post generis disputationem de specie
tractat. De qua quidem dubitari potest. Si enim haec fuit ratio praeponendi
generis reliquis omnibus, quod naturae suae magnitudine caetera contineret, non
aequum erat speciem differentiae in ordine tractatus anteponere, quod
differentia speciem contineret, cum praesertim differentiae ipsas species
informent. Prius autem est quod informat quam id quod eius informatione
perficitur. Posterior igitur est species a differentia, prius igitur de
differentia tractandum fuit. Etenim prooemio etiam consentiret, in quo eum
ordinem collocavit quem naturalis ordo suggessit, dicens utile esse nosse quid
genus sit et quid differentia. Huic respondendum est quaestioni, quoniam omnia
quaecumque ƿ ad aliquid praedicantur, substantiam semper ex oppositis sumunt.
Ut igitur non potest esse pater, nisi sit filius, nec filius, nisi praecedat
pater, alteriusque nomen pendet ex altero, ita etiam in genere ac specie videre
licet. Species quippe nisi generis non est rursusque genus esse non potest,
nisi referatur ad speciem; nec vero substantiae quaedam aut res absolutae esse
putandae sunt genus ac species, ut superius quoque dictum est sed quicquid
illud est quod in naturae proprietate consistat, id tunc fit genus ac species,
cum vel ad inferiora vel ad superiora referatur. Quorum ergo relatio alterutrum
constituit, eorum continens factus est iure tractatus. De specie igitur
inchoans ait hoc modo: SPECIES AUTEM DICITUR QUIDEM ET DE UNIUSCUIUSQUE FORMA,
SECUNDUM QUAM DICTUM EST: 'PRIMUM QUIDEM SPECIES DIGNA IMPERIO'. DICITUR AUTEM
SPECIES ET EA QUAE EST SUB ASSIGNATO GENERE, SECUNDUM QUAM SOLEMUS DICERE
HOMINEM QUIDEM SPECIEM ANIMALIS, CUM SIT GENUS ANIMAL, ALBUM AUTEM COLORIS
SPECIEM, TRIANGULUM VERO FIGURAE SPECIEM. Sicut generis supra significationes
distinxit aequivocas, ita idem in specie facit dicens non esse speciei
simplicem significationem. Et ponit quidem duas, longe autem plures esse ƿ
manifestum est, quas idcirco praeteriit, ne lectoris animum prolixitate
confunderet. Dicit autem primum quidem speciem vocali uniuscuiusque formam,
quae ex accidentium congregatione perficitur. Cautissime autem dictum est
uniuscuiusque, hoc enim secundum accidens dicitur. Quae enim unicuique
individuo forma est, ea non ex substantiali quadam forma species sed ex
accidentibus venit. Alia est enim substantialis formae species quae humanitas
nuncupatur, eaque non est quasi supposita animali sed tamquam ipsa qualitas
substantiam monstrans; haec enim et ab bac diversa est quae uniuscuiusque
corpori accidenter insita est, et ab ea quae genus deducit in partes.
Postremumque plura sunt quae cum eadem sint, diversis tamen modis ad aliud
atque aliud relata intelleguntur, ut hanc ipsam humanitatem in eo quod ipsa est
si perspexeris, species est eaque substantialem determinat qualitatem; si sub
animali eam intellegendo locaveris, deducit animalis in sese participationem
separaturque a caeteris animalibus ac fit generis species. Quodsi uniuscuiusque
proprietatem consideres, id est quam virilis uultus, quam firmus incessus
caeteraque quibus individua conformantur et quodammodo depinguntur, haec est
accidens species secundum quam dicimus quemlibet illum imperio esse aptum
propter formae ƿ eximiam dignitatem. Huic aliam adiungit speciei
significationem, id est eam quam supponimus generi. Nos vero triplicem speciei
significationem esse subicimus, unam quidem substantiæ qualitatem, aliam
cuiuslibet individui propriam formam, tertiam s de qua nunc loquitur, quæ sub
genere collocatur. Credendum vero est propter obscuritatem eius quam nos
adiecimus, quia nimirum altiorem atque eruditiorem quæreret intellectum, ea,
tacita prætermissaque cæteras edidisse. Cuius quidem speciei hæc exempla
subiecit, ut hominem quidem animalis speciem, album, autem coloris, triangulum
vero figuræ; hæc enim omnia species nuncupantur eorum quæ sunt genera animal
quidem hominis, albi autem color, trianguli figura. QUODSI ETIAM GENUS
ASSIGNANTES SPECIEI MEMINIMUS DICENTES QUOD DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE
IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR, ET SPECIEM DICIMUS ID QUOD SUB GENERE EST. Dudum
cum generis description em assignaret, in generis definitione speciei nomen
iniecit dicens id esse genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod
quid sit prædicaretur, ut scilicet per speciei nomen definiret genus. Nunc vero
cam speciem definire contendat, generis utitur nuncupatione dicens speciem esse
quæ sub genere ponatur. Cui quidem dicto illa quæstio iure videtur opponi.
Omnis enim definitio rem declarare debet quam definitio concludit, eamque
apertiorem reddere quam suo nomine monstrabatur. Ex notioribus igitur fieri
oportet definitionem quam res illa sit quæ definitur. Cum igitur per speciei
nomen describeret vel definiret genus, abusus est vocabulo speciei velut
notiore quam generis atque ita ex notioribus descripsit genus. Nunc vero cum
speciem vellet termino descriptionis includere, generis utitur nomine rerumque
convertit notionem, ut in generis quidem sit notius speciei vocabulum, in
speciei autem descriptione sit notius generis, quod fieri nequit. Si enim
generis vocabulum notius est quam speciei, in definitione generis speciei
nomine uti non debuit. Quodsi speciei nomen facilius intellegitur quam generis,
in definitione speciei nomen generis non fuit apponendum. Cui quæstioni
occurrit dicens: NOSSE ASTEM OPORTET <QUOD>, QUONIAM ET GENUS ALICUIUS
EST GENUS ET SPECIES ALICUIUS EST SPECIES, IDCIRCO NECESSE EST ET IN UTRORUMQUE
RATIONIBUS UTRISQUE UTI. Omnia quæcumque ad aliquid prædicantur, ex his de
quibus prædicantur, substantiam sortiuntur; quodsi definitio uniuscuiusque
substantiæ proprietatem debet ostendere, iure ex alterutro fit descriptio in
his quæ invicem referuntur. Ergo quoniam genus speciei genus est et substantiam
suam et ƿ vocabulum genus ab specie sumit, in definitione generis speciei nomen
est aduocandum, quoniam vero species id quod est sumit el genere, nomen generis
in speciei descriptione non fuit relinquendum. Quoniam vero diversæ sunt
specierum qualitates -- aliæ enim sunt species, quæ et genera esse possunt, aliæ,
quæ in sola speciei permanent proprietate neque in naturam generis transeunt --
idcirco multiplicem speciei definitionem dedit dicens: ASSIGNANT ERGO ET SIC
SPECIEM: SPECIES EST QUOD PONITUR SUB GENERE ET DE QUO GENUS IN EO QUOD QUID
SIT PRÆDIAATUR. AMPLIUS AUTEM SIC QUOQUE: SPECIES EST QUOD DE PLURIBUS ET
DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR. SED HÆC QUIDEM ASSIGNATIO
SPECIALISSIMÆ EST ET QUÆ SOLUM SPECIES EST, ALIÆ VERO ERUNT ETIAM NON
SPECIALISSIMARUM. Tribus speciem definitionibus informavit, quarum quidem duæ
omni speciei conveniunt omnesque quæ quolibet modo species appellantur, sua
conclusione determinant, tertia vero non ita. Cum enim duæ sint specierum formæ,
una quidem, cum species alicuius aliquando etiam alterius genus esse potest,
altera, cum tantum species est neque in formam generis ƿ transit, priores
quidem duæ, illa scilicet in qua dictum est id esse speciem quod sub genere
ponitur, et rursus in qua dictum est id esse speciem de quo genus in eo quod
quid sit prædicatur, omni speciei conveniunt. Id enim tantum hæ definitiones
monstrant quod sub genere ponitur. Nam et ea quæ dicit id esse speciem quod sub
genere ponitur, eam vim significat speciei qua refertur ad genus, et ea quæ
dicit id esse speciem de quo genus in eo quod quid sit prædicatur, eam rursus
significat speciei formam quam retinet ex generis prædicatione. Idem est autem
et poni sub genere et de eo prædicari genus, sicut idem est supponi generi et
ei genus præponi. Quodsi omnis species sub genere collocatur, manifestum est
omnem speciem hoc ambitu descriptionis includi. Sed tertia definitio de ea
tantum specie loquitur quæ numquam genus est et quæ solum species restat. Hæc
autem species ea est quæ de differentibus specie minime prædicatur. Nam si id
habet genus plus ab specie, quod de differentibus specie prædicatur, si qua
species prædicetur quidem de subiectis sed non de specie differentibus, ea
solum erit superioris generis species, subiectorum vero non erit genus. Igitur
prædicatio ea quam species habet ad subiecta, si talis sit, ut de differentibus
specie non prædicetur, distinguit eam ab his speciebus ƿ quæ genera esse
possunt et monstrat eam solum speciem esse nec generis prædicationem tenere.
Illa igitur tertia descriptio speciei quæ magis species ac specialissima
dicitur, definitur hoc modo: SPECIES EST QUOD DE PLURIBUS NUMERO DIFFERENTIBUS
IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR, UT HOMO; prædicatur enim de Cicerone ac
Demosthene et cæteris qui a se, ut dictum est, non specie sed numero
discrepant. Ex tribus igitur definitionibus duæ quidem et specialissimis et non
specialissimis aptæ sunt, hæc vero tertia solam ultimam speciem claudit. Ut
autem id apertius liqueat, rem paulo altius orditur eamque congruis inlustrat
exemplis: PLANUM AUTEM ERIT QUOD DICITUR HOC MODO. IN UNOQUOQUE PRÆDICAMEUTO
SUNT QUÆDAM GENERALISSIMA ET RURSUS ALIA SPECIALISSIMA ET INTER GENERALISSIMA
ET SPECIALISSIMA SUNT ALIA. EST AUTEM GENERALISSIMUM QUIDEM SUPER QUOD NULLUM
ULTRA ALIUD SIT SUPERVENIENS GENUS, SPECIALISSIMUM AUTEM, POST QUOD NON ERIT
ALIN INFERIOR SPECIES, INTER GENERALISSIMUM AUTEM ET SPECIALISSIMUM ET GENERA
ET SPECIES SUNT EADEM, AD ALIUD ƿ QUIDEM ET AD ALIUD SUMPTA. SIT AUTEM IN UNO
PRÆDICAMENTO MANIFESTUM QUOD DICITUR. SUBSTANTIA EST QUIDEM ET IPSA GENUS, SUB
HAC AUTEM EST CORPUS, SUB CORPORE VERO ANIMATUM CORPUS, SUB QUO ANIMAL, SUB
ANIMALI VERO RATIONALE ANIMAL, SUB QUO HOMO, SUB HOMINE VERO SOCRATES ET PLATO
ET QUI SUNT PARTICULARES HOMINES. SED HORUM SUBSTANTIA QUIDEM GENERALISSIMUM
EST ET QUOD GENUS SIT SOLUM, HOMO VERO SPECIALISSIMUM ET QUOD SPECIES SOLUM
SIT, CORPUS VERO SPECIES QUIDEM EST SUBSTANTIÆ, GENUS VERO CORPORIS ANIMATI; ET
ANIMATUM CORPUS SPECIES QUIDEM EST CORPORIS, GENUS VERO ANIMALIS. ANIMAL AUTEM
SPECIES QUIDEM EST CORPORIS ANIMATI, GENUS VERO ANIMALIS RATIONALIS SED
RATIONALE ANIMAL SPECIES QUIDEM EST ANIMALIS, GENUS AUTEM HOMINIS, HOMO VERO
SPECIES QUIDEM EST RATIONALIS ANIMALIS, NON AUTEM ETIAM GENUS PARTICULARIUM
HOMINUM SED SOLUM SPECIES. ET OMNE QUOD ANTE INDIVIDUA PROXIMUM EST, SPECIES
ERIT SOLUM, NON ETIAM GENUS. Prædiximus ab Aristotele decem prædicamenta esse
disposita, ƿ quæ idcirco prædicamenta vocaverit, quoniam de cæteris omnibus prædicantur.
Quicquid vero de alio prædicatur, si non potuerit prædicatio converti, maior
est res illa quæ prædicatur ab ea de qua prædicatur. Itaque hæc prædicamenta
maxima rerum omnium, quoniam de omnibus prædicantur, ostensa sunt. In unoquoque
igitur horum prædicamentorum quædam generalissima sunt genera et est longa
series specierum atque a maximo decursus ad minima. Et illa quidem quæ de cæteris
prædicantur ut genera neque ullis aliis supponuntur ut species, generalissima
genera nuncupantur, idcirco quia his nullum aliud superponitur genus, infima
vero quæ de nullis speciebus dicuntur, specialissimæ species appellantur,
idcirco quoniam integrum cuiuslibet rei vocabulum illa suscipiunt quæ pura
inmixtaque in ea de qua quæritur proprietate sunt constituta. At quoniam
species id quod species est ex eo habet nomen, quia supponitur generi, ipsa
erit simplex species, si ita generi supponatur, ut nullis aliis differentiis præponatur
ut genus. Species enim quæ sic supponitur alii, ut alii præponatur, non est
simplex species sed habet quandam generis admixtionem, illa vero species quæ
ita supponitur generi, ut minime speciebus aliis præponatur, illa solum species
simplexque est species atque idcirco et maxime species et specialissima
nuncupatur. Inter genera igitur quæ sunt generalissima et species, quæ
specialissimæ sunt, in medio ƿ sunt quædam quæ superioribus quidem collata
species sunt. Inferioribus vero genera. Hæc subalterna genera nuncupantur. Quod
ita sunt genera, ut alterum sub altero collocetur. Quod igitur genus solum est,
id dicitur generalissimum genus, quæ vero ita sunt genera, ut esse species
possint, vel ita species, ut sint genera nonnumquam, subalterna genera vel
species appellantur. Quod vero ita est species, ut alii genus esse non possit,
specialissima species dicitur. His igitur cognitis sumamus prædicamenti unius
exemplum. Ut ab eo in cæteris quoque prædicamentis atque in a cæteris speciebus
in uno filo atque ordine quid eveniat possit agnosci. Substantia igitur
generalissimum genus est; hæc enim de cunctis aliis prædicatur. Ac primum huius
species duæ, corporeum, incorporeum; nam et quod corporeum est, substantia
dicitur et item quod incorporeum est, substantia prædicatur. Sub corporeo vero
animatum atque inanimatum corpus ponitur, sub animato corpore animal ponitur;
nam si sensibile adicias animato corpori, animal facis, reliqua vero pars, id
est species, continet animatum insensibile corpus. Sub animali autem rationale
atque irrationale, sub rationali homo atque deus; nam si rationali mortale
subieceris, hominem feceris, si immortale, deum, deum vero corporeum; hunc enim
mundum ueteres deum vocabant et Iovis eum appellatione ƿ dignati sunt deumque
solem cæteraque cælestia corpora, quæ animata esse cum Plato, tum plurimus
doctorum chorus arbitratus est. Sub homine vero individui singularesque homines
ut Plato, Cato, Cicero et cæteri, quorum numerum pluralitas infinita non recipit.
Cuius rei subiecta descriptio sub oculos ponat exemplum: incorporea corpus
animatum | inanimatum animatum corpus sensibile | insensibile animal rationale
| irrationale rationale animal mortale | immortale homo | Plato Cato Cicero Superius
posita descriptio omnem ordinem a generalissimo usque ad individua prædicationis
ostendit. In qua quidem substantia generalissimum dicitur genus, quoniam præposita
est omnibus, nulli vero ipsa supponitur, et solum genus propter eandem scilicet
causam, homo autem species solum, quoniam Plato, ƿ Cato et Cicero, quibus est
ipsa præposita, non differunt specie sed numero tantum. Corporeum vero, quod
secundum a substantia collocatur, et species esse probatur et genus, substantiæ
species, genus animati. At vero animatum genus est animalis, corporei species.
Est enim animatum genus sensibilis, animatum vero sensibile animal est; ipsum
igitur animatum propter propriam differentiam, quod est sensibile, recte genus
esse dicitur animalis. Animal vero rationalis genus est et rationale mortalis.
Cumque rationale mortale nihil sit aliud nisi homo, rationale fit animalis
species. Hominis genus. Homo vero ipse Platonis, Catonis, Ciceronis non erit,
ut dictum est, genus sed est solum species. Nec solum differentiæ rationalis
species est homo, verum etiam Platonis et Catonis cæterorumque species
appellatur, propter diversam scilicet causam. Nam rationalis idcirco est
species, quoniam rationale per mortale atque immortale dividitur, cum sit homo
mortale. Idem vero homo species est Platonis atque cæterorum; forma enim eorum
omnium homo erit substantialis atque ultima similitudo. Est autem communis
omnium regula eas esse species specialissimas quæ supra sola individua
collocantur, ut homo, equus, coruus -- sed non avis; avium enim multæ sunt
species sed hæ tantum species esse dicuntur -- quorum subiecta ita sibi sunt
consimilia, ut substantialem differentiam habere non possint. In omni autem hac
dispositione priora genera cum inferioribus coniunguntur, ut posteriores
efficiant species; nam ƿ ut sit corpus substantia, cum corporalitate
coniungitur et est substantia corporea corpus. Item ut sit animatum, corporeum
atque substantia animato copulatur et est animatum substantia corporea habens
animam. Item ut sit sensibile, eidem tria illa superiora iunguntur. Nam quod
est sensibile, tantum est, quantum substantia corporea animata retinens sensum,
quod totum animal est. Item superiora omnia rationi iuncta efficiunt rationale
postremumque hominem superiora omnia nihilominus terminant; est enim homo substantia
corporea, animata. Sensibilis, rationalis, mortalis. Nos vero definitionem
hominis reddimus dicentes animal rationale, mortale, in animali scilicet
includentes et substantiam et corporeum et animatum atque sensibile. Et in cæteris
quidem speciebus atque generibus ad hunc modum vel genera dividuntur vel
species describuntur. QUEMADMODUM IGITUR SUBSTANTIA, CUM SUPREMA SIT, EO QUOD
NIHIL SIT SUPRA EAM, GENUS ERAT GENERALISSIMUM, SIC ET HOMO, CUM SIT SPECIES
POST QUAM NON SIT ALIA SPECIES NEQUE ALIQUID EORUM QUÆ POSSUNT DIVIDI SED SOLUM
INDIVIDUORUM -- INDIVIDUUM ENIM EST SOCRATES ET PLATO -- SPECIES ERIT SOLA ET
ULTIMA SPECIES ƿ ET, UT DICTUM EST, SPECIALISSIMA. QUÆ VERO SUNT IN MEDIO,
EORUM QUIDEM QUÆ SUPRA IPSA SUNT, ERUNT SPECIES, EORUM VERO QUÆ POST IPSA SUNT,
GENERA. QUARE HÆC QUIDEM HABENT DUAS HABITUDINES, EAM QUÆ EST AD SUPERIORA,
SECUNDUM QUAM SPECIES IPSORUM ESSE DICUNTUR, ET EAM QUÆ EST AD POSTERIORA,
SECUNDUM QUAM GENERA IPSORUM ESSE DICUNTUR. EXTREMA VERO UNAM HABENT
HABITUDINEM. NAM ET GENERALISSIMUM AD EA QUIDEM QUÆ POSTERIORA SUNT, HABET
HABITUDINEM, CUM GENUS SIT OMNIUM ID QUOD EST SUPREMUM, EAM VERO QUÆ EST AD
SUPERIORA, NON HABET, CUM SIT SUPREMUM ET PRIMUM PRINCIPIUM, SPECIALISSIMUM AUTEM
UNAM HABET HABITUDINEM, EAM QUÆ EST AD SUPERIORA, QUORUM EST SPECIES, EAM VERO
QUÆ EST AD POSTERIORA, NON DIVERSAM HABET SED ETIAM INDIVIDUORUM SPECIES
DICITUR SED SPECIES QUIDEM INDIVIDUORUM VELUT EA CONTINENS, SPECIES AUTEM
SUPERIORUM, VELUT QUÆ AB EIS CONTINEATUR. Ex proportione speciei nomen et
generis ostendit. Nam ut genus, quoniam non habet genus supra se,
generalissimum genus dicitur, ut substantia, ita species, quoniam non habet sub
se speciem sed individua, specialissima species dicitur, ut homo. Quid est
autem species non habere? His præesse quæ neque in dissimilia dividi possunt,
ut genera dividuntur, neque in similia secantur, ut species. Quæ vero inter
genera generalissima speciesque specialissimas constituta sunt, ea et species
et genera nuncupantur, quoniam et ipsa aliis supponuntur et his alia
subiciuntur, quorum vel in dissimilia vel in similia possit esse partitio.
Cumque duæ sint habitudines et quasi comparationes oppositæ, quæ in omnibus
generibus speciebusque versentur, una quidem quæ ad superiora respiciat, ut
specierum, quæ suis generibus supponuntur, alia vero quæ ad inferiora, ut
generum, cum speciebus propriis præponuntur, generalissima quidem genera unam
tantum retinent habitudinem, eam scilicet quæ inferiora complectitur, illam
vero quæ ad præposita comparatur, non habent. Generalissimum enim genus nulli
supponitur. Item species specialissima unam possidet habitudinem, per quam
scilicet ad sola gellera comparatur, illam vero quæ ad inferiora committitur,
non habet; nullis enim speciebus ipsa præponitur. At vero quæ subalterna sunt
genera, utraque habitudine funguntur. ƿ Nam et illam possident quæ ad superiora
respicit, quoniam quæ subalterna sunt, habent superpositum genus, et illam quæ
de inferioribus prædicatur; habent enim subalterna genera suppositas species,
ut corporeum ad substantiam quidem eam retinet habitudinem qua potest poni sub
genere, ad animatum vero eam qua potest de specie prædicari. Specialissimæ vero
species licet ipsæ individuis præponantur, tamen præpositi habitudinem non
habebunt, idcirco quoniam illa quæ speciei ultimæ supponuntur, talia sunt, ut
quantum ad substantiam unum quiddam sint non habentia substantialem
differentiam sed accidentibus efficitur, ut numero saltem distare videantur, ut
pæne dici possit et pluribus præesse speciem et quodammodo nulli omnino esse præpositam.
Nam cum species substantiam monstret unam, quæ omnium individuorum sub specie
positorum substantia sit, quodammodo nulli præposita est, si ad substantiam
quis velit aspicere. At si accidentia quis consideret, plures de quibus prædicetur
species fiunt, non substantiæ diversitate sed accidentium multitudine itaque
fit ut genus quidem semper plurimas sub ƿ se habeat species; de differentibus
enim specie prædicatur, differentia vero nisi pluralitati non convenit. At vero
species etiam uni aliquando individuo præesse potest. Si enim unus, ut
perhibetur, est phoenix, phoenicis species de uno tantum individuo prædicatur;
solis etiam species unum solem intellegitur habere subiectum. Ita nullam
multitudinem species per se continet, cum etiam si unum sit tantum individuum,
speciei tamen non pereat intellectus; quibusdam enim suis quasi similibus
partibus præest, ut si æris virgulam dividas, secundum id quod æs dicitur, idem
et partes esse intellegitur et totum. Idcirco dictum est speciem, licet sit
individuis præposita, unam tamen habitudinem possidere, unam scilicet qua
species est. Quoniam enim præpositis subditur, species nuncupatur, et est
superiorum species tamquam subiecta inferiorum quoque species, idcirco quoniam
eorum substantiam monstrat. Speciem vero substantiam nuncupamus, nec ita est
species substantia individuorum, quemadmodum speciei genus; illud enim pars
substantiæ est, ut animalis homo. Reliquæ enim partes rationale sunt atque
mortale, homo vero Socratis atque Ciceronis tota substantia est; nulla enim
additur differentia substantialis ad hominem, ut Socrates fiat aut Cicero, ƿ
sicut additur animali rationale atque mortale, ut homo integra definitione
claudatur. Idcirco igitur species specialissima tantum species est atque hanc
solam possidet habitudinem ad superiora quidem, quoniam ab his continetur, ad
inferiora vero, quoniam eorum substantiam format et continet. DETERMINANT ERGO
GENERALISSIMUM ITA, QUOD CUM GENUS SIT, NON EST SPECIES, ET RURSUS, SUPRA QUOD
NON ERIT ALIUD SUPERVENIENS GENUS, SPECIALISSIMUM VERO, QUOD CUM SIT SPECIES,
NON EST GENUS ET QUOD CUM SIT SPECIES, NUMQUAM DIVIDITUR IN SPECIES ET QUOD DE
PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR. EA VERO QUÆ IN
MEDIO SUNT EXTREMORUM, SUBALTERNA VOCANT GENERA ET SPECIES, ET UNUMQUODQUE
IPSORUM SPECIEM ESSE ET GENUS PONUNT, AD ALIUD QUIDEM ET AD ALIUD SUMPTA. EA
VERO QUÆ SUNT ANTE SPECIALISSIMA USQUE AD GENERALISSIMUM ASCENDENTIA, ET GENERA
DICUNTUR ET SPECIES ET SUBALTERNA GENERA, UT AGAMEMNON ATRIDES ET PELOPIDES ET
TANTALIDES ET ULTIMUM IOVIS. Posteaquam naturam generum ac specierum
diversitatemque monstravit, eorum ordinem definitionis descriptionisque
commemorat. Ac primum quidem generalissimi generis terminum ƿ inducit, id esse
generalissimum genus quod cum ipsum genus sit, non habet superpositum genus,
hoc est speciem non esse, et rursus, supra quod non erit aliud superveniens
genus. Si enim haberet aliud genus, minime ipsum generalissimum vocaretur.
Specialissima vero species hoc modo: quod cum sit species, non est genus, ex
opposito, quoniam opposita ex oppositis describuntur interdum. Nam quoniam præpositio
opposita est suppositioni, genus autem præponitur, species vero supponitur, si
idcirco erit primum genus, quia ita superponitur, ut minime supponatur, idcirco
erit ultima species, quia ita supponitur, ut præponi non possit, oppositorum
igitur recte ex oppositis facta est definitio. Est alia rursus descriptio: quod
cum sit species, numquam dividatur in species, id est genus esse non possit. Si
enim omne genus specierum genus est, si quid non dividitur in species, genus
esse non poterit. Est rursus alia definitio: quod de pluribus et differentibus
numero in eo quod quid sit prædicatur. De qua definitione sæpe est superius
demonstratum. Nunc illud attendendum est. Si, ut paulo superius dictum est,
speciei unum individuum potest esse subiectum, ut phoenici atomum suum, ut soli
corpus hoc lucidum, ut mundo vel lunæ, quorum species singulis suis individuis
superponuntur, qui convenit dicere speciem esse quæ de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit prædicatur? Sunt enim quædam quæ de numero
differentibus minime dicuntur, ut phoenix, sol, luna, mundus. Sed de his illa
ratio est de qua etiam superius pauca reddidimus, quæ paululum inflexa
commodissime nodum quæstionis absolvit. Omnia enim quæ sub speciebus
specialissimis sunt, sive infinita sint sive finito numero constituta sive ad
singularitatem deducantur, dum est aliquod individuum, semper species
permanebit neque individuorum deminutione, dum quodlibet unum maneat, species
consumitur. ut enim dictum est, tametsi plura sint individua, substantiales
differentias non habebunt. Id vero in genere dici non convenit, quod his præest
quæ substantiali a se differentia disgregata sunti præest enim speciebus quæ
diversis differentiis informantur. ƿ Si igitur earum una perierit et ad
unitatem speciei reducta sit ratio, genus esse non poterit, quia de
differentibus specie prædicatur. Non ita in speciebus. Si enim omnium
individuorum natura consumpta sit et ad unius singularitatem individul
superpositæ speciei prædicatio peruenerit, est tamen species ac permanet. Talia
enim sunt illa quæ pereunt ac desunt, quale est id quod permansit et subiacet
quod vero dicimus de pluribus numero differentibus speciem prædicari, duobus id
recte explicabitur modis, uno quidem, quia multo plures sunt species quæ de
numerosis individuis prædicantur, quam hæ quibus unum tantum individuum videtur
esse suppositum, dehinc hoc, quia multa secundum potestatem dicuntur, cum actu
non semper ita sint, ut risibilis homo dicitur; etiamsi minime rideat, quoniam
ridere potest. Ita igitur species de numero differentibus prædicatur; nihilo
enim minus phoenix de pluribus phoenicibus prædicaretur, si plures essent, quam
nunc, quando unus esse perhibetur. Item solis species de hoc uno sole quem
novimus, nunc dicitur, at si animo plures soles et cogitatione fingantur,
nihilominus de pluribus solibus in dividuis nomen solis quam de hoc uno prædicabitur.
Idcirco igitur species de pluribus numero differentibus dicitur prædicari cum
sint aliquæ quæ de singulis individuis appellentur. Illa vero quæ subalterna
vocantur ita definiri queunt: subalternum ƿ genus est quod et genus esse
poterit et species, ad eumque modum est ut in familiis, quæ procreant et
procreantur, ut etiam subiectum monstrat exemplum: UT AGAMEMNON ATRIDES ET
PELOPIDES ET TANTALIDES ET ULTIMUM IOVIS. Atreus enim Pelopis filius tamquam
eiusdem species quasi Agamemnonis genus est. Item Agamemnon Pelopides et
Tantalides, cum Pelops ad Tantalum comparatus Tantalusque ad Iovem quasi
species itemque Tantalus ad Pelopem, Pelops ad Atreum tamquam genera esse
videantur, cum Iuppiter veluti sit horum generalissimum genus. SED IN FAMILIIS
QUIDEM PLERUMQUE AD UNUM REDUCUNTUR PRINCIPIUM, VERBI GRATIA AD IOVEM, IN
GENERIBUS AUTEM ET SPECIEBUS NON SE SIC HABET. NEQUE ENIM EST COMMUNE UNUM
GENUS OMNIUM ENS NEC OMNIA EIUSDEM GENERIS SUNT SECUNDUM UNUM SUPREMUM GENUS,
QUEMADMODUM DICIT ARISTOTELES. SED SINT POSITA, QUEMADMODUM ƿ IN PRÆDICAMENTIS,
PRIMA DECEM GENERA QUASI PRIMA DECEM PRINCIPIA; VEL SI OMNIA QUIS ENTIA VOCET, ÆQUIVOCE,
INQUIT, NUNCUPABIT, NON UNIVOCE. SI ENIM UNUM ESSET COMMUNE OMNIUM GENUS ENS,
UNIVOCE ENTIA DICERENTUR; CUM VERO DECEM SINT PRIMA, COMMUNIO SECUNDUM NOMEN
EST SOLUM, NON ETIAM SECUNDUM RATIONEM, QUÆ SECUNDUM NOMEN EST. Cum de
subalternis generibus diceret, familiæ cuiusdam posuit exemplum, quæ ab
Agamemnone pervenit ad Iovem, quem quidem pro numinis reuerentia ultimum
posuit. Quantum enim ad ueteres theologos, refertur Iuppiter ad Saturnum,
Saturnus ad Cælum, Cælus vero ad antiquissimum Ophionem ducitur, cuius Ophionis
nullum principium est. Ne igitur quod in familiis est, id in rebus quoque esse
credatur, ut res omnes possint ad unum sui nominis redire principium, idcirco
determinat hoc in generibus ac speciebus esse non posse; neque enim sicut
familiæ cuiuslibet, ita etiam omnium rerum unum esse principium potest. Fuere
enim qui hac opinione tenerentur, ut rerum omnium quæ sunt umlm putarent esse
genus quod ens nuncupant, tractum ab eo quod dicimus 'est'; omnia enim ƿ sunt
et de omnibus esse prædicatur. Itaque et substantia est et qualitas est itemque
quantitas cæteraque esse dicuntur; nec de his aliquid tractaretur, nisi hæc quæ
prædicamenta dicuit tur, esse constaret. Quæ cum ita sint, ultimum omnium genus
ens esse posuerunt, scilicet quod de omnibus prædicaretur. Ab eo autem quod
dicimus 'est' participium inflectentes Græco quidem sermone *on* Latine ens
appellaverunt. Sed Aristoteles sapientissimus rerum cognitor reclamat huic
sententiæ nec ad unum res omnes putat duci posse primordium, sed decem esse
genera in rebus, quæ cum a semet ipsis diversa sint, tum ad nullum commune
principium reducantur. Hæc autem decem genera statuit substantiam, qualitatem,
quantitatem, ad aliquid, ubi, quando, situm, facere, pati, habere. Quod vero
occurrebat quoniam de his omnibus esse prædicaretur -- omnia enim quæ superius
enumerata sunt genera, esse dicuntur -- ita discussit ac reppulit dicens non
omne commune nomen communem etiam formare substantiam nec ex eo debere genus
esse commune arbitrari, quod de aliquibus nomen commune prædicaretur. Quibus
enim definitio communis nominis convenit, illa communis nominis iure species
iudicabuntur et communi illo vocabulo univoce prædicantur, quibus vero non
convenit, vox his communis tantum est, nulla vero substantia. Id autem
manifestius declaratur exemplis hoc modo. Animal hominis atque equi genus esse
prædicamus; demus igitur ƿ animalis definitionem, quæ est substantia animata
sensibilis; hanc si ad hominem reducamus, erit homo substantia animata
sensibilis, nec ulla falsitate definitio maculatur. Rursus si ad equum, erit
equus substantia animata sensibilis; id quoque verum est. Convenit igitur hæc
definitio et animali, quod commune est homini atque equo, et eidem equo atque
homini, quæ species ponuntur animalis. Ex quo fit ut homo atque equus utraque
animalia univoce nuncupentur. At si quis hominem pictum hominemque vivum
communi animalis nomine nuncupaverit, definiat si libet animal hoc modo,
substantiam animatam esse atque sensibilem. Sed hæc definitio ei quidem homini
qui vivus est convenit, ei vero qui pictus est, minime; neque enim est animata
substantia. Igitur homini vivo atque picto, quibus communis nominis definitio,
id est animalis, non potest convenire, non est animal commune genus sed tantum
commune vocabulum diciturque hoc nomen animalis in vivo homine atque picto non
genus sed vox plura significans; vox autem plura significans æquivoca
nuncupatur, sicut vox ea quæ genus ostendit, univoca dicitur. Itaque id quod
dicitur ens, etsi de omnibus dicitur prædicamentis, quoniam tam en nulla eius
definitio inveniri potest quæ omnibus prædicamentis possit aptari, idcirco non
dicitur univoce de prædicamentis, id est ut genus sed æquivoce, id est ut vox
plura significans. Conuincitur etiam hac quoque ratione id quod dicimus, ens prædicamentorum
genus esse non posse. ƿ Unius enim rei duo genera esse non possunt, nisi
alterum alteri subiciatur, ut hominis genus est animal atque animatum, cum
animal animato velut species supponatur. At si duo sint sibimet ita æqualia, ut
numquam alterum alteri supponatur. Hæc utraque eiusdem speciei genera esse non
possunt. Ens igitur atque unum neutrum neutri supponitur; neque enim unius
dicere possumus genus ens nec eius quod dicimus ens, unum. Nam quod dicimus
ens, unum est et quod unum dicitur, ens est; genus autem et species sibi minime
convertuntur. Si igitur prædicatur ens de omnibus prædicamentis, prædicatur
etiam unum. Nam substantia unum est, qualitas unum est. Quantitas unum est cæteraque
ad hunc modum. Si igitur, quoniam esse de omnibus prædicatur, omnium genus
erit, et unum, quoniam de omnibus prædicatur, erit omnium genus. Sed unum atque
ens, ut demonstratum est, minime alterum alteri præponitur; duo igitur æqualia
singulorum prædicamentorum genera sunt, quod fieri non potest. Cum hæc igitur
ita sint, id Porphyrius determinavit dicens non ita in rebus, ut in familiis
omnia ad unum principium posse reduci nec omnium rerum commune esse genus
posse, ut Aristoteli placet; SED SINT POSITA, inquit, QUEMADMODUM IN PRÆDICAMENTIS
dictum est, PRIMA DECEM GENERA QUASI DECEM PRIMA PRINCIPIA, scilicet ut nulla
interim ratio perquiratur sed auctoritati Aristotelis concedentes hæc decem
genera nulli ƿ alii generi esse credamus subiecta, quæ si quis entia nuncupat, æquivoce
nuncupabit, non univoce; neque enim una eorum omnium secundum commune nomen
definitio poterit adhiberi. Quæ res facit, ut non univoce de his aliquid prædicetur.
Si enim univoce prædicaretur, genus esset eorum commune nomen quod de omnibus
prædicaretur; at si genus esset. Definitio generis conveniret in species. Quod
quia non fit, commune his id quod dicimus ens, vocabulum est vocis
significatione, non ratione substantiæ. DECEM QUIDEM GENERALISSIMA SUNT,
SPECIALISSIMA VERO IN NUMERO QUIDEM QUODAM SUNT, NON TAMEN INFINITO, INDIVIDUA
AUTEM QUÆ SUNT POST SPECIALISSIMA, INFINITA SUNT. QUAPROPTER USQUE AD
SPECIALISSIMA A GENERALISSIMIS DESCENDENTEM IUBET PLATO QUIESCERE, DESCENDERE
AUTEM PER MEDIA DIVIDENTEM SPECIFICIS DIFFERENTIIS; INFINITA, INQUIT,
RELINQUENDA SUNT; NEQUE ENIM HORUM POSSE FIERI DISCIPLINAM. Quoniam specierum
nosse naturam ad sectionem generum pertinet quoniamque scientia infinita esse
non potest -- nullus enim intellectus infinita circumdat -- idcirco de
multitudine generum, specierum atque individuorum rectissima raitione
persequitur dicens supremorum generum numerum notum -- decem enim prædicamenta
ab Aristotele esse reperta quæ rebus omnibus generis loco præferenda sint --
species vero multo plures esse quam genera. Nam cum decem suprema sint genera
cumque uni generi non una sed multæ species supponantur proximæque species
supremis generibus subalterna sint genera usque dum ad ultimas species
descendatur, nimirum unius generis multas species esse necesse est utrobique
diffusas, specialissimas vero multo plures esse quam subalterna, quoniam per
multitudinem generum subalternorum ad specialissimas descenditur species. Quas
multo plures esse quam genera subalterna hoc maxime ostenditur, quod inferiores
sunt; semper enim genera in plura subiecta dividuntur. Decem vero generum
species multo plures quam unius existere manifestum est, verum tamen etsi
plures sunt, certo tamen numero continentur; quem facile si quis discutiat
omniumque generum species persequatur, possit agnoscere. Individua vero quæ sub
unaquaque sunt specie, infinita sunt vel quod tam multa ƿ sunt diversisque
locis posita, ut scientia numeroque includi comprehendique non possint, vel
quod in generatione et corruptione posita nunc quidem incipiunt esse, nunc vero
desinunt. Atque idcirco suprema quidem genera et subalterna et species eas quæ
specialissimæ nuncupantur, quoniam finitæ sunt numero, potest scientiæ terminus
includere, individua vero nullo modo idcirco igitur Plato a magis generibus
usque ad magis species id est specialissimas praecipiebat facere sectionem; per
ea enim quae finita essent numero, iubebat descendere dividentem, ubi autem ad
individua veniretur, standum esse suadebat, ne, quod natura non ferret,
infinita colligeret. Ita vero genera in species dividi comprobabat, ut
specificis differentiis soluerentur. De specificis autem differentiis melius in
eo tituro ubi de differentia disputatur, ac largius disseremus. Hic enim hoc
tantum dixisse sufficiat, eas esse specificas differentias quibus species
informantur, ut rationale vel mortale hominis. Cum igitur dividimus animal,
rationali atque irrationali, mortali immortalique separamus. <Hoc ergo>
caeteraque genera talibus differentiis quae subiectas species informent, Plato
censuit esse dividenda usque dum ad specialissima ƿ veniretur, dehinc
consistere nec infinita sequi, quoniam individuorum numquam esset nec disciplina
nec numerus. DESCENDENTIBUS IGITUR AD SPECIALISSIMA NECESSE EST DIVIDENTEM PER
MULTITUDINEM IRE, ASCENDENTIBUS VERO AD GENERALISSIMA NECESSE EST COLLIGERE
MULTITURDINEM. COLLECTIVUM ENIM MULTORUM IN UNAM NATURAM SPECIES EST ET MAGIS
ID QUOD GENUS EST, PARTICULARIA VERO ET SINGULARIA E CONTRARIO IN MULTITUDINEM
SEMPER DIVIDUNT QUOD UNUM EST; PARTICIPATIONE ENIM SPECIEI PLURES HOMINES UNUS,
PARTICULARIBUS AUTEM UNUS ET COMMUNIS PLURES; DIVISIVUM EST ENIM SEMPER QUOD
SINGULARE EST, COLLECTIVUM AUTEM ET ADUNATIVUM QUOD COMMUNE EST. Dividere est
in multitudinem quod unum fuerat ante dis soluere, omoisque divisio e contrario
compositionem coniunctionemque meditatur. Quod enim, cum sit unum, dispertiendo
dividitur, id ipsum ex pluribus rursus partibus adunando componitur. ut igitur
superius dictum est, individuorum quidem similitudinem species colligunt,
specierum vero genera; similitudo vero nihil est aliud nisi quaedam unitas
qualitatis. Ergo substantialem similitudinem individuorum species colligere
manifestum est, substantialem vero similitudinem specierum genera contrahunt et
ad se ipsa reducunt. Rursus ƿ generis adunationem differentiae in species
distribuunt, specieique adunationem in singulares individuasque personas
accidentia partiuntur. Cum igitur haec ita sint, necesse est semper cum a
genere descendis ad speciem, dividendo semper facere multitudinem, cum vero ab
speciebus ascendis ad genera, componendo colligere et plura quae in specierum
differentiis fuerant similitudine qualitatis adunare. In speciebus etiam idem
considerari potest. ut enim ipsae individua, quae sunt infinita, una
similitudine substantiali colligunt, ita individua speciem propria infinitate
distribuunt Omnia enim individua disgregativa sunt et divisiva, species vero et
genera collectiva, species quidem individuorum collectiva atque adunativa,
specierum vero genera, ut ita dicendum sit: genus quidem species distribuunt et
species ab individuis in multitudinem deducuntur, rursus autem genus quidem
multas species colligit, species autem particularem singularemque multitudinem
ad singularitatis deducit unitatem. Igitur plus genus adunativum est quam
species. Species namque sola individua colligit, genus vero tam species quam
ipsarum quoque specierum individuas contrahit singularesque personas. Sed in
hoc convenienti utitur exemplo dicens quoniam PARTICIPATIONE SPECIEI, id est
hominis, Cato, Plato et Cicero PLURESQUE RELIQUI HOMINES UNUS, id est milia
hominum ƿ in eo quod sunt homines, unus homo est; at vero unus homo, qui
specialis est, si ad homivum multitudinem qui sub ipso sunt consideretur,
plures fiunt. Ita et plures homines in speciali homine unus est et specialis
unus in pluribus infinitus sic igitur quod singulare quidem est, divisivum est,
quod vero commune, quoniam multorum unum est, ut genus ac species, collectivum
atque adunativum. ASSIGNATO AUTEM GENERE ET SPECIE, QUID EST UTRUMQUE, ET
GENERE QUIDEM UNO, SPECIEBUS VERO PLURIBUS -- SEMPER ENIM IN PLURES SPECIES
DIVISIO GENERIS EST -- GENUS QUIDEM SEMPER DE SPECIE PRÆDICATUR ET OMNIA
SUPERIORA DE INFERIORIBUS, SPECIES AUTEM NEQUE DE PROXIMO SIBI GENERE NEQUE DE
SUPERIORIBUS; NEQUE ENIM CONVERTITUR. OPORTET AUTEM AUT ÆQUA DE ÆQUIS PRÆDICARI,
UT HINNIBILE DE EQUO, AUT MAIORA DE MINORIBUS, UT ANIMAL DE HOMINE, MINORA VERO
DE MAIORIBUS MINIME; NEQUE ENIM ANIMAL DICES ESSE HOMINEM, QUEMADMODUM HOMINEM
DICES ESSE ANIMAL. DE QUIBUS AUTEM SPECIES PRÆDICATUR, ƿ DE HIS NECESSARIO ET
SPECIEI GENUS PRÆDICABITUR ET GENERIS GENUS USQUE AD GENERALISSIMUM; SI ENIM
verUM EST SOCRATEM HOMINEM DICERE, HOMINEM AUTEM ANIMAL, ANIMAL VERO SUBSTANTIAM,
VERUM EST ET SOCRATEM ANIMAL DICERE ATQUE SUBSTANTIAM. SEMPER IGITUR
SUPERIORIBUS DE INFERIORIBUS PRÆDICATIS SPECIES QUIDEM DE INDIVIDUO PRÆDICABITUR,
GENUS AUTEM ET DE SPECIE ET DE INDIVIDUO, GENERALISSIMUM AUTEM ET DE GENERE ET
DE GENERIBUS, SI PLURA SINT MEDIA ET SUBALTERNA, ET DE SPECIE ET DE INDIVIDUO.
DICITUR ENIM GENERALISSIMUM QUIDEM DE OMNIBUS SUB SE GENERIBUS SPECIEBUSQUE ET
DE INDIVIDUIS, GENUS AUTEM QUOD ANTE SPECIALISSIMUM EST, DE OMNIBUS
SPECIALISSIMIS ET DE INDIVIDUIS, SOLUM AUTEM SPECIES DE OMNIBUS INDIVIDUIS,
INDIVIDUUM AUTEM DE UNO SOLO PARTICULARI. INDIVIDUUM AUTEM DICITUR SOCRATES ET
HOC ALBUM ET HIC VENIENS, UT SOPHRONISCI FILIUS, SI SOLUS EI SIT SOCRATES
FILIUS. Breviter quæcumque superius dicta sunt commemorat hoc modo. Cum,
inquit, assignaverimus quid sit genus et quid species, cumque suis ea
definitionibus comprehenderimus docuerimusque unum genus semper in plurimas
species solvi, illud, inquit, adiungimus quoniam omnia superiora de
inferioribus prædicantur, inferiora vero de superioribus minime. Et ea quæ sunt
utilia de prædicationis modo rite pertractat. Ostendit autem genus in plurimas
species semper solvi assignata generis definitione. Quod enim de pluribus rebus
specie differentibus in eo quod quid sit prædicaretur, esse definivit genus.
Nihil autem sunt plurimæ res specie differentes nisi plurimæ species; de quibus
autem prædicatur genus, in ea ipsa dissolvitur. Ostensum est igitur es
definitionis assignatione unius generis esse species plures. Quæ cum ita sint,
genus quidem de specie prædicatur, species vero de individuis omniaque
superiora de inferioribus, inferiora de superioribus nullo modo. Id quare
eveniat paucis absolvam. Quæ superiora sunt, substantialiter ea genera esse prædiximus,
qua vero sunt genera, ampliora sunt quam unaquæque species. Neque enim in
plurima divideretur genus, nisi ab unaquaque specie maius existeret. Id cum ita
sit, nomen generis toti convenit speciei; non enim coæquatur solum speciei
generis magnitudo, verum etiam speciem superuadit. Idcirco igitur omnis homo
animal est, quoniam intra animalis vocabulum et homo et cætera continentur. At
vero nullus dixerit: omne animal homo est; non enim pervenit ad totum animal
hominis nomen, quia, cum sit minus, nullo modo generis vocabulo coæquatur.
Itaque quæ maiora sunt, de minoribus prædicantur, quæ minora, non convertuntur,
ut de maioribus prædicentur. At vero si qua sint æqualia, ea secundum naturæ
parilitatem converti necesse est, ut hinnibile atque equus, quoniam ita sibimet
ƿ coæquantur, ut neque equus non sit hinnibilis neque quod sit hinnibile, non
sit equus. Fit ergo ut omne hinnibile equus sit et omnis equus hinnibilis. Quæ
cum ita sint, ea quæ superiora sunt, non modo de sibi proximis inferioribus prædicantur,
verum etiam de inferiorum inferioribus. Nam si illud recipitur, ut ea quæ
superiora sunt, de inferioribus prædicentur, inferiorum inferiora superioribus
multo magis inferiora sunt, velut substantia prædicatur de animali, quod est
inferius; sed animali inferius est homo, prædicabitur igitur etiam substantia
de homine. Rursus Socrates inferius est homine, prædicabitur igitur substantia
de Socrate. Itaque species quidem de individuis prædieantur, genera vero et de
speciebus et de individuis. Quod converti non potest; nam neque individua de
speciebus aut generibus prædicantur nec species de generibus. Ita fit ut genus
quod est generalissimum, de omnibus subalternis generibus prædicari et de
speciebus et de individuis possit, de ipso nihil. Ultimum vero genus id est
quod ante specialissimas species collocatur et de solis speciebus
specialissimis dici potest, species vero de individuis, ut dictun est,
individua autem de singulis prædicantur, ut Socrates et Plato, eaque maxime
sunt ƿ individua quæ sub ostensionem indicationemque digiti cadunt, ut hoc
scamnum, hic veniens atque quæ ex aliqua proprie accidentium designantur nota,
ut, si quis Socratem significatione velit ostendere, non dicat 'Socrates', ne
sit alius qui forte hoc nomine nuncupetur sed dicat 'Sophronisci filius', si
unicus Sophronisco fuit. Individua enim maxime ostendi queunt, si vel tacito
nomine sensui ipsi oculorum digito tactuue monstrentur, vel el aliquo accidenti
significentur vel nomine proprio, si solus illud adeptus est nomen, vel ex
parentibus, si illorum est unicus filius, vel ex quolibet alio accidenti
singularitas demonstratur. Eo quod ad esse unam prædicationem habeat eiusque
dictio non transeat ad alterum, sicut generis quidem ad species, specierum vero
ad individua. INDIVIDUA ERGO DICUNTUR HUIUSMODI, QUONIAM EX PROPRIETATIBUS
CONSISTIT UNUMQUODQUE EORUM, QUARUM COLLECTIO NUMQUAM IN ALIO EADEM ERIT.
SOCRATIS ENIM PROPRIETATES NUMQUAM IN ALIO QUOLIBET ERUNT ƿ PARTICULARIUM, HÆ
VERO QUÆ SUNT HOMINIS, DICO AUTEM EIUS QUI EST COMMUNIS, PROPRIETATES ERUNT EÆDEM
IN PLURIBUS, MAGIS AUTEM IN OMNIBUS PARTICULARIBUS HOMINIBUS IN EO QUOD HOMINES
SUNT. Quoniam superius individuum appellavit, huius nominis rationem conatur
ostendere. Ea enim sola dividuntur quæ pluribus communia sunt; his enim
unumquodque dividitur quorum est commune quorumque naturam ac similitudinem
continet. Illa vero in quæ commune dividitur, communi natura participant
proprietasque communis rei his quibus communis est convenit. At vero
individuorum proprietas nulli communis est. Socratis enim proprietas, si fuit
caluus, simus, propenso aluo cæterisque corporis lineamentis aut morum
institutione aut forma vocis, non conveniebat in alterum; hæ enim proprietates
quæ ex accidentibus ei obuenerant eiusque formam figuramque coniunxerant, in
nullum alium conveniebant. Cuius autem proprietates in nullum alium conveniunt,
eius proprietates nulli poterunt esse commones, cuius autem proprietas nulli
communis est, nihil est quod eius proprietate participet. Quod vero tale est,
ut proprietate eius nihil participet, ƿ dividi in ea quæ non participant, non
potest; recte igitur hæc quorum proprietas in alium non convenit, individua
nuncupantur. At vero hominis proprietas, id est specialis, convenit et in
Socratem et in Platonem et in cæteros, quorum proprietates ex accidentibus
venientes in quemlibet alium singularem nulla ratione conveniunt. CONTINETUR
IGITUR INDIVIDUUM QUIDEM SUB SPECIE, SPECIES AUTEM SUB GENERE. TOTUM ENIM
QUIDDAM EST GENUS, INDIVIDUUM AUTEM PARS, SPECIES vero ET TOTUM ET PARS SED
PARS QUIDEM ALTERIUS, TOTUM AUTEM A NON ALTERIUS SED ALIIS; PARTIBUS ENIM TOTUM
EST. DE GENERE QUIDEM ET SPECIE ET QUID GENERALISSIMUM ET QUID SPECIALISSIMUM
ET QUÆ GENERA EADEM ET SPECIES SUNT, QUÆ ETIAM INDIVIDUA, ET QUOT MODIS GENUS
ET SPECIES DICITUR, SUFFICIENTER DICTUM EST. Hic retractat omnia breviter quæ
supra latius absolvit dicens individuum ab specie contineri, species vero ipsas
a genere, huiusque causam reddens ait: OMNE ENIM GENUS TOTUM EST, INDIVIDUUM
PARS. Totum enim genus in eo quod genus est. Continet, tametsi species esse
potest; totum enim non ut genus species est sed ut ea quæ supponitur generi.
Genus igitur in eo quod genus est, totum est speciebus, semper enim continet
eas. At vero individuum pars semper est, numquam ƿ enim ipsum aliquid sua
proprietate concludit. Species vero et totum est et pars, pars quidem generis,
totum vero individuis. Et cum pars est, ad singularitatem refertur, cum totum,
ad pluralitatem. Quoniam enim unum genus pluribus speciebus superest, una quælibet
species pars est generis, id est unius, quoniam autem species pluribus
individuis præest, non est uni individuo totum sed plurimis. Idcirco enim totum
dicitur, quia plura continet et cohercet. Nam ut pars sit aliquid, una ipsa
unius pars esse poterit, ut vero totum sit, unum ipsum unius totum esse non
poterit. Idcirco alterius quidem pars est species, aliis vero totum. Et de
genere quidem et specie dictum est et quid sit generalissimum genus, quoniam id
cui nullum aliud superponitur genus, et quid specialissima species, quoniam ea
cui species nulla supponitur, et quæ genela eadem sunt, eadem et speries
scilicet subalterna quibus aliquid superponitur, aliquid vero supponitur, quæ
etiam individua, ea scilicet quorum proprietates alteri nequeunt convenire, et
quot modis genus vel species dicitur, genus quidem aut in multitudine aut in
procreatione aut in participatione substantiæ. Species vero aut ex figura aut
ex generis suppositione, sufficienter dictum est. Quibus absolutis modum
voluminis terminabo, ut quarti area libri differentiæ reseruetur. De
differentia disputanti non æque illud debet occurrere quod in generis
specieique tractatu de collocationis ordine quærebatur. Illic enim meminimus
inquisitum, cur esset omnibus præpositum genus, ut id primum ad disputationem
veniret, cur post genus species esset iniecta, nunc vero superuacuum est
dicere, cur post speciem differentia sumpta sit, cum illud iam fuerit
inquisitum, cur non ante speciem collocata sit. Quodsi mirum videbatur speciem
differentiæ in disputationis loco fuisse præpositam, quod differentia
continentior et magis amplior esset specie, quid est quod possit quisque
mirari, si eandem differentiam ante proprium atque accidens collocaverit, cum
proprium unius semper sit speciei, ut posterius demonstrabitur, accidens vero
exteriorem quandam ostendat naturam nec omnino in substantia prædicetur,
differentia vero utrumque contineat, et de pluribus speciebus et in substantia
prædicari? sed haec hactenus, nunc ad ipsa Porphyrii verba veniamus. DIFFERENTIA
VERO COMMUNITER ET PROPRIE ET MAGIS ƿ PROPRIE DICITUR. COMMUNITER QUIDEM
DIFFERRE ALTERUM AB ALTERO DICITUR, QUOD ALTERITATE QUADAM DIFFERT QUOCUMQUE
MODO VEL A SE IPSO VEL AB ALIO. DIFFERT ENIM SOCRATES A PLATONE ALTERITATE ET
IPSE A SE VEL PUERO VEL IAM viRO ET FACIENTE ALIQUID VEL QUIESCENTE ET SEMPER
IN ALIQUO MODO HABENDI ALTERITATIBUS. PROPRIE AUTEM DIFFERRE ALTERUM AB ALTERO
DICITUR, QUANDO INSEPARABILI ACCIDENTI AB ALTERO DIFFERT. INSEPARABILE VERO
ACCIDENS EST UT NASI CURUITAS, CAECITAS OCULORUM, CICATRIX, CUM ES UULNERE
OBCALLUERIT. MAGIS PROPRIE DIFFERRE ALTERUM AB ALTERO DICITUR, QUANDO SPECIFICA
DIFFERENTIA DISTITERIT, QUEMADMODUM HOMO AB EQUO SPECIFICA DIFFERENTIA DIFFERT
RATIONALI QUALITATE. Tribus modis aliud ab alio distare praediximus, genere,
specie, numero, in quibus omnibus aut secundum substantiales quasdam
differentias alia res distat ab alia aut secundum accidentes. Nam quae genere
vel specie distant, substantialibus quibusdam differentiis disgregata sunt,
idcirco quoniam genera et species quibusdam differentiis informantur. Nam quod
homo ab arbore genere distat, animalis sensibilis qualitas in eo differentiam
facit. Addita enim sensibilis qualitas ƿ animato animal facit, eidem detracta
facit animatum atque insensibile, quod virgulta sunt. Igitur homo atque arbor
genere differunt -- utraque enim sub animalis genere poni non possunt --
differentia sensibili secundum genus discrepant, quae unius ex propositis
tantum genus, id est hominis informat, ut dictum est. Illa vero quae specie
distant manifestum est quod ipsa quoque differentiis substantialibus
discrepant, ut homo atque equus differentiis substantialibus discrepant,
rationabilitate atque irrationabilitate. Ea vero quae individua sunt et solo
numero discrepant, solis accidentibus distant. Haec autem sunt vel separabilia
vel inseparabilia, separabilia quidem, ut moveri, dormire; distat enim alius ab
alio, quod ille somno prematur, hic vigilet. Distat item inseparabilibus
accidentibus, quod hic staturae sit longioris, hic minimae. Quae cum ita sint,
in ternarium numerum has differentiarum diversitates Porphyrius colligit hisque
ipse nomina quibus post utatur, apponit dicens: OMNIS DIFFERENTIA VEL
COMMUNITER VEL PROPRIE VEL MAGIS PROPRIE NUNCUPATUR, communiter quidem eam
differentiam sumens quae quodlibet accidens monstret, quae in quadam alteritate
consistit, ut si Plato a Socrate differat, quod ille sedeat, hic ambulet, vel
quod ille sit senex, hic ƿ ivvenis. A se ipso etiam saepe aliquis differre
potest, ut si nunc quidem faciat aliquid, cum ante quieuerit, vel si nunc
adulescens iam factus sit, cum prius tenera vixisset infantia. Communes autem
differentiae nuncupatae sunt, quoniam nullius propriae esse possunt
differentiae sed separabilia accidentia sola significant. Nam et stare et
sedere et facere aliquid ac non facere multorum atque adeo omnium et
separabilia esse accidentia manifestum est. Quibus si qui differunt, communibus
differentiis distare dicuntur. Praeterea puerum esse atque adulescentem vel
senem, ea quoque separabilia sunt accidentia. Nam ex pueritia ad adulescentiam
atque hinc ad senectutem, ab hac denique ad decrepitam usque aetatem naturae
ipsius necessitate progredimur. Illud forsitan sit dubitabile de uniuscuiusque
forma corporis, an ullo modo separari queat. Sed ea quoque est separabilis,
nullius enim diuturna ac stabilis forma perdurat. Idcirco nec peregrinus pater
relictum domi puerum, si adulescentem redux viderit, possit agnoscere; forma
enim semper quæ ante fuerat, permutatur atque ipsa alteritas qua distamus ab
altero, semper diversa est. Constat igitur hanc communem differentiam
separabilibus maxime accidentibus applicari, propria vero est quæ inseparabilia
significat accidentia. Ea huiusmodi sunt, ut si quis cæcis nascatur oculis, si
quis incuruo naso; dum enim adest nasus atque oculi, ille cæcus, ille erit
semper incuruus. Atque hæc per naturam. Sunt vero alia quæ per accidens
corporibus fiunt, ut si cui uulnus ƿ inflictum cicatrice fuerit obductum, hæc
si obcalluerit. Propriam differentiam facit; distabit enim alter ab altero,
quod hic cicatricem habeat, ille vero minime. Postremoque in his omnibus vel
separabilibus accidentibus vel inseparabilibus alia sunt naturaliter
accidentia, alia extrinsecus, naturaliter quidem ut pueritia vel ivuentus et
totius conformatio corporis, sic cæci oculi et curuitas nasi. Et superiora
quidem exempla separabilis accidentis per naturam sunt, posteriora vero
inseparabilis. Item extrinsecus vel ambulare vel currere; id enim nou natura
sed sola affert voluntas, natura vero posse tantum dedit, non etiam facere. Atque
hæc sunt separabilis accidentis extrinsecus venientis exempla, illa vero
inseparabilis, ut si qua cicatrix obducta uulneri obcalluerit. Magis propriæ
autem differentiæ prædicantur, quæ non accidens sed substantiam formant, ut
hominis rationabilitas; differt enim homo a cæteris, quod rationalis est vel
quod mortalis. Hæ sunt igitur magis propriæ, quæ monstrant uniuscuiusque
substantiam. Nam si illæ quidem idcirco communes dicuntur, quia separabiles
atque omnium sunt, aliæ autem propriæ. Quoniam separari non possunt, quamvis
sint in accidentium numero, illæ iure magis propriæ prædicantur, quæ non modo a
subiecto separari non possunt, verum subiecti ipsius speciem substantiamque
perficiunt. Ex his igitur tribus differentiarum diversitatibus, id est
communibus, propriis ac magis propriis, fiunt secundum genus vel speciem vel
numerum discrepantiæ. Nam ex communibus et propriis secundum numerum distantiæ
nascuntur, ex magis propriis vero secundum genus ac speciem. UNIVERSALITER ERGO
OMNIS DIFFERENTIA ALTERATUM FACIT CUILIBET ADVENIENS SED EA QUÆ EST COMMUNITER
ET PROPRIE, ALTERATUM FACIT, ILLA AUTEM QUÆ EST MAGIS PROPRIE, ALIUD.
DIFFERENTIARUM ENIM ALIÆ QUIDEM ALTERATUM FACIUNT, ALIÆ VERO ALIUD. ILLÆ QUIDEM
QUÆ FACIUNT ALIUD, SPECIFICÆ VOCANTUR, ILLÆ VERO QUÆ ALTERATUM, SIMPLICITER
DIFFERENTIÆ. ANIMALI ENIM DIFFERENTIA ADVENIENS RATIONALIS ALIUD FECIT ET
SPECIEM ANIMALIS FECIT, ILLA VERO QUÆ EST MOVENDI, ALTERATUM SOLUM A QUIESCENTE
FECIT; QUARE HÆC QUIDEM ALIUD, ILLA VERO ALTERATUM SOLUM FECIT. Omnis
differentia alterius ab altero distantiam facit. Sed hæc vel est communis et
continens vel cum quodam proprio et magis proprio differentiarum modo. Quare
quicquid qualibet ratione ab alio diversum est, alteratum esse dicitur. Si vero
accesserit illi diversitati ut etiam specifica quadam differentia sit diversum,
non alteratum solum, verum etiam aliud esse prædicatur. Alteratio igitur
continens est, aliud vero intra alterationis spatium continetur; nam et quod
aliud est, alteratum est sed nou omne quod alteratum est, aliud dici potest.
Itaque si accidentibus aliquibus fuerit facta diversitas, alteratum ƿ quidem
effectum est, quoniam quidem quolibet modo vel ex quibuslibet differentiis
considerata diversitas alterationem facit intellegi, aliud vero non fit, nisi
substantiali differentia alterum ab altero fuerit dissociatum. Itaque communes
et propriæ differentiæ, quoniam accidentium, ut dictum est, sunt, solum
efficiunt alteratum. Aliud vero minime, magis propriæ autem, quoniam
substantiam tenent et in subiecti forma prnedicantur, non modo alteratum, quod
est commune vel substantiali vel accidenti differentiæ sed etiam aliud faciunt,
quod ea sola retinet differentia quæ substantiam continet formamque suhiecti. Atque
ilæ quidem differentiao quæ faciunt aliud, specificab nuncupantur idcirco, quod
ipsæ efficiunt speciem; quam cum substantialibus differentiis informaverint,
faciunt ab aliis ita esse diversam, ut non aiterata solum sit, verum etiam tota
alia prædicetur. Itaque fit huiusmodi divisio, differentiarum ut aliæ alteratum
faciant, aliæ vero aliud. Et illæ quidem quæ faciunt alteratum, simpliciter pro
nomine differentiæ nuncupantur, illæ vero quæ aliud, specificæ differentiæ prædicantur.
Atque, ut planius liqueat quid sit alteratum, quid aliud, tali describuntur
termino vel declarantur exemplo: aliud est quod tota speciei ratione diversum
est, ut equus ab homine, quoniatll rationalis differentia animali advenieus
hominem fecit aliudque eum quam equum esse constituit. Item si unus homo
sedeat, alter assistat, non efficietur homo diversus ab homine sed eos
alteratio sola disiungit, ut eum qui assistit ab eo qui ƿ sedet faciat
alteratum. Item si ille sit nigris oculis, ille cæsiis, nihil, quantum ad
formam humanitatis attinet, permutatum est. Ita secundum has differentias
alteratio sola consistit. At si equus quidem iaceat, homo vero ambulet, et
aliud est equus ab homine et alteratum, dupliciter quidem alteratum, semel vero
aliud. Alteratum est enim, vel quod omnino specie diversum est -- et est aliud;
omne enim aliud, ut dictum est, etiam alteratum est -- vel quod accidentibus
distat, quod ille iaceat, hic ambulet, semel vero est aliud, quod rationabili
atque irrationabili differentiis disgregatur, quæ specificæ sunt et
substantiales dicuntur. Est igitur alteratum quod ab alio qualibet ratione
diversum est. SECUNDUM IGITUR ALIUD FACIENTES DIVISIONES FIUNT A GENERIBUS IN
SPECIES ET DEFINITIONES ASSIGNANTUR, QUÆ SUNT EX GENERE ET HUIUSMODI
DIFFERENTIIS, SECUNDUM AUTEM EAS QUÆ SOLUM ALTERATUM FACIUNT, ALTERATIO SOLA
CONSISTIT ET ALIQUO MODO SE HABENDI PERMUTATIONES. Quoniam in principio operis
huius generis, speciei, differentiæ, ƿ proprii accidentisque notitiam ad
divisionem atque ad definitionem utilem esse prædixit, idcirco nunc
differentiarum ipsarum facta divisione easdem partitur et segregat, quænam
differentiæ divisionibus ac definitionibus accommodentur, quæ vero minime.
Quoniam igitur divisio generis ita in species facienda est, ut illæ a se
species omni substantiæ ratione diversæ sint, idcirco non probat assumendas
esse eas ad divisionem differentias quæ vel separabilis vel inseparabilis
accidentis significationem tenent, idcirco quoniam, ut dictum est, solum
faciunt alteratum, aliud vero perficere et informare non possunt. Inutiles
igitur sunt ad divisionem hæ differentiæ quæ faciunt alteratum. Segregandæ
igitur sunt communes et propriæ a generis divisione, illæ assumendæ tantum quæ
sunt magis propriæ. Illæ enim faciunt aliud, quod generis divisio videtur
exposcere. Ad definitionem quoque eædem magis propriæ plurimum valent, communes
et propriæ velut inutiles segregantur; communes enim et propriæ, quoniam
accidens diversi generis ferunt, nihil substantiæ ratione conformant, definitio
vero omnis substantiam conatur ostendere. Specificæ vero differentiæ illæ sunt
quæ, ut superius dictum est, speciem informant substantiamque perficiunt; hæ
sunt magis propriæ. Eædem igitur sicut in divisionem, ita etiam in definitionem
assumuntur. ut enim dictum est, eædem differentiæ ƿ nunc quidem constitutivæ ad
definitionem specierum sunluntur, nunc divisivæ ad partitionem generis
accommodantur. Ita igitur cum divisivæ sunt generis, aliud constituunt. In
substantiæ vero definitione speciei informationem faciunt, cumque magis propriæ
et aliud faciant et specificæ sint, eo quidem quo aliud faciunt. Divisionibus
aptæ sunt. Eo vero quo speciem informant. Definitionibus accommodatæ sunt.
Communes autem et propriæ quoniam neque aliud faciunt sed alteratum, neque
omnino substantiam monstrant, æque a divisione ut a definitione disiunctæ sunt.
A SUPERIORIBUS ERGO RURSUS INCHOANTI DICENDUM EST DIFFERENTIARUM ALIAS QUIDEM
ESSE SEPARABILES, ALIAS VERO INSEPARABILES. MOVERI ENIM ET QUIESCERE ET SANUM
ESSE ET ÆGRUM ET QUÆCUMQUE HIS PROXIMA SUNT, SEPARABILIA SUNT, AT VERO AQUILUM
ESSE VEL SIMUM VEL RATIONALE VEL IRRATIONALE INSEPARABILIA. IN SEPARABILIUM
AUTEM ALIÆ QUIDEM SUNT PER SE, ALIÆ ƿ VERO PER ACCIDENS; NAM RATIONALE PER SE
INEST HOMINI ET MORTALE ET DISCIPLINÆ ESSE PERCEPTIBILE, AT VERO AQUILUM ESSE
VEL SIMUM SECUNDUM ACCIDENS ET NON PER SE. Superius differentias triplici
divisione partitus est dicens aut communes esse aut proprias aut magis
proprias, dehinc easdem alia divisione in duas secuit partes dicens has quidem
aliud facere, illas vero alteratum. Nunc tertiam earum quidem facit divisionem
dicens alias esse separabiles, alias inseparabiles, posse autem de unoquoque
cuius multæ sunt differentiæ, plurimas fieri divisiones ex ipsa differentiarum
natura manifestum est. Nam si omnis divisio differentiis distribuitur quorum
multæ sunt differentiæ, multas etiam divisiones esse necesse est. Fit autem ut
animal dividatur quidem hoc modo: animalis alia quidem sunt rationabilia, alia
irrationabilia, item alia mortalia, alia immortalia; item alia pedes habentia,
alia minime; rursus alia herbis uescentia, alia carnibus, alia seminibus. Ita
nihil mirum videri debet, si multiplex differentiæ est facta partitio. Ac
primum quidem cum in ternarium numerum differentiæ membra secuisset, communes
et proprias et magis proprias nuncupavit. Secunda vero divisio communes et
proprias intra nomen alteratum facientis inclusit, magis proprias vero intra aliud
facientis. Hæc vero tertia divisio, quæ ait DIFFERENTIARUM ALIAS ESSE SEPARABILES,
ALIAS INSEPARABILES, unam quidem ex alteratum facientibus separabilibus
differentiis adiungit, cæteras vero intra inseparabilis differentiæ vocabulum
claudit. Una quidem ex alteratum facientibus, id est propria differentia, et
reliqua quæ aliud facere demonstrata est, id est magis propria, inseparabiles
differentiæ esse dicuntur. F quarum subdivisio fit. Inseparabilium
differentiarum aliæ sunt per se, aliæ secundum accidens, per se quidem magis
propriæ, secundum accidens vero propriæ. Per se autem aliquid inesse dicitur
quod alicuius substantiam informat. Si enim idcirco quælibet species est,
quoniam substantiali differentia constituitur, illa differentia per se subiecto
adest neque per accidens aut per quodlibet aliud medium sed sui præsentia
speciem quam tuetur informat, ut hominem rationabilitas, homini enim huiusmodi
differentia per se inest, idcirco enim homo est, quia ei rationabilitas adest;
quæ si discesserit, species hominis non manebit. Et has quidem quæ substantiales
sunt, inseparabiles esse nullus ignorat; separari enim a subiecto non poterunt,
nisi interempta sit natura subiecti. Secundum accidens vero inseparabiles
differentiæ sunt hæ quæ propriæ nuncupantur, ut aquilum esse vel simum; quæ
idcirco per accidens nuncupantur, quoniam iam constitutæ speciei extrinsecus
accidunt nihil subiecti substantiæ commodantes. ILLÆ IGITUR QUÆ PER SE SUNT, IN
SUBSTANTIÆ ƿ RATIONE ACCIPIUNTUR ET FACIUNT ALIUD, ILLÆ VERO QUÆ SECUNDUM
ACCIDENS, NEC IN SUBSTANTIÆ RATIONE DICUNTUR NEC FACIUNT ALIUD SED ALTERATUM.
ET ILLÆ QUIDEM QUÆ PER SE SUNT, NON SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS, ILLÆ vero QUÆ
PER ACCIDENS, VEL SI INSEPARABILES SINT, INTENTIONEM RECIPIUNT ET REMISSIONEM;
NAM NEQUE GENUS MAGIS AUT MINUS PRÆDICATUR DE EO CUIUS FUERIT GENUS, NEQUE
GENERIS DIFFERENTIÆ, SECUNDUM QUAS DIVIDITUR; IPSÆ ENIM SUNT QUÆ UNIUSCUIUSQUE
RATIONEM COMPLENT, ESSE AUTEM UNI CUIQUE UNUM ET IDEM NEQUE INTENTIONEM NEQUE
REMISSIONEM SUSCIPIENS EST, AQUILUM AUTEM ESSE VEL SIMUM VEL COLORATUM ALIQUO
MODO ET INTENDITUR ET REMITTITUR. Differentiis rite partitis earum inter se
distantiam monstrat atque unam quidem repetit quam superius dixit. Cum enim
tres esse dixisset differentias, communes, proprias, magis proprias, alteratum
facere dixit proprias, sicut etiam communes, aliud mimme sed hoc solis magis
propriis reservavit. Nunc igitur idem repetit dicens quoniam inseparabiles
differentiæ quæ substantiam monstrant, id est quæ per se subiectis speciebus
insunt easque perficiunt, aliud faciunt, illæ vero ƿ quæ sunt propriæ, id est
secundum accidens inseparabiles differentiæ, neque in substantia insunt nec
aliud faciunt sed tantum, ut superius dictum est, alteratum. Item alia
distantia est earum differentiarum quæ secundum substantiam sunt, ab his quæ
secundum accidens, quoniam quæ substantiam monstrant, intendi aut remitti non
possunt, quæ vero sunt secundum accidens, et intentione crescunt et remissione
decrescunt. Id autem probatur hoc modo. Unicuique rei esse suum neque crescere
neque deminui potest; nam qui homo est, humanitatis suæ nec crementa potest nec
detrimenta suscipere. Nam neque ipse a se plus aut minus hodie vel quolibet
alio tempore homo esse potest nec homo rursus ab alio homine plus homo potest
esse vel animal. Utrique enim æqualiter animalia, æqualiter homines esse
dicuntur. Quodsi uni cuique esse suum nec cremento ampliari potest nec
inminutione decrescere, quod per id facile monstrari potest, quoniam quæ genera
sunt vel species. Nulla intentione vel remissione variantur, non est dubium
quin differentiæ quoque, quæ uniuscuiusque speciei substantiam formant, nec
remissionis detrimenta suscipiant nec intentionis augmenta. Itaque
substantiales differentiæ neque intentionem neque remissionem suscipiunt. Huius
causa hæc est. Quoniam esse unicuique unum et idem est, et intentionem
remissionemue non suscipit huius exemplum. Genus ƿ enim dici non potest plus
minusue cuilibet genus; omnibus enim genus æqualiter superponitur. Differentiae
quoque quae dividunt genus et informant speciem, quoniam speciei essentiam
complent, nec intentionem recipiunt nec remissionem. Quae vero secundum
accidens differentiae sunt inseparabiles, ut aquilum esse vel simum vel
coloratum aliquo modo, et intentionem suscipiunt et remissionem. Fieri enim
potest ut hic paulo sit nigrior, hic vero amplius simus, ille minus aquilus, at
vero quod non omnes homines aequaliter rationales mortalesque sint nec
specierum nec differentiarum natura videtur admittere. CUM IGITUR TRES SPECIES
DIFFERENTIAE CONSIDERENTUR ET CUM HAE QUIDEM SINT SEPARABILES, ILLAE VERO
INSEPARABILES, ET RURSUS INSEPARABILIUM CUM HAE QUIDEM SINT PER SE, ILLAE VERO
PER ACCIDENS, RURSLLS EARUM QUAE SUNT PER SE DIFFERENTIARUM ALIAC QUIDEM SUNT
SECUNDUM QUAS DIVIDIMUS GENERA IN SPECIES, ALIAE VERO SECUNDUM QUAS EA QUAE
DIVISA SUNT SPECIFICANTUR, UT CUM PER SE DIFFERENTIAE OMNES HUINSMODI SINT,
ANIMATI ET INANIMATI, ƿ SENSIBILIS ET INSENSIBILIS, RATIONALIS ET IRRATIONALIS,
MORTALIS ET IMMORTALIS, EA QUIDEM QUAE EST ANIMATI ET SENSIBILIS DIFFERENTIA.
CONSTITUTIVA EST SUBSTANTIAE ANIMALIS -- EST ENIM ANIMAL SUBSTANTIA ANIMATA
SENSIBILIS -- EA VERO QUAE EST MORTALIS ET IMMORTALIS DIFFERENTIA ET RATIONALIS
ET IRRATIONALIS, DIVISIVAE SUNT ANIMALIS DIFFERENTIAE; PER EAS ENIM GENERA IN
SPECIES DIVIDIMUS. Fit nunc differentiarum plena et suprema divisio, quae est
huiusmodi. Differentiarum aliae sunt separabiles, aliae inseparabiles,
inseparabilium aliae sunt secundum accidens, aliae substantiales.
Substantialium aliae sunt divisibiles generis, aliae constitutivae specierum.
Quod vero ait: CUM IGITUR TRES SPECIES DIFFERENTIAE CONSIDERENTUR, ad hoc
retulit, quod in prima differentiarum divisione partim eas communes esse,
partim proprias, partim magis proprias disit, quas rursus tres differentias
alias separabiles esse monstravit, alias inseparabiles, separabiles quidem
commlmes, inseparabiles vero proprias ac magis proprias. Inseparabilium vero
fecit divisionem dicens alias esse secundum accidens, quae propriae
nuncupantur, magis proprias vero secundum substantiam considerari. Earum vero
quae secundum substantiam sunt, subdivisionem facit, quod ƿ aliae earum genus
dividant, aliae speciem informent. Ad cuius rei facilem cognitionem illa tertii
libri specierum generumque dispositio transcribatur. Sitque primum substantia,
sub hac corporeum atque incorporeum, sub corporeo animatum atque inanimatum,
sub animato sensibile atque insensibile, sub quo animal, sub animali rationale
atque irrationale, sub rationali mortale atque immortale et sub mortali species
hominis, quae solis deinceps individuis praeponatur. In hac igitur divisione
omnes hae differentiae specificae nuncupantur, generum enim specierumque
differentiae sunt sed generum quidem divisivae, specierum autem constitutivae. Id
autem probatur hoc modo. Substantiam quippe corporei atque incorporei
differentiae partiuntur, corporeum vero animati atque inanimati, animatum
sensibilis atque insensibilis. Ita igitur genera substantiales differentiae
partiuntur et dicuntur generum divisivae. At velo si eaedem differentiae quae a
genere descendentes genus dividunt, colligantur et in unum quae possunt iungi
copulentur, species informatur. Nam cum animal species sit substantiae -- omnia
enim superiora de inferioribus praedicantur et quicquid inferius fuerit,
species erit etiam superioris -- animatum tamen atque ƿ sensibile quae sunt
differentiae, si referantur ad genera, divisivae sunt, constitutivae vero fiunt
animalis eiusque substantiam formant atque constituunt definitionemque
conformant, ut sit animal substantia animata sensibilis. Substantia quidem
genus, animatum vero atque sensibile eiusdem differentiae constitutivae. Item
animal rationabilitas atque irrationabilitas dividit, mortali etiam atque
immortali dividitur sed iuncta rationabilitas atque mortalitas, quae animalis
divisivae fuerant, fiunt hominis constitutivae eiusque perficiunt speciem atque
omnem eius rationem definitionis informant atque perficiunt. At si
irrationabilitas cum mortalitate iungatur, fiet equus aut quodlibet animal,
quod ratione non utitur, rationabilitas vero atque immortalitas copulatae dei
substantiam informant. Ita eaedem differentiae cum referuntur ad genera,
divisivae generum fiunt, si vero ad inferiores species considerentur, informant
species earumque substantiam convenienti copulatione constituunt. In hoc quæsitum
est, quemadmodum dicerentur esse hæ differentiæ ƿ specierum constitutivæ, cum
irrationabilis differentia atque immortalis nullam speciem videantur efficere.
Respondemus primum quidem placere Aristoteli cælestia corpora animata non esse:
quod velo animatum non sit, animal esse non posse; quod vero non sit animal,
nec rationale esse concedi. Sed eadem corpora propter simplicitatem et
perpetuitatem motus æterna esse confirmat. Est igitur aliquid quod ex duabus
his differentiis conficiatur, irrationabili scilicet atque immortali. Quodsi
magis cedendum Platoni est et cælestia corpora animata esse credendum, nullum
quidem his differentiis potest esse subiectum -- quicquid enim irrationabile
est corruptioni subiacens et generationi, immortale esse non poterit -- sed
tamen hæ differentiæ, quoniam substantialium differentiarum in numero sunt, si
iungi ullo modo potuissent, earum naturam et speciem quoque possent efficere. Atque
ut intellegatur, quæ sit hæc potentia effieiendæ substantiæ specieique formandæ
respiciamus ad proprias atque communes, quæ tametsi iungantur, speciem
substantiamque nulla ratione constituunt. Si quis enim loquatur ambulans, quæ
sunt duæ communes differentiæ, vel si albus ac longus, num idcirco isdem eius
substantia constituitur? Minime. Cur? Quia non eiusdem sunt generis, quæ
alicuius possint constituere et conformare substantiam. ƿ Ita igitur hæ, id est
irrationale atque immortale, etiamsi subiectum aliquod habere non possunt,
possent tamen substantiam efficere, si ullo modo iungi copularique potuissent.
Præterea irrationale iunctum cum mortali substantiam pecudis facit: est igitur
constitutiva irrationalis differentia. Item immortale ac rationale coniuncta
efficiunt deum: est igitur immorlale quod speciem formet. Quodsi inter se iungi
nequeunt, non idcirco quod in natura earum est, abrogatur. SED HÆ QUIDEM QUÆ
DIVISIVÆ SUNT DIFFERENTIÆ GENERUM, COMPLETIVÆ FIUNT ET CONSTITUTIVÆ SPECIERUM;
DIVIDITUR ENIM ANIMAL RATIONALI ET IRRATIONALI DIFFERENTIA ET RURSUS MORTALI ET
IMMORTALI DIFFERENTIA. SED EA QUÆ EST RATIONALIS DIFFERENTIA ET MORTALIS,
CONSTITUTIVÆ FIUNT HOMINIS, RATIONALIS VERO ET IMMORTALIS. DEI, ILLÆ vero QUÆ
SUNT IRRATIONALIS ET MORTALIS, IRRATIONABILIUM ANIMALIUM. SIC ETIAM ET SUPREMÆ
SUBSTANTIÆ CUM DIVISIVA SIT ANIMATI ET INANIMATI DIFFERENTIA ET SENSIBILIS ET
INSENSIBILIS, ANIMATA ET SENSIBILIS CONGREGATÆ AD SUBSTANTIAM ANIMAL
PERFECERUNT. Geminum differentiarum usum esse demonstrat, unum quidem quo
genera dividuntur, alium vero quo species informantur; neque enim hoc solum
differentiæ faciunt, ut genera partiantur, verum etiam dum genera dividunt,
species in quas genera deducuntur efficiunt. Itaque quæ divisivæ sunt generum,
fiunt constitutivæ specierum, huiusque rei illud exemplum est quod ipse
subiecit: animalis quippe differentiæ sunt divisivæ rationale atque
irrationale, mortale atque immortale, his enim prædicatio diniditur animalis.
Omne enim quod animal est, aut rationale aut irrationale aut mortale aut
immortale est. Sed istæ differentiæ quæ dividunt genus quod est animal speciei
substantiam formam quæ constituunt. Nam cum sit homo animal, efficitur
rationali mortalique differentiis, quæ dudum animal partiebantur. Item cum sit
equus animal, irrationali mortalique differentiis constituitur, quæ dudum
animal dividebant. Deus autem cum sit animal, ut de sole dicamus. Rationali
immortalique efficitur differentiis, quas dividere genus habita partitio paulo
ante monstravit. Sed hic, ut diximus deum corpoleum intellegi oportet, ut solem
et cælum cæteraque huiusmodi, quæ cum animata et rationabilia Plato esse
confirmat, tum in deorum vocabulum antiquitatis veneratione probantur assumpta,
de primo quoque genere, id est substantia demonstrantur venire. Nam cum eius
divisivæ sint differentiæ ƿ animatum atque inanimatum, sensibile atque
insensibile, iunctæ differentiæ sensibilis atque animati efficiunt substantiam
animatam atque sensibilem, quod est animal. Iure igitur dictum est, quæ divisivæ
sunt differentiæ generum, easdem esse constitutivas specierum. QUONIAM ERGO EÆDEM
ALIQUO MODO QUIDEM ACCEPTÆ FIUNT CONSTITUTIVÆ, ALIQUO MODO AUTEM DIVISIVÆ,
SPECIFICÆ OMNES VOCANTUR. ET HIS MAXIME OPUS EST AD DIVISIONES GENERUM ET
DEFINITIONES SED NON HIS QUÆ SECUNDUM ACCIDENS INSEPARABILES SUNT, NEC MAGIS
HIS QUÆ SUNT SEPARABILES. Omnes a genere differentias procedentes genus ipsum a
quo procedunt, dividere nullus ignorat. Ipsæ autem quæ dividunt genus, si ad
posteriores species applicentur, informant substantias easque perficiunt. Eædem
igitur sunt constitutivæ specierum, eædem divisibiles generum, alio tamen modo
atque alio consideratæ, ut si ad genus relatæ quidem in contrariam divisionem
spectentur, divisibiles generis inveniuntur, si vero iunctæ aliquid efficere
possint, specierum constitutivæ sunt. Quæ cum ita sint, hæ differentiæ quæ
genus dividunt, rectissime divisivæ nominanturÑquæ enim constitumlt speciem,
specificæ sunt sed constituunt speciem hæ differentiæ quæ ƿ sunt generis
divisivæ Ñ eædemque sunt specierum constitutivæ. Quare iure quæ generum divisivæ
sunt et quæ specierum constitutivæ, specificæ nuncupantur. Has igitur in
divisione generis et in definitione specierum accipi oportere manifestum est.
Quoniam enim divisivæ sunt, per eas dividi oportet genus, quoniam autem
constitutivæ, per eas species definiri; quibus enim unumquodque constituitur,
isdem etiam definitur. Constituitur autem species per differentias generis
divisivas, quæ sunt specificæ. Iure igitur specificæ solæ et in generis
divisione et in specierum definitione ponuntur. Et de specificis quidem hæc
ratio est, de his autem quæ vel separabilia vel inseparabilia continent
accidentia, nihil in generum divisione vel definitione specierum poterit
assumi, idcirco quoniam quæ divisibiles sunt, substantiam generis dividunt, et
quæ constitutivæ sunt. Substantiam speciei constituunt. Quæ vero sunt
inseparabilia accidentia, nullius substantiam informant. Unde fit ut multo
minus separabilia accidentia ad divisiones generum vel specierum definitiones
accommodentur; omnino enim dissimiles sunt substantialibus differentiis. Nam
inseparabilia accidentia hoc fortasse habent commune cum specificis, hoc est
substantialibus differentiis, quod æque subiectum non relinquunt, sicut nec
specificæ differentiæ. Separabilia autem accidentia ne hoc quidem; separari ƿ
enim possunt, nec tantum potestate et mentis ratiocinatione sed actus etiam præsentia,
et omnino veniendi vel discedendi varietatibus permutantur. QUAS ETIAM
DETERMINANTES DICUNT: DIFFERENTIA EST QUA ABUNDAT SPECIES A GENERE. HOMO ENIM
AB ANIMALI PLUS HABET RATIONALE ET MORTALE: ANIMAL ENIM NEQUE IPSUM NIHIL HORUM
EST -- NAM UNDE HABEBUNT SPECIES DIFFERENTIAS? -- NEQUE ENIM OMNES OPPOSITAS
HABET -- NAM IN EODEM SIMUL HABEBUNT OPPOSITA -- SED, QUEMADMODUM PROBANT,
POTESTATE QUIDEM OMNES HABET SUB SE DIFFERENTIAS, ACTU VERO NULLAM. AC SIC
NEQUE EX HIS QUÆ NON SUNT, ALIQUID FIT NEQUE OPPOSITA CIRCA IDEM SUNT. Specificas
differentias definitione concludit dicens substantiales differentias a
quibusdam tali descriptionis ratione finiri: DIFFERENTIA SPECIFICA EST QUA
ABUNDAT SPECIES A GENERE. Sit enim genus animal, species homo: habet igitur
homo differentias in se, quæ eum constituunt, rationale atque mortale; omnis
enim species constitutivas formæ suæ differentias in se retinet nec præter
illas esse potest, quarum congregatione perfecta est. Si igitur animal quidem
solum genus est, homo vero est animal rationale mortale, plus habet homo ab
animali id quod rationale est atque mortale. Quo igitur abundat species ƿ a
genere, id est quo superat genus et quo plus habet a genere, hoc est specifica
differentia. Sed huic definitioni quædam quæstio videtur occurrere habens
principium ex duabus per se propositionibus votis, una quidem, quoniam duo
contraria in eodem esse non possunt, alia vero, quoniam ex nihilo nihil fit.
Nam neque contraria pati sese possunt, ut in eodem simul sint, nec aliquid ex
nihilo fieri potest; omne enim quod fit, habet aliquid unde effici possit atque
formari. Quæ propositiones talem faciunt quæstionem. Dictum est differentiam
esse id qua plus haberet species a genere. Quid igitur? Dicendum est genus eas
differentias quas habent species, non habere? Et unde habebit species
differentias quas genus non habet? Nisi enim sit unde veniant, differentiæ in
speciem venire non possunt. Quodsi genus quidem has differentias non habet,
species autem habet, videntur ex nihilo differentiæ in speciem comlenisse et
factum esse aliquid ex nihilo, quod fieri non posse superius dicta propositio
monstravit. Quod si differentias omnes genus continet, differentiæ autem in
contraria dissoluuntur, fiet ut rationabilitatem atque irrationabilitatem,
mortalitatem atque immortalitatem simul habeat animal, quod est genus, et erunt
in eodem bina contraria, quod fieri non potest. Neque enim sicut in corpore
solet esse alia pars alba, alia nigra, ita fieri in genere potest; genus enim
per se consideratum partes non habet, nisi ad species referatur. Quicquid
igitur habet, non partibus sed tota sui magnitudine retinebit. Nec illud dubium
est, quin in partibus suis genus habeat ƿ contrarietates, ut animal in homine
rationabilitatem, in bove contrarium. Sed nunc non de speciebus quærimus, de
quibus constat sed an ipsum per se genus eas differentias quas habent species,
habere possit atque intra suæ substantiæ ambitum continere. Hanc igitur quæstionem
tali ratione dissolvimus. Potest quælibet illa res id quod est non esse sed
alio modo esse, alio vero non esse, ut Socrates cum stat, et sedet et non sedet
sedet quidem potestate, actu vero non sedet. Cum enim stat, manifestum est eum
pon agere sessionem sed potius standi immobilitatem. Sed rursus cum stat sedet,
non quia iam sedet sed quia sedere potest; ita actu quidem non sedet, potestate
vero sedet. Et ouum animal est et non est animal. Non est quidem animal actu,
adhuc namque ouum est nec ad animalis processit vivificationem sed idem tamen
est animal potestate, quia potest effici animal, cum formam ac spiritum
vivificationis acceperit. Ita igitur genus et habet has differentias et non
habet, non habet quidem actu sed habet potestate. Si enim ipsum per se animal
consideretur, differentias non habebit; si autem ad species reducatur, habere
potest sed distributim atque ut eius speciebus separatim nihil possit evenire
contrarium. Ita ipsum genus si per se consideretur, ƿ differentiis caret; quod
si ad species referatur, per distributas species vel in partibus suis contraria
retinebit, atque ita nec ex nihilo venerunt differentiæ quas genus retinet
potestate nec utraque contraria in eodem sunt, cum contrarias differentias in
eo quod dicitur genus, actu non habet: impossibilitas enim eius propositionis
quæ dicit contraria in eodem esse non posse, in eo consistit quod contraria
actu in eodem esse non possunt. Nam potestate et non actu duo contraria in
eodem esse nihil impedit. Quæ vero nos contraria diximus, Porphyrius opposita
nuncupavit. Est enim genus contrarii oppositum; omnia enim contralia, si
sibimet ipsis considerantur, opposita sunt. DEFINIUNT AUTEM EAM ET HOC MODO:
DIFFERENTIA EST QUOD DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE IN EO QUOD QUALE SIT
PRÆDICATUR; RATIONALE ENIM ET MORTALE DE HOMINE PRÆDICATUM IN EO QUOD QUALE
QUIDDAM EST HOMO DICITUR SED NOLL IN EO QUOD QUID EST. QUID EST ENIM HOMO
INTERROGATIS NOBIS CONVENIENS EST DICERE ANIMAL, QUALE AUTEM ANIMAL INQUISITI,
QUONIAM RATIONALE ET MORTALE EST, CONVENIENTER ASSIGNABIMUS. Tres sunt
interrogationes ad quas genus, species, differentia, proprium atque accidens
respondetur, hæc autem sunt: quid sit, quale sit, quomodo se habeat. Nam si
quis interroget: quid est Socrates? Responderi per genus ac speciem convenit
aut animal aut homo. Si quis quomodo se habeat Socrates interroget, iure
accidens respondebitur, id est aut sedet aut legit aut cætera. Si quis vero
qualis sit Socrates interroget, aut differentia aut proprium aut accidens
respondebitur, id est vel rationalis vel risibilis vel caluus. Sed in proprio
quidem illa est observatio, quod illud proprium dici potest quod de una specie
prædicatur, accidens vero tale est quod qualitatem designet quæ non substantiam
significet, differentia vero talis est quæ substantiam demonstret. Interrogati
igitur qualis unaquæque res sit, si volumus reddere substantiæ qualitatem,
differentiam prædicamus. Quæ differentia numquam de una tantum specie prædicatur,
ut mortale vel rationale sed de pluribus. Quod igitur de pluribus speciebus
inter se differentibus prædicatur ad eam interrogationem, quæ quale sit id de
quo quæritur interrogat, ea est differentia cuius talem posuit definitionem:
DIFFERENTIA EST QUOD DE PLURIBUS ƿ SPECIE DIFFERENTIBUS IN EO QUOD QUALE SIT PRÆDICATUR.
Cuius definitionis causam rationemque pertractans ait: REBUS ENIM EX MATERIA ET
FORMA CONSTANTIBUS VEL AD SIMILITUDINEM MATERIÆ ET FORMÆ CONSTITUTIONEM
HABENTIBUS, QUEMADMODUM STATUA EX MATERIA EST ÆRIS, FORMA AUTEM FIGURA. SIC ET
HOMO COMMUNIS ET SPECIALIS EX MATERIA QUIDEM SIMILITER CONSISTIT GENERE, EX
FORMA AUTEM DIFFERENTIA, TOTUM AUTEM HOC ANLMAL RATIONALE MORTALE HOMO EST,
QUEMADMODUM ILLIC STATUA. Dixit superius differentias esse quæ in qualitate
speciei prædicarentur, nunc autem causas exequitur, cur speciei qualitas
differentia sit. Omnes, inquit, res vel ex materia formaque consistunt vel ad
similitudinem materiæ atque formae substantiam sortiuntur. Ex materia quidem
formaque subsistunt ƿ omnia quaecumque sunt corporalia; nisi enim sit subiectum
corpus quod suscipiat formam, nihil omnino esse potest. Si enim lapides non
fuissent. Muri parietesque non essent, si lignum non fuisset, omnino nec mensa
quidem, quae ex ligni materia est, esse potuisset. Igitur supposita materia ac
praeiacente cum in ipsam figura superuenerit, fit quaelibet illa res corporea
ex materia formaque subsistens, ut Achillis statua ex aeris materia et ipsius
Achillis figura perficitur. Atque ea quidem quae corporea sunt, manifestum est
ex materia formaque subsistere, ea vero quae sunt incorporalia, ad
similitudinem materiae atque formae habent suppositas priores antiquioresque
naturas, super quas differentiae venientes efficiunt aliquid quod eodem modo
sicut corpus tamquam ex materia ac figura consistere videatur, ut in genere ac
specie additis generi differentiis species effecta est. Ut igitur est in
Achillis statua aes quidem materia, forma vero Achillis qualitas et quaedarn
figura, ex quibus efficitur Achillis statua, quae subiecta sensibus capitur,
ita etiam in specie, quod est homo, materia quidem eius genus est, quod est
animal, cui superveniens qualitas rationalis animal rationale, id est speciem
fecit. Igitur speciei materia quaedam est genus, forma vero et quasi qualitas
differentia. Quod est igitur in statua aes, hoc est in specie genus, quod in
statua figura conformans, id in specie differentia, quod in statua ipsa statua,
quae ex aere ƿ figuraque conformatur, id in specie ipsa species, quae ex genere
differentiaque coniungitur. Quodsi materia quidem speciei genus est, forma
autem differentia, omnis vero forma qualitas est, iure omnis differentia
qualitas appellatur. Quae cum ita sint, iure in eo quod quale sit
interrogantibus respondetur. DESCRIBUNT AUTEM HUIUSMODI DIFFERENTIAS ET HOC
MODO: DIFFERENTIA EST QUOD APTUM NATURA EST DIVIDERE QUAE SUB EODEM SUNT
GENERE; RATIONALE ENIM ET IRRATIONALE HOMINEM ET EQUUM, QUAE SUB EODEM SUNT
GENERE, QUOD EST ANIMAL, DIVIDUNT. Haec quidem definitio cum sit usitata atque
ante oculos exposita, eam tamen plenius dilucideque declaravit. Omnes enim
differentiae idcirco differentiae nuncupantur, quia species a se differre
faciunt, quas unum genus includit, ut homo atque equus propriis discrepant
differentiis; nam sicut homo animal est, ita etiam equus, ergo secundum genus
nullo modo distant. Quae igitur secundum genus minime discrepant, ea
differentiis distribuuntur. Additum enim rationale quidem homini, irrationale
vero equo equus atque homo, quae sub eodem fuerant genere; distribuuntur et
discrepant, additis scilicet differentiis. ASSIGNANT AUTEM ETIAM HOC MODO:
DIFFERENTIA EST QUA DIFFERUNT A SE SINGULA; NAM SECUNDUM GENUS NON DIFFERUNT.
SUMUS ENIM MORTALIA ANIMALIA ET NOS ET IRRATIONABILIA SED ADDITUM RATIONABILE
SEPARAVIT NOS AB ILLIS, ET RATIONABILES SUMUS ET NOS ET DII SED MORTALE
APPOSITUM DISIUNXIT NOS AB ILLIS. Vitiosa ratione et non sana quod uult
explicat definitio quorundam. Id enim esse dicunt differentiam qua unaquaeque
res ab alia distet. In qua definitione nihil interest quod ita dixit an ita
concluserit: differentia est id quod est differentia. Etenim differentiae
nomine in eiusdem differentiae usus est ƿ definitione dicens: DIFFERENTIA EST
QUA DIFFERUNT A SE SINGULA. Quodsi adhuc differentia nescitur, nisi definitione
clarescat, differre quoque quid sit qui poterimus agnoscere? Ita nihil amplius
attulit ad agnitionem qui differentiae nomine id eiusdem usus est definitione.
Est autem communis et uaga nec includens substantiales differentias sed
quaslibet etiam accidentes hoc modo: DIFFERENTIA EST QUA A SE DIFFERUNT
SINGULA; quae enim genere eadem sunt, differentia discrepant, ut cum homo atque
equus idem sint in animalis genere, quoninm utraque sunt animalia, differunt
tamen differentia rationali, et cum dii atque homines sub rationalitate sint
positi, differunt mortalitate. Rationale igitur hominis ad equum differentia
est, mortale hominis ad deum, atque hoc quidem modo substantiales differentiae
colliguntur. Quodsi Socrates sedeat, Plato vero ambulet, erit differentia
ambulatio vel sessio, quae substantialis non est. Namque istam quoque
differentiam definitio videtur incllldere, cum dicit: DIFFERENTIA EST QUA
DIFFERUNT SINGULA; quocumque enim Socrates a Platone distiterit -- nullo autem
alio distare nisi accidentibus potest -- id erit differentia secundum
superioris terminum definitionis. Quam rem scilicet viderunt etiam hi qui
definitionis huius uagum communemque finem reprehendentes certæ conclusionis
terminum subiecerunt. INTERIUS AUTEM PERSCRUTANTES DE DIFFERENTIA DICUNT, NON
QUODLIBET EORUM QUÆ SUB EODEM SUNT GENERE DIVIDENTIUM ESSE DIFFERENTIAM SED
QUOD AD ESSE CONDUCIT ET QUOD EIUS QUOD EST ESSE REI PARS EST; NEQUE ENIM QUOD
APTUM NATUM EST NAVIGARE ERIT HOMINIS DIFFERENTIA, ETSI PROPRIUM SIT HOMINIS.
DICIMUS ENIM 'ANIMALIUM HÆC QUIDEM APTA NATA SUNT AD NAVIGANDUM, ILLA VERO
MINIME', DINIDENTES AB ALIIS SED APTUM NATUM ESSE AD NAVIGANDUM NON ERAT
COMPLETIVUM SUBSTANTIÆ NEC EIUS PARS SED APTITUDO QUÆDAM EIUS EST, IDCIRCO,
QUONIAM NON EST TALIS QUALES SUNT QUÆ SPECIFICÆ DICUNTUR DIFFERENTIÆ. ERUNT
IGITUR SPECIFICÆ DIFFERENTIÆ QUÆCUMQUE ALTERAM FACIUNT SPECIEM ET QUÆCUMQUE IN
EO QUOD QUALE EST ACCIPIUNTUR. -- ET DE DIFFERENTIIS QUIDEM ISTA SUFFICIUNT. Sensus
propositionis huiusmodi est. Quoniam superius disit determinasse quosdam
differentiam esse qua a se singllla discreparent, ait alios diligentius de
differential perscrutantes non ƿ fuisse arbitratos recte esse superius
propositam definitionem. Neque enim omnia quæcumque sub eodem posita genere
differre faciunt, differentiæ hæ de quibus nunc tractatur, id est specificæ,
numerari queunt. Plura enim sunt quæ ita dividunt species sub uno genere
positas, ut tamen eorum substantiam minime conforment, quia non videntur esse
differentiæ specificæ nisi illæ tantum quæ ad id quod est esse proficiunt et quæ
in definitionis alicuius parte ponuntur. Hæ autem sunt nt rationale hominis.
Nam et substantiam hominis conformat et ad esse hominis proficit et
definitionis eius pars est. Ergo nisi ad id quod est esse conducit et eius quod
est esse rei pars sit, specifica differentia nullo modo poterit nuncupari quid
est autem esse rei? Nihil est aliud nisi definitio. Unicuique enim rei interrogatæ
'quid est?' si quis quod est esse monstrare voluerit, definitionem dicit. Ergo
si qua definitionis pars fuerit, eius erit pars quæ uniuscuiusque rei quid esse
sit designet. Definitio est quidem quæ quid unaquæque res ƿ sit, ostendit ac
profert, demonstraturque quid uni cuique rei sit esse per definitionis
assignationem. Illæ vero differentiæ quæ non ad substantiam conducunt sed
quoddam quasi extrinsecus accidens afferunt, specificæ non dicuntur, licet sub
eodem genere positas species faciant discrepare, ut si quis hominis atque equi
hanc differentiam dicat, aptum esse ad navigandum. Homo enim aptus est ad
navigandum, equus vero minime, et cum sit equus atque homo sub eodem genere
animalis, addita differentia 'aptum esse ad navigandum' equum distinxit ab
homine. Sed aptum esse ad navigandum non est huiusmodi, quale quod possit
hominis formare substantiam sed tantum quandam quodammodo aptitudinem monstrat
et ad faciendum aliquid vel non faciendum oportunitatem. Idcirco ergo specifica
differentia esse non dicitur. Quo fit ut non omnis differentia quæ sub eodem
genere positas species distribuit, specifica esse possit sed ea tantum quæ ad
substantiam speciei proficit et quæ in parte definitionis accipitur. Concludit
igitur esse specificas differentias quæ alteras a se species faciunt per
differentias substantiales. Nam si uni cuique id est esse quodoumque
substantialiter fuerit, quæcumque differentiæ substantialiter diversæ sunt,
illas species quibus assunt, omni substantia faciunt alteras ac discrepantes,
atque hæ in definitionis parte sumuntur. Nam si definitio substantiam monstrat
ƿ et substantiales differentiæ species efficiunt, substantiales differentiæ
erunt partes definitionum. PROPRIUM VERO QUADRIFARIAM DIVIDUNT. NAM ET ID QUOD
SOLI ALICUI SPECIEI ACCIDIT, ETSI NON OMNI, UT HOMINI MEDICUM ESSE VEL
GEOMETREM, ET QUOD OMNI ACCIDIT, ETSI NON SOLI, QUEMADMODUM HOMINI ESSE BIPEDEM
ET QUOD SOLI ET OMNI ET ALIQUANDO, UT HOMINI IN SENECTUTE CANESCERE, QUARTUM
VERO, IN QUO CONCURRIT ET SOLI ET OMNI ET SEMPER, QUEMADMODUM HOMINI ESSE
RISIBILE. NAM ETSI NON SEMPER RIDEAT, TAMEN RISIBILE DICITUR, NON QUOD IAM
RIDEAT SED QUOD APTUS NATUS SIT; HOC AUTEM EI SEMPER EST NATURALE ET EQUO
HINNIBILE. HÆC AUTEM PROPRIE PROPRIA PERHIBENT ESSE, QUONIAM ETIAM
CONVERTUNTUR. QUICQUID ENIM EQUUS, HINNIBILE, ET QUICQUID HINNIBILE, EQUUS. Superius
dictum est omnia propria ex accidentium genere descendere. Quicquid enim de
aliquo prædicatur, aut substftntiam informat aut secundum accidens inest. Nihil
vero est quod cuiuslibet rei substantiam monstret nisi genus, species et
differentia, genus quidem et differentia speciei, species vero individuorum. Quicquid
ergo reliquum est, in accidentium numero ponitur. Sed quoniam ipsa accidentia
habent inter se aliquam differentiam, idcirco alia quidem propria, alia priore
atque antiquiore nomine accidentia nunlcupantur. Et de accidentibus paulo post,
nunc de propriis. Quæ quadrifariam dividuntur, non tamquam genus aliquod
proprium in quattuor species dividi secarique possit sed hoc quod ait dividunt,
ita intellegendum est, tamquam si diceret 'nuncupant', id est propria
quadrifariam dicunt. Cuius quadrifariæ appellationis significationes enumerat,
ut quæ sit conveniens et congrua nuncupatio proprietatis ostendat. Dicit ergo
proprium accidens quod ita uni speciei adest, ut tamen nullo modo coæquetur ei
sed infra subsistat ac maneat, ut hominis dicitur proprium medicum esse,
idcirco quoniam nulli alii inesse animalium ƿ potest. Nec illud attendimus, an
hoc de omni homine prædicari possit sed illud tantum, quod de nullo alio nigi
de homine dici potest medicum esse. Et hæc quidem significatio proprii dicitur
inesse SOLI, ETSI NON OMNI; soli enim speciei, etsi non omni coæquatur, ut
medicina soli quidem inest homini sed non omnibus hominibus ad scientiam adest.
Aliud proprium est quod huic e contrario dicitur omni, etsi non soli; quod
huiusmodi est, ut omnem quidem speciem contineat eamque transcendat. Et quoniam
quidem nihil est subiectæ speciei quod illo proprio non utatur, dicimus omni,
quoniam vero transcendit in alias, dicimus non soli: hoc huiusmodi est quale
homini esse bipedem, proprium est enim bomini esse bipedem. Omnis enim homo
bipes est etiamsi non solus, aves enim bipedes sunt. Geminæ igitur
significationes proprii quæ superius dictæ sunt, habent aliquid minus, prima
quidem quia non omni, secunda vero quia non soli. Quas si iungimus, facimus
omni et soli. Sed demimus aliquid secundum tempus, si ei adiciatur aliquando,
ut sit hæc tertia proprii nuncupatio 'omni et soli sed aliquando', ut est in
senectute canescere vel in ivuentute pubescere; omni enim homini adest in
ivuentute pubescere, in senectute canescere, et soli. Pubescere enim solius
hominis est sed aliquando, ƿ neque enim omni tempore sed in sola tantum
ivuentute. Hæc igitur determinatio proprii in eo quidem modo quod omni et soli
inest, absoluta est sed ex eo minuit aliquid vel contrahit, cum dicimus
ALIQUANDO. Quod si auferamus, fit proprii integra simplexque significatio hoc
modo: proprium est quod omni et soli et semper adest. Omni autem et soli
speciei et semper intellegendum est ut hornini risibile, equo hinnibile; omnis
enim et solus homo risibilis est et semper. Neque illud nos ulla dubitatione
perturbet, quod semper homo non rideat; non enim ridere est proprium hominis
sed esse risibile, quod non in actu sed in potestate consistit. Ergo etiamsi
non rideat, quia ridere tamen posse soli et omni homini semper adesse dicitur,
convenienter proprium nuncupatur. Nam si actus separatur ab specie, potestas
nulla ratione disiungitur. Quattuor igitur significationes proprii dixit. Nam
prima quidem, quando accidens ita subiectæ speciei adest, ut soli ei adsit,
etiamsi non omni, ut homini medicina; secunda vero, ƿ cum soli quidem non
adest, omni vero semper adiungitur, ut homini esse bipedem; tertia vero, cum
omni et soli sed aliquando, ut omni homini in ivuentute pubescere; quarta, cum
omni et soli et semper adest, ut esse risibile. Atque ideo cætera quidem
converti non possunt: neque enim coæquatur quod soli sed non omni speciei
adest. Species quidem de ipso dici potest, ipsum vero de specie minime. Qui
enim medicus est, potest dici homo, homo vero qui est, medicus esse non
dicitur. Rursus quod ita est alii proprium, ut omni adsit etiamsi non soli,
ipsum quidem de specie prædicari potest, species vero de eo minime. Nam bipes
prædicari de homine potest, homo vero de bipede nullo modo. Rursus quod ita
adest, ut omni et soli sed aliquando assit, quoniam de tempore, habet aliquid
deminutum nec simpliciter semper adest, reciprocari non poterit. Possumus enim
dicere 'omnis qui pubescit homo est', non 'omnis homo pubescit': potest enim
minime ad inllentutem nenire atque ideo nec pubescere; nisi forte non sit
pubescere hominis proprium sed in ivuentute pubescere, aut, etiam cum nondum
est in ivuentute aut etiam præteriit, tamen sit ei proprium non tale quale tunc
fieri possit, cum præter ivuentutem est sed quale cum in ivuentnte consistit.
Atque ideo hoc ƿ quod non in omne tempus tenditur, etiamsi tale est, ut omni
speciei assit, quod tamen in tempus aliquod differatur, integrum atque
absolutum proprium esse von dicitur. Quartum est quod ita alicui adest, ut et
solam teneat speciem et omni assit et absolutum sit a temporis conditione, ut
risibile quod a superiore plurimum distat; nam qui risibilis est, semper ridere
potest. Rursus qui potest in ivuentute pubescere, cum ipsa ivuentus non sit
semper, non ei adest semper ut in ivuentute pubescat. Hæc autem quarta proprii
significatio quoniam nulla temporis definitione constringitur, absoluta est atque
ideo etiam convertitur et de se invicem proprium atque species prædicantur;
homo enim risibilis est et risibile homo. ACCIDENS VERO EST QUOD ADEST ET ABEST
PRÆTER SUBIECTI CORRUPTIONEM. DIVIDITUR AUTEM IN DUO, IN SEPARABILE ET IN
INSEPARABILE. NAMQUE DORMIRE EST SEPARABILE ACCIDENS, NIGRUM VERO ESSE
INSEPARABILITER CORUO ET ÆTHIOPI ACCIDIT, POTEST AUTEM SUBINTELLEGI ET CORUUS
ALBUS ET ÆTHIOPS AMITTENS COLOREM PRÆTER SUBIECTI CORRUPTIONEM. DEFINITUR AUTEM
SIC QUOQUE: ACCIDENS EST ƿ QUOD CONTINGIT EIDEM ESSE ET NON ESSE, VEL QUOD
NEQUE GENUS NEQUE DIFFERENTIA NEQUE SPECIES NEQUE PROPRIUM, SEMPER AUTEM EST IN
SUBIECTO SUBSISTENS. OMNIBUS IGITUR DETERMINATIS QUÆ PROPOSITA SUNT, DICO AUTEM
GENERE, SPECIE, DIFFERENTIA, PROPRIO, ACCIDENTI, DICENDUM EST QUÆ EIS COMMUNIA
ADSINT ET QUÆ PROPRIA. Quoniam, ut superius dictum est, quæ de aliquo prædicantur,
vel substantialiter vel accidentaliter dicuntur cumque ea quæ substantialiter
prædicantur, eius de quo dicuntur substantiam definitionemque contineant et
sint eo antiquiora atque maiora, quod ex substantialibus prædicatis
efficiuntur, cum ea quæ substantialiter dicuntur pereunt, necesse est ut simul
etiam ea interimantur quorum naturam substantiamque formabant. Quæ cum ita
sint, necesse est ut quæ accidenter dicuntur, quoniam substantiam minime
informant, et adesse et abesse possint praeter subiecti corruptionem. Ea enim
tantum cum absunt subiectum corrumpere poterunt, quae efficiunt atque
conformant quae sunt substantialia, quae vero ƿ non efficiunt substantiam, ut
accidentia, ea cum adsunt vel absunt, nec informant substantiam nec corrumpunt.
Est igitur accidens quod adest et abest praeter subiecti corruptionem. Id autem
dividitur in duas partes. Accidentis enim aliud est separabile, aliud
inseparabile, separabile quidem dormire sedere. Inseparabile vero ut Aethiopi
atque coruo color niger. In qua re talis oritur dubitatio. Ita enim est
definitum: accidens est quod adesse et abesse possit praeter subiecti
corruptionem. Idem tamen accidens aliquando inseparabile dicitur; quod si
inseparabile est, abesse non poterit. Frustra igitur positum est accidens esse
quod adesse et abesse possit, cum sint quaedam accidentia quae a subiecto non
valeant separari. Sed fit saepe ut quae actu disiungi non valeant, mente et
cogitatione separentur. Sed si animi ratione disiunctae qualitates a subiectis
non ea perimunt sed in sua substantia permanent atque perdurant, accidentes
esse intelleguntur. Age igitur, quoniam Aethiopi color niger auferri non
potest. Animo emn atque cogitatione separemus. Erit igitur color albus
Aethiopi. uum idcirco species consumpta sit? minime. Item etiam coruus, si ab
eo colorem nigrum imaginatione separemus, permanet tamen avis nec interit
species. Ergo quod dictum est et adesse et abesse, non re sed animo intellegendum
est. Alioquin et substantialia, quae omnino separari non possunt, si animo et
cogitatione disiungimus, ut si ab homine rationabilitatem auferamus -- ƿ quam
licet actu separare non possumus, tamen animi imaginatione disiungimus --
statim perit hominis species quod idem in accidentibus non fit: sublato enim
accidenti cogitatione species manet. Est alia quoque accidentis definitio
caeterorum omnium privatione, ut id dicatur esse accidens quod neque genus sit
neque species nec differentia nec proprium; quae definitio plurimum uaga est
valdeque communis sic enim etiam genus definiri potest, quod neque species
neque differentia nec proprium sit nec accidens, eodemque modo species ac
differentia et proprium. Cum autem eadem similitudine definitionis plura
definiri queant, non est terminans et circumclusa descriptio, praesertim cum
longe sit a definitionis integritate seiunctum quod cuiuslibet rei formam aliarum
rerum negatione demonstrat. Quibus omnibus expeditis, id est genere, specie, differentia,
proprio atque accidenti, descriptisque eorum terminis quantum postulabat
institutionis brevitas, ea ipsa communiter pertractanda persequitur, ut quas
inter se habeant differentias haec quinque, de quibus superius disputatum est,
quas vero communiones, mediocri consideratione demonstret, ut non solum ƿ quid
ipsa sint, verum etiam quemadmodum inter se comparentur, appareat. Expeditis
per se omnibus quæ proposuit et quantum in uniuscuiusque consideratione
poterat, ad scientiæ terminum breviter adductis nunc iam non de singulorum
natura, id est vel generis vel differentiæ vel speciei vel proprii vel
accidentis sed de ad se invicem relatione pertractat. Nam qui communiones ac
differentias rerum colligit, non ut sunt per se res illæ considerat sed ut ad
alias comparentur. Id autem duplici modo, vel similitudine, dum communitates
sectatur, vel dissimilitudine, dum differentias. Quæ cum ita sint, nos quoque,
ut adhuc fecimus, propter planiorem intellectum philosophi uestigia
persequentes ordiemur de his communionibus quæ assunt generi et speciei et
differentiæ vel proprio et accidenti. COMMUNE QUIDEM OMNIBUS EST DE PLURIBUS PRÆDICARI,
ƿ SED GENUS QUIDEM DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS, ET DIFFERENTIA SIMILITER,
SPECIES AUTEM DE HIS QUÆ SUB IPSA SUNT INDIVIDUIS, AT VERO PROPRIUM ET DE
SPECIE CUIUS EST PROPRIUM ET DE HIS QUÆ SUB SPECIE SUNT INDIVIDUIS, ACCIDENS
AUTEM ET DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS. NAMQUE ANIMAL DE EQUIS ET BOBUS [ET
CANIBUS] PRÆDICATUR, QUÆ SUNT SPECIES, ET DE HOC EQUO ET DE HOC BOVE, QUÆ SUNT
INDIVIDUA, IRRATIONALE VERO ET DE EQUIS ET DE BOBUS PRÆDICATUR ET DE HIS QUI
SUNT PARTICULARES, SPECIES AUTEM, UT HOMO, SOLUM DE HIS QUI SUNT PARTICULARES
PRÆDICATUR, PROPRIUM AUTEM, QUOD EST RISIBILE, ET DE HOMINE ET DE HIS QUI SUNT
PARTICULARES, NIGRUM AUTEM ET DE SPECIE CORUORUM ET DE HIS QUI SUNT
PARTICULARES, QUOD EST ACCIDENS INSEPARABILE, ET MOVERI DE HOMINE ET DE EQUO,
QUOD EST ACCIDENS SEPARABILE SED PRINCIPALITER QUIDEM DE INDIVIDUIS, SECUNDUM
POSTERIOREM VERO RATIONEM DE HIS QUÆ CONTINENT INDIVIDUA. Antequam singulorum
ad unumquodque habitudinem tractet, illam prius respicit quam omnes ad se
invicem habere videantur. Hæc est autem una communio quæ propositarum quinque
rerum numerum pluralitate prædicationis includit omnia enim de pluribus prædicantur.
In hoc ergo sibi cuncta communicant. Nam et genus de pluribus prædicatur,
itemque species ac differentia et proprium et accidens. Quæ cum ita sint, est
eorum una atque indiscreta communio de pluribus plædicari. Disgregat autem
ipsam de pluribus prædicationem, quemadmodum in singulis fiat, quod unumquodque
propositorum de quibus pluribus prædicetur ostendit. Ait enim genus quidem de
pluribus prædicari, id est speciebus ac specierum individuis, ut animal prædicatur
de homine atque equo ac de his individuis quæ sub homine sunt atque sub equo.
Item genus prædicatur de differentiis specierum atque id iure. Quoniam enim
species differentiæ informant, cum genus de speciebus prædicetur, consequens
est ut etiam de his dicatur quæ specierum substantiam formamque efficiunt. Quo
fit ut genus etiam de differentiis prædicetur ac non de una sed de pluribus;
dicitur enim quod rationabile est, esse animal et rursus quod irrationabile
est, esse animal. Ita genus de speciebus ac differentiis prædicatur ac de his
quæ sub ipsis sunt individuis. Differentia vero de speciebus dicitur pluribus
ac de earum individuis, ut irrationabile et de equo prædicatur ac bove, quæ
sunt plures species, et de his quæ sub ipsis sunt individuis eodem modo
dicitur; nam quod de universali prædicatur, prædicatur et de individuo. Quodsi
differentia de speciebus dicitur, prædicabitur etiam de eiusdem speciei
subiectis. Species vero de suis tantum individuis prædicatur; neque enim fieri
potest, ut quæ species est ultima quæque vere species ac magis species
nuncupatur, hæc alias deducatur in species. Quod si ita est, sola post speciem
individua restant. Iure igitur species de suis tantum individuis prædicantur,
ut homo de Socrate, Platone, Cicerone et cæteris. Proprium item de specie prædicatur
cuius est proprium, neque enim esset proprium alicuius, si de alio diceretur;
de quo enim unaquæque res 'et soli et omni et semper' dicitur, eiusdem proprium
esse monstratur. Quæ cum ita sint proprium de specie dicitur, ut risibile de
homine; omnis enim homo risibilis est. Dicitur etiam de individuis speciei de
qua prædicatur; est enim Socrates, Plato et Cicero risibilis. Accidens vero et
de speciebus pluribus dicitur et de diversarum specierum individuis. Dicuntur
enim coruus atque Æthiops nigri et hic coruus et hic Æthiops, qui sunt
individui, nigri secundum nigredinis qualitatem vocantur. Atque hoc quidem est
accidens inseparabile. Sed multo magis separabilia accidentia pluribus inhærescunt,
ut moveri homini et bovi -- uterque enim movetur -- et rursus ea quæ sub homine
sunt atque bove individua, moveri sæpe prædicantur. Sed advertendum est auctore
Porphyrio quod ea quæ accidentia sunt, principaliter quidem de his dicuntur in
quibus sunt individuis, secundo vero loco ad universalia individuorum
referuntur. Atque ita prædicatio ƿ superiorum redditur, ut quoniam nigredo
singulis coruis adest accidentis nigredinis inficit, idcirco eam de specie
quoque prædicamus dicentes coruum, ipsam speciem, nigrum esse. In quibus
omnibus mirum videri potest, cur genus de proprio prædicari non dixerit nec
vero speciem de eodem proprio nec differentiam de proprio sed tantum genus
quidem de speciebus ac differentiis, differentiam vero de speciebus atque
individuis, speciem de individuis, proprium de specie atque individuis,
accidens de speciebus atque individuis. Fieri enim potest ut quæ maioris prædicationis
sint, ea de cunctis minoribus prædicentur, et quæ æqualia sunt, sibimet
convertuntur, eoque fit ut genus de differentiis, de speciebus, de propriis, de
accidentibus prædicetur, ut cum dicimus 'quod rationale est, animal est', genus
de differentia, 'quod homo est, animal est', genus de specie, 'quod risibile
est, animal est,' genus de proprio, 'quod nigrum est', si forte coruum vel Æthiopem
demonstremus, 'animal est,' genus de accidenti prædicamus. Rursus 'quod homo
est, rationale est', differentia de specie, 'quod risibile est, rationale est,'
differentia de proprio, 'quod nigrum est, rationale est', si Æthiopem
demonstremus, differentia de accidenti; item 'quod risibile est, homo est',
species de proprio, 'quod nigrum est, homo est,' si Æthiopem designemus,
species de accidenti. Qua in re etiam 'quod nigrum est, risibile est' in Æthiopis
demonstratione ut proprium de accidenti prædicatur. Converti autem ad totum
accidens potest, ut quoniam in individuis singulorum esse proponitur, idcirco
de superioribus etiam prædicetur, ut quoniam Socrates animal est, rationalis
est, risibilis est et homo est, cumque in Socrate sit caluitium, quod est
accidens, prædicetur idem accidens de animali, de rationali, de risibili, de
homine, ut accidens de quattuor reliquis prædicetur. Sed horum profundior quæstio
est nec ad soluendum satis est temporis, hoc tantum ingredientium intellegeutia
expectet, quod alia quidem recto ordine prædicantur, alia vero obliquo, quoniam
moveri hominem rectum est, id quod movetur hominem esse conversa locutione
proponitur. Quocirca rectam Porphyrius in omnibus propositionem sumpsit. Quodsi
quis vim prædicationis et solutionis attenderit in singulis prædicationibus
comparans, eas quidem ƿ prolationes quæ rectæ sunt, inveniet a Porphyrio esse
enumeratas, eas vero quæ converso ordine prædicantur, fuisse sepositas. COMMUNE
EST AUTEM GENERI ET DIFFERENTIÆ CONTINENTIA SPECIERUM. CONTINET ENIM ET
DIFFERENTIA SPECIES, ETSI NON OMNES QUOT GENERA. RATIONALE ENIM ETIAMSI NON
CONTINET EA QUÆ SUNT IRRATIONABILIA QUEMADMODUM ANIMAL SED CONTINET HOMINEM ET
DEUM, QUÆ SUNT SPECIES. ET QUÆCUMQUE PRÆDICANTUR DE GENERE UT GENERA, ET DE HIS
QUÆ SUB IPSO SUNT SPECIEBUS PRÆDICANTUR, ET QUÆCUMQUE DE DIFFERENTIA PRÆDICANTUR
UT DIFFERENTIÆ, ET DE EA QUÆ EX IPSA EST SPECIE PRÆDICABUNTUR. NAM CUM SIT
GENUS ANIMAL, NON SOLUM DE EO PRÆDICANTUR UT GENERA SUBSTANTIA ET ANIMATUM SED
ETIAM DE HIS QUÆ SUNT SUB ANIMALI SPECIEBUS OMNIBUS PRÆDICANTUR HÆC USQUE AD
INDIVIDUA. CUMQUE SIT DIFFERENTIA RATIONALIS, PRÆDICATUR DE EA UT DIFFERENTIA
ID QUOD EST RATIONE UTI. NON SOLUM AUTEM DE EO QUOD EST RATIONALE SED ETIAM DE
HIS QUÆ SUNT SUB RATIONALI SPECIEBUS PRÆDICABITUR RATIONE UTI. COMMUNE AUTEM
EST ET PEREMPTO GENERE VEL DIFFERENTIA SIMUL PERIMI QUÆ SUB IPSIS SUNT;
QUEMADMODUM ELLIM SI NON SIT ANIMAL, NON EST EQUUS NEQUE HOMO, ITA SI NON SIT
RATIONALE. NULLUM ERIT ANIMAL QUOD UTATUR RATIONE. Post eam quæ cunctis adesse
visa est communitatem, singulorum ad se similitudines ac dissimilitudines quærit.
Et quoniam inter quinque proposita genus ac differentia universalioris prædicationis
sunt, siquidem genus species continet ac differentias, differentiæ vero species
continent neque ab his ullo modo continentur, primum generis ac differentiarum
similitudines colligit. Ac primam quidem ponit hanc. Dicit enim commune esse
generi ac differentiæ, ut species claudant; ƿ nam sicut genus sub se habet
species, ita etiam differentia tametsi non tantas quot habet genus. Etenim
genus quoniam differentiam etiam claudit et non unam tantum sub se
differentialn cohercet ac retinet, plures necesse est habeat sub se species,
quam quælibet una earum differentiarum quas claudit. ut animal prædicatur de
rationabili et irrationabili. Quodsi ita est, prædicabitur et de his quæ sub
rationali sunt positæ speciebus et de his quæ sub irrationali. Est ergo commune
animali et rationali, id est generi et differentiæ, quod sicut genus de homine
et de deo prædicatur, ita etiam rationale. Quod est differentia, de deo ac de
homine dicitur. Sed non in tantum hæc prædicatio funditur quantum animalis, id
est generis. Animal enim non de deo solum atque homine sed de equo et bove prædicatur,
ad quæ rationalis differentia non pervenit. Sed quandocumque deum supponimus
animali, secundum eam opinionem facimus quæ solem stellasque atque hunc totum
millium animatum esse confirmat, quos etiam deorum nomine, ut sæpe dictum est,
appellaverunt. Secunda item communio est generis ac differentiæ, quoniam quæcumque
prædicantur de genere ut genera, eadem de his quæ sub ipso sunt speciebus prædicantur;
ad hanc similitudinem ƿ quæcumque de differentia prædicantur ut differentiæ, et
de his quæ sub differentia sunt ut differentiæ prædicantur. Cuius sententiæ
talis est expositio. Sunt plura quæ de generibus prædicantur ut genera, ut de
animali dicitur animatum, dicitur substantia, atque hæc ut genera. Hæc igitur
prædicantur et de his quæ sub animali sunt, ut genera rursus; nam hominis et
animatum et substantia genus est, sicut ante fuerat animalis. Item in ipsis
differentiis quædam differentiæ inveniuntur quæ de ipsis differentiis prædicantur,
ut de rationali duæ differentiæ dicuntur. Quod enim rationale est, utitur
ratione vel habet rationem. Aliud est autem uti ratione, aliud habere rationem,
ut aliud est habere sensum, aliud uti sensu. Habet quippe sensum et dormiens
sed minime utitur, ita quoque dormiens habet rationem sed minime utitur. Ergo
ipsius rationabilitatis quædam differentia est ratione uti sed sub
ratioaabilitate homo positus est: prædicatur igitur de homine ratione uti ut quædam
differentia. Differt enim a cæteris animalibus homo, quia ratione utitur.
Demonstratum igitur est quia sicut ea quæ de genere prædicantur, dicuntur de
generi subiectis, ita etiam ea quæ de differentia prædicantur, dicuntur de his
quæ differentiæ supponuntur. Tertium commune est quod ƿ sicut absumptis
generibus species interimuntur, ita absumptis differentiis species de quibus
differentiæ prædicantur, intereunt. Commune enim est hoc, universalium in
substantia pereuntium perire subiecta. Sed prima communio demonstravit genera
de speciebus prædicari, sicut etiam differentias. Propter hanc igitur
similitudinem si auferantur genera, species pereunt, sicut etiam species perire
necesse est quæ sub differentiis sunt, si universales earum differentiæ
consumantur. Cuius exemplum est: si enim auferas animal, hominem atque equum
sustuleris, quæ sunt species positæ sub animali, si auferas rationale, hominem
deumque sustuleris, qui sunt sub rationali differentia collecti. Et de
communitatibus quidem hactenus, nunc de generis et differentiæ dissimilitudine
perpendit. PROPRIUM AUTEM GENERIS EST DE PLURIBUS PRÆDICARI QUAM DIFFERENTIA ET
SPECIES ET PROPRIUM ET ACCIDENS; ANIMAL ENIM DE HOMINE ET EQUO ET AVE ET
SERPENTE, QUADRUPES VERO DE SOLIS QUATTUORPEDES HABENTIBUS, HOMO vero DE SOLIS
INDIVIDUIS ET HINNIBILE DE EQUO ET DE HIS QUI SUNT PARTICULARES, ET ACCIDENS
SIMILITER DE PAUCIORIBUS. OPORTET AUTEM DIFFERENTIAS ACCIPERE QUIBUS DIVIDITUR
GENUS, NON EAS QUÆ COMPLENT SUBSTANTIAM GENERIS. AMPLIUS GENUS CONTINET
DIFFERENTIAM POTESTATE; ANIMALIS ENIM HOC QUIDEM RATIONALE EST, ILLUD VERO
IRRATIONALE. AMPLIUS GENERA QUIDEM PRIORA SUNT HIS QUÆ SUNT SUB SE POSITÆ
DIFFERENTIIS, PROPTER QUOD SIMUL QUIDEM EAS AUFERUNT, NON AUTEM SIMUL
AUFERUNTUR; SUBLATO ENIM ANIMALI AUFERTUR RATIONALE ET IRRATIONALE. DIFFERENTIÆ
VERO NON AUFERUNT GENUS; NAM SI OMNES INTERIMANTUR, TAMEN SUBSTANTIA ANIMATA
SENSIBILIS SUBINTELLEGITUR, QUÆ EST ANIMAL. AMPLIUS GENUS QUIDEM IN EO QUOD
QUID EST, DIFFERENTIA vero IN EO QUOD QUALE QUIDDAM EST, QUEMADMODUM DICTUM
EST, PRÆDICATUR. AMPLIUS GENUS QUIDEM UNUM EST SECUNDUM UNAMQUAMQUE SPECIEM, UT
HOMINIS ID QUOD EST ANIMAL, DIFFERENTIÆ VERO PLURIMÆ, UT RATIONALE, MORTALE.
MENTIS ET DISCIPLINÆ PERCEPTIBILE, QUIBUS AB ALIIS DIFFERT. ET GENUS QUIDEM
CONSIMILE EST MATERIÆ, FORMÆ VERO DIFFERENTIA. CUM AUTEM SINT ET ALIA COMMUNIA
ƿ ET PROPRIA GENERIS ET DIFFERENTIAE, NUNC ISTA SUFFICIANT. Proprium quidem
quid sit, convenienti atque integro vocabulo definitum est. Sed per abusionem
illa etiam propria quorumlibet dicuntur quae in unaquaque re ab aliis continent
differentiam, licet cum aliis sint ea ipsa communia. Per se quippe proprium est
homini quod ei omni et soli et semper adest, ut risibilitas, per usurpatam vero
locutionem etiam proprium hominis rationabilitas dicitur non per se proprium
quippe quod ei cum deorum est natura commune sed homini rationabilitas proprium
dicitur ad discretionem pecudis, quod rationale non est; id vero propter hanc
causam, quoniam id proprium uniuscuiusque dicitur quod habet suum. Quo igitur
quis ab alio differt, proprium eius non absurda usurpatione praedicatur. Sed
nunc quod dicit proprium generis esse de pluribus praedicari quam caetera
quattuor, id ipsum generis tale proprium est, quale per se proprium dici solet,
id est quod semper <et> omni et soli adsit generi. Generi enim soli
adest, ut differentia, specie, proprio, accidenti uberius atque affluentius
praedicetur. Sed de his differentiis, speciebus, propriis, atque accidentibus
id dici potest quae sub quolibet ƿ genere sunt, id est differentiae quidem quae
quodlibet dividunt genus, species vero quae divisibilibus generis differentiis
informatur, proprium autem illius speciei quae sub illo genere est quod
differentiis est divisum, accidentiaque quae his haereant individuis quae sub
ea specie sunt quam designatum genus includit. Hoc facilius exempla declarant.
Sit enim genus animal, quadrupes ac bipes differentiae sub animalis positae
continentia, homo atque equus species sub eodem genere constitutae, risibile
atque hinnibile propria earundem specierum, velox vero vel bellator accidentia
quae his individuis accidunt quae sub speciebus equi atque hominis continentur:
animal igitur, quod est genus, praedicatur et de quadrupede et bipede, quae
sunt differentiae, quadrupes vero de bipede non dicitur sed tantum de his
animalibus quae quattuor pedes habent; plus igitur praedicatur genus quam differentia.
Rursus homo de Platone ac Socrate praedicatur, animal vero non modo de
hominibus individuis, verum etiam de caeteris irrationabilibus individuis
dicitur; plus igitur genus quam species praedicatur. Sed cum sit proprium
hinnibile equi speciei cumque ƿ genus quam species uberius praedicetur,
praedicatio quoque generis proprii supergreditur praedicationem. Accidens
quoquo etsi pluribus inesse potest, tamen saepe genere contractius invenitur,
ut bellator non proprie nisi homo dicitur, ut velocitas in paucis animalibus
invenitur. Quo fit, ut genus differentia, specie, proprio et accidentibus
amplius praedicetur. Atque haec est una proprietas generis quae genus ab aliis
omnibus disiungat ac separet. Oportet autem, inquit, nunc eas differentias
intellegere quibus dividitur genus, non quibus informatur. Illae enim quibus
informatur genus plus quam ipsum genus sine dubio praedicantur, ut animatum et
corporeum ultra animal tenditur, cum sint differentiae animalis sed non
divisivae sed potius constitutivae; omnia enim superiora de inferioribus
praedicantur. Quae vero de inferioribus praedicantur neque converti possunt,
haec ab eis quae inferiora sunt amplius praedicantur. Post hoc aliud proprium
generis ostendit quo ab his differentiis quae sub eodem sunt positae,
segregatur. Omne enim genus continet differentias potestate, differentia vero
genus non potest continere. Animal enim rationale atque irrationale continet
potestate; neque enim irrationabilitas neque rationabilitas animal poterit
continere. Potestate autem ait continere animal differentias quia, ut superius
dictum est, ƿ genus quidem omnes sub se habet differentias potestate, actu vero
minime. Ex quo fit ut alia proprietas oriatur. Sublato enim genere perit
differentia, veluti sublato animali interimitur rationabilitas, quod est
differentia. At si rationale interimas, irrationale animal manet. Sed obici
potest: quid? Si utrasque differentias simul abstulero, num poterit remanere
genus? Dicimus: potest. Unumquodque enim non ex his de quibus prædicatur sed ex
his ex quibus efficitur, substantiam sumit. Itaque fit ut genus sublatis
divisivis differentiis permanere possit, dum tamen maneant illæ quæ ipsius
generis formam substantiamque constituunt. Quoniam enim animal animata atque
sensibilis differentiæ constituunt, hæ si maneant atque iungantur, perire
animal non potest, licet ea pereant de quibus animal prædicatur, rationale
scilicet atque irrationale. unumquodque enim, ut dictum est, ex his substantiæ
proprietatem sumit ex quibus efficitur non ab his de quibus prædicatur. Amplius
si utrasque differentias genus potestate continet, ipsum per se neutram earum
intra se positam collocatamque concludit. Quodsi actu quidem eas non continet
sed potestate, actu etiam ab his poterit separari; hoc ipsum enim, potestate
eas continere, id erat actu non continere. Genus vero, quod quaslibet
differentias actu non continet, actu ab eisdem etiam separatur. Rursus aliud
est proprium generis, quod ex proprietate ƿ prædicationis agnoscitur. Omne enim
genus ad interrogationem 'quid est unumquodque?' responderi convenit, ut animal
in eo quod quid est de homine prædicatur, differentia vero minime sed in eo
quod quale sit; omnis enim differentia in qualitate consistit. Sed hoc proprium
tale est quale superius diximus, non per se sed secundum alicuius differentiam
dictum. Alioquin commune est hoc generi cum specie, ut in eo quod quid sit prædicetur.
Sed quia hoc genus a differentia discrepat, quoniam differentia quidem in eo
quod quale est, genus vero in eo quod quid est prædicatur, generis proprium
dicltur non per se sed ad differentiæ comparationem. Et in omnibus reliquis
eandem rationem conveniet speculari; quodcumque enim ita generi proprium
dicitur, ut nulli sit alii commune sed tantum hoc habeat genus ut omne genus et
semper, id secundum se proprium nuncupatur, quicquid vero cum quolibet alio
commune est, id non per se sed ad alterius differentiam proprium dicitur. Alia
rursus generis et differentiæ separatio est, quod genus quidem speciei unum
semper adest, scilicet proximum -- plura enim possunt esse superiora, velut
hominis animal atque substantia sed proximum eiusdem hominis animal tantum --
differentiæ vero plures uni speciei ƿ adesse poterunt, ut rationale atque
mortale homini. Itaque fit definitio ex uno quidem genere sed pluribus differentiis,
ut hominis animal rationale mortale. Rursus alia discretio est, quod genus
quidem quasi subiecti locum tenet, differentia vero formæ, ita ut illud sit
materia quædam quæ figuram suscipiat, hæc vero sit forma quao superveniens
speciei substantiam rationemque perficiat. Idcirco vero pluribus differentiis a
genere differentiam segregavit, quia hæc maxime generis quandam similitudinem
contineat, quia est universalis et præter genus inter cæteras maxima. Sed cum
alia plura: communia pluraque propria generis inter se ac differentiæ valeant
inveniri, nunc, inquit, ista sufficiant. Satis est enim ad discretionem
quaslibet differentias assumere, etiamsi non quæ dici possunt omnia
colligantur.DE COMMUNIBUS GENERIS ET SPECIEI GENUS AUTEM ET SPECIES COMMUNE
QUIDEM HABENT DE PLURIBUS, QUEMADMODUM DICTUM EST, PRÆDICARI. SUMATUR AUTEM
SPECIES UT SPECIES ET NON ETIAM UT GENUS, SI FUERIT IDEM ET SPECIES ET GENUS. ƿ
COMMUNE AUTEM HIS EST ET PRIORA ESSE EORUM DE QUIBUS PRÆDICANTUR, ET TOTUM
QUIDDAM ESSE UTRUMQUE. Generis et speciei enumerat tria communia, unum quidem,
de pluribus prædicari; genus enim et species de pluribus prædicantur sed genus
de speciebus, ut dictum est, species vero de individuis. Sed nunc de illa
specie loquitur quæ tantum species est, id est quæ non etiam genus est sed
ultima species. Quodsi talem speciem ponamus quæ etiam genus esse potest, ac de
ea dicamus quoniam commune habet cum genere de pluribus prædicari, nihil
interest an ita dicamus, ipsum genus id secum habere commune de pluribus plædicari.
Talis enim species quæ non est solum species, ea etiam genus est. Est autem
commune his quoque quod utraque priora sunt his de quibus prædicantul. Omne
enim quod de aliquibus prædicatur, si recto, ut dictum est superius, ordine
dicatur, prius est his de quibus prædicatur. Præterea est illis hoc etiam
commune, quod genus ac species totum sunt eorum quæ intra suum ambitum
continent et cohercent; omnium enim specierum totum est genus et omnium in
dividuorum totum species. Æque enim genus et species adunativa sunt plurimorum,
quod vero multorum adunativum est, id eorum quæ ad unitatis formam reducit,
recte dicitur totum. Ƿ DIFFERT AUTEM EO QUOD GENUS QUIDEM CONTINET SPECIES SUB
SE, SPECIES vero CONTINENTUR ET NON CONTINENT GENERA; IN PLURIBUS ENIM GENUS
QUAM SPECIES EST. GENERA ENIM PRÆIACERE OPORTET ET FORMATA SPECIFICIS
DIFFERENTIIS PERFICERE SPECIES; UNDE ET PRIORA SUNT NATURALITER GENERA ET SIMUL
INTERIMENTIA SED QUÆ NON SIMUL INTERIMANTUR. ET SPECIES QUIDEM CUM SIT, EST ET
GENUS, GENUS VERO CUM SIT, NON OMNINO ERIT ET SPECIES. ET GENERA QUIDEM UNIVOCE
DE SPECIEBUS PRÆDICANTUR, SPECIES vero DE GENERIBUS MINIME. AMPLIUS GENERA
QUIDEM ABUNDANT EARUM QUÆ SUB IPSIS SUNT SPECIERUM CONTINENTIA, SPECIES VERO A
GENERIBUS ABUNDANT PROPRIIS DIFFERENTIIS. AMPLIUS NEQUE SPECIES FIET UMQUAM
GENERALISSIMUM NEQUE GENUS SPECIALISSIMUM. Expeditis communibus generis ac
speciei nunc de eorum discretione pertractat. Differre enim dicit genus ab
specio, quoniam genus continet species, ut animal hominem, species ƿ vero non
continet genera; neque enim homo de animali prædicatur. Itaque fit ut species
quidem contineantur a generibus numquam vero contineant genera. Omne enim quod
amplius prædicatur, illius est continens quod minus dicitur. Quodsi genus
amplius prædicatur quam species, necesse est ut species quidem contineatur a
genere, genus vero speciei nullo ambitu prædicationis includatur. Huius autem
ratio est quoniam genus semper suscipiens differentiam speciem facit, hoc est.
Genus quod habebat latissimam prædicationem, coartatum differentia et
contractum speciem facit; omnino enim generi iuncta differentia speciem reddit
et ex universalitate atque latissima prædicatione in angustum speciei terminum
contrahit. Animal enim, cuins prædicatio per se longe lateque diffusa est, si
arripiat rationalis differentiam, si etiam mortalis deminuit atque contrahit in
unum hominis speciem. Unde fit ut minor sit semper species quam genus atque
ideo contineatur sed non contineat, sublatoque genere auferatur et species; si
enim totum auferas, pars non erit. Quodsi species auferatur, genus manet,
veluti cum animal sustuleris, interimitur etiam homo, si hominem auferas,
animal restat. Hæc etiam causa est, ut genus de specie univoce prædicetur, id
est ut species suscipiat definitionem generis et nomen sed ƿ non e converso. Definitionem
quippe speciei genus suscipere non videtur; substantiam enim priorum inferiora
suscipiunt. Si enim definias animal et dicas sub stanti am esse animatam atque
sensibilem aut si prædices de homine 'animal', verum dixeris. Si etiam animalis
definitionem de homine prædicaveris dicasque hominem esse substantiam animatam
atque sensibilem, nihil fuerit in propositione falsi. Sed si hominis
definitionem reddas 'animal rationale mortale', ea animali non conveniunt;
neque enim quod animal est, id dici poterit animal rationale mortale. Fit
igitur, ut sicut species generis nomen suscipit, ita etiam capiat definitionem,
et sicut genus nomen speciei non suscipit, ita nec eiusdem definitione monstretur
sed cuius nomen et definitio de aliquo prædicatur, id univoce dicitur. Cum
igitur generis et nomen et definitio de specie prædicetur; genus de specie
univoce dicitur. Quoniam vero speciei de genere neque nomen neque definitio prædicatur,
non comlertitur univoca prædicatio. Differunt genera <ab> speciebus hoc
quoque modo, quod genera superuadunt species suas aliarum continentia
specierum, species vero genera differentiarum pluralitate. Animal enim, quod
est genus, superuadit hominem, quod est species, quia non hominem solum
continet, verum etiam bovem, equum aliasque species, quas suæ spatio prædicationis
includit. Species vero, ut homo, superuadit genus, ut animal, multitudine
differentiarum. Nam quod actu genus ƿ non habet rationale vel mortale -- nullas
quippe actu genus retinet differentias -- easdem species suæ substantiæ inhærentes
atque insitas tenet. Homo enim rationalis est atque mortalis, quod genus minime
est; animal enim neque mortale est per se neque rationale. Quodsi genus quidem
plus unam continet speciem, at vero species multis differentiis infor mantur,
superat quidem genus speciem continentia specierum species vero vincit genus
differentiarum pluralitate. Illa quoque est differentia, quod genus quoniam
omnium primum est, numquam in tantum descendere poterit, ut fiat ultimum,
species vero, quæ cunctis est inferior, in tantum ascendere non poterit, ut
suprerna omnium fiat; numquam igitur nec species generalissimum fiet nec genus
specialissimum. Sed ex his quæ dictæ sunt differentiæ aliæ sunt quæ genus ab
specie propriæ coniunctæque disterminant, aliæ vero quæ non solum genus ab
specie, verum etiam a cæteris diducunt ac disterminant. Neque in his tantum
differentiæ quæ sunt dictæ, verum etiam in cæteris considerentur oportet, si
proprie normam quærimus discretionis agnoscere. GENERIS AUTEM ET PROPRII
COMMUNE QUIDEM EST SEQUI SPECIES -- NAM SI HOMO EST, ANIMAL EST, ET SI HOMO
EST, RISIBILE EST -- ET ÆQUALITER PRÆDICARI GENUS DE SPECIEBUS ET PROPRIUM DE
HIS QUÆ ILLO PARTICIPANT; ÆQUALITER ENIM ET HOMO ET BOS ANIMAL ET CATO ET
CICERO RISIBILE. COMMUNE AUTEM ET UNIVOCE PRÆDICARI GENUS DE PROPRIIS SPECIEBUS
ET PROPRIUM QUORUM EST PROPRIUM. Tria intelim generis ac proprii dicit esse
communia. Quorum primum illud est, quoniam ita genus sequitur species ut
proprium. Posita enim specie necesse est intellegi genus ac proprium; neutrum
enim species proprias derelinquit. Nam si homo est, animal est, si homo est,
risibile est; ita quemadmodum genus, sic proprium ab ea specie cuius est
proprium, non recedit. Illud quoque, quod æqualis est generis participatio,
sicut etiam proprii. Omne enim genus æqualiter speciebus participatur, proprium
vero individuis omnibus æqualiter adhærescit. Manifestum vero est
participationem esse generis æqualem; neque enim plus homo animal est quam
equus ƿ atque bos sed in eo quod sunt animalia, æqualiter animalis, id est
generis ad se vocabulum trahunt. Cato etiam et Cicero æqualiter risibiles sunt,
etiamsi æqualiter non rideant; in eo enim quod apti ad ridendum sunt, dici
risibiles possunt, non quod iam rideant. Æqualiter ergo ea quæ sub genere sunt,
suscipiunt genus, sicut ea quæ sub propriis, propria. Tertium illud, quod sicut
genus de speciebus propriis univoce prædicatur, itn etiam proprium de sua
specie univoce dicitur. Genus enim quoniam substantiam speciei continet, non
modo eius nomen de specie, verum etiam definitio prædicatur. Proprium vero quia
speciem non relinquit eamque semper sequitur nec in aliam speciem transgreditur
nec infra subsistit, definitionem quoque propriam speciebus tradit; cuius enim
nomen uni tantum convenit speciei cui coæquatur, dubitari non potest quin eius
quoque definitio speciei conveniat. Quo fit ut sicut genus de speciebus, ita
proprium de sua specie univoce prædicetur. DIFFERT AUTEM, QUONIAM GENUS QUIDEM
PRIUS EST, POSTERIUS VERO PROPRIUM; OPORTET ENIM ESSE ANIMAL, DEHINC DIVIDI
DIFFERENTIIS ET PROPRIIS. ET GENUS QUIDEM ƿ DE PLURIBUS SPECIEBUS PRÆDICATUR,
PROPRIUM VERO DE UNA SOLA SPECIE CUIUS EST PROPRIUM. ET PROPRIUM QUIDEM
CONVERSIM PRÆDICATUR DE EO CUIUS EST PROPRIUM, GENUS VERO DE NULLO CONVERSIM PRÆDICATUR.
NAM NEQUE SI ANIMAL EST, HOMO EST, NEQUE SI ANIMAL EST, RISIBILE EST; SIN VERO
HOMO EST, RISIBILE EST, ET E CONVERSO. AMPLIUS PROPRIUM OMNI SPECIEI INEST
CUIUS EST PROPRIUM, ET SOLI ET SEMPER, GENUS VERO OMNI QUIDEM SPECIEI CUIUS
FUERIT GENUS, ET SEMPER, NON AUTEM SOLI. AMPLIUS SPECIES QUIDEM INTEREMPTÆ NON
SIMUL INTERLIMUNT GENERA, PROPRIA VERO INTEREMPTA SIMUL INTERIMUNT EA QUORUM
SUNT PROPRIA. ET HIS QUORUM SUNT PROPRIA INTEREMPTIS ET IPSA SIMUL
INTERIMUNTUR. Rursus tale proprium sumit, quod ad alterius comparationem
proprium nuncupetur. Dicit enim proprium esse generis prius esse quam propria.
Oportet enim prius esse genus, quod veluti materia differentiis supponatur,
venientibusque differentiis fieri speciem, cum quibus propria nascuntur. Si
igitur prius est ƿ genus quam differentiæ, prius etiam differentiæ quam species
et speciebus propria coæquantur, non est dubium quin propria generibus
posteriora sint, ac per hoc quod dictum est, proprium esse generis prius esse
quam propria, commune est hoc generi cum differentia. Differentiæ enim species
conformantes priores considerantur esse quam propria, siquidem speciebus ipsis
priores sunt, quas propria ratione determinant. Sed ut dictum est, hoc proprium
ad differentiam proprii intellegendum est, non quale superius per se proprium
constitutum est. Rursus differt genus a proprio, quod genus quidem de pluribus
prædicatur speciebus, proprium vero minime; nam neque genus est, nisi plures ex
se species proferat, nec proprium, si alteri cuilibet speciei possit esse
commune. Fit igitur ut genus quidem plurimas sub se species habeat, ut animal hominem
atque equum, proprium vero unam tantum, sieut risibile hominem. Quo fit ut illa
quoque differentia nascatur: genus enim praedicatur quidem de speciebus, ipsum
vero in nulla praedicatione supponitur, proprium vero et species alterna
praedicatione mutantur. Fit enim praedicatio aut a maioribus ad minora aut ab
aequalibus ad aqqualia. Genus igitur, quod maius est, de speciebus omnibus
praedicahlr, species vero, quoniam minores sunt, de generibus non dicuntur, ut
animal de homine dicitur, homo vero de animali nullo modo praedicatur. At vero
proprium, quoniam speciei aequale est, aeque ƿ praedicatur atque supponitur, ut
risibile de homine dicitur -- omnis enim homo risibilis est -- eodemque
convertitur modo; omne enim risibile homo est. Differt etiam proprium a genere,
quod proprium uni et omni et semper speciei adest, genus vero ex his duo quidem
retinet, in uno vero diversum est. Nam speciebus suis et semper adest et
omnibus, non vero solis; hoc enim haeret propriis, quod singulas tantum species
continent, hoc generibus, quod plures. Igitur propria quidem singulas optinent
species, genera vero non singulas. Adest igitur proprium uni soli speciei et
semper et omni, genus vero omni quidem et semper sed non soli, ut risibile
homini soli, animal vero eidem homini sed non soli; praeest enim caeteriss quae
irrationabilia nuncupamus. Praeterea si auferatul genus, species interimuntur
-- nam si non sit animal, non erit homo -- si auferas species, non interimitur
genus; nam si non sit homo, animal non peribit. Species vero et propria quoniam
sunt aequalia, alterna sese vice consumunt; nam si non sit risibile, homo non
erit, si homo non sit, risibile non manebit. Consumunt igitur genera sub se
positas species, non vero ab his invicem consumuntur, species vero et proprium
invicem perimuutur et perimunt. GENERIS VERO ET ACCIDENTIS COMMUNE EST DE
PLURIBUS, QUEMADMODUM DICTUM EST, PRAEDICARI, SIVE SEPARABILIUM SIT SIVE
INSEPARABILIUM; ETENIM MOVERI DE PLURIBUS ET NIGRUM DE CORUIS ET DE HOMINIBUS
AETHIOPIBUS ET ALIQUIBUS INANIMATIS. Nihil est quod inter caetera ita sit a
generis ratione disiunctum. Sicut est accidens. Nam cum genus cuiuslibet
substantiam monstret, accidens vero a substantia longe disiunctum sit et
extrinsecus veniens, nihil fere notius commune potest habere cum genere quam de
pluribus praedicari. Genus enim de plaribus praedicatur speciebus, accidens
vero de pluribus non modo speciebus, verum etiam generibus animatis atque
inanimatis, ut nigrum dicitur de rationabili homine, de irrationabili coruo et
de inanimato hebeno, album etiam de cygno et marmore, moveri de homine, de equo
et de stellis ac de sagitta, quae sunt separabilis accidentis exempla. DIFFERT
AUTEM GENUS AB ACCIDENTI, QUONIAM GENUS ANTE SPECIES EST, ACCIDENTIA VERO
SPECIEBUS POSTERIORA SUNT; NAM SI ETIAM INSEPARABILE SUMATUR ACCIDENS SED TAMEN
PRIUS EST ILLUD CUI ACCIDIT QUAM ACCIDENS. ET GENERE QUIDEM QUAE PARTICIPANT,
AEQUALITER PARTICIPANT, ACCIDENTI VERO NON AEQUALITER; INTENTIONEM ENIM ET
REMISSIONEM SUSCIPIT ACCIDENTIUM PARTICIPATIO, GENERUM VERO MINIME. ET
ACCIDENTIA QUIDEM IN INDIVIDUIS PRINCIPALITER SUBSISTUNT, GENERA NERO ET
SPECIES NATURALITER PRIORA SUNT INDIVIDUIS SUBSTANTIIS. ET GENERA QUIDEM IN EO
QUOD QUID SIT PRAEDICANTUR DE HIS QUAE SUB IPSIS SUNT, ACCIDENTIA VERO IN EO
QUOD QUALE ALIQUID SIT VEL QUOMODO SE HABEAT UNUMQUODQUE; QUALIS EST ENIM
AETHIOPS INTERROGATUS DICES 'NIGER', ET QUEMADMODUM SE SOCRATES HABEAT, DICES
QUONIAM SEDET VEL AMBULAT. Differentiam generis et accidentis hanc primam
proponit, quod genus quidem ante species sit, quippe quod mateliae loco est et
differentiis informatum species gignit, at vero accidens post species
invenitur. Oportet enim prius esse cui aliquid accidat, post vero ipsum
accidens supervenire; nam si subiectum non sit quod suscipiat, accidens esse
non poterit. Quodsi genus quidem speciebus subiectum est nec possunt esse
species, nisi eis genus veluti materia supponatur, accidentia vero esse non
possunt, nisi eis species supponantur, manifestum est genus quidem esse ante
species, accidentia vero post species. Rursus alia differentia, quoniam genus
neque intentionem neque remissionem suscipere potest. Quo fit ut quæ
participant genere, æqualiter eius nomen definitionemque suscipiant; omnes enim
homines æqualiter animalia sunt eodernque modo equi, necnon inter se homo atque
equus et cætera animalia comparata æque animalia prædicantur. Accidentis vero
participatio et intenditur et remittitur. Invenies enim quemlibet paulo diutius
ambulantem, paulo amplius nigrum et in ipsis Æthiopibus considerabis omnes non æque
nigro colore obductos. Alia quoque differentia est, quoniam omne accidens in
individuis principaliter subsistit, genera vero et species individuis priora
sunt; nisi enim singuli corui ƿ nigredine infecti essent, corui species nigra
esse minime diceretur. Ita fit ut accidentia post individua esse videantur. Nam
si prius est id cui aliquid accidit quam illud quod accidit, non est dubium
prius esse individua, posterius vero accidens. Genera vero et species supra
individua considerantur; hoc idcirco, quoniam de his omnibus prædicantur
eorumque substantiam propria prædicatione constituunt. Sed dici potest genera
quoque ipsa et species posteriora individuis inveniri; nam nisi sint singuli
homines singulique equi, hominis atque equi species esse non possunt, et nisi
singulæ species sint, eorum genus animal esse non poterit. Sed meminisse
debemus superius dictum esse genus non ex his sumere substantiam de quibus prædicatur
sed de eo potius, quod differentiis constitutivis eorum substantia formaque
perficitur. Itaque si genus quidem divisivis differentiis interemptis non
perimitur sed manet in his quæ eius constitutivæ sunt eiusque formam
definitionemque perficiunt, cumque differentiæ divisivæ generis speciebus sint
priores -- ipsas enim species conformant atque constituunt -- non est dubium
quin genus etiam pereuntibus speciebus possit in propria manere substantia.
Idem de speciebus dictum sit; species enim superioribus differentiis, non posterioribus
individuis informantur. Quæ cum ita sint, species quoque ante individua
subsistunt. Accidentia vero nisi sint ƿ quibus accidant, esse non possunt,
nullis vero prius accidunt quam individuis; hæc enim generationi et corruptioni
supposita variis semper accidentibus permutantur. Illam quoque adnumerat
differentiam quæ est superius dicta, quod genus quidem, quia rem demonstrat et
de substantia prædicatur, in eo quod quid est dicitur, accidens vero in eo quod
quale est aut in eo quod quomodo sese habet res. Nam si qualitatem interroges,
accidens respondebitur, ut si qualis est coruus, 'niger', si quomodo sese
habeat, aliud rursus accidens, aut 'sedet' aut 'uolat' aut 'crocitat'. Nam cum
accidens in novem prædicamenta dividatur, qualitatem, quantitatem, ad aiiquid,
ubi, quando, situm, habitum, facere, pati, cætera quidem omnia in {quomo do se
habeat' in terrogatione pomlntur, qualitas vero in qualitatis sciscitatione
responderi solet. Nam si interrogemur qualis est Æthiops, respondebimus
accidens, id est 'niger', si quomodo se habeat Socrates, tunc dicemus aut
'sedet' aut 'ambulat' aut superiorum aliquid accidentium.GENUS VERO QUO AB ALIIS
QUATTUOR DIFFERAT, DICTUM EST. CONTINGIT AUTEM ETIAM UNUMQUODQUE ALIORUM
DIFFERRE AB ALIIS QUATTUOR, UT CUM QUINQUE QUIDEM SINT, UNUMQUODQUE AUTEM AB
ALIIS QUATTUOR DIFFERAT. QUATER QUINQUE, viGINTI FIANT OMNES DIFFERENTIÆ SED
SEMPER POSTERIORIBUS ENUMERATIS ET SECUNDIS QUIDEM UNA DIFFERENTIA SUPERATIS,
PROPTEREA QUIA IAM SUMPTA EST, TERTIIS VERO DUABUS, QUARTIS VERO TRIBUS,
QUINTIS VERO QUATTUOR, DECEM OMNES FIUNT, QUATTUOR, TRES, DUÆ, UNA. GENUS ENIM
DIFFERT A DIFFERENTIA ET SPECIE ET PROPRIO ET ACCIDENTI; QUATTUOR IGITUR SUNT
OMNES DIFFERENTIÆ. DIFFERENTIA VERO QUO DIFFERAT A GENERE DICTUM EST, QUANDO
QUO DIFFERRET GENUS AB EA DICEBATUR; RELINQUITUR IGITUR QUO DIFFERAT AB SPECIE
ET PROPRIO ET ACCIDENTI DICERE, ET FIUNT TRES. RURSUS SPECIES QUO ƿ QUIDEM
DIFFERAT A DIFFERENTIA DICTUM EST, QUANDO QUO DIFFERRET DIFFERENTIA AB SPECIE,
DICEBATUR; QUO AUTEM DIFFERAT SPECIES A GENERE, DICTUM EST, QUANDO QUO
DIFFERRET GENUS AB SPECIE DICEBATUR; RELIQUUM EST IGITUR, UT QUO DIFFERAT A
PROPRIO ET ACCIDENTI DICATUR DUÆ IGITUR ETIAM ISTÆ SUNT DIFFERENTIÆ. PROPRIUM
AUTEM QUO DIFFERAT AB ACCIDENTI RELINQUITUR; NAM QUO AB SPECIE ET DIFFERENTIA
ET GENERE DIFFERAT, PRÆDICTUM EST IN ILLORUM AD IPSUM DIFFERENTIA. QUATTUOR
IGITUR SUMPTIS GENERIS AD ALIA DIFFERENTIIS, TRIBUS VERO DIFFERENTIÆ, DUABUS
AUTEM SPECIEI, UNA AUTEM PROPRII AD ACCIDENS, DECEM ELUNT OMNES, QUARUM
QUATTUOR, QUÆ ERANT GENERIS AD RELIQUA, SUPERIUS DEMONSTRAVIMUS.Quoniam
differentias atque communitates generis ad differentiam, ad speciem, ad
proprium atque accidens persecutus est, idem quoque ad cæteras facere
contendens prædicit, quot omnes differentiæ possint esse quæ inter se
comparatis commixtisque ƿ rebus his quæ supra propositæ sunt efficiantur. Sunt
autem viginti. Nam cum quinque sint res, unaquæque res earum si a quattuor
aliis differat, quinquies quater, viginti differentiæ fiunt, quod appositarum
litterarum manifestatur exemplo. Sint quinque res veluti quinque litteræ A B C
D E. Differat igitur A quidem ab aliis quattuor, id est B C D E, fient quattuor
differentiæ. Rursus B differat ab aliis quattuor, id est A C D E, erunt rursus
quattuor; quæ superioribus iunctæ octo coniungunt. C vero tertia ab reliquis
differt quattuor, scilicet A B D E; quæ quattuor differentiæ superioribus octo
copulatæ duodecim reddunt. Quarta D reliquis quattuor comparetur differatque ab
eisdem, id est A B C E, fient igitur rursus quattuor; quæ superioribus duodecim
appositæ sedecim copulant. Quodsi ultima B ab aliis quattuor differat, scilicet
A B C D, fient aliæ quattuor differentiæ; quæ compositæ prioribus viginti
perficiunt. Et sit quidem huiusmodi descriptio: A --> B C D E B --> A C D
E C --> A B D E D --> A B C E E --> A B C D. Quæ cum ita sint, in
generibus quoque et speciebus et cæteris idem considerabitur. Erunt ergo
quattuor differentiæ, quibus genus a differentia, specie, proprio accidentique
disiungitur; aliæ rursus quattuor, quibus differentia a genere, specie, proprio
atque accidenti discrepat; rursus quattuor speciei ad genus ac differentiam,
proprium atque accidens; quattuor etiam proprii ad genus, differentiam, speciem
atque accidens; quattuor in super accidentis ad genus, differentiam, speciem
atque proprium. Quæ coniunctæ omnes viginti explicant differentias. Sed hoc, si
ad numeri refelatur naturam comparationisque alternationem; nam si ad ipsas
differentiarum naturas vigilans lector aspiciat, easdem sæpe differentias
inveniet sumptas. Quo enim genus differt a differentia, eodem differentia
distat a genere, et quo differentia distat ab specie, eodem species a
differentia disgregatur, et in cæteris eodem modo. In hac igitur dispositione
differentianlm, quam supla disposui, easdem sæpius adnumeravi. Atque si
differentiarum similitudines detrahamus, decem fiunt omnino differentiæ, quas
ad præsentem tractatum velut diversas atque dissimiles oportet assumere. Age
enim differat genus a differentia, specie, proprio ƿ atque accidenti, quattuor
differentiis, quas supra iam diximus. Item sumamus differentiam, distabit hæc a
genere primum, dehinc ab specie, proprio atque accidenti. Sed quo discrepet a
genere, iam superius explicatum est, cum diceremus quo genus a differentia
discreparet. Detracta igitur hac comparatione, quoniam supra commemorata est,
relinquuntur tres distantiæ quibus differentia ab specie, proprio accidentique
disiungitur; quæ iunctæ cum superioribus quattuor septem differentias reddunt. Post
hanc species si sumatur, quattuor quidem eius essent differentiæ secundum
numeri diversitatem, cum ad genus, a differentiam, proprium atque accidens
comparatur sed priores duæ comparationes iam dictæ sunt. Nam quo species
differat a genere tunc dictum est, cum quid genus differret ab specie
dicebamus, quid vero species a differentia distet commemoratum est, cum
differentiæ ab specie dissimilitudines redderemus. Quibus detractis duæ
supersunt integræ atque intactæ speciei ad proprium atque accidens discrepantiæ;
quæ iunctæ cum septem novem differentias copulant. Proprii vero si ad numerum
differentiæ considerentur, quattuor erunt, scilicet ad genus, differentiam,
speciem atque accidens comparati, quarum quidem tres superiores differentiæ iam
dictæ sunt. Nam quid proprium distet a genere, tunc dictum est, cum quid genus
a proprio distaret ostendimus, rursus quid proprium a differentia discrepet, in
colligenda distantia differentiæ propriique superius ƿ demonstratum est, quid
vero proprium distet ab specie, tunc expositum est, cum quid species distaret a
proprio dicebatur. Restat igitur una differentia proprii ad accidens, quæ
superioribus iuncta decem differentias claudit. Accidentis vero ad cætera
possent quidem esse quattuor, nisi iam omnes probarentur esse consumptæ. Nam
quid differat vel genus vel differentia vel species vel proprium ab accidenti,
supra monstratum est, nec sunt diversæ differentiæ accidentis ad cætera quam cæterorum
ad accidens. Itaque fit, ut cum sit quinque rerum numerus, si prima assumatur,
quattuor fiant differentiae, si secunda, tres, vincanturque secundae rei ad
caeteras differentiae a prima ad caeteras una tantum distantia; nam cum prima
habuerit quattuor, secunda retinet tres. Tertia vero si sumatur, duas habebit
differentias, quae vincantur a primis quattuor differentiis duabus; quarta si
sumatur, unam habebit differentiam, quae vincitur a primis quattuor
differentiis tribus, quinta vero quoniam nullam omnino habebit differentiam
nouam, totis quattuor a prima differentiis superatur. Atque hoc numerorum gradu
quidem usque ad denarium numerum tenditur: quattuor, tres, duae, una, ut
generis quidem quattuor, differentiae vero tres, speciei duae, proprii una,
accidentis nulla sit. Et primae quidem generis comparationes quattuor nouas
tenent differentias, secundae vero differentiae comparationes tres nouas
tenent; una enim superius adnumerata est, vincitur autem a primis quattuor
novis differentiis una tantum. Speciei vero tertia comparatio dnas tantum habet
differentias nouas, duas quippe superius adnumeratas agnoscimus, et vincitur a
quattuor primis duabus tantum differentiis novis. Proprium vero unam retineat
nouam, quoniam tres habet superius adnumeratas, vincaturque a prima novis
tribus differentiis, quinti vero accidentis comparationes quoniam nullam
retinent nouam differentiam, totis quattuor a primis generis transcendantur.
Atque ad hunc modum ex viginti differentiis secundum numerum decem secundum
dissimilitudinem contrahuntur. ut tamen has secundum dissimilitudinem
differentias non in quinario tantum numero, verum in caeteris notas habere
possimus, talis dabitur regula quae plenam differentiarum dissimilitudinem in
qualibet numeri pluralitate repeliat. Propositarum enim rerum numero si unum
dempseris atque id quod dempto uno relinquitur, in totam summam numeri
multiplicaveris, eius quod ex multiplicatione factum est dimidium coaequabitur
ei pluralitati quam propositarum rerum differentiae continebunt. Sint igitur
res quattuor A B C D; his aufero unum, fiunt tres; has igitur quater
multiplico, fient duodecim; horum dimidium ƿ teneo, sex erunt. Tot igitur erunt
differentiae inter se rebus quattuor comparatis: A quippe ad B et C et D tres
retinet differentias, rursus B ad C et D duas, C vero ad D unam; quae iulletae
senarium numerum complent. Atque hanc quidem regulam simpliciter ac sine
demonstratione nunc dedisse sufficiat, in Praedicamcntorum vero expositione
ratio quoque cur ita sit explicabitur. COMMUNE ERGO DIFFERENTIAE ET SPECIEI EST
AEQUALITER PARTICIPARI; HOMINE ENIM AEQUALITER PARTICIPRNT PARTICULARES HOMINES
ET RATIONALI DIFFERENTIA. COMMUNE VERO EST ET SEMPER ADESSE HIS QUAE
PARTICIPANT; SEMPER ENIM SOCRATES RATIONALIS ET SEMPER SOCRATES HOMO. Dictum
est saepius ea quae substantiam formant, nec remissione contrahi nec intentione
produci; uni cuique enim id quod est, unum atque idem est. Quodsi differentia
specierum substantiam monstret, species vero individuorum, aequaliter utraque
ab intentione et remissione seiuncta sunt; quo fit ut aequaliter participentur.
Omnes enim individui mortales aeque sunt atque rationales sicut homines. Nam si
idem est 'esse' homini quod est 'esse rationale', cum omnes homines aeque sint
homines, necesse est ut sint aequaliter rationales. Aliud quoque commune habent
quoniam ita differentiae sui participantia non relinquut ut species. Semper
enim Socrates rationalis est -- Socrates enim rationabilitate participat --
semper homo est, quia scilicet humanitate participat. Ut igitur differentiae
sui participantia non relinqbunt, ita species his quae ea participant, semper
adiuncta est. PROPRIUM AUTEM DIFFERENTIAE QUIDEM EST IN EO QUOD QUALE SIT
PRAEDICARI, SPECIEI VERO IN EO QUOD QUID EST; NAM ET SI HOMO VELUT QUALITAS
ACCIPIATUR, NON SIMPLICITER ƿ ERIT QUALITAS SED SECUNDUM ID QUOD GENERI
ADVENIENTES DIFFERENTIAE EAM CONSTITUERUNT. AMPLIUS DIFFERENTIA QUIDEM IN
PLURIBUS SAEPE SPECIEBUS CONSIDERATUR, QUEMADMODUM QUADRUPES IN PLURIBUS
ANIMALIBUS SPECIE DIFFERENTIBUS, SPECIES VERO IN SOLIS HIS QUAE SUB SPECIE SUNT
INDIVIDUIS EST. AMPLIUS DIFFERENTIA PRIMA EST AB EA SPECIE QUAE EST SECUNDUM IPSAM;
SIMUL ENIM ABLATUM RATIONALE INTERIMIT HOMINEM, HOMO VERO INTEREMPTUS NON
AUFERT RATIONALE, CUM SIT DEUS. AMPLIUS DIFFERENTIA QUIDEM COMPONITUR CUM ALIA
DIFFERENTIA -- RATIONALE ENIM ET MORTALE COMPOSITUM EST IN SUBSTANTIA HOMINIS
-- SPECIES VERO SPECIEI NON COMPONITUR, UT GIGNAT ALIAM ALIQUAM SPECIEM; QUIDAM
ENIM EQUUS CUIDAM ASINO PERMISCETUR AD MULI GENERATIONEM, EQUUS AUTEM
SIMPLICITER ASINO NUMQUAM CONVENIENS PERFICIET MULUM. Expositis communitatibus
quantum ad institutionem pertinebat differentiæ et speciei, eorundem nunc
dissimilitudines colligit dicens quoniam differunt, quod species in eo quod
quid sit prædicatur, differentia vero in eo quod quale sit. Huic differentiæ
poterat occurri. Nam si humanitas ipsa, quæ species est, qualitas quædam est, cur
dicatur species in eo quod quid sit prædicari, cum propter quandam suæ naturæ ƿ
proprietatem quædam qualitas esse videatur? Huic respondemus, quia differentia
solum qualitas est, humanitas vero non est solum qualitas sed tantum qualitate
perficitur. Differentia enim superveniens generi speciem fecit; ergo genus
quadam differentiæ qualitate formatum est, ut procederet in speciem, species
vero ipsa, qualis quidem est, secundum differentiam illius quæ est pura ac
simplex qualitas, qua scilicet perficitur et conformatur, qualitas vero ipsa
pura simplexque nullo modo est sed ex qualitatibus effecta substantia. Itaque
iure differentia, quæ pure ac simpliciter qualitas est, in eo quod quale est
sciscitantibus respondetur, species vero in eo quod quid sit, licet ipsa quoque
quædam qualitas sit non simplex sed aliis qualitatibus informata. Rursus illa
quoque differentia est, quia plures sub se species differentia continet,
species vero tantum individuis præsunt. Rationabilitas enim et hominem claudit
et deum, quadrupes equum, bovem, canem et cætera, homo vero solos individuos.
Atque in aliis speciebus eadem ratio est. Idcirco enim definitiones quoque
secutæ sunt, ut differentia vocaretur quod in pluribus specie differentibus in
eo quod quale sit prædicatur, species vero quod de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit prædicatur. Ideo etiam superioris naturæ sunt
differentiæ, quoniam continentes sunt specierum. Nam si quis auferat
differentiam, speciem ƿ quoque sustulerit, ut si quis auferat rationabilitatem,
hominem deumque consumpserit, si vero hominem tollat, rationabiiitas nuanet in
speciebus reliquis constituta. Est igitur differentiæ specieique distantia quod
una differentia plures species contmerc potest, species vero nullo modo. Alia
rursus est dlfferentia, quoniam ex pluribus differentiis una sæpe species
iungitut, ex pluribus speciebus nulla speciei substantia copulatur. Iunctis
enim differentiis mortali ac rationali factus est homo, iunctis vero speciebus
nulla umquam species informatur. Quodsi quis occurrat dicens quoniam permixtus
asino equus efficit mulum, non recte dixerit. Individua enim individuis iuncta
individua rursus alia fortasse perficiunt, ipseuero equus simpliciter, id est
universaliter, et asinus universaliter neque permisceri possunt neque aliquid,
si cogitatione misceantur, efficiunt. Constat igitur differentias quidem
plurimas ad unius speciei substantiam convenire, species vero in alterius
speciei naturam nililo modo posse congruere. DIFFERENTIA VERO ET PROPRIUM
COMMUNE QUIDEM HABENT ÆQUALITER PARTICIPARI AB HIS QUÆ EORUM PARTICIPANT; ÆQUALITER
ENIM RATIONALIA RATIONALIA SUNT ET RISIBILIA RISIBILIA. ET SEMPER ET OMNI
ADESSE COMMUNE ƿ UTRIUSQUE EST. SI ENIM CURTETUR QUI EST BIPES SED AD ID QUOD
NATUM EST SEMPER DICITUR; NAM ET RISIBILE IN EO QUOD NATUM EST HABET ID QUOD
EST SEMPER SED NON IN EO QUOD SEMPER RIDEAT. Nunc differentiæ propriique
communia continua ratione persequitur. Commune enim dicit esse proprio ac
differentiæ quod æqualiter participantur -- æque enim omnes homines rationabiles
sunt, æque risibiles -- illud, quia substantiam monstrat, istud, quia est æquum
proprium speciei et subiectam speciem non relinquit. Aliud etiam his commune
subiungit: æqualiter enim semper differentia subiectis adest ut proprium;
semper enim homines rationabiles sunt, ut semper quoque risibiles. Sed obici
poterat non semper esse bipedem hominem, cum sit bipes differentia, si unius
pedis perfectione curtetur. Quam tali modo solvimus quæstionem. Propria et
differentiæ non in eo quod semper habeantur sed in eo quod semper natutaliter
haberi possunt, semper dicuntur adesse subiectis. ƿ Si enim quis curtetur pede,
nihil attinet ad naturam, sicut nihil ad detrahendum proprium valet, si homo
non rideat. Hæc enim non in eo quod assint sed in eo quod per naturam adesse
possint, semper adesse dicuntur. Ipsum enim semper non actu esse dicimus sed
natura. Numquam enim fieri potest, ut per naturæ ipsius proprietatem non semper
homo bipes sit, etiamsi potest fieri, ut pede curtetur, etiam si deminuto pede
sit natus; in his enim non speciei atque substantiæ sed nascenti individuo
derogatur. PROPRIUM AUTEM DIFFERENTIÆ EST QUONIAM HÆC QUIDEM DE PLURIBUS
SPECIEBUS DICITUT SÆPE, UT RATIONALE DE HOMINE ET DE DEO, PROPRIUM vero DE UNA
SOLA SPECIE, CUIUS EST PROPRIUM. ET DIFFERENTIA QUIDEM ILLIS EST CONSEQUENS
QUORUM EST DIFFERENTIA SED NON CONVERTITUR, PROPRIA VERO CONVERSIM PRÆDICANTUR
QUORUN SUNT PROPRIA, IDCIRCO QUONIAM CONVERTUNTUR. Distat a proprio
differentia, quia differentia plurimas species ƿ claudit ac de his omnibus prædicatur,
proprium vero uni tantum speciei cui iungitur adæquatur. Rationale enim de
homine atque de deo, quadrupes de equo et cæteris animalibus, risibile vero
unam tantum tenet speciem, id est hominem. Unde fit ut differentia semper
speciem consequatur, species vero differentiam minime. Proprium vero ac species
alterius sese vicibus æqua prædicatione comitantur. Sequi vero dicitur,
quotiens quolibet prius nominato posterius reliquum convenit nuncupari, ut si
dicam 'omnis homo rationabilis est', prius hominem, posterius apposui
differentiam; sequitur ergo differentia speciem. At si convertam nomina
dicamque 'omnis rationabile homo est', propositio non tenet veritatem; igitur
species differentiam nulla ratione comitatur. Proprium vero et species quia
converti possunt, mutuo se secuntur: omnis homo risibilis est et omne risibile
homo est. DIFFERENTIÆ AUTEM ET ACCIDENTI COMMUNE QUIDEM EST DE PLURIBUS DICI,
COMMUNE VERO AD EA QUÆ SUNT INSEPARABILIA ACCIDENTIA, SEMPER ET OMNIBUS ADESSE;
BIPES ENIM SEMPER ADEST OMNIBUS CORUIS ET NIGRUM ESSE SIMILITER. Duo quidem
differentiæ et æcidentis communia proponit, quorum unum separabilibus et
inseparabilibus accidentibus cum differentia commune est, ab altero vero
separabile accidens segregatur. Tantum vero inseparabile secundo communi
concluditur. Est enim commune differentiæ cum omnibus accidentibus de pluribus
prædicari; nam et separabilia et inseparabilia accidentia sicut differentia de
pluribus speciebus et individuis prædicantur, ut bipes de coruo atque cygno et
de his individuis quæ sub coruo et cygno sunt, nuncupatur. Item de eodem coruo
atque cygno album et nigrum, quæ sunt inseparabilia accidentia, prædicantur. Ambulare
enim vel stare, dormire ac vigilare de eisdem dicimus, quæ sunt accidentia
separabilia, reliqua vero communitas ea tantum accidentia videtur includere quæ
sunt inseparabilia. Nam sicut differentia semper subiectis speciebus adhærescit,
ita etiam inseparabilia accidentia numquam videntur deserere subiectum. ut enim
bipes, quod est differentiat numquam coruorum speciem derelinquit, ita nec
nigrum, quod accidens inseparabile est. Differentia enim idcirco non relinquit
subiectum, quoniam cius substantiam complet ac perficit, accidens vero
huiusmodi, quia noo potest separari; neque enim possit esse accidens
inseparabile, si subiectum aliquando relinquit. DIFFERUNT AUTEM QUONIAM
DIFFERENTIA QUIDEM CONTINET ET NON CONTINETUR -- CONTINET ENIM RATIONABILITAS
HOMINEM -- ACCIDENTIA VERO QUODAM QUIDEM MODO CONTINENT EO QUOD IN PLURIBUS
SUNT, QUODAM VERO MODO CONTINENTUR EO QUOD NON UNIUS ACCIDENTIS SUSCEPTIBILIA
SUNT SUBIECTA SED PLURIMORUM. ET DIFFERENTIA QUIDEM ININTENTIBILIS EST ET
IRREMISSIBILIS, ACCIDENTIA VERO MAGIS ET MINUS RECIPIUNT. ET IMPERMIXTÆ QUIDEM
SUNT CONTRARIÆ DIFFERENTIÆ, MIXTA VERO CONTRARIA ACCIDENTIA. HUIUSMODI QUIDEM
COMMUNIONES ET PROPRIETATES DIFFERENTIÆ ET CÆTERORUM SUNT, SPECIES VERO QUO
QUIDEM DIFFERAT A GENERE ET DIFFERENTIA, DICTUM EST IN EO QUOD DICEBAMUS, QUO
GENUS DIFFERRET A CÆTERIS ET QUO DIFFERENTIA DIFFERRET A CÆTERIS. Post
differentiæ et accidentis redditas communitates nunc de eorum differentiis
tractat. Ac primum quidem talem proponit. Differentia, inquit, omnis speciem
continet rationabilitas enim continet hominem, quoniam plus rationabilitas quam
species, id est homo, prædicatur: supergressa enim substantiam hominis in deum
usque diffunditur. Accidentia vero aliquando quidem continent, aliquando
continentur. Continent quidem, quia quodlibet unum accidens speciebus adesse
pluribus consuevit, ut album cygno et lapidi? Nigrum coruo, Æthiopi atque
hebeno, continentur vero, quoniam plura accidentia uni accidunt speciei, ut
videatur illa species plurima accidentia continere. Cum enim Æthiopi accidit ut
sit niger, accidit ut sit simus, ut crispus, quæ cuncta sunt accidentia Æthiopis,
species, quod est homo, omnia quæ habet intra se plurima accidentia videtur
includere. Huic occurri potest: quoniam differentiæ quoque aliquo modo
continentur, aliquo modo continent, ut rationabilitas continet hominem -- plus
enim quam de homine prædicatur -- continetur quoque ab homine, quia non solum
hanc differentiam homo continet, verum etiam mortalem. Respondebimus: omnia quæcumque
substantialiter de pluribus prædicantur, ab his de quibus dicuntur non poterunt
contineri; quo fit ut differentiæ quidem non contineantur ab specie, etsi sint
differentiæ plures quæ speciem forment. Accidentia vero continentur, quoniam
accidentia speciei substantiam nulla prædicatione constituunt; nam nec pioprie
universalia dicuntur ƿ accidentia, cum de speciebus pluribus dicuntur,
differentiæ vero maxime. Quæ enim quorumlibet universalia sunt, ea necesse est
eorum quorum sunt universalia, etiam substantiam continere. Quo fit ut quia
differentiæ substantiam monstrant, intentione ac remissione careant -- una enim
quæque substantia neque contrahi neque remitti potest -- at vero accidentia
quoniam nullam constitutionem substantiæ profitentur, intentione crescunt et
remissione decrescunt. Illa quoque eorum est differentia, quod differentiæ
contrariæ permisceri, ut ex his fiat aliquid, non queunt, accidentia vero
contraria miscentur et quædam medietas ex alterutra contrarietate coniungitur.
Ex rationabili enim et irrationabili nihil in unum iungi potest, ex albo vero
et nigro coniunctis fit aliquis medius color. Expositis igitur distantiis
differentiæ ad cætera restat de specie dicere, cuius quidem differentias ad
genus ante collegimus, cum generis ad speciem differentias dicetamus, eiuselem
etiam speciei distantias ad differentiam diximus, cum differentiæ ad species
dissimilitudines monstrabamus. Restat igitur speciem proprii et accidentium
communioni coniungere, tum differentia segregare. SPECIEI AUTEM ET PROPRII
COMMUNE EST DE SE INVICEM PRÆDICARI; NAM SI HOMO, RISIBILE EST, ET SI RISIBILE,
HOMO EST -- RISIBILE VERO QUONIAM SECUNDUM ID QUOD NATUM EST SUMI OPORTET, SÆPE
IAM DICTUM EST -- ÆQUALITER ENIM SUNT SPECIES HIS QUÆ EORUM PARTICIPANT ET
PROPRIA QUORUM SUNT PROPRIA. Commune, inquit, habent propria atque species ad
se ipsa prædicationes habere conversas. Nam sicut species de proprio, ita
proprium de specie prædicatur; namque ut est homo risihilis, ita risibile homo
est; idque iam sæpius dictum esse commemorat. Cuius communitatis rationem
subdidit, eam scilicet, quia æqualiter species individuis participantur, sicut
eadem propria his quorum sunt propria. Quæ ratio non videtur ad conversionem prædicationis
accommoda sed potius ad illam aliam similitudinem, quia sicut species æqualiter
individuis participantur, ita etiam propria; æque enim Socrates et Plato
homines sunt, sicut etiam risibiles. Itaque tamquam aliam communionem debemus
accipere quod est additum: ÆQUALITER ENIM SUNT SPECIES HIS QUÆ EORUM
PARTICIPANT ET PROPRIA QUORUM SUNT PROPRIA. An magis intellegendum est hoc modo
dictum, tamquam si diceret 'æqualia enim sunt species et propria'? Nam quia
species eorum sunt species quæ speciebus ipsis participant. Et propria eorum
propria quæl propriis participant, proprium atque species æqualiter utrisque
sunt, id est neque species superuadit ea quæ specie participant, ƿ neque
propria superuadunt ea quæ propriis participant. Cumque hæc propria specierum
sint propria, species ac propria æqualia esse necesse est atque invicem prædicari.
DIFFERT AUTEM SPECIES A PROPRIO, QUONIAM SPECIES QUIDEM POTEST ET ALIIS GENUS
ESSE, PROPRIUM VERO ET ALIARUM SPECIERUM ESSE IMPOSSIBILE EST. ET SPECIES
QUIDEM ANTE SUBSISTIT QUAM PROPRIUM, PROPRIUM VERO POSTEA FIT IN SPECIE;
OPORTET ENIM HOMINEM ESSE, UT SIT RISIBILE. AMPLIUS SPECIES QUIDEM SEMPER ACTU
ADEST SUBIECTO, PROPRIUM vero ALIQUANDO POTESTATE; HOMO ENIM SEMPER ACTU EST
SOCRATES, NON VERO SEMPER RIDET, QUAMVIS SIT NATUS SEMPER RISIBILIS. AMPLIUS
QUORUM TERMINI DIFFERENTES, ET IPSA SUNT DIFFERENTIA; EST AUTEM SPECIEI QUIDEM
SUB GENERE ESSE ET DE PLURIBUS ƿ ET DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID EST PRÆDICARI
ET CÆTERA HUIUSMODI, PROPRII VERO QUOD EST SOLI ET SEMPER ET OMNI ADESSE. Primam
proprii et speciei differentiam dicit quoniam species potest aliquando in alias
species derivari, id est potest esse genus, ut animal, cum sit species animati,
potest esse hominis genus. Sed nunc non de his speciebus loquitur quæ sunt
specialissimæ, atque hunc confundele videtur errorem, quod cum de his speciebus
dicere proposuerit quae essent ultimae, nunc de his quae sunt subalternae et
saepe locum generis optineant disserit. Propria vero nullo modo esse genera
possunt, quoniam specialissimis adaequantur; quae quoniam genera esse non
queunt, nec propria quae sibi sunt aequalia, genera es se permittuntur. Rursus
species semper ante subsistit quam proprium -- nisi enim sit homo, risibile
esse non poterit -- et cum ista simul sint, tamen substantiae cogitatio
praecedit proprii rationem. Omne enim proprium in accidentis genere collocatur,
eo vero differt ab accidenti, quia circa omnem solam quamlibet unam speciem vim
propriae praedicationis continet. Quodsi priores sunt substantiae quam
accidentia, species vero substantia est, proprium vero accidens, non est dubium
quin prior sit species. Proprium vero posterius. Discernuntur ƿ etiam species a
propriis actus potestatisque natura; species enim actu semper individuis adest,
propria vero aliquotiens actu, potestate autem semper. Socrates enim et Plato
actu sunt homines, non vero semper actu rident sed risibiles esse dicuntur,
quia tametsi non rideant, ridere tamen potenlnt. Natura itaque species et
proprium semper subiectis adest sed actu species. Proprium vero non semper
actu, velut dictum est. At rursus quoniam definitio substantiam monstrat,
quorum diversae sunt definitiones, diversas necesse est esse substantias;
speciei vero et proprii diversae sunt definitiones, diversae sunt igitur
substantiae. Est autem speciei definitio esse sub genere et de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit praedicari; quam superius frequenter
expositam nunc iterare non opus est. Proprium vero non ita: definitur: proprium
est quod uni et omni et semper speciei adest. Quodsi definitiones diversae
sunt, non est dubium speciem ac proprium secundum naturae suae terminos
discrepare. SPECIEI VERO ET ACCIDENTIS COMMUNE QUIDEM EST DE PLURIBUS
PRAEDICARI; RARAE VERO ALIAE SUNT COMMUNITATES ƿ PROPTEREA, QUONIAM QUAM
PLURIMUM A SE DISTANT ACCIDENS ET ID CUI ACCIDIT. Speciei atque accidentis
similitudinem communem dicit de pluribus praedicari; de pluribus enim dicitur
species, sicut et accidens. Raras vero dicit esse alias eorum communiones
idcirco, quoniam longe diversum est id quod accidit et cui accidit. Cui enim
accidit, subiectum est atque suppositum, quod vero accidit, superpositum est
atque advenientis naturae. Item quod supponitur substantia est, quod vero velut
accidens praedicatur, extrinsecus venit. Quae omnia multam eius quod est
subiectum et eius quad est accidens differentiam faciunt. Tamen inveniri etiam
aliae possunt speciei et accidentis inseparabilis communitates, ut semper
adesse subiectis -- aeque enim homo singulis hominibus semper adest et
inseparabilia accidentia singulis individuis praesto sunt -- et quod sicut
species de his quae individua continet, aeque de pluribus accidentia individuis
praedicantur; nam homo de Socrate et Platone, nigrum vero atque album de
pluribus coruis et cygnis quibus accidit nuncupatur. PROPRIA VERO UTRIUSQUE
SUNT, SPECIEI QUIDEM IN EO QUOD QUID EST PRAEDICARI DE HIS QUORUM EST SPECIES,
ƿ ACCIDENTIS AUTEM IN EO QUOD QUALE QUIDDAM EST VEL ALIQUO MODO SE HABENS; ET
UNAMQUAMQUE SUBSTANTIAM UNA QUIDEM SPECIE PARTICIPARE, PLURIBUS AUTEM
ACCIDENTIBUS ET SEPARABILIBUS ET INSEPARABILIBUS; ET SPECIES QUIDEM ANTE
SUBINTELLEGI QUAM ACCIDENTIA, VEL SI SINT INSEPARABILIA -- OPORTET ENIM ESSE
SUBIECTUM, UT ILLI ALIQUID ACCIDAT -- ACCIDENTIA VERO POSTERIORIS GENERIS SUNT
ET ADVENTICIÆ NATURÆ. ET SPECIEI QUIDEM PARTICIPATIO ÆQUALITER EST, ACCIDENTIS
VERO, VEL SI INSEPARABILE SIT, NON ÆQUALITER; ÆTHIOPS ENIM ALIO ÆTHIOPE HABEBIT
COLOREM VEL INTENTUM AMPLIUS VEL REMISSUM SECUNDUM NIGREDINEM. RESTAT IGITUR DE
PROPRIO ET ACCIDENTI DICERE; QUO ENIM PROPRIUM AB SPECIE ET DIFFERENTIA ET
GENERE DIFFERT, DICTUM EST. Quod nunc proprium speciei et accidentis se exequi
pollicetur, tale proprium intellegendum est quod, ut superius dictum est, ad
comparationem dicitur differentium rerum. Species enim in eo quod quid est prædicatur,
accidens vero in eo quod quale est. Qua differentia non ab accidentibus solis
species ƿ discernitur, verum etiam a differentiis ac propriis, nec solum
species ab eisdem, verum etiam genus. Præterea quod species in eo quod quid est
prædicatur, accidens vero in eo quod quomodo sese habeat, id quoque commune est
cum genere; genus quippe ab accidenti in eo quod quid est et quomodo se habeat
prædicatione dividitur. Item ullam quamque substantiam una videtur species
continere, ut Socrntem homo, atque ideo Socrati una tantum propinquitas est
species hominis. Rursus individuo equo una species equi est proxima, itemque in
cæteris; uni cuique enim substantiæ una species præest. At vero uni cuique
substantiæ non unum accidens iungitur; uni cuique enim substantiæ plura semper
accidentia superveniunt, ut Socrati quod caluus, quod simus, quod glaucus, quod
propenso ventre, et in aliis quidem substantiis de numero accidentium idem
convenit. Dehinc semper ante accidentia species intelleguntur. Nisi enim sit
homo cui accidat aliquid, accidens esse non poterit, et nisi sit quælibet
substantia cui accidens possit adiungi, accidens non erit. Omnis autem
substantia propria specie continetur. Recte igitur prins species, accidentia
vero posterius intelleguntur; posterioris enim sunt, ut ait, generis et
adventiciæ naturæ. Nam quæ substantiam non informant, recte adventiciæ naturæ
esse dicuntur et posterioris generis; his enim substantiis assunt quæ ante
differentiis informatæ sunt. Rursus quoniam species substantiam ƿ monstrat,
substantia vero, ut dictum est, intentione ac remissione caret, speciei
participatio intentionem remissionemque non suscipit. Accidens vero vel si
inseparabile sit, potest intentionis remissionisque cremento et detrimento
variari, ut ipsum inseparabile accidens quod Æthiopibus inest, nigredo. Potest
enim quibusdam talis adesse, ut sit fuscis proxima, aliis vero talis, ut sit
nigerrima. Restat nunc proprii communiones ac differentias persequi. Sed quo
proprium differat a genere vel specie vel differentia superius demon stratum
est, cum quid genus vel species vel differentia a proprio distaret ostendimus.
Nunc reliqua ad communitatem vel differentiam consideratio est, quid proprium
accidentibus aut iungat aut segreget. COMMUNE AUTEM PROPRII ET INSEPARABILIS
ACCIDENTIS EST QUOD PRÆTER EA NUMQUAM CONSTANT ILLA IN QUIBUS CONSIDERANTUR;
QUEMADMODUM ENIM PRÆTER RISIBILE NON SUBSISTIT HOMO, ITA NEC PRÆTER NIGREDINEM
SUBSISTIT ƿ ÆTHIOPS, ET QUEMADMODUM SEMPER ET OMNI ADEST PROPRIUM, SIC ET
INSEPARABILE ACCIDENS. Quoniam proprium semper adest speciebus nec eas ullo
modo relinquit quoniamque inseparabile accidens a subiecto non potest
segregari, hoc illis inter se videtur esse commune. Quod ea in quibus insunt,
præter propria vel inseparabilia accidentia esse non possint. Inseparabilia
vero accidentia comparat, quoniam, ut in specie dictum est, rarissimæ sunt
speciei atque accidentis similitudines. Quocirca multo magis proprii atque
accidentis communitates difficile reperiuntur. Accidens enim in contrarium
dividi solet, in separabile accidens atque in inseparabile, quæ vero sub genere
in contrarium dividuntur, ea nullo alio nisi tantum generis prædicatione
participant. Quodsi proprium inseparabile quoddam accidens est, a separabili
accidenti plurimum differt, atque ideo nullas proprii et separabilis accidentis
similitudines quærit. Sed quia ipsum proprium certis quibusdam causis ab
inseparabilibus accidentibus differt, horum et communitates inveniri possunt et
inter se differentiæ. Quarum una quidem ea est quam superius exposuimus,
secunda nero quoniam sicut proprium semper et omni speciei adest. Ita etiam
inseparabile accidens; nam sicut risibile omni homini et semper adest, ita
etiam nigredo omni coruo et semper adiuncta est. DIFFERT AUTEM QUONIAM PROPRIUM
UNI SOLI SPECIEI ADEST, QUEMADMODUM RISIBILE HOMINI, IN SEPARABILE VERO
ACCIDENS, UT NIGRUM, NON SOLUM ÆTHIOPI SED ET IAM CORNO ADEST ET CARBONI ET
HEBENO ET QUIBUSDAM ALIIS. QUARE PROPRIUM CONVERSIM PRÆDICATUR DE EO CUIUS EST
PROPRIUM ET EST ÆQUALITER, INSEPARABILE AUTEM ACCIDENS CONVERSIM NON PRÆDICATUR.
ET PROPRIORUM QUIDEM ÆQUALITER EST PARTICIPATIO, ACCIDENTIUM VERO HÆC QUIDEM
MAGIS, ILLA VERO MINUS. SUNT QUIDEM ETIAM ALIÆ COMMUNITATES VEL PROPRIETATES
EORUM QUÆ DICTA SUNT SED SUFFICIUNT ETIAM HÆC AD DISCRETIOLLEM EORUM
COMMUNITATISQUE TRADITIONEM. Proprii atque accidentis prima quidem differentia
est quia proprium semper de una tantum specie dicitur, accidens vero minime sed
eius prædicatio in plurimas diversi generis substantias speciesque diffunditur.
Risibile enim de nullo alio nisi de homine prædicatur, nigrum vero, quod est
inseparabile quibusdam accidens, tam coruo quam Æthiopi, quæ diversa sunt
specie, tam coruo atque hebeno, quæ differunt generibus, non tantum specie, præsto
est. Quo fit ut propriis quidem ƿ conversio æqua seruetur, in accidentibus vero
minime. Quoniam enim propria in singulis esse possunt atque omnes continent,
species converso ordine prædicantur; nam quod risibile est homo est, et quod
homo, risibile. Nigrum vero non ita sed ipsum quidem de his prædicari potest
quibus inest, illa vero ad huius prædicationem converti retrahique non possunt;
nigrum enim de carbone, hebeno, homine atque coruo prædicatur, hæc vero de
nigro minime. Nam quæ plurima continent, de his quæ continent prædicari
possunt, ea vero quæ continentur, de sese continentibus nullo modo nuncupantur.
Rursus proprium quidem æqualiter participatur, accidens remissionibus atque
intentionibus permutatur. Omnis enim homo æque risibilis est, Æthiops vero non æqualiter
niger est sed, ut dictum est. Alius quidem panlo minus niger, alius vero
tacterrimus invenitur. Et de proprii quidem atque accidentis differentiis satis
dictum est. Restabat vero accidentis ad cætera communiones proprietatesque
explicare sed iam superius adnumeratæ sunt, cum generis, differentiæ, speciei
et proprii ad accidens similitudines ac differentias assignavimus. Fortasse
autem his institutus animus et sollertior factus alias præter eas quas nunc
diximus communitates vel differentias quinque rerum quæ superius sunt positæ
reperiet sed ad discretionem atque eorum similitudines comparandas ea fere quæ
sunt dicta sufficiunt. Nos etiam, quoniam promissi operis portum tenemus atque
huius libri seriem primo quidem ab rhetore Victorino, post vero a nobis ƿ
Latina oratione conversam gemina expositione patefecimus, hic terminum longo
statuimus operi continenti quinque rerum disputationem et ad Prædicamenta
servanti. Expeditis his quæ ad prædicamenta Aristotelis Porphyrii institutione
digesta sunt, hos quoque commentarios in prædicamenta perscribens mediocris
styli seriem persecutus, nihil de aliorum quæstionum tractatione permiscui sed
dilucidandi moderatione servata, nec angere lectorem brevitate volui nec
dilatatione confundere. Quare prius breviter huius operis aperienda videtur
intentio, quæ est huiusmodi: Rebus præiacentibus, et in propria principaliter
naturæ constitutione manentibus, humanum solum genus exstitit, quod rebus
nomina posset imponere. Unde factum est ut sigillatim omnia prosecutus hominis
animis singulis vocabula rebus aptaret. Et hoc quidem (verbi gratia) corpus
hominem vocavit, illud vero lapidem, aliud lignum, aliud vero colorem. Et
rursus quicumque ex se alium genuisset, patris vocabulo nuncupavit. Mensuram
quoque magnitudinis proprii forma nominis terminavit, ut diceret bipedale esse,
aut tripedale, et in aliis eodem modo. Omnibus ergo nominibus ordinatis, ad
ipsorum rursus vocabulorum proprietates figurasque reuersus est, et huiusmodi
vocabuli formam, quæ inflecti casibus possit, 'nomen' vocavit; quæ vero temporibus
distribui, 'uerbum'. Prima igitur illa fuit nominum positio, per quam vel
intellectui subiecta vel sensibus designaret. Secunda consideratio, qua
singulas proprietates nominum figurasque perspicerent, ita ut primum nomen sit
ipsum rei vocabulum: ut, verbi gratia, cum quælibet res homo dicatur. Quod
autem ipsum vocabulum, id est homo, nomen vocatur, non ad significationem
nominis ipsius refertur sed ad figuram, idcirco quod possit casibus inflecti.
Ergo prima positio nominis secundum significationem vocabuli facta est, secunda
vero secundum figuram: et est prima positio, ut nomina rebus imponerentur,
secunda vero ut aliis nominibus ipsa nomina designarentur. Nam cum homo
vocabulum sit subiectæ substantiæ, id quod dicitur homo, nomen est hominis,
quod ipsius nominis appellatio est. Dicimus enim, Quale vocabulum est homo? et
proprie respondetur: nomen. In hoc igitur opere hæc intentio est de primis
rerum nominibus et de vocibus res significantibus disputare, non in eo quod
secundum aliquam proprietatem figuramque formantur sed in eo quod significantes
sunt. Nam quodcumque de substantia vel facere vel pati dicitur, non ita
tractatur quasi unum eorum casibus inflecti possit, aliud vero temporibus
permutari sed quasi aut hominem, aut equum, aut individuum aliquod, aut speciem
genusue significet. Est igitur huius operis intentione vocibus res
significantibus in eo quod significantes sunt pertractare. Hæc quidem est
tempori introductionis, et simplicis expositionis apta sententia, quam nos nunc
Porphyrium sequentes, quod videbatur expeditior esse planiorque digessimus. Est
vero in mente de intentione, utilitate et ordine, tribus quæstionibus
disputare, videlicet in alio commentario quem componere proposui de eisdem
categoriis ad doctiores, quarum una est quid prædicamentorum velit intentio,
ibique numeratis diversorum sententiis, docebimus cui vostrum quoque accedat
arbitrium, quod nemo huic in præsentia sententiæ repugnare miretur, cum videat
quanto illa sit altior cuius non nimium ingredientium mentes capaces esse
potuissent, ad quos mediocriter
imbuendos ista conscripsimus. Afficiendi ergo, et quodammodo disponendi
mediocri expositione sunt in ipsi quasi disciplinæ huius foribus, quos ad hanc
paramus scientiam admittere. Hanc igitur causam mutatæ sententiæ utriusque
operis lector agnoscat, quod illic ad scientiam Pythagoricam perfectamque
doctrinam, hic ad simplices introducendorum motus expositionis sit accommodata
sententia. Sed nunc ad propositum reuertamur, sitque in præsens prædicamentorum
intentio, quæ superius est comprehensa, id est, de primis vocibus
significantibus prima rerum genera in eo quod significantes sunt disputare: et
quoniam res infinitæ sunt, infinitas quoque voces quæ significant eas esse
necesse est: sed infinitorum nulla cognitio est, infinita namque animo
comprehendi nequeunt. Quod autem ratione mentis circumdari non potest, nullius
scientiæ fine concluditur, quare infinitorum scientia nulla est: sed hic
Aristoteles non de infinitis rerum significationibus tractat sed decem prædicamenta
constituens, ad quæ ipsa infinita multitudo significantium vocum referri
debeat, terminavit: ut, verbi gratia, cum dico homo, lignum, lapis, equus,
animal, plumbum, stannum, argentum, aurum, et alia huiusmodi quæ nimirum
infinitum sunt, hæc omnia ad unum substantiæ vocabulum deducantur. Hæc namque,
etsi qua sunt alia quæ certæ sunt infinita vocabula unum substantiæ nomen
includit. Rursus cum dico bipedale, tripedale, sex, quattuor, decem, lineam
superficiem, soliditatem, et quæcumque alia ex eodem genere qua infinita sunt,
uno quantitas nomine continentur, ut hæc omnia sub quantitate ponantur. Rursus
cum dico album, vel scientiam, vel bonum, vel malum, vel alia huiusmodi, quæque
in hoc quoquo genere infinita sunt, unum tamen nomen concludens omnia
qualitatis occurrit, et de aliis quoque similiter. Rerum ergo diversarum
indeterminatam infinitamque multitudinem, decem prædicamentorum paucissima
numerositate concludit, ut ea quæ infinita sub scientiam cadere non poterant,
decem propriis generibus definita scientiæ comprehensione claudantur. Ergo
decem prædicamenta quæ dicimus, infinitarum in vocibus significationum genera
sunt sed quoniam omnis vocum significatio de rebus est, quæ voce significantur
in eo quod significantes sunt, genera rerum necessario significabunt. Ut igitur
concludenda sit intentio, dicendum est in hoc libro de primis vocibus, prima
rerum genera significantibus in eo quod significantes sunt, dispositum esse
tractatum. Sed quoniam de intentione dictum est, breviter huius operis utilitas
explicanda est. Nam cum res infinitæ infinitis quoque vocibus significarentur,
et (ut dictum est) sub scientiam venire non possent, hac definitione, qua decem
prædicamentorum divisio facta est, cunctarum rerum et vocum significantium
acquirimus disciplinam. Hinc est quod ad logicum tendentibus primus hic liber
legendus occurrit, idcirco quod cum omnis logica syllogismorum ratione sit
constituta syllogismi vero propositionibus iungantur, propositiones vero
sermonibus constent, prima est utilitas quid quisque sermo significet, propriæ
scientiæ definitione cognoscere. Hæc quoque nobis de decem prædicamentis
inspectio, et in physica Aristotelis doctrina, et in moralis philosophiæ 161C
cognitione perutilis est, quod per singula currentibus magis liquebit. Quocirca
de ordine quoque libri huius eadem ratio est. Nam quoniam res simplices
compositis natura priores sunt, quæ enim composita sunt, ex simplicibus
componuntur. Hic quoniam de simplicibus vocibus res significentibus disputatur,
secundum ipsius simplicitatis principalem naturam, primus hic Aristotelis liber
inchoantibus addiscitur. Nec illud fere dubium est ad quam partem philosophiæ
huius libri ducatur intentio, idcirco quoniam qui de significativis vocibus
tractat, de rebus quoque est aliquatenus tractaturus. Res etenim et rerum
significatio iuncta est sed principalior erit illa disputatio quæ de sermonibus
est: secundo vero loco illa quæ de rerum ratione formatur. Quare quoniam omnis
ars logica de oratione est, et in hoc opere de vocibus principaliter tractatur
(quamquam enim sit huius libri relatio ad caeteras quoque philosophiae partes)
principaliter tamen refertur ad logicam, de cuius quodammodo simplicibus
elementis, id est, de sermonibus in eo principaliter disputavi. Aristotelis
vero neque ullius alterius liber est, idcirco quod in omni philosophia sibi
ipse de huius operis disputatione consentit, et brevitas ipsa atque subtilitas
ab Aristolele non discrepat, alioqui interruptum imperfectumque opus edidisse
videretur qui de syllogismis scriberet, si aut de propositionibus
praetermisisset, aut de primis vocibus tractatum, quibus ipsae propositiones
continentur, omitteret. Quanquam exstet 162A alter Aristotelis liber de eisdem
disputans, eadem fere continens, cum sit oratione diversus; sed hic
proprietatis liber calculum coepit. Archytes etiam duos composuit libros quos
*Kathulous logous* inscripsit, quorum in primo haec decem praedicamenta
disposuit. Unde posteriores quidam non esse Aristotelem huius divisionis
inventorem suspicati sunt, quod Pythagoricus vir eadem conscripsisset, in qua
sententia Iamblicus philosophus est non ignobilis, cui non consentit
Themistius, neque concedit eum fuisse Archytem, qui Pythagoricus Tarentinusque
esset, quique cum Platone aliquantulum vixisset sed peripateticum aliquem Architem,
qui nouo operi auctoritatem uetustate nominis conderet. Sed de his alias. Restat
inscriptio quae varia fuit. Inscripsere namque 162B alii de rebus, alii de
generibus rerum, quos eadem similisque culpa confudit. Namque (ut docuimus) non
de rerum generibus, neque de rebus sed de sermonibus rerum genera
significantibus in hoc opere tractatus habetur, hoc vero Aristoteles ipse
declarat cum dicit: Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur, singulum
aut substantiam significat, aut quantitatem. Quod si de rebus divisionem
faceret, non dixisset "significat"; res enim significatur, non ipsa
significat. Illud quoque maximo argumento est Aristotelem non de rebus sed de
sermonibus res significantibus speculari, quod ait: Singulum igitur eorum quae
dicta sunt, ipsum quidem secundum se in nulla affirmatione dicitur, horum autem
ad se invicem complexione affirmatio fit. Res enim si iungantur, affirmationem
nullo modo perficiunt, affirmatio namque in oratione est. Quocirca si
praedicamenta iuncta faciunt affirmationem (affirmatio vero nonnisi in oratione
est, quae autem iunguntur ut affirmatio fiat, hae sunt rerum significantes
voces) praedicamentorum tractatus non de rebus sed de vocibus est; male igitur
vel de rebus vel rerum generibus inscripserunt. Annotant alii hunc librum
legendum ante Topica, quod nimis absurdum est. Cur enim non magis ante Physica?
Quasi vero minor huius sit libri usus in Physicis, cum primi Resolutorii ante
Topica legantur, et ante primos Resolutorios Perihermenias liber ad cognitionem
veniat inchoantis, cur non magis hunc librum vel ante Perihermenias, vel ante
Resolutorios inscripserunt? Quare repudianda est inscriptionis istius quoque
ipsa sententia, dicendumque est: Quoniam rerum prima decem genera sunt, necesse
fuit decem quoque esse simplices voces, quae de subiectis rebus dicerentur:
omne enim quod significat de illa re dicitur quam significat, ergo inscribendus
liber est de decem Praedicamentis. Sed forte quis dicat, si de significantibus
rerum vocibus ipsa disputatio est, cur de ipsis disputat rebus? Dicendum est,
quoniam res semper cum propria significatione coniunctae sunt, et quidquid in
res venit, hoc quidem in rerum vocabulis invenitur: quare recte de vocabulis
disputans, proprietatem significantium vocum de his quae significabantur, id
est de rebus assumpsit. Erit alia quoque fortasse quaestio: Cur enim hic
orationem in decem praedicamenta sit partitus, in Perihermenias libro in duas
tantum partes divisionem fecit, in verbum videlicet et nomen? Sed hoc interest
quod illic figuras vocabulorum dividit, in hoc de significationibus tractat,
quare non est sibi ipse contrarius. In Perihermenias enim libro de nomine et
verbo considerat quae secundum figuram quamdam vocabuli sunt, quod illud
inflecti casibus potest, illud variari per tempora: hic vero non secundum has
figuras sed in eo quod voces significantes sunt disputatur: quare diversam in
diversis rebus atque tractatibus faciendo divisionem, nulla contrarietate
notabitur, neque nunc orationem dividit sed ad multitudinem generum nomina ipsa
dispertit: nam quoniam decem rerum genera sunt non secundum orationem sed
secundum rerum significationem in decem prædicamenta voces dividit, deque his
tractat. Atque ideo necesse fuit quodammodo disputationem de rebus quoque
misceri, ita (ut dictum est) ut non aliter nisi ex rebus proprietates in
sermonibus apparerent, atque ita non de rebus proprie sed de prædicamentis, id
est de ipsis rerum significativis vocibus in eo quod significantes sunt, seriem
disputationis orditur. Cur autem, si de prædicamentis disputat, de æquivocis,
vel univocis, vel denominativis primus illi tractatus est? Idcirco nimirum quod
quædam semper a disputantibus præmittuntur, quibus positis facilior de
sequentibus possit esse doctrina: ut in geometria, prius termini præponuntur,
post theorematum ordo conteritur. Ita quoque hic quidquid ad prædicamentorum disputationem
possit esse utile, priusquam ad ipsa predicamenta veniret, exposuit: quare
quoniam quæ prædicenda erant explicavi, nunc ad ipsius disputationis seriem
textumque veniamus. Quid autem æquivoca vel univoca vel denominativa utilitatis
habeant, secundum ipsas singulorum rationes definitionesque tractabitur. DE ÆQUIVOCIS
ÆQUIVOCA DICUNTUR QUORUM NOMEN SOLUM COMMUNE EST, SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIÆ
RATIO DIVERSA, UT ANIMAL HOMO ET QUOD PINGITUR. HORUM ENIM SOLUM NOMEN COMMUNE
EST, SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIÆ RATIO DIVERSA; SI ENIM QUIS ASSIGNET QUID
EST UTRIQUE EORUM QUO SINT ANIMALIA, PROPRIAM ASSIGNABIT UTRIUSQUE RATIONEM. Omnis
res aut nomine aut definitione monstratur: namque subiectam rem aut proprio
nomine vocamus aut definitione quid sit ostendimus. Ut verbi gratia quamdam
substantiam vocamus hominis nomine, et eiusdem definitionem damus dicentes esse
hominem animal rationale mortale; ergo quoniam res omnis aut definitione aut
nomine declaratur, ex his duobus, nomine scilicet et definitione, diversitates
quattuor procreantur. Omnes namque res aut eodem nomine et eadem definitione
iunguntur, ut homo et animal, utraque enim animalia dici possunt, et utraque
una definitione iunguntur. Est namque animal substantia animata sensibilis, et
homo rursus substantia animata sensibilis, et hæc vocantur univoca. Alia vero
164A quæ neque nominibus neque definitionibus coniunguntur: ut ignis, lapis,
color, et quæ propriæ substantiæ natura discreta sunt, hæc autem vocantur
diversivoca. Alia vero quæ diversis nominibus nuncupantur, et uni definitioni
designationique subduatur, ut gladius, ensis; hæc enim multa sunt nomina sed id
quod significant una definitione declaratur, et hoc vocatur multivocum. Alia
vero quæ nomine quidem congruunt, definitionibus discrepant: ut est homo vivens
et homo pictus, nam utrumque vel animalia vel homines nuncupantur. Si vero quis
velit picturam hominemque definire, diversas utrisque definitiones aptabit, et
hæc vocantur æquivoca. Quare quoniam quid sint æquivoca dictum est, singulis
Aristotelicæ definitionis sententias persequamur. ÆQUIVOCA, inquit, dicitur res
scilicet, quæ per se ipsas æquivocæ non sunt, nisi uno nomine prædicentur:
quare quoniam ut æquivoca sint, ex communi vocabulo trahunt, recte ait, æquivoca
dicuntur. Non enim sunt æquivoca sed dicuntur. Fit autem non solum in nominibus
sed etiam in verbis æquivocatio: ut cum dico complector te, et complector a te.
In quibus significationibus cum unum nomen sit complector, alia tamen faciendi
ratio est, alia patiendi: atque ideo hic quoque æquivocatio est: unum enim
nomen quod est complector, diversis faciendi et patiendi definitionibus
terminatur. In præpositionibus quoque et in coniunctionibus frequenter æquivocatio
reperitur, atque ideo quod ait: QUORUM NOMEN SOLUM COMMUNE EST, 'nomen'
accipiendum 164C est omnis rerum per vocem significatio, id est omne vocabulum
non proprium solum, aut appellativum, quod ab illud tantum nomen pertinet quod
casibus inflecti potest sed ad nomen rerum significationem, qua rebus imposita
vocabula prædicamus. SOLUM autem duobus modis dicitur: semel cum aliquid unum
esse dicimus, ut si dicamus solus est mundus, id est unus; alio vero modo cum
dicimus ad quamdam ab altero divisionem, ut si quis dicat solam me habere
tunicam, id est, non etiam togam, ad divisionem videlicet togæ. Hic ergo
Aristoteles posuit dicens, SOLUM NOMEN COMMUNE EST, quasi hoc voluisset
intelligi non etiam definitio, æquivoca enim iunguntur nomine sed definitione
dissentiunt. COMMUNE quoque multis dicitur modis. Dicitur commune quod in
partes dividitur, et non iam totum commune est sed partes eius propriæ
singularum, ut domus. Dicitur commune quod id partes non dividitur sed vicissim
in usus habentium transit, ut seruus communis vel equus. Dicitur etiam commune
quod utendo cuiusque fit proprium, post usum vero in commune remittitur, ut est
theatrum, nam cum eo utor, meum est, cum inde discedo, in commune remisi.
Dicitur quoque commune quod ipsum quidem nullis divisum partibus, totum uno
tempore in singulos venit, ut vox vel sermo ad multorum aures uno eodemque
tempore totus atque integer pervenit. Secundum hanc igitur ultimam communis
significationem Aristoteles putat æquivocis rebus commune esse vocabulum.
Namque in homine picto et in homine vivo, totum in utrisque vocabulum dicitur
animalis. SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIÆ RATIO DIVERSA, hoc hac significatione
præmittit, ut si aliter reddantur definitiones quam secundum nomen, statim tota
definitio labet ac titubet. Ac primum de definitionis proprietate dicendum est.
Illæ enim certæ definitiones sunt quæ convertuntur, ut si dicas, Quid est homo?
animal rationale mortale -- verum est. Quid est animal rationale mortale? homo
-- hoc quoque verum est. At vero si ita quis dicat, Quid est homo? substantia
animata sensibilis -- verum est; quid substantia animata sensibilis? homo --
hoc non modis omnibus verum est, idcirco quod equus quoque est substantia
animata sensibilis sed homo non est. Ergo illas constat esse definitiones
integras quæ converti possunt. Sed hoc fit in iis quæ non de communi sed uno
tantum, ut cum de hominis nomine redduntur, verbi gratia: Animal est commune
nomen, si dixerit quis, Homo est substantia animata sensibilis, procedit: si
non convertatur, quia de communi nomine reddita est definitio; sin vero de uno
nomine redditur, tunc de ipso nomine facienda est definitio; sic tamen est
recta facienda, ut hominis definitio sit animal rationale mortale, non
substantia animata sensibilis, illa enim secundum hominis nomen, ista secundum
animalis est reddita. Idem etiam in his nominibus quæ de duabus rebus
communiter prædicantur, si secundum nomen substantiæ ratio non reddatur, potest
aliquoties fieri, ut ex univocis æquivoca sint, et ex æquivocis univoca; namque
homo 165C atque equus cum secundum nomen animalis univoca sint, possunt esse æquivoca,
si secundum nomen minime definita sunt. Homo namque et equus communi nomine
animalia nuncupatur, si quis ergo hominis reddat definitionem dicens, animal
rationale mortale, et equi, animal irrationale hinnibile, diversas reddidit
definitiones, et erunt res univocæ in æquivocas permutatæ. Hoc autem idcirco
evenit, quod definitiones non secundum animalis nomen redditæ sunt, quod eorum
commune vocabulum est sed secundum hominis atque equi. Nam si secundum commune
nomen quod est animal definitio redderetur, ita fieret, homo est substantia
animata sensibilis, secundum nomen scilicet animalis; et rursus, equus est
substantia animata sensibilis, secundum nomen rursus animalis, secundum idem
namque animalis vocabulum equus atque homo univoce prædicantur. Rursus ex æquivocis
univoca fiunt hoc modo si quis Pyrrhum Achillis filium et Pyrrhum Epiroten
dicat esse univocos, idcirco quod uno nomine et Pyrrhi dicantur, et sint
animalia rationabilia atque mortalia. Hic secundum nomen hominis reddita
definitio, ex æquivocis fecit univoca. Quod si secundum nomen Pyrrhi
definitionis ratio iungeretur vel a parentibus vel a patria, diversis eos
oporteret definitionibus terminari. Recte igitur additum est, secundum nomen,
idcirco quod si aliter facta sit definitio, stabilis esse nou poterit, et
frequenter diversos secum ducit errores. RATIO quoque multimodo dicitur. Est
enim ratio animæ, et est ratio computandi, est ratio natura, ipsa nimirum
similitudo nascentium, est ratio qua in definitionibus vel descriptionibus
redditur. Et quoniam generalissima genera genere carent, individua vero nulla
substantiali differentia discrepant, definitio vero ex genere et differentia
trahitur, neque generalissimorum generum, neque individuorum ulla potest
definitio reperiri. Subalternorum vero generum, quoniam et differentias habent
et genera, definitiones esse possunt. At vero quorum definitiones reddi
nequeunt, illa tantum descriptionibus terminantur. Descriptio autem est quæ
quamlibet rem propria quadam proprietate designat. Sive ergo definitio sit sive
descriptio, utraque 166B rationem substantiæ designat. Quare cum substantiæ
rationem dixit, et definitionis et descriptionis nomen inclusit. Æquivocorum
alia sunt casu, alia consilio. Casu, ut Alexander Priami filius et Alexander
Magnus. Casus enim id egit, ut idem utrique nomen poneretur. Consilio vero, ea
quæcumque hominum voluntate sunt posita. Horum autem alia sunt secundum
similitudinem, ut homo pictus et homo verus quo nunc utitur Aristoteles
exemplo: alia secundum proportionem, ut principium est in numero unitas, in
lineis punctus. Et hæc æquivocatio secundum proportionem esse dicitur. Alia
vero sunt quæ ab uno descendunt, ut medicinale ferramentum; medicinale
pigmentum, ab una enim medicina aequivocatio ista descendit. Alia quae ad unum
referuntur, ut si quis dicat salutaris uectatio est, salutaris esca est, haec
scilicet idcirco sunt aequivoca, quod ad salutis unum vocabulum referuntur. Cur
autem prius de aequivocis post de univocis tractat? Idcirco quod ipsa decem
praedicamenta cum definitionibus diversa sint, uno praedicationis vocabulo nuncupantur;
cuncta enim praedicamenta dicimus, ipsa vero praedicamenta quoniam rerum genera
sunt, de subiectis rebus univoce praedicantur. Omne enim genus de speciebus
propriis univoce dicitur, quare rectius primo de omnibus praedicamentorum
communi vocabulo tractat, quasi dehinc quemadmodum singula de speciebus
propriis praedicarentur, exprimeret. At si (ut dictum est) non de rebus sed de
nominibus libri huius intentio est, cur de aequivocis et non de aequivocatione
tractavit? Aequivocae namque res sunt, aequivocatio vero vocabulum. Idcirco,
quoniam ipsum nomen nihil in se retinet aequivocationis, nisi diversae sint res
de quibus illud vocabulum praedicetur. Quare inde substantiam ipsa aequivocatio
trahit, de ipsis dignius inchoatum est. Videtur autem alius esse modus
aequivocationis quem Aristoteles omnino non recipit. Nam sicut dicitur pes
hominis, ita quoque dicitur pes navis, et pes montis, quae huiusmodi omnia
secundum translationem dicuntur. Translatio vero nullius proprietatis est.
Quare secundum translationem aequivoca nunquam sunt, nisi propriis et
immutabilibus subiectae res vocabulis appellentur. Est autem talis eorum
universalis inspectio. Neque enim omnis translatio ab aequivocatione seiungitur
sed ea tantum cum ad res habentes positum vocabulum, ab alia iam nominata re
nomen ornatus causa transfertur, ut quia iam dicitur quidam auriga, dicitur
etiam gubernator, si quis ornatus gratia cum qui gubernator est dicat aurigam,
non erit auriga nomen aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE, licet diversa, id est, moderatorem
currus navisque significet. Sed quoties res quidem vocabulo eget, ab alia vero
re quae vocabulum sumit, tunc ista translatio aequivocationis retinet
proprietatem, ut ex homine vivo ad picturam nomen hominis dictum est. Et de
aequivocis hactenus; nunc de univocis pertractemus. DE UNIVOCIS UNIVOCA VERO
DICUNTUR QUORUM ET NOMEN COMMUNE EST ET SECUNDUM NOMEN EADEM SUBSTANTIAE RATIO,
UT ANIMAL HOMO ATQUE BOS. COMMUNI ENIM NOMINE UTRIQUE ANIMALIA NUNCUPANTUR, ET
EST RATIO SUBSTANTIAE EADEM; SI QUIS ENIM ASSIGNET UTRIUSQUE RATIONEM, QUID
UTRIQUE SIT QUO SINT ANIMALIA, EANDEM ASSIGNABIT RATIONEM. Post aequivocorum
definitionem ad univocorum terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud
discrepat, nisi quod aequivoca definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque
termino coniunguntur sed caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione
dicta sunt, in hac quoque univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum
in aequivocis secundum nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in
univocis secundum nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut
genera speciebus, aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque
homo. Nam cum hominis genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et
homo animalia nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias,
dicis animal esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque
secundum id quod animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil
in eo falsitatis invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque
eodem genere continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est
animal, et communi nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod
illis commune est animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim
sunt substantiae animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem
univocationis designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut
homo et bos, quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO
DICUNTUR QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS. Haec quoque
definitio nihil habet obscurum. Casus enim antiqui nominabant aliquas nominum
transfigurationes, ut a iustitia iustus, a fortitudine fortis, etc. Haec igitur
nominis transfiguratio, casus ab antiquioribus vocabatur. Atque ideo
quotiescumque aliqua res alia participat, ipsa participatione sicut rem, ita
quoque nomen adipiscitur, ut quidam homo, quia iustitia participat et rem
quoque inde trahit et nomen, dicitur enim iustus. Ergo denominativa vocantur quæcumque
a principali nomine solo casu, id est sola transfiguratione discrepant. Nam cum
sit nomen principale iustitia, ab hoc transfiguratum nomen iustus efficitur.
Ergo illa sunt denominativa quæcumque a principali nomine solo casus id est
sola nominis discrepantia, secundum principale nomen habent appellationem. Tria
sunt autem necessaria ut denominativa vocabula constituantur: prius ut re
participet, post ut nomine, postremo ut sit quædam nominis transfiguratio, ut
cum aliquis dicitur a fortitudine fortis, est enim quædam fortitudo qua fortis
ille participet, habet quoque nominis participationem, fortis enim dicitur. At
vero est quædam transfiguratio, fortis enim et fortitudo non eisdem syllabis
terminantur. Si quid vero sit quod re non participet, neque nomine participare
potest. Quare quæcumque re non participant, denominativa esse non possunt. Rursus
quoque quæ re quidem participant, nomine vero minime, ipsa quoque a
denominativorum natura discreta sunt, ut si quis, cum sit virtus, virtute ipsa
participet, nullo cum alio nomine nisi sapientem vocamus. Sed virtus et
sapientia nomine ipso disiuncta sunt, hic ergo re quidem participat, nomine
vero minime. Quare sapiens a virtute denominatus esse non dicitur sed a
sapientia, qua scilicet et participat, et nomine iungitur, et transfiguratione
diversus est; rursus si transfiguratio non sit, ut quædam mulier musica,
participat quidem ipsa musicæ disciplina, et dicitur musica. Hæ igitur appellatio
non est denominativa sed æquivoca, uno enim nomine et disciplina et ipsa mulier
musica dicitur. Quoniam ergo similis terminus syllabarum est, et nomen simile,
et nulla transfiguratio, denominativa esse non poterunt, quare quidquid
denominativa esse non poterunt, quare quidquid denominativum esse dicitur,
illud et re participabit et nomine, et aliqua transfiguratione vocabuli
discrepabit. Hæc igitur quæ ad prædicamenta necessaria credidit, præmisit.
Multivoca vero et diversivoca respuit, quod ad præsentem tractatum utilia non
putavit. Breviter tamen utraque definienda sunt. Multivoca sunt quorum plura
nomina una definitio est, ut est scutum, clypeus: his enim plura nomina sed una
definitio est; et Marcus Porcius Cato, his enim tot nominibus res una subiecta
est. Diversifica sunt quorum neque nomen idem est, neque eadem definitio, ut
homo, color, et quid. quid omnino a se et nominis nuncupatione et definitionis
ratione discretum est. EORUM QUÆ DICUNTUR ALIA QUIDEM SECUNDUM COMPLEXIONEM
DICUNTUR, ALIA VERO SINE COMPLEXIONE. ET EA QUÆ SECUNDUM COMPLEXIONEM DICUNTUR
SUNT UT HOMO CURRIT, HOMO VINCIT; EA VERO QUÆ SINE COMPLEXIONE, UT HOMO, BOS,
CURRIT, VINCIT. Postquam de coniunctione definitionum atque nominum quantum ad
præsens attinebat opus, sufficienter exposuit quoniam de primis nominibus prima
rerum genera significantibus divisio facienda est, non nomine sed genere
discrepantibus, nunc ostendit quid sit sine complexione cuiuslibet vocabuli
facta prolatio. Sine complexione enim dicuntur quæcumque secundum simplicem
sonum nominis proferuntur, ut homo, equus: his enim extra nihil adiunctum est.
Secundum complexionem dicuntur quæcumque aliqua coniunctione copulantur, ut aut
Socrates aut Plato, vel quæcumque secundum aliquod accidens coniunguntur. Nam
quia, verbi gratia, in Socratem venit ambulatio, dicimus: Socrates ambulat, et
est prolatio ista secundum complexionem, idcirco quia cum dico: Socrates
ambulat. Socratem sum cum ambulatione complexus. Quod autem ait: EORUM QUÆ
DICUNTUR, nihil aliud demonstrare vult nisi de primis rerum vocabulis huius
libelli disposuisse tractatum. Rerum enim vocabula sunt quæ dicuntur, ipsa enim
proprie nominamus. EORUM QUÆ SUNT ALIA DE SUBIECTO QUODAM DICUNTUR, IN SUBIECTO
VERO NULLO SUNT, UT HOMO DE SUBIECTO QUIDEM DICITUR ALIQUO HOMINE, IN SUBIECTO
VERO NULLO EST. Hic Aristoteles sermonum omnium multitudinem in paruissimam
colligit divisionem. Nam quod rerum vocabulam decem prædicamenta distribuit,
maior hac divisione non potest inveniri, nihil enim esse poterit quod huic
divisioni undecimum adiici queat. Omnis enim res aut substantia est, aut
quantitas, aut qualitas, aut ad aliquid, aut facere, aut pati, aut quando, aut
ubi, aut habere, aut situs; quocirca tot erunt etiam sermones qui ista
significent, et hæc est maxima divisio, cui ultra nihil possit adiungi:
paruissima vero est quæ fit in quattuor, in substantiam et accidens, et
universale et particulare. Omnis enim res aut substantia est, aut accidens, aut
universalis, aut particularis. Sicut ergo decem superioribus nihil addi
poterat, ita ex his quattuor nihil demi. Nam neque minor ulla divisio his
quattuor fieri potest, nec maior quam si denario limite prædicamenta
claudantur. Cum autem in his quattuor divisio facta est, paucis exponam. Prima
quidem rerum est omnium divisio in substantiam atque accidens. Sed quoniam
substantia proferri non potest nisi aut universaliter aut particulariter
intelligatur: nam cum dico homo, rem dixi universalem, idcirco quod nomen hoc
de multis individuis prædicatur: cum vero dico Socrates vel Plato, rem dixi
particularem; quoniam Socrates de nudo subiecto dicitur: et accidens quoque
eodem modo; nam cum dixero scientiam, rem protuli universalem, idcirco quod
scientia et de grammatica et de rhetorica, et de aliis omnibus sub se positis
prædicatur; si vero dixero Platonis scientiam, quoniam omne accidens quod
individua venit individuum fit, particularem scientiam dico, namque Platonis
scientia, sicut ipse Plato, particularis est: igitur quoniam neque substantia
neque accidens ullo modo proferri potest, nisi in suo nomine aut
universalitatis vim, aut particularitatis induat, recte in quattuor divisio facta
est, ut si omnis res aut substantia aut accidens, et horum aut universali, aut
particularis. Ex his igitur quattuor fiunt complexiones. Nam cum venerit
universalitas in substantiam, fit universalis substantia, ut est homo vel
animal. Universale autem est quod aptum est de pluribus prædicari, particulare
vero quod de nullo subiecto prædicatur. Ergo est una complexio universalitatis
et substantiæ, ut sit substantia universalis. Si vero particularis substantiæ
copulatur, fit substantia particularis, ut est Socrates vel Plato, et quidquid
in substantia individuum reperitur. At cum miscetur universalitas accidenti,
fit accidens universale, ut scientia, quæ cum sit accidens, et præter animam
cui accidit esse non possit, tamen universalis est, quod de subiecta grammatica
vel aliis speciebus prædicari potest. Cum vero particularitas accidenti
coniungitur, fit accidens particulare, ut Platonis vel Aristotelis scientia.
Fiunt enim quattuor complexiones, substantia universalis, substantia
particularis, accidens universale, accidens particulare. Ut autem accidens in
substantiæ naturam transeat, vel substantia in accidens, fieri nullo modo
potest, et accidens quidem venit in substantiam sed non ut substantia fiat:
neque enim quoniam color, quod est accidens venit in substantiam, idcirco color
iam substantia est. Nec quoniam substantia suscipit colorem idcirco color iam
substantia fit. Quare neque substantia in accidentis, neque accidens in
substantiis naturam transit. At vero nec particularitas, nec universalitas in
se transeunt. Namque universalitas potest de particularitate prædicari, ut
animal de Socrate vel Platone, et particularitas suscipiet universalitatis prædicationem
sed non ut universalitas sit particularitas, nec rursus ut quod particulare est
universalitas fiat. Ergo quattuor complexiones, universalem substantiam,
universale accidens, particularem substantiam, particulare accidens Aristoteles
disponere cupiens, non eorum nomina sed descriptiones apposuit. Et quoniam
generalissimorum generum definitiones non poterat invenire, descriptionibus
usus est his, id substantiam esse dicens quod in subiecto non esset, accidens
vero quod in subiecto esset. Omne namque accidens in subiecto est, ut colore in
corpore, scientia in anima, et subiectam habet substantiam omne accidens. Si
quis enim substantiam tollat, accidens non erit. Quare substantia locus quidam
est ubi accidentis valeat natura consistere. Ipsa vero substantia per se
constat, atque ideo dicitur substantia, nec ullo subiecto alio nititur sed
cunctis ipsa substantia est. Alioqui si substantia in ullo subiecto esse posset,
esset accidens. Omne enim accidens in subiecto est, et quidquid in subiecto
est, illud est accidens. Quod si substantia esset in aliquo subiecto, continuo
fieret accidens sed substantia accidens esse non potest, sicut supra docuimus.
Quare quoniam accidens in subiecto est, substantia vero accidens non est, substantia
in subiecto non est. Universalitatis vero descriptio est: de subiecto prædicari.
Omnis namque universalitas de subiectis particularibus prædicatur, nam quoniam
universale est animal, vel homo, de Socrates prædicatur et Platone. Dicitur
enim Socrates animal atque homo. Et quoniam universale est accidens scientia,
dicitur de subiecta grammatica, grammatica enim scientia est. Particularitas
vero quoniam ipsa est rerum ultima et nihil est illi subiectum, de nullo
subiecto prædicatur; nam quoniam universalitas de subiecto prædicatur,
particularitas vero universalitas non est. Particularitas de subiecto non prædicabitur.
Ubi enim res discrepant, et definitio discrepabit; ita quoque in his, nam quoniam
discrepat substantia et accidens, definitiones quoque eorum discrepabunt. Ut
quoniam est accidens in subiecto, erit substantia non in subiecto. Et quoniam
universalitas de subiecto predicatur, particularitas autem ab universalitate
discrepat, de subiecto non prædicatur. Has igitur huiusmodi descriptiones
Aristoteles ita permiscuit dicens: EORUM QUÆ SUNT ALIA DE SUBIECTO QUODAM
DICUNTUR, IN SUBIECTO VERO NULLO SUNT, volens scilicet universalem substantiam
demonstrare. Nam quod dixit DE SUBIECTO DICUNTUR, universale est, quod vero ait
IN SUBIECTO NULLO SUNT, substantia: ergo quod ait quædam DE SUBIECTO dici, IN
SUBIECTO VERO NULLO esse, universalem substantiam demonstrare contendit: ut
enim sæpius dictum est, quod de subiecto dicitur, universale est; quod in nullo
subiecto est, substantia. Hæc iuncta, id est de subiecto quodam dici, et in
subiecto nullo esse, universalem substantiam demonstrant. Post universalem substantiam
particulare accidens posuit dicens:ALIA AUTEM IN SUBIECTO QUIDEM SUNT, DE
SUBIECTO VERO NULLO DICUNTUR (IN SUBIECTO AUTEM ESSE DICO QUOD, CUM IN ALIQUO
SIT NON SICUT QUÆDAM PARS, IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST), UT QUÆDAM
GRAMMATICA IN SUBIECTO QUIDEM EST IN ANIMA, DE SUBIECTO VERO NULLO DICITUR, ET
QUODDAM ALBUM IN SUBIECTO EST IN CORPORE (OMNIS ENIM COLOR IN CORPORE EST). Nam
quod ait IN SUBIECTO SUNT accidens monstrat, quod vero addidit DE SUBIECTO
AUTEM NULLO DICUNTUR particulare. Accidens enim in subiecto est, particularitas
de nullo subiecto prædicatur. Ergo quæcumque res ipsa quidem in subiecto est
sed si de nullo subiecto prædicatur, accidens est particulare, UT est QUÆDAM
GRAMMATICA, id est Aristarchi, vel alicuius hominis individua grammatica: illa
enim quoniam individui hominis, ipsa quoque facta est individua et particularis;
ergo quoniam QUÆDAM GRAMMATICA IN ANIMA EST accidens est, et quoniam DE NULLO
SUBIECTO prædicatur, particularis est; quemadmodum enim ipse Aristarchus de
nullo subiecto dicitur, ita quoque eius grammatica de nullo subiecto prædicatur.
Non autem dicit quod ipsa grammatica particularis est sed quod quædam
grammatica, id est alicuius hominis individui grammatica, quam scilicet homo
particularis propria retinet cognitione. Et quoniam incorporale accidens posuit
quod animæ accideret, id est grammaticam, quæ esset in anima; ponit quoque
aliud exemplum corporale; ait enim ET QUODDAM ALBUM IN SUBIECTO EST <IN>
CORPORE (OMNIS ENIM COLOR EST IN CORPORE): hic quoque non omne album dicit esse
particulare sed quod ad individuum corpus album venit. Probatur quoque
particulare album in subiecto esse hoc modo, nam color quod genus est albi vel
cuiusdam albi in corpore est, et est in subiecto. Quare cuius genus in subiecto
est, ipsum quoque in subiecto est. Omnes enim species vel individua propria
genere continentur, et eiusdem habent naturam. Quoniam vero "esse in
aliquo" multis dicitur modis, qui velit Aristoteles ostendere esse in
subiecto, paucis absolvam. Dicitur enim esse aliquid in aliquo novem modis,
dicimus enim esse aliquid in loco, ut in foro vel in theatro. Dicimus quoque
esse in aliquo, ut in aliquo uase, ut triticum in modio. Dicitur etiam esse in
aliquo velut pars in toto, ut manus in corpore. Dicitur esse in aliquo velut
totum in partibus, ut corpus in omnibus suis partibus. Rursus velut in genere species,
ut in animali homo, vel genus in speciebus suis. Dicimus quoque esse in aliquo,
velut aliquid in fine esse, ut quoniam bonæ vitæ finis beatitudo est, si quis
sit beatus; in fine est, scilicet bonæ vitæ. Dicimus quoque esse in aliquo ut
in quolibet potente, ut in imperatore esse regimen civitatis. Dicimus quoque
velut formam in materia, ut similitudinem Achillis in ære vel in marmore. Novem
igitur modis aliquid in aliquo esse dicitur, ut in loco, ut in uase, ut pars in
toto, ut totum in partibus, ut in genere species, ut in speciebus genus, ut in
fine, ut in imperatores, ut in materia forma. Horum igitur Aristoteles tria
sola commemorat sed duo in unum coniuncta, aliud separatum. Ait enim: IN
SUBIECTO AUTEM ESSE DICO QUOD, CUM IN ALIQUO SIT NON SICUT QUÆDAM PARS,
IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST. Sensus autem talis est: Hoc, inquit,
dico esse accidens quod sit in subiecto, id est quod ita sit in altero, ut pars
eius 172D non sit et sine aliquo subiecto esse non possit, ut, verbi gratia,
color cum in corpore nulla pars corporis est, et si color a corpore separatur,
color nusquam est. Omnis enim color in solo corpore est. Ergo illud est
accidens quod semper ita in subiecto est altero ut eius pars non sit, ut cum ab
eo in quo est separatur ad nihilum redigatur, ut per se sine alterius subiecto
esse non possit. Quod autem ait ut NON SIT SICUT ALIQUA PARS, ab ea scilicet
significationem aliquo consistendi dividere voluit, secundum quam partes in
toto esse dicimus, non enim tale est subiectum, ut eius accidens pars sit. Quod
vero dicit IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST, ab ea scilicet
significatione divisit, quæ est esse aliquid in uase vel in loco; quod enim in
uase vel in loco est a uase vel loco poterit separari, ut triticum quod in
modio est potest a modio segregari, et homo a theatro discedere: accidens vero
ab eo in quo est segregari non potest. Quare solas tres posuit significationes,
id est secundum quam in uase, vel in loco dicitur esse, et secundum quam pars
in toto est. Sed ut in uase et ut in loco una sententia distribuit dicens
IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST. Sed fortasse quis dicat non esse
definitionem veram, illa esse in subiecto quæ sic sint in alio non ut sint
partes, et sine eo in quo sint esse non possint, Socrates enim vel homo
quilibet cum accidens non sit, tamen semper in loco est et sine loco esse non
potest. Quibus respondendum est quod Socrates loca poterit permutare, et esse
præter locum in quo fuit: et postremo si intelligentia capiamus, per se
subsistit, accidentia vero per se ipsa non constant. Sed si quis quoque
obiiciat posse locum accidentia permutare, malum namque si in manu teneatur,
manus mali odore completur, adeo odor quod est accidens, in aliud subiectum
transire potest. Sed non hoc ait Aristoteles, quoniam mutare accidens locum non
potest, nec ita dixit impossibile esse sine eo in quo erat sed sine eo in quo
est, hoc enim significat mutare quidem posse locum sed sine aliquo subiecto non
posse subsistere. Quare recta est atque integra definitio eius quod in subiecto
est, quod ita sint in altero non sicut quædam pars, et impossibile sit esse
sine eo in quo est, secundum autem illam significationem dictum est secundum
quam formam in materia esse dicimus. Namque forma, si in materia sit, per
seipsam nulla ratione consistit. Postquam igitur particulare accidens quid
esset ostendit dicens, quod in subiecto est et de subiecto non prædicatur, et
in subiecto consistentis rei definitionem reddit dicens: QUOD CUM IN ALIQUO SIT
NON SICUT QUÆDAM PARS, IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST. Ad universale
accidens continenti disputatione reuertitur quod definit hoc modo: ALIA VERO ET
DE SUBIECTO DICUNTUR ET IN SUBIECTO SUNT, UT SCIENTIA IN SUBIECTO QUIDEM EST IN
ANIMA, DE SUBIECTO VERO DICITUR DE GRAMMATICA; ALIA VERO NEQUE IN SUBIECTO SUNT
NEQUE DE SUBIECTO DICUNTUR, UT ALIQUIS HOMO VEL ALIQUIS EQUUS; NIHIL ENIM HORUM
NEQUE IN SUBIECTO EST NEQUE DE SUBIECTO DICITUR. Namque post eius rei quæ in
subiecto est definitionem, et post particularis accidentis exempla, ad
universale accidens transitum fecit, inquiens alia esse quæ in subiecto sint,
et de subiecto prædicentur, quod scilicet accidens universale significet: nam
quoniam de subiecto dicitur, universale est, quoniam in subiecto est, accidens;
in subiecto ergo esse, et de subiecto prædicari, universale accidens monstrat.
Huius quoque complexionis convenientia proponit exempla: ait enim SCIENTIAM IN
SUBIECTO ESSE IN ANIMA, nam nisi anima sit in qua scit, scientia nulla est,
idcirco quod scientia actus est animæ, nam ea quæ sunt inanimata nihil sciunt. Hinc
sequitur substantiæ particularis propositio, quam scilicet ita declarat, quod
NEQUE IN SUBIECTO sit, NEQUE DE SUBIECTO prædicetur, nam quod in subiecto non
est, substantia est, et quod de subiecto non prædicatur, particularitas. Utraque
igitur res de subiecto non prædicari, et in subiecto non esse, particularis est
substantia. Res igitur quattuor cum propria complexione non secundum propria
nomina sed secundum 174A proprias rationes definitionesque contexuit. Nam pro
substantia universali posuit quod in subiecto non est et de subiecto prædicatur;
pro accidenti particulari dixit quod in subiecto est et de subiecto non prædicatur.
Accidens vero universale per hoc designavit quod ait quod et in subiecto est et
de subiecto dicitur; pro particulari substantia interposuit quod nec in
subiecto est nec de subiecto prædicatur. Simpliciter autem quæ sunt individua
et numero singularia de subiecto nullo dicuntur; in subiecto autem nihil ea
prohibet esse, quædam enim grammatica in subiecto est. Omnis particularitas aut
substantia erit aut accidens; nam cum dico Socratem, individuam et particulare
in significavi substantiam; cum dico quamdam grammaticam, individuum et
particulare accidens dixi. Individua autem sunt quæ neque in alias species
dividi possunt, neque in alia individua. Nam quemadmodum animal dividitur in
species, hominem atque equum, homo autem in singulos homines, id est in
Socratem et Platonem et cæteros, sic Plato et Socrates non dividuntur in alios.
Atque hoc idem de accidentibus dici convenit: nam quemadmodum scientia
dividitur in species, grammaticam et rhetoricam; grammatica vero ipsa in
particulares grammaticas, quas scilicet particulares homines norunt, sic ipsa
particularis grammatica in particulares grammaticas non secatur. Ergo individua
sunt quæcumque sunt numero singularia, et in nullas alias multitudines secundum
species vel secundum individua dividuntur. Omne individuum, quoniam particulare
est, de subiecto non prædicatur; omne autem quod de subiecto non prædicatur,
aut substantia erit, ut Plato, aut accidens, ut quædam grammatica. Ex his ergo
particularibus substantia scilicet atque accidenti quæ de subiecto non prædicantur,
substantia quidem nec in subiecto est, accidens vero in subiecto est. Ita illa
individua quæ substantiæ sunt in subiecto esse non poterunt, alia vero
individua quæ secundum accidentis naturam dicuntur, illa in subiecto esse nihil
prohibet. Atque hoc est quod ait: SIMPLICITER AUTEM QUÆ SUNT INDIVIDUA ET
NUMERO SINGULARIA NULLO DE SUBIECTO DICUNTUR, IN SUBIECTO AUTEM NIHIL EA
PROHIBET ESSE; QUÆDAM ENIM GRAMMATICA IN SUBIECTO EST. Hoc enim maluit
demonstrare, et accidentibus substantiis particularibus hoc esse commune, quod
de subiecto non prædicantur. Hoc enim dixit: SIMPLICITER AUTEM QUÆ SUNT
INDIVIDUA ET NUMERO SINGULARIA, DE NULLO SUBIECTO DICUNTUR -- subaudiendo
scilicet sive substantiæ sint sive accidentia sed non omnia individua non sunt
in subiecto. Individua enim accidentia IN SUBIECTO ESSE NIHIL PROHIBET. QUÆDAM
ENIM GRAMMATICA, cum sit individua et de subiecto non prædicetur, tamen IN
SUBIECTO EST, id est in anima. Sed ut congregatim dicatur, sensus huiusmodi
est, omnia quidem quæcumque sunt individua, de subiecto quidem nullo dicuntur
sed non omnia non sunt in subiecto. Nam cum particularis substantia in subiecto
non sit, ut Plato, particulare tamen accidens in subiecto est, ut quædam
grammatica in anima. Illud quoque magna attentione notandum est, quis sit huius
ordo propositi. Nam cum sint quattuor complexiones, factæ ex quattuor rebus,
quarum duæ natura discrepant, ut substantia et accidens, duæ quantitate, ut
particularitas et universalitas coniunctis compositisque his quattuor omnibus,
dissentientem lateribus dispositionem fecit. Posuit enim prius substantiam
universalem dicens, quod in subiecto non est et de subiecto dicitur. Post hanc
primam positionem totis discrepantem rebus, rem subdit, id est accidens
particulare, quod in subiecto esset, et de subiecto non prædicatur. Nam cum
accidens dixit, a substantia disgregavit, quod particulare addidit ab
universali disiunxit. Rursus ex alio latere disposuit in divisione accidens
universale, dicens quod in subiecto est, et de subiecto prædicatur; et ultimo
substantiam particularem contrariam superiori accidenti dixit, quod neque in
subiecto est, neque de subiecto prædicatur substantia, particularitem
universalitati accidentis opponens. Sed ut planius quod dicimus sit, figuram
descriptionemque subiecimus in qua superius latus substantia accidentique
notavimus, reliquum particularitatis et universalitatis titulo inscripsimus,
Arisiotelicam complexionem angulariter et per latera designantes. QUANDO
ALTERUM DE ALTERO PRÆDICATUR UT DE SUBIECTO, QUÆCUMQUE DE EO QUOD PRÆDICATUR
DICUNTUR, OMNIA ETIAM DE SUBIECTO DICENTUR, UT HOMO DE QUODAM HOMINE PRÆDICATUR,
ANIMAL VERO DE HOMINE, ERGO ET DE QUODAM HOMINE ANIMAL PRÆDICABITUR; QUIDAM ENIM
HOMO ET HOMO EST ET ANIMAL. Cum superius de his quæ in subiecto sunt (id est de
accidentibus) loqueretur, definitionem constitutæ in subiecto rei, et præter
subiectum nullo modo permanentis, in media tractatione disposuit, dicens illud
esse quod neque pars esset alicuius nec sine subiecto posset ullo modo
permanere. Patefacto igitur quid sit esse in subiecto, nunc quid sit prædicari
de subiecto declarat. Duobus enim modis prædicationes fiunt, uno secundum
accidens, alio de subiecto: de homine namque prædicatur album, dicitur enim
homo albus, rursus de eodem homine prædicatur animal, dicitur enim homo animal.
Sed illa prior prædicatio, quæ est. Homo albus est secundum accidens est:
namque accidens quod est album de subiecto homine prædicatur sed non in eo quod
quid sit, nam cum album sit accidens, homo substantia, accidens de substantia
in eo quod quid sit prædicari non potest; ergo ista prædicatio secundum
accidens dicitur. De subiecto vero prædicari est, quoties altera res de altera
in ipsa substantia prædicatur, ut animal de homine; nam quoniam animal et
substantia est et genus hominis, idcirco in eo quod quid sit de homine prædicatur.
Quare illa sola de subiecto prædicari dicuntur quæcumque in cuiuslibet rei
substantia et in definitione ponuntur; ergo quotiescumque huiusmodi fuerit prædicatio,
ut ALTERUM DE ALTERO UT DE SUBIECTO PRÆDICETUR, id est ut de eius substantia
dicatur, ut animal de homine, hanc proprietatem evenire necesse est, ut si DE
EO QUOD PRÆDICATUR, quidpiam UT DE SUBIECTO, id est eius substantia, prædicetur
necessario idem hoc quod de prædicato dicitur, dicatur etiam de prædicati
subiecto, ut homo prædicatur quidem de Socrate in eo quod quid sit.
Interrogantibus enim quid sit Socrates "hominem" respondemus. At vero
de ipso homine in eo quod quid sit animal dicitur, in substantia enim hominis
animal prædicatur, atque ita fit ut animal quidem de homine, homo vero de
Socrate in eo quod quid sit ut de subiecto prædicentur. Ergo quoniam ista
consequentia, et animal de Socrate in eo quod quid sit prædicabitur. Potest
enim dici interrogantibus quid est Socrates "animal". Ergo manifestum
est quod si qua res de alia ut de subiecto prædicetur, ut homo de Socrate, de
eadem vero re quæ prædicatur, de homine scilicet, alia rursus superior ut de
subiecto prædicetur, ut animal necesse erit et hanc eamdem de subiecto eius de
quo ipsum dicitur prædicari, ut animal de Socrate, Socrates namque subiectus
est homini, de quo animal prædicatur. Ergo constat huiusmodi definitio quæ
dicit: quoties ALTERUM DE ALTERO PRÆDICATUR UT DE SUBIECTO, si quid sit quod DE
EO QUOD PRÆDICATUR in eo quod quid sit dici possit, hoc idem ipsum de eo quod
prius subiectum erat possit prædicari. Sed fortasse quisquam dicat minime verum
esse quod dictum est, nam cum homo de Socrate prædicetur (Socrates enim homo
est), de homine vero species (homo enim species est), Socrates species esse non
dicitur. Et rursus cum animal de homine prædicetur, de animali vero genus
(animal enim genus est), homo generis vocabulo caret: non enim dicitur homo
esse genus, homo enim genus non est sed tantum species. His dicendum est quod
minus adverterint illam esse definitionem de subiecto prædicationis, quæ in eo
quod quid sit unumquodque et in eius substantia prædicaretur, nunc autem
species de homine non in eo quod quid sit prædicatur. Neque enim si quis
hominis definitionem reddat speciem nominavit sed designativam nomen est
tantum, utrum de pluribus speciei differentibus prædicatur hoc nomen quod est
homo, an certe tantum de solis individuis. Nam quoniam de individuis solis homo
prædicetur, idcirco species dicitur, et quoniam de specie differentibus animal
dicitur, idcirco animal genus vocamus. Et sunt quodammodo nominum nomina. Quare
neque genus de animali, neque species de homine, in eo quod quid sit prædicatur
sed tantum designant, quomodo homo et animal de subiectis (ut dictum est)
propriis prædicentur. Ergo non est mirandum si ad eorum subiectum quæ de
subiecto dicuntur eius predicati quod de subiecto non dicitur prædicatio
perveniri non potest. DIVERSORUM GENERUM ET NON SUBALTERNATIM POSITORUM DIVERSÆ
SECUNDUM SPECIEM ET DIFFERENTIÆ SUNT, UT ANIMALIS ET SCIENTIÆ; ANIMALIS QUIDEM
DIFFERENTIÆ SUNT UT GRESSIBILE ET VOLATILE ET BIPES, SCIENTIÆ VERO NULLA HARUM
EST; NEQUE ENIM SCIENTIA AB SCIENTIA DIFFERT IN EO QUOD BIPES EST. Cum multis
modis genus dicatur, solum quod nunc tractari convenit assumamus. Dicitur enim
genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur, ut
animal prædicatur de homine, et de equo, et de cane, et de bove, et de cæteris,
quæ omnia specie ipsa a se discrete sunt. Species vero est quod de pluribus
numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur, ut homo prædicatur de
Catone, Socrate, Platone, Virgilio, Cicerone, et de singulis hominibus, qui
specie ipsa non differunt sed tantum a se numero distant. Differentia vero est
quæ sub eodem genere positas species propria qualitate disterminat, nam cum
equus et homo quantum ad genus unum sint (uterque enim animal est), differentia
rationalis et irrationalis utrosque disiungit ac discernit. Qualitate enim
quadam rationabilitatis et irrationabilitatis uterque a propriæ substantiæ
definitione dissentiunt. Ergo differentia est quæ de pluribus specie
differentibus in eo quod quale sit prædicatur. Namque hæc ipsa differentia quæ
est irrationabilitas de multis specie differentibus prædicatur, ut de cygno, et
equo, et pisce, quæ omnia a se cum specie ipsa dissentient, irrationabilitatis
tamen qualitate coniuncta sunt. Sed non in omnibus differentia de pluribus
specie differentibus prædicatur. Sunt enim quædam quæ non nisi de una specie prædicantur,
ut gravitas de sola terra, levitas de solo igne, proprie dicitur. At vero nec
species semper de pluribus numero differentibus prædicatur; mundi enim species
de uno solo mundo dicitur, et phoenicis species de una tantum phoenice sed
idcirco ita definita est quod frequentius differentia de pluribus specie
differentibus prædicatur quam de uno. Eodemque modo et species frequentius
invenitur de pluribus numero differentibus prædicari, quam de una tantum re ac
singulari. His ita positis, sunt quædam genera, quæ generalissima nuncupantur,
quibus genus inveniri non possit, sunt species quibus alias subiectas species
nullus inveniet. Inter utraque autem sunt alia quæ subalterna genera
nominantur, quæ superiorum quidem species sunt, posteriorum vero genera ut
substantia genus quidem est generalissimum, ut eius genus inveniri non possit,
homo vero species est, ut eius species alia reperiri non valeat. Animal vero ad
substantiam quidem species est, ad hominem vero genus. Decem igitur prædicamentorum
significatio nihil aliud demonstrat nisi rerum decem genera quæ generalissima
nominamus. Ergo quoties genera generalissima discrepant, eorum quoque species
discrepabunt; et quoties species discrepant, quoniam differentiis disiunguntur
atque informantur, differentiæ quoque diversarum specierum discrepabunt. Animal
namque et scientia, quoniam est animal substantia, scientia vero ad aliquid,
quoniamque genus animalis est substantia, et genus scientiæ est ad aliquid,
omni substantiæ a se ratione discreta sunt, et differentiæ quoque scientiæ
atque animalis omnibus qualitatibus disiunguntur. Est namque differentia
animalis, bipes et quadrupes, animal enim ab alio animali differt, quod hoc
quidem bipes sit, ut homo vel avis, illud vero quadrupes, ut equus atque bos;
illud vero multipes, ut formica vel apis. Sed scientia differentiis huiusmodi
non habet, neque enim scientia a scientia differt in eo quod bipes est. Quare
constat quoties diversa sunt genera, specierum quoque differentiis esse
discretas. At hoc est quod ait: DIVERSORUM GENERUM ET NON SUBALTERNATIM
POSITORUM DIVERSÆ SECUNDUM SPECIEM ET DIFFERENTIÆ SUNT. Et hoc exempli
adiectione firmavit dicens: ANIMALIS ET SCIENTIÆ diversas esse differentias,
nam cum sit bipes animalis differentia, scientiæ non est. Et hoc quidem de
diversis generibus dictum est, id est quæ subalterna non sunt. Quod si
subalterna sunt genera, nihil prohibet alias easdem esse differentias, alias
diversas, ut avis est species animalis, et rursus est genus corui, et est
subalternum genus, avis. Sed animalis differentiæ sunt rationalis atque
irrationalis, avis vero differentia rationalis non est. Nulla enim avis ab alia
avi differt, quod sit rationalis; ergo hoc loco non sunt eædem subalternorum
generum differentiæ. Si quis vero has generis, id est animalis differentias
dicat, ut animalium alia sunt quæ pascantur herbis, alia quæ seminibus, alia quæ
carnibus, hæ differentiæ conveniunt in subalterno genere, videlicet in avi;
namque avium sunt aliæ quæ seminibus uescuntur, aliæ quæ herbis, aliæ quæ
carnibus, ut uultur et miluus; ergo in subalternis generibus nihil prohibet
easdem esse differentias, et iterum discrepare; hoc autem idcirco evenit, quia
quæ de prædicato dicuntur possunt de subiecto prædicari. Quare quod dicitur de
genere potest etiam dici de specie, atque hoc est quod ait: SUBALTERNORUM VERO
GENERUM NIHIL PROHIBET EASDEM ESSE DIFFERENTIAS; SUPERIORA ENIM DE INFERIORIBUS
GENERIBUS PRÆDICANTUR. Sed cum diceret nihil prohibet easdem esse differentias,
hoc quodam modo voluit de monstrare esse quasdam easdem differentias, alias
vero posse esse diversas, cui rem contrariam intulisse videtur, cum dicit: QUARE
QUÆCUMQUE PRÆDICATI DIFFERENTIÆ FVERINT, EÆDEM ERUNT ETIAM SUBIECTI. Nam cum
illic dixisset, nihil prohibet esse easdem differentias generum subalternorum,
hic omnes easdem esse declarat, dicit enim: QUÆCUMQUE FUERINT DIFFERENTIÆ PRÆDICATI,
EASDEM ETIAM SUBIECTI esse; atque hæc res plures maximis illigavit 179A
erroribus, ut emendandum crederent locum non ut esset ita. QUARE QUÆCUMQUE PRÆDICATI
DIFFERENTIÆ FVERINT, EÆDEM ERUNT ETIAM SUBIECTI sed ut hoc modo. Quare quæcumque
subiecti differentiæ fuerint, eædem erunt etiam prædicati. Sed hoc adiiciendum
est, neque enim fieri potest ut in rem superiorem praedicatio posterioris
redundet. Nam cum dicitur "quaecumque subiecti fuerint differentiae eaedem
erunt praedicati", hoc scilicet significatur, ut praedicatio subiecti
redeat in praedicatum -- quod fieri non potest. Sed dicendum est quod sunt
aliae differentiae quae dicuntur completivae praedicati et cuiuslibet illius
speciem informantes, quae communi nomine 'specificae' nominantur. Nam cum dico
animatum et sensibile, si substantiae coniungantur, definitionem et speciem mox
animalis efficiunt. Animal enim est substantia animata sensibilis, atque hae
differentiae dicuntur specificae et completivae. Sunt autem aliae quae ipsae
quidem nihil complent nec ullam speciem reddunt sed genus tantum dividunt, ut
rationale et irrationale: haec enim dividunt genus, id est animal; animal enim
rationali differentia irrationalique dividitur. Ergo illae quae sunt generis
divisivae differentiae possunt aliquoties eaedem esse, possunt aliquoties non
eaedem, ut animalis, quoniam divisibilis est differentia quae est rationale,
potest eam non habere avis, quae est subalternum genus. Et rursus easdem
divisibiles habere potest, ut easdem quas superius diximus. Nam cum dividant
animal differentiae, quae carnibus, herbis, et seminibus uescuntur, eaedem
possunt esse subalterni generis, id est avis; ergo hae divisibiles 179C possunt
etiam esse diversae. Illae vero quae completivae et specificae sunt, aliquando
non praedicari de subiecto non possunt. Ut quoniam animal habet differentias
completivas et suae speciei effectivas, sensibile scilicet et animatum, hae
differentiae de homine quod est subiectum animalis non praedicari non possunt. Omnes
enim specificae differentiae de his praedicantur quorum speciem complent, ut de
animali praedicatur sensibile et animatum, et hoc ut de subiecto. In substantia
enim animalis utraque praedicantur sed animal praedicatur de homine ut de
subiecto; necesse est ergo animatum atque sensibile de homine praedicari ut de
subiecto. Hoc est enim quod superius praemisit cum diceret: QUANDO ALTERUM DE
ALTERO 179D PRAEDICATUR UT DE SUBIECTO, QUAECUMQUE DE EO QUOD PRAEDICATUR
DICUNTUR, OMNIA ETIAM DE SUBIECTO DICENTUR. Atque hoc in omnibus generibus
recte constat intelligi. Ergo divisibiles differentiae possunt aliquando cum
subiectis esse communes, aliquando diversae specificae vero et completivae cum
subiectis communes non esse non possunt. Quod ergo Aristoteles ait: SUBALTERNORUM
VERO GENERUM NIHIL PROHIBET EASDEM ESSE DIFFERENTIAS divisibiles differentias
easdem esse nihil prohibere putandum est, quae possunt esse etiam diversae.
Quod ait vero: QUAECUMQUE PRAEDICATI DIFFERENTIAE FUERINT, EAEDEM ERUNT ETIAM
SUBIECTI de specificis intelligendum est: quae cum speciem cuiuslibet
informent, et de eo quod informant, ut de subiecto, praedicentur, ad quodcumque
ut subiecto praedicatur illud quod ipsae differentiae informant, de eo ut de
subiecto praedicabuntur, et de eo non praedicari non possunt. Quare nihil est
in huiusmodi theoremate quod ullo modo debeat emendari. EORUM QUAE SECUNDUM
NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR SINGULUM AUT SUBSTANTIAM SIGNIFICAT AUT
QUANTITATEM AUT QUALITATEM AUT AD ALIQUID AUT UBI AUT QUANDO AUT SITUM AUT
HABITUM AUT FACERE AUT PATI. EST AUTEM SUBSTANTIA QUIDEM UT FIGURATIM DICATUR
UT HOMO, EQUUS; QUANTITAS UT BICUBITUM, TRICUBITUM; QUALITAS UT ALBUM; AD
ALIQUID UT DUPLUM, MAIUS; UBI VERO UT IN LYCIO; QUANDO AUTEM UT HERI; SITUS
VERO UT SEDET, IACET; HABERE AUTEM UT CALCIATUS, ARMATUS; FACERE VERO UT
SECARE, URERE; PATI VERO UT SECARI, URI. Post paruissimam in quattuor
enumerationem, id est in substantiam, accidens, universalitatem,
particularitatem, nunc est de partitione maxima tractaturus, quae fit in decem;
hac enim enumeratione maior non potest inveniri, neque enim undecim
praedicamenta poterunt inveniri nec ultra decem ullo modo aliquod genus recte
excogitari potest; quare 180C facit huiusmodi enumerationem sed non divisionem.
Divisio namque fere est generis in species; praedicamentorum vero, quoniam
genus unum non habent, divisio esse non potest sed potius enumeratio est. Sunt
vero quidam qui contendunt recte enumerationem non esse dispositam, alii namque
ut superuacua quaedam demunt, alii ut curto operi addunt, alii vero permutant,
quos nimirum non recte sentire alio nobis opere dicendum est; ait autem: EORUM
QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR. Adeo non de rebus sed de vocibus
tractaturus est, ut diceret DICUNTUR. Res enim proprie non dicuntur sed voces:
et quod addidit, SINGULUM AUT SUBSTANTIAM SIGNIFICAT, late patet eum de vocibus
disputare; non enim res sed voces significant, significantur autem res. Sine
complexione vero dicuntur (ut dictum est) quæcumque 1singulari intellectu et
voce proferuntur: secundum complexionem vero quæcumque aliqua coniunctione vel
accidentis copulatione miscentur. Sed quid ex iis quæ secundum nullam
complexionem dicuntur efficitur, ipse demonstrat cum dicit: SINGULA IGITUR
EORUM QUÆ DICTA SUNT IPSA QUIDEM SECUNDUM SE IN NULLA AFFIRMATIONE DICUNTUR,
HORUM AUTEM AD SE INVICEM COMPLEXIONE AFFIRMATIO FIT. VIDETUR ENIM OMNIS
AFFIRMATIO VEL FALSA ESSE VEL VERA; EORUM AUTEM QUÆ SECUNDUM NULLAM
COMPLEXIONEM DICUNTUR NEQUE VERUM QUICQUAM NEQUE FALSUM EST, UT HOMO, ALBUM,
CURRIT. Significat ergo et hic ea quæ sine ulla complexione dicuntur
affirmationis vim non obtinere. Si quis enim dicat homo, vel album, vel decem,
vel quidlibet simplici modo, in eo neque verum aliquid inveniet neque falsum
sed omnis affirmatio vel vera vel falsa est. Igitur universaliter pronuntiat prædicamenta
affirmationis ratione penitus non teneri: sed hæc eadem si cum quadam
complexione coniuncta sint fieri propositiones necesse est, quæ in se verum
falsumue contineant, Sed non omnis complexio propositionem facit, nec si
dixero: Socrates in foro idcirco iam propositio est; sed si quis dicat:
Socrates in foro ambulat tunc fit propositio, quæ aut affirmatio est aut
negatio. Affirmationes autem et negationes, vel veræ videntur esse vel falsæ:
atque ideo quodcumque neque verum neque falsum est, illud propositio non est.
Ergo quadam complexione ex iis quæ secundum nullam complexionem dicuntur
veritas falsitasque conficitur. Affirmationem autem solam nunc Aristoteles
interposuit, idcirco quod omnis affirmatio prior est; hoc enim negatio tollit
quod affirmatio ante constituit: prius quidem secundum significationem sed non
secundum genus, quod alio liquebit loco. Maxime autem monstrat Aristoteles se
non de rebus sed de vocibus tractaturum, quod ait: HORUM AUTEM AD SE INVICEM
COMPLEXIONE AFFIRMATIO FIT; non enim rerum complexione fit affirmatio vel
negatio sed sermonum, nec in rebus est veritas et falsitas sed in intellectibus
atque opinionibus, et post hæc in vocibus atque sermonibus. Atque hæc hactenus.
Secundum complexionem ergo sunt quæcumque ex integris compositis fiunt, ut:
Socrates ambulat nam et Socrates et ambulat uterque integer sermo est, et
coniunctus affirmationem facit. At vero si quis dicat flammiger, vel
multisonus, vel fluctivagus, secundum complexionem non erit ista prolatio,
idcirco quod ex neutris integris factum est. Horum autem decem prædicamentorum
definitiones inveneri non possunt, idcirco quod ea quæ significant
generalissima sunt. Substantia enim et quantitas, et qualitas nulli unquam
generi videntur esse subiecta. Quare quoniam definitio omnis a genere ducitur,
genus quod alii generi subiectum non est a definitione relinquitur. Sed nunc
quidem omnium prædicamentorum convenientia dixit exempla, post vero latius de
unoquoque tractabitur: et quoniam definitio inveniri nulla potest, quibusdam
proprietatibus informantur, quare quoniam de his dictum est plene, ad tractatum
substantiæ transeamus.SUBSTANTIA AUTEM EST, QUÆ PROPRIE ET PRINCIPALITER ET
MAXIME DICITUR, QUÆ NEQUE DE SUBIECTO PRÆDICATUR NEQUE IN SUBIECTO EST, UT
ALIQUI HOMO VEL ALIQUI EQUUS. SECUNDÆ AUTEM SUBSTANTIÆ DICUNTUR, IN QUIBUS SPECIEBUS
ILLÆ QUÆ PRINCIPALITER SUBSTANTIÆ DICUNTUR INSUNT, HÆ ET HARUM SPECIERUM
GENERA; UT ALIQUIS HOMO IN SPECIE QUIDEM EST IN HOMINE, GENUS VERO SPECIEI
ANIMAL EST; SECUNDÆ ERGO SUBSTANTIÆ DICUNTUR, UT EST HOMO ATQUE ANIMAL. Quæritur
cur prædicamentorum tractatum a substantiis inchoaverit, nam quoniam omnis res
aut in subiecto est aut in subiecto non est, quidquid in subiecto est eget
subiecto, quoniam in propriis natura non potest consistere: et quoniam rebus
omnibus substantia subiecta est, nihil eorum quæ sunt in subiecto præter
substantiam poterit permanere. Sed prior illa natura est sine qua alia esse non
possunt, quocirca prior naturaliter videtur esse substantia; non absurde igitur
in disputatione quod prius per naturam fuit, prius etiam sumpsit, et
definitionem quidem substantiæ proferre non potuit sed post exemplum superius
datum descriptionem quamdam profert qua quid sit ipsa substantia queamus
agnoscere: hoc est autem non esse in subiecto, substantia enim in subiecto non
est. Facit autem quamdam substantiarum divisionem cum dicit alias primas esse
substantias alias secundas: primas vocans individuas, secundas vero
individuarum species et genera: Ergo cum primis secundisque subtantiis commune
sit 'non esse in subiecto', additum primis substantiis 'de subiectis non prædicari'
primas substantias a secundis substantiis separat; substantia enim individua,
in eo quod est substantia, in subiecto non est: quod autem individua est, de
subiecto non prædicatur. Sunt ergo primæ substantiæ quæ neque in subiecto sunt
neque de subiecto dicuntur, ut est Socrates vel Plato. Hi enim quoniam
substantiæ sunt, in subiecto nullo sunt. Quoniam vero particulares individuique
sunt, de nullo subiecto prædicantur. SECUNDÆ VERO SUBSTANTIÆ sunt quibus
commune est cum primis substantiis quod in subiecto non sunt, proprium vero
quod de subiecto prædicantur, quæ secundæ substantiæ sunt universales, ut est
homo atque animal; homo namque et animal in nullo sunt subiecto sed de subiecto
aliquo prædicantur. Sunt igitur primæ substantiæ particulares, secundæ
universales. PROPRIE autem substantias individuas dicit quod hominem quidem
idem ipsam speciem, et animal, quod est genus, non nisi ex individuorum
cognitione colligimus. Quare quoniam ex singulorum sensibus generalitas intellecta
est, merito "propriæ substantiæ" individua et singula nominantur. PRINCIPALITER
vero individuæ substantiæ dictæ sunt quod omne accidens prius in individua,
post vero in secundas substantias venit. Nam quoniam Aristarchus grammaticus
est, homo vero est Aristarchus, est homo grammaticus: ita prius omne accidens
in individuum venit, secundo vero loco etiam in species generaque substantiarum
accidens illud venire putabitur. Recte igitur quod prius subiectum est, hoc
substantia PRINCIPALITER appellatur. MAXIME autem substantia prima dicitur,
idcirco quod quæ maxime subiecta est rebus aliis, ea maxime substantia dici
potest: maxime autem subiecta est prima substantia; omnia enim de primis
substantiis dicuntur, aut primis substantiis insunt, ut genera et species:
namque et genera et species prædicantur de propriis individuis, ut animal atque
homo prædicantur de Socrate, id est secundæ substantiæ de primis: sin vero sint
accidentia, in primis substantiis principaliter sunt. Quare quoniam et
accidentia in primis substantiis principaliter sunt, et secundæ substantiæ de
primis substantiis prædicantur, primæ substantiæ secundis substantiis
accidentibusque subiectæ sunt. Quare quoniam istæ maxime subiectæ sunt et
accidentium subsistentiæ et secundarum substantiarum prædicationi, idcirco
maxime substantiæ nuncupantur. Dicit autem non omnis species neque omnia genera
secundas esse substantias sed eas tantum quæ primas substantias continerent, UT
EST HOMO ATQUE ANIMAL; homo namque continet Socratem, id est aliquam individuam
substantiam. Animal vero continet individuum speciemque, id est hominem et
aliquem hominem. Quare genera et species quæ de primis substantiis prædicantur,
ipsas secundas putat esse substantias; hoc autem hoc modo ait: SECUNDÆ AUTEM
SUBSTANTIÆ DICUNTUR, IN QUIBUS SPECIEBUS ILLÆ QUÆ PRINCIPALITER SUBSTANTIÆ
DICUNTUR INSUNT, HÆ ET HARUM SPECIERUM GENERA et inde convenientia ponit
exempla, ac si diceret: Non omnia genera neque omnes substantias dico sed eas
tantum species IN QUIBUS individua illa, id est primæ substantiæ sunt, ET HARUM
SPECIERUM, id est quæ continent primas substantias, GENERA. Hoc autem idcirco
dictum videtur, ne quis colorem quod genus est, vel album quod est species,
secundas pPomba esse substantias, ista enim primas sub se non continent. Sed
dicat aliquis quemadmodum primæ poterunt esse substantiæ individuæ, cum omne
quod prius est sublatum auferat id quod est posterius, posterioribus vero
sublatis priora non pereant? Homo namque si pereat, Socrates quoque sit
continuo periturus; si vero Socrates interierit, homo continuo non peribit. Si
igitur, sublatis generibus et speciebus, individua perimuntur, sublatis
individuis, generas, speciesque permanent, magis primas substantias species et
genera nominari dignum fuit. Sed hoc modo individuorum natura non recte
accipitur. Neque enim cuncta individuorum substantia in uno Socrate est, vel
quolibet uno homine sed in omnibus singulis. Genera namque et species non ex
uno singulo intellecta sunt sed ex omnibus singulis individuis, mentis ratione
concepta. Semper etiam quæ sensibus propinquiora sunt; ea etiam proxime nuncupanda
vocabulis arbitramur. Qui enim primus hominem dixit, non illum qui ex singulis
hominibus conficitur, concepit sed animo quemdam singularem atque individuum
cui hominis nomen imponeret. Ergo sublatis singulis hominibus homo non remanet,
et sublatis singulis animalibus animal interibit. Quocirca quoniam in hoc libro
de vocabulorum significatione tractatus habetur, ea quibus vocabula prius
posita sunt, merito primas substantias nuncupavit: prius autem illis vocabula
sunt indita quæ prius sub sensibus cadere potuerunt. Sensibus vero obiiciuntur
prima individua, merito igitur ea prima in divisione posuit. Eodem quoque modo
illa quæstio solvitur quæ dicit: Cum naturaliter primæ intellectibiles sint
substantiæ, ut Deus et animus, cur non has primas substantias nuncupaverit?
Quoniam hic de nominibus tractatus habetur, nomina autem primo illis indita
sunt quæ principaliter sensibus fuere subiecta, posteriora vero in nominibus
ponendis putantur quæcumque ad intelligibilem pertinent incorporalitatem; quare
quoniam in hoc opera principaliter de nominibus tractatus est, de individuis
vero substantiis quæ primæ sensibus subiacent prima sunt dicta vocabula in
opere quo de vocabulis tractabatur, merito individuæ sensibilesque substantiæ
primæ substantiæ sunt positæ. Cum autem tres substantia sint, materia, species,
et quæ ex utriusque conficitur undique composita et compacta substantia, hic
neque de sola specie, neque de sola materia sed de utrisque mistis
compositisque proposuit. Partes autem substantiæ incompositæ et simplices sunt
ex quibus ipsa substantia conficitur, species et materia, quas post per
transitum nominat, dicens substantiarum partes et ipsa esse substantias. Atque
hæc hactenus. Nunc expositionis cursum ad sequentia convertamus. MANIFESTUM EST
AUTEM EX HIS QUÆ DICTA SUNT QUONIAM EORUM QUÆ DE SUBIECTO DICUNTUR NECESSE EST
ET NOMEN ET RATIONEM DE SUBIECTO PRÆDICARI, UT HOMO DE SUBIECTO DICITUR ALIQUO
HOMINE, ET PRÆDICATUR NOMEN; NAMQUE HOMINEM DE ALIQUO HOMINE PRÆDICABIS. RATIO
QUOQUE HOMINIS DE ALIQUO HOMINE PRÆDICABITUR; QUIDAM ENIM HOMO ET HOMO EST.
QUARE ET NOMEN ET RATIO PRÆDICABITUR DE SUBIECTO. EORUM VERO QUÆ SUNT IN
SUBIECTO, IN PLURIBUS QUIDEM NEQUE NOMEN DE SUBIECTO NEQUE RATIO PRÆDICATUR. IN
QUIBUSDAM VERO NOMEN QUIDEM NIHIL PROHIBET PRÆDICARI, RATIONEM VERO IMPOSSIBILE
EST; UT ALBUM, CUM IN SUBIECTO SIT CORPORE, PRÆDICATUR DE SUBIECTO (DICITUR
ENIM CORPUS ALBUM), RATIO VERO ALBI NUMQUAM DE CORPORE PRÆDICABITUR. CÆTERA
VERO OMNIA AUT DE SUBIECTIS DICUNTUR PRIMIS SUBSTANTIIS AUT IN EISDEM SUBIECTIS
SUNT. HOC AUTEM MANIFESTUM EST EX HIS QUÆ SINGULATIM PROFERUNTUR; UT ANIMAL DE
HOMINE PRÆDICATUR, QUARE ET DE ALIQUO HOMINE PRÆDICABITUR; NAM SI DE NULLO
ALIQUORUM HOMINUM DICERETUR, NEC DE IPSO HOMINE PRÆDICARETUR OMNINO. RURSUS
COLOR IN CORPORE EST; ERGO ET IN ALIQUO CORPORE; NAM SI IN NULLO ESSET CORPORUM
SINGULORUM, NEC IN CORPORE ESSET OMNINO. QVOCIRCA CÆTERA OMNIA AUT DE SUBIECTIS
PRIMIS SUBSTANTIIS DICUNTUR AUT IN SUBIECTIS IPSIS SUNT. SI ERGO PRIMAE
SUBSTANTIAE NON SUNT, IMPOSSIBILE EST ALIQUID ESSE CAETERORUM. Omnia quaecumque
dicta sunt vel in subiecto sunt vel de subiecto praedicantur sed non omnia
quaecumque in subiecto sunt de subiectis propriis dicuntur, namque quod in
subiecto aliquo est de proprio subiecto praedicatur: ut album de corpore
praedicatur, dicitur enim corpus album. Sed quoniam secundae substantiae
primarum substantiarum vel species vel genera sunt (Socratis enim species homo
est et animal genus), genus autem de subiectis speciebus et individuis univoce
praedicatur, secundae substantiæ de subiectis speciebus univoca prædicatione
dicuntur. Convenit namque primarum et secundarum substantiarum si sit una facta
definitio. Namque anima et homo et Socrates una definitione iunguntur, quod
substantiæ animatæ atque sensibiles sunt. Igitur secundæ substantiæ ita de
subiectis prædicantur propriis, id est de primis substantiis, ut univoce prædicentur.
Illorum vero quæ sunt in subiecto aliquoties quidem neque nomen ipsum de
subiecto dicitur. Nam virtus in anima est sed virtus de animo minime prædicatur;
aliquoties autem denominative dicitur, ut grammatica, quoniam est in homine,
denominative grammaticus a grammatica dicitur. Sæpe autem ipsum nomen de
subiecto prædicatur, ut quoniam album est in corpore, corpus album dicitur. Sed
sive nomen non prædicetur, sive denominative dicatur sive proprio nomine prædicatio
sit, definitio eius quod est in subiecto de proprio subiecto nunquam prædicabitur
-- ut album, quoniam est in subiecto corpore, prædicatur quidem albi nomen de
corpore, definitio vero albi ad corpus nullo modo dicitur, album namque vel
corpus una ratione utraque definiri non possunt. Amplius si omne accidens in
subiecto est, et substantia subiectum est, differt ab accidente substantia,
differt etiam definitio substantiæ atque accidentis, quod eadem definitio
subiecti et eius quod est in subiecto esse non potest. Atque hoc est quod ait:
EORUM VERO QUÆ SUNT IN SUBIECTO, IN PLURIBUS QUIDEM NEQUE NOMEN DE SUBIECTO
NEQUE RATIO PRÆDICATUR, ut virtus in anima. Addidit quoque: IN QUIBUSDAM VERO
NOMEN QUIDEM NIHIL PROHIBET PRÆDICARI, et in aliis quidem denominative, in aliis
vero recto nomine fit prædicatio. De secundis vero substantiis semper ad primas
substantias prædicatio pervenit. Nam si quidam homo et homo est et animal et cætera,
una definitio animalis et ad hominem et ad quemdam hominem convenienter
aptabitur. Magis tamen esse substantias individuas et particulares ipse
significantius monstrat. Nam cum omnis res aut substantia sit aut accidens, et
substantiarum aliæ sint primæ aliæ secundæ, fit trina partitio, ita ut omnis
res aut accidens sit aut secunda substantia aut prima. Horum autem ut sub
descriptione divisio fiat, hoc modo dicimus: Omnis res aut in subiecto est aut
in subiecto non est; eorum quæ in subiecto sunt alia prædicantur de subiecto
alia minime; eorum quæ in subiecto non sunt alia de nullo subiecto prædicantur
alia vero prædicantur. Ergo omnis res aut in subiecto est aut in subiecto non
est. Aut in subiecto est et de subiecto prædicatur, aut in subiecto est et de
nullo subiecto prædicatur, aut in subiecto non est et de subiecto prædicatur,
aut in subiecto non est et de nullo subiecto prædicatur. His igitur sumptis, si
primas substantias separemus, remanent secundæ substantiæ atque accidentia. Sed
secundæ substantiæ sunt quæ in subiecto non sunt et de subiecto prædicantur. Ergo
esse suum, nisi in hoc quod de aliquo prædicantur, non retinent. Prædicantur
autem secundæ substantiæ de primis, ergo ut secundæ substantia sint, prædicatio
de primis substantiis causa est. Non enim essent secundæ substantiæ, nisi de
primis substantiis, prædicarentur, illa vero quæ in subiecto sunt penitus
consistere non valerent, nisi fundamenti quodammodo loco primis substantiis
niterentur. Ergo omnia quæcumque sunt præter primas substantias, aut secundo
substantiæ erunt aut accidentia. Sed secundæ substantiæ de primis substantiis
prædicantur, accidentia in primis substantiis sunt. Quocirca omnia aut de
primis substantiis prædicantur, ut secundæ substantiæ, aut in primis substantiis
sunt, ut accidentia, quod Aristoteles proposuit hoc modo: Alia autem omnis aut
de subiectis dicuntur principalibus substantiis, aut in subiectis eisdem sunt,
hic quoque verissima sumit exempla. Ait enim: Si accidens in nullo subiecto
corpore esset, nec in corpore esset omnino. Nam si in nullo singulorum, in
nullo generaliter esse diceretur. Et item animal nisi de singularibus atque
individuis hominibus prædicaretur, nec de homine prædicaretur omnino. Quare
quoniam idcirco prædicantur secundæ substantiæ, quoniam sunt primæ, et idcirco
sunt aliquid accidentia, quoniam eisdem primæ substantiæ subiectæ sunt, si
primo substantia, non sint, neque quæ de his prædicantur mansura sunt, neque quæ
in his subiectis permanebunt. SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM MAGIS EST
SPECIES SUBSTANTIA QUAM GENUS; PROPINQUIOR ENIM EST PRIMÆ SUBSTANTIÆ. SI ENIM
QUIS PRIMAM SUBSTANTIAM QUID SIT ASSIGNET, EVIDENTIUS ET CONVENIENTIUS
ASSIGNABIT SPECIEM PROFERENS QUAM GENUS, UT DE ALIQUO HOMINE EVIDENTIUS
ASSIGNABIT HOMINEM PROFERENS QUAM ANIMAL;
ILLUD ENIM MAGIS EST PROPRIUM ALICUIUS HOMINIS, HOC VERO COMMUNIUS. ET
ALIQUAM ARBOREM ASSIGNANS, EVIDENTIUS ASSIGNABIT ARBOREM NOMINANS QUAM PLANTAM.
Constat individuas substantias primas et maxime et proprie esse substantias.
Secundæ vero substantiæ, id est genera et species, sicut non æqualiter a prima
substantia distant, ita non æqualiter substantiæ sunt; nam quoniam propinquior
est species primæ substantiæ quam genus, idcirco magis est substantia species
quam proprium genus, ut homo propinquior est Socrati quam animal, atque ideo
magis est homo substantia. Animal vero quamquam et ipsum substantia sit, minus
tamen homine; hoc autem idcirco evenit, quod in omni definitione convenientis
species ad primam substantiam dicitur, quam genus. Nam si quid sit Socrates
aliquis velit ostendere, propinquius substantiam Socratis proprietatemque
monstrabit, si dixerit eum esse hominem, quam si animal. Quod enim animal est
Socrates, commune est cum cæteris qui homines non sunt, id est cum equo atque
bove. Quod vero homo est, cum nullo alio est commune, nisi cum his qui sub
eadem specie hominis continentur. Quocirca propinquior erit ad significationem
designatio, cum individuo species redditur, quam ei generis vocabulum prædicetur.
Rursus si quamlibet individnam arborem designare aliquis volens, arborem dicat,
propinquius designabit quid sit id quod definivit, quam si plantam nominet:
planta autem genus est arboris; prædicatur enim planta et de iis quæ arbores
non sunt, ut de caulibus atque lactucis: quare constat species magis esse
substantias, eo quod sint primis et maxime substantiis propinquiores. Et quod
in eo quod quid sit, assignata species convenientibus et evidentius assignet,
genus vero longinquius atque communius. AMPLIUS PRIMÆ SUBSTANTIÆ, PROPTEREA
QUOD ALIIS OMNIBUS SUBIACENT ET OMNIA CÆTERA VEL DE IPSIS PRÆDICANTUR VEL IN
IPSIS SUNT, IDCIRCO MAXIME SUBSTANTIÆ DICUNTUR. QUEMADMODUM AUTEM PRIMÆ
SUBSTANTIÆ AD OMNIA CÆTERA SE HABENT, ITA SESE SPECIES HABET AD GENUS; SUBIACET
ENIM SPECIES GENERI; ETENIM GENERA DE SPECIEBUS PRÆDICANTUR, SPECIES VERO DE
GENERIBUS NON CONVERTUNTUR. QVOCIRCA ETIAM EX HIS SPECIES GENERE MAGIS EST
SUBSTANTIA. Magis esse substantias species validiori rursus argumentatione
confirmat, per similitudinem namque hoc ita esse declarat. Nam cum omnes
substantiæ aut primæ sint aut secundæ, secundarum autem aut genera aut species,
specierum atque generum quidquid similius primis substantiis invenitur, hoc
magis substantia merito putabitur. Sed primæ substantiæ IDCIRCO MAXIMÆ
SUBSTANTIÆ DICUNTUR, quod omnibus ita subiectæ sunt, ut aut in ipsis sint cætera
ut accidentia, aut de ipsis alia prædicentur ut substantiæ secundæ. Quod ergo
in primas substantias, hoc idem in species venit. Namque species et cunctis
subiacent accidentibus, et de speciebus genera prædicantur, de generibus vero
species non prædicantur. Quare non similiter genera subiacent, quemadmodum
species. Non enim de generibus species prædicantur. Ergo sicut primæ substantiæ
subiectæ sunt secundis substantiis et accidentibus, ita species subiectæ sunt
et accidentibus et generibus. Genera vero quamquam subiecta sint accidentibus,
speciebus tamen ipsa non subiacent. Quocirca maior est similitudo speciei ad
primas substantias, quam generis, quod si maior est similitudo specierum ad
maximas substantias, ipsæ erunt magis substantiæ. Sed ne quis non arbitretur
dicere quod ea quæ sunt genera species esse non possunt sed in eo quod sunt
genera, species esse non possunt. Nam in eo quod species est, de superioribus
non prædicatur sed in eo quod genus, de eo prædicabitur cuius est genus.
Quocirca genera ipsa 187D quorum sunt genera his subiacere non possunt, species
vero quorum sunt species, de his prædicari non possunt. IPSARUM VERO SPECIERUM
QUÆ GENERA NON SUNT, NIHILO PLUS ALIA AB ALIA SUBSTANTIA EST; NIHIL ENIM
CONVENIENTIUS PROFERETUR SI QUIS DE ALIQUO HOMINE HOMINEM REDDAT QUAM SI DE
ALIQUO EQUO PROFERAT EQUUM. SIMILITER AUTEM ET IN PRIMIS SUBSTANTIIS NIHILO
PLUS ALIA AB ALIA SUBSTANTIA EST; NIHIL ENIM MAGIS ALIQUIS HOMO QUAM ALIQUIS
BOS SUBSTANTIA EST. Prædictum est quoque, ut Porphyrius in libro de generibus,
speciebus, differentiis, propriis, atque accidentibus planissime docuit, alia
esse solum genera, quorum genus inveniri non posset, alia solum 188A species,
quæ in alias species dividi non valerent. Hæ autem sunt quæ de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit prædicantur, ut homo de singulis hominibus
dicitur, et equus de singulis equis, et bos de singulis bobus, qui sub propria
specie positi a seipsis propriæ naturæ figura non discrepant. Ergo huiusmodi
species, ut est homo atque equus, quæ solis individuis præsunt, quoniam genera
esse non possunt, æqualiter semper substantiæ sunt. Nam tam propinque redditur
de quolibet individuo equo, nomen equi, quam de quolibet individuo homine,
hominis nomen, Quocirca ei æqualiter species hæ, quæ genera non sunt, ad primas
substantias sunt, æqualiter esse substantiæ merito putabuntur; hoc autem dicit
non quod omnes species æqualiter substantia sint sed quæ æqualiter a primis
substantiis distant. Potest enim fieri ut cuiuslibet superioris generis una quælibet
species sit, quæ comparata ad propriam speciem minus illa superior videatur
esse substantia: ut animalis si quis dicat speciem esse avem, eiusdem quoquo
speciem horninem, avis et homo non æqualiter substantiæ sunt, idcirco quod avis
homine superior est. Homo namque in alias species non dividitur, est enim magis
species. Avis autem potest in alias dividi species, ut in accipitrem et
uulturem, quæ quamquam aves sunt specie, tamen ipsa dissentiunt. Proprie autem
species accipere ac uultur est, hi enim solis individuis præsunt. Quare homo
atque accipiter æqualiter a primis substantiis distant, et sunt æqualiter
substantiæ. Homo vero atque avis, quoniam superior est avis homine, non æqualiter
substantiae sunt, magis enim substantia homo est. Ergo quaecumque species
aequaliter a suis individuis distant, aequaliter substantiae sunt. Quod quoniam
species hae quae genera non sunt aequaliter a primis substantiis absunt,
aequaliter substantiae dicuntur. Primum autem est, ut expositione non egeat,
primas quoque substantias aequaliter esse substantias, aliquis homo enim atque
aliquis equus, quoniam sunt individua, principaliter substantiae sunt, et
propriae et maximae. Quocirca in maximis substantiis, neque minus, neque magis
substantia poterit inveniri. Individua igitur aequaliter substantiae sunt. RECTE
AUTEM POST PRIMAS SUBSTANTIAS SOLAE OMNIUM CAETERORUM SPECIES ET GENERA
DICUNTUR SECUNDAE ESSE SUBSTANTIAE; EORUM ENIM QUAE PRAEDICANTUR PRIMAS
SUBSTANTIAS SOLAE SIGNIFICANT. ALIQUEM ENIM HOMINEM SI QUIS ASSIGNET QUID SIT,
SI SPECIEM QUAM GENUS PROTULERIT, CONVENIENTER PROFERET, ET MANIFESTUM FACIET
HOMINEM QUAM ANIMAL PROFERENS; CAETERORUM VERO QUICQUID PROTULERIT, ALIENA ERIT
ILLA PROLATIO, UT ALBUM VEL CURRIT VEL QUODLIBET HUIUSMODI SI REDDAT. QUARE
RECTE HAE SOLAE PRAETER CAETERA SUBSTANTIAE DICUNTUR. Ordine et convenienter
post primas substantias, id est individua, genera et species secundas esse
substantias constitutas monstrat Aristoteles, quae est firma atque expedita
probatio; ait enim: POST PRIMAS SUBSTANTIAS RECTE GENERA ET SPECIES SECUNDAS
SUBSTANTIAS ESSE NOMINATAS. In definitionibus enim ubi substantia cuiuslibet
ostenditur, nihil aliud primas substantias monstrat, nisi genus et species.
Socrates namque, si quis quid sit interroget, dicitur homo, vel animal, et in
eo quod quid sit Socrates interrogatus, recte hominem vel animal esse
respondet. Quare quid sint primae substantiae secundae monstrant, quod si quis
praeter secundas substantias in interrogatione quid sit prima substantia dicat,
id alienissime profert, ut si quid sit Socrates interroganti aliquis respondeat
album, vel currit, vel aliquid huiusmodi, quod secunda substantia non sit,
nihil convenienter unquam profert, si quid de prima substantia praeter secundas
substantias dicat. Quare quoniam nihil eorum quae non sunt secundae
substantiae, quid sit prima substantia declarat, secundae autem substantiae
189B genera et species sunt, recte post primas substantias species et genera
secundae dicuntur esse substantiae. AMPLIUS PRIMAE SUBSTANTIAE, PROPTEREA QUOD
ALIIS OMNIBUS SUBIACENT, IDCIRCO PROPRIAE SUBSTANTIAE DICUNTUR; QUEMADMODUM
AUTEM PRIMAE SUBSTANTIAE AD OMNIA CAETERA SESE HABENT, ITA PRIMARUM
SUBSTANTIARUM GENERA ET SPECIES AD OMNIA RELIQUA SESE HABENT; DE ISTIS ENIM
OMNIBUS CAETERA PRAEDICANTUR: ALIQUEM ENIM HOMINEM DICES GRAMMATICUM, ERGO ET
HOMINEM ET ANIMAL GRAMMATICUM PRAEDICABIS; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS. Haec
quoque est de eadem re probatio, qua recte post primas substantias genera et
species esse positas verissima ratione confirmat. Namque individua idcirco
primae dicuntur esse substantiae, et quod aliis cunctis subiaceant. Nam quoniam
secundis substantiis ad praedicationem suppositae sunt, et de his secundae
substantiae dicuntur, et quoniam accidentibus ut possint esse accideutia
subduntur, idcirco primae substantiae sunt. Et sicut primae substantiae cunctis
subiacent accidentibus, sic etiam secundae. Nam quoniam aliquis homo accidentibus
subiacet, et homo et animal accidenti supponitur, et quoniam est quidam homo
grammaticus, id est Aristarchus, est homo grammaticus, est etiam animal
grammaticum. Quocirca accidentibus primae substantiae principaliter subdurtur,
secundae vero secundo loco, et quemadmodum primae substantiae et accidentibus
et secundis substantiis subiacent, sic secundae substantiae accidentibus 189D
supponuntur sed secundae substantiae species et genera sunt. Recte igitur post
primas substantias species et genera secundas substantias esse proposuit. COMMUNE
EST AUTEM OMNI SUBSTANTIAE IN SUBIECTO NON ESSE. PRIMA ENIM SUBSTANTIA NEC DE
SUBIECTO DICITUR NEC IN SUBIECTO EST; SECUNDAE VERO SUBSTANTIAE SIC QUOQUE
MANIFESTUM EST QUONIAM NON SUNT IN SUBIECTO. ETENIM HOMO DE SUBIECTO QUIDEM
ALIQUO HOMINE DICITUR, IN SUBIECTO VERO NULLO EST; NEQUE ENIM IN ALIQUO HOMINE
HOMO EST. SIMILITER AUTEM ET ANIMAL DE SUBIECTO QUIDEM DICITUR DE ALIQUO
HOMINE, NON EST AUTEM ANIMAL IN ALIQUO HOMINE. Post enumerationem substantiarum
et divisionem in qua alias primas, alias secundas esse proposuit, 190A quoniam
substantiae definitio nulla est reddita, idcirco, quia generalissimum genus
definitionibus non tenetur, proprietatem quamdam cupit exquirere, quasi signum
aliquod quo substantiam queamos agnoscere, priusque quid ipsis substantiis
communiter possit evenire proponit; post vero quid illis proprium sit quaerit
sed idcirco ista praemittit, ut ad illud verum proprium sine ullo errore
perveniat, et quod vere est substantiarum proprium ultimum dicat. Tribus autem
modis proprium significatur. Est enim proprium quod alicui speciei omni evenit
et non soli, ut homini bipedem esse. Omnis enim homo bipes est sed non solus,
aves namque et ipsae sunt bipedes. Aut soli et non omni, ut eidem homini evenit
ut sit grammaticus sed non omni homini, neque enim omnis homo grammaticus est.
Aut vero tertia proprii significatio est, quae omni et soli et semper, ut
risibile. Omnis enim homo risibilis est, et solum est animal homo quod rideat. Ex
his igitur illa duo superiora quae diximus, ubi omni et non soli, aut soli et
non omni, esse quaedam propria dicebamus, quae a propriorum veritate esse
videntur aliena. Hoc vero tertium quod omni inest et soli, hoc vere est
proprium, illa autem superiora consequentia quidem dicuntur, non tamen vere
propria, hoc autem ultimum vere est proprium. Quaecumque ergo talia propria
Aristoteles invenerit, quae aut solis et non omnibus substantiis, aut omnibus
et non solis eveniant, velut non vere in natura cuiuslibet constituta repudiat.
Illud vero ultimum ponit quod et omni substantiae et soli valeat evenire. Illa
enim sunt propria quae convertuntur, ut si quid fuerit homo, risibile est, si
quid est risibile, homo est: haec autem solum converti possunt, quae omni
solique contingunt, nam neque ulli alii magis, neque ulli minus evenient; quare
his praedictis ad loci ipsius orationem expositionemque veniamus. Quod ergo
dicit hoc est, omnibus substantiis commune est, ut in subiecto non sint, namque
primae substantiae, id est individua in subiecto non sunt, quod planissime his
demonstratur. Nunquam enim particularis substantia alicui accidens esse potest,
secundae vero substantiae habent quamdam imaginem quod sint in subiecto,
videntur enim secundae substantiae in subiectis, id est primis substantiis esse
sed falso, nam secundae substantiae de primis substantiis solum praedicantur,
non in ipsis sunt. Animal enim de quodam homine tantum dicitur, non etiam in
aliquo homine consistit, ut in subiecto. Hoc autem illa res probat, quod omnia
quaecumque in subiecto sunt, eorum quoque individua in subiecto sunt, color
quoniam in subiecto corpore est, et quidam color subiecto corpore nititur, in
hoc vero quoniam primae substantiae, id est individua in subiecto non sunt, nec
eorum universalia, id est secundae substantiae, quae genera speciesque sunt,
possunt aliquo niti subiecto. Quare secundae substantiae primas substantias ad
praedicationem tantum subiectas habent, non etiam ut ipsae primis substantiis
accidant. Illud quoque maximum argumentum est secundas substantias non esse in
subiecto, quoniam omne quod in subiecto est potest mutari, illa quae subiecta
est non mutatur, ut color qui est in corpore, eodem corpore manente potest
mutari, ut niger fiat ex albo. Manentibus autem substantiis primis, secundae
substantiae non mutantur. Quam vero ipse Aristoteles posuit probationem,
secundas substantias uan esse in subiecto, huiusmodi est, praedocuit enim
quorumdam quae sunt in subiecto nomen de subiectis posse praedicari, rationem
vero nunquam. Album enim cum sit in corpore, dicitur corpus album, et
praedicatur albedo de corpore sed alia est definitio albedinis, alia corporis. Secundae
vero substantiae de primis substantiis et nomine praedicantur, et definitione
iunguntur. Nam quidam homo animal est et homo sed quidam homo, et hominis, et
animalis ratione definitur. Et ut veracissime sententia concludatur, omne quod
est in subiecto, aequivoce de subiecto dicitur. Secundae vero substantia de
primis non aequivoce sed univoce nuncupantur, idcirco quod (ut dictum est) et nomine
et definitione consentiunt. Quare quemadmodum primae substantiae in sabiecto
non sunt, sic secundae subiecto carebunt. Commune est igitur omnibus
substantiis, et secundis et primis in subiecto non esse, et quodcumque
substantia fuerit, consequens est ut in nullo subiecto sit. Sed quaeritur utrum
hoc soli substantiae insit an etiam aliis, nam si soli substantiae inest,
quoniam omni substantiae hoc inesse monstravimus, quod in subiecto non sit, verum
proprium dicitur esse substantiae, non esse in subiecto. Hoc enim dictum est
esse maxime proprium, quod omnibus inesset et solis sed hoc non esse
substantiae proprium verissima Aristoteles probatione confirmat dicens: AMPLIUS
EORUM QUAE SUNT IN SUBIECTO NOMEN QUIDEM DE SUBIECTO ALIQUOTIENS NIHIL PROHIBET
PRAEDICARI, RATIONEM VERO IMPOSSIBILE EST. SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM DE
SUBIECTIS RATIO PRAEDICATUR ET NOMEN; RATIONEM ENIM HOMINIS ET ANIMALIS DE
ALIQUO HOMINE PRAEDICABIS. QUARE NON ERIT EORUM SUBSTANTIA QUAE SUNT IN
SUBIECTO. NON EST AUTEM PROPRIUM SUBSTANTIAE HOC; SED DIFFERENTIA EORUM EST
QUAE IN SUBIECTO NON SUNT; BIPES ENIM ET GRESSIBILE DE SUBIECTO QUIDEM DE
HOMINE PRAEDICATUR, IN SUBIECTO VERO NULLO EST; NON ENIM IN HOMINE EST BIPES
NEQUE GRESSIBILE. ET RATIO QUOQUE DIFFERENTIAE DE ILLO DICITUR DE QUO IPSA
DIFFERENTIA PRAEDICATUR, UT SI GRESSIBILE DE HOMINE DICATUR, ET RATIO
GRESSIBILIS DE HOMINE PRAEDICABITUR; EST ENIM HOMO GRESSIBILE. Non esse
proprium hoc substantiae dicit, idcirco quod in differentiis idem sit, in nullo
enim differentia subiecto est, ad illud namque recurritur, Si differentia in
subiecto esset, nomine tantum de subiecto praedicaretur, non etiam ratione.
Differentia vero de eo de quo dicitur univoce praedicatur, ut si quis dicat
gressibilem differentiam de homine, ipsius differentiae definitio quoque homini
convenienter aptabitur. Gressibile namque est quod per terram pedibus ambulat,
et homo est quod per terram pedibus ambulat, ita differentiae et eius de quo
ipsa differentia dicitur una poterit esse ratio substantiae, id est unius
possunt et nominis nuncupatione, et definitionis determinatione coniungi. Quod
si in subiecto esset differentia, nequaquam de subiecto sibi univoce
praedicaretur. Quare non proprium est substantia, quod retinet etiam
differentia, differentia namque substantia non est. Esset enim proprium
substantiae in subiecto non esse. Non est autem diiferentia accidens, esset
enim in subiecto. Omnis autem res aut accidens est, aut substantia, id est aut
in subiecto est, aut in subiecto non est, et sunt ascidentia quaecumque in
substantiam subiecti non veniunt, quaeque permutata naturam substantiae non
perimunt. Si quibus vero peremptis subiecta interimantur, illa proprie
accidentia non vocamus, differentia vero est quae de pluribus specie differentibus
in eo quod quale sit praedicatur. Sed differentia substantia non est, idcirco
quod si esset substantia non in eo quod quale sit de subiecto sed in eo quod
quid sit praedicaretur. Qualitas vero solum non est, esset enim accidens et in
subiecto. An magis ex substantia et qualitate differentia ipsa conficitur, ita
ut illud de quo praedicatur, perempta differentia simul interimatur, ut calor,
cum est in aqua, perempto calore, potest aqua in sua substantia permanere, et
est calor in subiecta aqua, quo interempto, aqua non peribit. Idem tamen calor
est in igne sed perempto calore, ignem interire necesse est. Quare haec
qualitas caloris substantialiter inest igni, et est propria differentia, id est
substantialis. Concludendum est igitur differentiam, nequs solum substantiam esse,
neque solum qualitatem, sed quod ex utrisque conficitur substantialem
qualitatem, quae permanet in natura subiecti, atque ideo quoniam substantia
participat, accidens non est, quoniam qualitas est, a substantia relinquitur.
Sed quoddam medium est inter substantiam et qualitatem, quae quoniam in
subiecto non est et substantia non est, proprium substantiae non est non esse
in subiecto. Post hoc illuc quoque dicit non debere nos conturbari, ne forte
substantiarum partes, quae ita sunt in toto quasi in aliquo subiecto, aliquando
cogamur non substantias confiteri. Substantiarum partes in subiecto sunt sed
non ut accidentia, videmus enim quasdam partes substantiarum ita esse in toto
quasi sint in subiecto, ut caput in toto corpore est, et manus in toto corpore
est, forma quoque et materia quae sunt partes compositae substantiae in ipsa
composita substantia sunt. Ne forte ergo cogamur aliquando partes
substantiarum, quoniam sunt in subiecto, suspicari non esse substantias sed
accidentia, praemonet dicens: NON NOS VERO CONTURBENT SUBSTANTIARUM PARTES QUAE
ITA SUNT IN TOTO QUASI IN SUBIECTO SINT, NE FORTE COGAMUR DICERE NON EAS ESSE
SUBSTANTIAS; NON ENIM SIC DICEBANTUR ESSE EA QUAE SUNT IN SUBIECTO UT QUASI
PARTES ESSENT. Hoc enim rationis affert cur ista accidentia esse aliquis
suspicari non debeat. Illa enim accidentia esse definita sunt in obiecto, quae
non essent ut quaedam pars, hoc enim superius ait. In subiecto avem esse dico,
quod cum in aliquo sit, non sicut quaedam pars et impossible est esse sine eo
in quo est. Quocirca quoniam accidentia ita sunt in subiecto, ut subiecti
partes non sint, substantiarum vero partes in toto ita sunt, ut in subiecto non
sint, partes substantiarum, partes accidentium esse nullus recte suspicari
potest. INEST AUTEM SUBSTANTIIS ET DIFFERENTIIS AB HIS OMNIA UNIVOCE
PRAEDICARI. OMNIA ENIM QUAE AB HIS PRAEDICAMENTA SUNT AUT DE INDIVIDUIS
PRAEDICANTUR AUT DE SPECIEBUS. ET A PRIMA QUIDEM SUBSTANTIA NULLA EST
PRAEDICATIO (DE NULLO ENIM SUBIECTO DICITUR), SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM
SPECIES QUIDEM DE IN DIVIDUO PRAEDICATUR, GENUS AUTEM ET DE SPECIE ET DE
INDIVIDUO; SIMILITER AUTEM ET DIFFERENTIAE ET DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS
PRAEDICANTUR. RATIONEM QUOQUE SUSCIPIUNT PRIMAE SUBSTANTIAE SPECIERUM ET
GENERUM, 193B ET SPECIES GENERIS (QUAECUMQUE ENIM DE PRAEDICATO DICUNTUR, EADEM
ET DE SUBIECTO DICENTUR); SIMILITER AUTEM ET DIFFERENTIARUM RATIONEM SUSCIPIUNT
SPECIES ET INDIVIDUA; UNIVOCA AUTEM ERANT QUORUM ET NOMEN COMMUNE EST ET RATIO.
QUARE OMNIA A SUBSTANTIIS ET DIFFERENTIIS UNIVOCE PRAEDICANTUR. Quoniam in
subiecto non esse differentiis et substantiis commune monstravit, aliam rursus
communitatem substantiarum differentiarumque proposuit. Nam cum substantiarum
aliae sint primae, aliae secundae, et primae substantiae sint individuae,
quoniam nihil individua possunt habere subiectum, ab individuis nulla
praedicatio est. Secundae vero substantiae de individuis, id est de primis
substantiis, praedicantur, et de his univoce dicuntur. Secundarum enim
substantiarum nomen de individuis praedicatur et ratio. Ac de individuo quidem
et species praedicatur et genus, ut de Platone, id est de aliquo homine, et
homo dicitur, et animal, aliquis enim homo est, et animal, et utriusque de
individuo praedicatur ratio. Dicimus enim aliquem hominem animal esse rationale
mortale, quae est speciei definitio, id est hominis. Et rursus aliquem hominem
dicimus esse substantiam animatam atque sensibilem, quae generis est definitio,
id est animalis. Species vero generis sui et definitionem suscipit et vocabulum,
de homine enim animal praedicatur, dicitur enim homo animal est, et idem ipse
rursus homo rationem suscipit animalis. Dicimus enim esse hominem substantiam
animatam atque sensibilem. Constat ergo quoniam et genera et species de
individuis, et genera de speciebus univoce praedicantur, id est in omni
praedicatione secundae substantire univoca appellatione de subiectis dicuntur,
quod his cum differentia commune est. Differentia namque de specie de qua dicitur,
et de eius individuo ipsa quoque univoce praedicatur. Nam cum sit gressibilis
differentia de aliquo homine praedicatur, dicitur enim quidam homo gressibilis
ut Plato et Cicero sed et definitionem differentiae suscipiunt individua, de
quibus illa differentia praedicatur. Gressibile namque est quod per terram
pedibus ambulare potest. Et quemdam hominem possis ita secundum nomen
differentiae definire, ut dices Platonem esse quod per terram pedibus ambulare possit.
Et hoc idem evenit de specie cuiusdam hominis, id est de homine: homo namque,
id est ipsa species, cum sit gressiblis, potest definiri. Homo est quod per
terram pedibus ambulare possit. Ergo et differentia: de his de quibus
pradicantur, univoce dicuntur. Quocirca quoniam et secundae substantiae de bis
de quibus praedicantur uuivoce dicuntur, et differentiae eodem modo, quaecumque
a substantiis vel differentiis praedicationes fuerint, haec et de subiectis
univoce praedicabuntur. Quae autem causa sit ut secundae substantiae de primis
substantiis univoce praedicentur, illa quam supra docuit Aristoteles nos
admonens dixit, omnia enim quaecumque de praedicato dicuntur, eadem etiam
dicentur de subiecto. Omnes enim differentiae quae sunt specificae generis
praedicantur et de specie et de individuo, ut quoniam animal efficiunt
differentiae animatum atque sensibile, eadem et de specie, id est homine, et de
individuo, id est aliquo homine, praedicabuntur; quod cum superius dictum est,
nunc quantum expositionis brevitas postulat, dixisse sufficiat. OMNIS AUTEM
SUBSTANTIA VIDETUR HOC ALIQUID SIGNIFICARE. ET IN PRIMIS QUIDEM SUBSTANTIIS
INDUBITABILE ET VERUM EST QUONIAM HOC ALIQUID SIGNIFICAT; INDIVIDUUM ENIM ET
UNUM NUMERO EST QUOD SIGNIFICATUR. IN SECUNDIS VERO SUBSTANTIIS VIDETUR QUIDEM
SIMILITER AD APPELLATIONIS FIGURAM HOC ALIQUID SIGNIFICARE, QUANDO QUIS DIXERIT
HOMINEM VEL ANIMAL; NON TAMEN VERUM EST SED QUALE ALIQUID SIGNIFICAT (NEQUE
ENIM UNUM EST QUOD SUBIECTUM EST QUEMADMODUM PRIMA SUBSTANTIA, SED DE PLURIBUS
HOMO DICITUR ET ANIMAL); NON AUTEM SIMPLICITER QUALITATEM SIGNIFICAT,
QUEMADMODUM ALBUM (NIHIL ENIM ALIUD SIGNIFICAT ALBUM QUAM QUALITATEM), GENUS
AUTEM ET SPECIES CIRCA SUBSTANTIAM QUALITATEM DETERMINANT (QUALEM ENIM QUANDAM
SUBSTANTIAM SIGNIFICANT). PLUS AUTEM GENERE QUAM SPECIE DETERMINATIO FIT:
DICENS ENIM ANIMAL PLUS COMPLECTITUR QUAM HOMINEM. Postquam superius geminas
dixit substantiae consequentias, id est in subiecto non esse, et cuncta ab his
univoce praedicari, et eas a maximae proprio substantiae separavit, idcirco
quod differentiis etiam videntur esse communes, aliud adiicit quod idcirco substantiae
proprium non sit, quod non sit in omni substantia. Nam quemadmodum quantitas,
quantum significat, et qualitas quale, sic etiam substantia videtur hoc aliquid significare. Nam cum dico
Socrates vel Plato vel aliquam individuam substantiam nomino, hoc aliquid
significo sed omnibus hoc substantiis non inest. Individuis namque quoniam
particularia sunt et numero singularia, verum est hoc aliquid a substantiis
significari. In secundis vero substantiis non idem est. Namque secundae
substantiae non sunt unae, nec numero singulares sed species intra se plurima
individua continent, et multas intra se species genus includit, quocirca cum
dico homo, non hoc aliquid significavi, neque enim singulare est hominis nomen,
idcirco quod de pluribus individais praedicatur sed potius quale quiddam;
qualis enim substantia sit demonstratur, cum dicitur homo. Qualitas autem haec
circa substantiam terminatur, nam sicut individua qualitas species et genera
qualitatis habet, et sicut singulas quantitates quantitas speciebus et
generibus claudit, ita quoque individuarum substantiarum species et genera
secundae substantiae sunt. Ergo cum dico homo, talem substantiam significo,
quae de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit praedicatur, qualem
ergo quamdam substantiam significo, cum hominem dixi, talem scilicet quae
individuis nominetur, idem quoque de genere est. Nam cum dico animal, talem
substantiam significo quae de pluribus speciebus dicatur. Est igitur qualitas,
ut album, quae semper sit in substantia sed non ut ipsam substantiam interimat,
idcirco quod proprietatem substantiae albedo non habet. Qualitas vero hac quae
de substantiis dicitur, circa substantiam qualitatem determinat, qualis sit
enim illa substantia demonstrat. Nam si homo est rationalis, et substantia erit
rationalis sed rationalis qualitas est. Qualem ergo substantiam monstrant secundae
substantiae. Quocirca non est hoc proprium substantiae, hoc aliquid
significare. Secundae enim substantiae non hoc aliquid sed quale aliquid (ut
dictum est) monstrant, ita tamen quale aliquid monstrant, ut ipsam qualitatem
circa substantias determinent. Qualitas enim secundarum substantiarum in
individuis est, de ipsis enim naturaliter praedicatur qua, ipsa individuae
substantiae sunt. Qualitas igitur secundarum substantiarum circa individua, id
est quae prima sunt terminatur. Determinatio vero quoties ipse terminus multa
concludit, maior est, et minor quoties pauciora, quocirca genus plurima
colligit, species vero non tam plurima. Nam cum dico animal, etiam hominem
bovemque, et alia cuncta animalia hoc uno nomine clausi. Cum vero dico homo,
solos homines individuos hac nominis significatione conclusi, quocirca maior
fit determinatio per genus quam per speciem, et fit determinatio circa
substantiam qualitatis, vel quod substantialis qualitas in genere et specie
est, vel quod secundum quamdam communionem subiectorum dicitur. Sed per se
qualitas, ut album, neque ullius substantiam significat, neque ullam
communionem, sicut genus specierum suarum, et individuorum species, ostendit.
Quocirca aliud substantiae proprium requirendum est. INEST AUTEM SUBSTANTIIS ET
NIHIL ILLIS ESSE CONTRARIUM. PRIMAE ENIM SUBSTANTIAE QUID ERIT CONTRARIUM? UT
ALICUI HOMINI; NIHIL ENIM EST CONTRARIUM; AT VERO NEC HOMINI NEC ANIMALI NIHIL
EST CONTRARIUM. NON EST AUTEM HOC SUBSTANTIAE PROPRIUM SED ETIAM MULTORUM
ALIORUM, UT QUANTITATIS; BICUBITO ENIM NIHIL EST CONTRARIUM, AT VERO NEC DECEM
NEC ALICUI TALIUM, NISI QUIS MULTA PAUCIS DICAT ESSE CONTRARIA VEL MAGNUM
PARUO; DETERMINATORUM VERO NULLUM NULLI EST CONTRARIUM. Adiecit quoque aliud
substantiae proprium dicens substantiae nihil esse contrarium, hoc autem ex ea
quae sigillatim fit inductione confirmat. Homo enim homini vel equo, vel alicui
alii animalium non est contrarius. Sed si quis forsitan dicat, cum ignis atqua
aqua substantiae sint, ignem aquae esse contrarium, mentietur. Non enim ignis
aquae contrarius est sed qualitates ignis qualitatibus aquae opponuntur. Calor
enim et frigus contraria sunt, et humor et siccitas, quae qualitates cum aliae
sint in igne, aliae in aqua, ipsas substantias contrarias facere videntur sed
non sunt; hoc autem ex omnibus aliis substantiis potest probari, in quibus
nihil quisquam poterit invenire contrarium. Sed hoc solius substantiae proprium
non est, namque et quantitas definita contrariis caret. Nam neque duo tribus
contraria sunt, nec duobus quattuor, nec aliquid huiusmodi: nam si dicamus tres
duobus esse contrarios, cur non his duobus etiam quattuor vel quinque contrarios
esse ponamus? Nulla enim afferri ratio potest, cum tres duobus contrarii sint,
cur quattuor vel quinque duobus contrarii non sint. Quod si hoc est, vel
quattuor, vel tres, vel quinque, vel quicumque a duobus distant numeri,
contrarii fiant duobus, et erunt uni rei multa contraria, quod fieri non
potest. Non est igitur contrarium aliquid quantitati. Sed si quis dicat magnum
paruo vel multae paucis esse contraria, haec quidem etiamsi quis quantitates
esse confirmat, tamen definitae quantitates non sunt, quantum enim sit magnum
vel quantum paruum, non definit qui loquitur, eodem modo, etiam de multis atque
paucis. Quare si quis haec quantitates esse dicat, indeterminatas indefinitas
quo esse confitebitur. Dicit autem Aristoteles terminata, quantitati nihil esse
contrarium, ut duobus vel tribus, vel lineae vel superficiei. Quod si etiam
aliae quantitates habent contraria, aliae vero non habent, nihil omnino impedit
ad hoc quod dicitur, proprium non esse substantiae, idcirco quod constat
quasdam quantitates non habere contraria. Quod si hoc et in quantitatibus
evenit; non esse contrarium, substantiarum proprium non est. Atque haec quidem
si quis magnum vel paruum in quantitatibus ponat, manifestum ect (ut ipse est
posterius monstraturus) haec non esse quantitates sed ad aliquid, magnum enim
ad paruum dicitur; sed cum ad ea loca venerimus, propositi ordinem loci
diligentius exsequemur. Nunc quoniam declaratum est et substantiae nihil esse
contrarium, et hoc ei proprium non esse, quoniam idem etiam in quantitatibus
consideratur, ad sequens proprium expositionis semitam convertamus.VIDETUR
AUTEM SUBSTANTIA NON SUSCIPERE MAGIS ET MINUS; DICO AUTEM NON QUONIAM
SUBSTANTIA NON EST A SUBSTANTIA MAGIS SUBSTANTIA (HOC ENIM DICTUM EST QUONIAM
EST) SED QUONIAM UNAQUAEQUE SUBSTANTIA HOC IPSUM QUOD EST NON DICITUR MAGIS ET
MINUS; UT, SI EST IPSA SUBSTANTIA HOMO, NON ERIT MAGIS ET MINUS HOMO, NEC IPSE
A SE IPSO NEC AB ALTERO. NEQUE ENIM EST ALTER ALTERO MAGIS HOMO, QUEMADMODUM
ALBUM EST ALTERUM ALTERO MAGIS ALBUM, ET BONUM ALTERUM ALTERO MAGIS BONUM; ET
IPSUM SE IPSO MAGIS ET MINUS DICITUR, UT CORPUS, ALBUM CUM SIT, MAGIS DICITUR
NUNC QUAM PRIMO, ET CALIDUM MAGIS ET MINUS DICITUR; SUBSTANTIA VERO NON DICITUR
(NEQUE HOMO MAGIS DICITUR NUNC HOMO QUAM ANTEA DICITUR, NEC CAETERORUM ALIQUID
QUAE SUNT SUBSTANTIA); QUARE NON SUSCIPIET SUBSTANTIA MAGIS ET MINUS. Hoc
proprium non simpliciter dicitur sed cum aliqua distinctione: ait enim
substantium neque magis recipere, neque minus, non hoc dicens, quoniam
substantia non est magis ab alia substantia. Namque quidam homo cum sit substantia,
magis est substantia ab homine, id est ab specie, et homo ab animali, id est a
genere. Ergo non hoc dicit, quoniam non inveniuntur substantiae quae a
substantiis magis substantiae sint: hoc enim dictum est, quoniam est, id est
quoniam inveniuntur. Ait enim superius primas substantias, id est individuas,
maxime esse substantias, in secundis vere substantiis, magis esse substantias species
quam genera. Ergo non dicit, quoniam nulla substantia ab alia substantia magis
substantia est sed hoc ipsam quod est, quaelibet illa substantia non dicitur
magis et minus substantia, ut si est substantia homo, non dicit quoniam homo
non est magis et minus substantia, individuas enim homo magis est substantia,
species vero minus si ad primam, id est individuam, substantiam referatur. Sed
hoc dicit, hoc ipsum quod est, id est, homo non erit magis homo vel minus homo;
quocirca non dicit quoniam homo non est magis substantia vel minus sed quoniam
homo, hoc ipsum quod est, non est magis vel minus homo, non est enim aliquis
homo magis et minus homo; et hoc idem in eiusdem comparatione convenit
speculari. Nam ipse homo a seipso 197C non est plus homo, at vero nec si ad
alterum conferatur, ad alterum vero ita, ut sub eadem coniunctione sint, ut
quidam homo individuus ad aliquem individuum hominem comparatus, non erit magis
et minus homo, et ipsa species seipsa non erit magis et minus homo; sed hoc
palam est in substantiis, in qualitatibus vero potest essc magis et minus,
album enim potest fieri magis album seipso, et suscipere magis et minus, ut sit
magis album et minus album; potest et alio albo plus esse album, ut lilium
lana; et alio albo minus esse album, ut lana lilio, et cygnus nive, atque idem
in aliis qualitatibus, ut bono et calido. Namque haec possunt temporibus permutari,
et in plus minusue transduci, fit enim aliquoties bono melius et deterius, et
calido feruentius et tepidius: homo vero quod est substantia, neque nunc plus
erit homo quam fuit antea, neque post magis aut minus erit hormo quam nunc est.
Quocirca cum substantia non suscipiat magis et minus, tamen proprium eius hoc
non erit. Sed cur non sit proprium ipse Aristoteles velut notum conticuit; nos
autem addimus, quoniam non solum substantiae non suscipiunt magis et minus sed
et alia multa; circulus enim alio circulc non erit magis circulus aut minus,
nec duplum magis duplum vel minus; aequaliter enim duplus est quaternarius: ad
binarium, et denarius ad quinarium comparatus, quocirca quoniam etiam in aliis
idem est, hoc substantiae proprium non esse putandum est. Sed haec quidem omnia
quaecumque sunt 198A in substantiis omnibus, propria tamen substantiae non
sunt, eo quod etiam in aliis sint, consequentia substantiae appelluntur. Hanc
enim omnia substantias consequuntur, ut ubicumque fuerit substantia, ea quae
dicta sunt inveniantur, id est in subiecto non esse, et praedicationes ab his
univoce fieri, et quod hoc aliquid significet, et quod nihil sit illis
contrarium, et quod non suscipiant magis et minus: illa vero quae non omnibus
substantiis insunt accidentia sunt substantiis, quocirca propria non sunt. Quod
si propria non sunt, nondum quale sit substantia demonstrant. Cuare ut
substantiae qualitatem proprio cognoscamus, talis est huic requirenda
proprietas, quae et solis substantiis insit et omnibus, haec autem huiusmodi est,
quam ipse proposuit. MAXIME AUTEM PROPRIUM SUBSTANTIAE VIDETUR ESSE QUOD, CUM
SIT IDEM ET UNUM NUMERO, CONTRARIORUM SUSCEPTIBILE EST. ET IN ALIIS QUIDEM
NULLIS HOC QUISQUAM HABEAT PROFERRE QUAE NON SUNT SUBSTANTIAE, QUOD UNUM NUMERO
CONTRARIORUM ERIT SUSCEPTIBILE; UT COLOR, QUOD EST UNUM ET IDEM NUMERO, NON
ERIT ALBUM ET NIGRUM, NEC EADEM ACTIO ET UNA NUMERO ERIT MALA ET BONA;
SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS QUAECUMQUE SUBSTANTIAE NON SUNT. IPSA VERO
SUBSTANTIA, CUM SIT UNA ET EADEM NUMERO, CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIS EST; UT
QUIDAM HOMO, UNUS ET IDEM CUM SIT, ALIQUANDO ALBUS ALIQUANDO NIGER FIT, ET
CALIDUS ET FRIGIDUS, ET IMPROBUS ET PROBUS. IN ALIIS VERO NULLIS TALE ALIQUID
VIDETUR, NISI QUIS OPPONAT ORATIONEM ET OPINIONEM DICENS HUIUSMODI ESSE; EADEM
ENIM ORATIO ET VERA ET FALSA ESSE VIDETUR, UT, SI VERA ORATIO EST ALIQUEM
SEDERE, CUM IPSE SURREXERIT EADEM IPSA ERIT FALSA; SIMILITER AUTEM ET IN
OPINIONE; SI QUIS ENIM VERE OPINABITUR SEDERE ALIQUEM, CUM IPSE SURREXERIT
FALSE OPINABITUR, EANDEM DE EO RETINENS OPINIONEM. QUOD SI QUIS ETIAM HOC
RECIPIAT, AT MODO IPSO DIFFERT; EADEM ENIM QUAE SUNT IN SUBSTANTIIS IPSA
PERMUTATA CONTRARIORUM SUNT SUSCEPTIBILIA (FRIGIDUM ENIM EX CALIDO FACTUM
PERMUTATUM EST, ET NIGRUM EX ALBO ET PROBUM EX IMPROBO, SIMILITER AUTEM ET IN
ALIIS SINGULA IPSA PERMUTATIONEM SUSCIPIENTIA CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIA SUNT),
ORATIO VERO ET OPINIO IPSA QUIDEM IMMOBILIA OMNINO SEMPERQUE PERMANENT, RE VERO
MOTA CONTRARIETAS CIRCA EA FIT; ORATIO ENIM PERMANET EADEM SEDERE ALIQUEM, RE
VERO MOTA ALIQUOTIENS QUIDEM VERA FIT ALIQUOTIENS FALSA; SIMILITER AUTEM ET IN
OPINIONE. QUAPROPTER HOC MODO PROPRIUM ERIT SUBSTANTIAE UT SECUNDUM PROPRIAM
PERMUTATIONEM SUSCEPTIBILIS CONTRARIORUM SIT -- SI QUIS ETIAM HOC SUSCIPIAT,
OPINIONEM ET ORATIONEM CONTRARIORUM ESSE SUSCEPTIBILES. Ait maxime proprium
esse substantiae, quod eadem et una numero contrariorum susceptiva sit, nihil
contrarium superioribus dicens. Illic enim dixerat substantias substantiis non
essecontrarias, hic vero dicit non substantias substantiis esse contrarias sed
res in se contrarias posse suscipere, ut unus atque idem homo, nunc quidem sit
sanus, alio vero tempore sit aeger, aegritudo autem et sanitas contraria sunt.
Ergo quoniam declaratum est substantiam posse contraria suscipere,
demonstrandum est quemadmodum hoc solis substantiis insit; hoc enim in nullis
aliis invenitur, namque in qualitate qualitas non erit eadem, neque una numero
contrariorum susceptiva, idem enim et unum numero non erit album atque nigrum,
cum album fuerit et post in nigrum vertitur, tota qualitatis species
permutatur, et non erit unum atque idem numero quod contrarium est sed
diversum. At vero et actio eadem et una numero non erit bona atque mala sed
fortasse una bona, alia mala, ita ut diversae sint, non eaedem numero, hoc
etiam in aliis reperitur. Ipsa vero substantia cum una sit et numero
singularis, contraria suscipit, ut idem atque unus homo cum fuerit candidus
atque albus a sole tactus nigrescit, et album in nigrum convertitur, et in
contrarium permutatur, utrasque res in se contrarias suscipiens. Nulli igitur
alii inesse hoc nisi solis substantiis, satis superiora demonstrant. Si quis
autem opponat orationem et opinionem unam atque eamdem contrariorum esse
susceptibilem, ideo quod cum dico Cicero sedet, vel eum sedere opinor, cum vere
sedet, vera est et oratio de eodem et opinio quod sedet; cum vero surrexit
ille, eadem permanet opinio vel oratio quae dicit vel arbitratur Cicero sedet
sed falsa est, quod non sedet, videtur opinio atque oratio eadem et una numero
nunc quidem esse vera, nunc autem falsa, et contraria ipsa suscipere sed hoc
falsum est, quod oratio et opinio contraria non recipiunt: nam si quis hoc
recipiat quod etiam oratio atque opinio contrariorum suscepliva sint, non tamen
eodem modo quo substantia. Nam substantia ipsa contraria suscipiens permutatur,
Cicero namque ipse in se aegritudinem suscipiens ex sano factus est aeger, et
mutatus ipse contraria suscipit; sermo vero vel opinio ipsa quidem immutata
permanent sed cum rebus de quibus dicuntur permutatis ipsa, inveniuntur falsae
esse vel verae. Et substantia quidem ipsa cum iis quae suscipit contrariis
permutatur; oratio vero et opinio, eo quod res de quibus dicuntur vel
arbitrantur permntentur, ipsae videntur falsis esse vel verae. Nam cum dico
Cicero sedet, si ille surrexit, oratio quidem ipsa nihil passa est sed res de
qua fuit ipsa oratio mota est. Qui enim sedebat surrexit, idcirco ex vera
oratione facta est falsa. Quocirca substantia ipsa suscipiens (ut dictum est)
contraria permatatur, oratio vero vel opinio non mutatur sed re circa eas mota
ipsae verae vel falsae sunt. Quare proprium substantiae ita esse putabitur
contrariorum susceptibile, ut ipsa permutata contraria suscipiat, non ut, re
mutata, ipsa impermutata immutabilisque permaneat. Atque hoc dictum est, si
quis orationem atque opinionem contrariorum susceptibiles pPomba, non autem
esse orationem atque opinionem contrariorum susceptibiles. Ipso rursus adiecit.
NON EST AUTEM HOC VERUM; ETENIM ORATIO ET OPINIO NON QUOD EA SUSCIPIANT ALIQUID
CONTRARIORUM ESSE SUSCEPTIBILIA DICUNTUR SED QUOD CIRCA ALTERAM QUANDAM
PASSIONEM SINT. EO ENIM QUO RES EST VEL NON EST, EO ORATIO VEL VERA VEL FALSA
DICITUR, NON EO QUOD IPSA SUSCEPTIBILIS EST CONTRARII. SIMPLICITER ENIM NIHIL
NEQUE ORATIO MOVETUR NEQUE OPINIO, QUARE NON ERUNT SUSCEPTIVAE CONTRARIORUM
NULLO IN EIS FACTO. SUBSTANTIA VERO, QUOD IPSA SUSCIPIAT CONTRARIA, EO DICITUR
CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIS. AEGRITUDINEM ENIM ET SANITATEM SUSCIPIT, ET
ALBEDINEM ET NIGREDINEM; ET UNUMQUODQUE TALIUM IPSA SUSCIPIENS CONTRARIORUM
ESSE DICITUR SUSCEPTIBILIS. QUARE PROPRIUM ERIT SUBSTANTIAE, CUM SIT IDEM ET
UNUM NUMERO, SUSCEPTIBILEM CONTRARIORUM ESSE. ET DE SUBSTANTIA QUIDEM HAEC
DICTA SINT. Ait enim orationem atque opinionem ipso quidem contrarii nullius
esse susceptibila, neque enim falsitas veritasque in oratione vel opinione
insita est sed idcirco videntur contrariorum esse susceptibilia, quod (ut ipse
ait) circa alteram quamdam passionem sint, hoc est circa hoc esse opinionem vel
orationem. Nam circa sedere et non sedere. quae sunt contraria, est sedendi
aliquem et non sedendi opinio vel oratio, atque ideo quoniam circa alias res
sunt quae sibi sunt contrariae, illis permutatis, ista videntur esse contraria,
non quod ipsa suscipiant contraria sed quod circa contrarias passiones rerum
sint. Nam neque oratio neque opinio permutatur sed sola tantum de quibus est
oratio atque opinio, id est sedere et non sedere. Quocirca quoniam nullam ipsa
oratio vel opinio suscipiunt passionem, nec quidquam in eis fit, atque evenit
contrarium, contrariorum esse susceptibilia non videntur. At substantia eo quod
ipsa suscipiat contrarium, contrariorum dicitur esse susceptibilis. Cicero enim
suscipiens sanitatem sanus fit, et suscipiens aegritudinem fit aeger. Oratio
vero atque opinio (ut dictum est) contraria non suscipiunt. Quare erit hoc
proprium substantiae contrariorum esse susceptibilem. Sed si quis forsitan
dicat cur cum ignis calidus sit nunquam frigus suscipiat, et cur cum aqua sit
humida nunquam suscipiat siccitatem. His enim oppositis, videtur non omnis
substantia contrariorum esse susceptibilis, et substantiae hoc proprium
infirmabitur, cum non sit in omnibus substantiis. Sed dicendum est quoniam ea
contraria suscipere vidantur substantiae quae sunt in eius natura non insita,
alioqui non suscipit quidquid illi substantialiter adest. Suscipere enim
dicimus aliquid de rebus extrinsecus positis et praeter substantiam constitutis:
quoniam igitur in substantia ignis inest calidum esse, ignis calorem non
suscipit; quocirca neque est ignis caloris susceptibilis, neque frigoris.
Calorem quidem non suscipit, idcirco quod eius naturae substantiaeque
immutabiliter adhaesit. Frigus enim non suscipit, quoniam caloris natura ipsius
ignis contrarium sponte repudiat. Quocirca si quid est quod suscipiat ignis, id
est extrinsecus positum, accipiat necesse est eius quoque contrarium, ipse unus
permanens ac singularis. Idem quoque de aqua dicendum est: illa enim sicut
ignis calorem, sic non suscipit humiditatem sed est quodammodo et ipsi
humiditas naturaliter insita; arque ideo calor ignis, vel humiditas aquae non
solum qualitates dicuntur sed etiam substantiales igni et aquae qualitates;
namque aqua quoniam in se neque frigidus neque calorem substantialiter habet,
susceptibilis et frigoris et caloris esse dicitur. Quocirca non de his
contrariis loquitur quae substantialiter insunt sed his qua potest suscipere
unaquaque substantia, id est quod potest extrinsecus adhiberi: hoc autem in
omnibus esse substantiis manifestum est: nam quoniam Cicero sanus et aeger est,
homo sanus et aeger est; et si homo sanus et aeger est, animal sanum atque
aegrotum est. Sed cum duobus modis animal atque homo spectentur, uno quod de
pluribus praedicentur, altero quod substantiae sint, in eo quod de pluribus
praedicautur contrariorum susceptiva non sunt: ut animal in eo quod de
speciebus dicitur, neque sapiens est, neque insipiens, et homo in eo quod de
individuis dicitur, neque sanus est, neque aeger; in eo vero quod substantiae
sunt, et quod individuis substantiis praesunt, contrariorum susceptibiles sunt.
Quocirca erit hoc solius proprium substantiae, contrarium esse susceptibilem. Haec
de substantia dicta sufficiant. Secundi vero voluminis series ab expositione
inchoabitur quantitates. Et si nos curae officii consularis impediunt quominus
in his studiis omne otium plenamque operam consumimus pertinere tamen videtur
hoc ad aliquam reipublicae, curam, elucubratae rei doctrina cives instruere.
Nec male de civibus meis merear, si cum prisca hominum virtus urbium caeterarum
ad hanc unam rempublicam, dominationem, imperiumque transtulerit, ego id saltem
quod reliquum est, Graecae sapientiae artibus mores nostrae civitatis
instruxero. Quare ne hoc quidem ipsum consulis uacat officio, cum Romani semper
fuerit moris quod ubicumque gentium pulchrum esset atquelaudabile, id magis ac
magis imitatione honestare. Aggrediar igitur et propositi sententiam operis
ordinemque contexam. QUANTITATIS ALIUD EST CONTINUUM, ALIUD DISGREGATUM ATQUE
DISCRETUM; ET ALIUD QUIDEM EX HABENTIBUS POSITIONEM AD SE INVICEM SUIS PARTIBUS
CONSTAT, ALIUD VERO EX NON HABENTIBUS POSITIONEM. EST AUTEM DISCRETA QUANTITAS
UT NUMERUS ET ORATIO, CONTINUA VERO UT LINEA, SUPERFICIES, CORPUS, PRAETER HAEC
VERO TEMPUS ET LOCUS. PARTIUM ENIM NUMERI NULLUS EST COMMUNIS TERMINUS AD QUEM
PARTES IPSIUS CONIUNGANTUR; UT QUINARIUS, SI EST PARS DENARII, AD NULLUM
COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR QUINQUE ET QUINQUE SED DISIUNCTI SUNT; ET TRES
ET SEPTEM AD NULLUM COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR; NEQUE OMNINO ALIQUIS HABEBIT
IN NUMERO SUMERE COMMUNEM TERMINUM PARTIUM SED SEMPER DISCRETAE SUNT; QUARE
NUMERUS DISCRETORUM EST. SIMILITER 201D EST AUTEM ET ORATIO DISCRETORUM;
(QUONIAM ENIM QUANTITAS EST ET ORATIO MANIFESTUM EST; MENSURATUR ENIM SYLLABA
LONGA ET BREVIS; DICO VERO ILLAM QUAE FIT CUM VOCE ORATIONEM); AD NULLUM ENIM
COMMUNEM TERMINUM PARTES EIUS CONIUNGUNTUR; NEQUE ENIM EST COMMUNIS TERMINUS AD
QUEM SYLLABAE CONIUNGUNTUR SED UNAQUAEQUE DISCRETA EST SECUNDUM SEIPSAM. Post
substantiae tractatum cur de quantitate potius ac non de qualitate proposuerit
haec causa est, quod omnia quaecumque sunt, simul atque sunt in numerum cadunt.
Omnis enim res aut est una aut plures: unum vero vel plures quantitatis
scientia colliguntur. Sed non omnis res simul atque est aliquam accipit qualitatem,
ipsa enim materia sub quantitatis quidem principium cadit, quod una est sub
qualitatem vero minime; ipsa enim cunctis est iuterim qualitatibus absoluta,
superaddita vero forma quadam afffcitur qualitate: per se autem numero quidem
una est, qualitate vero nulla; quocirca si res omnis simul atque est cadit in
numerum, non autem omnis res mox ut est statim suscipit qualitatem, recte prius
de quantitate proposuit. Est quoque alia causa cur prius de quantitatis ratione
pertractet. Omne enim corpus ut sit, tribus dimensionibus constat, longitudine,
latitudine, altitudine: ut vero sit corpus cum qualitate, tunc erit aut album,
aut nigrum, aut quodlibet aliud; et quoniam prius est esse corpus, post vero
esse corpus album, prius erit corpori tribus constare dimensionibus 202C quam
esse album. Sed tres dimensiones et numero et continuatione spatii quantitates
sunt. Longitudo enim et latitudo et altitudo in quantitatibus numerantur, album
vero qualitatis est: quocirca si prius est ex tribus constare dimensionibus
quam esse album, prior erit quantitas qualitate, quocirca recte est tractatus
de quantitate propositus. Item alia causa, quod quantitas plura habet
substantiae consimilia: nam quemadmodum substantiae nihil est contrarium, et
substantia non recipit magis et minus, sic etiam quantitas: quantitati enim
nihil est contrarium, nec quantitas recipit magis et minus, ut paulo post
docebimus; qualitas vero et contraria suscipit, ut album et nigrum, et magis et
minus, ut candidius et nigrius, et candidissimum et nigerrimum; id enim sumit
intentionem quod potest sumere diminutionem. Quod si substantiae similior
quantitas est recte post substantiam de quantitate proposuit. Quantitatis autem
dicit esse differentias duas: quantitatis namque alia discreta est disgregata,
alia vero continua. Post hanc rursus divisionem alio modo partitus est
quantitatem: dicit enim quantitatis aliam quae constat ex habentibus positionem
ad se invicem suis partibus; aliam vero ex non habentibus positionem. Unam vero
rem diverse posse dividi manifestum est, hoc modo, ut si quis dividat animal
dicens: Animalium alia sunt rationabilia, alia irrationabilia; et rursus eamdem
ipsam rem alia modo partiamur, ut est, Animalium alia sunt gressibilia, alia
non gressibilia, eorumque animalium rursus, alia sunt carnibus uescentia, alia
herbis, alia seminibus. Hic ergo una eademque res diverso ordine modoque divisa
est. Ita igitur Aristoteles unum idemque quantitatis nomen diverse partitus est
in ea scilicet quae discreta essent, et quae continua, et in ea quae haberent
positionem partium, et quae non haberent. Sed de secunda divisione posterius
dicendum est, nunc prima tractetur. Ait enim de prima divisione hoc modo:
Quantitatis aliud est continuum, aliud disgregatum. Disgregatum est cuius
partes nullo communi terrrino coniunguntur. Continuum vero cuius partes habent
aliquem communem terminum, ad quem videantur esse coniunctae. Discretarum
namque quantitatum ipse exempla ponit et species. Oratio enim discreta est
quantitas, eodemque modo et numerus, et numerum esse quantitatem nemo dubitat.
Discreta vero est, quoniam denarius numerus cum constet ex quinque et quinque,
quae res quinarium ad quinarium. iungat ut faciat denarii corpus, non potest
inveniri. Nam si tres et septem quis dixerit, quo communi termino tres et
septem coniungantur, ut denarii reddatur unum integrum corpus, nullus inveniet,
atque hoc quidem in omni numero speculari licet. Nullus enim numerus ita partes
habet, ut eas aliquis communis terminus iungat sed semper partes ipsae disiunctae
atque discretae sunt, et huiusmodi vocatur quantitas discreta. Numerus ergo
discreta quantitas est, orationem vero quantitatem esse dicit, idcirco quod omnis
oratio ex nomine constet et verbo sed haec syllabis constant. Omnis autem
syllaba vel longa vel brevis est. Longum vero vel breue sine ulla dubitatione
quantitas est, quocirca quod ex quantitatibus constat, id quantitatem esse quis
dubitet? At vero oratio ipsa cum sit quantitas, illa quoque discreta est. Cum
enim dico Cicero, quod orationis est pars, partes huius nominis ci et ce et ro
nullo communi termino coniunguntur. Non enim reperiemus quo communi termino
iungatur ci syllaba ad ce syllabam, vel rursus ce syllaba ad ro syllabam.
Quocirca etiam oratio quantitas videtur esse discreta. Sed si quis fortasse
dicat hunc eorum esse communem terminum, quo ita iunguntur, ut aliquid
significent, ut in hoc ipso nomine Cicero communis syllabarum terminus ipsa
significatio sit. Si enim ce syllaba, quae media est, prima ponatur, et ro,
quae ultima est, media, et ci, quae plima est, ultima, nomen quod erat antea,
id est Cicero, transuersis per loca syllabis nihil significabit. Illi dicendum
est quoniam quaecumque in quadam oratione proferuntur, sive significent, sive
nihil significent, syllabarum communis terminus nullus est. Nam si quis dicat,
permutatis syllabis, quod est Cicero, ceroci significationem quidem amisit sed
aequaliter syllabae ad nullum communem terminum coniunguntur. Quod si quis hunc
quidem ipsum sermonem aliquid significare posuerit, ut hoc ipsum Cicero aliquid
significat, significatio quidem addita est, nullus tamen syllabis terminus
appositus. Quare sive significet, sive nihil significet nomen, partes eius
discretae atque disiuncta, sunt, et nullo communi termino con iunguntur;
quoniam vero Graeca oratione *logos* dicitur etiam animi cogitatio, et intra se
ratiocinatio, *logos* quoque et oratio dicitur, nequis Aristotelem cum diceret
*logon*, id est orationem, quantitatem esse discretam, de eo putaret dicere
quem quisque *logon*, id est rationem, in propria cogitatione disponeret, hoc
addidi. Dico autem illam quae fit cum voce orationem. Apud Romanam namque
linguam discreta sunt vocabula orationis atque rationis. Graeca vero oratio
utriusque vocabulum et rationis et orationis *logon* appellat. Quare ne quid
mendax translatio culparetur, idcirco hoc quoque addidi: Dico vero illam quae
fit cum voce orationem, apud Latinos enim nulla alia oratio est praeter hanc
solam quae fit cum voce orationem. Apud Graecos vero est alius *logos* qui fit
in animi cogitatione. Quocirca nequid deesset, etiam hoc quod Latinam orationem
minus esset conveniens, transtuli. Quod quare ita fecerim, hac expositione
patefeci, atque haec quidem de discreta quantitate sufficiant. Continua vero
quantitas est (ut dictum est) cuius quantitatis partium communis terminus
invenitur, ut est linea, superficies, corpus, et praeter haec tempus, et locus,
quod ipse Aristoteles designat his verbis: LINEA VERO CONTINUA EST; NAMQUE EST
SUMERE COMMUNEM TERMINUM AD QUEM PARTES IPSIUS CONIUNGUNTUR, HOC EST AUTEM
PUNCTUM, ET SUPERFICIEI LINEA (SUPERFICIEI ENIM PARTES AD QUENDAM COMMUNEM
TERMINUM CONIUNGUNTUR). SIMILITER AUTEM ET IN CORPORE HABEBIT QUIS SUMERE
COMMUNEM TERMINUM, 204C VEL LINEAM VEL SUPERFICIEM, AD QUEM PARTES CORPORIS
CONIUNGUNTUR Postquam de discretis explicuit, transiit ad species continuae
quantitatis. Continuae autem quantitates sunt (ut dictum est) in quarum
partibus quidam communis est terminus, ut linea. Si quis enim dividat lineam,
quae est longitudo sine latitudine, duas in utraque divisione lineas facit, et
utriusque ex divisione lineae singula in extremitatibus puncta redduntur.
Lineae enim termini puncta sunt. Quocirca cum illa linea divisa non esset,
utraque puncta quae in utrisque linearum capitibus post divisionem apparent,
simul antea fuisse intelliguntur, quae sunt in divisione separata. Intelligitur
ergo partium lineae communis terminus, punctum, id est quoddam paruissimum quod
in partes dividi secarique non possit: Superficies quoque, quae est latitudo
sine altitudine, communem terminum habet in partibus, lineam, corpus vero
solidum, superficiem. Eodem enim modo divisa superficies duas per singulas
partes lineas efficiet, quemadmodum et in linea divisa duo puncta altrinsecus
reddebantur. Corpus quoque solidam cum diviseris, duas in utrisque divisionis
partibus superficies facies, quae cum coniuncta sint atque indivisa, punctum
quidem partium lineae intelligitar communis terminus. Linea vero superficiei,
superficies autem solidi corporis. Est autem signum continui corporis, si una
pars mota sit, totum corpus moveri; et si totum corpus movetur, certe simul
aliae partes vicinae movebuntur, ut si iaceat virgula vel ex aere, vel ex
ligno, vel ex quolibet alio metallo, si quis unum eius caput vel quamlibet eius
partem moveat, tota mox virgula commovetur. Hoc autem idcirco evenit quod eius
partes quodam communi termino coniunguntur, et ille communis terminus una parte
mota caeteras movet. Hoc vero in discretis non est. In numero namque cum sint
decem, si unum movero, caeteri non moventur, immoti enim permanent novem; etsi
plenus tritico sit modius, si unum tritici granum movero, non omnia continuo
grana commovebuntur, idcirco quod discreta est multitudo, nec granum grano ullo
communi termino videtur implicitum. At vero si ipsius grani pars una sit mota,
totum corpus grani moveatur necesse est. Non autem nunc hoc dicitur, quod linea
constet ex punctis, aut superficies ex lineis, aut solidum corpus ex
superficiebus sed quod et lineae termini puncta sunt, et superficiei lineae, et
solidi corporis superficies, nullaque res suis terminis constat. Quocirca
punctum lineae non erit pars sed communis terminus partium. Superficiei linea,
et superficies solidi corporis non erunt partes sed partium termini communes. Constat
igitur, et lineam et superficiem, et solidi corporis crassitudinem esse
continuam quantitatem. His alia rursus apponit. SUNT AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET
LOCUS; PRAESENS ENIM COMMUNIS EST TERMINUS AD QUEM CONIUNGUNTUR PRAETERITA VEL
FUTURA. RURSUS LOCUS CONTINUORUM EST; LOCUM ENIM QUENDAM PARTES CORPORIS
RETINENT, QUAE AD QUENDAM COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR; 205C ERGO ET LOCI
PARTES, QUAS TENENT SINGULAE PARTES CORPORIS, AD EUNDEM TERMINUM CONIUNGUNTUR
AD QUEM ET PARTES CORPORIS IUNGEBANTUR; QUARE CONTINUUM EST ET LOCUS; AD UNUM
ENIM COMMUNEM TERMINUM EIUS PARTES CONIUNGUNTUR. Tempus quoque et locum
continuae quantitatis esse pronuntiat. Tempus namque esse quantitatem res illa
demonstrat, quod in spatio, id est in longitudine et in brevitate,
consideratur. Continuum vero esse res illa demonstrat quod partes temporis
habeant aliquem communem terminum ac medium, ad quem coniungantur extrema. Nam
cum sint partes temporis praeteritum et futurum, horum praesens tempus communis
est terminus, huius namque finis est, illius initium. Locus quoque continuorum
est. Locum vero dicimus quodcumque illud sit quod partes corporis tenet, sive
supra, sive a latere, seu subter sit. Quod si cunctae partes corporis locum
aliquem tenent, et qui circa corpus est locus, per omne corporis spatium
partesque diffunditur, omnes corporis partes a loci partibus occupabuntur. Quod
si ita est, qui communis terminus coniungebat corporis partes, eius termini
locus illa quoque loca quae sunt corporis partium iungit, et est eodem modo
locus de continua quantitate, quemadmodum et corpus. Ita enim communis terminus
invenitur in loco partium quemadmodum et corporis, idcirco quod corporis locus,
per corpus omne diffunditur. Quod autem dixit: SUNT AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET
LOCUS, quoniam superius de continuis loquebatur, tempus quoque et locum
continuis addidit dicens: SUNT AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS, id est
continuorum sed post continuae discretaeque quantitatis divisionem aliam a
principio rursus orditur. AMPLIUS ALIA SUNT QUAE EX HABENTIBUS AD SE INVICEM
POSITIONEM SUIS PARTIBUS CONSTANT; UT LINEAE QUIDEM PARTES HABENT AD SE INVICEM
POSITIONEM (SINGULAE ENIM IACENT ALICUBI, ET POSSIS COGNOSCERE ET DESIGNARE UBI
SINGULAE IN SUPERFICIE IACEANT ET AD QUAM CAETERARUM PARTIUM CONIUNGANTUR);
SIMILITER AUTEM ET SUPERFICIEI PARTES HABENT ALIQUAM POSITIONEM (SIMILITER ENIM
DESIGNABUNTUR SINGULAE UBI IACENT, ET QUAE AD SE INVICEM CONIUNGUNTUR). ET
SOLIDITATIS QUOQUE ET LOCI SIMILITER. Rursus digerit quantitatis differentias.
Sunt enim quantitatis aliae quidem quae ex habentibus positionem ad seinvicem
suis partibus constant, aliae vero quae nullam partium habent positionem.
Positionem vero partium retinere dicuntur, quarum triplex ista natura est:
primum ut eius partes alicubi sint, deinde ne pereant, tertio vero ut sese
partes ipsae coniungant et propria se ordinatione continvent, ut est linea.
Posita enim linea in superficie possis agnoscere ubi partes ipsius sint, caput
quidem lineae esse ac dexteram, medium medio loco, extremitatem vero ad
sinistram, et haec manentibus ipsis partibus dicuntur, partes enim lineae non
pereunt sed in loco in quo sunt permanent. Possis quoque monstrare quae pars
lineae cui parti continventur, id est ad quam partem caput alterius partis
extremitasque coniungitur, ut dices haec pars, verbi gratia medietas, lineae
hic finitur, locum ubi desinat monstrans, alia rursus pars lineae totius hic
incipit. Ergo linea posita in superficie qualibet et locum aliquem partes eius
retinent, et partes ipsae non pereunt, et posset quilibet agnoscere ubi extremitas
partium coniungatur, et quo ad se invicem loco continventur. Hoc quoque idem in
superficie evenit, partes enim superficiei in aliquo loco sunt, et ipsae quoque
non pereunt, et ubi pars parti coniungatur ostenditur, idem quoque soliditas
habet, et loci quoque partes continuantur ad eas scilicet partes ad quas
corporis partes sibimet continuantur, sicut iam supra dictum est. Quocirca
eiusdem naturae erit et locus, cuius tota soliditas erit. Ergo et locus ex
eodem genere quantitatis est, quo est et soliditas, id est ex habentibus ad se
invicem positionem suis partibus constans. Locus igitur et ipse ex habentibus
suis partibus positionem ad se invicem constat. Ergo tria haec (sicut supra
dictum est) consideranda sum, ut ad se invicem positionem partes habere
videantur, id est locum in quo partes ipsae sint positae, ut partes illae non
pereant, ut sit partium continentia atque continuatio. Quod si quis dicat hanc
rem loco deesse, eo quod in loco non sit, in loco enim cuncta sunt, locus autem
in loco esse ipse non poterit. Dicendum est quoniam idcirco superficies et
soliditas et linea habere positionem partium dicuntur, quod in loco siut, et
partes permaneant, et sint continuae. Quare multo magis ipse locus, cuius neque
partes pereunt, et sibi perpetue continuatimque coniunctae sunt, habere
positionem partium dicitur. Et de his quidem quae ex habentibus positionem ad
se invicem suis partibus constant haec dicta sint; quae vero non habent positionem
ipse rursus adiecit. IN NUMERO VERO NULLUS HABET PERSPICERE QUEMADMODUM PARTES
HABEANT AD SE INVICEM ALIQUAM POSITIONEM VEL UBI IACEANT VEL QUAE AD QUAM
CONIUNGANTUR; AT VERO NEC TEMPORIS; NIHIL ENIM PERMANET EX PARTIBUS TEMPORIS,
QUOD AUTEM NON EST PERMANENS, QUOMODO HOC HABEBIT ALIQUEM POSITIONEM? SED MAGIS
ORDINEM QUENDAM DICES RETINERE IDCIRCO QUOD TEMPORIS HOC QUIDEM PRIUS EST,
ILLUD VERO POSTERIUS. ET IN NUMERO QUOQUE EO QUOD PRIUS NUMERETUR UNUS QUAM DUO
ET DUO QUAM TRES; ET SIC HABEBUNT ALIQUEM ORDINEM, POSITIONEM VERO NON MULTUM
ACCIPIES. ET ORATIO SIMILITER; NIHIL ENIM EIUS PARTIUM PERMANET SED DICTUM EST
ET NON EST ULTRA HOC SUMERE, QUARE NON ERIT ULLA POSITIO EIUS PARTIUM CUIUS
PERMANET NIHIL. IGITUR ALIA EX HABENTIBUS AD SE INVICEM PARTIBUS POSITIONEM
CONSTANT, ALIA VERO EX NON HABENTIBUS POSITIONEM. Haec scilicet idcirco nullam
positionem ad se invicem partium retinent, quod his aliquid de supradictis
rebus deesse manifestum est. Numerus enim ipse discretus est, nec partes eius
ad se invicem coniunguntur sed omnino discretae sunt. Atque idcirco non est ex
iis quae habent ad se invicem aliquam partium positionem, nec vero possis
ostendere qui numerus quo loco iaceat: habere autem positionem dicitur, quod
(ut dictum est) et in loco aliquo positum est, et ipsa positio manentibus
partibus constat, et ad se invicem coniunuatisque, ut ubiquaeque iaceat, et
quae ad quam continvetur possit ostendi; in numero vero nihil horum est. Nam
neque in aliquo loco esse positus demonstratur, nec eius partes coniunctae
sunt. Quocirca numero ex tribus his quae diximus duae res desunt, loci positio
et partium continuatio, tempus etiam quamquam sint eius partes continuae, tamen
quoniam non permanent sed semper moventur, semperque praetereunt, habere
positionem partium non dicitur. Semper enim veloci agitatione torquetur, et
currentis aquae more in nulla unquam statione consistit, quod quia partes eius
non permanent, ex habentibus ad se invicem positionem suis partibus constare
non dicitur. Sed haec quamquam positione in partium habere non possunt, tamen
habent ordinem quemdam, quem praeter positionem partium tantum retinent.
Dicimus enim priorem esse binarium quamternarium, atque hunc quam quaternarium,
et intempore nimirum idem ordo reuertitur. Posterius enim futurum praesente,
praesensque praeterito. Quocirca etsi haec non habent aliquam partium
positionem, retinent tamen ordinem. Quod vero dicit, positionem vero non multo
accipies, tales est ac si diceret, penitus non accipias. Multum enim pro omnino
videtur adiunctum, ac si diceret positionem vero non omnino accipies, idcirco
quod ipsa quidem continuatio dat aliquam imaginem, quod possit habere aliquam
partium positionem sed hoc minime est, idcirco quod quamvis sint continuae
quantitates, si tamen uno careant ex his quae superius dicta sunt, positionem
partium habere non possunt. Nam aqua quam fistula euomit, dum cadit quidem
retinet positionem; cum vero iam effusae undae se miscuerit, pcsitionem partium
perdit: et fluuius quoque quando in pelagus fluit, et positionem videtur habere
partium et esse continuus, cum nondum marinae aquae fluuii superficies ipsa
permista est; cum vero extremitas amnis marina alluuione contingitur, totam
sine dubio positionem videtur amittere. Oratio quoque similiter sese habet; nam
nec ipsa ullo loco posita est, nec eius partes ad aliquam coniunguntur sed a
seinvicem illae discretae sunt, nec cum eius partes dictae sunt, permanent,
atque hoc est quod ait. Sed dictum est, et non est ultra hoc sumi. Mox enim
dicitur sermo, mox praeterit, nec ullaratione poterit permanere, quare mox ut
aliquid dictum sit, eius partes ostendi et demonstratione sumi non possunt. Constat
igitur orationem quoque ex his esse quae positionem partium non habent, de
ordine vero dubium est. Nam si quis sermo aliquid significet, ut est Cicero,
est in eo quidam ordo quod ci syllaba primum dicitur, secunda vero ce, tertia
ro, et potius ex significatione ordinem sumit; si vero nihil significet, nec
ordinem dicitur habere, ut scindapsus nihil quidem significat; sed sive
secundam syllabam primam ponas, sive ultimam primam, sive quomodolibet
syllabarum ordinem seriemque permisceas, idem erit: in significativis enim
vocibus idcirco esse dicitur, quod illo ordine permutato vis significationis
euertitur, hic vero, ubi nulla est significatio, nihil interest quomodolibet
iaceant partes. Quare oratio in aliquibus quidem habet ordinem partium, in
aliis vero nec ordo ipse poterit inveniri. An fortasse oratio dici non potest
quae nihil significat, et nulla est oratio, quae ordinem non habeat? Ergo
secundum priorem quantitatis divisionem, ubi dicebatur quantitatis alia esse
continua, alia vero discreta, quinque sunt continua, duo vero discreta.
Continua quidem linea, superficies, soliditas, locus, tempus. Discreta vero
numerur, et oratio. In hac vero secunda divisione qua dicit alias quantitates
ex habentibus ad se invicem positionem constare partibus, quattuor quidem sunt
qua, retinent positionem, id est linea, superficies, corpus, locus; tria vero
quae positionem non habent sed ex his duo semper ordinem retinent, tempus
scilicet et numerus. Oratio vero si quid significet, habet ordinem; si vero
nihil significet, inordinata est; si tamen oratio nihil significans dici
possit, his dictis ipse concludit dicens: Igitur alia ex habentibus ad se
invicem partibus positionem constant, alia vero ex non habentibus positionem.
Hac igitur divisione finita 209A transit ad caetera monstrans quae proprie
quantitates nuncupatur, quae secundum accidens. PROPRIE AUTEM QUANTITATES HAE
SOLAE SUNT QUAS DIXIMUS, ALIA VERO OMNIA SECUNDUM ACCIDENS SUNT; AD HAEC ENIM
ASPICIENTES ET ALIAS DICIMUS QUANTITATES, UT MULTUM DICITUR ALBUM EO QUOD
SUPERFICIES MULTA SIT, ET ACTIO LONGA EO QUOD TEMPUS MULTUM ET LONGUM SIT, ET
MOTUS MULTUS; NEQUE ENIM HORUM SINGULUM PER SE QUANTITAS DICITUR; UT, SI QUIS
ASSIGNET QUANTA SIT ACTIO, TEMPORE DEFINIET, ANNUAM VEL SIC ALIQUO MODO
ASSIGNANS, ET ALBUM QUANTUM SIT ASSIGNANS SUPERFICIE DEFINIET (QUANTA ENIM
FVERIT SUPERFICIES, TANTUM ESSE ALBUM DICET); QUARE SOLAE PROPRIE ET SECUNDUM
SE IPSAE QUANTITATES DICUNTUR QUAE DICTAE SUNT, ALIORUM VERO NIHIL PER SE SED,
SI FORTE, PER ACCIDENS. Principaliter aliquid esse dicitur, quod per se tale
est quale esse demonstratur. Secundum accidens vero illud quod non per se sed
per aliud tale est quale esse dicitur, ut albedini per se inest color: secundum
naturam enim albi, color esse dicitur albedo; cum vero homo dicitur coloratus,
non per se dicitur, idcirco quod homo in eo quod homo est, color non est sed
quoniam habet colorem, idcirco dicitur coloratus. Ergo quemadmodum album
idcirco color est per se quoniam color naturale quoddam est genus, homo vero
idcirco coloratus dicitur quoniam habet colorem; et dicitur album quidem per se
et principaliter color, homo vero secundum accidens coloratus. Ita quoque et
quantitates; haec enim omnia quae dicta sunt, id est linea, superficies, corpus,
numerus, oratio, tempus, per se et secundum et propriam naturam quantitates
dicuntur. Si qua vero alia dicuntur secundum aliquam quantitatem, non per se
sed secundum accidens nominantur: ut album dicitur multum, non idcirco quod
albedo sit quantitas sed quoniam multa sit superfieies, in quo illud album sit.
Si enim multum spatium fuerit in quo album sit, multum erit album; quocirca non
quoniam ipsa albedo per se aliquam quantitatem habet sed quoniam in aliqua
quantitate est constituta, id est in superficie, idcirco secundum superficiem
quod est quantitas quas scilicet per se multa est, album multum dicitur, non
secundum se, atque ideo album non per se, nec principaliter sed secundum
accidens multum dicitur. Actio quoque ideo dicitur longa, quod multo tempore
acta sit; multam vero aegritudinem idcirco dicimus, si eadem multo sit tempore;
et motum multum idcirco, quod multo tempore factus sit, ut si quis multo
tempore eurrat. Si quis vero multum cursum illum dicat esse qui sit
velocissimus, ille convenienler sermone non utitur. Velocitas enim non
quantitas sed potius qualitas est, quales enim secundum eam dicimur, id est
veloces, non quanti. Secundum quantitatem vero multum dicitur, hoc autem
monstrat ipsa rerum definitio; si quis enim album multum monstrare desideret,
et proprio termino rationis includere, illi dicendum est multum esse album quod
in multa iaceat superficie, et motum atque actionem multam quae longo tempore
perficiatur; quare quoniam ad proprias quantitates aspicientes, atque ad eas
res caeteras referentes, quantitates vocamus, ut album ad superficiem quae vera
est quantitas, et cursum, et aliquem motum atque actionem ad tempus, quod ipsum
vere quantitas est reducimus, haec non per se quantitates sed per eas quae
proprie quantitates dictae sunt nominantur. Quocirca quoniam quod per se non
est, secundum accidens est, recte caetera omnia praeter ea quae superius in
quantitate numerata sunt per accidens esse, non per se quantitates dicuntur.
Solae igitur proprie et secundum se ipsae quantitates dicuntur, hae quae
superius comprehensae sunt. Aliae vero per se quantitas non sunt sed (ut ipse
ait) forte per accidens. Post divisionem igitur continui atque discreti et
habentis positionem partium et non habentis, et quae sunt per se principaliter,
et rursus per accidens quantitates, solito more viam inveniendi quantitatum
proprietas ingreditur. QUANTITATIBUS VERO NIHIL EST CONTRARIUM (IN HIS ENIM
QUAE DEFINITA SUNT MANIFESTUM EST QUONIAM NIHIL EST CONTRARIUM, UT BICUBITO VEL
TRICUBITO VEL SUPERFICIEI VEL ALICUI TALIUM -- NIHIL ENIM EST CONTRARIUM), NISI
MULTA PAUCIS DICAT QUIS ESSE CONTRARIA VEL MAGNUM MINORI. HORUM AUTEM NIHIL EST
QUANTITAS SED AD ALIQUID; NIHIL ENIM PER SE IPSUM MAGNUM DICITUR VEL PARUUM SED
AD ALIUD REFERTUR; NAM MONS QUIDEM PARUUS DICITUR, MILIUM VERO MAGNUM EO QUOD
HOC QUIDEM SUI GENERIS MAIUS SIT, ILLUD VERO SUI GENERIS MINUS; ERGO AD ALIUD
EST EORUM RELATIO; NAM, SI PER SE IPSUM PARURUM VEL MAGNUM DICERETUR, NUMQUAM
MONS QUIDEM ALIQUANDO PARUUS, MILIUM VERO MAGNUM DICERETUR. RURSUS IN VICO
QUIDEM PLURES HOMINES ESSE DICIMUS, IN CIVITATE VERO PAUCOS CUM SINT EORUM
MULTIPLICES, ET IN DOMO QUIDEM MULTOS, IN THEATRO VERO PAUCOS CUM SINT PLURES.
AMPLIUS BICUBITUM VEL TRICUBITUM ET UNUMQUODQUE TALIUM QUANTITATEM SIGNIFICAT,
MAGNUM VERO VEL PARUUM NON SIGNIFICAT QUANTITATEM SED MAGIS AD ALIQUID; QUONIAM
AD ALIUD SPECTATUR MAGNUM ET PARUUM; QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM HAEC AD
ALIQUID SUNT. AMPLIUS, SIVE ALIQUIS PONAT EA ESSE QUANTITATES SIVE NON PONAT,
NIHIL ILLIS ERIT CONTRARIUM; QUOD ENIM NON EST SUMERE PER SE IPSUM SED AD SOLAM
ALTERIUS RELATIONEM, QUOMODO HUIC ALIQUID ERIT CONTRARIUM? AMPLIUS, SI SUNT
MAGNUM ET PARUUM CONTRARIA, CONTINGIT IDEM SIMUL CONTRARIA SUSCIPERE ET EA IPSA
SIBI ESSE CONTRARIA. CONTINGIT ENIM SIMUL IDEM PARUUM ESSE ET MAGNUM (EST ENIM
AD HOC QUIDEM PARUUM, AD ALIUD VERO HOC IDEM IPSUM MAGNUM); QUARE IDEM PARUUM
ET MAGNUM ET EODEM TEMPORE ESSE CONTINGIT, QUARE SIMUL CONTRARIA SUSCIPIET; SED
NIHIL EST QUOD VIDEATUR SIMUL CONTRARIA POSSE SUSCIPERE; UT SUBSTANTIA,
SUSCEPTIBILIS QUIDEM CONTRARIORUM ESSE vidETUR SED NULLUS SIMUL SANUS EST ET
AEGER, NEC ALBUS ET NIGER SIMUL; NIHILQUE ALIUD SIMUL CONTRARIA SUSCIPIT. ET
EADEM SIBI IPSIS CONTINGIT ESSE CONTRARIA; NAM SI EST MAGNUM ET PARUUM
CONTRARIUM, IPSUM AUTEM IDEM SIMUL EST PARUUM ET MAGNUM, IPSUM SIBI ERIT
CONTRARIUM; SED IMPOSSIBILE EST IPSUM SIBI ESSE CONTRARIUM. NON EST IGITUR
MAGNUM PARUO CONTRARIUM NEC MULTA PAUCIS; QUARE SI QUIS HAEC NON RELATIVA ESSE
DICAT, QUANTITAS TAMEN NIHIL CONTRARIUM HABEBIT. Definita quantitas est quae
alicuius termino numeri coercetur, ut sunt duo, vel tres, et quae ad hunc modum
dicuntur, ac si dicas bicubitum, tricubitum, et caetera. Et quae aliquid
propria significatione definita sunt, ut est superficies et soliditas, quid
enim et quae quantitates dicantur, agnoscitur: quocirca harum, quoniam sunt
definitae, nulla ulli contraria est; neque enim bicubito tricubitum contrarium
est, sicut neque numerus ulli numero, at vero nec superficies soliditati, nec
aliquid horum. Sed quoniam quaedam indefinita imaginem quamdam quantitatis
ostendunt ut magnum et paruam, quae videntur esse contraria, haec sibi
Aristoteles opponit dicens non esse quantitates sed magis ad aliquid, quod
ipsius sermonibus astruamus. Sed non est hoc proprium quantitatis non habere
contraria, non enim omnis quantitas contrariis caret sed nobis per singula
quaeque currentibus quae quantitatis species contraria non habeant, quaeue
habeant, considerandum est linea quidem contrario caret, linea enim lineae
contraria non est; sed si quis dicat rectam lineam curuae lineae esse
contrariam, fallitur. Non enim in eo quod linea est, curua linea recta? Lineae
contraria est sed in eo quod curua est, et in his non lineae videntur esse
contrariae sed ipsa rectitudo et curuitas. Quare non in eo quod quantitas est,
linea curua rectae lineae contraria est sed in eo quod qualis. Nam quoniam
curuitas et rectitudo contraria sunt, secundum id quod curua et recta est
linea, non secundum quod lineae sunt, suscipiunt contrarietatem; quocirca linea
in eo quod linea est contrario caret. At vero nec superficies superficiei
contraria est. Sed forte dicat aliquis albam superficiem nigrae superficici
esse contrariam; cui similiter occurrendum est, in co quod superficies sunt non
esse contraria sed in eo quod est in his albedo utque nigredo, quae contraria
esse quis dubitat? Eadem quoquemodo et lenem et asperam superficiem si quis
contrarias dixerit, refellitur, quod non secundum quantitatem superficici sed
secundum qualitatem asperitatis lenitatisque ipsae superficies contrarium
tenent. At vero nec corpori quidquam ullo modo contrarietatis opponitur, cui si
qui dicat incorporale esse contrarium, refutabitur, quod omnis contrarietas
propriis nominibus dicitur, ut bonum malum, album nigrum; corporale vero et
incorporale non secundum contrarietatem sed secundum privationem habitumque
proferuntur. Incorporale enim corporis est privatio. Nec tempori quoque
quidquam contrarium est sed si nox diei videtur opposita, non in eo quod tempus
est sed in eo quod dies est aer lucidus, nox aer obscurus. Aer vero neque
tempus neque quantitas est, lumen quoque et obscuritas qualitates sunt et non
quantitates. Oratio etiam quamquam videatur habere contrarium, tamen contrariam
non habet oppositionem, videtur etiam vera oratio esse et falsa, quae sunt
contraria sed oratio vera et falsa in significatione est. Cum enim quod est
oratio significat, vera est; cum vero quod non est designat, tunc falsa est. Oratio
vero non secundum id quod significat in quantitate numeratur sed secundum id
quod profertur. Secundum enim id quod proferimus orationem, longa syllaba
brevique componitur, quae omnem orationem non secundum id quod ipsa significat
sed secundum id quod ad prolationem est, metiantur. Illud quoque manifestum est
in numero non esse contraria, duo enim tribus, vel tres quaternario contrarli
non sunt, nec ullus alter numerus cuilibet alii numero contrarius est. Locus
vero habet aliquam contrarietatem, ursum enim et deorsum contrarium est. Sed
quidam volunt non esse quantitatis quod sursum dicitur et deorsum sed potius
habitudines, quas Graeci *skeseis* vocant: quae enim pars ad caput nostrum est,
hunc sursum vocamus; quae pars pedibus subiacet, illa deorsum dicitur; quocirca
secundum habitudinem quamdam quodammodo ad nos ipsos relata sursum deorsumque
praedicamus. Herminius quoque ait sursum et deorsum non esse loca sed quamdam
quodammodo positionem loci. Est enim res sursum atque deorsum, non est autem
idem esse aliquid loci, quod locum, loci enim est positio in loco, locus vero
ipse positio non est. Sed si quis omnem mundi respiciat figuram, quomodo rerum
omnium formam sphaerae ambitus amplectitur, et terra media est, in sphaera vero
nihil est ultimum, nisi quod eiusdem terminum medietatis obtinuit, quidquid in
extremo caeli convexitatis est, illud sursum esse dicet, quod vero est medium,
illud deorsum. Quocirca sunt secundum locum sursum deorsumque contraria, sursum
in caelo, deorsum in terra, idcirco quod a se longe disiuncta sunt, unde post
quoque contraria hoc modo sunt definita. Contraria sunt quaecumque a se
longissime distant: hinc est videlicet tracta definitio, quod quoniam caelum
terraque distant, longissime distare videbantur, et illud esse sursum, haec
vero deorsum, quoniam deorsum aeque sursum non ob aliam causam contraria
dicuntur, nisi quod a se longe disiuncta sunt, quod esse contrarium longissime
diatare definiunt, quod Aristoteles hoc modo pronuntiat. MAXIME AUTEM CIRCA
LOCUM ESSE VIDETUR CONTRARIETAS QUANTITATIS; SURSUM ENIM EI QUOD EST DEORSUM
CONTRARIUM PONUNT, REGIONEM MEDIAM DEORSUM DICENTES PROPTEREA QUOD MULTA
DISTANTIA EST MEDIETATIS AD MUNDI TERMINOS. VIDENTUR AUTEM ET ALIORUM
CONTRARIORUM DEFINITIONEM AB HIS PROFERRE; QUAE ENIM MULTUM A SE INVICEM
DISTANT IN EODEM GENERE CONTRARIA ESSE DEFINIUNT. In omni enim sphaera media
terra est, quod ipsa astrorum demonstrat ordinata vertigo, adiecit quoque
causam cur huiusmodi loca contraria dicantur, quod multa distantia est
medietatis ad mundi terminus. TERMINOS vero MUNDI caeli ultimam convexitatem
dicit; ex hac igitur loci contrarietate et caetera definita esse contraria sic
demonstrat. Videntur autem et aliorum contrariorum definitionem ab his
proferre, quae enim multum a se distant in eodem genere contraria esse
definiunt. Sed quoniam ne ordo contrarietate quantitatis impediretur, idcirco
superioribus, in quibus singulis quantitatibus nihil esse contrarium dicebamus,
has loci contrarietates adiecimus, et quaedam in medio praetermissa sunt,
rursus ad superiora redeamus, ut expositionis ordo sese ipse continvet. Ait
enim superius, cum quantitati nihil esse contrarium proponeret, bicubito,
veltricubito, vel superficiei, vel aliqui talium nihil posse esse contrarium.
Definitis enim his quantitatibus, contrarium nihil esse videtur, ut duobus vel
tribus sed quadam cum sint indefinita, nec quantitates et contraria videantur,
haec rursus adiecit. Nisi multa paucis dicat quis esse contraria, vel magnum
paruo. Horum autem nihil est quantitas sed ad aliquid, nihil enim per seipsum
magnum dicitur vel paruum sed ad aliquid refertur. Nam mons quidem paruus
dicitur, milium vero magnum, eo quod hoc quidem sui generis maius sit, illud
vero sui generis minus. Ergo ad aliud est eorum relatio, nam si per seipsum
paruum vel magnum diceretur, nunquam mons quidem aliquando paruus, milium vero
nunquam magnum diceretur. Rursus in vico quidem plures homines esse dicimus, in
civitate vero paucos, cum tamen sint eis multo plures, et in domo quidem
multos, in theatro vero paucos, cum sint plures. Amplius bicubitum et
tricubitum et unumquodque talium quantitatem significat, magnum vero vel paruum
non significat quantitatem sed magis ad aliquid, quoniam ad aliquid spectatur
magnum et paruum; quare manifestum est quod haec ad aliquid sunt. Quemadmodum
definitae quantitates contrariis non tenentur, ipse superius comprobavit dicens
bicubito vel superficiei nihil esse contrarium, indefinitae vero, ut est magnum
et paruum, multa et pauca, dant imaginem contrarietatis. Sed illud occurrit,
has non esse quantitates. Omnis enim quantitas per se dicitur, bicubitum enim
et tricubitum, et duo, et tres, et superficies ad nihil aliud refertur, magnum
vero vel paruum sine aliis dici non possunt. Cum enim dicis magnum, ad alicuius
alterius comparationem atque aequationem refertur. Eodem quoque modo et paruum,
quod ipsa Aristotelica probat inductio. Si enim magnum et paruum per se
dicerentur ad alterius relationem, nunquam diceremus montem paruum et milium
magnum. Si enim magnum paruumque non ad relationem alterius diceretur, mons
semper magnus, semperque paruum milium diceretur. Sed aliquem collem ad
Atlantis altitudinem conferentes, dicimus paruum montem, et rursus milium ad
minora alia grana milii conferentes, magnum milium nominanus, et simpliciter
quidquid magnum vel paruum dicitur ad eiusdem generis speciem referentes,
magnum paruumque nominamus, ut monti montem comparamus, milium vero milio, et
alia huiusmodi. Multa et pauca eodem modo dicuntur; dicimus enim, si fuerint homines
centum in vico, plures esse homines. At vero si in civitate sint, paucos
dicimus, nunc ad paruitatem vicorum, nunc ad magnitudinem civitatum
conferentes. Rursus si sint in domo quinquaginta multi sunt si in theatro
pauci, ideo quod tunc in theatro esse paucos dicimus cum ad eos quanti in
theatro esse debebant comparamus. Amplius: quoniam consistit magnum paruumque
referri semper ad alterum, singulas vero quantitates nihil ad aliud
comparantes, suas ac proprias nominamus, ut tres, duo, quator, lineam,
superficiem, magnum paruumque, multa et pauca, a quantitatis divisione
disiunota sunt. Sunt enim ista non quantitates sed potius relativa. Amplius:
sive aliquis ponat eas esse quantitates, sive non ponat, nihil illis erit contrarium,
quod enim non est sumere per seipsum sed ad solam alterius relationem, quomodo
huic aliquid erit contrarium. Hoc quoque validissimo argumento probatur
quantitatibus his quae praedictae sunt nihil esse contrarium, nisi soli
forsitan loco. Nam si quis magnum et paruum, vel multa et pauca in
quantitatibus ponat, etiam hoc si concedatur, tamen quoniam semper referuntur ad
aliud, contrariis non tenentur. Omne enim contrarium per se consistit, ne illud
ad alterius comparationem relationemque profertur, ut bonum non dicitur mali
bonuum, nec rursus malum boni malum sed ipsum in propria natura et prolatione
consistit. Quaecumque sunt contraria, eodem modo sunt. Magnum vero et paruum
quoniam non per se constant sed ad alterius relationem referuntur, contraria
esse non possunt. Amplius: si sunt magnum et paruum coniraria, contingit idem
simul contraria suscipere et ea ipsa sibi esse contraria. Contingit enim simul
idem paruum esse et magnum. Est enim aliquid ad hoc quidem paruum, ad aliud
vero hoc idem ipsum magnum. Quare idem paruum et magnum et eodem tempore esse
contingit, quare simul contraria suscipiet sed nihil est quod videatur simul
contraria posse suscipere, ut substantia, susceptibilis quidem contrariorum
videtur esse sed non suscipit in uno eodem tempore, nam nullus simul est sanus
et aeger, nec albus et niger simul, nihilque aliud simul contraria suscipiet.
Et eadem sibi ipsi contingit esse contraria. Nam si est magnum paruo
contrarium, ipsum autem idem simul est paruam et magnum, ipsum sibi erit
contrarium, sed impossibile est ipsum sibi esse contrarium. Non est igitur
magnum paruo contrarium. Constat hoc et immutabile in propria ratione
consistit, unam eamdemque rem uno eodemque tempore contraria non posse
suscipere, ut substantia susceptibilis quidem contrariorum est. Homo namque cum
substantia sit, et aegritudinem suscipiet et salutem sed non eodem tempore, et
albedinem et nigredinem capit sed alio atque alio tempore, ut vero uno eodemque
tempore contraria utraque suscipiat, fieri nequit, quodsi magnum paruo aliquis
contrarium ponat, eveniet quoddam impossibile, ut una atque eadem res eodem
tempore utrasque suscipiat contrarietates, et eadem ipsa sibi possint esse
contraria. Ponamus enim magnum paruo esse contrarium sed una atque eadem res,
uno eodemque tempore potest magna esse et parua, ut si sit decem pedum mensura
collata ad duorum pedum magnitudinem, magna est ad centum vero cubitorum
magnitudinem mansuramque collata, eadem parua est. Potest ergo eadem res eodem
tempore et magnitudinis esse susceptibilis et paruitatis. Eadem enim res uno
eodemque tempore ad maiorem minoremque collata eadem magna et parua est. Quod
si magnum paruo contrarium est, eadem vero res eodem tempore et magnitudinem
suscipit et paruitatem, eodem tempore contingit ut eadem res contraria utraque
suscipiat sed hoc impossibile est. Quocirca quoniam res eadem eodem tempore
contrariorum susceptibilis non est, potest vero una atque eadem res
magnitudinem paruitatemque suscipere, magnitudo et paruitas contraria non sunt.
At vero si quis magnum paruo contrarium ponat, eadem ratione unam eamdemque rem
sibi ipsi dicit esse contrariam. Nam si paruum magno est contrarium, eadem vero
res (ut docui) parua et magna potest esse ad aliud et ad aliud scilicet
comparata. Res quae parua et magna est, eadem sibi potest esse contraria,
paruum enim et magnum contrarium dictum est sed est impossibile. Quocirca
paruum et magnum contraria non sunt. Post huiusmodi vero rationem et
argumentationis firmissimae propositionem de contrarietate disserit loci, de
qua superius iam diximus, quocirca praetereunda est, ne repetitae expositionis
iteratio, fastidio sit potius quam doctrinae. NON VIDETUR AUTEM QUANTITAS
SUSCIPERE MAGIS ET MINUS, UT BICUBITUM (NEQUE ENIM EST ALIUD ALIO MAGIS
BICUBITUM); NEQUE IN NUMERO, UT TERNARIUS QUINARIO (NIHIL ENIM MAGIS TRIA
DICENTUR, NEC TRIA POTIUS QUAM TRIA); NEC TEMPUS ALIUD ALIO MAGIS TEMPUS DICITUR;
NEC IN HIS QUAE DICTA SUNT OMNINO ALIQUID MAGIS ET MINUS DICITUR. QUARE
QUANTITAS NON SUSCIPIT MAGIS ET MINUS. Aliud proprium rursus apposuit quod
quamvis quantitatis proprium non sit, cur tamen non sit ipse reticuit, nobis
tamen est demonstrandum; quod autem dicit tale est: quantitas magis et minus
non suscipit, nullus enim numerus alio numero nec magis nec minus est numerus.
Nam ternarius si quinario comparetur, nec magis nec minus est numerus, et
rursus ipsi tres sibi ipsis comparati, nec magis nec minus sunt tres, nec
tempus quoque habet aliquid magis et minus, ut magis aliud tempus sit alio
tempore, longius quidem tempus tempore esse potest, ut vero dicatur magis
tempus alio tempore vel minus fieri nequit. Hoc quoque etiam in substantia
demonstratum est, homo namque alio homine non est magis homo, nec minus. Idem
quoque evenit etiam in quantitate. Quod quia etiam in substantia est, proprium
quantitatis hoc non est, habet hoc quoque quantitas ut in sequenti ordine ipse
monstravit. Quocirca quoniam prius hoc de substantia dixerat, nunc vero idem de
quantitate proposuit, idcirco non esse hoc proprium quantitatis, commemorare
neglexit. Cuius enim esset alterius non suscipere magis et minus, tunc dixit cum
de substantia disputaret. Ait enim quod substantia nunquam magis minusue
suscipient, quocira ad maxima propria solita constituendi ratione regressus
est. PROPRIUM AUTEM MAXIME QUANTITATIS EST QUOD AEQUALE ET INAEQUALE DICITUR.
SINGULUM ENIM EARUM QUAE DICTAE SUNT QUANTITATUM ET AEQUALE DICITUR ET INAEQUALE,
UT CORPUS AEQUALE ET INAEQUALE, ET NUMERUS AEQUALIS ET INAEQUALIS DICITUR, ET
TEMPUS AEQUALE ET INAEQUALE; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS QUAE DICTA SUNT E
SINGULIS AEQUALE ET INAEQUALE DICITUR. IN CAETERIS VERO QUAE QUANTITATIS NON
SUNT, NON MULTUM VIDEBITUR AEQUALE ET INAEQUALE DICI, NAMQUE DISPOSITIO
AEQUALIS ET INAEQUALIS NON MULTUM DICITUR SED MAGIS SIMILIS, ET ALBUM AEQUALE ET
INAEQUALE NON MULTUM SED SIMILE. QUARE QUANTITATIS PROPRIUM EST AEQUALE ET
INAEQUALE NOMINARI. Quantitatis proprium apertissime designat esse, quod
secundum quantitatem aequalitas et inaequalitas nuncupatur. Singulae enim
quantitates aequales atque ivaequales dicuntur, ut aequalis linea lineae, et
rursus inaequalis, et superficiei superficies aequalis atque inaequalis dicitur,
et corpus aequale et inaequale dicitur. Numerus quoque et tempus et locus
aequalis atque inaequalis dicitur. In aliis autem quae quantitates non sunt,
non est facile ut aequalitas vel inaequalitas nominetur dispositiones ergo quae
affectiones appellantur, non dicuntur aequales vel inaequales sed magis similes
et dissimiles. Dispositio autem vel affectio est ad aliquam rem accommodatio et
applicatio, ut si quis grammaticam legens, qui nondum perdidicit, habet ad eam
aliquam dispositionem, id est, ea affectus est, et habet aliquid accommodatum,
et quasi propinquum. Possunt autem similiter esse duo dispositi et affecti,
aequaliter vero minime, ut duo similiter esse albi, aequaliter vero non. Nam si
quis de duobus similiter albis aequaliter esse albos dicat, recta nominis nunc
usurpatione non utitur. Omne enim aequale et inaequale, in mensura et in
quantitate perficitur. Simile vero et dissimile quemadmodum de quantitate non
dicitur, ita nec de alia qualibet re nisi de quantitate, recte aequalitas et
inaequalitas nuncupantur. Quare proprium est quantitatis aequale et inaequale
nominari. Sed quoniam de quantitate dictum est, ad relativorum ordinem
transeamus. Post quantitatis tractatum tertium praedicamentum de relativis
ingreditor, quare relativa hoc modo definit. AD ALIQUID VERO TALIA DICUNTUR
QUAECUMQUE HOC IPSUM QUOD SUNT ALIORUM DICUNTUR, VEL QUOMODOLIBET ALITER AD
ALIUD, UT MAIUS HOC IPSUM QUOD EST AD ALIUD DICITUR (ALIQUO ENIM MAIUS
DICITUR), ET DUPLEX AD ALIUD DICITUR HOC IPSUM QUOD EST (ALICUIUS ENIM DUPLEX
DICITUR); SIMILITER AUTEM ET QUAECUMQUE ALIA TALIA SUNT. Cur autem de his quae
sunt ad aliquid disserat, omisso interim de qualitate tractato, haec causa est,
quod posita quantitate magis minusue esse necesse est. Quare cum quantitatem
continuo ad aliquid consequatur, recte post quantitatem relativorum series ordinata
est. Illud quoque est in causa, quod superius com de quantitate tractaret,
relativorum mentio facta est, cum de magno paruoque diceretur, ut ergo
continens et non esset operis interrupta distinctio, ideo quantitate finita de
relatione, proposuit. Quod autem ait, ad aliquid vero talia dicuntur, hoc
monstrat, quod non sicut quantitas per se et singulariter intelligi potest, eodem
quoque modo substantia et qualitas, et unumquodque aliorum praedicamentorum,
sicut per se constat, ita etiam per se et singulariter intelligitur: sic ad
aliquid per se et singulariter capi intellectu non potest, ut dicamus esse ad
aliquid singulariter. Quidquid enim in natura relationis agnoscitur, id cum
alio necesse est consideretur; cum enim dico dominus, per seipsum nihil est, si
seruus dicit. Quocirca cum unius relativi nuncupatio mox secum etiam aliud
trahat ad aliquid, unum esse per se non potest, atque ideo non dixit
Aristoteles: Ad aliquid vero tale dicitur sed, plurali numero, talia dicuntur,
inquit, demonstrans relativorum intelligentiam non in simplicitate sed in
pluralitate consistere; non esse autem quamdam per se relativorum naturam sine
coniunctione aliqua alterius subsistente, ipse Aristoteles monstrat, qui dicit
ea esse relativa, quaecumque hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur. Docet enim
aliqua coniunctione alterius relativa formari, hoc ipsum enim quod sunt aliorum
dicuntur. Quod enim est dominus, hoc alterius dicitur, id est serui. Sive autem
relativa dicamus, sive ad aliquid, nihil interest. Ad aliquid enim dicitur quod
ipsum quidem cum per se nihil sit, relatum tamen ad aliud constat, ut dominus, sit
desit id ad quod dicitur, id est, seruus, non est, dicitur enim ad seruum;
munifestum ergo est si seruus desit, dominum dici non posse, quare dominus ad
aliquid dicitur, id est ad seruum. Relativa quoque dicuntur idcirco, quod eorum
nuncupatio semper ad aliquid referatur, ut domini ad seruum, quare nihil interest
quolibet modo dicatur. Huiusmodi autem definitio Platonis esse creditur, quae
ab Aristotele paulo posterius emendatur. Relativorum autem alia eisdem casibus
referuntur, alia diversis, alia vero omni sunt casu carentia. Qued scilicet
monstrans addidit, vel quomodolibet aliter ad aliud. Quid autem est, ipsius
pene textus sermone moustratur. Cum enim dico dominus serui dominus, ad
genitivum casum reddidi nominativum, et rursus ad eumdem si convertero. Dico
enim seruus domini seruos, et hic quoque nominativus ad genitivum relatos est.
Eodem quoque modo sese habet pater filii pater, et filios patris filius, et
magister discipoli magister, et discipulus magistri discipulos, haec ergo id
quod sunt, similiter aliorum dicuntur. Nam quod aliorum dicuntur secundum
gentiivum redditur casum, alia vero non secundum eumdem casum consequentiam
reddunt. Sensus enim ad aliquid est, sensibilis enim rei est sensus. Quod enim
sensibile est sentiri potest, quod senliri potest, sensibile est, et nunc quidem
sensus sensibilis rei sensus genitivo accommodatus est. Huius enim rei
sensibilis dictum est, at si convertas, 218A fiet. Sensibilis res sensu
sensibilis est. Sed cum sic casui septimo redditur nominativus in hac
relatione, quae dicit sensibile sensu sensibile est, non eodem casu quo
superius dictum est convertitur. Dicimus enim sensus sensibilis rei sensus est,
et hic nominativus redditur ad genitivum. Haec enim relatio ad septimum casum
se aptari non patitur. Scientia quoque scibilis rei scientia est, siquidem hoc
scitur quod sciri potest et quod sciripotest, scibile est sed non eadem
ratione, nec ad eumdem casum relatio ista convertitur. Dicimus enim scibilis
res scientia scibilis est. Est enim prima relatio ad genitivum, secunda
conversio ad septimum. Haec quoque relatio secundum eosdem convertitur casus,
cum dicimus maius minore esse maius, et minus maiore esse minus. Duplum quoque et medium relativa sunt sed et
eisdem casibus convertuntur. Duplum namque dimidii duplum est, dimidium vero
dupli dimidium est. Sunt autem alia quoque relativa quae ipse sic addidit. AT
VERO SUNT ETIAM ET HAEC AD ALIQUID, UT HABITUS, AFFECTIO, SCIENTIA, SENSUS,
POSITIO; HAEC ENIM OMNIA QUAE DICTA SUNT HOC IPSUM QUOD SUNT ALIORUM DICUNTUR
ET NON ALITER; HABITUS ENIM ALICUIUS HABITUS EST, ET SCIENTIA ALICUIUS
SCIENTIA, ET POSITIO ALICUIUS POSITIO, ET ALIA QUIDEM SIMILITER. De sensu
quidem et scientia dictum est superius, nunc vero de habitu, dispositione, et
positione dicendum est. Dispositio est ad aliquam rem mobilis applicatio, ut si
quisquam flammae propinquus calcat, ille dispositus dicitur ad calorem, id est,
habens aliquam applicationem coniunctionemque ad calorem. Idem vero est
affectio quod dispositio, ne nouo nomine error oriatur: et ideo dispositio cum
eit quaedam ad aliam rem coniunctio, vel ab alia affectio, facile mobilis est,
celerius etenim permutatur. Habitus autem est dispositionis vel affectionis
firma et non facile permutabilis accessio, ut si quisquam in sole ambulans
fuscior fiat, dispositus ad nigredinem dicitur et nigredine affectus. Sin autem
illa nigredo fortius et immutabiliter corpus infecerit, habitus nominatur:
quocirca habitus est inveterata affectio. Unde omnis habitus dispositio vel
affectio est, non autem omnis dispositio vel affectio habitus. Et ne multa
dicenda sint, hoc quoque constat in habitu et dispositione, quod habitus
immutabilis passio est, dispositio vero non similiter sed affectio quaedam est,
et ad aliquam rem coniunctio, quae potest facile permutari. Positio vero est
alicuius rei collocatio, ut est statio, sessio, inclinatio, accubatio, et alia
huiusmodi. Nam et qui stat quodammodo positus esse dicitur et collocatus. et
qui sedet, et qui accumbit, et qui secundum caeteras positiones est positus
appellatur. Quocirca et statio et sessio et accubatio positiones erunt. Sed
quoniam quid essent dictum est, nunc si sunt ad aliquid videamus, habitum
relative dici ea res probat, quae aliis quoque rebus documento fuit esse
relativis, ut est in sensu atque in scientia. Idcirco enim dictum est sensum
sensibilis rei esse sensum, quod res sensibilis est quae sentiri potest; est
ergo habitus habilis rei habitus. Habilis enim res est quae haberi potest,
illius enim rei habitus est quae haberi potest. Quocirca erit habitus habilis
rei habitus sed res quoque habilis habitu erit habilis, ipso enim habita res
quae haberi possunt habemus. Dispositio quoque eodem modo. Dispositio namque
dispositae rei dispositio est, et disposita res dispositione disposita est.
Caloris enim dispositio calentis, id est, ad calorem dispositi, dispositio est.
Eodem modo dispositus ad calorem caloris dispositione dispositus est: velut si
hoc modo sit dictum, omnis affectio affecti affectio est, et omne affectum
affectione affectum est. Et calor calentis fit calor, et calens calore fit
calidum. Positio quoque relativa est, nam positio positae rei positio est, et
posita res positione posita est, et hoc intelligi convenit secundum priorem
habitus et dispositionis modum. Illa quoque res probat positionem esse ad
aliquid, quod eius species relativae sunt; statio enim stantis rei statio est,
et qui stat statione stat; et de sessione quidem et de accubitu idem dici potest.
Quocirca et habitus et dispositio vel affectio, et positio relativa sunt, et
haec omnia vel similibus vel dissimilibus convenientibus tamen praedicationi
casibus convertuntur. Eorum autem quae secundum casus convertuntur, alia sunt
quae eodem nomine praedicantur, alia vero quae dispari: cum enim dico simile
simili simile est, et aequale aequali aequale est, et dissimile dissimili
dissimile est, eisdem vocabulis 219C eisdemque nominibus tota fit praedicatio.
Cum autem dico duplum medii duplum, vel maius minore maius, disparibus
vocabulis facta est praedicatio. Quoniam vero relativorum definitionem ita
proposuit, ut diceret: ad aliquid vero talia dicuntur quaecumque hoc ipsum quad
sunt aliorum dicuntur, vel quomodolibet, aliter ad aliud; quid esset hoc ipsum
quod sunt aliorum dicuntur, iam diximus nunc quid sit; quod ait, vel
quomodolibet aliter ad aliud, requirendum est. Quod ipse Aristoleles
couvenientibus in ordine probat exemplis; ait enim: AD ALIQUID ERGO SUNT
QUAECUMQUE ID QUOD SUNT ALIORUM DICUNTUR VEL QUOMODOLIBET ALITER AD ALIUD; UT
MONS MAGNUS DICITUR AD MONTEM ALIUM (MAGNUM ENIM AD ALIQUID DICITUR), ET SIMILE
ALICUI SIMILE DICITUR, ET OMNIA 219D TALIA SIMILITER AD ALIQUID DICUNTUR. EST
AUTEM ET ACCUBITUS ET STATIO ET SESSIO POSITIONES QUAEDAM, POSITIO VERO AD
ALIQUID EST; IACERE AUTEM VEL STARE VEL SEDERE IPSA QUIDEM NON SUNT POSITIONES,
DENOMINATIVE VERO EX HIS QUAE DICTAE SUNT POSITIONIBUS NOMINANTUR. Quoniam
accubitus et statio et sessio positiones dicuntur, et quonism omnis positio ad
uliquid est, sufficienter superius comprehensum est. Nunc vero quid sit quod
ait, vel quomodolibet aliter ad aliud, expediemus, in relatione per quam
dicimus filius patris filius, nulla coniunctio mista est, nisi tantum sola
casuum vis praedicationis huius membra coniungit. Cum autem dico montem magnum,
ad alium referens paruam, ita propono, mons magnus, ad montem paruum, et mons
paruus ad magnum, hic nullorum casuum vis: quamquam enim accusativus videtur
esse permistus, tamen ille huius relationis vim non tenet sed praepositio quae
ad accusativum datur; cum enim dico, mons magnus ad paruum montem, praepositio
sola est quae vim huius continet relationis, ut si quis dicat magnus mons
paruum montem, nihil significet definitum. Quocirca quamvis accusativus casus
in hac propositione sit, non tamen hic vim casus tenet sed praepositio; atque
hoc est quod ait, vel quomodolibet aliter ad aliud, ut quoniam superius
secundum casus relationes fieri dixerat, erant autem quaedam relationes quae
nullis casibus tenerentur, adiecit hoc, vel quomodolibet aliter ad aliud, ac si
diceret: Omnis relatio aut casibus fit, quod per hoc demonstravit quod ait, quaecumque
id quod sunt aliorum dicuntur, aut praeter casus sunt, quod haec sententia
docet, vel quomodolibet aliter ad aliud, atque haec hactenus. Sed cum positio
sit ad aliquid, et sint species eius relativae (sessio enim et statio relativa
sunt) sedere et stare nulla relatio est. Stare namque et sedere de statione et
sessione denominative dicuntur. Omnis autem denominatio non est id quod est ea
res de qua nominatur, ut grammaticus, non enim idem est quod grammatica de qua
nominatus est. Quocirca si sedere de sessione, et stare de statione
denominativum est, sessio vero et stati relativa sunt sedere et stare, quae a
relativis denominativa sunt, relativorum genere non tenentur. Et universaliter,
quidquid ex quibuslibet positionibus 220C denominatur, illud non ad relativa
sed ad praedicationem quae situs dicitur reduci potest. INEST AUTEM ET
CONTRARIETAS IN RELATIONE, UT VIRTUS MALITIAE CONTRARIUM EST, CUM SIT UTRUMQUE
AD ALIQUID, ET SCIENTIA INSCIENTIAE. NON AUTEM OMNIBUS RELATIVIS INEST
CONTRARIETAS; DUPLICI ENIM NIHIL EST CONTRARIUM, NEQUE VERO TRIPLICI NEQUE ULLI
TALIUM. Quemadmodum in substantia vel quantitate si eorum esset proprium
contraria suscipere rimatus est, ita quoque nunc in relativis de contrarietate
considerat, utrum relativorum sit proprium contraria posse suscipere, et
quoniam virtus et vitia utraque sunt habitus, virtus enim est mentis affectio
in bonam partem, et difficile commutabilis, vitium affectio in malam partem,
ipsa quoque difficile mobilis et diuturnitate perdurans: quoniam igitur et
vitium et virtus habitus sunt, omnis autem habitus ad aliquid esse monstratus
est (habilis enim rei habitus est) erunt virtus atque vitium relativa sed haec
contraria sunt, igitur relativa contraria suscipere non recusant. Sed si dicat
quis: quid causae est ut virtutem atque vitium ipsumque habitum paulo post
inter qualitates numeret? Atqui ut alia significatione una res diversis
generibus supponatur, nihil prohibet, Socrates namque in eo quod est Socrates
substantia est, in eo quod pater vel filius ad aliquid; ita ad aliud atque ad
aliud ducta praedicatione eamdem rem sub diverso genere nihil poni prohibet.
Habitus quoque et virtus et vitium eodem modo est. Potest enim in 221A
qualitate poni habitus quod ex eo quales homines nuncupentur, habentes enim dicimus
aliquos rei habitus retinentes. Virtus quoque qualitas est idcirco quod ex eo
boni homines dicuntur et secundum illam qualitatem, id est bonitatem, quales
homines, id est bonos homines nuncupamus; similiter autem et vitium. Ipse
quoque habitus ad aliam praedicationem dictus fit iterum relativus: quod enim
habitus habilis rei habitus est, ad aliquid est; et quod alicuius virtus est,
ad aliquid virtus est, et quod alicuius vitium est, ad aliquid quoque ipsum
est. Ergo nihil impedit easdem res ad aliud atque aliud versas diversae
praedicationi substitui. Ipsum vero ad aliquid praeter ullum aliud
praedicamentum intelligere non possumus, ut patrem et filium, dominum et servam
secundum 221B substantiam consideramus. Nam et qui dominus et qui seruus est,
substantia est. Duplum et triplum secundum quantitatem, haece nim in quantitate
consistunt, scientia vero et inscientia secundum qualitatem. Secundum enim has
quales dicimur, scientes scilicet atque inscii. Quocirca quoniam praeter aliud
praedicamentum per se relativa nullus intelliget, secundum ea praedicamenta de
quibus intelligitur relatio, secundum ea dicitur contraria posse suscipere: ut
Socrates ipse quidem substantia est sed substantia contrarium non recipit. Pater
vero alque filius secundum substantiam praedicatur, non est enim pater atque
filius nisi in substantia sit. Quocirca quoniam secundum substantiam dicitur, contrarietate
caret. Rursus duplum vel dimidium secundum quantitatem dicitur, quantitas vero
contraria non habere monstrata est; igitur nec duplum atque dimidium contrariis
pugnat. Qualitas vero recipit contrarietatem; bonum enim et malum secundum
qualitatem opponuntur, bonum igitur et malum contrariis non carent. Igitur
secundum quae praedicamenta relativa dicuntur, si illa suscipiunt contraria, et
relatio suscipit. Sin vero illa prius repudiant contrarietatem, nec illud ad
aliquid quod secundum ea dicitur ulla unquam contrarietate dividitur. Quare
habere contraria relationis proprium non est, nam neque in sola relatione est
(habet enim hoc quoque qualitas), nec in omnibus ad aliquid considerari potest.
Quae enim secundum talia praedicamenta dicuntur ad aliquid quae non recipiunt
contrarietatem, ut secundum substantiam pater et filius, vel secundum
quantitatem duplum et medium, in talibus relativis contraria nullo modo
reperiuntur. Quod vero neque soli neque omnibus inest, hoc proprium non est;
non est igitur proprium relationis habere contraria. VIDENTUR AUTEM ET MAGIS ET
MINUS RELATIVA SUSCIPERE; SIMILE ENIM MAGIS ET MINUS DICITUR, ET INAEQUALE MAGIS
ET MINUS DICITUR, CUM UTRUMQUE SIT RELATIVUM (SIMILE ENIM ALICUI SIMILE DICITUR
ET INAEQUALE ALICUI INTEQUALE). NON AUTEM OMNIA SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS;
DUPLEX ENIM NON DICITUR MAGIS ET MINUS DUPLEX, NEC ALIQUID TALIUM. Quaeritur
nunc an relationis sit proprium suscipere magis et minus; sed in hoc illa ratio
servatur, quemadmodum in contrariis dictum est. Quoniam quaecumque secundum ea
dicuntur quae contraria non recipiunt, ipsa quoque contrariis carent. In hoc
vero cum secundum quantitatem dicatur aequale et inaequale, suscipit et magis
et minus. Dicitur enim magis aequale et minus aequale. Eodem modo et simile,
magis simile et minus simile dicitur. Sed si forte quis dicat: cur cum
quantitatis sit dici aequale et inaequale, et quantitas magis atque minus non
suscipiat, aequale et inaequale et intensione crescat et remissione minuatur?
Dicendum est quoniam quemadmodum substantia ipsa per se in eo quod substantia
est non est proprium, ipsi tamen proprium est contraria posse suscipere, ita et
in quantitate consideratur, proprium enim est, non hoc ipsum cuius est proprium
sed quaedam alia extrinsecus qualitas passioque. Passio enim qualitatis est, et
quaedam qualitas aequale et inaequale dici potest: quod quoniam non est idem
proprium quod est illud cuius est proprium, et aequale vel inaequale dici, non
est quantitas cuius est proprium sed quaedam qualitas et passio quantitatis. Haec
autem dicitur ad aliquid, ipsum enim quod est alterius dicitur, aequale enim
aequali aequale dicimus, et similiter simile similis simile. Sed non capiunt
omnia relativa magis et minus. Nullus enim potest dicere magis et minus duplum
esse aliquid: nam sive denarius ad quinarium comparetur, sive quaternarius ad
binarium, aeque uterque duplus est, aeque uterque medietas. Qualitas quoque
recipit magis et minus, dicimus enim magis album et minus album. Quare quoniam
neque omni relationi neque soli inest suscipere magis et minus, et per
qualitatem relatio suscipit et magis et minus, relationis proprium non est
suscipere magis et minus. OMNIA AUTEM RELATIVA AD CONVERTENTIA DICUNTUR, UT
SERUUS DOMINI SERUUS DICITUR ET DOMINUS SERUI DOMINUS, ET DUPLUM DIMIDII DUPLUM
ET DIMIDIUM DUPLI DIMIDIUM, ET MAIUS MINORE MAIUS ET MINUS MAIORE MINUS;
SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS. SED CASU ALIQUOTIENS DIFFERT SECUNDUM LOCUTIONEM,
UT SCIENTIA SCIBILIS REI DICITUR SCIENTIA ET SCIBILE SCIENTIA SCIBILE, ET
SENSUS SENSIBILIS SENSUS ET SENSIBILE SENSU SENSIBILE. Clara haec est
proponentis et non inuoluta sententia. Dicit enim omnia relativa ad
convertentia dici, quod ipse propriis patefecit exemplis. Omne enim ad aliquid
ita ad aliud praedicatur, ut illud ad quod praedicatur videatur posse converti,
et hoc est quod ait: OMNIA RELATIVA AD CONVERTENTIA DICUNTUR. Converti autem
est, ut si prima res dicitur ad secundam, secunda rursus dicatur ad primam.
Ponatur enim primus pater, secundus filius, et dicatur hoc modo, pater filii
pater est; id rursus converti potest, ut prius ponamus filium, et talis sit
praedicatio, filius patris filius. Ergo pater ad talem dicitur, id est ad
filium qui convertitur: et filius qui dicitur ad patrem, ad talem rem dicitur,
quae ipsa quoque convertitur, ut de filio praedicetur. Omniaque relativa hoc
modo sunt, omne enim relativum ad tale aliquid praedicatur quod ipsum in praedicatione
converti possit. Sed nec omnia dicuntur secundum eamdem vocis prolationem. Alia
enim sunt quae eisdem casibus convertuntur, ut dictum est, pater enim filii
pater est, et filius patris filius est. Alia vero quae non eisdem, ut scientia
scibilis rei scientia est: hic genitivus est medius. Scibile autem scientia
scibile est: hic septimus praedicationem tenet. Alia vero nullo (ut supra
dictum est) casu coniuncta sibimet convertuntur, ut mons magnus ad paruum
dicitur, et paruus ad magnum. Ergo OMNIA RELATIVA AD CONVERTENTIA DICUNTUR,
quamvis non eisdem casibus convertantur, quod ipse ait dicens: SED CASU
ALIQUOTIENS DIFFERT SECUNDUM LOCUTIONEM. Quod vero addidit nimis diligenter
adiectum est. AT VERO ALIQUOTIENS NON VIDEBITUR CONVERTERE NISI CONVENIENTER AD
QUOD DICITUR ASSIGNETUR SED PECCET IS QUI ASSIGNAT; UT ALA SI ASSIGNETUR AVIS,
NON CONVERTITUR UT SIT AVIS ALAE; NEQUE ENIM CONVENIENTER PRIUS ASSIGNATUM EST
ALA AVIS; NEQUE ENIM IN EO QUOD AVIS, IN EO EIUS ALA DICITUR SED IN EO QUOD
ALATA EST (MULTORUM ENIM ET ALIORUM ALAE SUNT, QUAE NON SUNT AVES); QUARE SI
ASSIGNETUR CONVENIENTER, ET CONVERTITUR; UT ALA ALATI ALA, ET ALATUM ALA
ALATUM. ALIQUOTIENS AUTEM FORTE ET NOMINA FINGERE NECESSE ERIT, SI NON FVERIT
POSITUM NOMEN AD QUOD CONVENIENTER ASSIGNETUR; UT REMUS NAVIS SI ASSIGNETUR,
NON ERIT CONVENIENS ASSIGNATIO (NEQUE ENIM IN EO QUOD EST NAVIS, IN EO EIUS
REMUS DICITUR; SUNT ENIM NAVES QUARUM REMI NON SUNT); QUARE NON CONVERTITUR;
NAVIS ENIM NON DICITUR REMI. SED FORTE CONVENIENTIOR ASSIGNATIO ERIT SI SIC
QUODAM MODO ASSIGNETUR, REMUS REMITAE REMUS, VEL ALIQUO MODO ALITER DICTUM SIT
(NOMEN ENIM NON EST POSITUM); CONVERTITUR AUTEM SI CONVENIENTER ASSIGNETUR
(REMITUM ENIM REMO REMITUM EST). SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS, UT CAPUT
CONVENIENTIUS ASSIGNABITUR CAPITATI QUAM SI ANIMALIS ASSIGNETUR; NEQUE ENIM IN
EO QUOD ANIMAL EST CAPUT HABET (MULTA ENIM SUNT ANIMALIUM CAPITA NON HABENTIA).
Supra iam de relativorum conversione proposuit, dixitque quidquid est ad
aliquid, vel eisdem casibus vel dissimilibus, tamen ad convertentia dici: hoc
vero idcirco evenit quod omne ad aliquid esse suum ex alterius habitudine et
comparatione trahit; quodsi utraque secundum ad aliquid sint opposita, ad
aliquid nuncupantur aequam vim vocabuli nuncupationemque sortita. Nam si pater
et filius utrique ad aliquid sunt, si pater ad filium praedicatur, quoniam ad
aliquid est, fllius quoque, quia ad aliquid est, ad quoddam aliud praedicabitur
sed nullius est filius nisi patris. Ergo haec vocabula ex alterutra
nuncupatione principium sumunt. Quocirca quae sibi invicem substantiam donant,
recte ad se invicem praedicantur, et hoc quidem in omnibus relativis constat
intelligi. Sed huiusmodi conversio non uno modo, nec quomodolibet fieri potest;
nisi enim convenienter quaelibet illa res ad id quod dicitur praedicetur,
huiusmodi conversio nulla ratione convertitur. Cum enim dicatur caput animalis
caput dici non potest, animal capitis animal. Ergo ita redditum nulla ratione
convertitur. Atque hoc est quod ait, non videri in omnibus relativis posse converti,
nisi convenienter ad quod dicitur assignetur. Si enim peccet is qui assignat,
ut non convenientem praedicationem faciat, conversio non procedit; quae tamen
est ipsa convenientia qua possint semper relativa converti, huiusmodi est. Cum
enim dico alam avis esse alam, non convertitur, ut avis ala sit avis, idcirco
quod non est convenienter facta praedicatio: non enim in eo quod avis est, in
eo habet alam; multa enim sunt quae habent alam, aves tamen nullo modo
nominantur, ut apes sunt et uespertitiones, et quidquid est aliud tale, habere
quidem dicimus alas, eas tamen aves non dicimus. Quare non in eo quod avis est,
in eo est eius ala sed in eo quod alata est; idcirco enim alam habet, quoniam
alata est: et quidquid fuerit alatum, alas habebit. Quare ita facta praedicatio
illam conversionem retinet atque custodit, ala enim alati ala est, et alatum
ala alatum est. Eodem quoque modo de capite: si quis dicat caput animalis est
caput, non convenienter vim praedicationis aptabit; non enim in eo quod animal
est, in eo habet caput, multa enim sunt animalia quae capite carent, ut ostrea,
et conchylia, et caetera huiusmodi. Igitur dicendum est caput capitatae rei
esse caput, et capita tam rem capite esse capitatam. Videsne quemadmodum
conveniens praedicatio aiternam in se vocabuli conversionem reuersionemque
reddiderit? Ita quoque speculandum est et de alio exemplo quod ipse proposuit.
Remus enim si navis remus dicatur, nullo modo convertitur, ut navis remi navis
esse nominetur. Sunt enim quaedam naves quae remis penitus non utuntur, ut
lintres quas solo subigunt conto, et idcirco non convertitur. Dicendum est
igitur remum remitae rei esse remum, et remitam rem remo esse remitam. Necesse
quoque erit nomen fingere, ei positum non sit: nam quemadmodum filius patris
filius, et pater filii pater, reciproca conversione praedicantur, et utrumque
nomen in usu est, sic, si defuerit nomen, ipse tibi aliquid debebis effingere,
ut in eo quod est, ala alati ala; alatum enim noviter factum est, et nunquam
antedictum. Quo autem modo possimus nomina ipsa confingere, quoniam necessarium
esse posuimus, artem quoque componendi sequenti ordine demonstremus. Sed hoc
faciendum est, si prius illud purgavero, quod quidam contra Aristotelem
culpandi studio ponunt. Aiunt enim non esse solius relationis ad convertentiam
dici. Si quis enim sic dicat: cum sol super terram est, dies est, et cum dies
est super terram, sol est, recipiunt haec quoque conversionem, quae confessa, a
relativorum definitione segregata sunt. Non igitur in solis relativis, inquiunt,
cadit ista conversion Sed Iamblicus duas huius rei protulit solutiones, unam
peruacuam, aliam vero perforem. Ait enim nihil officere ad Aristotelis
sententiam, si et alia convertantur; non enim inquit Aristoteles solis hoc
relativis esse sed, omnibus namque hoc relativis inest, nec ulla ratione negari
potest: quocirca quoniam non dixit Aristoteles solis hoc inesse relativis,
illorum quaestio huius praeclari philosophi sententiam non moratur. Sed hoc
potius accidentis est quam naturae, et ad aliud quodammodo refugium
concurrentis potius quam ex ipsa Aristotelis auctoritate dictorum eius aliquod
propugnaculum comparantis. Aliam vero attulit causam prorsus gravem: ait enim
proprium esse hoc relativorum, non secundum suam nuncupationem sed secundum
aliquam habitudinem, eodem modo converti. Qui enim dicit cum sol est super
terram, dies est, et cum dies est, sol est super terram: nullam habitudinem
monstrat sed tantummodo consequentiam ostendit. Consequitur enim super terram
solem esse cum dies est, et cum sol super terram cursus agat, diem esse; cum
vero aliquis dicit filius patris filius, et pater filii pater, habitudinem et
comparationem et quodammodo continentiam utrorumque declarat. Atque hoc quoque
in alia quavis relatione spectare licet. Quocirca quoniam omnia ad aliquid
secundum quamdam ad se invicem habitudinem continentiamque dicuntur, secundum continentiam
quoque et habitudinem eorum conversio facienda est, qua in re nos quoque
graviter dicentis Iamblici auctoritati concedimus. Nunc vero quae sit ars
fingendi nomina sicubi desunt, dicendum videtur, quam ipse Aristoteles his
verbis tradit. SIC AUTEM FACILIUS FORTASSE SUMETUR QUIBUS NOMEN NON EST POSITUM,
SI AB HIS QUAE PRIMA SUNT ET AB HIS AD QUAE CONVERTUNTUR NOMINA PONUNTUR, UT IN
HIS QUAE PRAEDICTA SUNT AB ALA ALATUM, A REMO REMITUM. OMNIA ERGO QUAE AD
ALIQUID DICUNTUR, SI CONVENIENTER ASSIGNENTUR, AD CONVERTENTIA DICUNTUR. Quoniam
sunt quae ita dicuntur ad aliquid, ut nisi convenienter aptentur conversio
nulla sit, in omnibus autem ad aliquid conversionem exspectari necesse est,
quae sit haec convenientia, et quemadmodum assignari relationes oporteat, ipse
demonstrat. Si quid enim dicitur ad aliquid quod converti non possit, ab ipso
quod dicitur si denominatio fit, mox convertitur: ut ala dicitur avis, et recta
quidem est haec praedicatio sed ad naturam relationis incongrua. Nunc igitur
quoniam dici non potest avis alae, dicitur autem ala avis, ab ipsa
praedicatione, quae ad aliud praedicatur, si denominatio fit, mox redit
consueta conversio relativis. Nam cum dicitur ala avis, ut dicatur avis alae,
inconveniens est; si vero ex ala fiat denominatio, ut dicatur ala alati, sic
conversio manet. Alatum enim ala alatum esse dicimus, sicut alam alati esse
alam. Et hoc idem in remo evenit. Nam quoniam remus navis dicitur, et remi
navis ut sit ulla ratione convertitur, si ex remo sit denominatio, statim
reddit ex more conversio. Dicimus enim esse remum remitae rei esse remum, et
hoc illi convertitur. Remita enim res remo remita est. Ergo ex eo quod prius dicitur,
nomen fingendum est, sicut ex eo quod est ala, quoniam prius ad avem non
dicitur, quia avis ad alam non convertitur, denominatio facta est, ut diceretur
alatum. Atque hoc est quod ait, si ab his quae prima sunt his ad quae
convertuntur nomina ponantur. Prima namque praedicatio est ab ala. Dicimus enim
alam avis, et hoc quaerimus ut ad alam praedicatio convertatur. Ergo ab eo quod
prius dicitur, illi ad quod convertitur nomen fingendum est, ut ea quae prius
dicitur ala, rei ad quam convertitur sic ut convenienter aptetur, fingendum est
nomen alatum, quod ipsum ex ala denominatum est, atque hoc idem et in caeteris
relativis licet intelligi. NAM SI AD QUODLIBET ALIUD ASSIGNENTUR ET NON AD
ILLUD DICANTUR, NON CONVERTUNTUR. DICO AUTEM QUONIAM NEQUE IN HIS QUAE CONFESSE
CONVERSIM DICUNTUR ET IN QUIBUS NOMEN EST POSITUM, NIHIL CONVERTITUR, SI AD
ALIQUID EORUM QUAE SUNT ACCIDENTIA ASSIGNETUR ET NON AD ILLUD DICATUR; UT
SERUUS SI NON DOMINI ASSIGNETUR SED HOMINIS VEL BIPEDIS VEL ALICUIUS TALIUM,
NON CONVERTITUR (NON ENIM ERIT CONVENIENS ASSIGNATIO). Aliud quoque argumentum
dedit, si relatione convenieiiter non reddantur, non posse converti. Fortasse
enim quis dicat alam et caput non esse ad aliquid: quod si quis hoc quoque
concedat, illud tamen nullus negare poterit, quin seruus aut filius semper ad
aliud praedicentur. Ergo in hac quoque re, quas confessae relativa est, perit
relationis propria conversio, si non convenienter et ad illud ad quod proprie
dicitur assignetur. Nam cum sit ad aliquid seruus, nisi domini reddatur, id
est, ad id ad quod convenienter dicitur, nulla hac ratione conversio est.
Dicatur ergo seruus hominis, vel seruus bipedis, non convertitur, ut dicat quis
bipedem esse serui, aut hominem esse serui. Eodem quoque modo de filio. Ergo
quaecumque sunt extrinsecus, si ad ea id quod est ad aliquid praedicetur, nulla
conversio est. Quod autem ait accidentia, non quod homo sit accidens, aut
bipes, differentia hominis accidenter insit sed interdum consuetudinis
Aristotelicae est, quae secundo loco et extrinsecus praedicantur, dicere
secundum accidens praedicari. Seruus autem prius ad hominem est, secundo vero
loco ad hominem. Idcirco enim quod dominus homo est, ideo seruus ad hominem
dicitur. Et idcirco quia dominus bipes est, ideo seruus bipedis dicitur. Ergo
secundum accidens dixit secundo loco, volens ostendere extraneam et non
convenientem fieri praedicationem, si quis ad hominem vel bipedem servam et non
ad dominum referat. Manifestum igitur est quoniam in bis quoque quae confessa,
sunt ad aliquid, et in quibus nomina sunt. Nomen enim et serui et domini in usu
est, non quemadmodum in remo aut in ala, ubi neque alatum neque remitum nomen
fuit, nisi ipse fingeret Aristoteles. Cum ergo haec ita sint, manifestum est
quoniam si non convenienter aptarentur, conversionem praedicatio non teneret. AMPLIUS,
SI CONVENIENTER ASSIGNETUR AD ID QUOD DICITUR, OMNIBUS ALIIS CIRCUMSCRIPTIS
QUAECUMQUE ACCIDENTIA SUNT, RELICTO VERO SOLO ILLO AD QUOD ASSIGNATUM EST,
SEMPER AD IPSUM DICETUR; UT SI SERUUS AD DOMINUM DICITUR, CIRCUMSCRIPTIS
OMNIBUS QUAE SUNT ACCIDENTIA DOMINO, UT ESSE BIPEDEM VEL SCIENTIAE
SUSCEPTIBILEM VEL HOMINEM, RELICTO VERO SOLO DOMINUM ESSE, SEMPER SERUUS AD
ILLUD DICETUR; SERUUS ENIM DOMINI SERUUS DICITUR. SI AUTEM NON CONVENIENTER
REDDATUR AD ID QUOD DICITUR CIRCUMSCRIPTIS OMNIBUS ALIIS, RELICTO VERO SOLO AD
QUOD REDDITUM EST, NON DICETUR AD ILLUD; ASSIGNETUR ENIM SERUUS HOMINIS 227A ET
ALA AVIS, ET CIRCUMSCRIBATUR AB HOMINE ESSE DOMINUM; NON ENIM IAM SERUUS AD
HOMINEM DICITUR (CUM ENIM DOMINUS NON SIT, SERUUS NON EST); SIMILITER AUTEM ET
DE AVI, CIRCUMSCRIBATUR ALATAM ESSE; NON ENIM IAM ERIT ALA AD ALIQUID (CUM ENIM
NON SIT ALATUM, NEC ALA ERIT ALICUIUS). QUARE OPORTET ASSIGNARE AD ID QUOD
CONVENIENTER DICITUR; ET SI SIT NOMEN POSITUM, FACILIS ERIT ASSIGNATIO; SI
AUTEM NON SIT, FORTASSE ERIT NECESSARIUM NOMEN FINGERE. QUOD SI ITA REDDANTUR,
MANIFESTUM EST QUONIAM OMNIA RELATIVA CONVERSIM DICUNTUR. Aliud quoque validum
addidit argumentum in omni secundum ad aliquid, praedicatione solam esse
assignationis convenientiam requirendam. Quo enim permanente cunctis aliis
pereuntibus relativorum praedicatio constat, et quo pereunte cunctis aliis
permanentibus, ad aliquid praedicatio non manet, illud est ad quod convenienter
nominis relatio referatur. Qui enim dominus est, idem ei homo est, idemque
bipes, idem quoque scientiae perceptibilis. Ad quodlibet igitur horum seruus
non praedicabitur, si dominus non sit; quod si dominus sit, etiamsi quodlibet
horum pereat, nihil impedit praedicationem. Praedicetur enim seruus ad dominum,
et ab eo caetera perimantur. Pereant enim ab eo quod est homo, ac bipes, quod
scientiae perceptibilis, his omnibus pereuntibus, dominus solus permaneat;
caeteris igitur pereuntibus, seruus tamen nihilominus dicitur ad dominum, ad
hominem vero non dicitur, pereunte enim domini nomine, serui ad hominem nulla
praedicatio est, quod si ad dominum seruus non referatur, pereatque domini
nomen, omnibus aliis manentibus, non erit praedicatio. Auferatur enim dominus
maneat homo, et bipes, et scientiae perceptibilis, non potest dici seruus hominis,
vel seruus bipedio. Domino enim non manente seruus interit: quare manente
domino ad quod seruus convenienter aptatur, cunctis aliis pereuntibus,
praedicatio manet; sublato vero domino, ad quem est conveniens praedicatio,
cunctis aliis manentibus praedicatio non est. Eodem modo etiam de ala; nisi
enim ad alatum referatur, cunctis aliis manentibus integra praedicatio non est.
Adeo non solum non convertitur sed nec praedicatio ulla erit, nisi relatio ei
ad quod convenienter dicitur assignetur. Simul etiam haec quoque ars est et via
noscendi, cum in naturamulta sunt, ad quod potissimum relatio praedicetur. Nam
cum in domino sit, et homo, et animal, et disciplinae perceptibile, et bipes,
in seruo quoque idem, ad quod horum aut domini nomen aut serui referre
possimus, sic ostenditur. Qua enim re manente sublatis caeteris praedicatio
valet, et qua re sublata creteris manentibus, intercipitur praedicatio ad illud
relatio rectissime praedicatur. His igitur positis totius argumenti vim
sententiumque concludit, ait enim: omnia quaecumque ad aliquid sunt aequa
praedicatione converti: hoc autem huiusmodi est. Quaecumque enim ad se invicem
aequaliter praedicantur, et conversione facta retorquentur, illa aequali natura
et dimensione fundata sunt, ut sunt propria et species. Relativa quoque ut
convertantur, aequalia esse oportet. Nam si una res amplior, alia fuerit minor,
conversionem non habent, nam in eo quod est ala avis, minus est avis ala, multa
enim sunt quae alas habent, et aves non sunt, atque ideo conversio non fit. Et
in eo quod est remus navis, maior est navis remo, multae enim naves sunt quarum
remi non sunt; quare in his nulla potest esse conversio. Si vero sint aequalia
ut filius alque pater, conversio non fugit. Nunquam enim est filius nisi
patris, et rursus nunquam pater est nisi filii. Quocirca aequalia esse oportet
quaecumque ad aliquid praedicantur. Horum vero si nomen sit pusitum, positis
nominibus uti oportet. Si vero nomen positum non sit, ex his quae in prima
praedicatione sunt (ut superius dictum est) nomen oportet effigere. Quod si ita
reddantur ut omne ad aliquid convenienter ad quod dicitur praedicetur, et
aequalis erit praedicatio, et mox conversionis reciproca natura subsequitur.
Constat igitur omnia relativa ad convertentia dici. His aliud proprium iungit. VIDETUR
AUTEM AD ALIQUID SIMUL ESSE NATURA. ET IN ALIIS QUIDEM PLURIBUS VERUM EST;
SIMUL ENIM EST DUPLUM ET DIMIDIUM, ET CUM SIT DIMIDIUM DUPLUM EST, ET CUM SIT
SERUUS DOMINUS EST; SIMILITER AUTEM HIS ET ALIA. SIMUL AUTEM HAEC AUFERUNT SESE
INVICEM; SI ENIM NON SIT DUPLUM NON EST DIMIDIUM, ET SI NON SIT DIMIDIUM DUPLUM
NON EST; SIMILITER ET IN ALIIS QUAECUMQUE TALIA SUNT. Illa simul esse dicuntur
quaecumque talia sunt, ut uno posito quolibet aliud necessario subsequatur, st
uno quolibet perempto aliud modis omnibus interimatur, ut pater et filius. Nam
cum pater est, filium quoque esse necesse est; cum sit filius, pater est.
Rursus si pereat filius, patrem quoque perire manifestum est, non quod pareat
ipsa substantia, ut pereunte Hectore Priamus pereat sed perit ipsa relatio. Ergo
quoniam vel interempto patris nomine, filii nomen perit, sublato quoque filli
nomine nomen patris perit. Posito etiam patre in substantiaque constituto,
filii quoque nomen infertur, et posito filii nomine sequitur patris et a patris
nomine nunquam separatur, idcirco pater et filius simul esse dicuntur. Ergo
simul ea sunt quae se invicem vel interimunt vel inferunt, et de his quidem
ipse posterius tractat. Nunc autem hoc quoque inesse relativis exposuit, dicens
relativis quoque esse ut simul sint; nam cum duplum sit, dimidium est, et cum
dimidium, duplum. Huius autem argumentum est, quod interempto duplo dimidium
perit. Rursus quoque duplo constituto, dimidium constituitur. Igitur quoniam
duplum atque dimidium relativa sunt, et haec simul sunt natura, id est ipsa
essentia, et hoc manifestum est quoque relativis accidere, ut simul natura ease
videantur. Idem quoque est in eo quod est seruus et dominus. Nam quoniam
alterutris interemptis uterque deperit, et alterutro constituto uterque
subsistit, constat seruum atque dominum cum sint ad aliquid simul esse natura. Sed
haac ita sunt, ut sint quidem in relativis sed omnibus his quae sunt ad aliquid
non aequentur. Sunt enim quaedam relativa quorum unum prius natura sit, quod
ipse rursus adiecit. NON AUTEM IN OMNIBUS RELATIVIS VERUM VIDETUR ESSE SIMUL
NATURALITER; SCIBILE ENIM SCIENTIA PRIUS ESSE VIDEBITUR; NAMQUE IN PLURIBUS
SUBSISTENTIBUS IAM REBUS SCIENTIAS ACCIPIMUS; IN PAUCIS ENIM VEL IN NULLIS HOC
QUISQUE PERSPICIET, SIMUL CUM SCIBILI SCIENTIAM FACTAM. Proposuit non in
omnibus relativis esse hoc, ut videantur simul esse natura; hoc autem probat ex
his, quod quoniam scientia ad aliquid est (scibilis enim rei scientia dicitur),
non poterit esse scientia, nisi sit res aliqua quae sciri possit. Hanc autem primam
esse necesse est, ut in matheseos disciplina. 229B Scimus enim triangulum tres
interiores angulos duobus rectis angulis aequos habere. Unde necesse est prius
fuisse quod sciri posset, postea vero ad hanc rem aptam fuisse notitiam. Atque
hoc est quod ait: NAMQUE IN PLURIBUS SUBSISTENTIBUS REBUS SCIENTIAS ACCIPIMUS.
Prius enim rebus constitutis et quasi praepositis scientiae ratio sequitur.
Quare non est in omnibus relativis simul esse natura. Nam cum scientia et
scibile relativa sint, antiquius est scibile quam scientia. Quod vero
interposuit, in pauois enim vel nullis hoc quis perspiciet simul cum scibili
scientiam factam, tale est. Quasdam namque res animus sibi ipse confingit, ut
chimeram, vel centaurum, vel alia huiusmodi, quae tunc sciuntur, cum ea sibi
animus finxerit. Tunc autem esse incipiunt, quando primum in 229C opinione
versantur. Tunc igitur sciuntur, cum in opinione versata sint, et haec simul
habent esse et sciri. Nam quoniam in opinione nascuntur, mox esse incipiunt sed
cum in ratione sunt, tunc eorum scientia capitur. Igitur mox ut fuerint, mox
sciuntur, et est eorum scientia cum eorumdem essentia coniuncta. Namque
antequam chimera fingeretur, sicut ipsa in nulla opinione fuerat, ita quoque
eius scientia non erat. Postquam vero ipsa animarum imaginatione constituta
est, eius quoque cum ipsa imaginatione scientia consecuta est: atque ideo ait
in paucis hoc posse perspici, ut simul cum scientia scibile sit, ut in hac
eadem chimera, quae cum sit scibilis, cum scientia nata est. Sed quoniam nihil
quod in substantia non permanet, neque in veritate consistit, sciri potest
(scientia enim est rerum quae sunt comprehensio veritatis), et quidquid sibi
animus flngit, vel imaginatione reperit, cum in substantia atque veritate constitutum
non sit, illud posse sciri non dicitur, atque ideo non est eorum scientia ulla
quae sola imaginatione subsistunt. Idcirco itaque dubitans dixit, in paucis
enim vel nullis. Haec enim ipsa pauca ita quisque reperiet, ut si ad veram
rationem examinationemque contenderit, nulla esse perpendat. Quod si quisquam
chimerae aliqua esse scientiam dicat, quae non est, quamquam hoc falsum sit,
tamen hoc quoque concesso pauca erunt in quibus scientia cum scibili simul
natura sit. Multis enim antepositis et constitutis scientia nascitur. Quocirca
non in omnibus relativis verum est, ut simul esse natura dicantur: et sicut
falsum illud est, in nullis hoc esse relativis, ita falsum est rursus in
omnibus. Sed hunc tractatum longius lexit. AMPLIUS SCIBILE SUBLATUM SIMUL
AUFERT SCIENTIAM, SCIENTIA VERO NON SIMUL AUFERT SCIBILE; NAM, SI SCIBILE NON
SIT, NON EST SCIENTIA, SI SCIENTIA VERO NON SIT, NIHIL PROHIBET ESSE SCIBILE;
UT CIRCULI QUADRATURA SI EST SCIBILE, SCIENTIA QUIDEM EIUS NONDUM EST, ILLUD
VERO SCIBILE EST. Diximus illa esse simul, quaecumque alterutro constituto, vel
alterutro interempto, simul utraque constituerentur, vel etiam perimerentur.
Constituto enim ut sit pater, constituetur esse filius, et pater simul infert
substantiam filii. Eodem quoque modo filius simul infert vocabulum patris, non
est enim filius nisi patris. Eodem quoque modo altero interempto utrumque
perire necesse est, alterum autem altero prius multis dicitur modis; sed quod
nunc quaerimus tale est. Nam priora illa esse dicuntur, quae ipsa quidem
peremptares alias tollunt, ipsa vero illata atque constituta simul res alias
non inferunt, ut est unus atque duo. Interempto enim uno, duo quoque pereunt.
Unde enim est unius in duobus geminatio, si unus intereat? Constituto vero
atque posito ut sit unus, nondum duo sunt. Nondum est enim facta unius
geminatio. Ergo dicuntur illa priora esse quaecumque alia simul quidem illata
non inferunt sed perimunt interempta. Scibile ergo et scientiam non esse simul
illa res probat, quod si quis rem scibilem tollat, scientiam quoque sustulerit.
Nulla potest enim scientia permanere, si res quae sciri possit intereat. At si
scibile esse constituas, non omnino scientia consequitur. Infantibus enim ea
nobis quae nunc novimus erant, et in suae naturae substantia permanebant sed
eorum apud nos scientia non erat. Multae quoque sunt artes quas esse quidem in
suae naturae ratione perspicimus, quarum neglectus scientiam sustulit. Multumque
ego ipse iam metuo ne hoc verissime de omnibus studiis liberalibus dicatur.
Quocirca si et scientiam sublatum scibile perimit, et illatum scibile scientiam
non infert, neque constituit, prius est id quod sciri potest quam illud quod
comprehendere videlicet atque complecti notitia. Ipse autem ad hanc rem
obscurissimum commodavit exemplum. Solet enim in geometria huiusmodi esse
propositio. Iubemur enim proposito quattuor laterum spatio, aequale triangulum
constituere, et facimus hoc modo. Sit quattuor laterum spatium a b, oportet
ergo a b spatio aequale triangulum constituere, et ut sit duplum a b spatio c d
e f spalium. Ducatur angularis c t, dico quoniam c d f triangulum aequale est a
b spatio, quoniam c d e f spatium duplum est a b spatio: ab igitur c d e f
spatii medietas est, angularis enim f c totum c d e f spatium medium dividit.
Quae autem eiusdem sunt media, sibi aequalia sunt, c d t igitur et c e f
triangulum a b spatio aequale est. Proposito igitur spatio a b, aequum
triangulum constitutum est c d f, quod oportebat facere. Eodem quoque modo
quaesitum est si sit propositum circulo aequum fieri quadratum. Quadratum ergo
est quod aequalibus lateribus omnes quattuor angulos aequos habet, id est
rectos, et Aristotelis quidem temporibus non fuicse inventum videtur. Post vero
repertum est, cuius quoniam longa demonstratio est, praetermittenda est. Atque
hoc est quod ait: VELUT CIRCULI QUADRATURA: nam sicut manente quadrato, linea
per obliquum ducta triangula figura producitur; ita circulo non mutato
circumpositis angulis, qui et ipsius circuli laleribus; aequaliter diriguntur,
quadrati forma consurgit, quod (ut potuimus) coniectura depinximus. Cum enim
alicui circulo aequum quadratum constituitur, in quadraturam circuli illius
mensura redigitur. Nunc ergo hoc est quod dicit: UT CIRCULI QUADRATURA, id est
aequi quadrati ad circulum constitutio si fieri potest, et si res est quae
sciri possit, scientia quidem eius nondum inventa est. Nondum enim quisquam sub
Aristotele equum quadratum circulo constituerat. Quod si est aliqua eius
scientia quae nondum reperta est, certe prius est quod sciri possit, post vero
scientia. Nam cum posset Aristotele vivo sciri circuli quadratura, nulla tamen
adhuc eius scientia reperta est, atque ideo prius erat quod sciri posset, quam
ipsius rei ulla notitia. AMPLIUS ANIMALI QUIDEM SUBLATO NON EST SCIENTIA,
SCIBILIUM VERO PLURIMA ESSE CONTINGIT. Addit aliud validius argumentum, prius
esse scibile scientia. Illud enim notum est si per desidiam disciplina
depereat, interire quidem scientiam sed scibile permanere. Scibile autem dico
quod sciri possit. Quod si omnino animal non sit, cum quis scire possit omnino
non fuerit, scientia quidem ipsa funditus interibit: nihil tamen probibet esse
ea quae permanente animali possit inquirentis animus scientim ratione
complecti. SIMILITER AUTEM HIS SESE HABENT ET QUAE IN SENSU SUNT; SENSIBILE
ENIM PRIUS SENSU ESSE VIDETUR; SUBLATUM ENIM SENSIBILE SIMUL AUFERT SENSUM,
SENSUS VERO SENSIBILE NON SIMUL AUFERT. SENSUS ENIM CIRCA CORPUS ET IN CORPORE
SUNT; SENSIBILI ERGO SUBLATO AUFERTUR CORPUS (SENSIBILIUM ENIM ET CORPUS EST),
CUM AUTEM CORPUS NON SIT SUBLATUS EST SENSUS; QUARE SIMUL AUFERT SENSIBILE
SENSUM. SENSUS VERO SENSIBILE NON; SUBLATO ENIM ANIMALI SUBLATUS EST SENSUS,
SENSIBILE AUTEM PERMANET, UT CORPUS, CALIDUM, DULCE, AMARUM, ET ALIA OMNIA
QUAECUMQUE SUNT SENSIBILIA. Id namque proponit sensibus inveniri. Dicit enim
sensu prius esse sensibile, quod communi priorum definitione probabile esse
constituit. Dictum est namque illa esse priora quae simul quidem interempta
perimerent, non autem simul aliis inferemptis ipsa deperire, ut orbem solis
prius dicimus proprio lumine, Sublato enim orbe, lumen illud quod ab eo est
penitus non manebit; subluto lumine solis, orbis manebit. Ita quoque nunc in
sensibilibus, atque in ipso sensu esse proposuit, sublato quod sentiri possit,
sensus omnino sublatus est. Neque enim esse poterit sensus, cum quod possit
sentire non invenit. Quod si sensus omnino depereat, sensibile permanebit; et
hoc evidentibus firmat exemplis. Nam cum ea quae sunt in rebus, vel incorporea
sint, vel certe corporea, et quidquid ad corporis materiam referri potest, hoc
sensuum varietati subiaceat, quidquid ad incorporalia intellectus ratione et
speculatione teneatur. Cum sit sensus omnis in corpore, si corpus intereat, cum
omnino corpus non sit, quoniam quae sunt incorporea sentiri non possunt, et
quae sentiri poterant interempta sunt, omnino sensus euertitur. Sed si sensus
auferatur, sensibilia permanebunt: et quoniam sensus animalium effectivus est,
aequa est utrorumque perditio; sive enim sustuleris animal, sensus peribit,
sive sensus euertantur, animalia quoque sublata sunt. Sed euersis atque
interemptis animalibus cum propriis sensibus, permanent corpora quae anima non
utuntur, quod si sublatis animalibus sensibusque deperditis, corpora inanimata
subsistunt, cum corpora sint quae sentiri possunt, animalia quae sentire
valeant si interempta sint, manente sensibili sensus euersus est. Non igitur
sicut sensibilis interemptio sensus interimit, sic sensuum perditionem
exstinctio sensibilium comitatur. Id vero etiam hoc probabitur argumento, ante
enim quam actu ipso aliquid sentiamus, sensus non est. Nam priusquam dulce
aliquid degustemus, gustatio ipsa dulcedinis non est; quod autem gustari
possit, id est, mel, vel quodlibet aliud propriae naturae ratione consistit.
Quocirca prius esse quod sentiri possit, post vero sensus Aristotele auctore
firmatur. AMPLIUS SENSUS QUIDEM SIMUL CUM SENSATO FIT (SIMUL ENIM ANIMAL FIT ET
SENSUS), SENSIBILE VERO ANTE EST QUAM ESSET SENSUS (IGNIS ENIM ET AQUA ET ALIA
HUIUSMODI, EX QUIBUS IPSUM ANIMAL CONSTAT, ANTE SUNT QUAM ANIMAL SIT OMNINO VEL
SENSUS); QUARE PRIUS QUAM SENSUS SENSIBILE ESSE VIDEBITUR. In compositis rebus
atque ex aliis iunctis priores sunt hae res quae componunt aliquid ipsa
substantia quam componunt. Namque cum corpus animalis sit ex igne, aere, aqua
et terra, priora haec esse necesse est quam ipsum sit animal quod illa elementa
coniungunt. Hoc quoque etiam in aliis patet, nam cum sit liber ex versibus,
prior est versuum natura quam libri. Cumque versus constet verbis atque
nominibus, et caeteris quas grammatici partes orationis vocant, haec ex quibus
ipse versus constat versu ipso priora esse necesse est. Quocirca sensus quoque
ipsis, iam compositis animalibus supervenit. Nam cum animal constet ex quattuor
elementis, et cum sensus semper naturam animalium comitetur, cum ipsis
animalibus sensus fieri et nasci necesse est. Quodsi cum animalibus, id est
compositis rebus, sensus nascitur, sicut animali propria sunt ea ex quibus
ipsum animal constat, sic quoque sensu qui cum animali nascitur, illa priora
sunt, ex quibus animalis natura coniungitur. Coniungitur autem animal atque
componitur ex quattuor elementis. Quattuor igitur elementa sensu priora sunt
sed quattuor elementa corpora sunt, corpus vero omne sensibile est. Prius
igitur sensibile quam sensus est. Sensus enim cum re composita nascitur, illa
vero quae componunt et sensibilia sunt, et priora ipso composito. Universaliter
enim si quae duae res sint simul, cum quaelibet res una earum prior sit, et
altera prior erit, ut animal atque sensus, cum utraque simul sunt, simulque
nascuntur, cum quattuor elementa quae sunt sensibilia priora sint quam animal,
sensu quoque esse priora necesse est, quocirca conclusit dicens: QUARE PRIUS
QUAM SENSUS SENSIBILE ESSE VIDETUR. Sed quidam, quorum Porphyrius quoque unus
est, astruunt in omnibus verum esse relativis, ut simul natura sint, veluti
ipsum quoque sensum et scientiam non praecedere scibile atque sensibile sed
simul esse, quam quoniam brevis est oratio, non grauabor opponere. Ait enim: Si
cuiuslibet scientia non sit, ipsum quod per se poterit permanere scibile esse
non poterit, ut si formarum scientia pereat, ipsae fortasse formae permaneant,
atque in priore natura consistant, scibiles vero non sint. Cum enim scientia quae
illud comprehendere possit, non sit, ipsa quoque sciri non potest res. Namque
omnis res scientia scitur, quae si non sit sciri non possit. Porro autem res
quae sciri non potest scibilis non est. Hoc idem de sensu gustantis si gustus
enim pereat, mel forsitan permanebit, gustabile autem non erit. Ita quoque
omnino si sensus pereat, res quidem quae sentiri poterant sint, sensibiles vero
non sint sensu pereunte. Et fortasse neque scientia neque sensus secundum
sentientes speculandus est sed secundum ipsam naturam quae sensu valeat
comprehendi. Namque res quaecumque per naturam sensibilis est, eam quoque in
natura sua, proprium sensum quo sentiri possit, habere necesse est. Et
quodcumque sciri potest per naturam, nunquam possit addisci, nisi quaedam eius
in natura scientia versaretur. Haec Porphyrius. Sed nos ad Aristotelis ordinem
textumque veniamus. Namque ille adiecit quoque alias quaestiones. HABET AUTEM
DUBITATIONEM AN ULLA SUBSTANTIA AD ALIQUID DICATUR, QUEMADMODUM VIDETUR, AN HOC
QUIDEM CONTINGIT SECUNDUM QUASDAM SECUNDARUM SUBSTANTIARUM. NAM IN PRIMIS
QUIDEM SUBSTANTIIS VERUM EST; NAM NEQUE TOTAE NEQUE PARTES AD ALIQUID DICUNTUR;
NAM ALIQUIS HOMO NON DICITUR ALICUIUS ALIQUIS HOMO, NEQUE ALIQUIS BOS ALICUIUS
ALIQUIS BOS. SIMILITER AUTEM ET PARTES; QUAEDAM ENIM MANUS NON DICITUR ALICUIUS
QUAEDAM MANUS SED ALICUIUS 234A MANUS, ET QUODDAM CAPUT NON DICITUR ALICUIUS
QUODDAM CAPUT SED ALICUIUS CAPUT. SIMILITER AUTEM ET IN SECUNDIS SUBSTANTIIS,
ATQUE HOC QUIDEM IN PLURIBUS; UT HOMO NON DICITUR ALICUIUS HOMO, NEC BOS
ALICUIUS BOS, NEC LIGNUM ALICUIUS LIGNUM SED ALICUIUS POSSESSIO DICITUR. ATQUE
IN HUIUSMODI QUIDEM MANIFESTUM EST QUONIAM NON EST AD ALIQUID; IN ALIQUIBUS
VERO SECUNDIS SUBSTANTIIS HABET ALIQUAM DUBITATIONEM; UT CAPUT ALICUIUS CAPUT
DICITUR ET MANUS ALICUIUS MANUS DICITUR ET SINGULA HUIUSMODI; QUARE HAEC ESSE FORTASSE
AD ALIQUID VIDEBUNTUR. Contra ea quae superius disputata sunt huiusmodi nodum
quaestionis opposuit, quoniam enim prima definitio relativorum fuerat, illa
esse relativa quaecumque hoc ipsum quod essent aliorum dicerentur, secundum
hanc definitionem possunt quaedam substantiae videri esse relativae: quod si
sit, substantiae in definitionem accidentium transeunt. Nam cum sint accidentia
relativa, si quas substantias relativas esse concedimus, in accidentium numero
ponendas esse censebimus sed hoc contrarium est. Si enim substantia in subiecto
non est, accidens autem in subiecto est, qui fieri potest ut idem et in
subiecto sit et in subiecto non sit? Utrum autem possit quaedam substantia accidentium
suscipere rationem, hoc modo quaerendum est. Primae namque substantiae ipsae
quidem ad aliquid non dicuntur, neque partes primarum substantiarum quas ipsas
quoque in primis substantiis numeramus. Socrates enim non dicitur alicuius aliquis
Socrates, nec homo alicuius aliquis homo, nec bos alicuius aliquis bos, neque
partes primarum substantiarum quae ipsae quoque sunt primae substantiae. Caput
enim non dicitur alicuius aliquod caput sed tantum alicuius caput, et manus non
dicitur alicuius aliqua manus sed tantum alicuius manus. Quare neque primae
substantiae, neque primarum substantiarum partes ad relationem dici poterunt.
Quod si secundas quoque substantias speculemur, nec ipsae quoque ad aliquid
dicentur. Neque enim dicitur animal alicuius esse animal, aut homo alicuius
esse homo. Quod si quis dicat posse esse animal alicuius, ut equum meum, vel
quodlibet aliud, non in eo quod animal est sed in eo quod est possessio dicitur
alicuius, et sic non dicitur animal alicuius animal sed animalis possessio, alicuius
possessio. Ergo neque primae substantiae, neque partes primarum substantiarum,
neque secundae substantiae ad aliquid dicuntur. Partes autem secundarum
substantiarum ad aliquid hoc ipsum quod sunt dicuntur. Caput enim alicuius
caput dicitur, si quidem capitati caput dicemus, et manus alicuius manus. Si
quidem ex manu nomen fingere volumus, ad quod manus referri possit, sicut caput
ad capitatum, et in aliis quidem rebus eodem modo. Sed si partes secundarum
substantiarum accidentes sint, et ipsae secundae substantiae accidentes erunt,
aut si hoc non placet, constabunt secundae substantiae ex partibus accidentibus,
quod fieri nequit. Quid igitur dicendum est? aut enim definitio relativorum
reprehendenda est, aut aliter soluenda dubietas. Sed posita atque constituta
priori'definitione, quae dicit illa esse relativa quae id quod sunt aliorum
dicuntur, hic quaestionis nodus solvi non poterit, quod ipse Aristoteles hac
adiunctione testatur. SI IGITUR SUFFICIENTER EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID
DEFINITIO ASSIGNATA EST, AUT NIMIS DIFFICILE AUT IMPOSSIBILE EST SOLVERE
QUONIAM NULLA SUBSTANTIA EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID DICITUR; SI AUTEM NON
SUFFICIENTER SED SUNT AD ALIQUID QUIBUS HOC IPSUM ESSE EST AD ALIQUID QUODAM
MODO HABERE, FORTASSE ALIQUID CONTRA ISTA DICETUR. PRIOR VERO DEFINITIO
SEQUITUR QUIDEM OMNIA RELATIVA, NON TAMEN HOC EIS EST QUOD SINT AD ALIQUID QUOD
EA IPSA QUAE SUNT ALIORUM DICUNTUR. Proposita ergo atque firmata priore
relativorum definitione difficile defendi poterit, aut fortasse nunquam, quasdam
substantias non esse relativas. Nam si ad aliquid illa sunt, quaecumque id quod
sunt aliorum dicuntur, ut id quod est caput capitati dicitur caput, habebit
igitur substantia quae est caput ad aliquid relationem, et ita erit substantia
relativa atque accidens, quod est impossibile. Quare quoniam proposita atque
constituta priore definitione haec incommoditas in dispositione consequitur, ut
constet ratio non integrae definitionis, assignatio permPombaur. Ait enim non
esse integram definitionem quae supra sit reddita, nec magis illa esse ad
aliquid, quae id quod sunt aliorum dicuntur, potiusquam ea quibus ipsum esse
est ad aliquid quodammodo se habere. Sed fortasse videatur quibusdam inconsulte
legentibus et minime considerantibus, id quod definiri oportuerat, hoc in
definitione esse sumptum, quod est vitiosissimum. Si enim idcirco definitio
sumitur, ut res de qua quaeritur assignetur, quae magis est apertior definitio,
si re ipsa quam definit in assignatione definitionis utatur? Definitio namque
idcirco redditur, ut res de cuius quidem esse dubitatur, definitione patefiat.
Quod si rem ipsamquam definit, in definitione protulerit, nihilo planior
definitio sit, ut si quis hominem definire volens dicat, hoc ipsum esse hominem
quod hominem. Ita quoque non considerantibus, Aristoteles relativorum
definitionem reddidisse videbitur. Ait enim esse ad aliquid, quibus hoc ipsum
esse est ad aliquid quodammodo se habere, ac si diceret: Ea sunt ad aliquid,
quae se ad aliquid quodammodo habent. Sed minutius atque scutius considerantibus,
vis integra definitionis prompte atque veraciter apparebit; non enim in eo quod
est dici, ad aliquid consideramus sed in eo quod est esse; ea namque sunt
relativa, quae in quadam comparatione et relationis habitudine consideramus, ut
quaternarius numerus, et hoc ipsum quod est esse dicitur, id est quattuor, et
aliud quoddam, id est duplum, ut si ad binarium conferatur. Sed quod de
quaternario numero dicimus, quaternarium hoc ad ipsius quaternarii numeri
naturam refertur. Quod vero duplum, non est hoc quaternarii sed duorum ad quod
duplum dicitur, et ad quod propria relatione duplum est. Binarius quoque
numerus et binarius est, et medietas, binarius quidem secundum suam naturam,
medietas vero secundum quaternarius relationem. Quocirca in comparatione quadam
atque in habitudine ea quae sunt ad aliquid speculamur; quaternarius enim in eo
quod quaternarius est ad aliquid non dicitur, in eo vero quod est duplus,
duorum relativus est, scilicet ad binarium comparatus. Binarius quoque in eo
quod sunt duo, ad aliquid non refertur sed in eo quod est medietas, scilicet ad
quaternarium comparatus. Ergo, ut sit duplus quaternarius, non duobus sed
medietate eget, ut si medietas biniarius, non quaternario sed duplo opus est.
Videsne ut habitudine quadam et comparatione res aliud in natura retinentes,
aliud tamen ad se invicem sint? et hoc non ex propria sed ex invicem natura
mutuentur, nam quod est duplus numerus ex medio trahit, quod est medietas ex
duplo, atque hoc iis quae sunt ad aliquid extra evenit, et ideo nihil
patientibus neque permutatis ipsis quae ad aliquid referuntur, ipsa ad aliquid
fiunt, nihil enim permutato de quaternario duplus ipse est, sit ad binarium
referatur, et nihil de binario permutato, medietas est binarius, si ad
quaternarium dicitur. Ergo relativorum hoc est esse, id est haec eorum natura
atque substantia est, ut id quod sunt ad aliquid referantur, id est non solum
referri dicantur sed etiam referuntur. Atque hoc est quod ait sed sunt ad
aliquid quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se babere, ac si
diceret quorum substantia est ad aliquid aliud referri, et qua ita sunt ut ipsa
id quod sunt ad aliud referantur, et esse eorum sit ad aliquid aliud referri, sed
non omnia quae dicuntur ad aliud, et esse de alio mutuantur. Illa namque
definitio prior, maius est, definitionem namque relativorum supergressa est,
includit enim ea quoque quae relativa non sunt, et quemadmodum hominem cum
dico, mortalem eum esse necesse est, cum dico mortalem, non necesse est esse
hominem, ita quoque ea quae hoc ipsum quod sunt ex altero trahunt, et esse
habent ad alterius relationem, et esse suum ad alterius referunt nuncupationem.
Quae vero ad aliud tantum dicuntur, non necesse est, ut esse suum ad aliquid
habeant relatum, quo posteriorem definitionem suscipiant, et ista sententia
breviter includatur, ut quaecumque hanc definitionem susceperint, ut hoc ipsum
esse sit ad aliquid quodammodo se habere, habeant eam quoque definitionem, quae
est relativa esse quaecumque id quod sunt aliorum dicuntur, quae vero hanc
habuerint definitionem illam non necessario habeant, ut ea quae sunt ad
aliquid, etiam ad aliquid dicantur. Sed ea quae dicuntur ad aliquid, non omnino
ad aliquid sint, quod si ista definitio posterior recipiatur, quae dicit ea
esse ad aliquid, quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere,
poterit superior solvi dubitatio, quod dicamus id quod ipse posteriore
disputatione secutus est. Quod autem ait: Prior vero definitio sequitur quidem
omnia relativa, non tamen hoc eis est esse, quod sint ad aliquid, quod ea ipsa
quae sunt aliorum dicuntur, hoc est quod non idcirco aliquid relativum esse
dicitur, quoniam alterius esse 237A dicitur. Sed tunc merito res aliqua
relationis nomine continebitur, quoties non solum ad aliquid dicitur sed hoc
ipsum esse eius ad aliquid est quodammodo se habere. Quare quid hanc
definitionem proprium consequatur, ipse addidit. EX HIS ERGO MANIFESTUM EST
QUOD, SI QUIS ALIQUID EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID DEFINITE SCIET, ET ILLUD AD
QUOD DICITUR DEFINITE SCITURUS EST. SI MANIFESTUM QUIDEM ETIAM EX IPSO EST; NAM
SI QUIS NOVIT QUONIAM HOC EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID EST, RELATIVIS AUTEM HOC
EST ESSE, AD ALIQUID QUODAMMODO HABERE, ET ILLUD NOVIT AD QUOD HOC ALIQUO MODO
HABET. Proprium relativis secundum eam quae superius dicta est definitionem hoc
esse confirmat, quod si quis id quod est ad aliquid definite scit, quoniam 237B
relativam est, et illud ad quod referri potest, definite sciturus est quid sit,
nam relativa easunt quibus hoc est esse ad aliquid quodammodo se habere, quoniam
ut sit quaternarius duplum a binario trahit. Si quis novit esse quaternarium
numerum duplum, et binarium necessario sciturus est esse dimidium, ad quem
quaternarius duplus est fieri; enim nullo modo potest, ut cum quis noverit
aliquam rem esse relativam definite, non illud quoque sciat ad quod illa res
dicitur definite; huius autem rei una probatio est quae ex definitione venit.
Definita enim sunt illa esse ad aliquid, quorum ea esset substantia, ut
quodammodo se ad aliquid haberent, quod si scio quaternarium numerum esse
duplum, eo quod ad binarium quodammodo coniungatur, nullus quaternarium duplum
237C esse poterit scire, nisi qui sciet medietatem esse binarium, et hoc quidem
in omnibus consideretur. Nam si nesciat quis ad quid aliquid referatur eorum
quae relativa sunt, illud quoque ignorabit, utrum ommino ad aliquid referatur,
quod his verbis Aristoteles dicit: NAM SI OMNINO NESCIT AD QUOD ALIQUO MODO
HABET, NEC SI AD ALIQUID QUODAMMODO HABET SCITURUS EST. ET IN PARTICULARIBUS
HOC MANIFESTUM EST; UT, SI HOC AD ALIQUID SCIT DEFINITE QUONIAM DUPLUM EST, ET
CUIUS DUPLUM EST DEFINITE NOVIT (NAM SI NULLIUS DEFINITE NOVIT ILLUD ESSE
DUPLUM, NEC SI OMNINO DUPLUM EST NOVIT); SIMILITER AUTEM ET HOC AD ALIQUID SI
NOVIT QUONIAM MELIUS EST, ET QUO MELIUS ERIT DEFINITE EUM SCIRE NECESSE EST
PROPTER HAEC IPSA QUAE DICTA SUNT (NON AUTEM INFINITE QUONIAM HOC EST PEIORE
MELIUS, OPINIO ENIM IAM FIT HUIUSMODI, NON SCIENTIA; NEQUE ENIM SCIET INTEGRE
QUONIAM EST PEIORE MELIUS; NAM FORTASSE CONTINGIT NIHIL EO ESSE PEIUS); QUARE
MANIFESTUM EST QUONIAM NECESSE EST QUOD QUIS NOVERIT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID
DEFINITE, ETIAM ILLUD AD QUOD DICITUR SCITURUM ESSE DEFINITE.Huius quoque rei
exempla persequitur dicens: Si duplum ad aliquid esse novimus, scimus quoque id
cuius duplum est; quod si nescimus id cuius est duplum, duplum autem esse
cuiuslibet rei ex hoc est, quod ei sit medietas, ipsam quoque rem quae dupla
sit, utrum dupla sit scire non possumus. Si igitur definite novimus quamlibet
illam rem esse duplam, etiam cuius dupla est definite nos scire necesse est. Ut
si novit quis Anchisem patrem definite esse Aeneae, et Aeneam definite filium
esse agnoscet, vel si indefinite novit quoniam pater est, indefinite etiam
sciturus est quoniam filii pater est. Et rursus si Aeneam quis indefinite novit
quoniam filius est, sciturus quoque est indefinite quoniam patris est filius. Manifestum
est ergo quoniam ea quae sunt ad aliquid, si definite ad aliquid esse sciantur,
etiam illud definite sciendum est ad quod illa referuntur. Quod in substantiis
non eodem modo esse Aristotele probamus auctore, qui huius quaestionis serierm
ita concludit. CAPUT VERO ET MANUM ET EORUM SINGULA QUAE SUBSTANTIAE SUNT, HOC
IPSUM QUIDEM QUOD SUNT POTEST SCIRI DEFINITE, AD QUOD AUTEM DICANTUR NON
NECESSE EST; CUIUS ENIM HOC CAPUT VEL CUIUS HAEC MANUS NON EST 238B DICERE
DEFINITE; QUARE HAEC NON ERUNT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID; QUOD SI NON SUNT
EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID, VERUM ERIT NULLAM ESSE SUBSTANTIAM RELATIVAM In
capite, inquit, et in manu, et in aliis substantiis non est verum, quoniam si
quis aliquid horum alicuius esse novit, et ad aliquid aliud referri, idcirco et
ad quam referatur definite scituras est. Si quis enim operto capite atque
omnibus membris manum foras exerat, manifestum est quoniam manus illa alicuius
manus est, cuius autem manus sit, dici definite non potest. Similiter quoque
opertis oculis, facieque velata si cuiuslibet caput aspicias, illud quidem
caput alicuius esse non dubitas, cuius autem sit definite non proferes. Quare
quoniam haec huiusmodi sunt, ut si quis ea definite sciat esse alicuius, cuius
sint, definite scire non poterit, a relativorum definitione, quorum si una res
quaelibet definite sciatur esse ad aliquid, illa quoque res ad quam dicitur,
definite scitur, substantiae segregantur. Subiiciendum tamen est illud quoque,
quod omnino verum est, in definitionibus rem ipsam quae diflinitur sumi non
oportere. Multa enim sunt quae aliter proferuntur et definiuntur, et aliter
accipiuntur, ut si quis dicat album esse colorem nigro contrarium, potest hoc
et in corpore accipi, namque et color album dicitur, et corpus quod albo
participat, album nominatur. Quocirca ne quis pPomba tale album esse definitum,
quod ad participationem albi et corporis referatur, ita dicendum est: Album est
quod cum in aliquibus est, tum color nigro contrarium. Atque ita rem ipsam in
sua definitione sumimus, quod scilicet Aristoteles, id est rem ipsam qua
definitur in definitione sumi non oportere, inter verisimilia topicorum posuit
argumenta. Nunc autem post relativorum disputationem, ad maiorem nos de his
rebus tractatum studiosus doctor hortatur, dicene: FORTASSE AUTEM DIFFICILE SIT
DE HUIUSMODI REBUS CONFIDENTER DECLARARE NISI SAEPIUS PERTRACTATA SINT;
DUBITARE AUTEM DE SINGULIS NON ERIT INUTILE. Quod scilicet nunquam diceret,
nisi nos ad maiorem acuminis exercitationem considerationemque reuocaret. Quod
quoniam eius est adhortatio, nos quoque in aliis de his rebus dubitationes
solutionesque ponere minime grauabimur. Consueta in principio quaestio est cur
post relationis predicamentum disputationem qualitatis aggressus est, quod
nimis curiosum est. Mirabile enim fuerat cur post quantitatis ordinem non
statim de qualilate coepisset sed quoniam quantitati quaedam relationis
admiscuit, et disputationem de relatione continuavit, idcirco non est mirabile
post expeditam relationis interpositionem ad qualitatis eum ordi nem
reuertisse, quamquam etiam ex hoc quoque recta sit series. Nam post magnum
paruumque statim proportio et quaedam ad aliud comparatio consequitur, ut sit
aut maius aut minus, aut aequale vel inaequale, quae sunt ad aliquid. Post haec
autem innasci quasque necesse est passiones, quae a qualitatis natura non
discrepant, ut album, vel nigrum, vel calidum vel frigidum, vel quaecumque his
sunt consimilia, quae praedicatio qualitatis includit. Est vero titulus huius
propositi de quali et de qualitate. Quaeritur enim cur ei non aut de quali
dixisse, aut de qualitate suffecerit, quod hoc modo solvitur. Dicimus enim
quale non uno modo, qualitatem vero simpliciter. Quale enim dicimus et ipsam
qualitatem, et illam rem quae qualitate illa participat, ut albedo quidem
qualitas est, qui vero participat albedinem albus dicitur. Sed et albedinem
ipsam communiter quale dicimus, id est ipsam proprie qualitatem, et album dicimus
quale, illud scilicet quod superius comprehensa qualitate participat. Ita ergo
et ipsam qualitatem et rem quae qualitate participat, qualia communiter
appellamus, qualitas vero simpliciter dicitur. Res enim ipsa quae participari
potest, sola qualitas nominatur. Res vero quae participat, qualitatis vocabulo
non tenetur, ut, albedo qualitas quidem est, albus vero qualitas non est.
Differunt ergo hoc quod dicimus quale et qualitas, quod illud dupliciter, illa
simpliciter appellatur. Quocirca quamquam quidam negent hunc titulum
Aristotelis esse, idemque confirment posteriores adiectione signatum, nos tamen
dicimus proprer quamdam nominum similitudinem demonstrandam utrumque posuisse,
ut nihil distare videatur utrum quale an qualitas, id quod appositum est praedicamentum
dicatur; quale enim ipsam aliquoties rem (ut diximus) qualitatemque significat.
Sit ergo ex rebus sumpta definitio qualitatis. Quod vero inquam definitionem,
quodque superius in aliis quoque praedicamentis, eodem sumus usi vocabulo,
nullus arbitretur generalem me definitionem voluisse signare sed definitionis
nomen in rem descriptionis accipiat. In his enim qua generalissima genera sunt,
definitio quaeri non debet sed descriptio quaedam naturae, non enim potest
inveniri definitio eius rei quae genus ipsa sit, et quae genus nullum habeat. Quocirca
his propositis, atque antea constitutis, incipiendum est de qualitate. QUALITATEM
VERO DICO SECUNDUM QUAM QUALES QUIDAM DICIMUR. Hic quaeritur cur omnium in
disceptatione doctissimus tam culpabili qualitatem termino definitionis
incluserit. Volentibus enim nobis quid sit qualitas scire, illa respondet:
qualitas est secundum quam quales quidam dicuntur. Nihil enim minus erit obscurius
atque ignorabilius quod ait: SECUNDUM QUAM QUALES DICUNTUR, quam si de ipsa
sola qualitate dixisset. Nam si illi sunt quales, qui qualitatem habent, ut
sciantur quales, prius qualitas cognoscenda est. Amplius quoque nihil differt
dixisse eam qualitatem secundum quam quales quidem dicuntur, tanquam si diceret
eam esse qualitatem quae qualitas sit. Nam sic qualitatem definire volens ait:
secundum quam quales quidam sunt. Rursus si quis quales aliquos definire
voluerit, eodem modo dicere poterit, qui in se retinent aliquam qualitatem. Quod
si qualitas quidem quid sit per quale, quid autem sit quale, superiore
qualitate monstratur, nihil intererit dicere qualitatem esse, qualitatem, quam
qualitatem esse, secundum quam quales dicuntur. Sed si ordinata definitio
generalis et in hoc generalissimo genere poni potuisset, recte culpabilis
determinatio videretur. Nunc autem frustra contenditur, cum iam (ut saepe
dictum est) descriptionis potius loco hunc terminum quam alicuius definitionis
addiderit. Quocirca si designatio tantum quaedam, et quodammodo adumbratio rei
eius de qua quaeritur, et non definitio est, absurda calumnia est, rebus
notioribus res ignotiores probantem non ante perspecta descriptionis ratione
culpare. Illud autem quis dubitet notiores esse eos qui quales sunt, illa ipsa
ex qua quales dicuntur qualitate, ut quilibet albus notior est ipsa albedine?
Nam si albedo qualitas est, albus vero ab albedine, id est a qualitate,
denominatus est, albus erit qualis nominatus ab albedine qualitate. Quod si, ut
dictum est, notior albus est albedine, qualis notior erit qualitate, sicut
grammaticus quoque notior est grammatica. Grammaticus quoque qualis est
denominatus, scilicet a grammatica qualitate. Omnia enim quae sensibus subiecta
sunt notiora sunt nobis quam ea quae sensibus non tenentur. Quare nihil impedit
describentem et quodammodo naturam rei eius de qua quaeritur designantem, res
ignotiores notioribus approbare. EST AUTEM QUALITAS EORUM QUAE MULTIPLICITER
DICUNTUR. ET UNA QUIDEM SPECIES QUALITATIS HABITUS AFFECTIOQUE DICANTUR.
DIFFERT AUTEM HABITUS AFFECTIONE QUOD PERMANENTIOR ET DIUTURNIOR EST; TALES
VERO SUNT SCIENTIAE VEL VIRTUTES; SCIENTIA ENIM VIDETUR ESSE PERMANENTIUM ET
EORUM QUAE DIFFICILE MOVEANTUR, SI QUIS VEL MEDIOCRITER SCIENTIAM SUMAT, NISI
FORTE GRANDIS PERMUTATIO FACTA SIT VEL AB AEGRITUDINE VEL AB ALIQUO HUIUSMODI;
SIMILITER AUTEM ET VIRTUS, ET IUSTITIA VEL CASTITAS ET SINGULA TALIUM NON
VIDENTUR FACILE POSSE MOVERI NEQUE FACILE PERMUTARI. AFFECTIONES VERO DICUNTUR
QUAE SUNT FACILE MOBILES ET CITO PERMUTABILES, UT CALOR ET INFRICTIO ET
AEGRITUDO ET SANITAS ET ALIA HUIUSMODI; AFFECTUS EST ENIM QUODAMMODO CIRCA EAS
HOMO, CITO AUTEM PERMUTATUR UT EX CALIDO FRIGIDUS FIAT ET EX SANITATE IN
AEGRITUDINEM; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS, NISI FORTE IN HIS QUOQUE CONTINGIT
PER TEMPORIS LONGITUDINEM IN NATURAM CUIUSQUE TRANSLATA ET INSANABILIS VEL
DIFFICILE MOBILIS, QUAM IAM QUILIBET HABITUDINEM VOCET. Proponit qualitatem
multipliciter dici, quae res traxit aliquos in errorem, ut eis suspicio
nasceretur Aristotelem credere qualitatem aequivoce nominari. Nam si omnis aequivocatio
multipliciter dicitur, qualitas autem secundum Aristotelem ipsa quoque
multipliciter appellatur, secundum Aristotelem nomen qualitatis aequivocum ÆQVIVOCVM
GRICE est. Nos vero defendimus multipliciter dici, esse non una tantum
significatione nominari. Dicitur enim aliquid multipliciter dici, cum et
aequivoce dicitur, et diverso modo de suis speciebus multipliciter praedicatur.
Et communis est multiplex appellatio, etiam in his nominibus quae veluti genera
de speciebus dicuntur, velut aequivoca de subiectis. Namque et animal
multipliciter dicitur. Nam si multae sint species quae animali subiectae sunt,
ipsum quoque multipliciter quodammo denominatur. Istam autem multiplicationem,
non ad aequivocationem retulisse Aristotelem sed potius ut qualitatem genus
esse proponeret, illa res monstrat, quod ait, et una quidem species qualitatis
habitus affectioque dicitur. Nam qui speciem dicit esse qualitatis habitum et
affectionem, quis eum dubitet ipsam qualitatem vim obtinere generis arbitrari?
Cur vero dicit unam speciem esse qualitatis, cum geminas proposuerit,
habitudinem scilicet et affectionem, quaeritur. Nam si unum idemque sit habitus
et aflectio, superflua est eiusdem rei repetita propositio, sin vero differact,
quare differant investigandum est. Genere enim ne distent, illa res praevenit,
quod utraque sub qualitate constituit. Restat ergo ut aut specie discrepent,
aut numero; sed si specie discreparent, non ab Aristotele pro una specie
ponerentur. Reliquum est igitur ea neque genere neque specie differre sed
numero. Habitus namque dispositio idem est secundum speciem sed numero tantum
et propria quadam qualitate dissentiunt. Dispositionem vero indiscrete idem
quod affectionem voco. Nam sicut Socrates a Platone nihil quidem secundum ipsam
humanitatis speciem discrepat, sola tamen propriae personae qualitate disiuncti
sunt, ita quoque dispositio atque habitus, nec potius hoc modo distant; sed
quemadmodum ipse Socrates dum esset paruulus, post vero pubescens a seipso
distabat, eodem quoque modo habitus et dispositio: namque habitus firma est
dispositio, affectio infirmus est habitus, ut quemadmodum distat albus color ab
albo colore, si in pictura hic quidem permaneat, ille vero statim periturus
sit, nisi quod is qui permanentior est, in habitu est, ille vero qui facile
periturus est, in affectione, ita nihil aliud interest inter habitum atque
dispositionem. Nam quamvis permanentior sit habitus, facile vero mobilis
dispositio, non nisi tantum dinturnitate differunt permanendi. Unde fit ut
genere et specie habitus a dispositione non discrepet. Quocirca recte quae
numero solo distabant, non specie sub unius speciei nuncupatione utraque sunt
ab Aristotele proposita sed est horum propria differentia, quod habitus
diutissime permanentes dispositiones sunt. Dispositio autem facile mobilis
habitus sed si borum exempla quaeramus, haec poterunt inveniri. Habitudines
sunt ut artes, disciplinae, virtutes. Nam ars non facile mobilis videtur et
diutissime permanet. Hoc enim ars ipsa meditatur ut usu atque exercitatione non
pereat. Quis enim est qui sciens recte grammaticam nulla vi interveniente
validioris passionis amisit? Fertur enim quidam summus orator aegritudine
febribusque decoctus, omnem litterarum amisisse doctrinam, in aliis vero rebus
sanus ac sibi constans et in omni re uegetus permansisse. Disciplina quoque
etiam ipsa est in permutatione difficilis. Quis enim sciens triangulum, duobus
directis angulis, tres interiores similes habere angulos, hanc scientiam
praeter vim (ut dictum est) fortioris passionis amisit? Virtutes quoque in
eodem genere ponendae sunt. Virtus enim nisi difficile mutabilis non est, neque
enim quod semel iuste iudical iustus est, neque qui semel adulterium facit, est
adulter sed cum ista voluntas cogitatioque permanserit. Aristoteles enim
virtutes non putat scientias, ut Socrates sed habitus in Ethicis suis esse
declarat. Quocirca constat esse habitus stabiliter permanentes, difficileque
mutabiles, hoc tantum excepto, ut non eas vis aliqua maior alicuius
permutationis impellat et destruat. Affectionis vero species sunt, ut
calefactio atque perfrictio, et aegritudo atque sanitas, cum ad eas quodammodo
sit homo dispositus atque affectus, non tamen immutabiliteraut caloris
qualitatem habeat aut frigoris, sicut nec perpetuo sanitatis aut perpetuo
aegritudinis. Quin etiam si qua sunt quae per longi temporis aegritudinem
corporibus immutabiliter indurantur, ut ea iam in naturam quodammodo corporis
cuiusque transierint, ut si quis percussus cicatricem faciat insanabilem, illi
ex dispositione et 242D affectione quidam factus est habitus. Quocirca recte
dictum est dispositiones inveteratas habitus facere. Nam cum quaelibet
dispositio permanens et difficilc mobilis facta sit, illa iam non dispositio
aut affectio sed habitus vocandus est. MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM HAEC VOLUNT
HABITUS NOMINARI, QUAE SUNT DIUTURNIORA ET DIFFICILE MOBILIA; NAMQUE IN
DISCIPLINIS NON MULTUM RETINENTES SED FACILE MOBILES DICUNT HABITUM NON HABERE,
QUAMVIS SINT AD DISCIPLINAM PEIUS MELIUSUE DISPOSITI. QUARE DIFFERT HABITUS
AFFECTIONE, QUOD HOC QUIDEM FACILE MOBILE EST, ILLUD VERO DIUTURNIUS ET
DIFFICILE MOBILE. Habitus esse qualitates difficile mobiles et diuturnissime
permanentes hoc argumento confirmat, quod eos quibus quaelibet scientia
traditur, si ab eis non fortiter addiscatur, eius rei quam discunt habitum
retinere non dicimus. Qui enim litteras discens nondum soluto cursu sermonis
sed syllabatim quodammodo atque intercise per imperitiam legerit, eum quidem
dispositum esse atque affectum dicimus ad scientiam litterarum, non tamen adhuc
illum habitum retinere. Quare idem quoque est in aliis rebus. Omnes enim
quicumque ad aliquam rem dispositi, eius rei qua sunt aliquo modo affecti, non
diuturnam in se receptionem habent, eos ad illam rem dispositos quidem esse
arbitramur, habitum vero habere non dicimus. Recte igitur habitus diuturnior,
et permanentior, dispositio vero facile mobilis deque perdurabilis ab
Aristotele proponitur. SUNT AUTEM HABITUS ETIAM AFFECTIONES, AFFECTIONES VERO
NON NECESSARIO HABITUS; QUI ENIM RETINENT HABITUM ET QUODAMMODO AFFECTI SUNT AD
EA VEL PEIUS VEL MELIUS; QUI AUTEM AFFECTI SUNT, NON OMNINO RETINENT HABITUM. Sensus
quidem talis est, quod omnis quicumque habeat habitum, habet quoque in eodem
habitu dispositionem. Si quis vero habeat dispositionem, non necesse sit eum
etiam habitum retinere. Habitus ab habendo dictus est. Idcirco quod ab aliquo
immutabiliter vel difficile immutabilitur habeatur, ut glauci oculi, vel
aduncae nares, vel alicuius artis scientia atque doctrina, quae si quis habeat,
etiam dispositus ad ea esse dicitur. Si quis autem dispositus ad aliquam rem
sit, non eum necesse est etiam habitum habere, ut si quis negligentius opertus
algore quatiatur, dispositus quidem tunc ad frigus est, non tamen eius retinet
habitum. Videtur autem eamdem similitudinem servare genus. Nam genus amplius
praedicatur, et ubicumque species sit, mox quoque nomen generis praesto est.
Ubi autem sit genus, non necessario speciei vocabulum consequitur, ut si quis
est homo, eum animal esse necesse est. Si quis est animal, non statim homo
dicitur. Quocirca cum quidquid est habitus, dispositio sit, quidquid dispositio
non omnino sit habitus, videtur genus esse quoddam habitus dispositio sed illud
verius, ubi intentio est atque remissio, genus intentionis, remissione esse non
posse. Num sicut in eo quod est album et magis album, magis albi genus album
esse non potest, idem namque est album et magis album, nisi forte quod sola
discrepant intentione, quod magis album quadam quasi intentione augmentoque
crescit atque porrigitur, sic etiam habitus atque dispositio cum idem sint,
utraque sola differunt intentione, quod auctior quodammodo, et incremento
quodam permanentior firmiorque est habitus dispositione; quocirca dispositio
habitus genus non est, eodem quoque modo nec dispositionis species, habitus.
Sed nunc quidam ita est habitus, ut non per dispositionem creuerit, neque per
aliquam nondum durabilem qualitatem ad perfectum venerit statum, ut est nasi
curuitas, vel caecitas oculorum, si subita facta sit. Haec enim ab ipso habitu
nulla praecedente dispositione coeperunt; forte enim nunquam ad ea dispositiis
fuit aliquis, qui adhuc non haberet. Alii vero habitus intentione fiunt atque
inveteratione dispositionis, ut ea quae in artibus doctrinisque versantur.
Prius enim quis ad ea dispositus est, post vero habitum capit, alia vero non
intentione sed quadam permutatione ad habitum veniunt, ut lac quod ex liquido
defigitur et constipatur in caseum, et vinum quod ex dulci atque suavi in
acidum gustum saporemque convertitur; neque enim plus tunc vinum est quam fuit
ante cum esset suave sed cum quadam permutatione in aliam qualitatem
habitudinemque transgressum est. Ac de prima quidem qualitatis specie
sufficienter est dictum. ALIUD VERO GENUS QUALITATIS EST SECUNDUM QUOD
PUGILLATORES U EL CURSORES VEL SALUBRES VEL INSALUBRES DICIMUS, 244B ET
SIMPLICITER QUAECUMQUE SECUNDUM POTENTIAM NATURALEM VEL IMPOTENTIAM DICUNTUR.
NON ENIM QUONIAM SUNT AFFECTI ALIQUO MODO, UNUMQUODQUE HUIUSMODI DICITUR SED
QUOD HABEANT POTENTIAM NATURALEM VEL FACERE QUID FACILE VEL NIHIL PATI; UT
PUGILLATORES VEL CURSORES DICUNTUR NON QUOD SINT AFFECTI SED QUOD HABEANT
POTENTIAM HOC FACILE FACIENDI, SALUBRES AUTEM DICUNTUR EO QUOD HABEANT
POTENTIAM NATURALEM UT NIHIL A QUIBUSLIBET ACCIDENTIBUS PATIANTUR, INSALUBRES
VERO QUOD HABEANT IMPOTENTIAM NIHIL PATIENDI. SIMILITER AUTEM ET DURUM ET MOLLE
SESE HABENT; DURUM ENIM DICITUR QUOD HABEAT POTENTIAM NON CITIUS SECARI, MOLLE
VERO QUOD EIUSDEM IPSIUS HABEAT IMPOTENTIAM. Secundam vero speciem qualitatis
esse commemorat, quae ex quadam naturali potentia impotentiaque proveniat; hoc
autem huiusmodi est, ut cum aliquos validi corporis intuemur nondum pugiles,
neque huius peritia artis imbutos sed sic eos pugillatores dicimus, non in eo
quod iam sint pugiles sed eo quod esse possint, et si quorum leue corpus
aspicimus, surasque non magnas, eos facile moveri cursuque veloces existimamus,
quamquam nondum ad cursus certamen aspirent, nec sint cursores, eos tamen
cursores secundum potentiam nominamus, non quod iam currant sed quod possint
currere, non absurde vocabimus. Eodem quoque modo eos vocamus salubres vel
insalubres, quos valenti corpore vel fragiliore, vel ad sanitatem aptos, vel ad
aegritudinem credimus. 244D Unde fit ut quosdam aegrotos possimus salubres
vocare, quosdam vero sanos insalubres dicere: non enim, quod iam actu vel sani
vel aegroti sint, salubres vel insalubres dicuntur sed quod vel sani diutius
esse possint vel aegroti. Sed quaestio est cur cum de qualitatis speciebus
propositum sit, secundum genus dixerit qualitatis et non speciem; ita enim ait:
Aliud vero genus qualitatis est secundum quod pugillalores vel cursores, vel
salubres et insalubres dicimus. Sed qui hoc quaerunt ignorare videntur illud
esse solum genus, quod super se aliud genus non habeat. Illud veros solum
speciem, quod sub se nullas species claudat, illa vero quae inter genera
generalissima speciesque specialissimas sunt, communi posse generis et speciei
nomine nuncupari. Quocirca quoniam de ea specie qualitatis Aristoteles tractat,
quae nondum sit species specialissima sed magis generis prima species, et
huiusmodi species quaa possit esse et genus, nihil absurdum est eamdem et
speciei et generis loco ponere. Sed ut sunt quaedam qualitates, a quibus
denominatione quadam facta quaelibet illa res dicitur, ut ab albedine album,
vel a luxuria luxuriosum, vel quidquid huiusmodi est, in his quae sunt secundum
potentiam naturalem non ita est. Ars enim ipsa pugillatoria non est proposita,
a qua pugillatores dicamus. Pugillatores enim non dicuntur ab eo quod usum
pugillatoriae artis exerceant sed ab eo quod ad eam secundum potentiam
naturalem affecti sunt; quocirca quos dicimus pugillatores a pugillatoria dicti
non sunt, neque ab ea denominari possunt sed magis a pugillatoria arte pugiles
appellantur. Pugilis enim est qui pugillatoria arte utitur, atque hoc idem in
caeteris licet videre. In his ergo nulla certa qualitas est a qua caetera
nominentur. Sed si qua tamen invenienda atque exprimenda sit, talis est quam
ipse Aristoteles hoc modo denuntiat, quae sit secundum potentiam aliquid
faciendi, vel impotentiam aliquid patiendi. Pugillatores enim et cursores
idcirco dicimus, quod habeant potentiam faciendi, id est currere atque esse
pugiles. Salubres vero denominamus, quod et ipsi habeant aliquam quodammodo im
potentiam aliquid patiendi; qui enim minus ab extrinsecus accidentibus patitur,
hic de sanitate securus est, et qui de sanitate securus est, illum salubrem
esse re vera possumus praedicare. Alia vero est qualitas quae secundum nihil
patiendi impotentiam dicitur, ut eos quos insalubres vocamus; hi enim
impotentiam habent nihil patiendi, idcirco quod habeant potentia mali quid cito
patiendi: quod si quis est qui ab extrinsecus accidentibus aliquid facile
patiatur, ille potens est facillime aegritudini subiacere, secundum quam
potentiam insalubres dicimus, etiamsi sint sani. Eodem quoque modo durum
dicitur et molle. Durum enim est quod habet potentiam non citius secari, quod
enim durum est, difficillime aliqua sectione dividitur. Molle autem quod
habeatimpotentiam difficilius secari, quod quoniam molle secatur facile,
secundum impotentiam difficilius secari molle dicimus. Et haec est secunda
species qualitatis. Nunc transeamus ad tertiam. TERTIUM VERO GENUS QUALITATIS
EST PASSIBILES QUALITATES ET PASSIONES. SUNT AUTEM HUIUSMODI UT DULCEDO VEL
AMARITUDO ET OMNIA HIS COGNATA, AMPLIUS CALOR ET FRIGUS ET ALBEDO ET NIGREDO.
ET QUONIAM HAE QUALITATES SUNT, MANIFESTUM EST; QUAECUMQUE ENIM ISTA
SUSCEPERINT QUALIA DICUNTUR SECUNDUM EA; UT MEL, QUONIAM DULCEDINEM SUSCEPIT,
DICITUR DULCE, ET CORPUS ALBUM QUOD ALBEDINEM SUSCEPERIT; SIMILITER AUTEM SESE
HABET ETIAM IN CAETERIS. Tertium genus qualitatis proponit, quod nos in partem
qualitatis speciemque convertimus passibiles qualitates et passiones. Haec
autem a se plurimum distant, tamen cum utraque qualitates sint, utraque prius
docet, post vero quae eorum distantia esse videatur edisserit, et prius eorum
convenientia proponit exempla. Nam quid sint passibiles qualitates docens ait.
ut dulcedo vel amaritudo, calor et frigus, nigredo et albedo, et alia his
cognata, haec quae superius comprehensa sunt qualitates esse illa ratione
confirmat, quam in primordio de qualitatis disputatione ipsius qualitatis esse
reddiderat. Definitionem enim qualitatis esse praedixerat, secundum quam quales
vocamur. Quod si secundum qualitatis quales vocamur, ab amaritudine vero vel a
dulcedine amarum vel dulce dicitur. A nigredine atque albedine nigrum atque
album, quis dubitet has esse qualitates in quibus qualitatis convenit definitio?
Illa enim semper eiusdem naturae esse creduntur, quaecumque eiusdem descriptionis
finibus terminantur, ut si qua res definitionem hanc, quae est animal rationale
mortale susceperit, eam hominem esse manifestum est. Quocirca si hae quas
passibiles qualitates vel passiones dixerat, suscipiunt qualitatis defnitionem,
eo quod qualia dicuntur quae illa susceperint, has etiam constat esse
qualitates. PASSIBILES VERO QUALITATES DICUNTUR NON QUO EA QUAE ILLAS
SUSCEPERINT QUALITATES ALIQUID PATIANTUR; NEQUE ENIM MEL, QUONIAM ALIQUID
PASSUM SIT, IDCIRCO DICITUR DULCE, NEC ALIUD ALIQUID HUIUSMODI; SIMILITER AUTEM
HIS ET CALOR ET FRIGUS PASSIBILES DICUNTUR NON QUO EA QUAE EAS SUSCIPIUNT
QUALITATES ALIQUID PATIANTUR SED QUONIAM SINGULUM EORUM QUAE DICTA SUNT
SECUNDUM SENSUS QUALITATUM PASSIONIS PERFECTIVA SUNT, PASSIBILES QUALITATES
DICUNTUR; DULCEDO ENIM PASSIONEM QUANDAM SECUNDUM GUSTUM EFFICIT, ET CALOR
SECUNDUM TACTUM; SIMILITER AUTEM ET ALIA. Passibilium qualitatum exempla
constituerat dulcedinem vel amaritudinem, frigus atque calorem, albedinem atque
nigredinem, quae cum passibiles qualitates sint, non tamen uno eodemque modo
passibiles qualitates dicuntur; sed longe distant rationes quibus haec omnia
qualitates passibiles appellantur, ut prius dulcedo vel amaritudo, calor et
frigus passibiles qualitates dicuntur, non quod ea quae sunt dulcia aliquid
extrinseous patiantur, vers quod ea quae sunt amara, ex aliqua passione saporem
asperum amaritudinemque susceperint. Neque enim mel aliquid passum est, ut ei
dulcedo esset in natura, nec vero absinthium ab ulla aliqua extrinsecus
passione amaritudinis horror infecit; quocirca haec atque his similia non
idcirco dicuntur esse passibiles qualitates, quod ipsae aliquid passae sint sed
quod ex his passiones quaedam in sensibus dimittantur. Namque ex melle quod
dulce est, dulcedo quaedam in gustu relinquitur, simulque etiam calor et frigus
passionem quamdam sensibus facinat. Patimur dulcedinem, cum aliquid dulce
gustamus, simulque secumlum caloris et frigoris qualitatem, talium sensuum
passionem subimus. Quocirca calor et frigus, amaritudo atque dulcedo, idcirco
passibiles qualitates dicuntur, quod secundum sensuum qualitatem, aliquam in nobis
efficiunt passionem, non quod ipsa extrinsecus aliquid patiantur. ALBEDO AUTEM
ET NIGREDO ET ALII COLORES NON SIMILITER HIS QUAE DICTA SUNT PASSIBILES
QUALITATES DICUNTUR SED HOC QUOD HAE IPSAE AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS
INNASCUNTUR. Quoniam vero passibiles qualitates etiam colores esse dicuntur, id
est albedo et nigredo. Non autem eodem modo passibiles qualitates dicuntur,
quemadmodum amaritudo atque dulcedo, calor et frigus, nunc quae eorum
distantiae esse possint, exponit. Amaritudo enim atque dulcedo non quod ipsa
aliquid extrinsecus paterentur sed quod ipsa efficerent passiones, passibiles
qualitates vocabantur, albedo vero et nigredo contrarie. Non enim quod ipsae
aliquas 247B sensibus passiones importent sed quod ex aliis quibusdam
passionibus innascantur. Hoc autem videtur Aristoteles eo quodammodo
considerasse, quod post proposuit hoc modo: QUONIAM ERGO FIUNT PROPTER ALIQUAM
PASSIONEM MULTAE COLORUM MUTATIONES, MANIFESTUM EST; ERUBESCENS ENIM ALIQUIS
RUBICUNDUS FACTUS EST ET TIMENS PALLIDUS ET UNUMQUODQUE TALIUM. Hoc autem ex
non longi temporis passionibus ad passibiles qualitates et diutissime
permanentes, acutissima consideratione transfertur, fit enim rationis
probabilitas hoc modo. Monstrantur enim colorum qualitates ex passionibus
nasci, quod cum verecundia passio quaedam sit, ex ea rubor ex oritur, et cum
timor loco passionis habeatur, ab ea pallor metuentis 247C uultum atque ora
defigit. Quare quoniam hi colores ex quadam passione videntur innasci, etiam in
naturali colore eamdem verisimile est evenisse rationem. Nam quoniam cum
verecundia fit, in os omnis sanguis egreditur, et velut delictum tecturus
effunditur, ita quoque fit rubor ex sanguinis progressione, atque in apertum
effusione. Quocirca si hoc ex innaturali passione contigerit, naturali facies
rubore perfunditur. Pallor vero fit, quoties a facie sanguis ad praecordiorum
interiora ingreditur. Quod si haec quoque naturalis passio det, verisimile est
eodem infectum calore procreari. Quocirca sive per aegritudinem pallor fit,
quod naturale non est, sive per aliquem naturalem euentum passionis accidat,
caeteraque ad eumdem modum, passibiles qualitates dicuntur, eo quod ex
aliquibus passionibus sint, quod ipse Aristoteles hao voce testatur: QUARE VEL
SI QUIS NATURALITER ALIQUID TALIUM PASSIONUM PASSUS EST, SIMILEM COLOREM EUM
HABERE OPORTET; QUAE- ENIM AFFECTIO NUNC AD VERECUNDIAM CIRCA CORPUS FACTA EST,
ET SECUNDUM NATURALEM CONSTITUTIONEM EADEM AFFECTIO FIT, QUARE NATURALITER
COLOR SIMILIS FIT. Nam sive aliquis vel nondum natus aliquid patiatur, quo
faciem sanguis reiinquat, sive quolibet alio modo sanguis ex infantis uultu ad
interiora migravit, faciem naturalis infecit pallor, et quae nunc non naturales
passiones dispositionesque sunt, ut cum hi colores faciem vel totum corpus
inficiunt, hi si naturaliter contigerint eisdem, similibus signatus coloribus
uultus aspicietur. Nunc enim cum aestus in superficie uultus sanguinem
impositum decoxerit, nigredinis perusti sanguinis rubor reddit colorem. Quodsi
idem aliqua passione in faciem nondum geniti infantis acciderit, eamdem
verisimile est affectionem coloris corpus suscipientis inficere. Quare quae in
coloribus sunt idcirco passibiles qualitates dicuntur, non quod ipsae aliquid
paliantur sed quod ex aliquibus passionibus in cuiuslibet corpus atque ora
proveniunt. QUAECUMQUE IGITUR TALIUM CASUUM AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS DIFFICILE
MOBILIBUS ET PERMANENTIBUS PRINCIPIUM CEPERUNT, QUALITATES DICUNTUR; SIVE ENIM
VEL SECUNDUM NATURALEM SUBSTANTIAM PALLOR AUT NIGREDO FACTA EST, QUALITAS
DICITUR (QUALES ENIM 248B SECUNDUM EAS DICIMUR), SIVE PROPTER AEGRITUDINEM
LONGAM VEL PROPTER AESTUM CONTINGIT VEL NIGREDO VEL PALLOR, ET NON FACILE
PRAETERIT ET IN VITA PERMANET, QUALITATES ET IPSAE DICUNTUR (SIMILITER ENIM
QUALES SECUNDUM EAS DICIMUR). Dat quoddam signum quo perspecto valeamus
agnoscere, quas harum omnium quae supradictae sunt, qualitates oporteat
appellari. Si enim ita vel casu aliquo, vel natura hae qualitates euenerint, ut
eorum sit tardus exitus permutatioque difficilis, qualitates vocantur. Si quis
enim vel per aegritudinem, vel per naturam pallidus fiat, sitque in eius
corpore permanens pallor, tunc qualitas appellatur, et hoc non in corporalibus
solum vitiis sed etiam in animi quoque affectionibus invenitur. Si quis enim vel
per naturam, vel quolibet alio postea casu assiduis comessationibus delectetur,
et hoc illi quodammodo in ipsa mentis dissolutione per maneat, ab eoque
difficile moveatur, passibilis qualitas effecta est, idcirco quod secundum eam
quales dicuntur quibus illa provenerit. Niger enim dicitur in quo nigredo
permanserit; comessator, cui voluptas perpetuo comessandi est. Est ergo signum
in passibilibus qualitatibus hoc eas esse immobiles et permanentes. Quae autem
huiusmodi sunt quae facillime permutantur, et temporali statu sunt, de his
talis Aristotelis videtur esse sententia. QUAECUMQUE VERO EX HIS QUAE FACILE
SOLUUNTUR ET CITO TRANSEUNT FIUNT, PASSIONES DICUNTUR; NON ENIM DICIMUR SECUNDUM
EAS QUALES; NEQUE ENIM QUI PROPTER VERECUNDIAM RUBICUNDUS FACTUS EST RUBICUNDUS
DICITUR, NEC CUI PALLOR PROPTER TIMOREM venIT PALLIDUS SED MAGIS QUOD ALIQUID
PASSUS SIT; QUARE PASSIONES HUIUSMODI DICUNTUR, QUALITATES VERO MINIME.
SIMILITER AUTEM HIS ET SECUNDUM ANIMAM PASSIBILES QUALITATES ET PASSIONES
DICUNTUR. QUAECUMQUE ENIM MOX IN NASCENDO AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS FIUNT,
QUALITATES DICUNTUR, UT DEMENTIA VEL IRA VEL ALIA HUIUSMODI; QUALES ENIM
SECUNDUM EAS DICIMUR, ID EST IRACUNDI ET DEMENTES. SIMILITER AUTEM ET
QUAECUMQUE ALIENATIONES NON NATURALITER SED AB ALIQUIBUS ALIIS CASIBUS FACTAE
SUNT DIFFICILE PRAETEREUNTES ET OMNINO IMMOBILES, ETIAM HUIUSMODI QUALITATES
SUNT; QUALES ENIM SECUNDUM EAS DICIMUR. QUAECUMQUE ENIM EX HIS QUAE 249A CITIUS
PRAETEREUNT FIUNT, PASSIONES DICUNTUR, UT SI QUIS CONTRISTATUS IRACUNDIOR EST;
NON ENIM DICITUR IRACUNDUS QUI IN HUIUSMODI PASSIONE IRACUNDIOR EST SED MAGIS
ALIQUID PASSUS; QUARE PASSIONES QUIDEM HUIUSMODI DICUNTUR, QUALITATES VERO
MINIME. Quid de his affectionibus iudicaret, quae ad prasens tempus atque ad
momentum animis vel corporibus inhaererent, ipse non obscura oratione uulgavit.
Nam cum prius eas esse passibiles qualitates pronuntiaret, quae ex aliquibus
passionibus gignerentur, et tamen in subiectis immutabiliter permanerent, nunc
illas affectiones quae ita sunt in subiectis ut cito praetereant, non
qualitates sed passiones vocat. Si quis enim propter verecundiam rubore
infectus est, quoniam rubor ille non permanet, rubeus von vocatur; 249B qui si
rubeus discerelur, esset quoque ipse rubor passibilis qualitas, quoniam in
subiecto corpore diutissime permaneret. Nunc autem quoniam nullo modo rubeus
dicitur, cui a verecundia rubor venit, qualitates autem sunt secundum quas
quales vocamur, verecundiae rubor non qualitas sed quaedam passio est; nam si
esset qualitas, ab eo rubore rubei dicerentur, id est quales sed hoc non ita
est. Non igitur huiusmodi affectiones quae haud multo durant tempore qualitates
vocantur sed potius passiones. Passus enim aliquid dicitur, qui propter
verecundiam rubeus fit. Eadem ratio est etiam in animi passionibus. Nam si ad
momentum quis iratus est, non idcirco eum iure aliquis iracundum vocet sed si
huiusmodi vilium in cuiuslibet animo constanter inhaeserit. Nam si quis vel per
naturam vel per aegritudinem sit laesus corpore, ut vel perpetuam dementiam,
vel immobilem incurrat iracundiam, ille vel demens vel iracundus dicitur. Et
quaecumque alienationes (ut ipse ait) vel secundum naturam, vel per casum
permanentes fuerint, illae in passibili qualitate numerantur, idcirco quod
secundum eas quales dicimur. Quae autem (ut dictum est) non permanent sed
facile transeunt, eas non qualitates sed solum vocamus passiones. Sed quoniam
tres species qualitatis enumeravit, unam secundum quam habitus dispositionesque
dicerentur, alteram secundum quam naturalis potentia vel impotentia ad aliquid
faciendum vel patiendum subiectarum rerum naturas paruret, tertiam secundum
quam passibiles qualitates dicerentur, et hanc tali duplicitate partitus est,
ut alias idcirco diceret passibiles esse qualitates, quod ipsae aliquas
gignerent passiones, alias vero quod ab aliquibus ipsae passionibus
nascerentur. Quaeri potest quomodo hae quoque passibiles qualitates distenta
prima illa specie qualitatis, quae secundum habitum dispositionemque posita
est. Nam si quis calorem frigusque persenserit, habet quidem qualitatem
passibilem sed tamen in eiusdem ipsius dispositione atque affectione versatur;
dispositus namque est ad eumdem calorem atque frigus, quem sumpsit atque
habuit, quod scilicet ipse Aristoteles videns calorem frigusque in utraque
specie numeravit; namque et dispositionem dixit calorem atque frigus, et
passibilem qualitatem. Huius quaestionis talis solutio est. Nihil impedit,
secundum aliam scilicet atque aliam causam, unam eamdemque rem gemino generi
speciei suae supponere, ut Socrates in eo quod pater est ad aliquid dicitur, in
eo quod homo, substantia est, sic in calore atque frigore, in eo quod quis
secundum ea videtur esse dispositus, in dispositione numerata sunt; secundum
vero quod ex aliquibus passionibus innascuntur, passibiles qualitates dictae
sunt. Ipsae vero ab habitu distant, id est passibiles qualitates, quod in
plurimis ad habitus rebus per artes atque scientias pervenitur, ita ut ipse
habitus ordine et filo quodam perficiatur. Passibiles vero qualitates eo modo
minime. Quo vero distent hae passibiles qualitates a secunda specie, qua
secundum naturalem potentiam vel impotentiam dicitur, quaeritur, cuius perplana
distantia est. Dicimus enim secundum potentiam naturalis speciem aliquid dici,
non secundum praesentem actum sed secundum id quod ad hoc esse potest; frigus
vero calorque, et dulcedo vel amaritudo non secundum quod possit esse sed
secundum id quod iam sit consideratur; quocirca distat haec tertia species a
secunda, quod hic secundum possibilitatem dicitur, tertia vero secundum actum. Sed
quod dudum promiscue passiones affectionum nomine vocabamus, haec quoque non
longa quaestio alia est. Sic enim inveniemus quod passio ab affectionibus
discrepare videatur. Si qua enim corpora ita calefacta sint, ut ex se quoque
ipsa aliquem calorem emittere valeant, illa ad calorem affecta nuncupantur. Si
qua vero tantum calorem momento susceperint, passiones dicimus, et ab
affectionibus segregamus, ut hic sit integrum passionum affectionum quae
habitus augmentum, ut amplificata passio in affectionem transeat, augmentata
affectio in habitum permatetur. Et haec quidem de tertia specie qualitatis
pronuntiasse sufficiat; nunc quarte speciei vim naturamque veracissima
disputatione confirmat usque quo progressa qualitatis distributio conquiescit.
Nobis quoque disputationum prolixitas moderanda est. Providendum quoque est ut
sufficiens brevitas ordini expositionis adhibeatur, ne aut brevitatem comitetur
obscuritas, aut planitiem minus moderata oratio, odioso fastidio et
longinquitate deformet. QUARTUM VERO GENUS QUALITATIS EST FORMA ET CIRCA
ALIQUID CONSTANS FIGURA; AD HAEC QUOQUE RECTITUDO VEL CURUITAS, ET SI QUID HIS
SIMILE EST; SECUNDUM ENIM UNUMQUODQUE EORUM QUALE QUID DICITUR; QUOD ENIM EST
TRIANGULUM VEL QUADRATUM QUALE QUID DICITUR, ET QUOD EST RECTUM VEL CURUUM. ET
SECUNDUM FIGURAM VERO UNUMQUODQUE QUALE DICITUR. Quarta est species qualitatis
quae secundum unamquamque formam figuramque perspicitur. Est autem figura, ut
triangulum vel quadratum, forma autem ipsius figurae quaedam qualitas est, ut
figura quidem est triangulum vel quadratum, forma autem ipsius trianguli vel
quadrati quaedam qualitas, unde etiam formosos homines dicimus. Figura enim
quaedam vel 251A pulchrior, vel mediocris, vel alio quodammodo constituta,
qualitas formaque nominatur. Has autem esse qualitates nullus dubitat. Siquidem
et a figura dicitur figuratus, et a forma formosus. Amplius quoque triangulum
etiam a triangulatione denominatum est, et quadratum a quadratura. Quod si
illae sunt qualitates, secundum quas quale aliquid appelletur, non est qui
dubitet formam figuramque esse qualitates, quoniam omnia quae his participant ex
ipsis qualia nominantur sed quoniam in continuae quantitatis speciebus et
triangulum et superficies enumerata est, ipsa quidem superficies quantitas est,
ipsius vero superficiei compositio qualitas, est enim figura (ut geometrici
definiunt) quae sub aliquo vel aliquibus terminis continetur. Sub aliquo
quidem, ut circulus, sub aliquibus vero, ut triangulus vel quadratus. Quare
spatium quidem ipsum, quod a supra dictis lineis continetur, superficies
dicitur, quae est quantitas. Superficies namque quoniam in dilatione quadam et
spatio constat, quantitas est sed compositio ipsius superficiei, qualitas. Nam
quoniam tres lineae convenienter in se iunctis terminis unum spatium
conclusere, quod tribus angulis a tribus lineis continetur, hoc ipsum spatium
quod concludunt ad quantitatem referri potest, quod vero tribus lineis, hoc est
qualitas, figura enim est triangula. Hoc idem quoque dici potest etiam in
linea: nam quoniam longitudo sive latitudine est, quantitas dicitur, quod recta
sive curua est, redditur rursus ad qualitatem. RARUM VERO ET SPISSUM VEL
ASPERUM VEL LENE PUTABITUR 251C QUIDEM QUALITATEM SIGNIFICARE, VIDENTUR AUTEM
ALIENA ESSE HUIUSMODI A QUALITATIS DIVISIONE; QUANDAM ENIM QUODAMMODO
POSITIONEM VIDETUR PARTIUM UTRUMQUE MONSTRARE; SPISSUM QUIDEM EO QUOD PARTES
SIBI IPSAE PROPINQUAE SINT, RARUM VERO QUOD DISTENT A SE INVICEM; ET LENE
QUIDEM QUOD IN RECTUM SIBI PARTES IACEANT, ASPERUM VERO CUM HAEC QUIDEM PARS
SUPERET, ILLA VERO SIT INFERIOR. ET FORTASSE ALII QUOQUE APPAREANT QUALITATIS
MODI SED QUI MAXIME DICUNTUR HI SUNT. QUALITATES ERGO SUNT HAEC QUAE DICTA
SUNT, QUALIA VERO QUAE SECUNDUM HAEC DENOMINATIVE DICUNTUR, VEL QUOMODOLIBET AB
HIS. Quaedam sunt quae videntur esse qualitates, quoniam ex his aliqua
denominative dicuntur, ut lene quoniam dicitur alenilate, et asparum quoniam
dicitur 251D ab asperitate, spissum quoque et rarum a raritate et spissitate
nominantur; videntur ergo haec quoque in qualitatibus posse numerari. Sed
rectam rationem perspicientibus nec solum auribus quae dicuntur sed etiam mente
atque animo iudicantibus, in qualitatibus haec poni non oportere manifestum
est. Nam quod dicimus rarum, positio quaedam partium est, non qualitas. Nam
quia ita partes a se separatae distant, ut inter eas alieni generis corpus
possit admitti, ideo rarum vocatur, ut spongiae pumicesque, quoniam in eorum
cavernis surculus vel aliud aliquid immitti potest, ita ut inter rimas partium
sit, idcirco rarum dicitur. Porro autem spissum, quoniam ita sibi partes
vicinae sunt atque ad se invicem strictae, ut intereas nullum corpus possit
incidere, atque ideo spissum vocatur, ut est ferrum vel adamas. Positio ergo
quaedam partium his inest, non qualitas, nec vero illud quoque distat, quod
dicitur lene. Nam quoniam partes ita sunt positae, et neutra superet, neutra sit
minor sed aequalibus extremitatibus iunctae sunt, idcirco quaedam lenitas est,
ut adducta manus illam quae ex aequalitate iunctis partibus nata est, sentiat
lenitatem, ut est argentum. Asperitas vero est partium non aequalis positio sed
aliarum eminentium, aliarum vero depressarum, ut lima cuius aliae partes
eminent, aliae vero depressae sunt. Ergo secundum unamquamque partium
positionem, vel raritas, vel spissitudo, vel asperitus, vel lenitas, corporibus
est. Non igitur haec secundum qualitatem dicuntur sed potius secundum
positionem. Positio autem in relationis genere nominata est. Non igitur hae
qualitates sed potius relativa sunt, et enumerationes quidem specierum qualitatis
Aristoteles hic terminat Non sunt tamen putandae solum esse qualitates quas
supra posuit. Ipse enim testatur esse quoque alias qualitates, quas modo omnes
enumerare neglexit sed cur neglexerit multae sunt causae. Prima quod elementi
vicem hic obtinet liber, nec perfectam scientiam tradit sed tantummodo aditus
atque pons quidam in altiora philosophiae introitum pandit. Quocirca si hoc ita
est, tantum dicere oportuit, quantum ingredientibus salis esset, ne eorum
animos nondum ad scientiam firmos multiplici doctrina, subtilitate confunderet.
Quae vero hic desunt in libris qui *Meta ta physika* inscribuntur apposuit.
Perfectis namque opus illud non ingredientibus praeparabitur. Est quoque alia
causa ut nos ad exquirendas alias qualitates, non solum propriorum doctorum sed
etiam nostrorum aliquid inveniendi incitator, admitteret. Quocirca concludit
eas quae maxime dicerentur, quas supra proposuit, esse qualitates; illa vero
dici qualia, quae secundum praedictas qualitates dicerentur: sed quoniam
addidit, vel quomodolibet ab his quae sit huiusce propositionis sententia,
prius appositis Aristotelis verbis sequens expositionis ordo contexit. IN
PLURIBUS QUIDEM ET PAENE IN OMNIBUS DENOMINATIVE DICUNTUR, UT AB ALBEDINE ALBUS
ET A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A IUSTITIA IUSTUS, SIMILITER AUTEM ET IN
CAETERIS. IN ALIQUIBUS VERO PROPTEREA QUOD QUALITATIBUS NOMINA NON SUNT POSITA
IMPOSSIBILE EST AB HIS DENOMINATIVE DICI, UT CURSOR VEL PUGILLATOR, SI SECUNDUM
POTENTIAM NATURALEM DICITUR, A NULLA QUALITATE DENOMINATIVE DICITUR; NEQUE ENIM
POSITUM EST NOMEN ILLIS POTESTATIBUS: SECUNDUM QUAS ISTI QUALES DICUNTUR,
QUEMADMODUM ETIAM IN DISCIPLINIS SECUNDUM QUAS VEL PUGILLATORES VEL PALAESTRICI
SECUNDUM AFFECTIONEM DICUNTUR (PUGILLATORIA ENIM DISCIPLINA DICITUR ET
PALAESTRICA, QUALES VERO AB HIS DENOMINATIVE QUI AD EAS SUNT AFFECTI DICUNTUR).
ALIQUANDO AUTEM ET POSITO NOMINE DENOMINATIVE NON DICITUR ID QUOD SECUNDUM
IPSAM QUALE QUID DICITUR, UT A VIRTUTE PROBUS DICITUR; HOC ENIM QUOD HABET
viRTUTEM PROBUS DICITUR SED NON DENOMINATIVE A VIRTUTE; NON EST AUTEM HOC IN
MULTIS. QUALIA ERGO DICUNTUR QUAECUMQUE EX HIS QUAE DICTAE SUNT QUALITATIBUS
DENOMINATIVE DICUNTUR VEL QVOLIBET ALIO AB IPSIS MODO. Multae, inquit, sunt
qualitates, quibus positis et proprio nomine nuncupatis, ab his alia
denominative dicuntur, ut ea quae ipse planissime adiecit exempla. Nam cum
albedo cuiusdam nomen sit qualitatis, ab eo dicitur albus. Eodem quoque modo et
grammatica, cum rei sit nomen, ab ipso quales dicuntur. Grammatici enim a
grammatica nominantur, atque hoc est in pluribus, ut posito nomine si quid
secundum ipsas qualitates quale dicitur, exhis ipsis qualitatibus appellatio
derivetur. Aliae vero qualitates sunt, in quibuscum nomen positum non sit,
tamen quales dicuntur, quales quidem quia alia qualitate participant, sed non
secundum eam qualitatem quales dicuntur, ex qua si his esset qualitatibus nomen
impositum poterant appellari, ut in ea qualitate quae secundum potentiam
naturalem dicitur. Illi enim quamquam quales dicantur, hi qui secundum ipsam
potentiam nominantur, ipsi tamen (ut dictum est) nullo proprio nomine
nuncupantur. Nam qui pugiles appellantur ab arte pugillatoria, idcirco ab ea
pugiles dicuntur, quod ad eamdem ipsam artem pugillatoriam quodammodo affecti
eunt. Hi enim pugiles ab arte pugillatoria praedicantur. Qui vero nondum
pugiles sunt sed esse possunt, non secundum ipsam artem, id est pugillatoriam
sed secundum potentiam pugillatoriae artis, pugillatores vocantur. Ipsi autem
potentiae nomen proprium positum non est. Nam quemadmodum a cursu cursores, a
palaestra palaestrici, a pugillatoria pugiles, distinctis qualitatum vocabulis,
appellantur, non eodem modo est etiam in uniuscuiusque rei potentia naturali,
cursus enim potentia naturalis secundum quam cursores vocamus, et rursus
potentia pugillandi, vel potentia palaestrizandi, suo nomine distincta non est.
Cur enim dicitur cursor, si interrogemur de eo qui nondum est cursor? Dicimus
secundum potentiam naturalem. Cur palaestricus? Eodem quoque modo naturalem
potentiam respondemus. Quare pugillator qui nondum est pugillis, ab eadem
quoque potentia naturali nominatur. Si igitur haberet haec naturalis potentia
proprium nomen, ita, distinctis vocabulis, appellaretur, ut in his qualitatibus
in quibus proprienomen est positum, ut in cursu, palaestra et arte
pugillatoria, et hoc est quod ait. In aliquibus vero propterea quod
qualitatibus nomina non sunt posita, impossibile est ab his aliquid
denominative dici. Ut hoc scilicet demonstraret cursorem quidem qui iam
curreret a cursu esse dictum, cursorem vero qui secundum potentiam currendi
diceretur non vocari a cursu sed tantum a potentia, cuius potentiae nomen
proprium non esset positum. Quare haec omnia quae secundum potentiam naturalem
dicuntur, a nulla qualitate denominativa sunt. Idcirco quod hae qualitates a
quibus denominari possunt, propriis nominibus carent, quae vero ita sint, ut
non ex potentia sed ex affectione dicantur, ab his qualitatibus ad quas sese
aliquo modo habent, denominative dicuntur, quod Aristoteles hoc protulit modo
dicens: Non ita esse secundum potentiam naturalem, quemadmodum et iam in
disciplinis secundum quas, vel pugillatores, vel palaestrici secundum
affectionem dicuntur. Pugillatoria enim disciplina dicitur et palaestrica,
quales vero ab his denominative, qui ad eas sunt continentes, dicuntur. Docuit
igitur omniaquae a quibusdam qualitatibus dici putarentur, vero quoque a
qualitatibus non praedicari, ut in his qualitatibus quibus nomen proprium non
est. Illud quoque monstravit hoc in pluribus evenire, ut de propositis
qualitatibus qualia denominative dicerentur. Restat ergo quod reliquum est, ut
dicat esse quasdam qualitates, quarum cum nomen sit positum, ab his ipsis tamen
quae illarun rerum participant denominative non dici, ut virtus; nam cum virtus
qualitas sit (est enim habitus quidam, omnis vero habitus qualitas), ergo
quicumque virtute participat, non secundum eam denominative dicitur. In
denominatione enim quaerendum est ut semper idem permaneat nomen. In eo autem
qui virtute participat, nulla virtutis denominatio est, ut qui bonitate
participat bonus dicitur, qui iustitia, iustus, et alia huiusmodi. Qui vero
virtute participat, aut probus nominatur, aut sapiens; sed neque probus, neque
sapiens a virtute denominativa sunt, idcirco quod utrumque nomen a virtute
longe dissimile est, quod ipse sic ait: Aliquando autem posito nomine denominative
non dicitur id quod secundum ipsum quale dicitur. Et eius rei proponere non
omisit exemplum sed hoc in multis non potest inveniri, pauca enim sunt (ut ipse
ait) in quibus posito qualitatis nomine quae his participant, a superiori
qualitate qualia non dicantur. Dat autem his qualitatibus pluralitatis
calculum, ex quibus qualia nominantur ea quae his participant. Nam (ut ipse ait
superius) in pluribus et pene in omnibus denominative dicuntur. Quocirca recta
definitio est et proprio ordine constituta. Namque in principio hoc solum
dictum est, esse qualitatem secundum quam qualia dicerentur. Sed quoniam sunt
quaedam quorum qualitates ipsae propriis nominibus carent, quae vero his
participant suis vocabulis appellantur, ut in naturali potentia. Et rursus sunt
quaedam quae in qualitatibus quidem habeant propria nomina, in his vero quae ad
eas ipsas qualitates essent affecta, nulla ex propositis qualitatibus
denominatio fieret, hoc addidit, ab omnibus qualitatibus aut denominative dici
qualia, quae illis qualitatibus participaret, aut quomodolibet, aliter, id est
sive posito nomine qualitatis de eo non dicerentur, quae illa partieiparent, ut
in eo quod est virtus, sive ipsi qualitati positum nomen non esset, ut in eo
quod est potentia naturalis. Quare quoniam in his duabus qualitatis, in quibus
vel posito nomine non secundum nomen quae sunt, qualia denominative dicuntur,
vel eum ipsis qualitatibus nomen positum non sit, neutra ipsorum praedicatio
denominative fit. Ad concludendum omnem terminum qualitatis ait, aut
denominative qualia a qualitatibus appellari, aut quomodolibetaliter ab ipsis,
ut non denominative sed aliquoties quidem secundum potentiam, aliquoties vero
secundum eamdem qualitatem virtutis; eamdem enim qualitas est virtutis et
sapientiae. Quocirca concludit, ita qualia dici quaerumque ex his qualitatibus
denominative dicerentur, vel quomodolibet alio ab ipsis modo. Digestis in
ordine prius omnibus qualitatibus et eorum conclusione reperta, consueto ordine
unaquaeque proprietas uestigatur. INEST AUTEM ET CONTRARIETAS SECUNDUM
QUALITATEM, UT IUSTITIA INIUSTITIAE CONTRARIUM EST ET ALBEDO NIGREDINI ET ALIA
SIMILITER; ET SECUNDUM EAS QUALIA QUAE DICUNTUR, UT IUSTUM INIUSTO ET ALBUM
NIGRO. NON AUTEM HOC IN OMNIBUS EST; RUBEO ENIM ET PALLIDO ET HUIUSMODI
COLORIBUS NIHIL EST CONTRARIUM CUM QUALITATES SINT. Dicit in qualitatibus
quaedam esse contraria, atque hoc probat exemplis, albedo namque et nigredo
contraria sunt, et quaecumque albedine nigredineque participant; hoc est enim
quod ait, et secundum eas qualia quae dicuntur; nam sicut albedo nigredini
contraria est, ita quoque albus nigro; sed hoc qualitatis proprium non est, nam
cum rubrum et pallidum qualitates sint, aliique etiam colores huiusmodi, in his
contrarium non est; nullus enim dicit aliquid rubro vel pallido esse
contrarium: nam quoniam album et nigrum extremitates quaedam colorum sunt, et
longissime a se distant, contraria sunt, medietates vero contraria non habent:
Namsi quis ponat rubrum nigro esse contrarium, longissimeque distant quae sunt
contraria, longissime igitur nigredo a rubore distabit, et rursus albedo a
nigredine plurimum distat; igitur nigredini rubor est atque albedo contraria,
uniusque rei duo contraria inveniuntur, quod fieri non potest. Non est igitur
nigredi contrarius rubor. Similiter autem monstrabimus et in aliis mediis
coloribus contrarium non esse. Quocirca si huiusmodi coloribus contrarium nihil
est, non in omni qualitate contrarietas reperietur; quod si ita est, suscipere
contraria qualitatis proprium non est. At vero nec in ipsis quoque formis quae
manifeste qualitates sunt, contrarietas invenitur; nam neque ciroulus quadrato,
neque quadratus triangulo, nec ulla figura ulli figurae potest esse contraria.
Quocirca manifestum est, suscipere contrarium non esse proprium qualitatis. Sed
quoniam sunt quaedam in qualitate quae sibimet videantur esse contraria, ut
iustitia et iniustitia, hinc quaedam quaestio solet oriri. Dicunt enim quidam
iustitiae iniustitiam non esse contrariam, putant enim quod dicitur iniustitia
privationem esse iustitiae, non tamen contrarietatem. Contraria enim propriis
nominibus, non contrarii privatione nominari, ut album nigro, habere tamen
iustitiam aliquam contrarietatem, cuius adhuc proprium nomen non sit inventum,
quod omnino falsum est. Multae enim habitudines privationis vocabulo
proferuntur, ut illiberalitas et imprudentia, quae nunquam virtutibus
opponerentur, quae sunt habitus, nisi ipsae quoque habitus essent, et in animis
habentium immutabiliter permanerent. At vero neque illud verum est, omnes privationes
negatione proferri. Surditas enim, cum sit auditus privatio, sine negatione
profertur; eodem quoquemodo caecitas. Nullus enim dicit inauditio, neque
inuisio, nec aliquid huiusmodi sed tantum surditas caecitasque nominantur
propriis nominibus, cum sint illa in habitu, visus, auditus, illa in privatione
ponenda. Igitur iustitia iniustitiae contraria est. Tradit ergo regulam, ea
quae contraria sunt, sub quo genere convenienter aptentur, quam regulam his
verbis ipse praescribit: AMPLIUS: SI EX CONTRARIIS UNUM FVERIT QUALE, ET
RELIQUUM ERIT QUALE. HOC AUTEM MANIFESTUM EST OMNIA ALIA PRAEDICAMENTA
PROFERENTI, UT SI EST IUSTITIA INIUSTITIAE CONTRARIUM, QUALITAS EST AUTEM
IUSTITIA, NIHILOMINUS QUALITAS ERIT INIUSTITIA; NULLUM ENIM ALIUD
PRAEDICAMENTUM CONVENIT INIUSTITIAE, NEC QUANTITAS NEC RELATIO NEC UBI NEC
OMNINO ALIQUID HUIUSMODI, NISI SOLA QUALITAS; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS SECUNDUM
QUALITATEM CONTRARIIS. Si ex duobus, inquit, contrariis manifestum fuerit unum
eorum contrariorum sub qualitate poni, simul manifestum erit quod etiam eius
contrarium convenienter qualitati supponatur, simulque demonstrat iniustitiam
esse qualitatem. Nam si iustitia apertissime qualitas est idcirco quod neque
qualitas, neque ad aliquid, neque ubi, nec quando, nec aliud ullum
praedicamentum est, nec sub ullo alio genere poni potest, nisi sub sola
qualitate, cum ei contraria sit inustitia, non est dubium iniustitiam quoque
qualitati subnecti, quod ipse quoniam 256C planius dixit, ut ipsa exemplorum
luce uulgavit, ad aliud nobis est transeundum. SUSCIPIT AUTEM QUALITAS MAGIS ET
MINUS; ALBUM ET ENIM MAGIS ET MINUS ALTERUM ALTERO DICITUR, ET IUSTUM ALTERUM
ALTERO MAGIS. ET IDEM IPSUM SUMIT INTENTIONEM (ALBUM ENIM CUM SIT, CONTINGIT
ILLUD FIERI ALBIUS); HOC AUTEM IN OMNIBUS NON EST SED IN PLURIBUS; DUBITABIT
ENIM QUIS AN IUSTITIA MAGIS ESSE IUSTITIA DICATUR; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS
AFFECTIONIBUS. QUIDAM VERO IN HOC DUBITANT; DICUNT ENIM IUSTITIAM IUSTITIA NON
NIMIS MAGIS VEL MINUS DICI, NEC SANITATEM SANITATE; MINUS AUTEM HABERE ALTERUM
ALTERO SANITATEM DICUNT, ET IUSTITIAM MINUS ALTERUM ALTERO HABERE, SIMILITER ET
GRAMMATICAM ET ALIAS DISCIPLINAS. SED SECUNDUM EAS QUALIA QUAE DICUNTUR
INDUBITATE SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS; MAGIS ENIM GRAMMATICUS ALTER ALTERO
DICITUR ET IUSTIOR ET SANIOR, ET IN ALIIS SIMILITER. Aliud quoque proprium
protulit, quod tractata ratione ab integra proprietate qualitatis exclusit. Ait
enim qualitates posse vel intendi vel minui. Posse enim dicit alterum altero
plus album appellari, ut nix argento, et quae candidiora sunt marmora, et iustum
alterum altero magis et minus dicimus. Namque iustius aliquid factum, necnon
etiam iustissimum est. In quibus autem comparationes sunt, in his magis
minusque dici manifestum est; hoc quoque modo ipsum album, vel alia qualitas
non solum contra alterum eiusdem speciei comparata intentione crescit, et
relaxatione minuitur sed etiam a seipsa recipit comparationem: Dicitur enim
nunc quidem argentum candidius esse quam antea, cum fuerit detersum. Sed cum
haec ita sint, non est magis minusque suscipere proprium qualitatis; neque enim
sola qualitas magis minusque suscipit, haec enim intentio et relaxatio in his
quoque quae sunt ad aliquid invenitur, ut in eo quod est aequale et inaequale
possumus dicere plus aequale vel minus, et in caeteris huiusmodi; nec vero
omnes qualitates suscipiunt magis et minus, quod ipse sic ponit: Non autem in
omnibus hoc est sed in pluribus. Dubitabit enim quis an iustitia magis esse
iustitia dicatur, similiter autem et in aliis affectionibus. Quidam vero in hoc
dubitant: dicunt enim iustitiam iustitia non magis vel minus dici, nec
sanitatem sanitate; minus autem habere alterum altero sanitatem dicunt, et
iustitiam minus alterum altero habere. In hoc tres fuere sententiae. Quidam
namque dicebant, in omnibus secundum materiae habitudinem reperiri posse magis
et minus. Proprium namque esse materiae corporumque intentione crescere et
minui relaxatione, quae quorumdam Platonicorum sententia fuit. Alia vero quae
secundum certissimas verissimasque artes atque virtutes non diceret esse magis
et minus, secundum autem medias dici posse, ut haec ipsa grammatica atque
iustitia non dicitur magis grammatica neque magis iustitia. Esse autem quasdam
alias mediocres artes, in quibusidipsum posset evenire. Tertia est de qua
Aristoteles loquitur, quod ipsas quidem habitudines nulla intentione crescere,
nec diminutione decrescere putat sed eorum participantes posse sub examine
compositionis venire, ut de his magis minusue dicatur. Sanitatem namque ipsam
et iustitiam, alteram altera magis minusue non esse. Neque enim quispiam dicit
magis esse sanitatem alia sanitate. Sed hoc solum dicere possumus magis habere
sanitatem aliquem, id est esse saniorem, et magis sanum, et minus sanum. Dicimus
ergo quod ipsae quidem qualitates non suscipiunt magis et minus. Qui vero
secundum eas quales dicuntur, ipsi sub comparatione cadunt, ut iustior, et
sanior, et grammat. cior. Namque ipsa grammatica, id est litteratura, non
suscipit magis et minus, nullus enim dicit alteram altera magis esse
grammaticam sed eum qui grammatica ipsa participat. Dicimus litteratum, quem a
litteratura scilicet denominamus, litteratus autem suscipit magis et minus, ut
Donatus grammaticus plus erat aetate iam provecta grammaticus, id est
litteratus, quam cum primum ad huiusmodi studia devenisset. Sed quamquam se
haec ita habeant, tamen invenimus aliquas qualitates quibus indubitate
comparatio inveniri non possit, ut sunt quas ipse supposuit. TRIANGULUM VERO ET
QUADRATUM NON VIDETUR MAGIS SUSCIPERE, NEC ALIQUID ALIARUM FORMARUM. Haec enim
quae ex quarta specie qualitatis dicta sunt, magis minusue nullaratione
suscipiunt, nullus enim dicit plus esse alium circulum quam alium, nec magis
esse illud triangulum quam illud, dicitque fortasse maiorem, magis autem non dicit. Huius autem
rei haec ratio est, ut cum sit trianguli definitio, figura quae sub tribus
rectis lineis continetur, si qua sunt quae hanc definitionem in se suscipiant,
ut et ipsa tribus rectis lineis contineantur, proprie triangulae formae sunt,
eodem quoque modo et circulus ita definitur: Circulus est figura plana, quae
sub una linea continetur, ad quam ex uno puncto qui intra ipsam est, omnes quae
excunt lineae aequae sibi sunt. Rursus quadrati defnitio talis est: Quadratum
est quod quattuor aequalibus lineis et quattuor rectis angulis continetur. Quaecumque
igitur vel circuli definitionem suscipiunt, vel quadrati, aequaliter vel
circuli vel quadratae formae sunt; si qua vero non suscipiunt, nullo modo sunt.
Si qua vero sunt quae neque quadrati suscipiunt definitionem, neque circuli,
neque quadrati sunt, neque circuli ut est figura quae parte altera longior
dicitur. Illa enim ita definitur, parte altera longior figura est quae sub
quattuor lineis continetur, rectisque angulis, quam quattuor lineae aequae sibi
quidem non sunt, contra se vero positae binae sibi aequae sunt. Ergo quia
huiusmodi figura neque circuli definitionem capit, neque quadrati aequaliter,
neque circulus, neque quadratus est. Si qua enim cuiuslibet forma definitionem
suscipiunt, omnino eadem sunt. Ut qui circuli circulus, qui quadrati quadratus,
qui trianguli triangulus, qui parte altera longioris, parte altera longior, et
in caeteris eodem modo. Si qua vero non suscipiunt, ut triangulum, circuli
definitionem non capit neque omnino circulus est, nec potest dici inter
quadratum et triangulum, 258C quoniam utraque circuli definitionem non capiunt,
quadratum quidem plus esse circulum, triangulum vero minus, omnino enim utraque
a circuli ratione disiuncta sunt, quod his verbis ab Aristotele tractatur: QUAECUMQUE
ENIM DEFINITIONEM TRIANGULI SUSCIPIUNT ET CIRCULI, OMNIA SIMILITER TRIANGULA
VEL CIRCULI SUNT, DE HIS AUTEM QUAE NON SUSCIPIUNT NIHIL MAGIS ALTERUM ALTERO
DICITUR; NIHIL ENIM QUADRATUM MAGIS QUAM PARTE ALTERA LONGIOR FORMA CIRCULUS
EST; NULLUM ENIM IPSORUM SUSCIPIT CIRCULI RATIONEM. SIMPLICITER AUTEM, SI
UTRAQUE NON SUSCIPIUNT PROPOSITI RATIONEM, NON DICITUR ALTERUM ALTERO MAGIS. NON
IGITUR OMNIA QUALIA SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS. EX HIS ERGO QUAE DICTA SUNT
NIHIL EST PROPRIUM QUALITATIS. Nam si hoc definitio facit, ut demonstret
rationem cuiusque substantiae, quaecumque definitione discrepant, illa etiam
ipsa natura substantiae discrepabunt. Recte igitur si quae cuiuslibet rei
propositae sive trianguli, sive quadrati definitionem non capiunt, ab eiusdem
natura disiuncta sunt. Quocirca neque triangulum, neque quadratum, neque
circulus, neque quidquid horum est, suscipiant magis et minus. Sed cum haec
qualitates sint, non omnes qualitates aeque magis minusue suscipiunt. Quod si
neque in omni qualitate intentio diminutioque provenit, neque in sola, quod
haec eadem in relatione reperias, non est magis minusue suscipere proprium
qualitatis. Quodnam igitur qualitatis proprium esse dicendum est, id ipse
planissime subterposuit. SIMILE AUTEM ET DISSIMILE SECUNDUM SOLAS DICUNTUR
QUALITATES; SIMILE ENIM ALTERUM ALTERI NON EST SECUNDUM ALIUD NISI SECUNDUM HOC
QUOD QUALE EST. QUARE PROPRIUM ERIT QUALITATIS SECUNDUM EAM SIMILE ET DISSIMILE
DICI. Simile inquit et dissimile solae retinent qualitates. Nam quamvis simile
ad aliquid sit, tamen hoc ipsum quod dicimus, simile non dicimus, nisi quod
quale est. Nam si eadem qualitas sit in duobus, illa in quibus est similia
sunt, nec est aliud praedicamentum quod secundum simile et dissimile dici
possit, et de aiiis quidem omnibus notum est, quoniam de nullo dicitur. Quod si
quis de quautitate affirmet, dici posse secundum eam simile atque dissimile,
monstratum est secundum quantitatem non simile et dissimile sed aequale et
inaequale praedicari. Quocirca quoniam per singula quaeque pergentibus, et in
omnibus idem qualitatibus invenitur, et in nullo alio predicamento esse
perspicitur, recte hoc proprium qualitatis esse firmavit. Sed quoniam cum de
his quae referuntur ad aliquid tractaretur, affectus atque habitus in his quae
sunt ad aliquid numeravit, nunc vero eosdem quoque qualitati supposuit, ipse
sibi quamdam obiecit quaestionem, cur si prius sub iis quae ad aliquid
referuntur, ista subiecerit, nunc sub qualitatibus ea ipsa posuerit. Superius
namque monstravit ea quae essent a se diversa, easdem species habere non posse,
cum dicit diversorum generum et non subalternatim positorum diversae species et
differentiae sunt. Quocirca cum relatio atque qualitas diversa sint genera,
easdem utrique supponi species non oportet, hoc est enim quod dicit: AT VERO
NON DECET CONTURBARI NE QUIS NOS DICAT DE QUALITATE PROPOSITIONEM FACIENTES
MULTA DE RELATIVIS INTERPOSUISSE; HABITUDINES ENIM ET AFFECTIONES EORUM QUAE
SUNT AD ALIQUID ESSE DIXIMUS. PAENE ENIM EA QUAE SUNT IN OMNIBUS HIS GENERIBUS
AD ALIQUID DICUNTUR, EORUM VERO QUAE SUNT SINGULATIM NIHIL; SCIENTIA ENIM, QUAE
GENUS EST, HOC IPSUM QUOD EST ALTERIUS DICITUR (ALICUIUS ENIM SCIENTIA
DICITUR), SINGULORUM VERO NIHIL HOC IPSUM QUOD EST ALTERIUS DICITUR, UT
GRAMMATICA NON DICITUR ALICUIUS GRAMMATICA NEC MUSICA ALICUIUS MUSICA SED SI
FORTE SECUNDUM GENUS PROPRIUM ET ISTAE DICUNTUR ALICUIUS; UT GRAMMATICA
ALICUIUS DICITUR SCIENTIA, NON 259D ALICUIUS GRAMMATICA, ET MUSICA ALICUIUS
SCIENTIA, NON ALICUIUS MUSICA; QUARE SINGULA NON SUNT RELATIVA. Quam
quaestionem validissima argumentatione dissolvit, his scilicet verbis: Pene
enim ea quae sunt in omnibus his generibus ad aliquid dicuntur. Eorum vero quae
sunt singulatim, id est epecies, nihil huiusmodi sunt. Haec enim est
argumentatio quam Graeci *epikeirema* vocant. In huiusmodi affectionibus atque
habitudinibus, quae inter ea sunt genera, eas solas ad aliquid posse reduci,
quae vero species essent illorum generum posse in relativis sed in qualitatibus
numerari, ut scientia cum sit habitudo 260A habet sub se alias habitudines,
grammaticam et geometriam. In hoc igitur scientia ipsa quod genus est, ad
aliquid semper refertur, dicimus enim scientiam alicuius scientiam. Grammaticam
vero quae eius species est, nullus dicit alicuius esse grammaticam; dicatur
enim si fieri potest grammaticam, Aristarchi esse grammaticam. Sed omnia
quaecumque dicuntur ad aliquid, convertuntur. Dicitur ergo et Aristarchus,
grammaticae Aristarchus, quod fieri non potest. Non igitur grammatica
Aristarchi, ut ad aliquid dicitur. Est etiam argumentum, non species sed
huiusmodi genera, ad aliquid appellari, ut cum ipsae quidem species ad aliquid
non dicantur, ut grammatica non dicitur alicuius grammatica, si quando tamen
est ut species ad aliquid referatur, id non secundum se sed 260B secundum
genus, ut grammaticae quoniam genus est scientiae quae relativa est, si quis
grammaticam ad aliquid referre contendat, non potest secundum ipsam
grammaticam, eam ad aliquid praedicare sed secundum scientiam, id est secundum
genus suum. Non enim dicitur grammatica alicuius grammatica sed fortasse
grammatica alicuius scientia. Non ergo grammatica secundum grammaticam ad
aliquid dicitur sed secundum scientiam. Et hoc est quod ait, ut grammatica non
dicitur aliovius grammatica, nec musica sed fortasse secundum genus proprium
istae dicuntur alicuius, ut grammatica alicuius dicitur scientia, non alicuius
grammatica. Ergo singularum specierum nihil est quod aliqua relatione
praedicetur. Genera vero harum specierum relativa sunt, quae paulo superius
dixi; quod enim ait: Pene enim in 260C omnibus qualitatibus genera ad aliquid
dicuntur, non autem aliquid eorum quae sunt singula, hoc demonstrare voluit,
genera ipsa habitudinem dispositionumque esse relativa, species vero generum
quas singulatim esse dixit, ad aliquid nullo modo praedicari. Quas idcirco esse
singulatim vocavit, quia grammatica una est, et rursus musica una; scientia
vero non una. Recte igitur species scientiae singulatim esse nominavit. Constat
igitur quod genera huiusmodi habitudinem dicantur ad aliquid, species vero ad
nihil aliud propria praedicatione referanlur. Quocirca quoniam huiusmodi
species relativas non esse demonstravit, nunc quod reliquum est qualitates esse
confirmat. DICIMUR AUTEM QUALES SECUNDUM SINGULA; HAEC ENIM ET HABEMUS
(SCIENTES ENIM DICIMUR QUOD HABEMUS SINGULAS SCIENTIAS); QUARE HAEC ERUNT ETIAM
QUALITATES, QUAE SINGULATIM SUNT, SECUNDUM QUAS ET QUALES DICIMUR; HAEC AUTEM
NON SUNT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID. Illas esse qualilates superius confirmatum
est ex quibus aliqui quales vocarentur, nos autem idcirco grammatici dicimur,
non quod universalem scientiam sed quod ipsam grammaticam habeamus, et hoc vere
dicitur, idcirco nos dici scientes, quia grammatici sumus, potius quam idcirco
grammaticos quod aliquam scientiam retinemus. Nullus enim a generali scientia
grammaticus, aut sciens, nisi a singulatim scientia sciens, grammaticusque
perhibetur. Igitur quoniam ex his habitudinem speciebus quales vocamur, ipsae
species in qualitate numerandae sunt. Sed cum quis grammatica participat, de ea
etiam genus dicitur, et secundum eam non solum ad grammaticam sed ad scientiam
quoque coniungitur. Dicitur enim idcirco sciens. Ergo quoniam habens
grammaticam, et sciens, et grammaticus dicitur, non potest ulla scientia
participare, qui singulas non habuerit. Qui enim cunctis speciebus caret, illi
quoque genere ipso carendum est. Quare quoniam has species hahemus et secundum
eas quales dicimur, a grammatica scientes et grammatici nuncupamur, has autem
ipsas species monstratum est ad aliquid non referri. Recte igitur huiusmodi
habitudines quae in alterius relativis species sunt, in qualitate numeratae
sunt. Quod si quis hoc quoque inuitus accipiat, aliud addit quo totum
quaestionis vinculum soluetur; ait enim: AMPLIUS SI CONTINGAT IDEM ET QUALE
ESSE ET RELATIVUM, NIHIL EST INCONVENIENS IN UTRISQUE HOC GENERIBUS ANNUMERARE.
Nam cum sit verum unam eademque rem duobus diversis generibus suppositam esse
non posse, illud tamen convenit secundum aliud atque aliod unam eamdemque
speciem duobus generibus posse subnecti, ut in eo quod supra iam dictum est,
cum Socrates substantia sit, pater vero ad aliquid, cumque substantia discrepet
atque relatio, nihil tamen est inconveniens eumdem ipsum Socratem in eo quod homo
est, substantiae supponi, in eo quod habet filium, relationi. Quocirca si
secundum aliam atque aliam rem duobus generibus eadem res quaelibet
diversissimis supponatur, nihil inconveniens cadit. Ita quoque et habitudines
in eo quod alicuius rei habitudines sunt, in relatione ponuntur, in eo quod
secundum eas quales aliquid dicuntur, in qualitate numerantur. Quare nihil est
inconveniens unam atque eamdem rem, secundum diversas natura, suae potentias,
geminis et si contingat pluribus, annumerare generibus Qnocirca quoniam de
qualitate tractatum est, nos quoque orationis cursum ad reliqua praedicamenta
vertamus. DE FACERE ET PATI SUSCIPIT AUTEM ET FACERE ET PATI CONTRARIETATEM ET
MAGIS 261D ET MINUS; CALEFACERE ENIM ET FRIGIDUM FACERE CONTRARIA SUNT, ET
CALEFIERI ET FRIGIDUM FIERI, ET DELECTARI ET CONTRISTARI; QUARE SUSCIPIT
CONTRARIETATEM FACERE ET PATI. ET MAGIS AUTEM ET MINUS; EST ENIM CALEFACERE ET
MAGIS ET MINUS, ET CALEFIERI MAGIS ET MINUS, ET CONTRISTARI. SUSCIPIUNT ERGO ET
MAGIS ET MINUS FACERE ET PATI. AC DE HIS QUIDEM HAEC DICTA SUNT. Decursis
quattuor praedicamentis quae aliqua quaestione et consideratione ergo
videbantur, tenuiter caetera breviterque perstringit. Et de facere quidem et
pati nihil in hoc libro, nisi quod contraria suscipiant, et intentionem
imminutionemque ab Aristotele est disputatum, in aliis vero eius operibus plene
ab eo perfecteque tractata sunt, ut hoc ipsum de facere et pati in his libris
quos *Peri geneseos kai phthopas* inscripsit, de aliis quoque praedicamentis
non illi minor in aliis operibus disputatio fuit, ut de eo quod est ubi et
quando in physicis, et de omnibus quidem altius subtiliusque in libris quos
*Meta ta physika* vocavit, exquiritur. Ac de fecere quidem et pati ipse
planissime posuit posse ea suscipere contrarietates. Dicimus enim ignem
calefacere et frigefacere, quod scilicet ad faciendum refertur. Dicimus aquam
calefieri et frigefieri, quod nihilominus ad patiendi ducitur praedicamentum. Magis
quoque et minus suscipere, apertissimis demonstrat exemplis. Sic enim magis
calefacere et minus, et magis calefieri et minus dicitur. Atque haec hactenus,
ipse enim haec apertissime posuit. Est autem horum descriptio talis, quod in
faciendo quidem, actus quidam a quolibet in aliam rem veniens, consideratur a
quo veniat. In patiendo autem in eo ille actus consideratur, in quem venit. Actus
enim et passio simul in physicis esse monstrata sunt. Ac de facere quidem ac
pati, ad praesens tempus haec dicta sufficiant. DICTUM EST AUTEM ET DE SITU IN
RELATIVIS, QUONIAM DENOMINATIVE A POSITIONIBUS DICITUR. DE RELIQUIS VERO, ID
EST QUANDO ET UBI ET HABERE, PROPTEREA QUOD MANIFESTA SUNT, NIHIL DE HIS ULTRA
DICITUR QUAM QUOD IN PRINCIPIO DICTUM EST, QUOD HABERE SIGNIFICAT CALCIATUM
ESSE VEL ARMATUM, UBI VERO IN LYCIO, VEL ALIA QUAECUMQUE DE HIS DICTA SUNT. IGITUR
DE HIS GENERIBUS QUAE PROPOSUIMUS SUFFICIENTER DICTUM EST. Positio quidem
quoniam ipsa est alicuius, in iis quae sunt ad aliquid, numerata est sed
quoniam omnis res quae ab alio denominatur, aliud est quam id ipsum a quo
denominata est, ut aliud est, qui est grammaticus, atque grammatica, quamvis
grammaticus a grammatica denominelur. Ita cum sit positio relativa, quidquid
denominative a positionibus dicitur, hoc relativorum genere non tenetur.
Positio autem ipsa relativa est, positum vero est a positione denmninatum.
Statio enim cuiusdam statio est. Stare vero quoniam a statione denominatum est,
non ponitur in eo genere in quo statio fuit. Quare sub relatione hoc praedica
nentum non invenitur. Sed quoniam nihil est ad quod hoc reducere genus atque
aptare possimus, dicendum est suum esse genus. Ut accumbere ab accubitu, stare
a statione, et caetera quidem quae idcirco se Aristoteles exsequi denegat,
quoniam planissima sunt; ait enim: De reliquis vero id est, quando, et ubi, et
habere; propterea quia manifesta sunt, nihil de his ultra dicitur, quam quod in
principio dictum est, et eorum praedicta ponit exempla. Dicendum autem est
breviter de praedicatione quae est ubi et quando. Sicut ipsum ad aliquid per se
esse non potest nisi ex alio aliquo naturam trahat, ita et quando et ubi, esse
non potest, nisi locus ac lempus fuerit. Locum enim ubi, tempus vero quando,
comitatur. Non est autem idem tempus, et quando, nec ubi et locus sed proposito
prius loco si qua res in eo sit posita, ubi esse dicitur. Rursus si certa res
in tempore est, quando esse perhibetur, ut Apollinares ludi, oum sint in
tempore, quando eos esse dioimus. Habent autem haec quoque proprias
diversitates, ubi quidem, quod aliquoties infinite dicitur. Alicubi enim esse
dicimus aliquem, ut Socratem, aliquoties autem definite, ut in Lyceo vel in
Academia. Habet quoque ubi, secundum ipsum locum in quo est, aliquas
contrarietates. Sursum enim esse, et deorsum ubi esse dicitur. Temporum quoque
varietates in eo praedicamento, quod est quando, esse manifestum est. Futura
enim et praesentia praeteritaque in quando praedicamento veniunt. Dicimus enim
fuisse aliquando Scipionem consulem Romanum, nunc esse Orientis imperatorem,
qui nunc Anastasius appellatur. Futurum autem esse aliquem, quae scilicet
secundum quando praedicamentum dicuntur. Habere autem est quoddam extrinsecus
veniens, neque innatum ei a quo habetur, aliudque quam est illud ipsum a quo
habetur, in se retinere, ut armatum esse vel uestitum esse. Habere enim est
uestes atque arma tenere, quae cum eo nata non sunt, neque aliqua cum eo qui
habet, communi natura proprietateque iunguntur; sed quoniam de his Aristoteles
tacuit, nobis quoque nunc eorum longior tractatus omittendus est. Expeditis
omnibus praedicamentis, cur praeter propositum operis in hanc oppositorum
disputationem sit ingressus, a multis ante quaesitum est sed Andronicus hanc
esse adiectionem Aristotelis non putat, simulque illud arbitratur, idcirco ab
eo fortasse hanc adiectionem de oppositis, et de his quae simul sunt, et de
priore, et de motu et de aequivocatione, habendi non esse factam, quod hunc
libellum ante Topica scripserit, quodque haec ad illud opus non necessaria esse
putaverit, sicut ipse Categoria possunt ad sensum Topicorum, non ignorans
scilicet quod sufficienter in Topicis, quantum ad argumenta pertinebat, et de
his omnibus quae adiecta eunt, et de praedicamentis fuisse propositum. Sed haec
Andronicus. Porphyrius vero hanc adiectionem uacare et carere ratione non
putat. Cuius hanc prodidit causam. Ut enim multa sunt quae quod communibus
animi conceptionibus esse suggererent, in huius libri principiis ab Aristotele
praedicta sunt, ut de aequivocis, et univocis, et denominativis, et de his omnibus,
quaecumque usque ad substantiae disputationem ad ipsorum praedicamentorum
utilitatem cognitionemque praedicta sunt, ita quaedam fuisse quae essent quidem
in communibus sensibus, egerent tamen subtilioris divisionis modo, haec
diligenter supposita sunt, ut quid essent proprie teneretur, ne falsis
opinionibus traductus non firmus animus luderetur. Docet autem hoc, inquit,
etiam ipse ordo congruus rationique conveniens titulorum, hanc adiectionem
fuisse perutilem atque necessariam. Prius enim de oppositis, post vero de his
quae simul sunt, et de his quae posteriora sunt. Post autem de motu, ad
postremum de habendi aequivocatione sermonem faciens, libri seriem terminavit.
Idcirco quod in omnibus quidem praedicamentis ante quaesivit, utrum possint
habere contraria. In his vero quae sunt ad aliquid, dixit magnum paruo non
posse esse contrarium sed oppositum. Quid vero esse oppositum dicere
praetermisit, ne ordo disputandi continuus rumperetur. Hic igitur recte quod
illic praetermiserat, prius edocuit. In relativis quoque de his quae sunt
prius, quaeque simul natura gignuntur, strictim tetigit, quod nunc diligenter
explicat. Faciendi vero patiendique praedicamenta sunt, in quibus quidam quasi
motus agitatioque consideratur; necesse igitur fuit motu dicere, qui naturam
faciendi atque patiendi vellet ostendere. Quis autem dubitet cuiuslibet
sermonis aequivocationem monstrare, esse perutile? Quare quoniam habere quoque
praedicamentum est, non fuit inconveniens neque perfluum de habendi aequivocatione
tractasse. DE OPPOSITIS QUOTIENS SOLENT OPPONI, DICENDUM EST. DICITUR AUTEM
ALTERUM ALTERI OPPONI QUADRUPLICITER, AUT UT AD ALIQUID, AUT UT CONTRARIA, AUT
UT HABITUS ET PRIVATIO, AUT UT AFFIRMATIO ET NEGATIO. OPPONITUR AUTEM UNUMQUODQUE
ISTORUM, UT SIT FIGURATIM DICERE, UT RELATIVA UT DUPLUM MEDIO, UT CONTRARIA UT
BONUM MALO, UT SECUNDUM PRIVATIONEM ET HABITUM UT CAECITAS ET VISUS, UT
AFFIRMATIO ET NEGATIO UT SEDET Ñ NON SEDET. Illud quoque quaeritur utrum
oppositionis nomen aequivoce praedicetur. Dicimus enim quattuor modis opponi,
aut ut contraria, aut ut aliquid, aut ut habitum et privationem, aut ut
affirmationem et negationem. Hic ergo contenditur utrum aequivocatio quaedam
circa has quattuor diversitates sit, an id ipsum quod dicimus oppositum generis
vice praedicetur, ut sit univocum. Sed in hoc Stoicorum Peripateticorumque
diversa sententia fuit, et ut ipsi inter se Peripatetici, diverse sectati sunt.
Stoicorum quoniam longa sententia est, praetermittatur, aliis autem
Peripateticis placet nomen hoc oppositi de subiectis aequivoce praedicari, ita
affirmantibus, quoniam Aristoteles ita dixit: De oppositis quoties solent
opponi dicendum est hoc, id est quoties ad multiplicitatem pertinet
aequivocationis. Sed qui melius iudicavere, si oppositionis nomen generis loco
dicunt debere praedicari, idcirco quod cum nomen opposilionis de subiectis
quattuor oppositionibus praedicetur, ab his quoque definitio non oberret. Sunt
enim opposita quae in eodem, secundum idem, in eodem tempore, circa unam
eamdemque rem, simul esse non posunt, quod per singula quaeque pergentibus in
singulis oppositis invenitur. Namque album et nigrum, quae sunt contraria, unu
eodemque tempore circa unum idemque corpus partemque corporis simul esse non
possunt, nec seruus atque dominus eiusdem, eodem tempore idem seruus idem
dominus est, nec habitus et privatio; quis enim dicat in eodem oculo uno
eodemque tempore et visum posse esse et caecitatem? Iam vero affirmatio et
negatio quam repugnantes sint, quamque in eodem simul esse non possint, nulli
dubium est. Quare si ea quae sub oppositione ponuntur oppositionis nomen
definitionemque suscipiunt, quid est dubium oppositionem non aequivoce
praedicari? His igitur positis, ad eorum distantias differentiasque veniamus. QUAECUMQUE
IGITUR UT RELATIVA OPPONUNTUR, EA IPSA QUAE SUNT OPPOSITORUM DICUNTUR, AUT
QUOMODOLIBET ALITER AD EA; UT DUPLUM MEDII, HOC IPSUM QUOD EST, DICITUR DUPLUM;
ET SCIENTIA SCIBILIS REI SCIENTIA UT AD ALIQUID OPPONITUR, ET DICITUR SCIENTIA,
HOC IPSUM QUOD EST, SCIBILIS; ET SCIBILE, HOC IPSUM QUOD EST, AD OPPOSITUM
DICITUR, SCILICET SCIENTIAM (SCIBILE ENIM ALIQUA SCIENTIA SCIBILE DICITUR). QUAECUMQUE
ERGO OPPONUNTUR UT AD ALIQUID, EA IPSA QUAE SUNT OPPOSITORUM VEL ALIO QVOLIBET
MODO AD SE INVICEM DICUNTUR. Ea quidem huius oppositionis quae secundum
relationem dicuntur, et per seipsa plana atque uulgata sunt et superiori
relationis disputatione iam cognita. Illa enim sunt ad aliquid quaecumque id
quod sunt aliorum dicuntur, vel quomodolibet aliter ad ea, ut seruus domini
seruus, et dominus serui dominus, et magnum ad paruum dicitur, et rursus paruum
refertur ad magnum. Quod si hoc in relativis omnibus invenitur, nulla est
dubitatio quin etiam in his hoc deprehendi possit, quae secundum ad aliquid
opponuntur, ut ea ipsa id quod sunt oppositorum dicantur vel quomodolibet
aliter ad opposita, ut si est seruus domino oppositus, dominus serui dicatur,
id est oppositi sui, et rursus si dominus seruo oppositus est, domini seruus
dicatur. Paruum vero ad magnum, et magnum ad paruum, id est ad oppositum sibi.
Atque hoc quidem in omnibus secundum ad aliquid oppositionibus inveniri necesse
est. Quocirca sit haec proprietas eorum quae secundum ad aliquid opponuntur,
quod ea ipsa quae sunt ad opposita referuntur, et ipsorum esse dicuntur. His
ergo ante constitutis docet differentiam qua inter se ea quae secundum
contrarietatem dicuntur, vel ea quae secundum ad aliquid, discrepant atque
dissentiunt; ait enim. ILLA VERO QUAE UT CONTRARIA, IPSA QUIDEM QUAE SUNT NULLO
MODO AD INVICEM DICUNTUR, CONTRARIA VERO SIBI INVICEM DICUNTUR; NEQUE ENIM
BONUM MALI DICITUR BONUM SED CONTRARIUM; NEC ALBUM NIGRI ALBUM SED CONTRARIUM.
QUARE DIFFERUNT ISTAE OPPOSITIONES INVICEM. Dictum est in his quae secundum ad
aliquid opponuntur, quod ea ipsa id quod sunt ad id quod sibi est oppositum
dicerentur. Contraria vero et ipsa quidem opponuntur sibi sed id quod sunt ad
opposita non dicuntur, contraria autem dicuntur. Hoc autem huiusmodi est. Bonum
malo contrarium dicimus esse, et rursus malum bono. Nigrum quoque albo
contrarium putamus, nihilominus quoque album nigro. Sed cum hoc arbitramur, non
tamen dicimus ea id quod sunt esse oppositorum. Si enim diceremus ea id quod
est bonum esse oppositi sui, non diceretur bonum malo esse contrarium sed bonum
esse mali bonum. Nec ila praedicationem quis faceret nigrum albo esse
contrarium sed nigrum albi esse nigrnm. Hoc est enim id quod est nigrum dici ad
oppositum suum, si quis dicat nigrum albi esse nigrum; quod quoniam non dicitur,
ea ipsa quae sunt non dicuntur oppositorum, ea scilicet quae sibi ut contraria
videntur opponi. Sed quoniam dicimus bonum malo contrari uni, et nigrum albo
contrarium, quamquam id quod sunt oppositorum non dicantur, tamen ad opposita
ut contraria nominantur. Atque hoc est quod ait: Ipsa quidem quae sunt nullo
modo ad seinvicem dicuntur. Contraria vero sibi invicem dicuntur. Non enim
dicitur bonum mali bonum, hoc est enim id quod est opposili praedicare sed
dicimus bonum malo cootrarium. Quocirca differunt ea quae similiter ad aliquid
opponuntur his quae secundum contrarietatem sibi sunt opposita, quod ea quidem
quae secundum relationem opposita sunt id quod sunt oppositorum dicuntur. Illa
vero quae ut contraria, ipsa quidem quod sunt oppositorum nomine minime sed
tantum contraria praedicantur, ut bonum contrarium esse dicatur oppositi sui
non boni. Dicimus enim bonum malo contrarium, eum non dicamus bonum mali bonum.
Sed quoniam differentiam secundum ad aliquid oppositionis contrariorumque
monstravit, ipsorum inter se contrariorum differentiam discrepantiamque
persequitur. QUAECUMQUE VERO CONTRARIORUM TALIA SUNT UT IN QUIBUS NATA SUNT
FIERI ET DE QUIBUS PRAEDICANTUR, NECESSARIUM SIT ALTERUM IPSORUM INESSE, NIHIL
EORUM MEDIUM EST (QUORUM AUTEM NON EST NECESSARIUM ALTERUM INESSE, HORUM OMNIUM
EST ALIQUID MEDIUM); UT AEGRITUDO ET SANITAS IN CORPORE ANIMALIS NATA EST
FIERI, ET NECESSE EST ALTERUM IPSORUM INESSE ANIMALIS CORPORI, AUT AEGRITUDINEM
AUT SANITATEM; ET PAR QUIDEM ET IMPAR DE NUMERO PRAEDICATUR, ET NECESSE EST
HORUM ALTERUM NUMERO INESSE, VEL PAR VEL IMPAR; ET NON EST HORUM ALIQUID
MEDIUM, NEQUE AEGRITUDINIS NEQUE SANITATIS, NEQUE IMPARIS NEQUE PARIS. QUORUM
AUTEM NOR EST NECESSARIUM ALTERUM INESSE, HORUM EST ALIQUID MEDIUM; UT ALBUM ET
NIGRUM IN CORPORE NATUM EST FIERI, ET NON EST NECESSE ALTERUM EORUM INESSE
CORPORI (NON ENIM OMNE CORPUS VEL ALBUM VEL NIGRUM EST); ET PROBUM ET IMPROBUM
DICITUR QUIDEM DE HOMINE ET DE ALIIS PLURIBUS, NON EST AUTEM NECESSE ALTERUM
INESSE HIS DE QUIBUS PRAEDICATUR; NON ENIM OMNIA AUT PROBA SUNT AUT IMPROBA. ET
EST ALIQUID HORUM MEDIUM, UT ALBI ET NIGRI venETUM VEL PALLIDUM VEL QUICUMQUE
ALII COLORES SUNT, FOEDI VERO ET PULCHRI QUOD NEQUE PULCHRUM EST NEQUE FOEDUM.
IN ALIQUIBUS QUIDEM MEDIETATIBUS POSITA SUNT NOMINA, UT ALBI ET NIGRI venETUM
ET PALLIDUM; IN ALIQUIBUS VERO NON EST NOMINE ASSIGNARE MEDIETATEM, UTRIUSQUE
VERO NEGATIONE DEFINITUR, UT NEC BONUM NEC MALUM, NEC IUSTUM NEC INIUSTUM. Brevis
contrariorum partitio hoc modo facienda est. Contrariorum alia sunt habentia
medietatem, alia vero non habentia, et eorum quorum est aliquid medium, in
aliis plures medietates, in aliis vero una tantum medietas invenitur. Atque
horum aliquae medietates propriis nominibus appellantur in aliquibus 267B vero
ipsae quidem medietates propriis appellationibus carent, contrariorum vero
negatione signantur. Sed haec quae dicta sunt a primordio repetentes propriis
probemus exemplis. Illa vero contraria quae medio carent talia sunt, ut necesse
sit alterum eorum proprio inesse subiecto, ut est aegritudo et sanitas. Omne
enim corpus in quo aegritudo sanitasque versatur, aut aegrum aut sanum est.
Atque ideo quoniam aegritudo et sanitas medietate carent, alterutrum eorum
inerit ei subiecto, in quo utraque nata sunt fieri, et de quo praedicantur. Nam
quoniam in corpore animalis sanitas et aegritudo fieri nata est, id est ita
fieri solet, et ita omne natum est aninial, ut aut sanum esse possit aut
aegrum. Et quoniam de animalis corpore aut sanum, aut aegrum praedicatur,
necesse est quoniam haec medio carent in omni corpore animalis aut
aegritudinem, aut sanitatem esse. Quocirca eorum quae medio carent, necesse
alterum interesse subiecto, et quaecumque talia sunt, ut alterum ipsorum
subiecto inesse necesse sit, nulla inter ea medietas clauditur. Illa vero
contraria in quibus aliqua medietas est non sunt talia, ut eorum necesse sit
alterum inesse subiecto. Nam in illis quae medio carent idcirco alterutrum
subiecto inesse necesse est, quod eorum medietas nulla est quae possit interea
subiectae inesse substantiae, ut in numero quoniam paritas et imparitas medium
nihil habenti (omnis enim numerus aut par aut impar est nec est quod propterea
numero inesse possit), ideo omnis numerus aut par aut impar est. In his vero
quae inter se medietatem aliquam complectuntur, non est necesse semper alterum
contrariorum inesse. Potest namque inesse medietas, ut in colore, quoniam album
atque nigrum contrarietatis vice diversa sunt, habent autem medium quod est
rubrum vel pallidum, idcirco non omne corpus vel album vel nigrum est, quoniam
potest aliquando in subiectis corporibus albi atque nigri medietas inveniri.
Videmus namque rubrum corpus, ut rosam multosque praeterea flores, quos verni
temporis clementia parturit. Recte igitur dictum est, eorum quorum non sunt aliquae
medietates, alterum semper inesse subiectis, et in quibus necesse est alterum
inesse, fieri non posse quin illic medietas ulla sit. Eodem quoque modo et quae
medietates habent, non necessario alterutra subiectis inesse, et quae non est
necesse alterutra subiectis inesse, non est dubium quin illic quaedam possit
esse medietas sed in aliquibus quidam plures, in aliquibus autem una est
medietas, ut in colore inter album alque nigrum plures medietates sunt. Est
enim (ut dictum est) rubrum, et quoque pallidum, eodem quoque modo venetum, et
multa praeterea huiusmodi. In calido vero atque frigido una medietas est, quae
dicitur tepor. Horum autem quibus una medietas est, in aliis nornen est
positum, in aliis non. Et positum quidem nomen est, ut inter calidum frigidumque,
hanc enim medietatem tepidum esse praedicamus. Non est vero positum in eo quod
Aristoteles ipse sic dixit: Improbi vero et probi, quod neque probum est, neque
improbum. Nam quoniam bonum atque in ulum sibi sunt contraria, non autem
necesse est omne quod boni malive susceptibile est, vel bonum esse vel malum,
idcirco dixit bonum malumque, cum sint contraria, habere quamdam medietatem,
cui nomen positum quidem non sit sed nihilominus eam quis inter has
contrariorum naturas inveniet. Nam quod dictum est a posterioribus inter bonum
malam qua esse ea quae dicantur indifferentia, ut interest virtutem atque
turpitudinem, quae utraque sibi sunt contraria, divitiae et pulchritudo, quae
(ut Stoici putant) neque mala neque bona sunt, atque idcirco indifferentia
nominavere sed hoc ipsum quod dicimus indifferens apud priores nomen non erat,
et a posterioribus inventum est. Aristoteles autem qui hoc nomine usus nunquam est,
ait probum atque improbum habere quidem aliquam medietatem, verumtamen eam
nullo nomine nuncupari sed eam utriusque contrarii negotiatione definivit. Ait
enim medietatem probi atque improbi esse, quod neque probum esset neque
improbum, ut iusti atque iniusti medietas est, quod neque iustum, neque
iviustum est. Sed ne videatur inconveniens aliquid negationibus definiri, ipse
ait: In aliquibus vero non est nomine assignare medietatem, utriusque vero
negatione definitur. Namque ubi est una medietas, si utraque contraria sint
remota, sola tantum medietas permanebit, ut in eo quod est bonum et malum,
quoniam his una medietas est, sublato bono atque malo, solum quod neque bonum,
neque malum est relinquitur. Quocirca tota rursus divisio breviter assumenda
est. Eorum quae sunt contraria quorum necesse est semper alterum inesse in his,
in quibus ea secundum propriam naturam inesse contingunt, ea nullam inter se
retinent medietatem, ut in corpore sanitas et aegritudo, in numero paritas atque
im paritas. Quaecumque vero in his in quibus esse possunt, non ita sunt, ut
eorum necesse si alterum inesse, haec aliquam inter se qualitatem medietatis
amplectuntur, ut albedo atque nigredo, rubrum, frigidum atque calidum teporem.
Horum autem alia sunt quae unam solam continent medietatem, alia vero quae
multas, et multas, ut inter album atque nigrum, pallidum, venetum, quae
medietates sunt. Inter calidum atque frigidum una sola est medietas, tepor.
Horum autem quae unam retinent medietatem, in aliis nomina sunt posita, ut in
eo ipso calore ac frigore. Est enim tepor medietas caloris atque frigoris. In
aliquibus vero nomen positum non est, ut in eo quod est bonum atque malum,
iustum atque in iustum. In his enim medietas nomen positum non habet sed
utrorumque contrariorum negationibus definitur, ut dicamus eam esse boni atque
mali medietatem, quod neque bonum est malum, eamque esse iusti et iniusti
medietatem, quae utraque contrarietate summota, utrorumque negatione
relinquitur, ut est neque iustum, neque iniustum. PRIVATIO VERO ET HABITUS
DICUNTUR QUIDEM CIRCA IDEM ALIQUID, UT VISIO ET CAECITAS CIRCA OCULUM;
UNIVERSALITER AUTEM DICERE EST IN QUO NASCITUR HABITUS FIERI, CIRCA HOC DICITUR
UTRUMQUE EORUM. Ordine tertiam speciem propositae oppositionis exsequitur eam
quae secundum habitum privationemque dicitur, atque in ea unam similitudinem
posuit quae illi est cum contrarietate coniuncta. Nam sicut ea quae sunt
contraria circa idem sunt, ut album, quoniam semper in corpore est, nigrum
quoque semper est in corpore, et iustitia, quoniam semper animo inserta est,
iniustitia quoque mentis est vitium, ita quoque ea quae secundum privationem
habitumque dicuntur, circa idem semper necesse est inveniri, ut quoniam visus
habitus est (habemus enim visum) et visus est in oculos circa oculum, caecitas
quoque, quae privatio visus est, praeter oculum non est. Auditus etiam, qui
habitus est, quoniam circa aures est, eius quoque privatio quae surditas dicitur,
ab auribus non recedit; ita quoque et circa quod fuerit habitus, circa idem
ipsum illius habitus privatio consideratur. Atque hinc regulam dat.
Universaliter enim dicit in quo sit in eo fieri privationem. Quid vero sit
privari, continuata dispositione subiunxit: PRIVARI VERO TUNC DICIMUS
UNUMQUODQUE HABITUS SUSCEPTIBILIUM, QUANDO IN QUO NATUM EST INESSE VEL QUANDO
NATUM EST HABERE NULLO MODO HABET. Quid sit privatio hac Aristoteles
definitione conclusit. Neque enim quaecumque non habent visum, caeca dicuntur,
nec vero surdum est omne quod non sentit auditum, nemo enim neque parietem
caecum dixerit, nec surdum lapidem, neo quidquid huiusmodi est. Sed ea sola
privari dicimus habitu, quaecumque aut habuere habitum eoque caruere, aut
habere potuere et non habent. Parietem autem idcirco non dicimus caecum, quod
in eo visus naturaliter venire non potuit. Paruos vero catulos quibus visus non
est, non satis digne aliquis caecos esse pronuntiet. Eo enim tempore nondum
naturaliter visum habere possunt. Si vero exhaustis diebus quibus his oculi
patefieri et lucem haurire naturaliter possunt, non habeant visum, eos caecos
esse manifestum est. At vero neque ostrea dicuntur edentula, quoniam
naturaliter non habeant dentes sed nec infantulos quibus adhuc nondum huiusmodi
aetas est, ut habeant dentes, vocamus edentulos sed si aut is qui ante habuit,
dentes amiserit, aut quo iam tempore habere naturaliter debet, dentes non
habet, ut si quis puerorum septimo anno omnino nullum creaverit, illos iure
edentulos appellamus, atque hoc est, quod ait: EDENTULUM ENIM DICIMUS NON QUI
NON HABET DENTES, NEC CAECUM QUI NON HABET VISIONEM SED QUI, QUANDO CONTIGIT
HABERE, NON HABET (MULTA ENIM EX NATIVITATE NEQUE DENTES HABENT NEQUE VISIONEM
SED NON DICUNTUR EDENTULA NEQUE CAECA). Hoc est, non omne quod non videt
caecum, nec quod dentes non habet edentulum appellamus. Plura enim sunt quae
aut omnino aut certo tempore naturaliter haec habere non possunt sed est illa
privatio quoties si habitum non habet, qui habere naturaliter potest, et eo
tempore cum iam per naturam illius 270B esse compos habitus possit, vel si
habens quis retinensque habitum, illum cuiuslibet incursione casus amiserit, ut
in pueris iam adultis si non habeant dentes. Nam quoniam homines sunt, possunt
habere; quod si habentes amiserint, edentuli dicuntur; si vero omnino non
creuerint dentes, quoniam iam pueris aeque adultis ut dentes haberent,
naturaliter poterat evenire, id quo casu aliquo vel aegritudine officiente
factum est, eos edentulos et habitudentium privatos esse nominamus. PRIVARI
VERO ET HABERE HABITUM NON EST HABITUS ET PRIVATIO; HABITUS ENIM EST VISUS,
PRIVATIO VERO CAECITAS, HABERE AUTEM VISUM NON EST viSUS, NEC CAECUM ESSE
CAECITAS (PRIVATIO ENIM QUAEDAM EST CAECITAS, CAECUM VERO ESSE PRIVARI, NON
PRIVATIO EST). Hic verissima ratione monstratur utrum ea que sub privatione
atque habitu cadant privationes sint atque habitus an minime: nam quoniam
habitus est visus, privatio vero caecitas, sub habitu vero est habere visum, et
sub privatione esse caecum, utrum habere visum idem sit quod ipse qui habetur
visus, et utrum idem sit caacum esse quod caecitas, perspicaciter intuentibus
aliud quoddam est habere aliquid quod habetur. Tres namque res sunt in eo in
quo est habitus, is qui habet ea res quae habetur, et habere, ut est is qui
videt, et ipse visus, et hoc ipsum quod ex utrisque, fit ex eo scilicet qui
videt et visu, quod est videre. Distat autem et videre ab eo qui videt, et hoc
ipsum videre rursus a visu. Aliud est enim id quod fit quam is qui facit.
Videre autem videns operatur, aliud est igitur videre quam videns. Distat autem
videre etiam a visu, aliud namque est id quod fit quam id per quod aliquid
geritur, videre autem per visum fit. Distat ergo videre ab eo ipso (qui ipsum
videre efficit) visu sed videre visum habere est, visum autem habere habitum
retinere est, et visus habitus est. Non est igitur idem habitus et quid est sub
habitu, id est quemlibet habitum retinere. Eodem quoque modo etiam in
privatione, et illic quoque tres sunt res, is qui privatur, hoc ipsum quod fit,
id est privari, et ipsum quo quis privatur, id est ipsa privatio. Quod si
distat is qui habet eo ipso quod est habitum habere, distat et is qui privatur
eo quod est privari. Quod si etiam distat quod est habere habitum illo ipso habitu qui habetur. Distat
necessario id quod est privati illa ipsa scilicet privatione qua quisque
privatur. Quare neque id quod sub habitu est habitus appellari potest neque id
quod sub privatiove privatio. Recte igitur dictum est habitum habere non esse
habitum privarique non esse privationem: cui rei aliqua quaedam validior vis
argumentationis adiungitur, quam Aristoteles ita pronuntiat. NAM SI IDEM ESSET
CAECITAS ET CAECUM ESSE, UTRAQUE DE EODEM PRAEDICARENTUR; NUNC VERO MINIME SED
CAECUS QUIDEM DICITUR HOMO, CAECITAS VERO NULLO MODO DICITUR. Si idem inquit
esset caecitas quod est esse caecum, de quocumque caecum esse diceretur, de eo
quoque caecitas praedicaretur sed caecum dicimus esse hominem, caecitatem vero
ipsum hominem nullus dicit: quare quoniam in utrisque diversa est praedicatio,
et de quo caecitas dicitur, non de eo dicitur caecum, rursumque de quo caecum
esse praedicatur, is caecitas dici non potest, non est dubium quin aliud sit
caecum esse quam caecitas, id est privationem esse aliud quam privari: sed
quamvis distent, aequali tamen oppositionis vice funguntur, quod ipse loquitur
sic: OPPONI QUIDEM ET ISTA VIDENTUR, PRIVARI SCILICET ET HABERE HABITUM,
QUEMADMODUM PRIVATIO ET HABITUS; IDEM ENIM MODUS EST OPPOSITIONIS; Aequa namque
proportione sibi privatio atque habitus opponuntur, et ea quae sub privatione
habituque clauduntur. Cur enim si privatio atque habitus, id est visus et
caecitas sibi sunt opposita, non etiam videre atque esse caecum eodem modo
invicem sibimet opponantur. Quare quamquam haec distent, tamen modus in his
oppositionis aequalis est. NON EST AUTEM NEC QUOD SUB AFFIRMATIONE VEL
NEGATIONE EST NEGATIO VEL AFFIRMATIO; AFFIRMATIO ENIM ORATIO EST AFFIRMATIVA ET
NEGATIO ORATIO NEGATIVA, EORUM VERO QUAE SUNT SUB AFFIRMATIONE YEL NEGATIONE
NIHIL EST ORATIO. DICUNTUR AUTEM ET ISTA SIBI OPPONI UT AFFIRMATRO ET NEGATIO;
NAM ETIAM IN HIS MODUS OPPOSITIONIS IDEM EST; QUEMADMODUM ENIM AFFIRMATIO AD
NEGATIONEM OPPONITUR, UT SEDET - NON SEDET, SIC RES QUAE SUB UTRISQUE EST SIBI
OPPONITUR SEDERE ET NON SEDERE. Ad quartam oppositionis speciem transitum
fecit, quae secundum affirmationem negationemque dicitur. Affirmatio autem est
quae aliquam rem alicui quadam participatione coniungit, negatio vero quae
aliquam rem ab aliqua re quadam separatione disiungit, ut est: Omnis homo est
animal animal enim ad hominem haec oratio iungit. Participat enim homo proprio
genere, scilicet animal, negatio vero: Homo lapis non est. Disiungit enim
naturam lapidis ab humanitate qui negat sed multa de his in libro de
interpretatione dicenda sunt. Quare plenior horum disputatio in tempus aliud
differatur. Aristoteles vero simplicissime et pene incuriose propter eos qui
instituuntur definitiones affirmationis negationisque signavit, dicens
negationem affrmationemque, affirmativas esse negativasque orationes. Quod si
examinatius ac subtilius definisset, affirmationem per affirmativam orationem non
definiret. Nam si dubium est quid sit affirmatio, nihilo magis clarum atque
perspicuum est quid sit affirmativa oratio. Idcirco quod si quis nescit quid
sit affirmatio, idem sine dubio nesciturus est quid oratio sit affirmativa. Sed
idcirco hic indulgentius terminavit, quod in libro Perihermeneias utriusque
veram plenamque vim definitionis aptavit. Eadem quoque in his ratio est qua
sunt sub affirmatione et negatione, quae in his quae sub privatione atque
habitu ponebantur, nam sicut non est idem habitus atque privatio quod habere
habitum atque privari, ita non idem est affirmationem et negationem esse quod
est sub affirmatione et negatione. Affirmatio est, verbi gratia sedet Socrates,
negatio vero, non sedet Socrates. Sub affirmatione autem hoc ipsum sedere
Socratem, id est hoc quod sub affirmatione dicit facere. Sub negatione vero non
sedere Socratem, id est non facere id quod negatio submovet. Hoc autem ita
probatur, quod omnis affirmatio omnisque negatio orationes sunt, sicut eorum
supradicta definitio determinatioque monstravit. Sedere autem et non sedere, id
est facere et non facere, orationes non sunt, quod si affirmatio et negatio
orationes sunt, dicitur id quod sub affirmatione et negatione est, ea ipsa
affirmatione et negatione distare. Sed in hoc servant illam quoque
similitudinem quod ea ipsa sibi sunt opposita, quae secundum affirmationem
negationemque dicuntur. Sicut enim ipsa affirmatio quae dicit sedet Socrates,
et quae dicit, non sedet Socrates, ita quoque id ipsum quod est sedere
Socratem, et non sedere, certa ratione similitudinis opponuntur. Sed quoniam
quattuor species oppositionis dictae sunt, nunc Aristotelis uestigia
persequentes, earum differentias colligamus, quae sunt numero sex: nam si quae
res sint quattuor, easque differre a se ac distare volumus, sex solas
differentias invenimus. Cum enim primam differre a secunda ac tertia atque
quarta ponimus, tres sunt differentiae. Item secundam rem a prima re differre
ostendere atque demonstrare superfluum est. Cum enim primae rei ad secundam
distantiam colligeremus, quid secunda distaret a prima docuimus. Relicta igitur
primae ad secundam rem differentia, secundae et tertiae, item secundae
quartaeque differentiae monstrabuntur, quae sunt duae, quae tribus superioribus
iunctae quinque solas efficiunt. Restat tertiae rei quartaeque distantia. Nam
primae ad secundam atque tertiam demonstrata est discrepantia, cum prima a
secunda distaret, atque eodem modo a tertia monstrabamus. Id his probatur
exemplis. Nam cum oppositio ea quae est secundum ad aliquid, ab his
oppositionibus quae sunt secundum contrarietatem, privationem atque habitum,
atque affirmationem et negationem, distare proponitur, tres sunt differentiae.
Cum vero ea quae secundum privationem atque habitum oppositio est, a contrariis
et ab affirmatione negationeque discrepat, duae sunt differentiae quae iunctae
superioribus quinque perficiunt. Idcirco enim quid distaret habitus atque
privatio, ea oppositione quae relativa est praetermisimus, quoniam prius
monstravimus quid relativa oppositio ab habitu privationeque differret; non est
enim dubium aequam esse in utrisque differentiam, cum una ab alia
discrepaverit. Restat una sola differentia, quae est contrariorum ad
affirmationem scilicet et negationem; praetermissa namque est contrariorum
differentia, de relativa scilicet et secundum habitum privationemque
oppositione, quid haec superius a contrarietate distaret, monstratum est. Quare
quoniam quot sunt horum differentiae cognitum est, ad sequentis operis ordinem
veniamus. QUONIAM AUTEM PRIVATIO ET HABITUS NON SIC OPPONUNTUR UT AD ALIQUID,
MANIFESTUM EST; NEQUE ENIM DICITUR HOC IPSUM QUOD EST OPPOSITI; VISUS ENIM NON
EST CAECITATIS VISUS, NEC ALIO ULLO MODO AD IPSUM DICITUR; SIMILITER AUTEM NEC
CAECITAS DICITUR CAECITAS VISUS SED PRIVATIO VISUS CAECITAS DICITUR. AMPLIUS
OMNIA QUAECUMQUE AD ALIQUID DICUNTUR CONVERSIM DICUNTUR, QUARE ETIAM CAECITAS,
SI ESSET EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID, CONVERTERETUR ILLUD AD QUOD DICITUR; SED
NON CONVERTUNTUR; NEQUE ENIM DICITUR VISUS CAECITATIS. Et caetera quidem quae
sunt differentia perspicue superius in contrariorum differentia relativa
oppositione ante praemissa sunt. Unam namque differentiam contrariorum
relativorumque dixit esse, quod contraria non ita ut ea quae sunt ad aliquid
converterentur. Neque enim quis pronuntiat malitiam bonitatis esse malitiam,
neque bonitatem malitiae esse bonitatem, velut filium patris esse filium,
rursusque patrem filii patrem. Eadem quoque et in his quae secundum privationem
habitumque redduntur, dicitur differentia. Nam sicut ea qua sunt ad aliquid
opposita, adversum semetipsa redduntur, et omnia ad opposita praedicantur, non
eodem modo in habitu atque privatione est. Nullus enim dicit caecitatis esse
visum, nec rursus visus esse caecitatem. Quocirca si ea quae sunt relativa ad
opposita praedicantur, conversimque dicuntur -- cum enim sit oppositus filio
pater, pater filii dicitur, scilicet ad oppositum, rursusque convertitur ut
patris filius appelletur -- quoniam hoc in his quae sunt secundum privationem
et habitum non dicitur. Neque enim cum sit visus oppositus caecitati, secundum
privationem atque habitum dicitur visus caecitatis, id est nunquam secundum
hanc oppositionem aliquid oppositi praedicatur neque convertitur, neque enim
dicitur caecitas visus, recte privatio atque habitus non in eadem qua relativa
sed in alia specie numerata sunt. QUONIAM AUTEM NEQUE UT CONTRARIA OPPONUNTUR
EA QUAE SECUNDUM PRIVATIONEM ET HABITUM DICUNTUR, EX HIS MANIFESTUM EST. QUORUM
ENIM CONTRARIORUM NIHIL EST MEDIUM, NECESSE EST, IN QUIBUS NATA SUNT FIERI AUT
DE QUIBUS PRAEDICARI, ALTERUM IPSORUM INESSE SEMPER; HORUM ENIM NIHIL ERAT
MEDIUM, QUORUM NECESSE ERAT ALTERUM INESSE EORUM SUSCEPTIBILI, UT IN
AEGRITUDINE ET SANITATE ET IMPARI ATQUE PARI. QUORUM AUTEM EST ALIQUID MEDIUM
NUNQUAM NECESSE EST OMNI INESSE ALTERUM; NAM NEQUE ALBUM AUT NIGRUM NECESSE EST
OMNE ESSE EORUM SUSCEPTIBILI, NEC FRIGIDUM NEC CALIDUM (NIHIL ENIM PROHIBET
ALIQUAM IPSORUM INESSE MEDIETATEM); ERAT ETIAM ISTORUM MEDIETAS, QUORUM NON
NECESSE ESSET ALTERUM INESSE EORUM SUSCEPTIBILI, NISI FORTE ALIQUIBUS
NATURALITER CONTIGERIT UNUM IPSORUM INESSE, UT IGNI CALIDUM ESSE ET NIVI ALBUM
(IN HIS AUTEM NECESSE EST DEFINITE UNUM IPSORUM INESSE, ET NON HOC AUT ILLUD;
NEQUE ENIM POTEST IGNIS ESSE FRIGIDUS NEC NIX ESSE NIGRA); QUARE NON NECESSE
EST OMNIBUS EORUM SUSCEPTIBILIBUS ALTERUM HORUM INESSE SED SOLIS HIS QUIBUS
NATURALITER UNUM INEST, ET HIS DEFINITE UNUM, NON AUTEM HOC AUT ILLUD. Prolixitatem
textus idcirco contraxi quod et ea ipsa quae dicuntur supra iam dicta sunt, nec
longior ordo possit aliquod creare fastidium, quod nos hac textus divisione
seiunximus. Et prius quidem proponit ante oculos omnes inter se contrariorum
differentias, quas ipse quantum potero brevissime commemorabo; ait enim
contrariorum quae mediis carent semper alterum inesse ei quod illas
contrarietates 274C suscipere potest, ut aegritudo et sanitas, quoniam semper
in animalis corpore reperitur, et ea sine ullo est adversus suum contrarium
medio. Idcirco omne corpus animalis semper aut aegrotat aut sanum est, et semper
alterum aut sanitatis aut aegritudinis inest ei quod has suscipit
contrarietates. Eorum vero contrariorum quae habent aliquam medietatem, non
necesse est semper alterum inesse ei cui accidunt, ut album atque nigrum, cum
sint utraque contraria, quoniam habent aliquam medietatem, ut rubrum, veniunt
autem semper in corpora, non necesse est omne corpus fieri, aut album aut
nigrum, quoniam potest aliquando contingere ut illa eorum medietas corpori
cuilibet eveniat. Atque hoc ita est in iis quae medio non carent, quae ipsa
mediata vocamus, exceptis his quibus una contrarietas est insita per naturam,
ut nix alba est, ignis calidus. In his enim unam semper necesse est evenire non
aliam, nec utrumlibet sed definite unam. Id enim non venit in ignem, ut
aliquando sit calidum, aliquando frigidum, aliquando vero quod horum medietas
est tepidum sed semper naturali calore succenditur; nec nix aliquando fit
nigra, nec rursus rubea, nec ullis aliis coloribus permutatur sed solum semper
alba est. Cum haec ita sint, ea quae secundum habitum privationemque
opponuntur, si et ab his contrariis distare monstrata sint quae mediis carent,
et ab his quae intra se quamdam medietatem qualitatis includunt, et ab his
quoque quae, cum mediate sint, tamen definite alicui insunt, perfecte
monstratum est ea quae secundum habitum et privationem sunt a contrariis
discrepare. Quare quid distent Aristotele teneamus auctore. IN PRIVATIONE VERO
ET HABITU NEUTRUM VERUM EST EORUM QUAE DICTA SUNT, NEQUE ENIM SEMPER EORUM
SUSCEPTIBILI NECESSE EST ALTERUM IPSORUM INESSE; QUOD ENIM NONDUM NATUM EST
HABERE VISUM NEQUE CAECUM NEQUE viSUM HABERE DICITUR, HABENS VISUM DICITUR; ET
HORUM NON DEFINITE ALTERUM SED AUT HOC AUT ILLUD (NEQUE ENIM NECESSE EST AUT
CAECUM AUT HABENTEM VISUM ESSE SED AUT HOC AUT ILLUD); IN CONTRARIIS VERO,
QUORUM EST MEDIETAS, NUMQUAM NECESSE EST OMNI ALTERUM INESSE SED ALIQUIBUS, ET
HIS DEFINITE UNUM. QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM SECUNDUM NEUTRUM MODUM QUEMADMODUM
CONTRARIA OPPONUNTUR ITA SIBI SUNT EA QUAE SUNT SECUNDUM PRIVATIONEM ET HABITUM
OPPOSITA. Dat primo differentias quibus ea quae sunt secundum habitum et
privationem opposita, ab iis quae sunt immediata contrariis distent. In his
enim contrariis quae medium non habent, semper necesse est ipsorum alterum
inesse ei quod his ipsis subiectum est. In habitu vero et privatione non ita
est. Non enim semper quaelibet res aut habitum habet aut privationem sed est tempus
quando utrumque non habeat, ut catuli quibus nondum per naturam oculi patent.
Illos enim nec habere habitum dicimus, quoniam non vident, nec privatos visu,
quoniam paruuli adhuc visum per naturam habere non possunt Igitur horum quae
sibi secundum privationem habitumque sunt opposita, non semper alterum subiecto
inest eorum. Sed eorum quae sunt contraria immediata, id est medio carentia,
semper alterum susceptibili inest. Distat igitur ea quae secundum habitum et
privationem est oppositio, iis quae secundum contraria putantur opponi. Sed
quoniam sunt quaedam contraria quae insunt alicui per naturam, ut nivi album,
igni calidum, coruo nigrum, etiam ab his discrepat oppositio privationis et
habitus. Ea enim quae per naturam insunt definita sunt et nullo modo permutantur,
ut est album nivi. Non enim nix aut alba aut nigra est sed tantum alba, et
coruus non aut albus aut niger sed solum niger. In privatione vero et habitu
una res esse non potest definita sed semper aut privatio contingit, aut
habitus, et hoc est quod ait, et horum non definite alterum sed aut hoc aut
illud. Neque enim necesse est aut caecum esse aut habentem visum definite
subaudiendum est, catulus enim qui per naturam non dum videt, aut habitum
habiturus est, id est visum, aut eo privandus est, ut sit caecus sed non
definite unum sed aut hoc aut illud indefinite contingit. Distat igitur haec
oppositio his contrariis quae aliquibus per naturam immutabiliter accidunt.
Restat igitur ut his contrariis quae mediata sunt hanc oppositionem differre
doceamus. In illis enim non semper necesse erit contraria inesse subiecto,
idcirco quod eorum medietates possint subiectis evenire substantiis, ut album
vel nigrum quod non est alicui per naturam sed tantum secundum accidens.
Possunt enim utraque non esse in corporibus, quoniam his vel rubrum vel
pallidum, quae sunt eorum medietates eveniunt. In privatione vero id et habitu
non est. Quando enim poterit per naturam habere habitum, utrisque quae ea
suscipiunt, carere non possunt. Catulus enim cum per naturam videre potuerit,
aut habitum habere dicitur, et est videns, aut privationem, si fuerit caecus.
Ita semper ab eo tempore 276B quo illi per naturam utrumlibet habere concessum
est, alterutrum retinebit, id est aut privationem retinebit, aut habitum.
Quocirca si in his contrariis quae medio non carent, potest fieri ut utraque
contraria in subiecto non sint, in privatione vero et habitu ab eo tempore quo
per naturam potest utrumque retinere, fieri non potest nisi eorum habeat
alterum, distant haec quoque mediata ab his quae secundum vim privationis atque
habitus opponuntur. Sed ante monstratum est et his contrariis quae per naturam
essent, et iis quae medio carerent, hanc oppositionem esse dissimilem. Recte
igitur positum est privationis atque habitus oppositionem ab his quae opponuntur
ut contraria, discrepare. AMPLIUS IN CONTRARIIS, CUM SIT EORUM SUSCEPTIBILE,
POTEST FIERI IN ALTERNA MUTATIO, NISI 276C CUI NATURALITER UNUM INSIT, UT IGNI
CALIDO ESSE; QUOD ENIM SANUM EST POTEST AEGRESCERE, ET ALBUM NIGRUM FIERI, ET
FRIGIDUM CALIDUM, ET EX PROBO IMPROBUM ET EX IMPROBO PROBUM FIERI POTEST
(IMPROBUS ENIM IN MELIOREM CONSUETUDINEM SERMONEMQUE PERDUCTUS VEL PARUM SESE
DABIT IN MELIUS; SIN VERO VEL SEMEL PARUAM INTENTIONEM SUMAT, MANIFESTUM EST
QUONIAM AUT PERFECTISSIME PERMPOMBAUR AUT MAGNAM SUMAT INTENTIONEM; SEMPER ENIM
MOBILIOR AD VIRTUTEM FIT, SI QUAMLIBET A PRINCIPIO SUMPSERIT INTENTIONEM, QUARE
ERIT POSSIBILE MAIOREM ILLUM INTENTIONEM SUMERE; ET HOC SAEPIUS FACTUM PERFECTE
IN CONTRARIAM HABITUDINEM CONSISTERE, NISI TEMPORE PROHIBEATUR). IN PRIVATIONE
VERO ET HABITU IMPOSSIBILE EST AD INVICEM FIERI MUTATIONEM; AB HABITU ENIM AD
PRIVATIONEM FIT PERMUTATIO, 276D A PRIVATIONE VERO AD HABITUM IMPOSSIBILE EST;
NEQUE ENIM FACTUS ALIQUIS CAECUS RURSUS vidIT, NEC CALUUS RURSUS CRINITUS
FACTUS EST, NEC EDENTULUS DENTES CREAVIT. Aliam rursos contrariorum et huius
oppositionis quae secundum habitum privationemque dicitur, discrepantiam ponit.
Ea enim quae contraria sunt, possunt in alterna variatis vicibus permutari. Quod
enim calidum est potest effici frigidum, rursusque quod frigidum est potest in
caloris verti qualitatem. His tamen (ut dictum est) solis exceptis, quibus una
quaelibet res contrariorum naturaliter insita est, in his enim solis fieri non
potest alterna mutatio: in his vero quae accidenter et non per naturam
subiectis eveniunt, fit semper in contraria permutatio, ut ex sano aegrum, ex
aegro rursus sanum corpus efficitur animalis. Iam vero illud verum est, ex bono
proclivior semper semita videtur ad malum, et facillima esse ex probitate ad
malitiam permutatio, quod Terentiano docetur exemplo: A labore proclivem ad
libidinem. Sed quamquam difficilis sit transitus ad virtutes a turpitudine
vitiorum, Aristoteles tamen fieri posse hunc transitum confirmat. Huius enim
philosophi sententia est, virtutes non esse scientias, ut Socrates ait, neque
ut Stoici naturaliter eas esse sed discibiles, et per quamdam boni
consuetudinem hominum mentibus inseriri. Atque ideo si quis sit quibuslibet
prioribus vitiis obnoxius, si eum melior sermo susceperit, et sapientium
consuetudine confabulationeque comatur, aliquid ex ante actis vitiorum illecebris
emendabitur, et sese aliquantulum exuet, et paululum liberior ad meliora
procedet. Ita ut sit primo quidem minus malus, post vero non malus, deinde iam
iamque aliquantulum bonus. Cui si huiusmodi intensio frequentissime fiat, nec
paruitate temporis praeveniatur, aut ei terminus mortis offecerit, non est
dublum illum ex pessimo per probas consuetudines confabulationesque sapientum,
in perfectam virtutis habitudinem permutari. Est igitur ex bono in malum, et ex
malo in bonum rursus permutatio, atque hoc quidem fit in contrariis. In habitu
vero et privatione non fit, est namque permutatio sed haec una tantum, nulla
ratione sese convertens; ait enim: Ab habitu ad privationem 277C permutatio, a
privatione vero ad habitum impossibile est. Et hoc planissime docet exemplis.
Quis enim unquam ex caeco factus est videns? quis aliquando caluus crinitus
efficitur? cui amissis aetate dentibus rursus alii procreantur? Quare si in
contrariis fit alterna mutatio, in privatione vero atque habitu non fit, distat
haec oppositio ab ea scilicet oppositione quae fit secundum contrarias
qualitates. QUAECUMQUE VERO UT AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPONUNTUR, MANIFESTUM EST
QUONIAM SECUNDUM NULLUM MODUM EORUM QUI DICT SUNT OPPONUNTUR; IN HIS ENIM SOLIS
NECESSE EST HOC QUIDEM ESSE VERUM ILLUD VERO FALSUM. NAM NEQUE IN CONTRARIIS
NECESSE EST SEMPER ALTERUM ESSE VERUM, ALTERUM VERO FALSUM, NEC IN RELATIVIS,
NEQUE IN HABITU ET PRIVATIONE; UT SANITAS ET AEGRITUDO CONTRARIA SUNT SED
NEUTRUM IPSORUM NEQUE VERUM NEQUE FALSUM EST; SIMILITER AUTEM ET DUPLUM ET
MEDIUM QUAE UT AD ALIQUID OPPONUNTUR, NON EST EORUM ALTERUM FALSUM ALTERUM
VERUM; NEC VERO EA QUAE SECUNDUM HABITUM ET PRIVATIONEM SUNT, UT VISUS ET
CAECITAS. OMNINO AUTEM NIHIL EORUM QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR
AUT VERUM AUT FALSUM EST; OMNIA AUTEM QUAE DIXIMUS SINE COMPLEXIONE DICUNTUR. Expositis
his differentiis quibus vel contrariis relativa, vel privatio et habitus
relativis, vel rursus privatio et habitus contrariis discreparent, nunc
sequitur quid his omnibus secundum affirmationem negationemque opposita distent,
et dat signum proprium affirmationis et negationis, ut eas semper quaeramus
agnoscere, ut si qua sint quae hoc signo minime teneantur, illa ab
affirmationis negationisque oppositione deferre dicamus. In affirmatione enim
et negatione fieri non potest, ut si affirmatio vera sit, statim falsa negatio
non sit; si negatio vera, aftirmatio mendacii nota carere possit, ut si qu is
dicat. Socrates ambulat, Socrates non ambulat. Si verum est Socratem ambulare,
falsum est non ambulare, et rursus si verum est non ambulare, falsum est
ambulare. Hanc autem veri falsique divisionem nullus unquam in aliis
oppositionibus poterit invenire. Nam in his quae sunt ad aliquid non solum non
est necesse oppositionem ipsam sibi verum falsumque dividere sed in his nulia
omnino neque veritas, neque falsitas invenitur. Si quis enim dicat hoc tantum,
pater, vel rursus, filius, neque verum aliquid neque falsum pronuntiat. Et in
contrariis quoque idem est, nam cum bono malum sit contrarium, si quis nominet
bonum, et si quis rursus simpliciter pronuntiet malum, nulla in hac
praedicatione neque falsitas, neque veritas est. Eodem quoque se modo habet
etiam in his quae secundum habitum privationemque dicuntur. Similiter evim
nihil neque verum, neque falsum est, si quis visum nominet vel caecitatem, hoc
autem idcirco evenit, quia omnia, quaecumque sunt, in quibus aut falsitas, aut
veritas invenitur, secundum aliquam complexionem dicuntur. Ea vero quae
simpliciter proferuntur, veri atque falsi prolatione carent, ut ipse ait, cum
in principio omnia praedicamenta numeraret, dicens singula eorum quae essent
dicta in nulla affirmatione dici, quadam vero complexione inter se horum
praedicamentorum veritatem falsitatemque gigni, de quibus Aristoteles edocuit
praeter complexionem aliquam in sermonibus veritatem falsitatemque inveniri non
posse. Si quidem exemplo quoque hoc manifestum est. Si enim dixero, Socrates
homo est, aut verum aut falsum est. Quod si hoc tantum dicam Socrates, aut
rursus, homo, nihil in eo neque veritatis neque falsitatis est. Quocirca
quoniam omnis affirmatio cum complexione profertur, potest in ea, aut veritas,
aut falsitas inveniri. Ea vero quae sunt ad aliquid simpliciter et sine ulla
complexione dicuntur. Similiter autem et contraria, et ea quae sunt secundum habitum
privationemque sibimet opposita, ut est pater filius, bouum malum, visus
caecitas, qua, quoniam sine complexione dicuntur (ubi autem complesio non est,
illic nec falsitas neque veritas est. In affirmationibus vero solis et negationibus
quae secundum complexionem dicuntur, aut veritas aut falsitas reperitur,
secundum affirmationem et negationem oppositio a cunctis aliis superioribus
distat. AT VERO MAGIS HOC VIDETUR CONTINGERE IN HIS QUAE SECUNDUM COMPLEXIONEM
DICUNTUR (SANUM ENIM ESSE SOCRATEM ET AEGROTARE SOCRATEM CONTRARIA SUNT) SED
NEC IN HIS QUOQUE NECESSE EST SEMPER ALTERUM VERUM ESSE, ALTERUM AUTEM FALSUM;
CUM ENIM 279A SIT SOCRATES, EST HOC QUIDEM VERUM ILLUD VERO FALSUM, CUM AUTEM
NON SIT, UTRAQUE FALSA SUNT; NAM NEQUE AEGROTARE NEQUE SANUM ESSE VERUM EST CUM
IPSE SOCRATES NON SIT OMNINO. IN PRIVATIONE VERO, CUM NON SIT, NEUTRUM VERUM
EST, ET CUM SIT, NON SEMPER ALTERUM VERUM EST; VISUM ENIM HABERE SOCRATEM ET
CAECUM ESSE SOCRATEM OPPONUNTUR UT HABITUS ET PRIVATIO, ET CUM SIT, NON EST
NECESSE ALTERUM VERUM ESSE VEL FALSUM (QUANDO ENIM NON EST NATUS UT HABEAT,
UTRAQUE FALSA SUNT), CUM AUTEM NON SIT OMNINO SOCRATES, SIC QUOQUE UTRAQUE
FALSA SUNT, ET HABERE EUM VISUM ET EUM ESSE CAECUM. Quoniam videntur quaedam
contraria secundum complexionem dici, in quibus aut falsitas reperitur aut
veritas sed neque ut affirmatio sit neque ut negatio, de his quoque dicit, quid
distent his complexionibus, quae secundum affirmationem negationemque dicuntur.
Nam sicut aegritudo est contraria sanitati, ita quoque aegrotum esse Socratem,
ei quod est sanum esse contrarium est. Oratio quoque quae dicit Socrates sanus
est, contraria est ei quae pronuntiat Socrates aegrotat. In his ergo et veritas
invenitur et falsitas. Quod igitur haec distant ea oppositione quae secundum
vim affirmationis aut negationis opponitur, hoc scilicet quod subsistente re,
de qua utraque dicuntur, utrumlibet eorum verum est, si tamen ea contraria
praedicantur, quae mediis carent, nam vivente et subsistente Socrate, quoniam
aegritudo et sanitas immediata contraria sunt, si quis de Socrate dicat:
Socrates sanus est, rursusque alius pronuntiet: Socrates aegrotat, unam veram,
unam falsam esse necesse est. Socrates enim vivens aut aegrotat aut sanus est,
et si verum est eum aegrotare, sanum esse falsum est, et si falsum est
aegrotare, sanum esse verum est; si vero Socrates ipse non subsistat neque
omnino sit, utrumque de eo falsum est dicere, quoniam aegrotat et sanus est.
Qui enim omnino non est, neque omnino poterit aegrotus esse nec sanus. Ergo in
contrariis subsistente re de qua praedicantur, semper una praedicatio vera est,
alia falsa, in his scilicet contrariis quae secundum complexionem dicuntur et
carent medio. Non subsistente autem re, contrarietates utraeque sunt falsae.
Illa vero quae secundum privationem habitumque dicuntur, si cum complexione
praedicentur, et subsistat res, non necesse est aliam veram esse, aliam falsam,
et eum res omnino non sit, utraeque sunt falsae. Socrates enim cum sit iam in
suae matris aluo, et nondum sit genitus in lucem quidem editus non est, ipse
tamen est atque vivit sed tunc neque videns est neque caecus, et videns quidem
non est; quoniam nondum in lucem est editus. Caecus vero idcirco non dicitur,
quoniam adhuc videre non poterat. Ergo cum sit atque subsistat res de qua
habitus et privatio praedicantur, potest fieri ut de ea falsa utraque
praedicentur; si vero res de qua dicitur non sit, omnino utrasque falsas esse
necesse est, ut cum Socrates omnino non est, falsum est eum dicere vel videntem
280A esse vel caecum. Ille enim videt atque caecus est qui vivit atque
subsistit, cum vero de quo dicitur non sit omnino, utraque de eo falso
dicuntur. In catulis quoque idem est, nam cum iam sunt editi, subsistunt
quidem; sed neque caeci sunt neque videntes, quia nondum per naturam visum
habere potuerunt. Sin vero omnino non sint, rursus falsum est de his utrumque
praedicari. In affirmatione vero et negatione non ita est, ut ipse pronuntiat. IN
AFFIRMATIONE VERO VEL NEGATIONE SEMPER, VEL SI SIT VEL SI NON SIT, ALTERUM
IPSORUM VERUM, ALTERUM FALSUM ERIT; AEGROTARE ENIM SOCRATEM ET NON AEGROTARE
SOCRATEM, CUM SIT IDEM IPSE, MANIFESTUM EST QUONIAM ALTERUM EORUM VERUM VEL
FALSUM EST, CUM NON SIT, SIMILITER (NAMQUE AEGROTUM ESSE, CUM NON SIT, FALSUM
EST, NON AEGROTARE VERO VERUM EST). QUARE IN SOLIS HIS ERIT SEMPER ALTERUM
IPSORUM VERUM ESSE VEL FALSUM, QUAECUMQUE UT AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPONUNTUR. In
affirmatione, inquit, et negatione sive res subiecta subsistat, sive non sit
omnino, semper in una veritas, in alia falsitas inveniuntur. Non esse enim idem
dicere aegrotare aliquem quod non esse sanum, neo idem caecum esse quod non
videre perspicacissime docet. Nam qui aegrotat nisi subsistat non potest
aegrotare. Non esse autem sanum, non ita est, nam etiamsi non sit omnino
aliquis, potest de eo qui non est haec negatio praedicari. Quod enim omnino non
est, sanum esse non potest, quod sanum esse non potest non est utique sanum.
Eodem quoque modo est et de caecitate et de visu, neque enim idem est dicere
caecum esse aliquem quod non videre; qui enim caecus est, subsistit vivitque,
ut sit caecus, non videre vero etiam de omnino non subsistente dici potest. Qui
enim non subsistit omnino videre non potest, et qui videre non potest non
videt. Quocirca in affirmatione et negatione sive sit de quo dicitur sive non
sit, una semper vera est, altera falsa. Nam cum sit Socrates et vivat, si de eo
verum est dicere, quoniam videt, falsum est dicere, quoniam non videt, et si de
eo verum est dicere, quoniam sanus est, falsum est dicere de eo quoniam non est
sanus. Si negationes verae sunt, falsae sunt affirmationes. Si vero res
subiecta non subsistat omnino, de ea quidem affirmatio falsa est, negatio
semper vera. Nostro enim tempore cum Socrates non est neque subsistit, si quis
dicat Socrates videt, et alius dicat Socrates non videt, falsum quidem est de
eo dicere, quoniam videt, verum autem quoniam non videt. Qui enim omnino non
est, videre non potest, qui videre non potest, non videt. Ita firmum
immutabileque semper manet in affirmationibus et negationibus alteram semper
veram, alteram falsam in praedicatione constitui. Quocirca quoniam in
contrariis et in iis quae secundum privationem habitumque sunt, si cum
complexione utraque dicantur de re non subsistente, falsa sunt utraque quae
praedicantur. Cum hoc idem in affirmationibus et negationibus non sit, omnes
caeterae oppositiones ab affirmatione et negatione dissentiunt. Monstratae sunt
igitur oppositiones quattuor et sex differentiae: una quidem contrariorum et
eius quae est ad aliquid; secunda contrariorum et eorum quae sunt secundum
habitum et privationem; tertia contrariorum et eius oppositionis quae est
secundum affirmationem et negationem; quarta relativorum et eius quae est
secundum habitum et privationem; quinta relativorum et eius quae est
affirmationis et negationis; sexta privationis et habitus ad negationem et
affirmationem. Sed post has oppositionum differentias quaedam de contrariis ad
multas proficientia quaestiones ab Aristoteles traduntur. CONTRARIUM AUTEM EST
BONO QUIDEM EX NECESSITATE MALUM (HOC AUTEM MANIFESTUM EST EX UNAQUAQUE
INDUCTIONE, UT SANITATI AEGRITUDO ET IUSTITIAE INIUSTITIA ET FORTITUDINI 281B
TIMIDITAS, SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS), MALO VERO ALIQUOTIENS BONUM CONTRARIUM
EST, ALIQUOTIENS MALUM (DIMINUTIONI ENIM, QUAE MALA EST, SUPERFLUITAS QUAE ET
IPSA MALA EST CONTRARIUM EST). IN PAUCIS AUTEM HOC ALIQUIS VIDEBIT, IN PLURIBUS
AUTEM SEMPER MALO BONUM CONTRARIUM EST. Hoc loco monstratur quod omne bonum
semper malo contrarium est, non autem omni malo semper bonum, nam quodcumque
fuerit bonum, solum illi malum contrarium est, malo autem et bonum potest esse
contrarium et malum. Sanitati enim quae bona est, aegritudo quae est mala,
contraria est. Rursus felicitati quae est bona, infelicitas quae ipsa quoque est
mala, contraria est. Est autem invenire malum quod duas habet contrarietates,
boni scilicet et alterius mali. Nam cum ea sunt contraria quae a se plurimum
distent, cum sit timiditas habitus animi pessimus, duas habet contrarietates,
temeritatem scilicet et fortitudinem, nam qui omnia timet et est timidus et qui
nihil timet omnino in quo est temeritas, longe a sese distant et discrepant,
quocirca sibi contraria sunt, cum utraque sint mala. Rursus quoniam bonum malo
contrarium, et fortitudo bona est, timiditas mala erit, et erit fortitudini
contraria oppositaque timiditas. Duae igitur contrarietates opponuntur
timiditati, temeritas et fortitudo; sed temeritas contraria est secundum
longissimam distantiam quantitatemque discrepantis habitus atque contrarii. Timiditas
vero fortitudini videtur opposita, secundum qualitatem bonitatis atque
malitiae. Quare sufficienter est demonstratum bona semper malis esse contraria,
mala vero etiam malis. Inductio autem est singulorum exemplorum collectio, et
ad universalem per ea cognitionem collectionemque reductio, ut si quis dicat
qui musicam novit musicus est, et ab ea denominatur, et medicus qui medicinam,
rursus qui grammaticam grammaticus, et ex his singulis rebus colligat
universaliter, et quicumque aliquam artem novit eiusdem denominatione signatur,
ut a grammatica grammaticus, a medicina medicus, et caetera huiusmodi. Quocirca
hoc quod supra diximus de contrariis, Aristoteles exemplorum planissima
inductione 282A firmavit Illud quoque addidit mala posse malis esse contraria,
in paucissimis inveniri, semper autem mala bonis esse contraria. Nam et in his
ipsis in quibus mala malis contraria sunt, inest tamen ut etiam simul bonis
contraria esse videantur, ut timiditas, quoniam temeritati contraria est, simul
est etiam fortitudini contraria. Sed non necesse est, ut quodcumque malum bono
est contrarium, mox etiam mali esse contrarium, ut aegritudo sanitati quidem,
quod est bonum contraria est, alii vero malo contraria non est. Recte igitur
dictum est, malum malo contrarium in paucioribus inveniri. AMPLIUS IN
CONTRARIIS NON EST NECESSE, SI ALTERUM FVERIT, ET RELIQUUM ESSE; SANIS ENIM
OMNIBUS, SANITAS QUIDEM ERIT, AEGRITUDO VERO MINIME; SIMILITER ET ALBIS OMNIBUS
ALBEDO QUIDEM ERIT, NIGREDO VERO NON ERIT. AMPLIUS SI SOCRATEM SANUM ESSE ET
SOCRATEM AEGROTARE CONTRARIUM EST, ET NON CONTINGIT SIMUL EIDEM UTRAQUE INESSE,
NUMQUAM CONTINGET, CUM ALTERUM CONTRARIORUM SIT, RELIQUUM ESSE; NAM CUM SIT
SANUM ESSE SOCRATEM, NON ERIT AEGROTARE SOCRATEM. Dictum est in relatione,
quaedam relativa simul esse naturaliter, ut cum sit filius, pater est, cum vero
sit pater, sine filio esse non posse. Quocirca simul semper sunt pater et filius,
hoc vero in contrariis non est. Ait enim non necesse est simul semper esse
contraria. Si enim nullus aegrotet et sint omnes sani, cum sit sanitas, non
erit aegritudo, et una contrarietate manente, alia omnino non erit, ut si quis
hoc idem dicat de cygnis, etenim omnes cygni sunt albi, in cygnis nigredo non
erit. Atque hoc idem ad universalia referendum est. Nam si omnia quae sunt alba
sunt, omnino nigredo non erit. Tractum autem hoc videtur esse sigillatim a
partibus. Nam quod duo contraria in eodem uno eodemque tempore esse non
possunt, ut Socrates cum sanus est, aegrotus non est, et cum sanus est, manente
sanitate, non esse poterit aegritudo. Et non erit necessarium uno contrario
posito, mox subsequi alterum. Nam si necesse esset uno contrario constituto,
mox aliquid sequi, posset idem Socrates uno eodemque tempore, et sanus esse et
aeger, quod fieri non potest. Non est igitur necesse cum sit una contrarietas
mox aliam sequi. Quocirca fieri potest ut cum unum contrarium sit, 282D aliud
non sit. Idque in singularibus etiam necesse est, ut in eo quod est Socratem
esse sanum, non est Socratem aegrotare, quod Socratis sanitati est contrarium
Socrates enim quamquam contrariorum susceptibilis sit, quoniam substantia est,
tamen uno eodemque tempore contraria utraque non suscipit. MANIFESTUM EST AUTEM
QUONIAM CIRCA IDEM VEL SPECIE VEL GENERE NATA SUNT FIERI CONTRARIA; AEGRITUDO
NAMQUE ET SANITAS CIRCA CORPUS ANIMALIS, ALBEDO VERO ET NIGREDO SIMPLICITER
CIRCA CORPUS, ET IUSTITIA ET INIUSTITIA IN ANIMA. Docet circa quae semper
possint esse contraria. Ait enim circa eas res quae aut genere eadem sint aut
specie, ut est corpus quidem animalis unum secundum genus, omnium enim
animalium unum genus est, et circa hoc aegritudo vel sanitas invenitur. Similiter
et circa corpus omne indiscrete, vel animalia vel inanimati, albedo et nigredo
est, quod scilicet omne corpus et ipsum secundum genus est, unum, namque his
genus est substantia. Iustitia quoque et iniustitia in anima est. Omnis autem
anima quae iustitiam iniustitiamque suscipit, rationalis est, id est hominis;
sed omnes homines idem sunt secundum speciem, omnes igitur animae eaedem
secundum speciem sunt; iustitia ergo et iniustitia circa easdem res secundum
speciem reperiuntur. Quocirca recto iam conclusum est, omnia contraria circa
easdem res vel secundum genus, vel secundum speciem iveniri. NECESSE EST AUTEM
OMNIA CONTRARIA AUT IN EODEM GENERE ESSE AUT IN CONTRARIIS GENERIBUS, VEL IPSA
ESSE GENERA; ALBUM QUIDEM ET NIGRUM IN EODEM GENERE (COLOR ENIM IPSORUM GENUS
EST), IUSTITIA VERO ET INIUSTITIA IN CONTRARIIS GENERIBUS (HUIUS ENIM VIRTUS,
HUIUS VITIUM GENUS EST); BONUM VERO ET MALUM NON SUNT IN ALIQUO GENERE SED IPSA
SUNT GENERA. Monstrat id quod reliquum est, id est ubi possunt remper contraria
uestigari, omnia enim quae sunt contraria, aut sub eodem genere sunt, aut sub
contrariis generibus, aut ipsa sunt genera. Sub eodem genere sunt contraria, ut
album et nigrum sub uno genere, id est colore, color enim albedinis et
nigredinis est genus. Haec igitur sub uno sunt genere. Alia vero contraria in
contrariis generibus inveniuntur, ut iustitia et iniustitia. Iustitiae enim
genus est bonum, iniustitia a vero malum, malum vero bono contrarium est,
iustitiae ergo et iniustitia sub contrariis generibus sunt. Rursus alia ipsa
sunt genera, ut bonum et malum, utraque sunt genera sub se malorum bonorumque
positorum, et non hoc nunc dicitur quod bonitas et malitia nulli alii generi
subduntur, ponuntur enim sub qualitate. Sed particularium bonorum et malorum
non esse alia genera, nisi ipsum bonum et malum generaliter. Recte igitur bonum
et malum aliorum particularium bonorum, malorumque genera sunt numerata. Quare
rectissime dictum est omnia contraria, aut sub eodem esse genere, ut album et nigrum
sub colore, aut in contrariis generibus, ut iustitia atque iniustitia sub bono
et malo, aut ipsa esse genera, ut est ipsum bonum et malum, qua genera
iustitiae atque iniustitiae numerata sunt. DE MODIS PRIORIS. PRIUS ALTERUM
ALTERO DICITUR QUADRUPLICITER. PRIMO QUIDEM ET PROPRIE SECUNDUM TEMPUS,
SECUNDUM QUOD SCILICET ANTIQUIUS ALTERUM ALTERO ET SENIUS DICIMUS (EO ENIM QUOD
PLUS EST TEMPORIS LONGAEVIUS ET ANTIQUIUS DICITUR). Postquam vero de oppositis
disputationem quantum ad praesens tempus attinebat explicavit, nunc quae priora
dici possint, quae posteriora disserit. Et ait, primo quidem et proprie, et
quod in usu prius 284A dicimus, hoc est quando aliquam rem alia res tempore
praecedit, et superat, et dum proprie loquimur secundum temporis praecessionem,
aliud antiquius dicimus, aliud senius. Antiquius quidem in iis quae inanimata
sunt, ut Porphyrio placet, senius vero in iis quae anima non carent: ut si quis
dicat antiquius fuisse bellum Thebanorum atque Graecorum Troiae excidio,
idcirco quod tempore praecedat, filii namque ducum qui Thebano perire praelio,
Troiae praeliis interfuerunt, ut Diomedes Tydaei filius, et Stenelus filius
Capanei. Atque hoc quidem ita, quoniam est et in rebus inanimatis quod
antiquius dicitur, ut eum dicimus antiquiorem esse dominationem regum in
civitate Romana, quam consulum et magistratuum. In rebus vero animatis senius
vocamus. Seniorem namque dicimus Pythagoram Socrate, Socratem Aristotele,
idcirco quod se temporibus antecedant. Ergo prius alterum altero dicitur
proprie secundum tempus, prioris autem quattuor fuere distantiae, ut ipse
Aristoteles dicit, cum ait: Prius alterum altero dicitur quadrupliciter. Easque
sigillatim breviter enumerat, ad quae ipse addidit quintam, quae priscis
philosophis esset incognita. Et quoniam de primo prioris modo dictum est, de
secundo dicemus. SECUNDO QUOD NON CONVERTITUR SECUNDUM SUBSISTENDI
CONSEQUENTIAM, UT UNUS DUOBUS PRIUS EST (CUM ENIM DUO SINT, CONSEQUITUR MOX
UNUM ESSE, CUM VERO SIT UNUM NON EST NECESSE DUO ESSE; QUARE NON CONVERTITUR AB
UNO CONSEQUENTIA ALTERIUS SUBSISTENTIAE); PRIUS AUTEM VIDETUR ESSE ILLUD A QUO
NON CONVERTITUR SUBSISTENTIAE CONSEQUENTIA. Secunda, inquit, significatio
prioris est quae non tempore intelligitur sed natura, et hoc ait a quo non
convertitur subsistendi consequentia. Nam si duae res ita sint oppositae, ut si
una sit necesse sit esse aliam, et si alia sit non necesse sit esse aliam, illa
prior est qua posita ut sit, non est aliam esse necesse, et hoc quidem
universaliter dictum est. Planius vero his fiet exemplis. Binarius enim numerus
et unitas eam retinet naturam, ut si quis duo esse proponat, unum quoque esse
monstraverit, unum enim in ipsis duobus concluditur, nec praeter duas unitates
poterit esse binarius. Quocirca si quis binarium numerum esse posuerit, unum
quoque esse consequitur, idcirco binarius ut sit indiget unitate. At vero si
quis ponat esse unitatem, nondum necesse est esse binarium. Ergo ab unitate
subsistendi consequentia non convertitur. Posita enim unitate necesse non fuit
binarii numeri subsequi quantitatem, idcirco quod binario non indiget unitas,
sicut indigens erat unitate binarius. Quare prior est unitas binario: quod si
ita est, et quidquid ita fuerit, ut ab eo subsistendi consequentia non
convertatur, prius Aristotele auctore probabitur, ut in eo quod est homo et
animal. Cum dico hominem, mox dixi animal; cum animal dixero, nihil adhuc de
homine dictum est. Omnis enim homo animal est, non omne animal homo. TERTIO
VERO SECUNDUM QUENDAM ORDINEM PRIUS DICITUR, QUEMADMODUM ET IN DISCIPLINIS ET
IN ORATIONIBUS; IN DEMONSTRATIVIS ENIM DISCIPLINIS INEST PRIUS ET POSTERIUS
SECUNDUM ORDINEM (ELEMENTA ENIM PRIORA SUNT DESCRIPTIONIBUS SECUNDUM ORDINEM,
ET IN GRAMMATICA ELEMENTA PRIORA SUNT SYLLABIS), ET IN ORATIONIBUS SIMILITER
(EXORDIUM ENIM NARRATIONE PRIUS EST ORDINE). Ponit tertiam prioris
significationem, ut in geometria priora sunt, inquit, elementa descriptionibus.
Elementa vero ait quos terminos appellamus, id est ubi quid punctum sit, quid
linea, quid figura praedicitur. His enim cognitis et fideliter animo apprehensis,
postea omnes geometriae descriptiones fiunt, quae problemata et tbeoremata
nuncupantur. Ergo quoniam prius discuntur elementa, post ad descriptiones est
transitum, priora sunt elementa descriptionibus, ordine scilicet, quoniam ut
descriptio possit intelligi, prius elementa traduntur, et in grammatica quoque
prius singulae traduntur litterae quam quae ex his syllabae coniungitur,
quocirca ipso quoque ordine prior ea sunt syllabis. Rhetores vero non saepe a
narratione sed ab exordio agere causas incipiunt, ideo quod exordia
narrationibus priora sunt ordine, quare tertius modus prioris iste est qui
secundum nexum cuiusdam ordinis in qualibet arte est constitutus. AMPLIUS
PRAETER HAEC OMNIA, QUOD MELIUS ET HONORABILIUS EST, PRIUS NATURA ESSE VIDETUR;
SOLENT AUTEM PLURES HONORATIORES MAGIS ET QUOS IPSI MAXIME venERANTUR PRIORES
ESSE DICERE; EST AUTEM HIC MODUS PAENE ALIENISSIMUS. ATQUE HI QUIDEM QUI DICUNTUR
MODI PRIORIS ISTI SUNT. Dicit prius videri, quod neque secundum tempus
aliquoties neque secundum subsistendi consequentiam nec secundum ordinem sit
sed quodcumque pretiosius fuerit, prius esse videatur, ut sol, luna prior est,
et anima corpore, et animus anima. Hoc vero tali argumento probat, quod hi qui
aliquos venerantur, et honorabiliores existimant, dicant eos apud se esse
priores, et hi qui in rebus publicis plurimum possunt, priores dicuntur ab his
qui eos maxime venerantur. Sed ut ipse ait, alienissimus est a significatione
prioris hic quartus in nunc est dictus modus, etenim de his melius dici potest,
ut dicantur venerabiliores et honorabiles, ut vero priores dicantur, abusio
potius quam ulla proprietas est. Quintus modus quem ipse addidit huiusmodi est:
VIDETUR AUTEM PRAETER EOS QUI DICTI SUNT ALTER ESSE PRIORIS MODUS; EORUM ENIM
QUAE CONVERTUNTUR SECUNDUM ESSENTIAE CONSEQUENTIAM, QUOD ALTERIUS QUOMODOLIBET
CAUSA EST DIGNE PRIUS NATURA DICITUR. QUONIAM AUTEM SUNT QUAEDAM TALIA,
MANIFESTUM EST; NAM ESSE HOMINEM CONVERTITUR SECUNDUM SUBSISTENTIAE
CONSEQUENTIAM AD VERUM DE EO SERMONEM; NAM, SI EST HOMO, VERUS SERMO EST QUO
DICIMUS QUONIAM EST HOMO, ET CONVERTITUR (NAM, SI VERUS EST: SERMO QUO DICIMUS
QUONIAM EST HOMO, HOMINEM ESSE NECESSE EST); EST AUTEM VERUS SERMO NULLO MODO
CAUSA SUBSISTENDI REM, RES AUTEM VIDETUR QUODAMMODO CAUSA ESSE UT SERMO VERUS
SIT; NAM, QUONIAM EST RES VEL NON EST, VERUS SERMO VEL FALSUS DICITUR. QUARE
SECUNDUM QUINQUE MODOS PRIUS ALTERUM ALTERO DICITUR. Novimus quasdam res in
praedicatione posse converti. Quod si una earum quae convertuntur alteri causa
est, et veluti naturalem subsistentiam subministrat, illa naturaliter prius
esse perhibetur. Ipse autem aptissimo quod proposuit affirmavit exemplo. Nam si
est aliqua res, verum est de ea dicere, quoniam est. Rursus si de ea verum est
dicere quoniam est, illam ipsam rem esse necesse est: ut quoniam est homo,
verum est dicere quoniam est homo. Quod si verum est dicere quoniam est homo,
nulla est dubitatio quin homo sit. Ergo quoniam duo haeo sibimet convertuntur,
respiciamus nunc quae sit harum causa alteri, ut subsistere valeat, atque ut
essa possit. Video autem rem dicto vero subsistentiae dare principium, nam quia
homo est, idcirco verum est dicere de eo quoniam est sed non idcirco homo est,
quoniam de eo vere dici potest, quoniam est. Res enim ut veritas adsit, dicto
principium est sed non ut res subsistat, vero efficitur dicto. Quocirca prius
est, esse hominem, posterius, verum de eo esse dictum. Idcirco quoniam quamvis
convertantur, tamen una harum rerum alteri subsistendi causa est. Ait enim id
esse prius inter ea quae convertuntur secundum essentiae consequentiam, quod
alterius quomodolibet causa est. Ut in hoc ipso sermone de homine, convertuntur
utraque quidem sed homo ut sit sermo verus, causa est atque principium. Quod
Aristoteles ita ait: Est autem verus sermo nullo modo causa subsistendi rem.
Res autem videtur quodammodo causa esse ut sermo verus sit. Neque enim idcirco
res est, quoniam sermo est sed idcirco verus est sermo, quoniam res ipsa
subsistit. Quocirca quinque hi prioris modi sunt, quorum superius quattuor
dixit, secundum tempus, scilicet secundum id quod non convertitur ad
subsistendi consequentiam, secundum ordinem, secundum reuerentiam, et secundum
conversionem, cum altera res alii subsistendi causa est. Sed quoniam de priori
dictum est, nunc de his quae simul sunt incipit. DE MODIS SIMUL SIMUL AUTEM
DICUNTUR SIMPLICITER ET PROPRIE 286D QUORUM GENERATIO IN EODEM TEMPORE EST;
NEUTRUM ENIM NEUTRO PRIUS EST AUT POSTERIUS; SIMUL AUTEM SECUNDUM TEMPUS ISTA
DICUNTUR. Cum de prioribus disputaret, illa propria priora esse contenderat,
quae secundum vim praecedentis temporis dicerentur, quare cum de his quae simul
sun. disputat, idem reuocat, et recte. Nam si maximum modum prioris solum
efficiet tempus, cur quoque non simul editam naturam tempus efficiet? Ait ergo,
et simpliciter et proprie dici simul esse ea, quae unius temporis ortu prolata
sint, ut si illa sint antiquiora atque priora, quaecumque non aequali sed
praecedenti tempore proferuntur, quae se temporibus non praecedunt, rectissime
simul esse ponuntur. Quae enim uno tempore edita atque prolata sunt, illa
secundum tempus simul esse dicuntur, id est simul naturale principium
substantiamque sortitu, atque haec quidem secundum tempus simul esse dicuntur.
Secundum naturam vero simul esse perhibentur, quaecumque invicem ad se
convertuntur, cum altera res alteri subsistendi, neque causa sit, neque
principium, ut sunt huiusmodi, duplum et medium: nam cum sit duplum, medium
est; cum rursus sit medium, duplum est. Seruus quoque et dominus eodem modo
sunt, filius quoque et pater. Haec enim quaecumque illata quidem inferunt alia,
sublata vero aut erunt simul, sibimet semper invicem convertuntur: nam si dicam
patrem, filium quoque intelligi necesse est; si dixero filium, pater mox sub intelligentiam
cadit. Quod si alterum sustulero, utraque perimo: nam si tollam filium, pater
non est; si patrem abstulero, filium quoque perire necesse est. Atque haec ita
sibimet ipsa convertuntur, ut tamen altera res alteri causa penitus non sit:
nam quoniam pater filio in praedicatione convertitur manifestum est sed neque
pater fiiio causa est ut sit, nec filius patri, hoc autem huiusmodi est. Si
Aeneas habuit Ascanium filium, non dicimus, quoniam non fuit Aeneas causa ut
esset Ascanius sed non fuit pater causa ut esset filius. Nam quod dico
Ascanius, quaedam propria substantia est, quod dico filius, esse non potest,
nisi ad aliquid referatur, et cum Aeneam nomino, substantiam dixi, si patrem
appello, nulla ratione constat, nisi ad filium referatur. Igitur causa fuit Aeneas ut esset Ascanius sed
non est causa pater ut esset filius. Pater namque tunc fit cum filius fuerit.
Quod si haec tempore ipso priora non sunt, causa autem cuiuslibet rei prior est
quam illa cuius causa est, ut oriatur, nulla dubitatio est, quin pater atque
filius, quae utraeque praedicationes aequales sunt tempore, neutra neutri causa
sit, cum tamen substantiae ipsae sibi ut sint, causa sint praedicationis. Nec
ullo modo simile debet videri ei quod paulo ante dictum est de homine, esse
verum de eo sermonem, scilicet quoniam est. Illic enim cum res esset, tunc
poterat esse verus de ea sermo. Prius enim est ut sit aliquid, post vero ut de
eo verum aliquid esse dicatur. Nunc vero non ita est ut prius aliquis sit
pater, post vero filius. Mox enim ut pater est, filium esse necesse est, mox ut
est filius, patris sine dubio praedicatio consequitur, quemadmodum ergo iste
modus fit, qui scilicet simul secundum naturam est, Aristoteles ita pronuntiat.
NATURALITER AUTEM SIMUL SUNT QUAECUMQUE CONVERTUNTUR QUIDEM SECUNDUM
SUBSISTENDI CONSEQUENTIAM, SI NULLO MODO ALTERUM ALTERI SUBSISTENDI CAUSA SIT,
UT DUPLUM ET MEDIUM; CONVERTUNTUR ENIM ISTA (NAM CUM SIT DUPLUM EST MEDIUM, ET
CUM SIT MEDIUM EST DUPLUM), NEUTRUM VERO NEUTRI SUBSISTENDI CAUSA EST. In his
quae ita priora esse dicebatur, ut couuerterenlur, quamvis secundum essentiam
eorum consequentia esset, tamen quia in his alia res alii causa atque
principium est, hoc erat quod una prior esse 288A videretur, ea quidem cuius
causa erat. Quod distat ab iis quae convertuntur, et se invicem auferunt, quae
cum neutra neutri causa sit, et tamen convertuntur, digne simul naturaliter
esse perhibentur.ET EA QUAE EX EODEM GENERE IN CONTRARIUM DIVIDUNTUR SIMUL
NATURA ESSE DICUNTUR. IN CONTRARIUM VERO DIVIDI DICUNTUR SECUNDUM EANDEM
DIVISIONEM, UT VOLATILE, GRESSIBILE ET AQUATILE; HAEC ENIM IN CONTRARIUM
DIVIDUNTUR, CUM EX EODEM GENERE SINT; ANIMAL ENIM DIVIDITUR IN VOLATILE,
GRESSIBILE ET AQUATILE, ET NULLUM HORUM PRIUS EST VEL POSTERIUS SED SIMUL HAEC
VIDENTUR ESSE NATURA. Tertium modum eorum quae simul sunt hunc addidit, illa
quoque simul esse, quae aequali divisione sub genere ponantur, ut si ponat quis
animal genus hominis et equi, hominem vero et equum a genere, id est ab animali
dividat, homo vero et equus quoniam sub eodem genere sunt, simul esse natura
dicuntur. Et conveniens regula est in omnibus quibuscumque generibus, cum enim
specierum divisiones fiunt, illic species natura simul sunt, et si sub his
ipsis speciebus quaedam alia ponantur, inter se etiam ipsa simul esse natura
dicuntur. Dividatur enim genus, id est animali in volatile atque in gressibile,
et quoniam sunt sub eodem genere, simul natura sunt. Et si quid horum in
subiectas partes speciesque solvatur, ut volutile quidem in his avibus quae
seminibus uescuntur, et in iis quae carnibus, et in his quae herbis, hae tres
species rursus, quae sub volatili sunt, simul esse naturaliter appellantur, quod
Aristoteles ita dicit. DIVIDITUR AUTEM ET UNUMQUODQUE EORUM IN SPECIES ITERUM
SECUNDUM EANDEM DIVISIONEM, UT GRESSIBILE ANIMAL ET VOLATILE ET AQUATILE. ERUNT
IGITUR ET ILLA SIMUL NATURA, QUAECUMQUE EX EODEM IPSO GENERE SECUNDUM EANDEM
SUBDIVISIONEM SUNT, GENERA AUTEM SEMPER PRIORA SUNT; NON ENIM CONVERTUNTUR
SECUNDUM SUBSTANTIAE CONSEQUENTIAM, UT AQUATILE QUIDEM CUM SIT EST ANIMAL,
ANIMAL VERO CUM SIT, NON NECESSE EST ESSE AQUATILE. SIMUL ERGO NATURA ESSE
DICUNTUR QUAECUMQUE CONVERTUNTUR QUIDEM SECUNDUM ESSENTIAE CONSEQUENTIAM, NULLO
AUTEM MODO ALTERUM ALTERI SUBSISTENDI CAUSA EST, ET EX EODEM GENERE QUAE IN
CONTRARIUM SIBI DIVIDUNTUR; SIMPLICITER AUTEM SIMUL SUNT QUORUM GENERATIO IN
EODEM TEMPORE EST. Atque idcirco fieri non potest ut genus habeat unam speciem.
Nam si quaecumque sub genere sunt, simul sunt. Simul autem nisi plura esse non
possunt, genus igitur sub se unam speciem habere non potest Si enim una fuerit,
fieri non potest ut simul esse dicatur, quia illud est, quod eub eodem genere
quaedam res solent quae simul sint naturaliter inveniri. Sed haec de speciebus.
Genera autem semper priora sunt, non enim convertuntur secundam subsistentiae
consequentiam. Prioris unus modus est secundum quem illa priora esse dicerentur
quaecumque ad subsistendum nullo modo converterentur, quod hoc idem in
generibus cadit. Genera enim non convertuntur ad eubsistentiae consequentiam
hoc modo. Sit enim animal genus, homo vero species. Cum vero dico hominem esse,
animal quoque esse consequitur. Si animal dixero, ad hominem subsistentiae
consequentia non convertitur. Potest enim esse animal, non tamen homo. Quocirca
ab animali ad hominem non convertitur subsistentiae consequentia. Quod si
posito homine animal constat, animali vero nominato non est necesse hominem
esse, animal est prive homine. Illa quoque priorum descriptio est, quod ea quae
sunt priora sublata quidem auferunt, illata non inferunt Animal enim sublatum
secum quoque hominem tollet, illatum vero ut dicatur esse animal, non secum
statim hominem infert. Posteriora vero et diverso sunt. Illata enim simul
inferunt, sublata non auferunt. Dictus quidem homo, simul secum animal infert,
omnis namque homo animal est. Quod si homo substantialiter auferatur, non est
necesse animal quoque autem, quod hoc nomen animalis in pluribus speciebus
valet aptari. Quod si ita contingit, sublato homine permanebit animal. Quocirca
concludit tres esse species eorum quae simul sunt secundum tempus, secundum
naturam cum ulraque ita convertuntur, ut neutra neutri causa sit. Tertium genus
est secundum eamdem sub eodem genere divisionem. Quoniam in faciendo atque
patiendo inerat quidam motus, facere autem et pati praedicamentis ad iunxerat,
idcirco nunc de motibus tractat, et sex numero esse pronuntiat. DE SPECIEBUS
MOTUS MOTUS VERO SUNT SPECIES SEX: GENERATIO, CORRUPTIO, CREMENTUM, DIMINUTIO,
COMMUTATIO, SECUNDUM LOCUM TRANSLATIO. ALII QUIDEM MOTUS MANIFESTUM EST QUONIAM
A SE INVICEM DIVERSI SUNT; NEQUE ENIM EST GENERATIO CORRUPTIO, NEC CREMENTUM
DIMINUTIO NEC SECUNDUM LOCUM TRANSLATIO; SIMILITER AUTEM ET CAETERAE. In
physicis Aristoteles motus species alia ratione partitus est. Ait enim aliud
esse permutationem, aliud motum, et permutationis quidem duas esse species ait
generationem et corruptionem. Motus verotres secundum quantitatem, secundum
qualitatem, secundum locum. Igitur, quoniam hic liber ad introductionem
quodammodo factus est, noluit nimis divisionis attenuare rationem, ne
ingredientium animos subtiliori divisione confunderet: facit igitur divisionem
motus hoc modo. Est enim una species motus secundum substantiam, alia secundum
quantitatem, alia secundum qualitatem, alia secundum locum. Et secundum
substantiam quidem est generatio et corruptio, haec enim utraque in substantia
fiunt. Nam et secundum substantiam generatur aliquid, et secundum substantiam
corrumpitur. Secundum quantitatem vero, ut crementum et diminutio. Etenim
secundum quantitatem vel aucta crevisse, vel detracta diminuta esse dicuntur.
Secundum qualitatem vero quae dicitur commutatio, secundum aliquas scilicet
passiones, quas qualitates esse manifestum est. Secundum locum vero, ut intus
in longitudinem, vel in curuaturam flexus; et intus quidem in longitudinem est
ut a sursum in deorsum, a prioribus retrorsum, a dextra in sinistram; et rursus
si haec convertas et in directum pergas, idem motus 290A erunt. Illud quoque
verum est has esse omnes species motus, nullo namque sibi participant, nisi
solo generis nomine, quod motus dicuntur nam neque generatio idem est quod
corruptio, namque generatio est in substantia ingressus, corruptio vero ex
substantia egressus. Nec diminutio idem quod crementum, nec secundum locum translatio
alicui superiorum consimilis est. Commutatio autem habet forte aliquam
dubitationem, quod non videatur a superioribus discrepare, quam quaestionem ita
proposuit. IN COMMUTATIONE VERO EST ALIQUA DUBITATIO, NE FORTE NECESSE SIT QUOD
COMMUTATUR SECUNDUM ALIQUEM RELIQUORUM MOTUUM COMMUTARI. HOC AUTEM NON EST
VERUM; PAENE ENIM SECUNDUM OMNES PASSIONES VEL 290B MULTAS COMMUTARI NOBIS
CONTINGIT NULLO ALIORUM MOTUUM COMMUNICANTE; NAM NEQUE CRESCERE NECESSE EST
QUOD SECUNDUM PASSIONEM MOVETUR NEC DIMINUI, SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS: QUARE
DIVERSUS ERIT MOTUS AB ALIIS COMMUTATIONIBUS (NAM SI IDEM ESSET, OPORTERET OMNE
QUOD COMMUTATUR MOX AUT CRESCERE AUT MINUI AUT ALIQUEM ALIORUM MOTUUM CONSEQUI;
SED NON EST NECESSE). SIMILITER AUTEM ET QUOD CRESCIT VEL SECUNDUM QUEMLIBET
ALTERUM MOTUM MUTATUR. In commutatione vero est aliqua dubitatio, ne forte
necesse sit quod commutatur secundum aliquem reliquorum motaum commutari. Nam
si omne quod commutatur, aut generatur, aut corrumpitur, aut minuitur aut
crescit, aut id secundum locum transferri 290C necesse est, dubium non est
nihil a superioribus caeteris hanc differe speciem, qua secundum commutationem
dicitur; quod Aristoteles respuit, dicens: HOC AUTEM NON EST VERUM. Sed quoniam
quod oommutatur non omnino neque generatur, neque corrumpitur: ut qui in sole
diutius stetit, si ex candido niger est factus, commutatus quidem secundum
colorem dicitur, non tamen generatus est aut corruptus, nec vero illi aliquod
vel crementum factum est vel diminutio sed nec loci translatio nulla est,
potest enim aliquis uno eodemque loco consistens, aliquibus extrinsecus
venientibus passionibus permutari, potest quoque et crescere et decrescere,
praeter qualitatis commutationem: quod ipse Aristoteles ita pronuntiat. SED
SUNT QUAEDAM QUAE CRESCUNT ET NON COMMUTANTUR, UT QUADRATUM CIRCUMPOSITO
GNOMONE CREVIT QUIDEM SED COMMUTATUM NON EST; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS
HUIUSMODI. QUARE A SE INVICEM MOTUS ISTI DIVERSI SUNT. Quod dicit tale est: Si
quadrato, inquit, addatur gnomo, crescit quidem quadratus, non tamen
commutatur. Ideoque sublato gnomone quadratus diminuitur sed non commutatur. Si
enim quadratus a b c d, et ducatur ei angularis b c, et dividantur quattuor
latera a c, a b, b d, a c, in aequalia g e h f punctis, et ducantur g h f e
lineae. Divisus igitur quadratus a d in quattuor quadratos qui sunt e g, f g, e
h, h f, quorumlibet tres qui circa eamdem angularem sunt si demantur, figura
ipsa gnomo vocatur. ut si quis tollat hos tres, e g, g f, f h, invenitur m n
291A gnomo, qui m n gnomo separatur a b e h quadrato. Totus quidem a d
quadratus imminutus est, qui ex tam magno factus est paruus, non tamen formam
tetragoni commutavit. Quod si e h tetragonus solus sit, et ei circumponatur
gnomo, qui est m n, crevit quidem tetragonus, et maior factus est sed non
commutatus est. Omnes enim tetragoni sibi sunt propria qualitate consimiles.
Quod si commutatio huiusmodi motus esset, ut non omnino a superioribus
separaretur, nulla esset dubitatio quin semper oporteret quidquid commutatur
secundum aliquem priorum motuum modum commutari. Ita ut aut nasceretur, aut
corrumperetur, aut minveretur, aut cresceret, aut secundum locum fieret aliqua
permutatio. Quod quoniam non est, ab omnibus superioribus 291B motibus haec
motus species distat. Sed monstratum superius est quinque superiores motus
species a se omni ratione substantia, discrepare. Quocirca distant a se
similiter hi sex motus, atque diversi sunt. SIMPLICITER AUTEM MOTUS QUIETI
CONTRARIUS EST; SINGULIS VERO MOTIBUS, GENERATIONI QUIDEM CORRUPTIO, DIMINUTIO
VERO CREMENTO, SECUNDUM LOCUM TRANSLATIONI SECUNDUM LOCUM QUIES. MAXIME AUTEM
VIDETUR OPPONI IN CONTRARIUM LOCUM PERMUTATIO, UT DE EO QUOD EST DEORSUM AD ID
QUOD EST SURSUM ET DE EO QUOD EST SURSUM AD ID QUOD EST DEORSUM. Nunc iam
motuum contrarietates exsequitur, et ipsi 291D quidem generi, id est motui,
dicit quietem esse contrariam, habet enim motus quietem contrariam. Singulis
vero speciebus motuum motus ipsi contrarii sunt, ut generationi corruptio, et
cum generatio sit motus atque corruptio, utraque tamen sibimet contraria sunt,
cremento quoque diminutio contraria est. Quare diverso modo hae species motus
contrarietstem habent, quam genus dudum babere monstravimus: motus enim ipse
habet quietem contrariam. Specierum vero motibus non quies tantum sed alii
motus contrarii sunt, ut generationi corruptio et cremento diminutio, secundum
vero locum translationis contrarietas similis est generi. Nam et ipsa habet
contrariam secundum locum quietem, contrarium namque est moveri de loco in
locum, et 292A non moveri, et est non moveri quidem secundum locum quies,
moveri vero secundum locum translation. Maxime autem, inquit, secundum locum
mutationi, contraria est in contrarium locum permutatio. Ut si qua res sursum
sit atque ibi maneat, et sit quieta, postea sit ei motus talis, ut deorsum
moveatur, quamquam ipsi superiori motui quies contraria sit, multo magis quidem
huiusmodi motus, qui in contrarium fit locum, illi superiori motui contrarius
est. Atque hoc quidem et in aliis motibus accidit: ut si quis sit ad dexteram,
si ei in sinistram motus sit, in contrarium locum factus dicitur motus. Atque
hoc idem id aliis motibus licet videre; sed Aristoteles dubitat si reliquo
motui, id est commutationi, aliquid possit esse contrarium, quam quaestionem
ita proponit: RELIQUO VERO DE HIS QUI ASSIGNATI SUNT MOTUI NON EST FACILE
ASSIGNARE QUID SIT CONTRARIUM, VIDETUR AUTEM NEQUE ESSE ALIQUID EI CONTRARIUM,
NISI QUIS OPPONAT SECUNDUM QUALITATEM QUIETEM SECUNDUM QUALITATEM TRANSLATIONI
QUAE IN CONTRARIUM, QUEMADMODUM ETIAM IN EA QUAE EST SECUNDUM LOCUM
TRANSLATIONE SECUNDUM LOCUM QUIETEM VEL IN CONTRARIUM LOCUM TRANSLATIONEM (EST
ENIM COMMUTATIO TRANSLATIO SECUNDUM QUALITATEM). Ex similitudine motuum
contrarietates quoque colligimus. Nam quoniam superius motui secundum locum
contrariam reperit secundum locum quietem, et quoniam omnis commutatio quae
secundum aliquam passionem fit secundum qualitatem commutatur, 292C motus eius contrarietatem
posuit secundum qualitatem quietem: ut si lapis cum frigidus est, si ita
permaneat, qualitas illa mansit et quievit, quod si tepeat, qualitas illa
commutat est, et est ipsa commutatio contraria, et factus est quidem motus, et
in tepore lapidis secundum qualitatem facta est permutatio, fuit autem in
frigore quies secundum eamdem qualitatem. Quocirca licet videatur hic motus
quidem omnino contrarium non habere, tamen, sicut superius dictum est secundum
locum translationi contrariam esse secundum locum quietem, cur non quoque
secundum qualitatem commutationi dicatur quies secundum qualitatem esse contraria?
Definitio namque commutationis est translatio secundum qualitatem, cum enim
qualitas cuiuslibet rei movetur, fit translatio, scilicet secundum qualitatem. Quod
si maxime videatur secundum locum translationi esse contraria, non solum
secundum locum quies sed etiam in contrarium locum translatio, secundum
qualitatem quoque mutationi non solum erit contraria secundum qualitatem quies
sed maxime in contrariam qualitatem commutatio: ut ei quid cum est album, si
rubrum fiat, quieti quidem ei quae in albo colore poterat permanere contraria
fuit qualitatis ipsa mutatio, ut ex albo in rubrum mutaretur; si quid enim ex
albo vertatur in nigrum, illud maxime permutatur, et illud superiori mutationi
contrarium est, quoniam permutatum est in contrariam qualitatem. Atque hoc est
quod ait: QUARE OPPONITUR EI SECUNDUM QUALITATEM QUIES VEL IN CONTRARIUM
QUALITATIS TRANSLATIO, UT ALBUM FIERI QUOD EST NIGRUM; COMMUTATUR ENIM, IN
CONTRARIUM QUALITATIS FACTA TRANSLATIONE. Id quoque apertissimo uulgatur
exemplo. Quare quoniam de motibus expeditum est, habendi aequivocationem quae
sequitur explicemus. DE MODIS HABERE HABERE SECUNDUM PLURES MODOS DICITUR AUT
ENIM UT HABITUM VEL AFFECTIONEM VEL ALIAM ALIQUAM QUALITATEM (DICIMUR ENIM
SCIENTIAM HABERE ET VIRTUTEM); AUT UT QUANTITATEM, UT QUAM QUISQUE HABET
MAGNITUDINEM (DICITUR ENIM BICUBITAM VEL TRICUBITAM HABERE MAGNITUDINEM); AUT CIRCA
CORPUS UESTITUM AUT TUNICAM; AUT IN PARTE (UT IN MANU ANULUM); AUT PARTEM (UT
MANUM VEL PEDEM); AUT IN UASE (UT MODIUS TRITICUM VEL DOLIUM VINUM; VINUM ENIM
DOLIUM HABERE DICITUR, ET MODIUS TRITICUM; HAEC IGITUR HABERE DICUNTUR UT IN
VASE); VEL UT POSSESSIONEM (HABERE ENIM DOMUM VEL AGRUM DICIMUR). DICIMUR VERO
ET HABERE UXOREM ET UXOR VIRUM; VIDETUR AUTEM ALIENISSIMUS ESSE HABENDI MODUS
QUI NUNC DICTUS EST; NIHIL ENIM ALIUD HABERE UXOREM SIGNIFICAT QUAM COHABITARE.
FORTASSE AUTEM ET ALII HABENDI MODI vidEBUNTUR; QUI AUTEM SOLENT DICI PAENE
OMNES SUNT ANNUMERATI. Aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE esse habendi modum manifestum
est, 293C habere enim ita multis dicitur modis, ut tamen aequivoce praedicetur.
Dicimur enim habere aliquam qualitatem, ut habitum vel dispositionem. Dicimur
quoque habere scientiam vel virtutem; quantitatem quoque habere perhibemur,
dicimur enim in mensura habere quinque vel quattuor pedes. Necnon etiam in
ipsis partibus corporis aliquid, et ipsas partes habere praedicamur, dicimur
enim et habere digitos, et in digito annulos. Circa corpus quoque aliquid
habere dicimur, ut tunicam, vel quodlibet aliud uestimentum. Necnon etiam in uase
haberi aliquid dicitur, ut triticum in modio, et vinum in dolio; haec,
scilicet, ita haberi dicuntur, ut in uase. Dicitur etiam quis habere uxorem,
quae, scilicet significatio nulli supradictae communis est sed (ut ipsi
Aristoteli videtur) longe diversa est haec significatio ab habendi
praedicamento; non enim proprie habemus uxores sed quod habere quis dicatur
uxorem, hoc significat habitare cum eo uxorem, habere enim habitare dicimus, ut
est Socratem habent, id est cum Socrate habitant atque eum colunt. Quare ipse
quoque Aristoteles inquit esse aliquos fortasse praeter eos qui dicantur
habendi modos, hortaturque nos ad ulteriorem aliquam inquisitionem, ut nos
quoque quaeramus per quos, praeter priores dictos modos, alios possit habere
praedicari. Et de hac aequivocatione quidem habendi sufficienter dictum est. Sed
forte quis dubitet cur cum habere superius in genere nominaverit, nunc id ipsum
aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE ponat sed haec quaestio ita solvitur. Non absurdum
est idem praedicamentum nunc univoce, nunc aequivoce praedicari. Univoce quidem
ut superius cum eiusdem specierum exempla proposuit, ut est calceatum esse vel
armatum, horum enim talium genus est. Aequivoce vero ut in his modis quos
superius exposuimus. Quod si et habet aliquas proprias species habendi
praedicatio, dicitur autem et ipsum nomen multipliciter, nihil est incongruum
in genere numerari, sufficit enim ad demonstrandum genus esse et habendi
praedicationem quod sub se aliquas partes speciesque contineat. EXPLICIT
FELICITER. Alexander in commentariis suis hac se impulsum causa
pronuntiat sumpsisse longissimum expositionis laborem, quod in multis ille a
priorum scriptorum sententiis dissideret: mihi maior persequendi operis causa
est quod non facile quisquam vel transferendi vel etiam commentandi continuam
sumpserit seriem – nisi quod Vetius Praetextatus priores ƿ postremosque
analyticos non vertendo Aristotelem Latino sermoni tradidit sed transferendo
Themistium, quod qui utrosque legit facile intellegit; Albinus quoque de isdem
rebus scripsisse perhibetur, cuius ego geometricos quidem libros editos scio,
de dialectica vero diu multumque quaesitos reperire non valui, sive igitur ille
omnino tacuit, nos praetermissa dicemus, sive aliquid scripsit, nos quoque docti
viri imitati studium in eadem laude versabimur. Sed quamquam multa sint
Aristotelis quae subtilissima philosophiae arte celata sint, hic tamen ante
omnia liber nimis et acumine sententiarum et verborum brevitate constrictus
est. Quocirca plus hic quam in decem praedicamentis expositione sudabitur. Prius
igitur quid vox sit definiendum est. Hoc enim perspicuo et manifesto omnis
libri patefiet intentio. Vox est aeris per linguam percussio quae per quasdam
gutturis partes, quae arteriae vocantur, ab animali profertur. Sunt enim quidam
alii soni, qui eodem perficiuntur flatu, quos lingua non percutit, ut est
tussis. Haec enim flatu fit quodam per arterias egrediente sed nulla linguae
impressione formatur atque ideo nec ullis subiacet elementis, scribi enim nullo
modo potest. Quocirca vox haec non dicitur sed tantum sonus. Illa quoque potest
esse definitio vocis, ut eam dicamus sonum esse cum quadam imaginatione
significandi. Vox namque cum emittitur, significationis alicuius causa
profertur. Tussis vero cum sonus sit, nullius significationis causa subrepit ƿ
potius quam profertur. Quare quoniam noster flatus ita sese habet ut si ita
percutitur atque formatur ut eum lingua percutiat, vox sit: si ita percutiat ut
terminato quodam et circumscripto sono vox exeat, locutio fit quae Graece
dicitur *lexis*. Locutio enim est articulata vox – neque enim hunc sermonem (id
est *lexin*) dictionem dicemus, idcirco quod *phasin* dictionem interpretamur,
*lexin* vero locutionem – cuius locutionis partes sunt litterae, quae cum
iunctae fuerint unam efficiunt vocem coniunctam compositamque, quae locutio
praedicatur. Sive autem aliquid quaecumque vox significet, ut est hic sermo
'homo'; sive omnino nihil; sive positum alicui nomen significare possit, ut est
'blityri' (haec enim vox per se cum nihil significet, posita tamen ut alicui
nomen sit significabit); sive per se quidem nihil significet, cum aliis vero
iuncta designet, ut sunt coniunctiones – haec omnia locutiones vocantur, ut sit
propria locutionis forma vox composita quae litteris describatur. Ut igitur sit
locutio, voce opus est – id est eo sono quem percutit lingua, ut et vox ipsa
sit per linguam determinata in eum sonum qui inscribi litteris possit. Sed ut
haec locutio significativa sit, illud quoque addi oportet, ut sit aliqua
significandi imaginatio, per quam id quod in voce vel in locutione est
proferatur: ut certe ita dicendum sit: si in hoc flatu, quem per arterias
emittimus, sit linguae sola percussio, vox est; sin vero talis percussio sit ut
in litteras redigat sonum, locutio; quod si vis quoque quaedam imaginationis
addatur, ƿ illa significativa vox redditur. Concurrentibus igitur his tribus:
linguae percussione, articulato vocis sonitu, imaginatione aliqua proferendi
fit interpretatio. Interpretatio namque est vox articulata per se ipsam
significans. Quocirca non omnis vox interpretatio est. Sunt enim caeterorum
animalium voces, quae interpretationis vocabulo non tenentur. Nec omnis locutio
interpretatio est, idcirco quod (ut dictum est) sunt locutiones quaedam quae
significatione careant et cum per se quaedam non significent, iunctae tamen cum
aliis significant, ut coniunctiones. Interpretatio autem in solis per se
significativis et articulatis vocibus permanet. Quare convertitur, ut quidquid
sit interpretatio, illud significet, quidquid significat, interpretationis
vocabulo nuncupetur. Unde etiam ipse quoque Aristoteles in libris quos de
poetica scripsit locutionis partes esse syllabas vel etiam coniunctiones
tradidit, quarum syllabae in eo quod sunt syllabae nihil omnino significant,
coniunctiones vero consignificare quidem possunt, per se vero nihil designant.
Interpretationis vero partes hoc libro constituit nomen et verbum, quae
scilicet per se ipsa significant, nihilominus quoque orationem, quae et ipsa
cum vox sit ex significativis partibus iuncta significatione non caret. Quare
quoniam non de oratione sola sed etiam de verbo et nomine, nec vero de sola
locutione sed etiam de significativa locutione quae est interpretatio hoc libro
ab Aristotele tractatur, idcirco quoniam in ƿ verbis atque nominibus et in
significativis locutionibus nomen interpretationis aptatur, a communi nomine
eorum, de quibus hoc libro tractabitur, id est ab interpretatione, ipse quoque
"De interpretatione" liber inscriptus est. (Cuius expositionem nos
scilicet quam maxime a Porphyrio quamquam etiam a caeteris transferentes Latina
oratione digessimus; hic enim nobis expositor et intellectus acumine et
sententiarum dispositione videtur excellere.) Erunt ergo interpretationis duae
primae partes nomen et verbum. His enim quidquid est in animi intellectibus
designatur; his namque totus ordo orationis efficitur. Et in quantum vox ipsa
quidem intellectus significat, in duas (ut dictum est) secatur partes, nomen et
verbum, in quantum vero vox per intellectuum medietatem subiectas intellectui
res demonstrat, significantium vocum Aristoteles numerum in decem praedicamenta
partitus est. Atque hoc distat libri huius intentio a praedicamentorum in
denariam multitudinem numerositate collecta, ut hic quidem tantum de numero
significantium vocum quaeratur, quantum ad ipsas attinet voces, quibus
significativis vocibus intellectus animi designentur, quae sunt scilicet
simplicia quidem nomina et verba, ex his vero compositae orationes:
praedicamentorum vero haec intentio est: de significativis rerum vocibus in
tantum, quantum eas medius animi significet intellectus. Vocis enim quaedam
qualitas est nomen et verbum, quae nimirum ipsa illa decem praedicamenta
significant. Decem namque praedicamenta numquam sine aliqua verbi qualitate vel
nominis proferentur. Quare erit libri huius intentio de significativis vocibus
in tantum, quantum conceptiones ƿ animi intellectusque significent. De decem
praedicamentis autem libri intentio in eius commentario dicta est, quoniam sit
de significativis rerum vocibus, quot partibus distribui possit earum
significatio in tantum, quantum per sensuum atque intellectuum medietatem res
subiectas intellectibus voces ipsae valeant designare. In opere vero de poetica
non eodem modo dividit locutionem sed omnes omnino locutionis partes apposuit
confirmans esse locutionis partes elementa, syllabas, coniunctiones, articulos,
nomina, casus, verba, orationes. Locutio namque non in solis significativis
vocibus constat sed supergrediens significationes vocum ad articulatos sonos
usque consistit. Quaelibet enim syllaba vel quodlibet nomen vel quaelibet alia
vox, quae scribi litteris potest, locutionis nomine continetur, quae Graece
dicitur *lexis*. Sed non eodem modo interpretatio. Huic namque non est satis,
ut sit huiusmodi vox quae litteris valeat annotari sed ad hoc ut aliquid quoque
significet. Praedicamentorum vero in hoc ratio constituta est, in quo hae duae
partes interpretationis res intellectibus subiectas designent. Nam quoniam
decem res omnino in omni natura reperiuntur, decem quoque intellectus erunt,
quos intellectus quoniam verba nominaque significant, decem omnino erunt
praedicamenta, quae verbis atque nominibus designentur, duo vero quaedam id est
nomen et verbum, quae ipsos significent intellectus. Sunt igitur elementa
interpretationis verba et nomina, propriae vero partes quibus ipsa constat
interpretatio sunt orationes. Orationum vero aliae sunt perfectae, aliae
imperfectae. Perfectae sunt ex quibus plene id quod dicitur valet intellegi;
imperfectae in quibus aliquid adhuc plenius animus exspectat audire, ut est:
Socrates cum Platone nullo enim addito orationis intellectus pendet ac
titubat et auditor aliquid ultra exspectat audire. Perfectarum vero orationum
partes quinque sunt: deprecativa ut: Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris
ullis, Da deinde auxilium, pater atque haec omina firma imperativa ut:
Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis interrogativa ut: Dic
mihi, Damoeta, cuium pecus? An Meliboei? vocativa: O pater, o hominum
rerumque aeterna potestas enuntiativa, in qua veritas vel falsitas
invenitur, ut: Principio arboribus varia est natura serendis. Huius autem
duae partes sunt. Est namque et simplex oratio enuntiativa et composita.
Simplex ut: ‘Dies est’, ‘Lucet’, conposita ut: ‘Si dies est, lux est.’ In hoc
igitur libro Aristoteles de enuntiativa simplici oratione disputat et de eius
elementis, nomine scilicet atque verbo. Quae quoniam et significativa sunt et
significativa vox articulata interpretationis nomine continetur, de communi (ut
dictum est) vocabulo librum de interpretatione appellavit. Et Theophrastus
quidem in eo libro, quem de affirmatione et negatione composuit, de enuntiativa
oratione tractavit. Et Stoici quoque in his libris, quos *Peri axiomaton*
appellant, de isdem ƿ nihilominus disputant. Sed illi quidem et de simplici et
de non simplici oratione enuntiativa speculantur, Aristoteles vero hoc libro
nihil nisi de sola simplici enuntiativa oratione considerat. Aspasius quoque et
Alexander sicut in aliis Aristotelis libris in hoc quoque commentarios
ediderunt sed uterque Aristotelem de oratione tractasse pronuntiat. Nam si
oratione aliquid proferre (ut aiunt ipsi) interpretari est, de interpretatione
liber nimirum veluti de oratione perscriptus est, quasi vero sola oratio ac non
verba quoque et nomina interpretationis vocabulo concludantur. Aeque namque et
oratio et verba ac nomina, quae sunt interpretationis elementa, nomine
interpretationis vocantur. Sed Alexander addidit imperfecte sese habere libri
titulum: neque enim designare, de qua oratione perscripserit. Multae namque (ut
dictum est) sunt orationes; sed adiciendum vel subintellegendum putat de
oratione illum scribere philosophica vel dialectica, id est qua verum falsumque
valeat expediri. Sed qui semel solam orationem interpretationis nomine vocari
recipit, in intellectu quoque ipsius inscriptionis erravit. Cur enim putaret
imperfectum esse titulum, quoniam nihil de qua oratione disputaret adiecerit?
Ut si quis interrogans "Quid est homo?" alio respondente
"Animal" culpet ac dicat imperfecte illum dixisse, quid sit, quoniam
non sit omnes differentias persecutus. Quod si huic, id est homini, sunt
quaedam alia communia ad nomen animalis, nihil tamen impedit perfecte
demonstrasse, quid homo esset, eum qui animal dixit: sive enim differentias
addat quis sive non, hominem animal esse necesse est. Eodem quoque modo et de
oratione, si quis hoc concedat primum, nihil aliud interpretationem dici nisi
orationem, ƿ cur qui de interpretatione inscripserit et de qua interpretatione
dicat non addiderit culpetur, non est. Satis est enim libri titulum etiam de
aliqua continenti communione fecisse, ut nos eum et de nominibus et verbis et
de orationibus, cum haec omnia uno interpretationis nomine continerentur, supra
fecisse docuimus, cum hic liber ab eo de interpretatione notatus est. Sed quod
addidit illam interpretationem solam dici, qua in oratione possit veritas et
falsitas inveniri, ut est enuntiativa oratio, fingentis est (ut ait Porphyrius)
significationem nominis potius quam docentis. Atque ille quidem et in
intentione libri et in titulo falsus est sed non eodem modo de iudicio quoque
libri huius erravit. Andronicus enim librum hunc Aristotelis esse non putat,
quem Alexander vere fortiterque redarguit. Quem cum exactum diligentemque Aristotelis
librorum et iudicem et repertorem iudicarit antiquitas, cur in huius libri
iudicio sit falsus, prorsus est magna admiratione dignissimum. Non esse namque
proprium Aristotelis hinc conatur ostendere, quoniam quaedam Aristoteles in
principio libri huius de intellectibus animi tractat, quos intellectus animae
passiones vocavit, et de his se plenius in libris de anima disputasse
commemorat. Et quoniam passiones animae vocabant vel tristitiam vel gaudium vel
cupiditatem vel alias huiusmodi affectiones, dicit Andronicus ex hoc probari
hunc librum Aristotelis non esse, quod de huiusmodi affectionibus nihil in
libris de anima tractavisset – non intellegens in hoc libro Aristotelem
passiones animae non pro affectibus sed pro intellectibus posuisse. His
Alexander multa alia addit argumenta, cur hoc opus Aristotelis maxime esse
videatur. Ea namque dicuntur hic, quae sententiis Aristotelis quae sunt de
enuntiatione ƿ consentiant; illud quoque, quod stilus ipse propter brevitatem
pressior ab Aristotelis obscuritate non discrepat; et quod Theophrastus, ut in
aliis solet, cum de similibus rebus tractat, quae scilicet ab Aristotele ante
tractata sunt, in libro quoque de affirmatione et negatione, isdem aliquibus
verbis utitur, quibus hoc libro Aristoteles usus est. Idem quoque Theophrastus
dat signum hunc esse Aristotelis librum: in omnibus enim, de quibus ipse
disputat post magistrum, leviter ea tangit quae ab Aristotele dicta ante
cognovit, alias vero diligentius res non ab Aristotele tractatas exsequitur.
Hic quoque idem fecit. Nam quae Aristoteles hoc libro de enuntiatione
tractavit, leviter ab illo transcursa sunt, quae vero magister eius tacuit,
ipse subtiliore modo considerationis adiecit. Addit quoque hanc causam, quoniam
Aristoteles quidem de syllogismis scribere animatus numquam id recte facere
potuisset, nisi quaedam de propositionibus annotaret. Mihi quoque videtur hoc
subtiliter perpendentibus liquere hunc librum ad Analyticos esse praeparatum.
Nam sicut hic de simplici propositione disputat, ita quoque in Analyticis de
simplicibus tantum considerat syllogismis, ut ipsa syllogismorum
propositionumque simplicitas non ad aliud, nisi ad continens opus Aristotelis
pertinere videatur. Quare non est audiendus Andronicus, qui propter passionum
nomen hunc librum ab Aristotelis operibus separat. Aristoteles autem idcirco
passiones animae 'intellectus' vocabat, quod intellectus, quos sermone dicere
et oratione proferre consuevimus, ex aliqua causa atque utilitate profecti
sunt: ut enim dispersi homines colligerentur et legibus vellent esse subiecti
civitatesque condere, utilitas quaedam fuit et causa. Quocirca ƿ quae ex aliqua
utilitate veniunt, ex passione quoque provenire necesse est. Nam ut divina sine
ulla sunt passione, ita nulla illis extrinsecus utilitas valet adiungi. Quae
vero sunt passibilia semper aliquam causam atque utilitatem quibus sustententur
inveniunt. Quocirca huiusmodi intellectus, qui ad alterum oratione proferendi
sunt, quoniam ex aliqua causa atque utilitate videntur esse collecti, recte passiones
animi nominati sunt. Et de intentione quidem et de libri inscriptione et de eo,
quod hic maxime Aristotelis liber esse putandus est, haec dicta sufficiunt. Quid
vero utilitatis habeat, non ignorabit qui sciet qua in oratione veritas constet
et falsitas. In sola enim haec enuntiativa oratione consistunt. Iam vero quae
dividant verum falsumque quaeue definite vel quae varie et mutabiliter
veritatem falsitatemque partiantur, quae iuncta dici possint, cum separata
valeant praedicari, quae separata dicantur, cum iuncta sint praedicata, quae
sint negationes cum modo propositionum, quae earum consequentiae aliaque plura
in ipso opere considerator poterit diligenter agnoscere, quorum magnam
experietur utilitatem qui animum curae alicuius investigationis adverterit. Sed
nunc ad ipsius Aristotelis verba veniamus. [BEGINNING OF SECTION THAT MIGNE
SUBTITLES ‘SIGNUM’ -- Primum oportet CONSTITUERE, QUID NOMEN ET QUID VERBUM,
POSTEA QUID EST NEGATIO ET AFFIRMATIO ET ENUNTIATIO ET ORATIO. Librum inchoans
de quibus in omni serie tractaturus sit ante proposuit. Ait enim prius oportere
de quibus disputaturus est definire. Hic enim CONSTITUERE "definire"
intellegendum est. Determinandum namque est quid haec omnia sint – id est QUID
NOMEN sit, QUID VERBUM et caetera, quae elementa interpretationis esse
praediximus. Sed AFFIRMATIO atque NEGATIO sub interpretatione sunt. Quare nomen
et verbum affirmationis et negationis elementa esse manifestum est. His enim
compositis affirmatio et negatio coniunguntur. Exsistit hic quaedam quaestio
cur duo tantum nomen et verbum se determinare promittat, cum plures partes
orationis esse videantur. Quibus hoc dicendum est tantum Aristotelem hoc libro
definisse, quantum illi ad id quod instituerat tractare suffecit. Tractat
namque de simplici enuntiativa oratione, quae scilicet huiusmodi est ut iunctis
tantum verbis et nominibus componatur. Si quis enim nomen iungat et verbum ut
dicat: Socrates ambulat simplicem fecit enuntiativam orationem. Enuntiativa
namque oratio est (ut supra memoravi) quae habet in se falsi verique
designationem. Sed in hoc quod dicimus "Socrates ambulat" aut veritas
necesse est contineatur aut falsitas. Hoc enim si ambulante Socrate dicitur,
verum est, si non ambulante, falsum. Perficitur ergo enuntiativa oratio simplex
ex solis verbis atque nominibus. Quare superfluum est quaerere cur alias quoque
quae videntur orationis partes non proposuerit, qui non totius simpliciter
orationis sed tantum simplicis enuntiationis instituit elementa partiri.
Quamquam duae propriae partes orationis esse dicendae sint, nomen scilicet
atque verbum. Haec enim per sese utraque significant, coniunctiones autem vel
praepositiones nihil omnino nisi cum aliis iunctae designant; participia verbo
cognata sunt, vel quod a gerundivo modo ƿ veniant vel quod tempus propria
significatione contineant; interiectiones vero atque pronomina necnon adverbia
in nominis loco ponenda sunt, idcirco quod aliquid significant definitum, ubi
nulla est vel passionis significatio vel actionis. Quod si casibus horum
quaedam flecti non possunt, nihil impedit. Sunt enim quaedam nomina quae
"monoptota" nominantur. Quod si quis ista longius et non proxime
petita esse arbitretur, illud tamen concedit, quod supra iam diximus, non esse
aequum calumniari ei, qui non de omni oratione sed de tantum simplici
enuntiatione proponat, quod tantum sibi ad definitionem sumpserit, quantum
arbitratus sit operi instituto sufficere. Quare dicendum est Aristotelem non
omnis orationis partes hoc opere velle definire sed tantum solius simplicis
enuntiativae orationis, quae sunt scilicet nomen et verbum. Argumentum autem
huius rei hoc est. Postquam enim proposuit dicens: PRIMUM OPORTET CONSTITUERE,
QUID SIT NOMEN ET QUID VERBUM, non statim inquit QUID SIT ORATIO sed mox
addidit ET QUID SIT NEGATIO, QUID AFFIRMATIO, QUID ENUNTIATIO, postremo vero
QUID ORATIO. Quod si de omni oratione loqueretur, post nomen et verbum non de
affirmatione et negatione et post hanc de enuntiatione sed mox de oratione
dixisset. Nunc vero quoniam post nominis et verbi propositionem affirmationem,
negationem et enuntiationem et post orationem proposuit, confitendum est, id
quod ante diximus, non orationis universalis sed simplicis enuntiativae
orationis, quae dividitur in affirmationem atque negationem, divisionem partium
facere voluisse, quae sunt nomina et verba. Haec enim per se ipsa intellectum
simplicem servant, ƿ quae eadem dictiones vocantur sed non sola dicuntur. Sunt
namque dictiones et aliae quoque: orationes vel imperfectae vel perfectae,
cuius plures esse partes supra iam docui, inter quas perfectae orationis
species est enuntiatio. Et haec quoque alia simplex, alia composita est. De
simplicis vero enuntiationis speciebus inter philosophos commentatoresque
certatur. Aiunt enim quidam affirmationem atque negationem enuntiationi ut
species supponi oportere, in quibus et Porphyrius est; quidam vero nulla
ratione consentiunt sed contendunt affirmationem et negationem aequivoca esse
et uno quidem enuntiationis vocabulo nuncupari, praedicari autem enuntiationem
ad utrasque ut nomen aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE, non ut genus univocum; quorum
princeps Alexander est. Quorum contentiones apponere non videtur inutile. Ac
prius quibus modis affirmationem atque negationem non esse species
enuntiationis Alexander pPomba dicendum est, post vero addam qua Porphyrius haec
argumentatione dissoluerit. Alexander namque idcirco dicit non esse species
enuntiationis affirmationem et negationem, quoniam affirmatio prior sit.
Priorem vero affirmationem idcirco conatur ostendere, quod omnis negatio
affirmationem tollat ac destruat. Quod si ita est, prior est affirmatio quae
subruatur quam negatio quae subruat. In quibus autem prius aliquid et posterius
est, illa sub eodem genere poni non possum, ut in eo titulo praedicamentorum
dictum est qui de his quae sunt simul inscribitur. Amplius: negatio omnis,
inquit, divisio est, affirmatio compositio atque coniunctio. Cum enim dico:
Socrates vivit vitam cum Socrate coniunxi; cum dico: Socrates non
vivit vitam a Socrate disiunxi. Divisio igitur quaedam negatio est,
coniunctio affirmatio. Compositi autem est coniunctique ƿ divisio. Prior est
igitur coniunctio, quod est affirmatio; posterior vero divisio, quod est
negatio. Illud quoque adicit, quod omnis per affirmationem facta enuntiatio
simplicior sit per negationem facta enuntiatione. Ex negatione enim particula
negative si sublata sit, affirmatio sola relinquitur. De eo enim quod est:
Socrates non vivit si non particula quae est adverbium auferatur, remanet
Socrates vivit. Simplicior igitur affirmatio est quam negatio. Prius vero sit
necesse est quod simplicius est. In quantitate etiam quod ad quantitatem minus
est prius est eo quod ad quantitatem plus est. Omnis vero oratio quantitas est.
Sed cum dico: Socrates ambulat minor oratio est quam cum dico: Socrates
non ambulat. Quare si secundum quantitatem affirmatio minor est, eam priorem
quoque esse necesse est. Illud quoque adiunxit affirmationem quendam esse
habitum, negationem vero privationem. Sed prior habitus privatione: affirmatio
igitur negatione prior est. Et ne singula persequi laborem, cum aliis quoque
modis demonstraret affirmationem negatione esse priorem, a communi eas genere
separavit. Nullas enim species arbitratur sub eodem genere esse posse, in
quibus prius vel posterius consideretur. Sed Porphyrius ait sese docuisse
species enuntiationis esse affirmationem et negationem in his commentariis quos
in Theophrastum edidit; hic vero Alexandri argumentationem tali ratione
dissolvit. Ait enim non oportere arbitrari, quaecumque quolibet modo priora
essent aliis, ea sub eodem genere poni non posse sed quaecumque secundum esse
unum atque substantiam priora vel posteriora sunt, ea sola sub eodem genere non
ponuntur. Et recte dicitur. Si enim omne quidquid ƿ prius est cum eo quod
posterius est sub uno genere esse non potest, nec primis substantiis et
secundis commune genus poterit esse substantia; quod qui dicit a recto ordine
rationis exorbitat. Sed quemadmodum quamquam sint primae et secundae
substantiae, tamen utraque aequaliter in subiecto non sunt et idcirco esse ipsorum
ex eo pendet, quod in subiecto non sunt, atque ideo sub uno substantiae genere
collocantur: ita quoque quamquam affirmationes negationibus in orationis
prolatione priores sint, tamen ad esse atque ad naturam propriam aequaliter
enuntiatione participant. Enuntiatio vero est in qua veritas et falsitas
inveniri potest. Qua in re et affirmatio et negatio aequales sunt. Aequaliter
enim et affirmatio et negatio veritate et falsitate participant. Quocirca
quoniam id quod sunt affirmatio et negatio aequaliter ab enuntiatione
participant, a communi eas enuntiationis genere dividi non oportet. Mihi quoque
videtur quod Porphyrii sit sequenda sententia, ut affirmatio et negatio communi
enuntiationis generi supponantur. Longa namque illa et multiplicia Alexandri
argumenta soluta sunt, cum demonstravit non modis omnibus ea quae priora sunt
sub communi genere poni non posse sed quae ad esse proprium atque substantiam
priora sunt illa sola sub communi genere constitui atque poni non posse. Syrianus
vero, cui Philoxenus cognomen est, hoc loco quaerit cur proponens prius de
negatione, post de affirmatione pronuntiaverit dicens: PRIMUM OPORTET
CONSTITUERE, QUID NOMEN ET QUID VERBUM, POSTEA QUID EST NEGATIO ET AFFIRMATIO.
Et primum quidem nihil proprium dixit quoniam in quibus et affirmatio ƿ potest
et negatio provenire, prius esse negatio, postea vero affirmatio potest, ut de
Socrate sanus est. Potest ei aptari talis affirmatio, ut de eo dicatur:
Socrates sanus est etiam huiusmodi potest aptari negatio, ut de eo dicatur:
Socrates sanus non est. Quoniam ergo in eum affirmatio et negatio poterit
evenire prius evenit ut sit negatio quam ut affirmatio. Ante enim quam natus
esset: qui enim natus non erat, nec esse poterat sanus. Huic illud adiecit:
servare Aristotelem conversam propositionis et exsecutionis distributionem. Hic
enim prius post nomen et verbum de negatione proposuit, post de affirmatione,
dehinc de enuntiatione, postremo vero de oratione sed proposita definiens prius
orationem, post enuntiationem, tertio affirmationem, ultimo vero loco
negationem determinavit, quam hic post propositionem verbi et nominis primam
locaverat. Ut igitur ordo servaretur conversus, idcirco negationem prius ait
esse propositam. Qua in expositione Alexandri quoque sententia non discedit.
Illud quoque est additum, quod non esset inutile, enuntiationem genus
affirmationis et negationis accipi oportere, quod quamquam (ut dictum est) ad
prolationem prior esset affirmatio, tamen ad ipsam enuntiationem id est veri
falsique vim utrasque aequaliter sub enuntiatione ab Aristotele constitui. Id
etiam Aristotelem probare. Praemisit enim primam negationem, secundam posuit
affirmationem, quae res nihil habet vitii, si ad ipsam enuntiationem affirmatio
et negatio ponantur aequales. Quae enim natura aequales sunt, nihil retinent
contrarii indifferenter acceptae. Est igitur ordo quo proposuit: primum totius
orationis ƿ elementum, nomen scilicet et verbum, post haec negationem et
affirmationem, quae species enuntiationis sunt. Quorum genus (id est
enuntiationem) tertiam nominavit, quartam vero orationem posuit, quae ipsius
enuntiationis genus est. Et horum se omnium definitiones daturum esse promisit,
quas interim relinquens atque praeteriens et in posteriorem tractatum differens
illud nunc addit quae sint verba et nomina aut quid ipsa significent. Quare
antequam ad verba Aristotelis ipsa veniamus, pauca communiter de nominibus
atque verbis et de his quae significantur a verbis ac nominibus disputemus. Sive
enim quaelibet interrogatio sit atque responsio, sive perpetua cuiuslibet
orationis continuatio atque alterius auditus et intellegentia, sive hic quidem
doceat ille vero discat, tribus his totus orandi ordo perficitur: rebus,
intellectibus, vocibus. Res enim ab intellectu concipitur, vox vero
conceptiones animi intellectusque significat, ipsi vero intellectus et
concipiunt subiectas res et significantur a vocibus. Cum igitur tria sint haec
per quae omnis oratio collocutioque perficitur, res quae subiectae sunt,
intellectus qui res concipiant et rursus a vocibus significentur, voces vero
quae intellectus designent, quartum quoque quiddam est, quo voces ipsae valeant
designari, id autem sunt litterae. Scriptae namque litterae ipsas significant
voces. Quare quatuor ista sunt, ut litterae quidem significent voces, voces vero
intellectus, intellectus autem concipiant res, quae scilicet habent quandam non
confusam neque fortuitam consequentiam sed terminata naturae suae ordinatione
constant. Res enim semper comitantur eum qui ab ipsis concipitur intellectum,
ipsum vero intellectum vox sequitur sed voces elementa id est ƿ litterae. Rebus
enim ante propositis et in propria substantia constitutis intellectus oriuntur.
Rerum enim semper intellectus sunt, quibus iterum constitutis mox significatio
vocis exoritur. Praeter intellectum namque vox penitus nihil designat. Sed
quoniam voces sunt, idcirco litterae, quas vocamus elementa, repertae sunt quibus
vocum qualitas designetur. Ad cognitionem vero conversim sese res habet. Namque
apud quos eaedem sunt litterae et qui eisdem elementis utuntur, eisdem quoque
nominibus eos ac verbis (id est vocibus) uti necesse est; et qui vocibus eisdem
utuntur idem quoque apud eos intellectus in animi conceptione versantur. Sed
apud quos idem intellectus sunt, easdem res eorum intellectibus subiectas esse
manifestum est. Sed hoc nulla ratione convertitur. Namque apud quos eaedem res
sunt idemque intellectus, non statim eaedem voces eaedemque sunt litterae. Nam
cum Romanus, Graecus ac barbarus simul videant equum, habent quoque de eo
eundem intellectum quod equus sit et apud eos eadem res subiecta est, idem a re
ipsa concipitur intellectus sed Graecus aliter equum vocat, alia quoque vox in
equi significatione Romana est et barbarus ab utroque in equi designatione
dissentit. Quocirca diversis quoque voces proprias elementis inscribunt. Recte
igitur dictum est apud quos eaedem res idemque intellectus sunt, non statim
apud eos vel easdem voces vel eadem elementa consistere. Praecedit autem res
intellectum, intellectus vero vocem, vox litteras – sed hoc converti non
potest. Neque enim si litterae sint, mox aliqua ex his significatio vocis
exsistit. Hominibus namque qui litteras ignorant nullum nomen quaelibet
elementa significant, quippe quae nesciunt. Nec si voces ƿ sint, mox
intellectus esse necesse est. Plures enim voces invenies quae nihil omnino
significent. Nec intellectui quoque subiecta res semper est. Sunt enim
intellectus sine re ulla subiecta, ut quos centauros vel chimaeras poetae
finxerunt. Horum enim sunt intellectus quibus subiecta nulla substantia est.
Sed si quis ad naturam redeat eamque consideret diligenter, agnoscet cum res
est, eius quoque esse intellectum quod si non apud homines, certe apud eum, qui
propriae divinitate substantiae in propria natura ipsius rei nihil ignorat. Et
si est intellectus, et vox est quod si vox fuerit, eius quoque sunt litterae,
quae si ignorantur, nihil ad ipsam vocis naturam. Neque enim, quasi causa
quaedam vocum est intellectus aut vox causa litterarum, ut cum eaedem sint apud
aliquos litterae, necesse sit eadem quoque esse nomina: ita quoque cum eaedem
sint vel res vel intellectus apud aliquos, mox necesse est intellectuum ipsorum
vel rerum eadem esse vocabula. Nam cum eadem sit et res et intellectus hominis,
apud diversos tamen homines huiusmodi substantia aliter et diverso nomine
nuncupatur. Quare voces quoque cum eaedem sint, possunt litterae esse diversae,
ut in hoc nomine quod est 'homo': cum unum sit nomen diversis litteris scribi
potest. Namque Latinis litteris scribi potest, potest etiam Graecis, potest
aliis nunc primum inventis litterarum figuris. Quare quoniam apud quos eaedem
res sunt, eosdem intellectus esse necesse est, apud quos idem intellectus sunt,
voces eaedem non sunt; et apud quos eaedem voces sunt, non necesse ƿ est eadem
elementa constitui – dicendum est res et intellectus, quoniam apud omnes idem
sunt, esse naturaliter constitutos, voces vero atque litteras, quoniam diversis
hominum positionibus permutantur non esse naturaliter sed positione. Concludendum
est igitur quoniam apud quos eadem sunt elementa, apud eos eaedem quoque voces
sunt et apud quos eaedem voces sunt, idem sunt intellectus; apud quos autem
idem sunt intellectus, apud eosdem res quoque eaedem subiectae sunt: rursus
apud quos eaedem res sunt, idem quoque sunt intellectus; apud quos idem
intellectus, non eaedem voces; nec apud quos eaedem voces sunt, eisdem semper
litteris verba ipsa vel nomina designantur. Sed nos in supra dictis sententiis
elemento atque littera promiscue usi sumus, quae autem sit horum distantia
paucis absolvam. Littera est inscriptio atque figura partis minimae vocis
articulatae, elementum vero sonus ipsius inscriptionis: ut cum scribo litteram
quae est 'a', formula ipsa quae atramento vel graphio scribitur littera
nominatur, ipse vero sonus quo ipsam litteram voce proferimus dicitur
elementum. Quocirca hoc cognito illud dicendum est, quod is qui docet vel qui
continua oratione loquitur vel qui interrogat, contrarie se habet his qui vel
discunt vel audiunt vel respondent in his tribus, voce scilicet, intellectu et
re (praetermittantur enim litterae propter eos qui earum sunt expertes). Nam
qui docet et qui dicit et qui interrogat a rebus ad intellectum profecti per
nomina et verba vim propriae actionis exercent atque officium (rebus enim
subiectis ab his capiunt intellectus et per nomina verbaque ƿ pronuntiant), qui
vero discit vel qui audit vel etiam qui respondet a nominibus ad intellectus
progressi ad res usque perveniunt. Accipiens enim is qui discit vel qui audit
vel qui respondet docentis vel dicentis vel interrogantis sermonem, quid
unusquisque illorum dicat intellegit et intellegens rerum quoque scientiam
capit et in ea consistit. Recte igitur dictum est in voce, intellectu atque re
contrarie sese habere eos qui docent, dicunt, interrogant atque eos qui discunt,
audiunt et respondent. Cum igitur haec sint quatuor – litterae, voces,
intellectus, res – proxime quidem et principaliter litterae verba nominaque
significant. Haec vero principaliter quidem intellectus, secundo vero loco res
quoque designant. Intellectus vero ipsi nihil aliud nisi rerum significativi
sunt. Antiquiores vero quorum est Plato, Aristoteles, Speusippus, Xenocrates hi
inter res et significationes intellectuum medios sensus ponunt in sensibilibus
rebus vel imaginationes quasdam, in quibus intellectus ipsius origo consistat. Et
nunc quidem quid de hac re Stoici dicant praetermittendum est. Hoc autem ex his
omnibus solum cognosci oportet, quod ea quae sunt in litteris eam significent
orationem quae in voce consistit et ea quae est vocis oratio quod animi atque
intellectus orationem designet quae tacita cogitatione conficitur, et quod haec
intellectus oratio subiectas principaliter res sibi concipiat ac designet. Ex
quibus quatuor duas quidem Aristoteles esse naturaliter dicit, res et animi conceptiones,
id est eam quae fit in intellectibus orationem, idcirco quod apud omnes eaedem
atque immutabiles sint; ƿ duas vero non naturaliter sed positione constitui,
quae sunt scilicet verba nomina et litterae, quas idcirco naturaliter fixas
esse non dicit, quod (ut supra demonstratum est) non eisdem vocibus omnes aut
isdem utantur elementis. Atque hoc est quod ait: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE
EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT
IN VOCE. ET QUEMADMODUM NEC LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES EAEDEM.
QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM HAE
SIMILITUDINES, RES ETIAM EAEDEM. DE HIS QUIDEM DICTUM EST IN HIS QUAE SUNT
DICTA DE ANIMA, ALTERIUS EST ENIM NEGOTII. Cum igitur prius posuisset nomen et
verbum et quaecumque secutus est postea se definire promisisset, haec interim
praetermittens de passionibus animae deque earum notis, quae sunt scilicet
voces, pauca praemittit. Sed cur hoc ita interposuerit, plurimi commentatores
causas reddere neglexerunt sed a tribus quantum adhuc sciam ratio huius interpositionis
explicita est. Quorum Hermini quidem a rerum veritate longe disiuncta est. Ait
enim idcirco Aristotelen de notis animae passionum interposuisse sermonem, ut
utilitatem propositi operis inculcaret. Disputaturus enim de vocibus, quae sunt
notae animae passionum, recte de his quaedam ante praemisit. Nam cum suae
nullus animae passiones ignoret, notas quoque cum animae passionibus non
nescire utilissimum est. Neque enim illae cognosci possunt nisi per voces quae
sunt ƿ earum scilicet notae. Alexander vero aliam huiusmodi interpositionis
reddidit causam. Quoniam, inquit, verba et nomina interpretatione simplici
continentur, oratio vero ex verbis nominibusque coniuncta est et in ea iam
veritas aut falsitas invenitur, sive autem quilibet sermo sit simplex sive iam
oratio coniuncta atque composita ex his quae significant momentum sumunt (in
illis enim prius est eorum ordo et continentia, post redundat in voces):
quocirca quoniam significantium momentum ex his quae significantur oritur,
idcirco prius nos de his quae voces ipsae significant docere proponit. Sed
Herminus hoc loco repudiandus est. Nihil enim tale quod ad causam propositae
sententiae pertineret explicuit. Alexander vero strictim proxima intellegentia
praeteruectus tetigit quidem causam, non tamen principalem rationem Aristotelicae
propositionis exsolvit. Sed Porphyrius ipsam plenius causam originemque
sermonis huius ante oculos collocavit, qui omnem apud priscos philosophos de
significationis vi contentionem litemque retexuit. Ait namque dubie apud
antiquorum philosophorum sententias constitisse quid esset proprie quod vocibus
significaretur. Putabant namque alii res vocibus designari earumque vocabula
esse ea quae sonarent in vocibus arbitrabantur. Alii vero incorporeas quasdam
naturas meditabantur, quarum essent significationes quaecumque vocibus
designarentur: Platonis aliquo modo species incorporeas aemulati dicentis hoc
ipsum homo et hoc ipsum equus non hanc cuiuslibet subiectam substantiam sed
illum ipsum hominem specialem et illum ipsum equum, universaliter et
incorporaliter cogitantes ƿ incorporales quasdam naturas constituebant, quas ad
significandum primas venire putabant et cum aliis item rebus in significationibus
posse coniungi, ut ex his aliqua enuntiatio vel oratio conficeretur. Alii vero
sensus, alii imaginationes significari vocibus arbitrabantur. Cum igitur ista
esset contentio apud superiores et haec usque ad Aristotelis pervenisset
aetatem, necesse fuit qui nomen et verbum significativa esset definiturus
praediceret quorum ista designativa sint. Aristoteles enim nominibus et verbis
res subiectas significari non putat, nec vero sensus vel etiam imaginationes.
Sensuum quidem non esse significativas voces nomina et verba in opere de
iustitia sic declarat dicens: *phusei gar euthus dieretai ta te noemata kai ta
aisthemataquod interpretari Latine potest hoc modo: Natura enim divisa sunt
intellectus et sensus. Differre igitur aliquid arbitratur sensum atque intellectum.
Sed qui passiones animae a vocibus significari dicit, is non de sensibus
loquitur. Sensus enim corporis passiones sunt. Si igitur ita dixisset passiones
corporis a vocibus significari, tunc merito sensus intellegeremus. Sed quoniam
passiones animae nomina et verba significare proposuit, non sensus sed intellectus
eum dicere putandum est. Sed quoniam imaginatio quoque res animae est,
dubitaverit aliquis ne forte passiones animae imaginationes, ƿ quas Graeci
*phantasias* nominant, dicat. Sed haec in libris De anima verissime diligentissimeque
separavit, dicens:*estin de phantasia heteron phaseos kai apophaseos; symploke
gar noematon estin to alethes kai to pseudos. ta de prota noemata ti dioisei
tou me phantasmata einai; e houde tauta phantasmata, all' ouk aneu phantasmaton.*
quod sic interpretamur: Est autem imaginatio diversa affirmatione et negatione;
complexio namque intellectuum est veritas et falsitas. Primi vero intellectus
quid discrepabunt, ut non sint imaginationes? An certe neque haec sunt imaginationes
sed sine imaginationibus non sunt. Quae sententia demonstrat aliud quidem esse
imaginationes, aliud intellectus; ex intellectuum quidem complexione
affirmationes fieri et negationes: quocirca illud quoque dubitavit, utrum primi
intellectus imaginationes quaedam essent. Primos autem intellectus dicimus qui
simplicem rem concipiunt, ut si qui dicat "Socrates" solum dubitatque
utrum huiusmodi intellectus, qui in se nihil neque veri continet neque falsi,
intellectus sit an ipsius Socratis imaginatio. Sed de hoc quoque aperte quid
videretur ostendit. Ait enim an certe neque haec sunt imaginationes sed non
sine imaginationibus sunt – id est quod hic sermo significat qui est
"Socrates" vel alius simplex non est quidem imaginatio sed intellectus,
qui intellectus praeter imaginationem fieri non potest. Sensus enim atque
imaginatio ƿ quaedam primae figurae sunt, supra quas velut fundamento quodam
superveniens intellegentia nitatur. Nam sicut pictores solent designare
lineatim corpus atque substernere ubi coloribus cuiuslibet exprimant uultum,
sic sensus atque imaginatio naturaliter in animae perceptione substernitur. Nam
cum res aliqua sub sensum vel sub cogitationem cadit, prius eius quaedam
necesse est imaginatio nascatur, post vero plenior superveniat intellectus
cunctas eius explicans partes quae confuse fuerant imaginatione praesumptae. Quocirca
imperfectum quiddam est imaginatio, nomina vero et verba non curta quaedam sed
perfecta significant. Quare recta Aristotelis sententia est: quaecumque in verbis
nominibusque versantur, ea neque sensus neque imaginationes sed solam
significare intellectuum qualitatem. Unde illud quoque ab Aristotele fluentes
Peripatetici rectissime posuerunt tres esse orationes, unam quae scribi possit
elementis, alteram quae voce proferri, tertiam quae cogitatione conecti unamque
intellectibus, alteram voce, tertiam litteris contineri. Quocirca quoniam id
quod significaretur a vocibus intellectus esse Aristoteles putabat, nomina vero
et verba significativa esse in eorum erat definitionibus positurus, recte
quorum essent significativa praedixit erroremque lectoris ex multiplici ueterum
lite venientem sententiae suae manifestatione compescuit. Atque hoc modo nihil
in eo deprehenditur esse superfluum, nihil ab ordinis continuatione seiunctum. Quaerit
vero Porphyrius, cur ita dixerit: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE, et non sic:
sunt ƿ igitur voces; et rursus cur ita et ea quae scribuntur et non dixerit: et
litterae. Quod resolvit hoc modo. Dictum est tres esse apud Peripateticos orationes,
unam quae litteris scriberetur, aliam quae proferretur in voce, tertiam quae
coninugeretur in animo. Quod si tres orationes sunt, partes quoque orationis
esse triplices nulla dubitatio est. Quare quoniam verbum et nomen principaliter
orationis partes sunt, erunt alia verba et nomina quae scribantur, alia quae
dicantur, alia quae tacita mente tractentur. Ergo quoniam proposuit dicens:
PRIMUM OPORTET CONSTITUERE QUID NOMEN ET QUID VERBUM, triplex autem nominum
natura est atque verborum, de quibus potissimum proposuerit et quae definire
velit ostendit. Et quoniam de his nominibus loquitur ac verbis, quae voce
proferuntur, idem ipsum planius explicans ait: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE
EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT
IN VOCE, velut si diceret: ea verba et nomina quae in vocali oratione
proferuntur animae passiones denuntiant, illa autem rursus verba et nomina quae
scribuntur eorum verborum nominumque significantiae praesunt quae voce
proferuntur. Nam sicut vocalis orationis verba et nomina conceptiones animi
intellectusque significant, ita quoque verba et nomina illa quae in solis
litterarum formulis iacent illorum verborum et nominum significativa sunt quae
loquimur, id est quae per vocem sonamus nam quod ait: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN
VOCE; subaudiendum est verba et nomina. Et rursus cum dicit: ET EA QUAE
SCRIBUNTUR, idem subuectendum rursus est verba scilicet vel nomina. Et quod
rursus ƿ adiecit: eorum quae sunt in voce, addendum eorum nomimum atque verborum
quae profert atque explicat vocalis oratio. Quod si nihil deesset omnino, ita
foret totius plenitudo sententiae: sunt ergo ea verba et nomina quae sunt in
voce earum quae sunt in anima passionum notae et ea verba et nomina quae
scribuntur eorum verborum et nominum quae sunt in voce. Quod communiter
intellegendum est, licet ea quae subiunximus deesse videantur. Quare non est
disiuncta sententia sed primae propositioni continua. Nam cum quid sit verbum,
quid nomen definire constituit, cum nominis et verbi natura sit multiplex, de
quo verbo et nomine tractare vellet clara significatione distinxit. Incipiens
igitur ab his nominibus ac verbis quae in voce sunt, quorum essent
significativa disseruit. Ait enim haec passiones animae designare. Illud quoque
adiecit quibus ipsa verba et nomina quae in voce sunt designentur, his scilicet
quae litterarum formulis exprimuntur. Sed quoniam non omnis vox significativa
est, verba vero vel nomina numquam significationibus uacant quoniamque non
omnis vox quae significat quaedam positione designat sed quaedam naturaliter,
ut lacrimae, gemitus atque maeror (animalium quoque caeterorum quaedam voces
naturaliter aliquid ostentant, ut ex canum latratibus iracundia eorumque alia
quadam voce blandimenta monstrantur), verba autem et nomina positione
significant neque solum sunt verba et nomina voces sed voces significativae nec
solum significativae sed etiam quae positione designent aliquid, non natura:
non dixit: sunt igitur voces earum quae sunt in anima passionum notae. Namque
neque omnis vox significativa ƿ est et sunt quaedam significativae quae
naturaliter non positione significent. Quod si ita dixisset, nihil ad
proprietatem verborum et nominum pertineret. Quocirca noluit communiter dicere
voces sed dixit tantum ea quae sunt in voce. Vox enim universale quiddam est,
nomina vero et verba partes. Pars autem omnis in toto est. Verba ergo et nomina
quoniam sunt intra vocem, recte dictum est ea quae sunt in voce, velut si
diceret: quae intra vocem continentur intellectuum designativa sunt. Sed hoc
simile est ac si ita dixisset: vox certo modo sese habens significat
intellectus. Non enim (ut dictum est) nomen et verbum voces tantum sunt. Sicut
nummus quoque non solum aes impressum quadam figura est, ut nummus vocetur sed
etiam ut alicuius rei sit pretium: eodem quoque modo verba et nomina non solum
voces sunt sed positae ad quandam intellectuum significationem. Vox enim quae
nihil designat, ut est garalus, licet eam grammatici figuram vocis intuentes
nomen esse contendant, tamen eam nomen philosophia non putabit, nisi sit posita
ut designare animi aliquam conceptionem eoque modo rerum aliquid possit. Etenim
nomen alicuius nomen esse necesse erit; sed si vox aliqua nihil designat,
nullius nomen est; quare si nullius est, ne nomen quidem esse dicetur. Atque
ideo huiusmodi vox id est significativa non vox tantum sed verbum vocatur aut
nomen, quemadmodum nummus non aes sed proprio nomine nummus, quo ab alio aere
discrepet, nuncupatur. Ergo haec Aristotelis sententia qua ait ea quae sunt in
voce nihil aliud designat nisi eam vocem, quae non solum vox sit sed quae cum
vox sit habeat tamen aliquam proprietatem et ƿ aliquam quodammodo figuram
positae signicationis impressam. Horum vero id est verborum et nominum quae
sunt in voce aliquo modo se habente ea sunt scilicet significativa quae
scribuntur, ut hoc quod dictum est quae scribuntur de verbis ac nominibus
dictum quae sunt in litteris intellegatur. Potest vero haec quoque esse ratio
cur dixerit et quae scribuntur: quoniam litteras et inscriptas figuras et
voces, quae isdem significantur formulis, nuncupamus (ut a et ipse sonus
litterae nomen capit et illa quae in subiecto cerae vocem significans forma
describitur), designare volens, quibus verbis atque nominibus ea quae in voce
sunt apparerent, non dixit litteras, quod ad sonos etiam referri potuit
litterarum sed ait quae scribuntur, ut ostenderet de his litteris dicere quae
in scriptione consisterent id est quarum figura vel in cera stilo vel in
membrana calamo posset effingi. Alioquin illa iam quae in sonis sunt ad ea
nomina referuntur quae in voce sunt, quoniam sonis illis nomina et verba
iunguntur. Sed Porphyrius de utraque expositione iudicavit dicens: id quod ait
ET QUAE SCRIBUNTUR non potius ad litteras sed ad verba et nomina quae posita
sunt in litterarum inscriptione referendum. Restat igitur ut illud quoque
addamus, cur non ita dixerit: sunt ergo ea quae sunt in voces intellectuum
notae sed ita earum quae sunt in anima passionum notae. Nam cum ea quae sunt in
voce res intellectusque significent, principaliter quidem intellectus, res vero
quas ipsa intellegentia comprehendit secundaria significatione per intellectuum
medietatem, intellectus ipsi non sine quibusdam passionibus sunt, quae in
animam ex subiectis veniunt rebus. Passus enim quilibet eius rei proprietatem,
ƿ quam intellectu complectitur, ad eius enuntiationem designationemque
contendit. Cum enim quis aliquam rem intellegit, prius imaginatione formam
necesse est intellectae rei proprietatemque suscipiat et fiat vel passio vel cum
passione quadam intellectus perceptio. Hac vero posita atque in mentis sedibus
collocata fit indicandae ad alterum passionis voluntas, cui actus quidam
continuandae intellegentiae protinus ex intimae rationis potestate supervenit,
quem scilicet explicat et effundit oratio nitens ea quae primitus in mente
fundata est passione, sive, quod est verius, significatione progressa oratione
progrediente simul et significantis se orationis motibus adaequante. Fit vero
haec passio velut figurae alicuius impressio sed ita ut in animo fieri
consuevit. Aliter namque naturaliter inest in re qualibet propria figura,
aliter vero eius ad animum forma transfertur, velut non eodem modo cerae vel
marmori vel chartis litterae id est vocum signa mandantur. Et imaginationem
Stoici a rebus in animam translatam loquuntur sed cum adiectione semper
dicentes ut in anima. Quocirca cum omnis animae passio rei quaedam videatur
esse proprietas, porro autem designativae voces intellectuum principaliter,
rerum dehinc a quibus intellectus profecti sunt significatione nitantur,
quidquid est in vocibus significativum, id animae passiones designat. Sed hae
passiones animarum ex rerum similitudine procreantur. Videns ƿ namque aliquis
sphaeram vel quadratum vel quamlibet aliam rerum figuram eam in animi
intellegentia quadam vi ac similitudine capit. Nam qui sphaeram viderit, eius
similitudinem in animo perpendit et cogitat atque eius in animo quandam passus
imaginem id cuius imaginem patitur agnoscit. Omnis vero imago rei cuius imago
est similitudinem tenet: mens igitur cum intellegit, rerum similitudinem
comprehendit. Unde fit ut, cum duorum corporum maius unum, minus alterum
contuemur, a sensu postea remotis corporibus illa ipsa corpora cogitantes illud
quoque memoria servante noverimus sciamusque quod minus, quod vero maius corpus
fuisse conspeximus, quod nullatenus eveniret, nisi quas semel mens passa est
rerum similitudines optineret. Quare quoniam passiones animae quas intellectus
vocavit rerum quaedam similitudines sunt, idcirco Aristoteles, cum paulo post
de passionibus animae loqueretur, continenti ordine ad similitudines transitum
fecit, quoniam nihil differt utrum passiones diceret an similitudines. Eadem
namque res in anima quidem passio est, rei vero similitudo. Et Alexander hunc
locum: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE
ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT IN VOCE. ET QUEMADMODUM NEC LITTERAE
OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES EAEDEM hoc modo conatur exponere: proposuit,
inquit, ea quae sunt in voce intellectus animi designare et hoc alio probat
exemplo. Eodem modo enim ea quae sunt in voce passiones animae significant,
quemadmodum ea quae scribuntur voces designant, ut id quod ait et ea quae ƿ
scribuntur ita intellegamus, tamquam si diceret: quemadmodum etiam ea quae
scribuntur eorum quae sunt in voce. Ea vero quae scribuntur, inquit Alexander,
notas esse vocum id est nominum ac verborum ex hoc monstravit quod diceret et
quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec voces eaedem. Signum namque
est vocum ipsarum significationem litteris contineri, quod ubi variae sunt
litterae et non eadem quae scribuntur varias quoque voces esse necesse est. Haec
Alexander. Porphyrius vero quoniam tres proposuit orationes, unam quae litteris
contineretur, secundam quae verbis ac nominibus personaret, tertiam quam mentis
euolueret intellectus, id Aristotelem significare pronuntiat, cum dicit: SUNT
ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE, quod
ostenderet si ita dixisset: sunt ergo ea quae sunt in voce et verba et nomina
animae passionum notae. Et quoniam monstravit quorum essent voces
significativae, illud quoque docuisse quibus signis verba vel nomina
panderentur ideoque addidisse et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce,
tamquam si diceret: ea quae scribuntur verba et nomina eorum quae sunt in voce
verborum et nominum notae sunt. Nec disiunctam esse sententiam nec (ut
Alexander putat) id quod ait: ET EA QUAE SCRIBUNTUR ita intellegendum, tamquam
si diceret: sicut ea quae scribuntur id est litterae illa quae sunt in voce
significant, ita ea quae sunt in voce notas esse animae passionum. Primo quod
ad simplicem sensum nihil addi oportet, deinde tam brevis ordo tamque
necessaria orationis non est intercidenda partitio, tertium vero quoniam, si
similis significatio est litterarum vocumque, ƿ quae est vocum et animae
passionum, oportet sicut voces diversis litteris permutantur, ita quoque
passiones animae diversis vocibus permutari, quod non fit. Idem namque
intellectus variatis potest vocibus significari. Sed Alexander id quod eum
superius sensisse memoravi hoc probare nititur argumento. Ait enim etiam in hoc
quoque similem esse significationem litterarum ac vocum, quoniam sicut litterae
non naturaliter voces sed positione significant, ita quoque voces non
naturaliter intellectus animi sed aliqua positione designant. Sed qui prius
recepit, ut id quod Aristoteles ait: ET EA QUAE SCRIBUNTUR ita dictum esset,
tamquam si diceret: sicut ea quae scribuntur, quidquid ad hanc sententiam
videtur adiungere, aequaliter non dubitatur errare. Quocirca nostro indicio qui
rectius tenere volent Porphyrii se sententiis applicabunt. Aspasius quoque
secundae sententiae Alexandri, quam supra posuimus, valde consentit, qui a
nobis in eodem quo Alexander errore culpabitur. Aristoteles vero duobus modis
esse has notas putat litterarum, vocum passionumque animae constitutas: uno
quidem positione, alio vero naturaliter. Atque hoc est quod ait: et quemadmodum
nec litterae omnibus eaedem, sic nec voces eaedem. Nam si litterae voces, ipsae
vero voces intellectus animi naturaliter designarent, omnes homines isdem
litteris, isdem etiam vocibus uterentur. Quod quoniam apud omnes neque eaedem
litterae neque eacdem voces sunt, constat eas non esse naturales.Sed hic duplex
lectio est. Alexander enim hoc modo legi putat oportere: QUORUM AUTEM HAEC
PRIMORUM NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM EAEDEM SIMILITUDINES,
RES ETIAM EAEDEM. Volens enim Aristoteles ea quae positione significant ab his
quae aliquid designant naturaliter segregare hoc interposuit: ea quae positione
significant varia esse, ea vero quae naturaliter apud omnes eadem. Et inchoans
quidem a vocibus ad litteras venit easque primo non esse naturaliter
significativas demonstrat dicens: ET QUEMADMODUM NEC LITTERAE OMNIBUS EAEDEM,
SIC NEC VOCES EAEDEM. Nam si idcirco probantur litterae non esse naturaliter
significantes, quod apud alios aliae sint ac diversae, eodem quoque modo
probabile erit voces quoque non naturaliter significare, quoniam singulae
hominum gentes non eisdem inter se vocibus colloquantur. Volens vero
similitudinem intellectuum rerumque subiectarum docere naturaliter constitutam
ait: QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE. Quorum,
inquit, voces quae apud diversas gentes ipsae quoque diversae sunt
significationem retinent, quae scilicet sunt animae passiones, illae apud omnes
eaedem sunt. Neque enim fieri potest, ut quod apud Romanos homo intellegitur
lapis apud barbaros intellegatur. Eodem quoque modo de caeteris rebus. Ergo
huiusmodi sententia est, qua dicit ea quae voces significent apud omnes hominum
gentes non mutari, ut ipsae quidem voces, sicut supra monstravit cum dixit
QUEMADMODUM NEC LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES EAEDEM, apud plures
diversae sint, illud vero quod voses ipsae significant apud omnes homines idem
sit nec ulla ratione ƿ valeat permutari, qui sunt scilicet intellectus rerum,
qui quoniam naturaliter sunt permutari non possunt. Atque hoc est quod ait:
QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, id est voces, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES
ANIMAE, ut demonstraret voces quidem esse diversas, QUORUM autem ipsae voces
significativae essent, quae sunt scilicet animae passiones, EASDEM APUD OMNES
esse nec ulla ratione, quoniam sunt constitutae naturaliter, permutari. Nec
vero in hoc constitit, ut de solis vocibus atque intellectibus loqueretur sed
quoniam voces atque litteras non esse naturaliter constitutas per id
significavit, quod eas non apud omnes easdem esse proposuit, rursus intellectus
quos animae passiones vocat per hoc esse naturales ostendit, quod apud omnes
idem sint, a quibus id est intellectibus ad res transitum fecit. Ait enim
QUORUM HAE SIMILITUDINES, res etiam eaedem hoc scilicet sentiens, quod res
quoque naturaliter apud omnes homines essent eaedem: sicut ipsae animae
passiones quae ex rebus sumuntur APUD OMNES homines EAEDEM sunt, ita quoque
etiam ipsae res quarum similitudines sunt animae passiones eaedem apud omnes
sunt. Quocirca quoque naturales sunt, sicut sunt etiam rerum similitudines,
quae sunt animae passiones. Herminus vero huic est expositioni contrarius.
Dicit enim non esse verum eosdem apud omnes homines esse intellectus, quorum
voces significativae sint. Quid enim, inquit, in aequivocatione dicetur, ubi
unus idemque vocis modus plura significat? Sed magis hanc lectionem veram
putat, ut ita sit: QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, HAE OMNIBUS PASSIONES
ANIMAE ET QUORUM HAE SIMILITUDINES, RES ETIAM HAE: ut demonstratio videatur ƿ
quorum voces significativae sint vel quorum passiones animae similitudines. Et
hoc simpliciter accipiendum est secundum Herminum, ut ita dicamus quorum voces
significativae sunt, illae sunt animae passmnes, tamquam diceret: animae
passiones sunt, quas significant voces, et rursus quorum sunt similitudines ea
quae intellectibus continentur, illae sunt res, tamquam si dixisset: res sunt
quas significant intellectus. Sed Porphyrius de utrisque acute subtiliterque
iudicat et Alexandri magis sententiam probat, hoc quod dicat non debere
dissimulari de multiplici aequivocationis significatione. Nam et qui dicit ad
unam quamlibet rem commodat animum, scilicet quam intellegens voce declarat, et
unum rursus intellectum quemlibet is qui audit exspectat. Quod si, cum uterque
ex uno nomine res diversas intellegunt, ille qui nomen aequivocum ÆQVIVOCVM
GRICE dixit designet clarius, quid illo nomine significare voluerit, accipit
mox qui audit et ad uuum intellectum utrique conveniunt, qui rursus fit unus
apud eosdem illos apud quos primo diversae fuerant animae passiones propter
aequivocationem nominis. Neque enim fieri potest, ut qui voces positione
significantes a natura eo distinxerit quod easdem apud omnes esse non diceret,
eas res quas esse naturaliter proponebat non eo tales esse monstraret, quod
apud omnes easdem esse contenderet. Quocirca Alexander vel propria sententia
vel Porphyrii auctoritate probandus est. Sed quoniam ita dixit Aristoteles
QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE sunt, quaerit
Alexander: ƿ si rerum nomina sunt, quid causae est ut primorum intellectuum
notas esse voces diceret Aristoteles? Rei enim ponitur nomen, ut cum dicimus
homo significamus quidem intellectum, rei tamen nomen est id est animalis
rationalis mortalis. Cur ergo non primarum magis rerum notae sint voces quibus
ponuntur potius quam intellectuum? Sed fortasse quidem ob hoc dictum est,
inquit, quod licet voces rerum nomina sint, tamen non idcirco utimur vocibus,
ut res significemus sed ut eas quae ex rebus nobis innatae sunt animae
passiones. Quocirca propter quorum significantiam voces ipsae proferuntur,
recte eorum primorum esse dixit notas. In hoc vero Aspasius permolestus est.
Ait enim: qui fieri potest, ut eaedem apud omnes passiones animae sint, cum tam
diversa sententia de iusto ac bono sit? Arbitratur Aristotelem passiones animae
non de rebus incorporalibus sed de his tantum quae sensibus capi possunt
passiones animae dixisse. Quod perfalsum est. Neque enim intellexisse dicetur,
qui fallitur, et fortasse quidem passionem animi habuisse dicetur, quicumque id
quod est bonum non eodem modo quo est sed aliter arbitratur, intellexisse vero
non dicitur. Aristoteles autem cum de similitudine loquitur, de intellectu
pronuntiat. Neque enim fieri potest, ut qui quod bonum est malum esse
arbitratur boni similitudinem mente conceperit. Neque enim intellexit rem
subiectam. Sed quae sunt iusta ac bona ad positionem omnia nuturamue
referuntur. Et si de iusto ac bono ita loquitur, ut de eo quod civile ius aut
civilis iniuria ƿ dicitur, recte non eaedem sunt passiones animae quoniam
civile ius et civile bonum positione est, non natura. Naturale vero bonum atque
iustum apud omnes gentes idem est. Et de deo quoque idem: cuius quamuis diversa
cultura sit, idem tamen cuiusdam eminentissimae naturae est intellectus. Quare
repetendum breviter a principio est. partibus enim ad orationem usque pervenit:
nam quod se prius quid esset verbum, quid nomen constituere dixit, hae minimae
orationis partes sunt; quod vero affirmationem et negationem, iam de composita
ex verbis et nominibus oratione loquitur, quae eaedem rursus partes sunt
enuntiationis. Et post enuntiationis propositionem de oratione loqui proposuit,
cuius ipsa quoque enuntiatio pars est. Et quoniam (ut dictum est) triplex est
oratio, quae in litteris, quae in voce, quae in intellectibus est, qui verbum
et nomen definiturus esset eaque significativa positurus, dicit prius quorum
significativa sint ipsa verba et nomina et inchoat quidem ab his nominibus et
verbis quae sunt in voce dicens: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE et demonstrat
quorum sint significativa adiciens EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE.
Rursus nominum ipsorum verborumque quae in voce sunt ea verba et nomina quae
essent in litteris constituta significativa esse declarat dicens ET EA QUAE
SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT IN VOCE. Et quoniam quatuor ista quaedam sunt:
litterae, voces, intellectus, res, quorum litterae et voces positione sunt,
natura vero res atque intellectus, demonstravit voces non esse naturaliter sed
positione per hoc quod ait non easdem esse apud omnes sed varias, ut est ET
QUEMADMODUM NEC ƿ LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES EAEDEM. Ut vero
demonstraret intellectus et res esse naturaliter, ait apud omnes eosdem esse
intellectus, quorum essent voces significativae, et rursus apud omnes easdem
esse res, quarum similitudines essent animae passiones, ut est QUORUM AUTEM
HAEC PRIMORUM NOTAE, SCILICET QUAE SUNT IN VOCE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES
ANIMAE ET QUORUM HAE SIMILITUDINES, RES ETIAM EAEDEM. Passiones autem animae
dixit, quoniam alias diligenter ostensum est omnem vocem animalis aut ex
passione animae aut propter passionem proferri. Similitudinem vero passionem
animae vocavit, quod secundum Aristotelem nihil aliud intellegere nisi
cuiuslibet subiectae rei proprietatem atque imaginationem in animae ipsms
reputatione suscipere, de quibus animae passionibus in libris se de anima commemorat
diligentius disputasse. Sed quoniam demonstratum est, quoniam et verba et
nomina et oratio intellectuum principaliter significativa sunt, quidquid est in
voce significationis ab intellectibus venit. Quare prius paululum de
intellectibus perspiciendum ei qui recte aliquid de vocibus disputabit. Ergo
quod supra passiones animae et similitudines vocavit, idem nunc apertius
intellectum vocat dicens: EST AUTEM, QUEMADMODUM IN ANIMA ALIQUOTIENS QUIDEM
INTELLECTUS SINE VERO VEL FALSO, ALIQUOTIENS AUTEM CUI IAM NECESSE EST HORUM
ALTERUM INESSE, SIC ETIAM IN VOCE; CIRCA COMPOSITIONEM ENIM ET DIVISIONEM EST
FALSITAS VERITASQUE NOMINA IGITUR IPSA ET VERBA CONSIMILIA SUNT SINE
COMPOSITIONE VEL DIVISIONE INTELLECTUI, UT HOMO VEL ALBUM, QUANDO NON ADDITUR
ALIQUID, NEQUE ENIM ADHUC VERUM AUT FALSUM S EST. HUIUS AUTEM SIGNUM HOC EST:
HIRCOCERVUS ENIM SIGNIFICAT ALIQUID SED NONDUM VERUM VEL FALSUM, SI NON VEL
ESSE VEL NON ESSE ADDATUR, VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS. Quoniam nomen
et verbum atque omnis oratio significativa sunt animae passionum, ex ipsis sine
dubio quae designant in eisdem vocibus proprietas significationis innascitur
hic vero est totus atque continuus Aristotelicae ordo sententiae: quoniam,
inquit, ea primum vocibus significantur quae animo et cogitatione versamus,
intellectuum vero alios quidem simplices et sine veri vel falsi enuntiatione
perpendimus, ut cum nobis hominis proprietas tacita imaginatione suggeritur
(nulla namque ex hac intellegentiae simplicitate vel veritatis nascitur vel
falsitatis agnitio), sunt vero intellectus quidam compositi atque conioncti in
quibus inest iam quaedam veritatis vel falsitatis inspectio, ut cum ad
quamlibet simplicem perceptionem mentis adinugitur aliud quod esse aliquid vel
non esse constituat, ut si ad hominis intellectum esse vel non esse vel album
esse vel album non esse copuletur (fient enim cogitabiles orationes veritatis
vel falsitatis participes hoc modo: homo est, homo non est, homo albus est,
homo albus non est, quarum quidem homo est vel homo albus est compositione
dicitur. Nam prior esse atque hominem, posterior hominem albo composita
intellectus praedicatione conectit): sin vero ad hominis intellectum adiciam
quiddam, ut ita sit homo ƿ est vel non est vel albus est aut aliquid tale, tunc
in ipsa cogitatione veritas aut falsitas nascitur: ergo, inquit, quemadmodum
aliquotiens quidam simplices intellectus sunt, qui vero falsoque careant,
quidam vero in quibus horum alterum reperiatur, sic etiam et in voce. Nam quae
voces denuntiant simplices intellectus, ipsae quoque a falsitate et veritate
seiunctae sunt, quae vero huiusmodi significant intellectus in quibus iam vel
veritas vel falsitas constituta est, in ipsis quoque horum alterum inveniri
necesse est. Nam si quis hoc solum dicat HOMO vel ALBUM vel etiam HIRCOCERVUS,
quamquam ista quiddam significent, quoniam tamen significant simplicem
intellectum, manifestum est omni veritatis vel falsitatis proprietate carere.
Et tota quidem sententia se hoc modo habet. Diligentius tamen est attendendum
quid est quod ait: CIRCA COMPOSITIONEM ENIM ET DIVISIONEM EST FALSITAS
VERITASQUE; quid etiam quod dictum est: NOMINA IGITUR IPSA ET VERBA CONSIMILIA
SUNT SINE COMPOSITIONE VEL DIVISIONE INTELLECTUI; illud quoque; cur composito
nomine vel cur etiam usus est non rei subsistentis exemplo, ut diceret
HIRCOCERVUS ENIM SIGNIFICAT ALIQUID. Nec illud praetereundum est quid est quod
dictum sit VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS. Et primum quidem de eo dicendum
est quod ait: CIRCA COMPOSITIONEM ENIM ET DIVISIONEM EST FALSITAS VERITASQUE.
Quaeritur namque, utrumne omnis veritas circa compositionem divisionemque sit,
an quaedam est, quaedam vero minime. Illud quoque, an in omni compositione vel
divisione veritas falsitasque constituta sit, an hoc non generaliter sed in
quadam compositionis vel divisionis parte veritas falsitasque versetur. In
opinionibus namque veritas est, quotiens ex subiecta ƿ re capitur imaginatio
vel etiam quotiens ita, ut sese res habet, imaginationem accipit intellectus;
falsitas vero est quotiens aut non ex subiecto aut non ut sese habet res imaginatio
subicitur intellectui. Sed adhuc in veritate atque falsitate nihil equidem
aliud reperitur nisi quaedam opinionis habitudo ad subiectam rem. Qua enim
habitudine et quomodo sese habeat imaginatio ad rem subiectam, hoc solum in hac
veritate vel falsitate perspicitur. Quam quidem habitudinem nullus dixerit
compositionem. In hoc vero divisionis nullus ne fictus quidem modus intellegi
potest. Illud quoque considerandum est, numne aliqua sit in his compositio vel
divisio, quae secundum substantiam suam vera dicuntur, ut est vera voluptas
bene vivendi, ut est falsa voluptas bellandi. Etiam illud quoque respiciendum
est, quod in omnium maximo deo quidquid intellegitur non in eo accidenter sed
substantialiter intellegitur. Etenim quae bona sunt substantialiter de eo non
accidenter credimus. Quod si substantialiter credimus deum, deum vero nullus
dixerit falsum nihilque in eo accidenter poterit evenire, ipsa veritas deus
dicendus est. Ubi igitur compositio vel divisio in his quae simplicia
naturaliter sunt nec ulla cuiuslibet rei collatione iunguntur? Quare non omnis
veritas neque falsitas circa compositionem divisionemque constat sed sola
tantum quae in multitudine intellectoum fit et in prolatione dicendi. Nam in
ipsa quidem habitudine imaginationis et rei nulla compositio est, in
coniunctione vero intellectuum compositio fit. Nam cum dico: Socrates
ambulat hoc ipsum quidem, ƿ quod eum ambulare concepi, nulla compositio
est; quod vero in intellectus progressione ambulationem cum Socrate coniungo,
quaedam iam facta est compositio. quod si hoc oratione protulero, rursus eadem
compositio est et circa eam vis veritatis et falsitatis apparet. Quocirca in
his solis compositionibus invenitur veritas atque mendacium, de quibus tota
nunc quaestio est, in nomine scilicet et verbo, in negatione et affirmatione et
enunti atione et oratione. Quae scilicet compositiones veritatis et falsitatis
naturam ab intellectibus accipientes in significationis prolatione conservant. De
divisione autem quae ad negationem pertinet deque compositione quae ad
affirmationem paulo post enucleatius dicam. Nunc illud videndum est, utrum
verum sit circa omnem compositionem circaque omnem divisionem veritatem vel
mendacium provenire, quod omnino falsum est. Quis enim dixerit huiusmodi
nominum coniunctionem: et Socrates et Plato vel si a se haec nomina dividantur
nec Socrates nec Plato veri aliquam falsive tenere significantiam? Quare
confitendum est non circa omnem divisionem neque circa omnem compositionem, eam
scilicet quae in oratione versatur, mendacium veritatemque subsistere. Sed
illud verissimum est, quod omnis quae est in oratione veritas falsitasque in
compositione et divisione nascitur, non tamen omnis orationis compositio vel
divisio verum retinet aut falsum. Ergo si sic dixisset: circa omnem
compositionem vel divisionem veritas falsitasque est, mentiretur. Sed quoniam
dixit simpliciter: veritas falsitasque circa compositionem divisionemque est,
verissime subtilissimeque dixisse putandus est. Illa enim ƿ nomina quae ita
dicuntur simplicia, ut veritatem aut falsitatem quodammodo valeant designare,
huiusmodi sunt, ut intra se atque intra significationem suam quandam retineant
compositionem, ut si qui dicat: Lego hoc est enim dicere "lego"
tamquam si dicat "Ego lego". Hoc autem compositio est. Vel quotiens
interrogante alio respondet alius uno tantum sermone, videtur quoque tunc
simplex sermo veritatem mendaciumque perficere. Quod perfalsum est. Audientis namque
responsio ad totum ordinem superioris enuntiationis adiungitur: ut si quis
interroganti mundusne animal sit, est responderit, videtur haec una particula
veritatem vel mendacium continere sed falso. Non enim una est sed ad vim ipsius
responsionis intuenti tale est ac si diceret "Mundus animal est".
Quod vero ait NOMINA IPSA ET VERBA CONSIMILIA ESSE SINE COMPOSITIONE VEL
DIVISIONE INTELLECTUI, illud designat, quod supra iam dixit, ea quae sunt in
voce notas esse animae passionum. Quod si notae sunt, sicut litterae vocum in
se similitudinem gerunt, ita voces intellectuum. Et quoniam dictum est, cur de
similitudine verborum nominumque atque animae passionum dixerit, cur etiam
circa compositionem et divisionem falsum verumque esse proposuerit, dicendum
est quid sit ipsa compositio vel divisio, in qua veritas et falsitas invenitur.
Nam quoniam de simplici enuntiativa oratione perpendit, ut posterius ipse in
divisione declarat dicens: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO,
DEINDE NEGATIO, illam nunc compositionem designare uult, quae alicuius vel
substantiam constituit vel aliquid secundum esse coniungit. Nam cum dico:
Socrates est hoc ipsum esse Socrati applico et substantiam eius esse
constituo. Sin vero ƿ dixero: Socrates philosophus est philosophiam et
Socratem secundum esse composui, vel si dicam Socrates ambulat, huiusmodi est
tamquam si dicam Socrates ambulans est. Igitur quotiens huiusmodi fuerit
compositio, quae secundum esse verbum vel substantiam constituat vel res
coniungat, affirmatio dicitur et in ea veri falsique natura perspicitur. Et
quoniam omnis negatio ad praedicationem constituitur (huius enim affirmationis
quae est "Socrates est" negatio est non ea quae dicit "Non
Socrates est" sed ea quae pronuntiat "Socrates non est" et ad id
quod esse Socrates dictus est negatio apponitur, ut eum id dicamus non esse,
quod ante dictus est esse): igitur quoniam id quod in affirmatione secundum
esse vel constitutum vel coniunctum fuerit ad id addita negatio separat, vel
ipsam substantiae constitutionem vel etiam factam per id quod dictum est esse
aliquid coniunctionem, divisio vocatur. Quando enim dico: Socrates non
est esse a Socrate seiunxi, et cum dico: Socrates philosophus non
est Socratem ab eo quod est philosophum esse separavi, quam separationem,
quae ad negationem pertinet, divisionem vocavit. Ergo manifestum est, quoniam
si simplex in animae passionibus intellectus fuerit, cum ipse intellectus
nullam adhuc veri falsique retineat naturam, eius quoque prolationem ab
utrisque esse separatam. Sed cum compositio secundum esse facta vel etiam
divisio in intellectibus, in quibus principaliter veritas et falsitas
procreatur, euenerit, quoniam ex intellectibus voces capiunt significationem,
eas quoque secundum intellectuum qualitatem veras vel falsas esse necesse est.
Maximam vero vim habet exempli novitas ƿ et exquisita subtilitas. Ad
demonstrandum enim quod unum solum nomen neque verum sit neque falsum, posuit
huiusmodi nomen, quod compositum quidem esset, nulla tamen eius substantia
reperiretur. Si quod ergo unum nomen veritatem posset falsitatemue retinere
posset huiusmodi nomen, quod est hircocervus, quoniam omnino in rebus nulla
illi substantia est, falsum aliquid designare sed non designat aliquam
falsitatem. Nisi enim dicatur hircocervus vel esse vel non esse quamquam ipsum
per se non sit, solum tamen dictum nihil falsi in eo sermone verive
perpenditur. Igitur ad demonstrandam vim simplicis nominis, quod omni veritate
careat atque mendacio, tale in exemplo posuit nomen, cui res nulla subiecta
sit. Quod si quid verum vel falsum unum nomen significare posset, nomen quod
eam rem designat, quae in rebus non sit, omnino falsum esset. Sed non est: non
igitur ulla veritas falsitasque in simplici umquam nomine reperietur. Nec illud
paruae curae fuit non ponere nomen quod omnino nihil significaret sed quod cum
significaret quiddam, tamen verum aut falsum esse non posset, ut non videretur
veritatis falsitatisque cassum esse, eo quoniam nihil significaret sed quoniam
esset simpliciter dictum. Quamquam in eodem illud quoque conficit, ut
ostenderet non solum simplex nomen veritate atque mendacio esse alienissimum
sed etiam composita quoque nomina, si non habeant aliquam secundum es se vel
non esse (sicut superius dictum est) compositionem, verum vel falsum
significare non posse: tamquam si diceret: non solum simplex nomen praeter
aliquam compositionem nihil verum falsumue significat sed etiam composita ƿ
utroque carent (sicut ipse iam dixit) nisi illis aut esse aut non esse addatur,
VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS. Hoc vero idcirco addidit, quod in
quibusdam ita enuntiationes fiunt, ut quod de ipsis dicitur secundum
substantiam proponatur, in quibusdam vero hoc ipsum esse quod additur non
substantiam sed praesentiam quandam significet. Cum enim dicimus deus est, non
eum dicimus nunc esse sed tantum in substantia esse, ut hoc ad immutabilitatem
potius substantiae quam ad tempus aliquod referatur. Si autem dicamus: Dies
est ad nullam diei substantiam pertinet nisi tantum ad temporis
constitutionem. Hoc est enim quod significat est, tamquam si dicamus: Nunc
est Quare cum ita dicimus esse ut substantiam designemus, simpliciter est
addimus, cum vero ita ut aliquid praesens significetur, secundum tempus. Haec
una quam diximus expositio. Alia vero huiusmodi est: esse aliquid duobus modis
dicitur: aut simpliciter aut secundum tempus. Simpliciter quidem secundum
praesens tempus, ut si quis sic dicat hircocervus est. Praesens autem quod
dicitur tempus non est sed confinium temporum: finis namque est praeteriti
futurique principinm. Quocirca quisquis secundum praesens hoc sermone quod est
esse utitur, simpliciter utitur, qui vero aut praeteritum inugit aut futurum,
ille non simpliciter sed iam in ipsum tempus incurrit. Tempora namque (ut
dictum est) duo ponuntur: praeteritum atque futurum. Quod si quis cum praesens
nominat, simpliciter dicit, cum utrumlibet praeteritum vel futurum dixerit,
secundum tempus utitur enuntiatione. Est quoque tertia huiusmodi expositio,
quod aliquotiens ita ƿ tempore utimur, ut indefinite dicamus: ut si qui dicat:
Est hircocervus Fuit hircocervus Erit hircocervus hoc indefinite et
simpliciter dictum est. Sin vero aliquis addat: Nunc est vel: Heri
fuit vel: Cras erit ad hoc ipsum esse quod simpliciter dicitur
addit tempus. Quare secundum unam trium harum expositionum intellegendum est
quod ait: SI NON VEL ESSE VEL NON ESSE ADDATUR, VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM
TEMPUS. Sed ei quod ante proposuit, QUEMADMODUM esset ALIQUOTIENS QUIDEM IN
ANIMA INTELLECTUS SINE VERO VEL FALSO, post quasi consequens reddidit nomina
ipsa per se verbaque esse simplicibus intellectibus consimilia, ut homo vel
album; ei vero quod ait CUI IAM NECESSE EST HORUM ALTERUM INESSE nihil interim
reddidit sed hoc eo supplevisse putabitur, quod ait: SED NONDUM VERUM VEL FALSUM
EST, SI NON VEL ESSE VEL NON ESSE ADDATUR. Haec est enim intellectuum quaedam
compositio, cui iam necesse est horum alterum inesse qua in oratione vel esse
vel non esse additur. Quocirca quoniam de nomine verboque proposuit et quam
potuit breviter vocum, litterarum, intellectuum rerumque consequentias
altissima ratione monstravit, ad id quod primo proposuit dicens: PRIMUM OPORTET
CONSTITUERE QUID NOMEN ET QUID VERBUM, ad haec inquam, quae promiserat definire
revertitur. Nomen enim definiens ita subiecit: [THIS IS THE END OF THE SECTION
‘SIGN’ – from now it’s specifically on NOMEN] NOMEN ERGO EST VOX SIGNIFICATIVA
SECUNDUM PLACITUM SINE TEMPORE, CUIUS NULLA PARS EST SIGNIFICATIVA SEPARATA. Omnis
definitio generis constitutione formatur, differentiarum vero compositione
perficitur. Nam si ad propositum genus differentias colligamus easque ad unam
quam definire volumus speciem aptemus, usque dum uni tantum speciei collectio
illa conveniat, nihil est quod ultra ad faciendam definitionem desideretur: ut
ipsum hominem si quis definiat, generi eius quod est animal duas necesse est
differentias iungat rationale scilicet atque mortale facietque huiusmodi
ordinem: animal rationale mortale; quae definitio si ad hominem referatur,
plena est rationis substantiaeque descriptio. Volens ergo Aristoteles definire
quid esset nomen prius eius genus sumpsit dicens nomen esse vocem, idcirco
scilicet ut hoc quod dicimus nomen ab aliis, quae non voces sed tantum soni
sunt, separaret. Distat enim sonus voce: sonus enim est percussio aeris
sensibilis, vox vero flatus per quasdam gutturis partes egrediens, quae
arteriae vocantur, qui aliqua linguae impressione formetur. Et vox quidem nisi
animantium non est, sonus vero aliquotiens inanimorum quoque corpori
conflictatione perficitur. Quare quia nomen vocem monstravit, ab aliis quae
voces non sunt sed tantum soni, hanc orationis partem separavit atque
distribuit. Et vocem quidem nominis velut genus sumpsit. Habet namque aliud
quiddam speciei loco differens a nomine quod est verbum, habet quoque quasdam
locutiones quae nihil ulla ratione significent, ut sunt articulatae voces,
quarum per se significatio non potest inveniri, ut "scindapsos". Huic
ergo generi alias differentias rursus apponit, quae nomen sicut vox a sonis
aliis segregavit, ita quoque hae differentiae nomen ab aliis speciebus sub voce
positis dividant atque discernant. ƿ Quod enim addidit nomen vocem esse
significativam, ab his, inquam, vocibus disgregavit nomen quae nihil omnino
siguificent, ut sunt syllabae. Syllabae enim, cum ex his totum nomen constet,
adhuc ipsae nihil omnino significant. Sunt quoque quaedam voces litteris
syllabisque compositae, quae nullam habeant significationem, ut est
"Blityri". Ergo quoniam videbantur esse quaedam voces quae
significatione carerent, nomen quod vox est et alicuius designationis semper
causa profertur non aliter definiendum erat nisi illud a non significantibus
vocibus segregaret. Itaque ait nomen esse vocem significativam ut voce quidem
ab aliis sonis, significatione vero addita ab his quae sub voce sunt nihil
designantia segregaretur. Sed hoc nondum ad totam definitionem valet neque
solum nomen vox significativa est sed sunt quaedam voces quae significent
quidem sed nomina non sint, ut ea quae a nobis in aliquibus affectibus
proferuntur, ut cum quis gemitum edit vel dolore concitus emittit clamorem. Illud
enim doloris animi, illud corporis signum est. Et cum sint voces et significent
quandam vel animi vel corporis passionem, nullus tamen gemitum clamoremque
dixerit nomen. Mutorum quoque animalium sunt quaedam voces quae significent: ut
canum latratus iras significat canum, alia vero mollior quaedam blandimenta
designat. Quare adiecta differentia separandum erat nomen ab his omnibus quae
voces quidem essent et significarent sed nominis vocabulo non tenerentur. Quid
igitur adiecit? Nomen vocem esse significativam non simpliciter sed secundum
placitum. Secundum placitum vero est, quod secundum quandam positionem ƿ placitumque
ponentis aptatur. Nullum enim nomen naturaliter constitutum est neque umquam
sicut subiecta res natura est, ita quoque a natura venienti vocabulo nuncupatur
sed hominum genus, quod et ratione et oratione vigeret, nomina posuit eaque
quibus libuit litteris syllabisque coniungens singulis subiectarum rerum
substantiis dedit. Hoc autem illo probatur, quod, si natura essent nomina,
eadem apud omnes essent gentes: ut sensus, quoniam naturaliter sunt, idem apud
omnes sunt. Omnes enim gentes non aliis nisi solis oculis intuentur, audiunt
auribus, naribus odorantur, ore accipiunt gustatus, tactu calidum vel frigidum,
lene vel asperum indicant. Atque haec huiusmodi sunt, ut apud omnes (ut dictum
est) gentes eadem videantur. Ipsa vero quae sentiuntur, quoniam naturaliter
constituta sunt, non mutantur. Dulcedo enim et amaritudo, album et nigrum et
quaequae alia sensibus quinque sentimus, eadem apud omnes sunt. Neque enim quod
Italis dulce est in sensu, idem Persis videtur amarum nec quod album apud nos
oculis apperet, apud Indos nigrum est, nisi forte aliqua sensus aegritudine
permPombaur sed hoc nihil attinet ad naturam. Igitur quoniam ista sunt
naturaliter, apud omnes gentes eadem manent. Si ergo et nomina naturalia esse
viderentur, eadem essent apud omnes gentes nec ullam susciperent mutationem:
nunc autem ipsum hominem alio vocabulo Latini, alio Graeci diversis quoque
vocabulis barbarae gentes appellant. Quae in ponendis nominibus dissensio
signum est non naturaliter sed ad ponentium placitum voluntatemque rebus nomina
fuisse composita. Idem quoque monstrat, quod saepe ƿ singulorum hominum sunt
permutata vocabula. Quem enim nunc vocamus Platonem, Aristocles ante vocabatur
et qui Theophrastus nunc dicitur, ante Aristotelen a suis parentibus Tyrtamus
appellabatur. In eadem quoque lingua quando plura vocabula uni adduntur rei,
monstratur rem illam non naturalibus sed appositis nominibus nuncupari. Si enim
naturalibus nominibus res quaeque vocaretur, unam rem uno tantum nomine
signaremus. Quid enim attinet, si naturalia sunt vocabula, unius rei plures
esse nominum voces, quae ad unam designationem demonstrationemque concurrerent?
Dicimus enim gladius, ensis, mucro et haec tria ad unam subiectam substantiam
currunt. Ergo monstratum est nomina esse secundum placitum id est secundum
ponentium placitum, ac si diceret nomen esse vocem quidem et significativam sed
non naturaliter significativam sed secundum placitum voluntatemque ponentis,
hoc scilicet dividens ab his vocibus quae naturaliter designarent, ut sunt hae
vel quas nos in passionibus affectibusque proloquimur vel edere animalia muta
conantur. Sed nondum supra dicta differentia plenam nominis formam
definitionemque constituit. Est namque verbo commune eum nomine, quod vox
designativa et secundum placitum est sed addita differentia quae est SINE
TEMPORE nomen a verbo distinxit. Neque enim nomen ullum consignificat tempus.
Verbi namque est, cum aut passio significatur aut actio, aliquam quoque secum
trahere vim temporis, qua illud cum vel facere vel pati dicitur proferatur. Cum
enim dico: Socrates nullius est temporis; cum vero: Lego vel:
Legi vel: Legam tempore non caret. Addito ergo nomini quod sine
tempore esse dicatur ƿ nomen a verbo disiungitur. Sane nemo nos arbitretur
opinari, quod nullum nomen significet tempus. Sunt enim nomina, quae tempus
significatione demonstrent: velut cum dico hodie vel cras, temporis nomina
sunt. Sed illud dicimus, quod cum eodem nomine tempus non significatur. Aliud
est enim significare tempus, aliud consignifiaare. Verbum enim cum aliquo
proprio modo tempus quoque significat: ut cum vel agentis vel patientis modum
demonstrat, sine tempore ipsa passio vel actio non profertur. Unde non dicimus,
quod nomen non significet tempus sed quod nomen significatio temporis non
sequatur. Restat autem sola una differentia, quae si superioribus
adiungatur, plenissima fere nomen definitione formabitur. Haec autem est qua
nomen ab oratione separetur. Inveniuntur enim quaedam sine dubio orationes,
quae cum voces sint et significativae et secundum placitum, quippe quae sunt
nominibus colligatae, tamen sint sine tempore, ut cum dico: Socrates et
Plato haec namque oratio, cum ex nominibus iuncta sit, nomen quidem non
est, vox vero est significativa secundum placitum et tempore uacat. Ut igitur
nomen ab huiusmodi oratione divideret, addidit hanc differentiam, quae est
CUIUS NULLA PARS EST SIGNIFICATIVA SEPARATA. Oratio enim quoniam verbis
nominibusque coniungitur, verba vero vel nomina significativa esse palam est,
partes quoque orationis significare aliquid dubium non est. Nominis vero pars,
quoniam simplex est, nihil omnino significat. Sed cum omnis oratio omneque
nomen et verbum ex subiectis intellectibus vim significandi sumat, est
aliquotiens, ut unum nomen multos significet intellectus. Quocirca erit quoque,
ut non simplex nomen ƿ unam tantum animi passionem intellectumque designet. Nam
cum dico suburbanum, imaginationem significandi sed ita ut a toto nomine
separatum, cum ad ipsum refertur nomen, significet nihil: ut in eo quod dicimus
equiferus ferus uult quidem aliquid significare sed si a tota compositione
separatur, nihil omnino designat in eo scilicet nomine in quo cum equi
particula iunctum equiferum consignificabat. Omnis namque haec compositio unius
intellectus designativa est. Quare in oratione quidem ferus significat (etenim
equus ferus oratio duos retinet intellectus), in nomine vero nihil, quoniam hoc
quod dicimus equiferus unius intellectus designativum est. Sed fortasse ferus
cum ea parte qua iunctum est simul quidem consignificet, separatum vero nihil.
Hoc est ergo quod ait: AT VERO NON QUEMADMODUM IN SIMPLICIBUS NOMINIBUS, SIC SE
HABET ETIAM IN COMPOSITIS IN ILLIS ENIM NULLO MODO PARS SIGNIFICATIVA EST; IN
HIS AUTEM VULT QUIDEM SED NULLIUS SEPARATI, UT IN EQUIFERUS FERUS. Simplex enim
nomen nec imaginationem aliquam partium significationis habet, compositum vero
tales habet partes, ut quasi conentur quidem aliquid significare sed
consignificeut potius quam quidquam extra significent. Addito igitur nomini,
quod eius partes nihil separatae significent, nomen ab oratione disiunctum est.
Postquam adiectionem quae est CUIUS ƿ NULLA PARS EST SIGNIFICATIVA SEPARATA
quid in nominis definitione valeret explicuit (hoc scilicet quo nomen ab
oratione seiungeret), illud quoque disserit, cur sit additum quod dictum est
secundum placitum. Nam quoniam nulla nominum significatio naturaliter est sed
omne nomen positione designat, idcirco dictum est secundum placitum. Quod enim
placuit ei qui primus nomina indidit rebus, hoc illis vocabulis designatur. Age
enim quis naturaliter nomina esse confirmet, quorum apud omnes gentes est tam
diversa varietas? Nec vero dicitur quod nulla vox naturaliter aliquid designet
sed quod nomina non naturaliter sed positione significent. Aliqui habent hoc
ferarum mutorumque animalium soni, quorum vox quidem significat aliquid (ut
hinnitus equi consueti equi inquisitionem, latratus canum latrantium iracundiam
monstrat et alia huiusmodi) sed cum voces mutorum animalium propria natura
significent, nullis tamen elementorum formulis conscribuntur. Nomen vero
quamquam subiaceat elementis, prius tamen quam ad aliquam subiectae rei
significationem ponatur per se nihil designat, ut cum dicimus scindapsos vel
hereceddy. Haec per se nihil quidem significant sed si ad subiectae alicuius
rei significationem ponantur, ut dicatur vel homo scindapsos vel lapis
hereceddy, tunc hoc quod per se nihil significat positione et secundum ponentis
quoddam placitum designabit. Ergo tum nomen significativum est, quando (ut ipse
ait) fit nota. Tunc autem fit nota, cum secundum ponentis placitum vocabulum
quod naturaliter nihil designabat ad subiectae rei significationem datur. Hoc ƿ
est enim quod ait fit. Si enim naturaliter nomina significarent, numquam de his
Aristoteles diceret fit nota. Tunc enim non fieret nota sed esset. Ergo quoniam
nomina secundum placitum significativa sunt, ferarum vero inlitterati soni
secundum naturam, idcirco harum voces esse nomina non dicuntur. Universaliter
autem dicimus: omnium vocum aliae sunt quae inscribi litteris possunt, aliae
vero quae non possunt. Et rursus earum quae vel inscribuntur vel minime, aliae
significant, aliae vero nihil. Amplius quoque omnium aliae secundum placitum
designant, aliae vero naturaliter. Nomen ergo secundum placitum est: positione
enim factum est subiectae rei nota. Nihil enim nominum est quod naturaliter
significet. Non enim nomen informat significatio sed secundum placitum
significatio. Nam et inlitterati soni significant, ut sunt ferarum, quos ideo
sonos vocavit, quoniam sunt quaedam muta animalia quae vocem omnino non habent
sed tantum sonitu quodam concrepant. Quidam enim pisces non voce sed branchis
sonant et (ut Porphyrius autumat) cicada per pectus sonitum mittit, QUORUM
omnium NIHIL EST NOMEN. Hoc autem dictum est, non quod nullum nomen sit harum
vocum quas animalia proferunt sed quod his non velut nominibus utantur. Nam
quamuis vox inlitterata sit et natura significet latratus canum, dicitur tamen
latratus et leonis fremitus et tauri mugitus. Haec sunt. Nomina ipsarum vocum
quae a mutis animalibus proferuntur. Sed non hoc dicimus quoniam earum nihil
est nomen sed quoniam horum sonorum nihil tale est, ut nomen esse possit id est
ut secundum ea velut ƿ nominibus utentes ferae sibi inuicem colloquantur.
Habent enim significationem sed (ut dictum est) naturalem, nomen autem secundum
placitum est. NON HOMO VERO NON EST NOMEN. AT VERO NEC POSITUM EST voMEN, QUO
ILLUD OPORTEAT APPELLARI. NEQUE ENIM ORATIO AUT NEGATIO EST SED SIT NOMEN
INFINITUM. Superius omnia quaecumque extra nomen essent praedictis
adiectionibus a nomine separavit. Nunc vero quoniam sunt quaedam quae sub
definitionem quidem nominis cadant, videantur tamen a nomine discrepare, de his
disserit, ut quid esse nomen integre videatur expediat. Quod enim dicimus non
homo vel non equus oratio quidem non est. Omnis enim oratio aut nominibus
constat et verbis aut solis duobus vel pluribus verbis vel solis nominibus. In
eo autem quod est non homo unum tantum nomen est, quod dicitur homo, id autem
quod est non neque nomen est neque verbum. Quare neque ex duobus verbis aut ex
verbo et nomine. Verbum enim in eo nullum est. Quare id quod dicimus non homo
oratio non est. Iam vero nec verbum esse monstrare superfluum est, cum in
verbis semper tempora reperiantur, in hoc vero nullum omnino quisquam tempus
inveniat. Sed nec negatio est. Omnis enim negatio oratio est, non homo vero cum
oratio non sit nec negatio esse potest. Illud quoque, quod omnis negatio aut
vera est aut falsa, non homo vero neque verum est neque falsum. Sensus enim
plenus non est: quare negatio esse propter hoc quoque non dicitur. Nomen vero
esse quis dicat, cum omne nomen sive proprium sive sit appellativum definite
significet? Cum enim dico: ƿ Cicero unam personam unamque substantiam
nominavi, et cum dico: Homo quod est nomen appellativum, definitam
significavi substantiam. Cum vero dico: Non homo significo quidem
quiddam, id quod homo non est sed hoc infinitum. Potest enim et canis
significari et equus et lapis et quicumque homo non fuerit. Et aequaliter
dicitur vel in eo quod est vel in eo quod non est. Si quis enim de Scylla quod
non est dicat non homo, significat quiddam quod in substantia atque in rerum
natura non permanet. Si quis autem vel de lapide vel de ligno vel de aliis quae
sunt rebus dicat non homo, idem tamen aliquid significabit et semper praeter id
quod nominal huiusmodi vocabuli significatio est. Sublato enim homine quidquid
praeter hominem est hoc significat non homo, quod a nomine plurimum differt.
Omne enim nomen (ut dictum est) definite id significat quod nominatur nec
similiter et de eo quod est et quod non est dicitur. Sed haec huiusmodi vox et
designativa est et ad placitum et sine tempore et (ut dictum est) partes eius
extra nihil designant. Quare dubia apud antiquos sententia fuit, utrum nomen
hoc non dicerent, an hoc aliqua adiectione nominis definitioni subicerent. Et
qui hoc a nomine separabant, ita nomen definitione claudebant dicentes: nomen
esse vocem designativam secundum placitum sine tempore circumscriptae
significationis, cuius partes extra nihil designarent, ut quoniam non homo rem
circumscriptam non significaret a nomine separaretur. Alii vero non eodem modo
sed dicebant quidem esse nomen sed non simpliciter. Quadam namque adiectione
sub nomine poni posse putabant hoc modo, ut sicut homo mortuus non ƿ dicitur
simpliciter homo sed homo mortuus, ita quoque et nomen hoc, quod nihil definitum
designaret, non diceretur simpliciter nomen sed nomen infinitum. Cuius
sententiae Aristoteles auctor est, qui se hoc ei vocabulum autumat invenisse.
Ait enim: AT VERO NEC POSITUM EST NOMEN, QUO ILLUD OPORTEAT APPELLARI, dicens:
id quod dicimus non homo quo vocabulo debeat appellari non vocavit antiquitas.
Et usque ad Aristotelem nullus noverat quid esset id quod non homo diceretur
sed hic huic sermoni vocabulum posuit dicens: SED SIT NOMEN INFINITUM, non
simpliciter nomen, quoniam nulla circumscriptione designat sed infinitum nomen,
quoniam plura et ea infinita significat. Sed hoc non solis huiusmodi vocibus
contingit, ut simpliciter sub nomine poni non possint sed sunt quaedam aliae
quae omnia quidem nominis habeant et definite significent sed quadam alia
discrepantia nomina simpliciter dici non possint, ut sunt obliqui casus cum
dicimus: Catonis Catoni Catonem et caeteros. Horum enim discrepantia est
a nomine, quod nomen rectum iunctum cum est vel non est affirmationem facit: ut
si quis dicat: Socrates est hoc verum est vel falsum. Si enim vivente
Socrate diceretur, verum esset, mortuo vero falsum est: quare affirmatio est. Si
quis autem dicat: Socrates non est rursus faciet negationem et in ea
quoque veritas et falsitas invenitur. Ergo omne rectum nomen iunctum cum est
vel non est enuntiationem conficit. Hi vero obliqui easus iuncti cum est vel
non est enuntiationem nulla ratione perficiunt. Enuntiatio namque est perfectus
orationis intellectus in quem veritas ƿ aut falsitas cadit. Si quis ergo dicat:
Catonis est nondum plena sententia est. Quid enim sit Catonis non
dicitur. Atque eodem modo Catoni est vel Catonem est. In his ergo, quoniam cum
est vel non est iuncta enuntiationem non perficiunt, est quaedam a nomine
discrepantia, quamquam sint nomini omni definitione coniuncta. Magna est enim
discrepantia quod rectum nomen cum est iunctum perfectam orationem facit,
obliqui casus imperfectam. Quod autem dictum est obliquos casus cum est verbo
iunctos orationem perfectam non facere, non dicimus quoniam cum nullo verbo
obliqui casus iunguntur ita, ut nihil indigentem perficiant orationem. Cum enim
dico: Socratem paenitet enuntiatio est. Sed non cum omni verbo sed tantum
cum est vel non est hi casus iuncti perfectam orationem nulla ratione
constituunt. Atque hoc est quod ait: CATONIS AUTEM VEL CATONI ET QUAECUMQUE
TALIA SUNT NON SUNT NOMINA SED CASUS NOMINIS. Unde etiam discrepare videntur.
Haec enim nomina non vocantur. Illa enim rectius dicuntur nomina quae prima
posita sunt id est quae aliquid monstrant. Genetivus enim casus non aliquid sed
alicuius et dativus alicui et caeteri eodem modo. Rectus vero qui est primus
rem monstrat, ut si qui dicat Socrates, atque ideo hic nominativus dicitur,
quod nominis quodammodo solus teneat vim nomenque sit. Et verisimile est eum
qui primus nomina rebus imposuit ita dixisse: vocetur hic homo et rursus
vocetur hic lapis. Posteriore vero usu factum est, ut in alios casus primitus
positum nomen derivaretur. Illud quoque maius est, quod omnis casus nominis
alicuius casus est. Ergo nisi sit nomen, cuius casus sit, casus ƿ nominis dici
recte non potest. casus autem omnis inflexio est. Sed genetivus et dativus et
caeteri nominativi inflexiones sunt: quare nominativi casus erunt. Sed omnis
casus qui secundum nomen est nominis casus est. Nomen igitur nominativus est.
Aliud vero est casus alicuius quam est id ipsum cuius casus est. Casus igitur
nominis nomen non est. Quod vero adiecit: RATIO AUTEM EIUS EST IN ALLIS QUIDEM
EADEM, hoc inquit: ratio et definitio obliqui casus et nominis eadem est in
omnibus aliis (nam et voces sunt et significativae et secundum placitum et sine
tempore et circumscripte designant) sed (ut ipse ait) DIFFERT QUONIAM CUM EST
VEL FUIT VEL ERIT IUNCTUM NEQUE VERUM NEQUE FALSUM EST, quod a recto nomine
sine ulla dubitatione perficitur, ut cum est vel fuit vel erit iunctum verum
falsumue conficiat. Quod designavit per hoc quod ait: NOMEN VERO SEMPER,
subaudiendum est scilicet: facit verum falsumque CUM EST VEL FUIT VEL ERIT
IUNCTUM. Eorumque ponit exemplum: CATONIS EST VEL NON EST. In his enim (ut ipse
ait) neque verum aliquid dicitur neque falsum. Quare integra nominis definitio
est huiusmodi: nomen est vox designativa secundum placitum sine tempore
circumscripte significans, cuius partes nihil extra designant, et cum est vel
fuit vel erit iunctum nullius indigentem orationis perficiens intellectum
enuntiationemque constituens. Quoniam igitur de nomine expeditum, ad definitionem
verbi veniamus. VERBUM AUTEM EST QUOD CONSIGNIFICAT TEMPUS, CUIUS PARS NIHIL
EXTRA SIGNIFICAT, ET EST SEMPER EORUM QUAE DE ALTERO DICUNTUR NOTA. Verbi
quidem integra definitio huiusmodi est: verbum est vox significativa secundum
placitum, quae consignificat tempus, cuius nulla pars extra designativa est.
Sed quoniam commune est illi cum nomine esse voci et significativae et secundum
placitum, idcirco illa reticuit. Ab his autem quae propria verbi sunt inchoavit
verbi autem est proprium, quo a definitione nominis segregetur, quod
consignificat tempus. Omne enim verbum consignificationem temporis retinet, non
significationem. Nomina enim significant tempus, verbum autem cum principaliter
actus passionesque significet, cum ipsis actibus et passionibus temporis quoque
vim trahit, ut in eo quod dico lego. Actionem quidem quandam principaliter
monstrat hoc verbum sed cum ea ipsa agendi significatione praesens quoque
tempus adducit. Atque ideo non ait verbum significare tempus sed
consignificare. Neque enim principaliter verbum tempus designat (hoc enim
nominis est) sed cum aliis quae prineipaliter significat vim quoque temporis
inducit et inserit. Ergo cum nomen et verbum voces significativae sint et
secundum placitum, addito verbo, quod consignificat tempus, a nomine
segregatur. Ut enim saepe dictum est, nomen significare tempus poterit, verbum
vero consignificare. Et sicut in definitione nominis addidit nihil nominis
partes separatas a tota compositione nominis designare propter orationes quae
nominibus essent compositae, ut est: Et Plato et Socrates ita quoque in
verbo addidit nihil extra verbi ƿ partes significare propter eas orationes quas
verba componunt, ut est et ambulare et currere. Haec enim oratio ex verbis est
composita et singula verba et in ipsa oratione et praeter eam per se ipsa
significant. In verbo vero nullo modo. Et sicut in nomine pars nominis nihil
significat separata, ita in verbo pars verbi nihil separata designat. Dicit
autem esse verbum semper eorum quae de altero praedicantur notam, quod
huiusmodi est ac si diceret nihil aliud nisi accidentia verba significare. Omne
enim verbum aliquod accidens designat. Cum enim dico: Cursus ipsum quidem
est accidens sed non ita dicitur ut id alicui inesse vel non inesse dicatur. Si
autem dixero: Currit tunc ipsum accidens in alicuius actione proponens
alicui inesse significo. Et quoniam quod dicimus "Currit" praeter
aliquid subiectum esse non potest (neque enim dici potest praeter eum qui
currit), idcirco dictum est omne verbum eorum esse significativum quae de
altero praedicantur, ut verbum quod est currit tale significet quiddam quod de
altero, id est de currente, praedicetur. His igitur expeditis quod ait verbum
consignificare tempus exemplis aperuit. Ait enim: DICO AUTEM QUONIAM CONSIGNIFICAT
TEMPUS, UT CURSUS QUIDEM NOMEN EST, CURRIT VERO VERBUM, CONSIGNIFICAT ENIM NUNC
ESSE. Expeditissime quid verbum distaret a nomine verbi et nominis
interpositione monstravit. Etenim quoniam cursus accidens est et nominatum est
ita ut sit nomen, non significat tempus, currit vero idem accidens in verbo
positum praesens tempus designat. Et hoc verbum distare videtur a nomine, quod
illud consignificat tempus, illud praeter omnem consignificationem ƿ temporis
praedicatur. Sed postquam verbum consignificare tempus ostendit, id quod supra
iam dixerat verbum semper de altero praedicari, id nunc memoriter quemadmodum
praedicatur ostendit. Ait enim: ET SEMPER EORUM QUAE DE ALTERO DICUNTUR NOTA
EST, UT EORUM QUAE DE SUBIECTO VEL IN SUBIECTO, hoc scilicet dicens: ita verbum
significat aliquid, ut id quod significat de altero praedicetur sed ita ut
accidens. Omne namque accidens et in subiecto est et de subiecta sibi
substantia praedicatur. Nam cum dico "Currit", id de homine si ita
contigit praedico scilicet de subiecto et ipse cursus in homine est, unde
verbum currit inflexum est. Ergo quod dicit semper eorum esse notam verbum quae
de altero praedicentur hoc monstrat: verbum accidentia semper significare,
quoniam ait eas res verbi significatione monstrari quae vel in subiecto essent
vel de subiecto dicerentur. Vel certe ut sit alius intellectus, quoniam solet
indifferenter uti de subiecto praedicari, tamquam si dicat in subiecto esse, et
saepe cum dicit de subiecto aliquid praedicari in subiecto esse significat, cum
vellet ostendere accidentium significationem contineri verbis, ait ea semper
designari verbis QUAE DE SUBIECTO essent. Sed quoniam hoc videbatur obscurius,
patefecit addito VEL IN SUBIECTO, ut quid esset de quo supra dixerat DE
SUBIECTO exponeret cum addidit VEL IN SUBIECTO: tamquam [enim] si ita dixisset:
verbum quidem semper eorum nota est, quae de altero praedicantur subiecto sed
ne hoc fortasse cuipiam videatur obscurius, hoc dico esse de subiecto, quod est
esse in subiecto. Vel melior haec expositio est, si similiter eum dixisse
arbitremur, tamquam si diceret: ƿ omne verbum significat quidem accidens sed
ita ut id quod significat aut particulare sit aut universale, ut id quod ait de
subiecto ad universalitatem referamus, quod in subiecto ad solam particularitatem.
Cum enim dico movetur, verbum quidem est et accidens sed universale. Motus enim
plures species sunt, ut cursus sub motu ponitur. Ergo cursus si definiendus
est, motum de cursu praedicamus. Quocirca motus genus quoddam est cursus atque
ideo motus de cursu ut de subiecto praedicabitur, cursus vero ipse, quoniam
species alias non habet, in subiecto tantum est id est in currente. Motus autem
quamquam et ipse sit in subiecto, tamen de subiecto praedicatur. Ideo dicit
eorum esse notam verbum quae de altero praedicentur atque addidit, ut EORUM
QUAE DE SUBIECTO VEL IN SUBIECTO. Hoc dicit: accidentium quidem vim verba
significant sed talium quae aut universalia sint aut particularia, ut cum dico
moveor universale quiddam est et de subiecto dicitur, ut de cursu, cum vero
dico curro, particulare est et quoniam de subiecto non dicitur, in subiecto
solum est. NON CURRIT VERO ET NON LABORAT NON VERBUM DICO. CONSIGNIFICAT QUIDEM
TEMPUS ET SEMPER DE ALIQUO EST, DIFFERENTIAE AUTEM HUIC NOMEN NON EST POSITUM;
SED SIT INFINITUM VERBUM, QUONIAM SIMILITER IN QUOLIBET EST, VEL QUOD EST VEL
QUOD NON EST. Quemadmodum dixit in nomine non homo nomen non esse, idcirco quod
multis aliis conveniret, quae homines non essent, quoniamque id quod diceret
auferret nihilque definitum in eadem praedicatione relinqueret (quod enim non
homo est potest ƿ esse et centaurus, potest esse et equus et alia quae vel sunt
vel non sunt atque ideo infinitum nomen vocatum est): ita quoque etiam in verbo
quod est "non currit" vel "non laborat" infinitum quoque
ipsum est, quoniam non solum de eo quod est verum est sed etiam de eo quod non
est praedicari potest. Possum namque dicere: Homo non currit et id quod
aio, "non currit", de ea re quae est praedico id est de homine,
possum rursus dicere: Scylla non currit sed Scylla non est: igitur hoc
quod dico "non currit" et de ea re quae est valet et de ea quae nihil
est praedicari. Sed forte aliquis hoc quoque in verbis finitis esse contendat.
Possum namque dicere: Equus currit Hippocentaurus currit et de ea re
scilicet quae est et de ea quae non est et praeterito, quod futurum quidem ante
praesens tempus est, praeteritum vero retro relinquitur. Et nouo admirabilique
sermone usus est: quod complectitur. Et nos id quantum Latinitas passe est
transferre diu multumque laborantes hoc solo potuimus, Graeca vero oratione
luculentius dictum est. Ita ƿ enim habet *ta de ton perix*. Quod qui Graecae
linguae peritus est quantum melius Graeca oratione sonet agnoscit. IPSA QUIDEM
SECUNDUM SE DICTA VERBA NOMINA SUNT ET SIGNIFICANT ALIQUID. CONSTITUIT ENIM QUI
DICIT INTELLECTUM ET QUI AUDIT QUIESCIT. SED SI EST VEL NON EST, NONDUM
SIGNIFICAT; NEQUE ENIM ESSE SIGNUM EST REI VEL NON ESSE, NEC SI HOC IPSUM EST
PURUM DIXERIS. IPSUM QUIDEM NIHIL EST, CONSIGNIFICAT AUTEM QUANDAM
COMPOSITIONEM, QUAM SINE COMPOSITIS NON EST INTELLEGERE. Hoc loco Porphyrius de
Stoicorum dialectica aliarumque scholarum multa permiscet et in aliis quoque
huius libri partibus idem in expositionibus fecit, quod interdum nobis est
neglegendum. Saepe enim superflua explanatione magis obscuritas comparatur. Nunc
autem Aristotelis huiusmodi sententia est: VERBA, inquit, IPSA SECUNDUM SE
DICTA NOMINA SUNT, non secundum id quod omnis pars orationis commune nomen
vocatur, ut dicimus nomina rerum sed quod omne verbum per se dictum neque
addito de quo illud praedicatur tale est, ut nomini sit affine. Nam si dicam:
Socrates ambulat id quod dixi ambulat totum pertinet ad Socratem, nulla
ipsius intellegentia propria est. At vero cum dico solum: Ambulat ita
quidem dixi, tamquam si alicui insit, id est tamquam si quilibet ambulet sed
tamen per se est propriamque retinens sententiam huius verbi significatio est.
Unde fit ut apud Graecos ƿ quoque articularibus praepositivis sola verba dicta
proferantur, ut est: to perimatein tou perimatein toi perimatein Quod si
verba cum nominibus coniungantur, in oratione Graeca articularia praepositiva
addi non possunt, nisi sola dicta sint. Quoniam significant rem et ita ut,
quamuis eam significent quae alicui insit, tamen secundum se et per suam
sententiam dicantur, idcirco sunt nomina. Et quod Aristoteles ait IPSA QUIDEM
SECUNDUM SE DICTA VERBA NOMINA SUNT, tale est ac si diceret: ipsa quidem sola
neque cum aliis iuncta verba nomina sunt. Cuius rei hoc argumentum reddit:
CONSTITUIT ENIM, inquit, QUI DICIT INTELLECTUM ET QUI AUDIT QUIESCIT. Hoc autem
tale est: omni nomine audito quoniam per syllabas progrediens vox aliquantulum
temporis spatium decerpit, in ipsa progressione temporis qua dicitur nomen
audientis quoque animus progreditur: ut cum dico "imperterritus",
sicut per syllabas "in" et "per" et "ter" et
caeteras progreditur nomen, ita quoque animus audientis per easdem syllabas
uadit. Sed ubi quis expleuerit nomen et dixerit "imperterritus",
sicut nomen finitum a syllabarum progressione consistit, ita quoque audientis
animus conquiescit. Nam cum totum nomen audit, totam significationem capit et
animus audientis, qui dicentis syllabas sequebatur volens quid ille diceret
intellegere, cum significationem ceperit, consistit et ems animus perfecto
demum nomine constituitur. Hoc est enim quod ait: CONSTITUIT ENIM QUI DICIT
INTELLECTUM ET QUI AUDIT QUIESCIT. Etenim is qui loquitur postquam totum
sermonem dixerit, ƿ audientis animum constituit. Non est enim quo progrediatur
intellegentia ipsoque nomine terminato animus auditoris qui progrediebatur
explicatione nominis constituitur et quiescit et ultra ad intellegentiam,
quippe expedita significatione nominis, non procedit. Sed hoc verbo nominique
commune est sed si verbum solum dicatur. Namque si cum nomine coniungatur,
nondum audientis constituitur intellectus. Est enim quo ultra progredi animus
audientis possit, quod cum dico: Socrates ambulat hoc ambulat non per se
intellegitur sed ad Socratem refertur et in tota oratione consistit intellectus,
non in solo sermone. At vero si solum dictum sit, ita in significatione
consistit, quemadmodum in nomine. Recte igitur dictum est IPSA SECUNDUM SE
DICTA VERBA NOMINA esse, quoniam CONSTITUIT IS QUI DICIT INTELLECTUM ET QUI
AUDIT QUIESCIT. Vel certe erit melior expositio, si ita dicamus: verba ipsa
secundum se dicta nomina esse, idcirco quoniam cuiusdam rei habeant
significationem. Neque enim si talis rei significationem retinet verbum, quae
semper aut in altero sit aut de altero praedicetur, idcirco iam nihil omnino
significat. Nec si significat aliquid quod praeter subiectum esse non possit,
idcirco iam etiam illud significat quod subiectum est. Ut cum dico sapit, non
idcirco nihil significat, quoniam hoc ipsum sapit sine eo qui sapere possit
esse non potest. Nec rursus cum dico: Sapit illum ipsum qui sapit
significo sed id quod dico ("sapit") nomen est cuiusdam rei, quae
semper si in altero et de altero praedicetur. Unde fit ut intellectus quoque
sit. Nam qui audit "Sapit", licet per se constantem rem non audiat
(in altero namque ƿ semper est et in quo sit dictum non est), tamen intellegit
quiddam et ipsius verbi significatione nititur et in ea constituit intellectum
et quiescit, ut ad intellegentiam ultra nihil quaerat omnino, sicut fuit in
nomine. Quemadmodum enim nomen cuiusdam rei significatio propria est per se
constantis, ita quoque verbum significatio rei est non per se subsistentis sed
alterius subiecto et quodammodo fundamento nitentis. Est hic quaestio. Non enim
verum videri potest quod ait: CONSTITUIT ENIM QUI DICIT INTELLECTUM ET QUI
AUDIT QUIESCIT. Nam neque qui dicit constituit intellectum neque qui audit
quieseit. Deest enim quiddam sermoni vel nomini: ut si qui dicat: Socrates
mox audientis animus requirit quid Socrates? Facitne aliquid an patitur? Et
nondum audientis intellectus quietus est, cum horum aliquid requirit. Et in
verbo idem est: cum dico: Legit quis legat, animus audientis inquirit.
Nondum ergo qui dicit constituit intellectum nec qui audit quiescit. Sed ad hoc
Aristotelem rettulisse putandum est, quoniam quilibet audiens cum
significativam vocem ceperit animo, eius intellegentia nitetur: ut cum quis
audit homo, quid sit hoc ipsum quod accipit mente comprehendit constituitque
animo audisse se animal rationale mortale. Si quis vero huiusmodi vocem
ceperit, quae nihil omnino designet, animus eius nulla significatione neque
intellegentia roboratus errat ac vertitur nec ullis designationis finibus
conquiescit. Quare Aristotelis recta sententia est: et verba secundum se dicta
esse nomina et dicentem constituere intellectum audientemque quiescere. Sed
huiusmodi quaestio ab Aspasio proposita est ab eodemque resoluta. Postquam
igitur Aristoteles secundum se ƿ dicta verba nomina esse constituit, quid
inquit? SED SI EST VEL NON EST, NONDUM SIGNIFICAT. Quod huiusmodi est ac si
diceret: significatur quidem quiddam a verbis velut a nominibus sed nulla inde
tamen negatio affirmatiove perficitur. Cum enim dico "Sapit", est
quidem quaedam significatio sed nihil aut esse aut non esse demonstrat, id est
neque affirmativum aliquid nec negativum est. Nam si affirmatio et negatio in
intellectuum compositionibus invenitur, ut supra iam docuit, neque nomina sola
dicta nec verba aut affirmationem aut ullam facient negationem. Pluribus enim
modis docuit alias Aristoteles non in rebus sed in intellectibus veritatem
falsitatemque esse constitutam. Quod si in rebus esset veritas falsitasue, una
res sola dicta aut affirmatio esset aut quae ei contraria est negatio. Nunc
vero quoniam in intellectibus iunctis veritas et falsitas ponitur, oratio vero
opinionis atque intellectus passionumque animae interpres est: [quare] sine
compositione intellectuum verborumque veritas et falsitas non videtur
exsistere. Quocirca praeter aliquam compositionem nulla affirmatio vel negatio
est. Verba igitur per se dicta significant quidem quiddam et sunt rei nomina
sed nondum ita significant ut vel esse aliquid vel non esse constituant, id est
aut affirmationem faciant aut negationem. Nam sicut in nominis partibus aut
verbi partes ipsae nihil significant, omnes vero simul designant, ita quoque in
affirmationibus aut negationibus partes quidem significant, totae vero
coniunctae verum falsumue designant: ut cum dico: Socrates philosophus est Socrates
philosophus non est Singillatim positae partes propria significatione
nituntur sed nihil verum falsumue significant, omnes vero simul iunctae, ut
est: ƿ Socrates philosophus est veritatem faciunt vel quod est huic
contrarium falsitatem. Quare cum verba secundum se dicta nomina sint et
significent aliquid et partes quaedam eius compositionis sint, quae verum
falsumque faciat, non tamen ipsa in propria significatione vel esse, quod
affirmationis est, vel non esse quod est negationis, designant. Nisi enim cui
insit verbum illud fuerit additum, non fit enuntiatio: ut cum dico: Sapit
nisi quid sapiat dicam, propositio non est. Quod autem addidit: NEQUE ENIM
SIGNUM EST REI ESSE VEL NON ESSE, tale quiddam est. ESSE quod verbum est, vel
NON ESSE, quod infinitum verbum est, NON EST SIGNUM REI, id est nihil per se
significat. Esse enim nisi in aliqua compositione non ponitur. Vel certe omne
verbum dictum per se significat quidem aliquid sed SI EST VEL NON EST, nondum
significat. Non enim cum aliquid dictum fuerit, idcirco aut esse aut non esse
significat. Atque hoc est quod ait: NEQUE ENIM SIGNUM EST REI ESSE VEL NON
ESSE. Etenim quam rem verbum designat esse eius vel non esse non est signum
ipsum verbum quod de illa re dicitur, ac si sic diceret: neque enim signum est
verbum quod dicitur rei esse vel non esse hoc est de qua dicitur re, ut id quod
dico rei esse vel non esse tale sit, tamquam si dicam rem ipsam significare
esse vel non esse. Atque hic est melior intellectus, ut non sit signum verbum
eius rei de qua dicitur esse vel non esse, subsistendi scilicet vel non
subsistendi, quod illud quidem affirmationis est, illud vero negationis, et ut
sit talis sensus: neque enim verbum quod dicitur signum est subsistendi rem vel
ƿ non subsistendi. Sed quod addidit: NEC SI HOC IPSUM EST PURUM DIXERIS vel si
ita dicamus NEC SI HOC IPSUM ENS PURUM DIXERIS, Alexander quidem dicit est vel
ens aequivocum esse. Omnia enim praedicamenta, quae nullo communi generi
subduntur, aequivoca sunt et de omnibus esse praedicatur. Substantia est enim
et qualitas est et quantitas et caetera. Ergo nunc hoc dicere videtur: ipsum
ENS vel EST, unde esse traductum est, per se nihil significat. Omne enim
aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE per se positum nihil designat. Nisi enim ad res
quasque pro voluntate significantis aptetur, ipsum per se eo nullorum
significativum est, quod multa significat. Porphyrius vero aliam protulit
expositionem, quae est huiusmodi: sermo hic, quem dicimus est, nullam per se
substantiam monstrat sed semper aliqua coniunctio est: vel earum rerum quae
sunt, si simpliciter apponatur, vel alterius secundum participationem. Nam cum
dico: Socrates est hoc dico: Socrates aliquid eorum est quae sunt
et in rebus his quae sunt Socratem iungo; sin vero dicam: Socrates philosophus
est hoc inquam: Socrates philosophia participat. Rursus hic quoque
Socratem philosophiamque coniungo. Ergo hoc est quod dico vim coniunctionis
cuiusdam obtinet, non rei. Quod si compositionem aliquam copulationemque
promittit, solum dictum nihil omnino significat. Atque hoc est quod ait: NEC SI
IPSUM EST PURUM DIXERIS, id est solum: non modo neque veritatem neque
falsitatem designat sed omnino NIHIL est. Et quod secutus est planum fecit:
CONSIGNIFICAT, inquit, AUTEM QUANDAM ƿ COMPOSITIONEM, QUAM SINE COMPOSITIS NON
EST INTELLEGERE. Nam si est verbum compositionis. Coniunctionisque cuiusdam vim
et proprium optinet locum, purum et sine coniunctione praedicatum nihil
significat sed eam ipsam compositionem quam designat, cum fuerint coniuncta ea
quae componuntur, significare potest, sine compositis vero quid significet non
est intellegere. Vel certe ita intellegendum est quod ait IPSUM QUIDEM NIHIL
EST, non quoniam nihil significet sed quoniam nihil verum falsumue demonstret,
si purum dictum sit. Cum enim coniungitur tunc fit enuntiatio, simpliciter vero
dicto verbo nulla veri vel falsi significatio fit. Et sensus quidem totus
huiusmodi est: ipsa quidem verba per se dicta nomina sunt (nam et qui dicit
intellectum constituit et qui audit quiescit) sed quamquam significent aliquid
verba, nondum affirmationem negationemue significant. Nam quamuis rem
designent, nondum tamen subsistendi eius rei signum est, nec si hoc ipsum est
vel ens dixerimus, aliquid ex eo verum vel falsum poterit inveniri. Ipsum enim
quamquam significet aliquid, nondum tamen verum vel falsum est sed in
compositione fit enuntiatio et in ea veritas et falsitas nascitur, quam
veritatem falsitatemque sine his quae componuntur coniungunturque intellegere
impossibile est. Et de verbo quidem et de nomine sufficienter dictum est,
secundo vero volumine de oratione est considerandum. In quantum
labor humanum genus excolit et beatissimis ingenii fructibus complet, si tantum
cura exercendae mentis insisteret, non tam raris hominum virtutibus uteremur:
sed ubi desidia demittit animos, continuo feralibus seminariis animi uber
horrescit. Nec hoc cognitione laboris evenire concesserim sed potius
ignorantia. Quis enim laborandi peritus umquam labore discessit? Quare
intendenda vis mentis est verumque est amitti animum, si remittitur. Mihi autem
si potentior divinitatis annuerit favor, haec fixa sententia est, ut quamquam
fuerint praeclara ingenia, quorum labor ac studium multa de his quae nunc
quoque tractamus Latinae linguae contulerit, non tamen quendam quodammodo
ordinem filumque et dispositione disciplinarum gradus ediderunt, ego omne
Aristotelis opus, quodcumque in manus venerit in Romanum stilum vertens eorum
omnium commenta Latina oratione perscribam, ut si quid ex logicae artis
subtilitate, ex moralis gravitate peritiae, ex naturalis acumine veritatis ab
Aristotele conscriptum sit, id omne ordinatum transferam atque etiam quodam
lumine commentationis illustrem omnesque Platonis dialogos vertendo vel etiam
commentando ƿ in Latinam redigam formam. His peractis non equidem contempserim
Aristotelis Platonisque sententias in unam quodammodo revocare concordiam
eosque non ut plerique dissentire in omnibus sed in plerisque et his in
philosophia maximis consentire demonstrem. Haec, si vita otiumque suppetit cum
multa operis huius utilitate necnon etiam labore contenderim, qua in re faveant
oportet, quos nulla coquit invidia. Sed nunc ad proposita reuertamur.
Aristoteles namque inchoans librum prius nomen definiendum esse proposuit, post
verbum, hinc negationem, post hanc affirmationem, consequenter enuntiationem,
orationem vero postremam. Sed nunc cum de nomine et verbo dixit, converso
ordine, quod ultimum proposuit, nunc exsequitur primum. De oratione namque
disputat quam postremam in operis dispositione proposuit. Ait enim: ORATIO
AUTEM EST VOX SIGNIFICATIVA, CUIUS PARTIUM ALIQUID SIGNIFICATIVUM EST
SEPARATUM, UT DICTIO, NON UT AFFIRMATIO. DICO AUTEM, UT HOMO SIGNIFICAT ALIQUID
SED NON QUONIAM EST AUT NON EST SED ERIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO, SI QUID
ADDATUR. SED NON UNA HOMINIS SYLLABA. NEC IN EO QUOD EST SOREX REX SIGNIFICAT
SED VOX EST NUNC SOLA. IN DUPLICIBUS VERO SIGNIFICAT QUIDEM SED NON SECUNDUM
SE, QUEMADMODUM DICTUM EST. Videtur Aristoteles illas quoque voces orationes
putare, quaecumque vel ex nominibus vel ex verbis constent, non tamen integrum
colligant intellectum, ƿ ut sunt: Et Socrates et Plato Et ambulare et
dicere Haec enim quamquam pleni intellectus non sint, verbis tamen et
nominibus componuntur. Ait enim orationem esse vocem significativam, cuius
partes significarent aliquid separatim, significarent, inquit, non
consignificarent, ut in nomine atque verbo. Docet autem illa quoque res eum
etiam imperfectas, compositas tamen ex nominibus ac verbis voces orationes
dicere, quod ait, cum de nomine loqueretur, in eo quod est equiferus nihil
significare ferus, QUEMADMODUM IN ORATIONE QUAE EST EQUUS FERUS. Namque equus
ferus vox composita ex nominibtls est sed sententiam non habet plenam et ille
ait quemadmodum in oratione quae est equus ferus. Nam si secundum Aristotelem
equus ferus oratio est, cur non aliae quoque quae nominibus verbisque constent,
quamquam sint imperfectae sententiae, tamen orationes esse videantur? Cum
praesertim orationem ipse ita definiat: ORATIO EST VOX SIGNIFICATIVA CUIUS
PARTIUM ALIQUID SIGNIFICATIVUM EST SEPARATUM. In his ergo vocibus, quae verbis
et nominibus componuntur, partes extra significant, non consignificant. Nam si
nomen et verbum significativum est separatum, in his vero vocibus quae verbis
et nominibus componuntur partes extra significant, non consignificant, etiam
voces imperfectae nominibus verbisque compositae orationes sunt. Nam si nomen
omne et verbum significativum est, hae autem voces id est orationes nominibus
componuntur et verbis, dubium non est in his vocibus, quae ex nominibus et
verbis coniunctae sunt, partes per se significare. Quod si hoc est, et vox
cuius partium aliquid separatum et ƿ per se significat, licet sit imperfectae
sententiae, orationem tamen esse manifestum est. Sed quod addit orationis
partes significare, UT DICTIONEM, NON UT AFFIRMATIONEM, Alexander ita dictum
esse arbitratur: sunt, inquit, aliae quidem simplices orationes, quae solis
verbis et nominibus coniungantur, aliae vero compositae, quarum corpus iunctae
iam faciunt orationes. Et simplices quidem orationes partes habent eas ex
quibus componuntur, verba et nomina, ut est: Socrates ambulat Compositae
autem aliquotiens quidem tantum orationes, aliquotiens vero etiam
affirmationes, ut cum dico: Socrates ambulat et Plato loquitur utraeque
sunt affirmationes, vel: Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse ex
orationibus non ex affirmationibus componitur talis oratio. Prior autem
simplicitas est, posterior compositio. In quibus autem prius est aliquid et posterius,
illud sine dubio definiendum est priore loco, quod natura quoque praecedit. Ita
ergo quoniam prior simplex oratio est, posterior vero composita, prius
simplicem orationem definitione constituit dicens: cuius partes significant UT
DICTIO, NON UT AFFIRMATIO, dictionem simplicis nominis aut verbi nuncupationem
ponens. In simplicibus enim orationibus huiusmodi partes sunt. In compositis
vero aliquotiens quidem orationes tantum, aliquotiens vero affirmationes, ut
supra monstravimus. Addit quoque illud: omnem, inquit, definitionem vel
contractiorem esse definita specie vel excedere non oportet. Quod si
Aristoteles ita constituisset ƿ definitionem, ut significare partes orationis
diceret ut orationes ac non ut dictiones, simplices orationes ab hac
definitione secluderet. Orationum namque simplicium partes, non ut orationes
sed ut simplicia verba nominaque significant. Nam si omnis oratio orationes
habebit in partibus, rursus ipsae partes quae sunt orationes aliis orationibus
coniungentur. Et rursus partium partes, quae eaedem quoque orationes sunt,
alias orationes in partibus habebunt. Ac si hoc intellegentia sumpserit, ad
infinitum procedit nec ulla erit prima oratio quae simplices habeat partes.
Neque enim fieri potest, ut prima dicatur oratio quae alias orationes habet in
partibus. Partes enim priores sunt propria compositione. Quod si in infinitum
ducta intellegentia nulla prima oratio reperitur, cum nulla sit oratio prima,
nec ulla postrema est. Quocirca interempta prima atque postrema omnes quoque
interimuntur et nulla omnino erit oratio. Quare non recta fuisset definitio, si
ita dixisset: oratio est vox significativa, cuius partes aliquid extra
significant ut orationes. At vero, inquit Alexander, nec si quaedam orationes
in partibus continent, idcirco iam necesse est ipsarum orationum partes
affirmationes esse, ut cum dico: Desine meque tuis incendere teque
querellis Sunt ergo huius orationis partes: una "Desine meque tuis
incendere", alia "teque querellis". Neutra harum est affirmatio,
quamquam esse videatur oratio. Quocirca nec illa fuisset recta definitio, si
ita dixisset: oratio est vox significativa, ƿ cuius partes aliquid extra
significent, ut affirmatio. Huiusmodi enim orationis cum sint partes ex
orationibus iunctae, non tamen affirmationibus totum ipsius orationis corpus
efficitur. Sed quoniam in omni oratione verba sunt et nomina, quae simplices
sunt dictiones, non autem in omnibus orationibus aut affirmationes aut
orationes partes sunt, quod commune erat id in definitione constituit, tamquam
si ita diceret: oratio est vox significativa secundum placitum, cuius partes
aliquid extra significent, ex necessitate quidem ut dictio, non tamen semper ut
affirmatio aut oratio. Neque enim fieri potest, ut inveniatur oratio, cuius
partes non ita aliquid extra significent ex necessitate, ut nomen aut verbum,
cum inveniri possit, ut ita significent orationis partes, ut tamen orationes
aut affirmationes non sint. Quare si ita dixisset: oratio est vox
significativa, cuius partes aliquid extra significant ut affirmatio, illas orationes
hac definitione non circumscripsisset, quarum partes orationes quidem sunt sed
non affirmationes, ut ille versus est quem supra iam posui. Sin vero sic
dixisset: oratio est vox significativa cuius partes aliquid extra significant
ut oratio, illas orationes in definitione reliquisset, quarum partes sunt
simplices, ut est: Socrates ambulat Sed cum dicit orationis partes ita
significare, ut dictiones, non omnino ut affirmationes, et simplices et
compositas hac definitione conclusit. Simplices quidem idcirco, quod quaelibet
simplex paruissimaque oratio nomine et verbo coniungitur, quae sunt simplices
dictiones, compositas vero, quia, cum habeant orationes in partibus, partes
ipsae habent simplices dictiones, quae ipsae simplices dictiones totius
corporis partes sunt. Ut cum dico: Si dies est, lux est "dies
est" et "lux est" partes sunt totius orationis sed harum rursus
partium partes sunt "dies" et "est", et rursus
"lux" et "est", quae rursus totius orationis, per quam dico
"Si dies est, lux est", partes sunt; sed "dies" et
"est" et rursus "lux" et "est" sunt simplices
dictiones. Quocirca etiam compositarum orationum partes indubitanter semper ita
significant, ut dictiones, non ut affirmationes aut quaedam orationes. Quare
hanc definitionem Aristoteles recte constituit. Ad hanc ergo sententiam locum
hunc Alexander expedit, illud quoque addens saepe Aristotelem de
affirmationibus dicere dictiones, quod distinguere volens, cum diceret ita
significare partes orationis tamquam dictionem, ne forte dictionem hanc aliquis
et in affirmatione susciperet, addidit ut dictio non ut affirmatio, tamquam si
diceret: duplex quidem est dictio: una simplex, alia vero affirmatio sed ita
partes orationis aliquid extra significant, ut ea dictio, quae est simplex, non
ut ea dictio, quae est affirmatio. Et huiuscemodi quodammodo intellectum tota
Alexandri sententia tenet. Porphyrius vero in eadem quoque sententia est sed in
uno discrepat. Cuius expositio talis est: dictio, inquit, est simplex nomen,
simplex etiam verbum vel ex duobus compositum, ut cum dico "Socrates"
vel rursus "ambulat" vel "equiferus". Procedit etiam nomen
hoc dictionis ad orationes quidem sed simplicibus verbis nominibusque
coniunctas, ut cum dico: Et Socrates et Plato et si sit ex composito
nomine, ut est equiferus et homo. Hae orationes quamquam ƿ coniunctae sint
atque imperfectae, tamen dictionis nomine nuneupantur. Necnon etiam transit
nomen hoc dictionis usque ad perfectas orationes, quas enuntiationes nuncupari
posterius est dicendum. Est autem enuntiatio simplex, ut si quis dicat:
Socrates ambulat et haec dicitur affirmatio. Huius negatio est: Socrates
non ambulat Simplices ergo enuntiationes sunt affirmationes vel
negationes, quae singulis verbis ac nominibus componuntur. Itaque eum dico: Si dies
est, lux est tota quidem huiusmodi oratio dictio esse non dicitur.
Composita namque est coniunctaque ex orationibus, quae sunt "dies
est" et "lux est". Hae autem sunt affirmationes et dicuntur
dictiones. Ipsae vero affirmationes quae dictiones sunt habent rursus alias
dictiones simplices, ut est dies et est et rursus lux et est. Ergo cum dico:
Socrates ambulat haec oratio partes habet dictiones, nomen scilicet et
verbum, quae dictiones quidem sint, non tamen affirmationes. Sin vero dicam:
Socrates in lycio cum Platone et caeteris discipulis disputavit haec pars
orationis quae est "Socrates in lycio cum Platone" ipsa quoque est
dictio sed non ut simplex nomen vel verbum neque ut affirmatio sed tantum ut
imperfecta oratio verbis tamen nominibusque composita. Quod si sic dicam: Si
homo est, animal est haec rursus oratio habet dictiones in partibus sed
neque ut simplices dictiones neque ut imperfectas orationes sed ut perfectas
simplicesque affirmationes. Et est una affirmatio "animal est", alia
vero est "homo est", tota vero ipsa oratio dictio non est. Quod si
dicam: Si animal non est, homo non est rursus haec oratio ex duabus
simplicibus dictionibus negativis videtur esse composita, quae nihilominus ƿ
tota dictio non est. Ita ergo dictio inchoans a simplicibus nominibus atque
verbis usque a orationes, quamuis imperfectas, provehitur nec in his tantummodo
consistit sed ultra etiam ad simplices affirmationes negationesque transit et
in eo progressionis terminum facit. Ergo quoniam non omnis oratio artes habet
affirmationes et negationes, quae sunt perfectae enuntiationes simplicium
dictionum, quoniamue non omnis oratio imperfectas orationes habet in partibus,
omnis tamen oratio simplices dictiones retinet, quippe cum omnis ex verbis
nominibusque iungatur, hoc ait orationis partes significare semper quidem ut
dictiones, non tamen semper ut affirmationes, consentiente Alexandro, cuius
expositionem supra iam docui. Atque ita diligentior lector differentias eorum
recte perspiciet et consentientes communicat intellectus. Hoc loco Aspasius
inconvenienter interstrepit. Ait enim non in omnes orationes Aristotelem
definitionem constituere voluisse sed tantum simplices, quae ex duobus
constant, verbo scilicet et nomine. Sed ille perfalsus est. Neque enim si sim
otatio simplicibus verbis nominibusque consistit, idirco non composita quoque
oratio verba et nomina bimiliter in partibus habet. Quod si hoc commune est
simplicibus orationibus atque compositis, ut habeant artes dictiones quidem
simplices, non etiam affirmationes, ut etiam quae affirmationes orationes
habent, hae tamen habeant in partibus simplices dictiones, cur hanc quaestionem
in Aristotelem iaciat, ratione relinquitur. Syrianus vero, qui Philoxenus
cognominatur, non putat orationes esse quarum intellectus ƿ sit imperfectus
atque ideo nec eas aliquas habere partes. Nam cum dicit: Plato in Academia
disputans haec quoniam perfecta non est, partes, inquit, non habet,
arbitrans omne quod imperfectum est nullis partibus contineri. Atque ideo, cum
dicit Aristoteles: oratio est vox significativa cuius partes aliquid extra
significent, illam orationem constitui putat, quae perfectum retinet sensum.
Ipsarum enim partes esse verba et nomina. Sed hoc ridiculum est. Neque enim
compositum aliquid fieri potest nisi propriis partibus. Quod si quaelibet res
ut componatur habeat decem partes, eas tamen singillatim apponi necesse sit,
antequam ad decimam veniamus partem: nihilo tamen minus partes erunt quas
sibimet ad componendam totius corporis summam singillatim superponimus etiam si
ad illud quod componendum fuit minime peruentum est. Quocirca si antequam
perveniatur ad ultimam partem priores partes effecti compositique partes sunt,
nulla ratio est imperfectae rei partes dici non posse. Neque enim dicitur
totius compositi partes esse, quae sint imperfecti. Ut si sit integrum nomen
habeatque partes quatuor, id est syllabas, ut Mezentius, si unam syllabam demam
dicamque mezenti, vel si unam rursus duasque ponam, ut sunt mezen, huius tamen
utraque syllaba me scilicet et zen partes sunt, et cum sit compositio ipsa
sensu uacua ac sit imperfecta, tamen partibus continetur Syrianus igitur minime
audiendus est sed potius Porphyrius, qui ita Aristotelis mentem sententiamque
persequitur, ut eius definitionem, sicut vera est, labare et in aliquibus aliis
discrepare non faciat. ƿDe his quidem hactenus. Porphyrius autem ita dicit:
voleus, inquit, Aristoteles ostendere omnem orationem aut simplices tantum
habere partes aut compositas, a simplicibus sumpsit exemplum, ut diceret
significare orationis partes, UT DICTIONEM NON UT AFFIRMATIONEM, ut cum est oratio:
Plato disputat dictiones quidem sunt sed non ut affirmationes. Si vero
sic esset oratio: Si Plato disputat, verum dicit "Plato
disputat" et "verum dicit", cum sint dictiones, non sunt tamen
ut simplices sed ut iam affirmationes. Neque enim simplex dictio affirmatio est
aut negatio sed tunc fit, cum additur aliquid, quod aut affirmationis vim
teneat aut negationis. Atque hoc est quod ait: DICO AUTEM, UT HOMO SIGNIFICAT
ALIQUID SED NON QUONIAM EST AUT NON EST SED ERIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO, SI
QUID ADDATUR. Hoc huiusmodi est, tamquam si diceret: nomen quidem simplex
affirmationem aut negationem non facit, nisi aut "est" verbum
addatur, quae est affirmatio, aut "non est", quae est negatio. Quod
autem addit: SED NON UNA HOMINIS SYLLABA. NEC IN EO QUOD EST SOREX REX
SIGNIFICAT' SED VOX EST NUNC SOLA. IN DUPLICIBUS VERO SIGNIFICAT QUIDEM SED
NIHIL SECUNDUM SE, QUEMADMODUM DICTUM EST, huius loci duplex est expositio.
Quod enim dixerat prius: SED ERIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO SI QUID ADDATUR EI
DICTIONI, quam supra simplicem esse proposuit, cum de significativa orationis
parte loqueretur, nunc id implet et explicat dicens non si quodlibet addatur
simplici dictioni, statim fieri affirmationem vel negationem, nec vero
orationem neque enim si quid non per se significativum dictioni ƿ simplici
copuletur, idcirco iam vel oratio vel affirmatio vel etiam negatio
procreabitur. Neque enim si una hominis syllaba quae significativa per se non
est dictioni eidem ipsi addatur, iam ulla inde procreatur oratio. Quod si
oratio non fit, nec affirmatio nec negatio. Hae enim orationes quaedam sunt. Ut
si quis ex eo quod est homo tollat unam syllabam eamque totae dictioni simplici
aptet dicatque homo mo vel alio quolibet modo deeidens partem toti corpori
dictionis adiciat, non faciet orationem. Quod si hoc est, nec affirmationem nec
negationem, quae quaedam sunt orationes. Ergo ita accipiendum est, tamquam si
hoc modo dixisset: DICO AUTEM, UT HOMO SIGNIFICAT ALIQUID SED NON QUONIAM EST
AUT NON EST SED ERIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO, SI QUID ADDATUR SED NON UT UNA
HOMINIS SYLLABA ADDATUR nec cuiuslibet alterius dictionis, si quid per se non
significat, ut in eo quod est sorex rex non significat sed vox est nunc sola.
Atque ideo si quis velut partem tollat, id quod est rex, apponatque ei quod est
sorex et dicat sorex rex, ut rex tamquam pars sit eius quod est sorex, oratio
nulla est atque ideo neque affirmatio nec negatio. Hae enim ex vocibus per se
significativis constant. Rex vero in eo quod est sorex quoniam pars est nominis,
nihil ipsa significat. Vel certe erit melior intellectus, si hoc quod ait SED
NON UNA HOMINIS SYLLABA non aptemus ad orationis perfectionem sed potius ad
dictionis significationem, ut quoniam superius dixit orationis partes ita
significare ut dictionem non ut affirmationem, ƿ quae esset dictio, manifeste
monstraret. Dictionem namque constituit vocem per se significantem. Ergo cum
dicit SED NON UNA HOMINIS SYLLABA, tale est ac si diceret: significat quidem
pars orationis ut dictio sed hae ipsae dictiones perfecta nomina sunt et verba,
non partes nominum verborumque. In eo enim quod est: Equiferus currit
equiferus quidem dictio est totius orationis significans ut pars orationis sed
'ferus' consignificat ut pars nominis atque ideo 'ferus' dictio non est. Quocirca
nec si qua alia syllaba in parte orationis sit, id est in nomine vel verbo,
nihil per se significans. Quamquam sit in parte nominis, quod nomen pars
orationis est, nihil tamen ipsa significabit in tota oratione: quare nec dictio
erit. Audiendum ergo ita est tamquam si sic diceret: ORATIO AUTEM EST VOX
SIGNIFICATIVA, CUIUS PARTIUM ALIQUID SIGNIFICATIVUM EST SEPARATUM, UT DICTIO,
NON UT AFFIRMATIO. DICO AUTEM, UT HOMO SIGNIFICAT ALIQUID et est quaedam dictio
et simplex. Nam neque oratio est, quoniam simplex est, nec affirmatio neque
negatio, quoniam non significat esse aut non esse sed erit tunc affirmatio,
quando aliquid additur, quod affirmationem negationemue constituit. Sed quod
aio dictionem esse id quod dicimus homo, idcirco dictio est, quoniam per se
significat. Syllaba vero eius nominis quod est ƿ homo, quoniam nihil designat,
non est dictio (hoc est enim SED NON UNA HOMINIS SYLLABA) vel si videatur
quidem significare, pars tamen sit nominis et consignificet in nomine, in tota
oratione nihil significat. Neque enim pars orationis est. Quod per hoc dixit
quod ait: NEC IN EO QUOD EST SOREX REX SIGNIFICAT SED VOX EST NUNC SOLA nihil
significans. Unde probatur huiusmodi particulas non esse dictiones. Vox enim
sola non est dictio sed vox per se significans. Si qua autem sunt, inquit,
nomina, quae sint composita ex aliis, ut est equiferus, emittunt quidem quandam
imaginem significandi sed per se nihil significant, consignificant autem. In
simplicibus vero nominibus nec imaginatio ulla significandi est, ut in eo quod
est Cicero: partes eius cum simplices sono, tum etiam intellectu praeter
cuiuslibet imaginationis similitudinem sunt. In duplicibus vero uult quidem
pars significare sed nullius separati significatio est, idcirco quoniam solum
consignificat id quod totum compositi nominis corpus designat, ipsum vero
separatum (ut saepius dictum est) nihil extra significat. EST AUTEM ORATIO
OMNIS QUIDEM SIGNIFICATIVA NON SICUT INSTRUMENTUM SED (QUEMADMODUM DICTUM EST)
SECUNDUM PLACITUM. Secundum placitum esse orationes illa res approbat, quod
earum partes secundum placitum sunt, id est verba et nomina. Quod si omne
compositum ab his, ex quibus est compositum, sumit naturam, vox quae positione
constitutis vocibus iungitur ipsa quoque secundum placitum positionemque
formatur. Quare manifestum est orationem secundum placitum esse. Plato autem in
eo libro, qui inscribitur "Cratylus", aliter esse constituit eamque
dicit supellectilem quandam atque instrumentum esse significandi res eas, quae
naturaliter intellectibus concipiuntur, eorumque intellectuum vocabulis
dispertiendorum. Quod omne instrumentum, quoniam naturalium rerum, secundum
naturam est, ut videndi oculus, nomina quoque secundum naturam esse arbitratur.
Sed hoc Aristoteles negat et Alexander multis in eo nititur argumentis
monstrans orationem non esse instrumentum naturale. Aristoteles vero ita utitur
dicens: EST AUTEM ORATIO OMNIS QUIDEM SIGNIFICATIVA NON SICUT INSTRUMENTUM,
tamquam si diceret: est quidem omnis oratio significativa, non tamen
naturaliter. Instrumentum enim hoc demonstrat, tamquam si diceret naturaliter,
quod qui instrumentum orationem esse negat, negat eam naturaliter significare
sed ad placitum. Naturalium enim rerum naturalia sunt instrumenta. Idcirco
autem instrumentum pro natura posuit, quod (ut dictum est) Plato omnium artium
instrumenta secundum naturam ipsarum artium consistere proponebat. Et Alexander
quidem non esse instrumentum orationem sic ingreditur approbare: omnis, inquit,
naturalium actuum supellex ipsa quoque naturalis est, ut visus quoniam natura
datur, eius quoque supellex ƿ est naturalis, ut oculi. Eodem quoque modo
auditus cum naturalis sit, aures nobis, quae sunt audiendi instrumenta,
naturaliter datas esse cognoscimus. Quare quoniam oratio ad placitum, non
naturaliter est (partes enim manifestum est orationis ad placitum positas, quae
sunt scilicet verba et nomina, sicut monstrat apud omnes gentes diversitas
vocabulorum): quoniam ergo per haec secundum placitum omnis oratio esse
monstratur, quod autem secundum placitum est, non est secundum naturam: non est
ergo oratio supellex. Significandi enim ratio atque potestas naturaliter est.
Quod si oratio naturaliter non est, non est supellex. His aliisque similibus
monstrat non esse supellectilem orationem. Quocirca dicendum nobis est
naturaliter quidem nos esse vocales potentesque naturaliter vocabula rebus
imprimendi, non tamen naturaliter significativos sed positione: sicut artium
singularum naturaliter sumus susceptibiles sed eas non naturaliter habemus sed
doctrina concipimus: ita ergo vox quidem naturaliter est sed per vocem
significatio non naturaliter. Neque enim vox sola est nomen aut verbum sed vox
quadam addita significatione. Et sicut naturaliter est moveri, saltare vero
cuiusdam iam artificii et positionis, et quemadmodum aes quidem naturaliter
est, statua vero positione aut arte: ita quoque possibilitas quidem ipsa
significandi et vox naturalis est, significatio vero per vocem positionis est,
non naturae. Hactenus quidem de communi oratione locutus est, nunc autem transit
ad species eius. Ait enim: ENUNTIATIVA VERO NON OMNIS SED IN QUA VERUM VEL
FALSUM INEST. NON AUTEM IN OMNIBUS, UT DEPRECATIO ORATIO QUIDEM EST SED NEQUE
VERA NEQUE FALSA. ET CAETERAE QUIDEM RELINQUANTUR; RHETORICAE ENIM VEL POETICAE
CONVENIENTIOR CONSIDERATIO EST; ENUNTIATIVA VERO PRAESENTIS EST SPECULATIONIS.
Species quidem orationis multae sunt sed eas varie partiuntur. At vero
Peripatetici quinque partibus omnes species orationis ac membra distribuunt.
Orationis autem species dicimus perfectae, non eius quae imperfecta est.
Perfectas autem voco eas quae complent expediuntque sententiam. Et sit nobis
hoc modo divisio: sit oratio genus: orationis aliud est imperfectum, quod
sententiam non expedit, ut si dicam: Plato in lycio aliud vero perfectum.
Perfectae autem orationis alia est deprecativa, ut: Adsit laetitiae Bacchus
dator alia imperativa, ut: Accipe daque fidem alia interrogativa,
ut: Quo te, Moeri, pedes? An quo via ducit? Alia vocativa, ut: O qui res
hominumque deumque Aeternis regis imperiis alia enuntiativa, ut: Dies
est et: Dies non est In hac sola, quae est enuntiativa, veri
falsive natura perspicitur. In caeteris enim neque veritas neque falsitas
invenitur. Et multi quidem plures species esse dicunt perfectae orationis, alii
autem innumeras earum differentias produnt sed nihil ad nos. Cunctae enim
species orationis aut oratoribus accommodatae sunt aut poetis, sola enuntiativa
philosophis. Ergo hoc dicit: non omnis oratio enuntiativa est. Sunt enim
plurimae quae enuntiativae non sunt, ut hae quas supra proposui. Haec autem
sola est, in qua verum falsumque inveniri queat. Quocirca quoniam de ista, in
qua veritas et falsitas invenitur, dialecticis philosophisque est quaerendum,
caeterae autem aut poetis aut oratoribus accommodatae sunt, iure de hac sola
tractabitur, id est de enuntiativa oratione. Hucusque ergo de partibus
interpretationis et de communi oratione locutus est. Nunc autem adstringit
modum disputationis in speciem et de una specie orationis tractat deque una
interpretatione, quae est enuntiativa. Species namque est enuntiatio
interpretationis, negatio vero et affirmatio enuntiationis. Quare de
enuntiativa oratione considerandi hinc cum ipso Aristotele commodissimum
sumamus initium. EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE
NEGATIO; ALIAE VERO CONIUNCTIONE UNAE. NECESSE EST AUTEM OMNEM ORATIONEM
ENUNTIATIVAM EX VERBO ESSE VEL CASU. ETENIM HOMINIS RATIO, SI NON AUT EST AUT
ERIT AUT FUIT AUT ALIQUID HUIUSMODI ADDATUR, NONDUM EST ORATIO ENUNTIATIVA.
QUARE AUTEM UNUM QUIDDAM EST ET NON MULTA ANIMAL GRESSIBILE BIPES, NEQUE ENIM
EO QUOD PROPINQUE DICUNTUR UNUM ERIT, EST ALTERIUS HOC TRACTARE NEGOTII. Una
oratio duplici tractatur modo: vel cum per se una est vel cum per aliquam
coniunctionem coniungitur. Vel certe ita dicendum est: aliae orationes
naturaliter unae sunt, aliae positione. Et naturaliter quidem unae sunt
orationes, quae non dissoluuntur in alias orationes, ut est: Sol oritur
Quae autem positione sunt unae in alias orationes dissoluuntur, ut est: Si homo
est, animal est haec enim in orationes alias separatur. Et quemadmodum
lignum vel lapis singillatim in propria natura consistunt et una sunt, ex his
autem facta navis vel domus cum pluribus quidem constent, unae tamen arte sunt,
non natura: ita quoque in orationibus simplices et per se naturaliter unas
orationes dicimus, quae verbo tantum et nomine iunguntur, compositas autem,
quae in alias (ut dictum est) orationes dividuntur. Multas enim orationes in
huiusmodi orationibus coniunctio iungit, ut si dicam: Et Plato est et
Socrates haec coniunctio et utrasque coniunxit atque ideo una videtur
positione, quae naturaliter et per se una non fuerat. Naturaliter autem unius
orationis duae partes sunt: affirmatio et negatio. Sed quoniam non ita dixit:
EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO VEL NEGATIO, DEINDE UNA
CONIUNCTIONE sed ait: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE
NEGATIO, huiusmodi oritur quaestio, utrum id quod ait prima ad affirmationem
referatur, ut sit posterior negatio, an id quod ait prima ad simplicem
rettulerit orationem, ut secunda sit, quae ex orationibus iungitur. Quam
dubietatem ipse dissolvit. Sic enim inquit: EST AUTEM PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA
AFFIRMATIO, et ut quam secundam diceret demonstraret ait DEINDE NEGATIO, ut
primam affirmationem poneret, secundam negationem. Quod si ita dixisset: EST
AUTEM UNA PRIMA ENUNTIATIVA ORATIO AFFIRMATIO VEL NEGATIO, DEINDE CONIUNCTIONE
UNAE, ita oporteret intellegi tamquam si diceret illam esse primam unam
orationem, quae simplex esset, cuius partes affirmatio essent atque negatio,
secundam vero illam, quae coniunctione quadam una fieret, cum ex orationibus
iungeretur. Sed quoniam id quod ait prima ad affirmationem iunxit dicens EST
AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, ad negationem vero 'deinde'
subiunxit dicens DEINDE NEGATIO, dicendum est primam eum orationem esse
arbitrari affirmationem, secundam vero negationem, cui 'deinde' continenter
apposuit. Sed rursus incurrimus Alexandri quaestionem. Per hoc enim negationem
affirmationemque negat sub uno genere poni oportere, sub enuntiatione, quod in
his, quae priora vel posteriora sunt, commune genus non potest inveniri. Sed
huic supra iam dictum est, non oportere omnia quaecumque quolibet modo priora
vel posteriora sunt a genere communi secernere (alioquin sic primae et secundae
substantiae sub uno genere substantiae non ponentur, sic etiam simplices et
compositae orationes, quarum simplices propositiones primae sunt, posteriores
compositae, uno genere non continebuntur) sed illa sola putanda sunt sub eodem
genere poni non posse, quae ad substantiam priora vel posteriora esse
cognoscimus, quae vero ad suum esse aequalia sunt nihil prohibet sub eodem
genere utraque constitui. Ergo quoniam affirmationi et negationi hoc est esse,
quod ƿ in his veritas et falsitas reperitur, hoc autem est enuntiatio, in qua
scilicet veritatis et falsitatis constituta sit ratio: quoniam ad id quod falsi
verique significativae sunt neque affirmatio prior neque negatio posterior est,
nullus dubitat a quo aequaliter participant affirmatio et negatio eidem generi
posse supponi. Sed affirmatio atque negatio aequaliter enuntiatione
participant, siquidem enuntiatio veri falsique utitur significatione et
affirmatio et negatio veritatem atque mendacium aequaliter monstrat: enuntiatio
igitur affirmationis et negationis genus esse ponenda est. Quod ergo ait: EST
AUTEM PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO; ALIAE VERO
CONIUNCTIONE UNAE, ita intellegendum est, quod affirmationem primam, secundam
vero negationem, cui addidit deinde, in prolatione posuerit. Prior enim est
affirmatio, posterior negatio, in prolatione dumtaxat, non secundum veri
falsique designationem. Quocirca nihil prohibet et priorem putari affirmationem
negatione et tamen utrasque sub uno genere id est enuntiatione constitui. Sed
quod secutus est: NECESSE EST AUTEM OMNEM ORATIONEM ENUNTIATIVAM EX VERBO ESSE
VEL CASU, huiusmodi est: volens Aristoteles distribuere dictionem,
affirmationem, negationem, enuntiationem, contradictionem sensum confusa
brevitate permiscuit et nebulis obscuritatis implicuit. Oportuit namque prius
quid esset dictio, post autem quid affirmatio et negatio et rursus enuntiatio
et contradictio constituere. Sed haec interim praetermittit, nunc vero
quemadmodum constituatur enuntiatio docet dicens, quod omnis enuntiatio constet
in verbo. Quoniam simplex dictio est nomen ƿ aut verbum, omnis enuntiatio
simplex huiusmodi est, ut semper quidem vel vertum vel aliquid quod idem
valeat, tamquam si diceretur verbum vel casum verbi, in praedicatione retineat
sed non semper subiectus terminus fit ex nomine, semper tamen praedicatus ex
verbo. Sit enim huiusmodi propositio, quae est: Sol oritur in hac ergo
propositione quod dico "sol" subiectum est, quod vero dico
"oritur" praedicatur. Et utrasque has dictiones terminos voco sed
quodcumque prius dicitur in simplici enuntiatione, illud subiectum est, ut in
hac "sol", quod vero posterius, illud praedicatur, ut in eadem
"oritur". Ergo necesse est omnem enuntiativam orationem, si simplex
sit, verbum in praedicatione retinere, ut in eadem ipsa cum dico "Sol
oritur", "oritur" verbum est -- vel quod idem valeat, ut est:
Socrates non ambulat "Non ambulat" enim infinitum verbum est et
verbum quidem non est sed eandem vim retinet quam verbum. Casus etiam verbi
ponitur saepe, ut Socrates fuit Subiectus vero terminus non semper
consistit in nomine. Potest enim et infinitum nomen habere, ut cum dico: Non
homo ambulat potest etiam verbum, ut cum dico: Ambulare movere est
Ergo (ut arbitror) plene monstratum est non semper subiectum nomen esse, semper
autem praedicatum in solo verbo consistere. Approbans ergo verba semper in
praedicationibus poni hoc addidit: nisi enim aut est aut fuit aut aliquid huiusmodi
sit additum aut quod idem valeat apponatur, enuntiatio non fit. Cum enim dico:
Homo est 'est' verbum in praedicatione proposui, sin vero dixero: Homo
vivit idem valet tamquam si dicam homo vivus est. Ergo non posse sine
verbo affirmationem negationemue constitui ƿ docuit per id quod ait ETENIM
HOMINIS RATIO, SI NON AUT EST AUT ERIT AUT FUIT AUT ALIQUID HUIUSMODI ADDATUR,
NONDUM EST ORATIO ENUNTIATIVA. Hoc enim dicere videtur: definitio hominis est
verbi gratia animal gressibile bipes et haec est ratio humanae substantiae.
Ergo haec ratio, nisi ei aut est aut erit aut fuit aut quodlibet verbum (sicut
supra dictum est) apponatur, enuntiatio non fit; neque enim verum neque falsum
est. Si enim dicam tantum animal gressibile bipes, nulla me veritas mendaciumue
consequitur. Sin autem dixero animal gressibile bipes est vel non est,
affirmatio mox negatioque conficitur, quas enuntiationes esse quis dubitet? Sed
cum de simplicibus enuntiationibus loqueretur, ait hominis rationem id est
definitionem non esse enuntiationem, nisi ei aut est aut erit aut huiusmodi
aliquid apponatur, approbans scilicet unam esse et non multiplicem orationem
definitionis humanae, cui si est aut erit aut fuit adderetur, enuntiationem
simplicem faceret. Cur vero una sit talis oratio causa quaeritur. Neque enim ex
solis duobus terminis constat id quod dicimus animal gressibile bipes, ut quae
nomina plura sunt. Quare ipse sibi institit et de sua propositione rationem
quaesivit, quam nunc dicere supersedit. Ait enim: QUARE AUTEM UNUM QUIDDAM EST
ET NON MULTA ANIMAL GRESSIBILE BIPES, NEQUE ENIM EO QUOD PROPINQUE DICUNTUR
UNUM ERIT, EST ALTERIUS HOC TRACTARE NEGOTII, hoc scilicet quaerens, tamquam si
ita ipse ex persona sua diceret: de simplicibus enuntiationibus omnibus
loquebar deque his proposui eas praeter verbum esse ƿ non posse et ad hanc rem
probandam exemplum sumpsi definitionem hominis, cui nisi aut est aut erit aut
fuit apponeretur, enuntiationem non fieri dixi, quasi una et non multiplex
esset oratio ea per quam dicitur animal gressibile bipes, de qua fieri posset
simplex enuntiatio. Cur autem una erit oratio animal gressibile bipes,
ALTERIUS, inquit, EST HOC TRACTARE NEGOTII, cum de rebus non de propositionibus
perspiciendum est. Nam non idcirco una est oratio, quia continve dicitur et coniuncte
sibimet animal gressibile bipes. Hoc enim si ita esset, possemus et hanc
orationem, quae tam multa significat, unam dicere, si continve proferatur, ut
est: Socrates philosophus simus caluus senex Ergo quemadmodum huiusmodi
oratio sit multiplex et non una, posterius dicemus. Nunc ergo manifestum sit
hanc orationem quae dicit Socrates philosophus simus caluus senex non esse unam
sed multiplicem. Si ergo propinquitas proferendi ipsa continuatione unam
faceret orationem, posses haec quoque una esse oratio, quae manifesto non una
esse docebitur. Quare non idcirco erit una oratio ea quae dicit animal
gressibile bipes, quod propinque et continve profertur. Quae autem causa sit ut
una sit, ipse dicere distulit sed in libris eius operis, quod *Meta ta physika*
inscribitur, expediet. Theophrastus autem in libro de affirmatione et
negatione sic docuit: definitionem unam semper esse orationem eamque oportere
continuatim proferre. Illa enim una oratio esse dicitur, quae unius substantiae
designativa est. Definitio autem, ut verbi gratia hominis animal gressibile ƿ
bipes, una est oratio per hoc, quoniam unum subiectum id est hominem monstrat. Si
ergo continve proferatur et non divise, una est oratio, et quia continve
dicitur et quia unius rei substantiam monstrat; sin vero quis dividat et
orationem unam rem significantem proferendi intermissione distriboat, multiplex
fit oratio. Ut si dicam animal gressibile bipes, unam rem mihi tota monstrat
oratio et continve dicta est; sin vero dicam animal et rursus gressibile et sub
intermissione repetam bipes, multiplex fit distribute intermissione oratio. Et
rursus adversum id quaestio. Et quis hoc non iure culpet posse eam quae una est
orationem intermissione proferendi fieri multiplicem, cum continuatio
proferendi non faceret unam, quae esset multiplex per naturam? Sicut enim in
his, quae multiplices sunt naturaliter, non potest continuatio proferendi unam
facere orationem, sic quoque non debet quae est una naturaliter oratio idcirco
quod de uno subiecto dicatur fieri multiplex per intermissionem. Sed hoc ita
solvitur: nam cum dicimus animal et sub intermissione rursus gressibile
eodemque modo iterum bipes, non hoc ita dicimus, tamquam si in unum cuncta
coniuncta sins. Quocirca quoniam est quidem animal, est rursus gressibile, est
rursus bipes, quoniam plura sunt et pluraliter dicta id est distributa, non
videntur ad unum subiectum distributa posse praedicari, sicut cum dico
"Socrates philosophus caluus senex", haec omnia non est simplex
oratio, nec si continve proferatur, quod ad unam substantiam non tendunt:
accidentia enim sunt et extrinsecus veniunt. Probatur autem neque eas
orationes, quae per divisionem dicuntur, ƿ neque eas, quae non ad unam
substantiam tendunt, unas esse, hoc modo: si dicat quis animal et rursus gressibile
et iterum bipes, non unum est animal nec unum gressibile nec unum bipes. Sin
vero dixero "animal gressibile bipes" continve et propinque, unum
est, quod tria ista iuncta significant, id est homo. Convertamus nunc animum ad
eas quae plura quidem significant sed continve proferuntur, ut cum dico
"Socrates philosophus caluus senex": videtur quasi quaedam Socratis
esse definitio philosophus caluus senex sed non necesse est, si huiusmodi Socrates
fuit, omnem quicumque philosophus senex caluus est esse etiam Socratem. In
multis ergo continuatio ista valet accidere. Quocirca non unum significat,
quamquam continve proferatur. Ergo si ex omnibus unum quiddam significetur et
continve proferatur, una est oratio, ut partes quaedam rei definitae sint ea
quae in definitione ponuntur, non accidentia. Et proficit quidem aliquid
continua prolatio ad perficiendam unam orationem sed ipsa sola non sufficit,
nisi unum quoque subiectum sit. Atque ideo dixit Aristoteles animal gressibile
bipes non idcirco esse unam orationem, quod propinque dicatur. Nam neque
sufficit ad constituendam unam orationem propinquitas proferendi nihilque
prohiberet, quae naturaliter essent multiplices, eas continve et propinque
prolatas unas videri. Sed huius rei rationem Aristoteles ponere distulit.
Sensus ergo huiusmodi est: NECESSE EST, inquit, OMNEM ENUNTIATIVAM ORATIONEM EX
VERBO ESSE VEL CASU. ETENIM HOMINIS RATIO, quae et ipsa quoque oratio est, SI
NON AUT EST AUT ERIT AUT FUIT AUT ALIQUID HUIUSMODI ILLI ADDATUR, NONDUM EST
enuntiatio. Hoc vero in solis simplicibus enuntiationibus evenit, in his autem
quae coniunctione unae sunt (ut supra ait) non omnino est. Cum enim dico dies
est, vis tota in verbo est; si autem cum coniunctione proferam: Si dies est,
lux est tota vis in coniunctione consistit, id est 'si'. Veritatis enim
aut falsitatis rationem sola coniunctio tenet, quae conditionem proponit, cum
dicit "Si dies est, lux est": si enim illud est, illud evenit. Igitur
in coniunctione omnis vis huiusmodi propositionis est, omnis autem simplex
propositio totam vim in verbo habet positam. Et quemadmodum in his, quae
hypotheticae vel conditionales dicuntur, coniunctiones propositionis vim
tenent, sic in simplicibus propositionibus praedicatio vim optinet, unde et
Graece quoque tales propositiones praedicativae dicuntur, scilicet quae
simplices sunt, quod in his totam propositionem optineat praedicatio. Atque
ideo Aristoteles ait ex verbo vel casu fieri simplicem enuntiationem. Nam
praeter id quod totam continet propositionem praedicativam scilicet, id est
praeter praedicationem, enuntiatio non fit. Unde est ut negatio quoque non ad
subiectum sed ad praedicatum semper aptetur. Nam cum dico: Sol oritur non
est huius negatio: Non sol oritur sed illa quae est: Sol non oritur
Atque ideo negatio ad subiectum posita non facit contrariam propositionem, ad
praedicatum vero contrariam reddit. Recte igitur Aristoteles de subiecto quidem
nihil locutus est. Non enim praedicativam propositionem subiectus terminus
tenet sed tantum praedicatio, quae totam enuntiationem propria virtute
confirmat. EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL
CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE. Hinc
monstratur quoniam tum cum dixit: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA
AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO, primam non eum de ea oratione dixisse, quae
naturaliter una est sed de affirmatione. Alioquin hic quoque repetens ita
dixisset: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT. Sed
quoniam non ita dixit, manifestum est quod dudum ait primam non ad orationem,
quae praeter coniunctionem una est, rettulisse sed ad affirmationem, quam
negatione priorem esse constaret. Sed hoc iam superius dictum est. Quid autem
sibi velit haec enumeratio, paucis expromam multas enim confusiones multosque
in orationibus errores hic locus optime intellectus veraciterque perceptus
sustulit. Et est haec expositio quam nullus ante Porphyrium expositorum vidit.
Non est idem namque unam esse orationem et multiplicem, quod simplicem et
compositam, et distat una a simplici, distat etiam multiplex a composita. Est
ergo una oratio quae unum significat, multiplex autem quae non unum sed plura.
Fit autem hoc in huiusmodi orationibus, ut cum dico: Cato philosophus est
Haec oratio non est una: non enim unum significat potest enim monstrare et
Catonem Uticensem esse ƿ philosophum, potest etiam ostendere et Catonem
Censorium oratorem esse philosophum. Qua in re non una est oratio atque idcirco
in Uticensi quidem Catone vera est, in oratore vero falsa. Huiusmodi ergo orationes
multas vocamus. Sin vero unum significet, ut cum dicimus: In charta
scribitur illam dicimus unam. Ergo una quae sit vel multiplex oratio, ex
his intellegitur quae significant. Si enim unam significat rem, una est, si
multas, multiplex. Simplices autem et compositae orationes non ad
significationem sed ad terminos ipsos dictionesque, quae in propositionibus
sumuntur, referendae sunt. Et est quidem simplex oratio enuntiativa, quae ex
solis duobus terminis constat, ut est: Homo vivit Sive autem his
propositionibus omnis addatur, ut est: Omnis homo vivit sive nullus, ut:
Nullus lapis vivit sive aliquis, ut: Aliquis homo vivit quoniam
termini ipsi duo sunt, simplex vocatur propositio. Composita vero, si ultra
duos terminos enuntiat, ut est: Plato philosophus in lycio ambulat hic
enim quatuor sunt termini, vel si tres sint, ut: Plato philosophus
ambulat Hae quoque, si eis omnis aut nullus aut aliquis addatur, eodem
modo compositae sunt. Ergo una vel multiplex oratio intellegitur, si unum vel
multa significent, et de propria semper significatione iudicantur. Simplex
autem et composita non ex significatione sed ex verborum vel nominum
pluralitate cognoscitur. Si enim ultra duos terminos habet propositio,
composita est, sin duos tantum, simplex. Si ergo semper quae ƿ simplex oratio
est, id est quae duobus terminis constat, unam tantum significantiam retineret,
indifferenter dici posset una oratio et simplex (eadem enim una esset, quae
etiam simplex) sed quoniam non omnis simplex unum significat, non omnis simplex
una est. Potest ergo fieri ut simplex quidem sit propositio, multae tamen
orationes: simplex quidem ad compositionem dictionum, multae vero ad
significationem sententiarum. Quare erit in hoc gemina differentia, ut unam
dicamus simplicem unamque orationem, alteram simplicem et plures orationes. Rursus
si omnes compositae orationes plures etiam res significarent, indifferenter
diceremus multiplicem et compositam; sed quoniam fieri potest ut propositio
aliquotiens quidem constet ex numerosis pluribusque terminis quam sunt duo,
unam tamen sententiam monstret, potest fieri ut composita quidem sit, una tamen
oratio sit significatione, composita dictione, ut est animal rationale mortale
mentis et disciplinae capax: haec quidem plura sunt sed his una subiecta
substantia est id est homo, quare una quoque sententia. Sin vero quis dicat:
Socrates et ambulat et loquitur et cogitat multa sunt. Diversa enim sunt
quod ambulat et quod loquitur et quod cogitat. Quare erit aliquando composita
quidem oratio, una tamen. Sed quoniam composita oratio aliquotiens quidem
continve sine coniunctione dicitur, aliquotiens coniunctione copulatur, fiunt
hinc quatuor differentiae. Est enim una oratio composita ex terminis
continuatim dictis et sine coniunctione unam sententiam monstrans, ut est:
ƿAnimal rationale mortale mentis et disciplinae perceptibile. Haec enim oratio
composita quidem est ex multis terminis sed coniunctionem non habet (nam quod
dictum est mentis et disciplinae perceptibile, haec coniunctio quae est et
nullam in tota propositione vim optinet: neque enim coniungit propositionem sed
artem addit, cuius susceptibilis homo esse videatur) et habet unam sententiam
subiectam, quod est homo. Alia vero est composita ex terminis nulla
coniunctione copulatis multiplex et non unam significans propositionem, ut est:
Plato Atheniensis philosophus disputat Aliud enim est esse Platonem,
aliud esse philosophum, aliud Atheniensem, aliud disputantem, et haec coniuncta
unum aliquid non faciunt quasi substantiam. Quare haec multiplex est sed eam
manifestum est nulla coniunctione copulari.Alia vero est composita ex
propositionibus inconiunctis multiplex, ut est: Iuppiter optimus maximus est,
Iuno regina est, Minerua dea sapientiae est Quas si quis sub unum
continveque proferat, plures quidem propositiones sunt, et oratio multiplex sed
coniunctione carent. Alia vero est composita vel ex terminis vel ex
propositionibus coniunctione copulatis multiplex et multa significans. Et ex
terminis quidem composita, ut si quis dicat: Et Iuppiter et Apollo dii
sunt ex propositionibus autem coniuncta multa significans est, ut si quis
dicat: Et Apollo uates est et Iuppiter tonat Est autem praeter has alia
composita propositio ex propositionibus coniunctione coniuncta ƿ unam
significans orationem, ut cum dico: Si dies est, lux est Duae enim
propositiones, quae sunt istae "dies est", "lux est", si
coniunctione copulantur. Sed haec oratio non significat multa. Neque enim diem
esse et lucem proponit sed si dies est, lucem esse. Quocirca consequentiam quandam
significat, non exstantiam propositionis. Non enim dicit utrasque esse sed si
una est, aliam consequi, quod utrumque in unam quodammodo intellegentiam
congruit. Sed hanc Porphyrius propositionem extrinsecus ponit, idcirco quod
plura significare videbatur (ipsa enim propositionum pluralitas multitudinem
simulat significationum) sed (ut dictum est) non plures significat res sed unam
consequentiam. Compositarum igitur et unam rem significantium propositionum
duplex modus est. Aut enim est ex terminis inconiunctis unam rem significans
composita oratio, ut: Animal rationale mortale est aut ex propositionibus
composita et coniunctione copulata imaginem quidem emittens plura significandi,
unam vero rem significans oratio, ut si dicamus: Si dies est, lux est Cum
ergo haec sit distributio compositarum et simplicium orationum, duplici modo
unae orationes sunt et duplici multae, simplici autem inconpositae et simplici
compositae. Et uno quidem modo una oratio dicitur cum aliqua coniunctione
copulatur, alio vero cum unam rem significat; rursus uno modo dicitur multiplex
ƿ oratio cum sine coniunctione est, alio vero cum plura significat. Atque hoc
est quod ait: EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL
CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE. Est
enim (ut dictum est) dupliciter una oratio: vel quando cum coniunctione est,
vel cum unam rem significat. Multiplex autem oratio est vel quae multa
significat, vel quae coniunctione non iungitur. Multas enim orationes vocavit eas
quae sint multiplices et vel significationis pluralitatem teneant vel praeter
coniunctiones sint. Quod autem ait vel inconiunctae, totum complexus est.
Multiplex enim est propositio vel si fuerit incomposita, quemadmodum est: Cato
philosophatur multiplex etiam vel si fuerit composita ex terminis praeter
coniunctionem, ut est: Plato Atheniensis in lycio disputat vel si
composita sit ex propositionibus praeter coniunctionem, quemadmodum est: Homo
est, animal est Cur autem cum dixit PLURES AUTEM QUAE PLURA addit ET NON
UNUM? Hoc est quod sunt quaedam quae plura significent in sermonibus, unum
tamen in tota compositione demonstrent, ut est animal rationale mortale. Haec
enim omnia multa significant (aliud enim est animal, aliud rationale, aliud
mortale) sed totum simul unum est, quod ƿ est homo. Cum autem dico: Socrates
Atheniensis philosophus et singula plura sunt et omnia simul plura
nihilominus sunt. Haec enim accidentia sunt et nullam substantiam informant.
Atque haec quidem dixit de orationibus quae vel coniunctione unae essent vel
significatione, et rursus de multis quae vel praeter coniunctionem multae
essent vel significatione multiplici. Quae vero de simplicibus atque compositis
posterius dixerit, cum ad illum locum expositio venerit, explicabitur. Nunc
autem revertamur ad ordinem. Igitur quoniam supra dixerat simplicem
propositionem, quam categoricam Graeci dicunt, nos praedicativam interpretari
possumus, semper verbi praedicatione constitui, non autem semper nomine
subiecto, quod aliquotiens quidem vel infinitum nomen vel casus nominis vel
verba subiecta sunt: cum ergo dictionibus simplicibus constitui diceret
simplicem orationem et affirmationem negationemque orationes esse constaret,
manifestum fecit affirmationem et negationem dictione constitui et formari, ita
quidem ut affirmationem et negationem semper sola verbi dictio praedicata, non
autem semper nominis dictio subiecta perficeret. Cum igitur haec ita
proposuisset, nunc quid sit dictio, quae praedicativas id est simplices
propositiones format, exponit dicens: NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO SIT SOLA.
Quod ideo ait DICTIO SIT SOLA, quod sunt quaedam dictiones simul etiam
affirmationes vel imperfectae orationes, quod supra iam dictum est. Cur autem
verbum et nomen solae sint dictiones monstrat: QUONIAM NON EST DICERE SIC
ALIQUID SIGNIFICANTEM ƿ VOCE ENUNTIARE, VEL ALIQUO INTERROGANTE VEL NON SED
IPSUM PROFERENTEM. Sensus huiusmodi est: enuntiativa propositio his maxime
duobus formatur: per propriam naturam atque substantiam et per eius usum atque
tractatum. Et natura quidem ipsius est, ut in ea veritas inveniatur aut
falsitas, usus autem cum aliquid aut interrogando proponitur et respondetur, ut
utrum anima immortalis est, aut certe cum aliquis per suam sententiam enuntiat
atque profert, ut si qui dicat hoc ipsum ex propria voluntate: anima immortalis
est. Unde definitio quoque enuntiationis una quidem naturae atque substantiae
talis redditur: enuntiatio est oratio, in qua verum falsumue est. Ex usu vero
eius atque actu enuntiativa oratio est, quam interrogantes proponimus, ut verum
vel falsum aliquid audiamus, ex nostra vero prolatione, quam proponentes verum
aliquid falsumue monstramus. Ergo cum omnis enuntiativa oratio aut in
interrogatione posita sit aut in spontanea prolatione et in utrisque enuntiationis
natura et substantia illa versetur, ut sive in interrogatione sit posita cum
responsione coniuncta verum habeat vel falsum, sive per se prolata utrumlibet
retineat: dictiones, inquit, vel alio interrogante vel quolibet proferente et
sponte dicente verum falsumue non continent. Si enim quis dicat interrogans
"Socratesne disputat?" alius respondeat "Disputat", hoc
quod respondit "Disputat" si cum tota interrogatione iungatur, potest
habere intellectum verum falsumue significantis orationis, sin vero per se
intellegatur disputat, quamquam alio ƿ interrogante responderit, vero tamen
falsoque relinquitur. Similiter etiam si quis dicat "Socrates" vel
"Ambulat" nullo interrogante sed ipse proferens, nec verum aliquid
nec falsum designat. Ergo verba et nomina dictiones solum sunt, quoniam et
simplices sunt (erant enim aliae quaedam dictiones in orationibus verbisque
compositis sed nondum perfectae sententiae) quoniamque neque verum neque falsum
vel alio interrogante vel quolibet sponte proferente significant. Erant enim
aliae quaedam dictiones quae et alio interrogante et quolibet sponte proferente
verum falsumue retinerent, in his scilicet quae erant affirmationes aut
negationes. Quocirca sensus huiusmodi est, ordo autem verborum sese sic habet:
NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO SIT SOLA, quoniam non possumus dicere significantem
aliquid id est verbo vel nomine enuntiare. Non enim possumus dicere quoniam,
quisquis verbo vel nomine significat aliquid, ille enuntiat, VEL ALIQUO
INTERROGANTE VEL NON SED IPSUM PROFERENTEM, tamquam si sic diceret: verba ipsa
et nomina dictiones solae sunt, quoniam verbis et nominibus significantem
hominem aliquid non possumus dicere, quoniam enuntiat quidquam, sive eum
aliquis interroget, sive ipse sponte proferat simplicem dictionem. Enuntiare
autem est orationem dicere quae verum falsumque designat. HARUM AUTEM HAEC
QUIDEM SIMPLEX EST ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE ALIQUO VEL ALIQUID AB ƿ ALIQUO,
HAEC AUTEM EX HIS CONIUNCTA VELUT ORATIO QUAEDAM IAM COMPOSITA. Quoniam
superius de unis orationibus atque pluribus dixit et unam quidem posuit, quae
aut coniunctione una esset secundum prolationem aut significatione secundum
propriam naturam, plures vero quae aut coniunctione carerent aut multa
significatione sua complecterentur, quoniam quidem aliud erat una oratio, aliud
simplex, aliud composita, aliud plures, post illa ad simplicem compositamque
reuertitur dicens simplicem esse orationem enuntiativam quae duobus terminis
continetur, quorum unum subiectum est, alterum praedicatur. Quod vero ait HARUM
AUTEM, enuntiativarum scilicet orationum dixit, quarum HAEC QUIDEM SIMPLEX EST
ENUNTIATIO, et quae simplex est enuntiatio, ipse proposuit dicens UT ALIQUID DE
ALIQUO, subaudiendum est praedicemus, ut sit hic sensus: harum autem enuntiativarum
orationum est simplex enuntiatio, si aliquid unum de uno aliquo praedicemus, ut
si dicam: Plato disputat de aliquo Platone aliquid id est disputat
praedicavi. Et haec simplex est enuntiatio, idcirco quoniam duobus terminis
partibusque coninugitur. Si qua vero plures habuerit terminos et eius partes
duorum terminorum multitudinem egrediantur, illae compositae orationes dicuntur
et est enuntiatio composita huiusmodi: Si dies est, lux est Dies est enim
et lux est duae sunt simplices enuntiationes, quae coniunctae unam compositam
perfecerunt. Atque hoc est quod ait: HAEC ƿ AUTEM ID EST ALIA ORATIO EX HIS
CONIUNCTA id est ex simplicibus enuntiationibus VELUT ORATIO QUAEDAM IAM
COMPOSITA est. Haec enim non simplex est oratio. Simplex enim oratio solas
dictiones duas habet in partibus, composita vero etiam orationes, sicut haec
quam supra proposui. Est ergo hic ordo quem ipse confudit: prius enim de
affirmatione et negatione, quae prima esset, quae posterior, expedivit; dehinc
de unis orationibus et pluribus dixit, postremo de simplicibus atque
compositis. Sed quoniam quaedam in medio permiscuit, ea paululum differentes
directam sententiae seriem continuavimus longum Aristotelis hyperbaton partium
coniunctione recidentes. Neque enim simile videatur quod ait: EST AUTEM UNA
PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO; ALIAE VERO CONIUNCTIONE
UNAE et rursus cum dicit: EST UNA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL
CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE VEL CUM
RURSUS ADDIT: HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX EST ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE
ALIQUO VEL ALIQUID AB ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS CONIUNCTA VELUT ORATIO IAM
COMPOSITA sed illud quidem prius quod dixit EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO
ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO ad hoc rettulit, ut priorem
affirmationem esse monstraret, posteriorem vero negationem (ait enim DEINDE
NEGATIO, unde quod ait PRIMA ad affirmationem ponendum est), quod vero secutus
est paulo post: EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA ƿ QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL
CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE ad hoc
rettulit, ut doceret quas unas esse orationes putari oporteret (expediens aut
quae unum significarent aut quas coniunctio unas faceret) quas plures (aut quae
multa in significatione retinerent aut quarum corpus nulla esset coniunctione
compositum); quod vero postremo addit: HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX EST
ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE ALIQUO VEL ALIQUID AB ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS
CONIUNCTA VELUT ORATIO QUAEDAM IAM COMPOSITA ad simplices rettulit orationes
atque compositas, simplices dicens duobus solis terminis iunctas, compositas,
quae ex simplicibus orationibus enuntiativis coniungerentur: ut sit totus ordo
hoc modo: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO et
rursus intermissis quae sequuntur hoc subiciatur: EST AUTEM UNA ORATIO
ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA
ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE et post hoc intermissis quoque sequentibus hoc
sequatur: HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX EST ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE ALIQUO
VEL ALIQUID AB ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS CONIUNCTA VELUT ORATIO QUAEDAM IAM
COMPOSITA, tamquam si sic diceret: prima quidem inter enuntiationes oratio
affirmativa est, secunda vero negatio. Affirmationum autem et negationum una
oratio est, quae unum significat vel quae coniunctione una est, multiplex
autem, quae multa significat ƿ vel quae coniunctione non iungitur. Harum quoque
simplex est, quae duobus terminis constat, UT ALIQUID DE ALIQUO VEL ALIQUID AB
ALIQUO; alia vero composita, quae ex simplicibus affirmationibus iungitur. Quod
autem dicit ALIQUID DE ALIQUO VEL ALIQUID AB ALIQUO tale est: aliquid enim de
aliquo affirmationem sign!ficat, ut cum dico: Socrates disputat de aliquo
Socrate aliquid id est disputat praedicavi et fit affirmatio. Si autem dicam:
Socrates non disputat a Socrate disputationem seiunxi et ab eo abstuli et
hoc est negatio. Affirmatio enim de alia re aliam rem praedicat eique
coniungit, negatio vero a qualibet re quamlibet rem praedicando tollit. Ergo
hoc quod ait ALIQUID DE ALIQUO, affirmationem simplicem significavit; quod
dixit ALIQUID AB ALIQUO, simplicem negationem. EST AUTEM SIMPLEX ENUNTIATIO VOX
SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST, QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA
SUNT. AFFIRMATIO VERO EST ENUNTIATIO ALICUIUS DE ALIQUO, NEGATIO VERO ENUNTIATIO
ALICUIUS AB ALIQUO. Postquam de multis atque unis necnon simplicibus
compositisque enuntiationibus expedivit, enuntiationem simplicem tractat et eam
definitione concludit dicens vocem eam esse significantem aliquid esse vel non
esse. Quod ergo ait vocem eam esse, ad genus rettulit, quod significativam ad
ipsius differentiam vocis, quod DE EO QUOD ESSET AUT NON ESSET ALIQUID, ad
significatarum rerum rursus differentiam ƿ rettulit. Habet enim secundum ipsam
vocem qua profertur, ut significet quiddam, quid autem significet aut circa
quid designationem enuntiatio teneat, ad differentiam significativarum pertinet
vocum. Ita enim dictum est, tamquam si diceret: non omnia enuntiatio significat
sed esse aliquid aut non esse. Est ergo enuntiatio simplex vox significativa de
eo quod est esse aliquid vel non esse, id est omnis enuntiatio aut affirmatio
est aut negatio. Esse enim ponit affirmatio non esse negatio. Sed quanta
definitionem brevitate constrinxit, quidam non videntes in errorem stolidum
falsitatis abducti sunt. Contendunt igitur affirmationis et negationis non esse
enuntiationem genus. Nam si haec, inquiunt, definitio est enuntiationis, omnis
autem generis definitio propriis speciebus accommodari potest (omne enim genus
univoce de speciebus propriis praedicatur), dubium non est quin haec quoque
definitio enuntiationis, si enuntiatio genus est, affirmationi negationique
conveniat, si tamen eius species hae sunt. Sed quis umquam dixerit affirmationi
convenire hanc definitionem, quae dicit vox significativa de eo quod est
aliquid esse vel non esse? Neque enim fieri potest, ut affirmatio vox
significativa sit de eo quod est esse et non esse sed tantum de eo quod est
esse. Negatio rursus non de eo quod est esse et de eo quod est non esse sed
tantum de non esse, numquam etiam de esse. Interimit enim semper negatio,
iungit affirmatio atque constituit. Quare si haec definitio enuntiationis ad
affirmationem negationemque non potest praedicari, affirmatio et negatio
enuntiationis species non sunt. Qui mihi nimium videntur errare: quasi vero
quidquam uetet utrasque ƿ affirmationem et negationem simul eadem definitione
concludere. Possum enim dicere: affirmatio et negatio est vox significativa de
eo quod est esse aliquid vel non esse, ut vox significativa utrisque communis
sit, de eo quod eat esse affirmationis solius, de eo quod est non esse solius
sit negationis. Sed nihil potuit fieri brevius, nisi ut in eadem definitione et
enuntiationis naturam constitueret et ipsius faceret divisionem. Tamquam enim
si ita dixisset: enuntiatio est vox significativa in qua verum falsumque
signatur, huius autem una species affirmativa est, alia negativa, ita ait:
ENUNTIATIO EST VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST. Nam quod
dixit: DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST tale est ac si diceret: quae verum
falsumque demonstrat. Omne enim quod esse ponit aliquid, ut si dicam: Dies
est vel non esse, ut si dicam: Dies non est verum falsumque demonstrat.
Si ergo aliquid ponatur esse aut non esse, in eo veritas et falsitas invenitur.
Est igitur ita hoc quod ait vocem esse significativam DE EO QUOD EST ALIQUID
VEL NON EST, tamquam si diceret: est enuntiatio vox significativa verum
falsumque significans. Significatio namque de eo quod est esse vel non esse
aliquid veri falsique demonstratio est. Sed in eadem definitione species
admirabili brevitate partitus est. Tamquam enim si diceret: vox significativa
est enuntiatio, in qua verum falsumue demonstratur sed una eius pars
affirmativa est, alia negativa, ita ait DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST.
Significatio enim de eo quod est aliquid affirmatio est, de eo vero quod non
est negatio. Ita id quod ait designativam ƿ esse vocem enuntiationem DE EO QUOD
EST ALIQUID AUT NON EST utrumque una colligit intellegentia. Hoc enim quod
dixit DE EO QUOD EST ALIQUID AUT NON EST utrumque significat et veri falsique
demonstrationem et affirmationis negationisque divisionem. Sed Alexander a
propria sententia non desistit nec alio quam caeteri tenetur errore. Ait enim
hic quoque apparere non esse genus enuntiationem affirmationis et negationis,
quoniam ita in definitione enuntiationis affirmatione et negatione ut partibus
usus est. Omne autem compositum atque omne aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE vel suis
partibus vel suis significatis definiri potest, ut si quis ternarium numerum
definire volens dicat: ternarius numerus est qui ex uno duobusque coniunctus
est, vel si quis hominem definire volens dicat: homo est aut animal rationale
mortale aut huius coloribus vel metallo facta simulatio: ita nomen aequivocum
ex his, quae ipsum nomen aequivocum designabat, ostensum est. Hic ergo eodem
modo: ENUNTIATIO, inquit, EST VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON
EST, tamquam si diceret: enuntiatio est vox aut affirmativa aut negativa: in
eundem scilicet errorem labens nec videns quemadmodum una definitione et
divisionem fecerit et naturam enuntiationis ostenderit. Sed hanc expositionem
(quod adhuc sciam) neque Porphyrius nec ullus alius commentatorum vidit. Aspasius
etiam consentit Alexandro. Dicit enim Alexander eodem modo hic definisse
Aristotelem enuntiationem, sicut alibi quoque id est in resolutoriis. Illic
enim ita propositionem, quod est enuntiatio, definitione ƿ conclusit dicens:
PROPOSITIO ERGO EST ORATIO AFFIRMATIVA VEL NEGATIVA ALICUIUS DE ALIQUO. Idem
quoque Aspasius sequitur. Porphyrius autem sic dicit: admirabilem esse
subtilitatem definitionis. Ex sua enim vi affirmationis et negationis
enuntiatio definita est, ex terminis vero ipsa affirmatio atque negatio.
Affirmatio namque in duobus terminis constans aliquid alicui inesse significat,
totam autem vim ipsius esse aliquid adnuere. Negatio quoque aliquid alicui non
inesse significat sed tota vis ipsius est abnuere atque disiungere. Vel rursus
affirmatio aliquid alicui inesse designat sed vis ipsius tota ponere aliquid
est (cum enim aliquid alicui inesse demonstrat ponit aliquid), rursus negatio
quidem aliquid alicui non inesse declarat sed tota vis eius auferre est ergo
nunc, inquit, enuntiationem ex tota vi affirma tionis negationisque definivit
dicens: ENUNTIATIO EST VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST.
Hoc autem ad negationis pertinet affirmationisque vim, tamquam si diceret:
enuntiatio est vox significativa quae ponit aliquid aut tollit, quae propriae
virtutes sunt affirmationis et negationis. Si enim ita dixisset: enuntiatio est
de eo quod est aliquid alicui vel non est; tunc ex terminis affirmationis et
negationis enuntiationem definisse videretur; cum autem dicit DE EO QUOD EST
ALIQUID VEL NON EST, de tota utrarumque vi determinat. In hac enim affirmatione
quae est: Dies est aliquid alicui secundum ƿ terminos adesse monstravi
(est enim diei applicui) sed tota huius propositionis vis est aliquid esse declarare;
rursus cum dico: Dies non est aliquid alicui non esse pronuntio sed tota
eius vis est non esse dicere. Quare manifestum est secundum Porphyrium ex tota
vi affirmationis et negationis enuntiationem esse descriptam, ex suis vero
terminis ipsam affirmationem et negationem. Ait enim AFFIRMATIO VERO EST
ENUNTIATIO ALICUIUS DE ALIQUO in affirmationis definitione genus sumens.
Enuntiatio enim (ut dictum est) genus et affirmationis et negationis, quod ipse
Aristoteles clarius demonstrat, qui in utrarumque definitionem enuntiationis
nomen adscripsit dicens: AFFIRMATIO VERO EST ENUNTIATIO. Hoc enim rettulit ad
genus, quod vero addidit alicuius de aliquo reduxit ad terminos. In simplici
enim affirmatione aliquid de aliquo enuntiando praedicatur, ut in eo quod est:
Dies est esse diem. Negatio quoque ita definita est: ENUNTIATIO ALICUIUS
AB ALIQUO, quantum ad enuntiationem rursus a genere, quantum alicuius ab aliquo
rursus ad terminos. In hac enim negatione quae est: Dies non est esse a
die enuntiando tollimus. Sed ut non solum praesentis temporis enuntiationem
definisse videretur, addidit enuntiationis definitionem de aliis quoque
temporibus intellegi. Ait enim: ENUNTIATIO EST VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST
ALIQUID VEL NON EST adiecitque QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA SUNT. Divisa enim
sunt tempora in tribus. Omne enim tempus aut futurum est aut praesens aut
praeteritum aut ex his mixtum. Enuntiatio ergo est vox significativa
significans aut esse aliquid ƿ aut non esse sed quoniam hoc praesens tempus
designat, non solum de praesenti, inquit, loquimur sed etiam de his temporibus
quae dividuntur, ut hoc esse et non esse et in futurum veniat et in
praeteritum, ut aliquotiens sio esse et non esse significet id est sic ponat
atque auferat enuntiatio, ut et praesens tempus ponat et auferat, ut est:
Socrates est Non est Socrates et praeteritum ponat et auferat, ut est:
Socrates fuit Socrates non fuit eodem modo futurum: Socrates erit
Socrates non erit Ergo in his omnibus temporibus secundum esse aliquid
vel non esse id est secundum ponere et auterre tota enuntiationis vis est. Hoc
ergo est quod ait DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST, QUEMADMODUM TEMPORA
DIVISA SUNT, tamquam si diceret: de eo quod est aliquid vel non est vox
enuntiativa significat vel in praesens vel in futurum vel in praeteritum
quemadmodum ipsa tempora dividuntur. Cur autem talis ordo fuerit definitionis,
paucis absolvam. Prius enim de nomine, post de verbo, hinc de oratione, rursus
de enuntiatione, dehinc de affirmatione, postremo de negatione disseruit. Omne
compositum suis partibus posterius est, omne genus suis partibus prius: ergo in
compositis partes toto priores sunt, in generibus et speciebus partes toto
posteriores. Rursus in compositis totum partibus posterius, in speciebus et
generibus totum partibus prius est. Ergo quoniam verba et nomina neque
affirmationis neque negationis neque enuntiationis neque orationis species
erant sed quaedam horum omnium partes, quibus haec omnia iungerentur, oratio
autem genus enuntiationis, enuntiatio ƿ affirmationis et negationis, affirmatio
prior negatione, scilicet secundum prolationem, sicut ipse testatus est: ergo
quoniam haec omnia et oratio et enuntiatio et affirmatio et negatio verbis et
nominibus coniunguntur, his omnibus nomina et verba priora sunt. Nomine autem res
aut per se subsistens aut tamquam per se subsistens significatur, verbo vero
accidens designatur et velut alii accidens, quod ex supra dictis plenum est.
Quod autem per se consistit prius est: ergo id quod nomen significat: quam id
quod verbum: quare verbo prius est nomen. Ergo quoniam nomen et verbum
oratione, enuntiatione, affirmatione et negatione priora sunt (partes enim
priores sunt his quae componuntur), iure haec ante omnia definita sunt. Quoniam
vero nomen prius est verbo, prius nomen, postea vero definitum est verbum. Sed
quia omne genus speciebus suis prius est, post haec id est nomen et verbum
orationem definitione descripsit, quae et proximum enuntiationis genus esset et
superius affirmationis et negationis; post orationem vero enuntiationem, quae
cum sit species orationis, affirmationis tamen et negationis esset genus; post
enuntiationem vero affirmationem, quae quamquam negation) aequaeua species
esset secundum genus proprium id est enuntiationem, in prolatione tamen prior
esset, ut ipse supra iam docuit dicens: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA
AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO. Sed quoniam superius nobis dictum ƿ est has eum
quinque res definire velle: quid sit dictio, quid enuntiatio, quid affirmatio,
quid negatio, quid contradictio, dictionem quid sit ostendit per id quod ait:
NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO SIT SOLA, enuntiationem vero per id quod ait: EST
AUTEM SIMPLEX ENUNTIATIO VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST,
QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA SUNT, affirmationem vero EST ENUNTIATIO ALICUIUS DE
ALIQUO; negationem quoque definivit dicens: NEGATIO VERO ENUNTIATIO ALICUIUS AB
ALIQUO. Restat ergo de contradictione disserere. Quid sit ergo contradictio
ipse persequitur dicens: QUONIAM AUTEM EST ENUNTIARE ET QUOD EST NON ESSE ET
QUOD NON EST ESSE ET QUOD EST ESSE ET QUOD NON EST NON ESSE, ET CIRCA EA QUAE
SUNT EXTRA PRAESENS TEMPORA SIMILITER OMNE CONTINGIT QUOD QUIS AFFIRMAVERIT
NEGARE ET QUOD QUIS NEGAVERIT AFFIRMARE: QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM OMNI
AFFIRMATIONI EST NEGATIO OPPOSITA ET OMNI NEGATIONI AFFIRMATIO. ET SIT HOC
CONTRADICTIO, AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPOSITAE. Expeditis omnibus, quae sese
explicaturum esse promiserat, nunc ad reliquam contradictionem ordine venit
eamque ab affirmationibus negationibusque repetit dicens omnibus
affirmationibus posse proprias negationes opponi et omnibus negationibus
proprias ƿ rursus ex adverso affirmationes posse constitui. Hoc autem hinc
sumitur: quoniam novimus alias res esse, alias non esse et quoniam nos ipsi
dicere possumus et sentire alias res esse, alias non esse, ex his quatuor
enuntiationes fiunt, geminae contradictiones. Si quis enim id quod est dicat
non esse, ut si vivente Socrate dicat: Socrates non vivit quod est negat
et erit negatio false; rursus si quis id quod non est esse confirmet, ut si non
vivente Socrate dicat: Socrates vivit haec rursus affirmatio falsa est;
si quis etiam id quod est esse enuntiatione constituat, ut si vivente Socrate
dicat: Socrates vivit uera erit affirmatio; sin vero quod non est esse
negaverit, est negatio vera, ut si quis non vivente Socrate dicat: Socrates non
vivit Ex his igitur id est ex affirmatione vera et negatione falsa et
rursus ex negatione vera et affirmatione falsa quatuor quidem sunt
enuntiationes sed in duabus affirmatio, in duabus negatio continetur,
contradictiones vero duae. Hoc est enim quod ait: QUONIAM AUTEM EST ENUNTIARE
ET QUOD EST NON ESSE, falsam enuntiationem negationis ostendit; quodque addidit
ET QUOD NON EST ESSE, falsam affirmationem in enuntiatione proposuit. Illud quoque
quod dixit ET QUOD EST ESSE, enuntiationem designat, qua id quod est esse vera
affirmatione profertur; amplius quod ait ET QUOD NON EST NON ESSE, verae
negationis specimen dedit. Quare si et quod est vere potest dici esse et idem
quod est falso potest praedicari non esse et id quod non est vere potest
enuntiari non esse et id quod non est falso esse poterit ƿ affirmari,
manifestum est omnem affirmationem habere aliquam contradictionem negationis
oppositam et omnem rursus negation em affirmationis oppositionem facere
contradictionem. Etenim si omne quod quis affirmat negari poterit et quod quis
negat poterit affirmari, quis dubitet nec affirmationem posse constitui cui non
negatio contradicat nec negationem cuius nulla affirmatio valeat inveniri?
Omnis igitur affirmatio negationem et negatio habet oppositam affirmationem:
est igitur CONTRADICTIO AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPOSITAE. Quid autem sit
oppositio posterius dicendum est aut quid sit contradictio post diligentissima
ratione monstrabo. Quod autem ait ET CIRCA EA QUAE SUNT EXTRA PRAESENS TEMPORA
tale est tamquam si diceret: sicut affirmatio et negatio in praesenti tempore
fieri potest, ita etiam vel in praeterito vel in futuro. Nam sicut potest id
quod est esse constitui, ita potest id quod fuit fuisse proponi et id quod
futurum est in spem futuri temporis affirmari, ut cum dicimus: Socrates fuit
Sol aestate in cancro futurus est Eodem ergo modo et de futuro et
praeterito affirmatio et negatio constituitur, quemadmodum de praesenti. Futurum
autem et praeteritum extrinsecus est et praeter praesens tempus: illud enim
veniet, illud recessit. Recte igitur etiam CIRCA EA QUAE SUNT EXTRA PRAESENS
TEMPORA dixit huiusmodi posse affirmationes negationesque evenire. Circa enim
praeteritum et futurum, quod est extrinsecus a praesenti tempore, SIMILITER
OMNE CONTINGIT (ut ipse ait) QUOD QUIS AFFIRMAVERIT NEGARE ET QUOD ƿ QUIS
NEGAVERIT AFFIRMARE. Unde fit ut in omnibus temporibus illud constet omni
affirmationi posse opponi negationem omnique negation) oppositam affirmationem
posse constitui. Nunc autem qualis debeat sumi oppositio in affirmatione et
negatione demonstrat. Hoc enim est contradictio affirmatio et negatio
oppositae. Quod si hae oppositae constitnunt contradictionem, qualis in his
debet esse oppositio quae contradictionem constituit recte persequitur. DICO
AUTEM OPPONI EIUSDEM DE EODEM, NON AUTEM AEQUIVOCE ET QUAECUMQUE CAETERA TALIUM
DETERMINAMUS CONTRA SOPHISTICAL IMPORTUNITATES. Cum duobus terminis simplex
propositio constet et unus subiectus sit, alius praedicetur, subiectus autem:
sit qui primus dicitur, praedicatus vero qui posterius, dicit illam oppositione
affirmationem et negationem integram constituere contradictionem, quae idem
subiectum habeant, idem etiam praedicatum, ut neque subiectum neque praedicatum
plura significet. Alioquin non erit contradictio nec aliqua oppositio. Ut cum
dico: Socrates albus est et alius dicit: Aethiops albus non est
haec affirmatio atque negatio non sunt oppositae, idcirco quia est aliud
subiectum et idem praedicatum. In affirmatione enim "Socrates"
subiectus fuit, in negatione Aethiops. Rursus cum dico: Socrates albus
est et alius dicit: Socrates philosophus non est nec haec rursus
negatio contra affirmationem retinet oppositionem, ideo quia aliud praedicatum
in utrisque proponitur. ƿ In affirmatione enim 'album' praedicatum est ad
Socraten, in negatione philosophus. Quod si utraque sint diversa, multo magis
nulla. Fit oppositio: ut cum dico: Socrates philosophus est si respondeat
alius: Plato Romanus non est hic neque idem subiectum est neque idem
praedicatum et plus istae diversae sunt et nulla contra se oppositione
oppositae atque ideo possunt utraeque esse verae et si ita contingit utraeque
falsae necnon etiam una vera, una falsa. Quae enim se non perimunt, nihil eas
impedit aut utrasque falsas aut utrasque veras aut unam veram, falsam aliam
reperiri. Quare quorum vel aliud subiectum est vel aliud praedicatum, illa
opposita esse non dicimus. Unde fit ut nec illa quoque quae plura significant,
si subiecta aut praedicata sint, contradictoriam negationem valeant custodire.
Si quis enim nomen aequivocum subiciat et aliud praedicet et si quis contra
huiusmodi affirmationem constituat negationem, non faciet oppositionem. Ut cum
dico: Cato se Uticae occidit nomen hoc quod dicitur 'Cato' aequivocum
est. Potest enim et orator intellegi et hic qui exercitum duxit in Africam. Si
quis igitur dicat: Cato se Uticae occidit potest fortasse intellegi de
Catone Marciae, si quis respondeat Cato se Uticae non occidit, potest de Catone
Censorio constituisse negationem. Sed quoniam diversus est Cato Censorius
Catone Marciae et nomen ipsum Catonis diversa significat, diversae a se erunt
affirmatio et negatio et non id omnino perimit negatio, quod affirmatio
constituit. Affirmatio enim constituit Marciae Catonem se Uticae peremisse,
negatio ƿ vero dicit Catonem, si ita contigit, oratorem non se Uticae
peremisse. Quare non constituunt verum inter se falsumque, idcirco quod a se
diversae sunt. Nam utrumque verum est: et quod se Cato Uticae occidit scilicet
Marciae et quod se Cato Uticae non occidit scilicet orator. Atque hic
aequivocum subiectum fecit, ut haec affirmatio et negatio oppositionem nullo
modo constituerent. Quod si praedicatum fuerit aequivocum, eodem modo
contradictio non fit. Dicat enim quis quoniam Cato fortis est et de
Catone praedicet fortitudinem mentis dicens aliusque respondeat: Cato fortis
non est ad inbecillitatem corporis spectans: ita igitur aequivocatio
fortitudinis ambiguitatem fecit, quae oppositionem nulla ratione componeret. Et
si uterque terminus et subiectus et praedicatus aequivoci fuerint, multo magis
diversae a se erunt propositiones et non oppositae nec inter se verum falsumque
dividentes sed utrasque veras, interdum utrasque falsas esse contingat. Quare
unum oportet esse subiectum unumque praedicatum, ut id quod affirmatio
praedicavit et iunxit, idem negatio dividat et abiungat et id de quo subiecto
affirmatio praedicavit de eodem negatio neget. Nam si sit uterque aequivocus
terminus aut quilibet unus eorum, fieri potest ut aliud tollat negatio quam
affirmatio posuit itaque nulla fit oppositio. Quare non ita faciendum est sed
idem subiectum et praedicatum in affirmatione esse debet, idem in negatione.
Atque hoc est quod ait: DICO AUTEM OPPONI EIUSDEM DE EODEM. ƿ Quod enim ait
EIUSDEM ad praedicatum rettulit, quod DE EODEM ad subiectum et subaudiendum est
DICO AUTEM OPPONI negationem EIUSDEM praedicati DE EODEM subiecto sed ut non
sint aequivoca neque subiectum neque praedicatum et multo magis utraque sed
unum aliquid significent. Quod per hoc dixit NON AUTEM AEQUIVOCE. Nec sola, si
non sit, aequivocatio firma est ad constituendam oppositionem. Multa enim sunt
quae in Sophisticis Elenchis contra eos qui argumentis fallacibus verae
rationis viam conantur euertere determinavit, quemadmodum faciendae essent
propositiones et quemadmodum invenienda argumentatorum fallacia. Quod hic ait:
ET QUAECUMQUE CAETERA TALIUM DETERMINAMUS CONTRA SOPHISTICAS IMPORTUNITATES,
tamquam si diceret: dico quidem opponi affirmationi negationem eiusdem
praedicati de eodemque subiecto, non autem aequivoce: hoc et quaecumque alia
sunt, quae in sophisticis elenchis determinata sunt contra argumentatorum
importunitates. Et hic quidem, quoniam aliud negotium erat, commodissime
breviterque perstrinxit. Nos autem quid in sophisticis elenchis determinaverit
ad constituendam oppositionis contradictionem, quantum brevitas patitur, non
grauamur apponere. Non enim solum si aequivocatio in propositionibus collocetur
nulla fit contradictio, verum etiam si univocatio in negatione ponitur, illa
oppositio contradictionem penitus non habebit. Est enim oppositio habens
contradictionem, ƿ in qua affirmatio si vera est negatio falsa sit, si negatio
vera est fallax affirmatio videatur. Positis ergo secundum univocationem
terminis utrasque simul et affirmationem et negationem veras esse contingit, ut
si quis dicat: Homo ambulat Homo non ambulat affirmatio de quodam homine
vera est, negatio de speciali vera. Sed specialis homo et particularis univoca
sunt: quocirca sumptis univocis contradictio non fit. At vero nec si ad aliam
et aliam partem affirmatio negatioque ponatur, fit in ipsis ulla veri falsique
divisio sed utrasque veras esse contingit: cum dico: Oculus albus est Oculus
albus non est In alia enim parte albus est, in alia parte albus non est:
atque ita et negatio vera est et affirmatio. Nec si ad aliud atque aliud
referens dicat, ulla inde contradictio procreatur, ut cum dico: Decem dupli
sunt Decem dupli non sunt Nam si ad quinarium referam, vera est
affirmatio, si ad senarium, vera negatio. Nec si diversum tempus in
affirmatione ac negatione sumatur, ut cum dico: Socrates sedet Socrates non
sedet Alio enim tempore sumpto sedere veram facit affirmationem, alio
tempore non sedere veram negationem. Amplius quoque si diverso modo quis dicat
in negatione quod aliter in affirmatione proposuit, vim contradictionis intercipit.
Si quis enim dicat affirmationem potestate, negationem vero actu, possunt et
affirmatio et negatio uno tempore congruente veritate constitui: ut si quis
dicat: Catulus videt Catulus non videt Potestate enim videt, actu non
videt. Quocirca oportet fieri si facienda est ƿ contradictio EIUSDEM (ut ipse
ait) praedicati DE EODEM subiecto, non aequivoce, neque univoce, ad eandem
partem, ad idem relatum, ad idem tempus, eodem modo constitui. Quae omnia in
Sophisticis Elenchis diligentissime persecutus est. Nunc pauca commemorans
distulit in illius libri integram disputationem. Est autem enuntiatio de eo
quod est aliquid esse vel non esse: affirmatio quidem de eo quod est esse ut:
Plato philosophus est negatio vero de eo quod est non esse, ut: Plato
philosophus non est Haec utraque enuntiatio: Plato philosophus est Plato
philosophus non est sese perimentia et in contrarium quasi quodam locata
litigio faciunt contradictionem. Contradictio vero est oppositio affirmationis
et negationis, in qua neque ambas falsas neque ambas veras esse contingit sed
unam semper veram, alteram vero falsam. Si qua autem sunt huiusmodi, in quibus
verum falsumque affirmatio negatioque non dividat, in illis aliquid diversum et
non ad oppositionem integrum reperitur. Dicit autem Porphyrius argumentum esse
ad id quod dicimus affirmationem negationi ita oportere opponi, ut una vera
opposita in alteram mox falsitas veniat, communem inter nos consuetudinem
colloquendi. Quando enim quis aliquid esse dixerit, idem alius negarit, unum
ipsorum verum dicere, mentiri alium suspicamur. Amplius quoque si aliquid aut
est aut non est mediumque inter esse et non esse nihil poterit ƿ inveniri,
affirmatio autem ponit esse aliquid idemque aufert negatio et est contradictio
affirmatio et negatio oppositae, talis oppositio integram facit contradictionem,
in qua affirmatio et negatio utraeque verae esse non possint. Affirmationis
autem negationisque natura ad qualitatem quandam refertur. Qualitas enim
quaedam est affirmatio atque negatio. Praeter hanc vero qualitatem est etiam
quantitas propositionum, de qua posterius paulo dicendum est. Sed volens
Aristoteles quid esset contradictio nos docere, prius ubi esset ostendit. In
oppositione enim contradictionem omnem esse necesse est. Quare quoniam
contradictio in oppositione est, qualis autem oppositio hanc contradictionem
faciat, adhuc ignota est estque haec oppositio aut in qualitate propositionum
aut in quantitate aut in utroque et de qualitate propositionum, quae in
affirmatione et negatione consistit, dictum est: nunc de quantitate dicetur, ut
ea quoque cognita perspiciatur, in qualitate an in quantitate an in utroque
propositionum contradictio sit. QUONIAM AUTEM SUNT HAEC QUIDEM RERUM
UNIVERSALIA, ILLA VERO SINGILLATIM; DICO AUTEM UNIVERSALE QUOD IN PLURIBUS
NATUM EST PRAEDICARI, SINGULARE VERO QUOD NON, UT HOMO QUIDEM UNIVERSALE, PLATO
VERO EORUM QUAE SUNT SINGULARIA: NECESSE EST AUTEM ENUNTIARE QUONIAM INEST
ALIQUID AUT NON ALIQUOTIENS QUIDEM EORUM ALICUI QUAE SUNT UNIVERSALIA,
ALIQUOTIENS AUTEM EORUM QUAE SUNT SINGULARIA. Omnis propositio significationis
suae proprietates ex subiectis intellectibus capit. Sed quoniam necesse est
intellectus rerum esse similitudines, vis propositionum ad res quoque
continuatur. Atque ideo cum aliquid vel affirmare cupimus vel negare, hoc ad
intellectus et conceptionis animi qualitatem refertur. Quod enim imaginatione
intellectuque concipimus, id in affirmatione aut in negatione ponentes
affirmamus scilicet vel negamus. Et principaliter quidem ab intellegentia
propositiones vim capiunt et proprietatem, secundo vero loco ex rebus sumunt ex
quibus ipsos intellectus constare necesse est. Unde fit ut et quantitate
propositio et qualitate participet. Qualitate quidem in ipsa affirmationis et
negationis prolatione quam ex proprio quis iudicio emittit ac profert;
quantitate vero ex subiectis rebus quas capiunt intellectus. Videmus namque
alias esse in rebus huiusmodi qualitates, quae in alium convenire non possint
nisi in unam quamcumque singularem particularemque substantiam. Alia est enim
qualitas singularis, ut Platonis vel Socratis, alia est quae communicata cum
pluribus totam se singulis et omnibus praebet, ut est ipsa humanitas. Est enim
quaedam huiusmodi qualitas, quae et in singulis tota sit et in omnibus tota
quotienscumque enim aliquid tale animo speculamur; non in unam quamcumque
personam per nomen hoc mentis cogitatione deducimur sed in omnes eos quicumque
humanitatis definitione participant. Unde fit ƿ ut haec quidem sit communis
omnibus, illa vero prior incommunicabilis quidem cunctis, uni tamen propria.
Nam si nomen fingere liceret, illam singularem quandam qualitatem et
incommunicabilem alicui alii subsistentiae suo ficto nomine nuncuparem, ut
clarior fieret forma propositi. Age enim incommunicabilis Platonis illa
proprietas Platonitas appelletur. Eo enim modo qualitatem hanc Platonitatem
ficto vocabulo nuncupare possimus, quomodo hominis qualitatem dicimus
humanitatem. Haec ergo Platonitas solius unius est hominis et hoc non
cuiuslibet sed solius Platonis, humanitas vero et Platonis et caeterorum
quicumque hoc vocabulo continentur. Unde fit ut, quoniam Platonitas in unum
convenit Platonem, audientis animus Platonis vocabulum ad unam personam unamque
particularem substantiam referat; cum autem audit hominem, ad plures quosque
intellectum referat quoscumque humanitate contineri novit. Atque ideo quoniam
humanitas et omnibus hominibus communis est et in singulis tota est (aequaliter
enim cuncti homines retinent humanitatem sicut unus homo: si enim id ita non
esset, numquam specialis hominis definitio parti cularis hominis substantiae
conveniret): quoniam igitur haec ita sunt, idcirco homo quidem dicitur
universale quiddam, ipsa vero Platonitas et Plato particulare. His ergo ita
positis quoniam universalis illa qualitas et in omnibus potest et in singulis
praedicari, cum dicimus homo ambiguum est et dubitari potest utrum de speciali
dictum sit an de aliquo particulari, ƿ idcirco quod nomen hominis et de omnibus
dici potest et de singulis quibusque qui sub una humanitatis specie
continentur. Quare indefinitum est, utrum de omnibus dictum sit id quod diximus
homo an de una quaeumque individua hominis et particulari substantia hanc
igitur qualitatem humanitatis si ambiguitate in tellectus separare nitamur,
determinanda est et aut in pluralitatem distendenda aut in unitatem numeri
colligenda. Nam cum dicimus "Homo" indefinitum est utrum omnes
dicamus an unum, sin vero additum fuerit 'omnis', ut sit praedicatio
"Omnis homo" vel "Quidam", tunc fit distributio et determinatio
universalitatis et nomen quod universale est (id est 'homo') universaliter
proferimus dicentes "Omnis homo" aut particulariter dicentes
"Quidam homo". Omnis enim nomen universalitatis significativum est.
Quocirca si 'omnis' quod universale significat ad hominem quod idem ipsum
universale est adiungatur, res universalis quae est homo universaliter
praedicatur secundum id quod definitio ei adicitur quantitatis. Sin vero dictum
fuerit "Quidam homo" tunc universale quod est homo addita
particularitate per id quod ei adiectum est 'quidam' particulariter profertur
et dicitur res universalis prolata particulariter. Sed quoniam particularis est
praedicatio "Quidam homo", particularis rursus praedicatio Platonis
(de uno enim dicitur "Quidam homo" et de uno dicitur Plato), non
eodem modo utraeque particulares esse dicuntur. Plato enim unam ac definitam
substantiam proprietatemque demonstrat, quae convenire in alium non potest,
quidam homo vero quod dicitur particularitate quidem ipsum nomen universale ƿ
determinat sed si deesset 'quidam', id quod dicimus homo universale ac per hoc
ambiguum permaneret, quod vero dicimus Plato numquam esse poterit universale. Nam
etsi quando nomen hoc 'Plato' pluribus imponatur, non tamen idcirco erit hoc
nomen universale. Namque humanitas ex singulorum hominum collecta naturis in
unam quodammodo redigitur intellegentiam atque naturam, nomen vero hoc quod
dicimus Plato multis secundum vocabulum fortasse commune esse videretur, nulli
tamen illa Platonis proprietas conveniret, quae erat proprietatis aut naturae
eius Platonis qui fuit Socratis auditor, licet eodem vocabulo nuncuparetur. Hoc
vero ideo quoniam humanitas naturalis est, nomen vero proprium positionis. Nec
hoc nunc dicitur quod nomen de pluribus non potest praedicari sed proprietas
Platonis. Illa enim proprietas naturaliter de pluribus non dicitur, sicut
hominis, et ideo incommunicabilis (ut dictum est) qualitas est ipsa Platonitas,
communicabilis vero qualitas universalis quae et in pluribus et in singulis
est. Unde fit ut cum dico "Omnis homo" in numerum propositionem
tendam, cum vero dico Socrates aut Plato non in numerum emittam sed qualitatem
proprietatemque unius in suae individuae singularisque substantiae unitatem
constringam et praedicem. Quare in hoc quoque maxime hae duae particularitates
quidam homo et Plato distant, quod cum dico Plato quem hominem dixerim vocabulo
designavi proprietatemque uniuscuiusque quem nomino, cum vero dico ƿ quidam
homo, numerum tantum reieci et ad unitatem propositionem redegi, de quo autem
dicam haec particularitas mihi non subdidit. Quidam enim homo potest esse et
Socrates et Plato et Cicero et unusquisque singulorum quorum proprietates a se
in singularitatis ratione et natura diversae sunt. Unde commodissime
Theophrastus huiusmodi particulares propositiones, quales sunt: Quidam homo
iustus est particulares indefinitas vocavit. Partem namque tollit ex
homine quod est universale vel vocabulo vel natura, quae tamen ipsa sit pars et
qua proprietate descripta, non determinat nec definit. Unde universale vocavit
quod de pluribus naturaliter praedicatur, non quemadmodum nomen Alexandri de
Troiano et de Macedone Philippi filio et de pluribus dicitur. Hoc enim
positione de pluribus dicitur, illud natura. Et persubtiliter ait quod in
pluribus natum est praedicari. Est enim haec universalitas naturalis. Illam
vero nominis reique proprietatem quae particularis est singularem vocavit
dicens: PLATO VERO EORUM QUAE SUNT SINGULARIA. Quod autem secutus est dicens:
NECESSE EST AUTEM ENUNTIARE QUONIAM INEST ALIQUID AUT NON ALIQUOTIENS QUIDEM
EORUM ALICUI QUAE SUNT UNIVERSALIA, ALIQUOTIENS AUTEM EORUM QUAE SUNT
SINGULARIA, huiusmodi est tamquam si diceret: omnis quidem affirmatio et
negatio inesse aut non inesse demonstrat. Et quidquid enuntiatur aut de eo quod
est esse proponitur, ut: Plato philosophus est (haec enim propositio
Platoni philosophiam inesse constituit), aut de eo quod est ƿ non inesse, ut:
Plato philosophus non est (a Platone enim philosophiam dividens eidem
philosophiam non inesse proponit). Ergo quoniam necesse est aut aliquid alicui
inesse dicere aut aliquid alicui non inesse, illud quoque necesse est id cui
inesse aliquid dicimus aut universale esse (ut cum dicimus: Homo albus
est albedinem universali rei inesse monstramus id est homini) aut certe
particulare ac singulare, ut si quis dicat: Socrates albus est albedinem
enim Socrati singulari substantiae et proprietati incommunicabili inesse
signavit. Sed in singularibus sive affirmetur aliquid sive negetur unus
oppositionis modus est, qui vim contradictionis optineat. Nam quoniam singulare
atque individuum nulla sectione dividitur, secundum ipsum quoque facta
contradictio simplex erit. In his autem quae in universalibus fiunt non est
unus modus contradictionis. Nam cum dico Socrates homo est Socrates homo non
est sola huiusmodi oppositio, si omnia illa conveniant quae contra
argumentatorum importunitates supra iam dicta sunt, ad faciendam
contradictionem idonea reperitur. Sin vero tale aliquid subiectum sit de quo
aliquid praedicetur quod sit universale et in pluribus (ut ipse ait) natum sit
praedicari, non est simplex oppositio contradictionis. Sunt enim earum
propositionum quae de universalibus rebus fiunt tres differentiae: una quae
omnis complectitur, ut cum dico: Omnis homo animal est alia quae ex
indefinita multitudine et innumera pluralitate ad unum propositionis vim
colligit atque constringit. Haec huiusmodi est tamquam si quis dicat: Quidam
homo animal est Alia vero est quae neque in pluralitatem propositionem
tendit neque in particularitatem redigit, ut ea quae sine ulla determinatione
proponitur, ut est: Homo animal est Homo animal non est hic enim nec
'quidam', quod particularitatis, nec 'omnis', quod est universalitatis,
adiunximus. Unde fit ut singularitas simpliciter praedicetur, universalitas
vero aliquotiens universaliter, ut: Omnis homo animal est homo res
universalis universaliter praedicata est. Nam cum sit homo universalis, quod ei
adiectum est omnis universalitatem universaliter appellari fecit. Rursus est ut
universalitas particulariter praedicetur, ut cum dico Quidam homo animal
est 'quidam' particulare determinat sed iunctum ad hominem universalem
substantiam particulariter praedicari fecit. Est quoque universale non
universaliter praedicare, quotiens sine adiectione universalitatis vel particularitatis
simpliciter nomen universale ponitur, ut est: Homo animal est
Determinationes autem dicuntur quae rem universalem vel in totum fundunt, ut
'omnis', vel in partem contrahunt, ut 'quidam'. 'Omnis' vero vel 'quidam'
quantitatem propositionis determinant, quae quantitas iuncta cum qualitate
propositionum variatur quatuor modis (qualitas autem propositionum in
affirmatione et negatione est): aut enim universalem rem universaliter
praedicat affirmative, ut: Omnis homo animal est aut universalem rem particulariter
affirmative, ut: Quidam homo animal est aut universalem rem universaliter
negative, ut: Nullus homo lapis est aut universalem rem particulariter
negative, ut Quidam homo lapis non ƿ est Oportet autem in his quae
universali determinatione proponuntur in ipsis determinationibus fieri
negationem, ut quoniam determinatio universalis rei est universaliter, cum
dicimus: Omnis homo iustus est si universaliter negabimus, dicamus:
Nullus homo iustus est Et quod aio 'nullus' eam universalitatem quae est
omnis intercipit, non eam quae est homo. Rursus si idem ipsum: Omnis homo
iustus est negare particulariter velim, dicam: Non omnis homo iustus
est per particularem negationem universalitatis vim interimens. In
particularibus vero non item. Si enim eam quae est particularis determinatio
universalis rei, ut est: Quidam homo iustus est negare velim,
particulariter dicam: Quidam homo iustus non est Hoc autem idcirco fit,
quod habet quandam similitudinem atque ambiguitatem, utrum universaliter an sit
particulariter dictum, si in universalibus propositionibus negativae particulae
ad praedicationes potius quam ad terminationes ponantur. Si enim contra hanc
affirmationem quae est Omnis homo iustus est ponam hanc quae dicit: Omnis
homo iustus non est haec duas res significare videbitur: et quod nullus
homo iustus sit, omnem enim hominem iustum non esse proposuit, et quod sint
quidam homines non iusti, omnem enim hominem negavit iustum esse. Hoc autem
nihil impedit ut aliquis sit iniustus, aliquis iustus. Nam si est aliquis
iustus, non repugnat ne vera sit propositio quae dicit: Omnis homo iustus non
est Non est enim iustus omnis homo, si alii iusti sint, alii vero
iniusti. Quare quoniam duplicis significationis est, idcirco universalis
negationis definitio, quae est nullus, universalis affirmationis tollit determinationem,
quae est omnis. Atque ideo in particularibus negationibus ad ipsam
universalitatem affirmationum negatio necesse est apponatur, ut in eo quod est:
Omnis homo iustus est illa est ei opposita negatio quae est: Non omnis
homo iustus est non illa quae est: Omnis homo iustus non est ne sit
ambiguum utrum universaliter an particulariter neget. Dictum est enim hanc
negationem quae est: Omnis homo iustus non est et universalitatis
interemptionem designare et particularitatis propositionem. Quotiens vero
particulare aliquid tollitur, in his non iam ad determinationem sed ad
praedicatum particula negationis apponitur, ut in eo quod est: Quidam homo
iustus est nullus dicit: Non quidam homo iustus est Neque enim hic
ad determinationem particularem, quod est 'quidam', negatio ponitur sed
dicimus: Quidam homo iustus non est scilicet ad praedicatum quod est
iustus. Unde etiam ad indeterminatas propositiones, quae sunt sine 'omnis' aut
'nullius' aut 'alicuius' determinatione, ad praedicatum semper apponitur
particula negativa, ut est: Homo iustus est Nemo enim dicit: Non homo
iustus est sed: Homo iustus non est In singularibus quoque non
dico: Non Socrates iustus est sed: Socrates iustus non est Et nisi
aliquotiens ambiguitas impediret, ad praedicatum semper negatio poneretur. Sed
omnia quaecumque in determinatione ponuntur talia sunt, quae aut totum
colligant in affirmativo, ut est 'omnis', aut totum perimant in negativo, ut
est 'nullus', aut colligant in affirmativo partem, ut est 'quidam', aut
interimant in negativo partem, ut 'quidam non', aut in negativo perimant totum
particulariter, ut est 'non omnis'. Sed 'quidam non' et 'non omnis'
particulares negationes sunt. Sive ƿ enim quis partem ex toto subripiat,
particulare est quod relinquit, quia a totius perfectione discessit, sive quis
totum esse neget, partem relinquat, rursus particulare est quod fit reliquum.
Nam cum dico: Quidam homo iustus non est abstuli partem, et rursus cum
dico: Non omnis homo iustus est cum negavi omnem, aliquem qui iustus non
esset ostendi. Haec igitur, 'omnis' et 'quidam', determinationes planissimae
sunt et communi intellegentiae subiectae. Has duae particulares respiciunt
negationes, ut ea quae est quidam non determinationem particularem negat, ea
vero quae est non omnis universalem negat determinationem sed utraque
negationem (ut dictum est) in particularitatem constringunt. Quod autem dicimus
'nullus' proprium quoddam videtur esse vocabulum. 'Non omnis' enim quod dicitur
omnem per adverbium negativum quod est 'non' adimit. Rursus cum dicimus 'quidam
non', ei quod est 'quidam' adverbium quod est 'non' additum a subiecto termino
particulare separat. 'Nullus' vero quid separet in vocabulo ipso non
monstrat et videtur quodammodo non potius esse negatio quam affirmatio. Neque
enim adverbium est nec coniunctio. Adverbium namque atque coniunctio
declinationibus carent, nullus vero quod dicimus et generibus subiacet et
inflectitur casibus. Quid igitur est? An erit nomen? Sed nulla negatio nomen
esse monstratur. Quid sit ergo tali investigatione quaerendum est. Videtur enim
quod dicitur 'nullus' tale esse tamquam si dicamus nec ƿ unus. Nam qui dicit:
Nullus homo animal est tantundem valet quantum nec unus homo animal est.
Quod vero dicimus 'ullus' hoc ab eo derivatum est quod est unus. Diminutio
namque unius ullus est tamquam si diceremus unulus. Ergo plus negat quisquis
etiam diminutionem negat, ut si quis dicat non modo non habet gemmam, quod
maius est, verum etiam nec gemmulam, quod est minus. Sic ergo qui negare uult
etiam unum plus negat si dicat nec ipsum unius diminutivum illud esse quod
dicitur: ut si quis velit dicere nec unum esse hominem in theatro, ita dicat:
non modo illic unus homo non est, verum nec ullus. Cum ergo dicimus 'nullus'
ita proponimus tamquam si dicamus 'nec ullus'. Tenet igitur haec in se
determinatio, quae est 'nullus', vicem negationis et nominis. Negationis quidem
in eo quod est nec, nominis vero in eo quod est ullus, quod est diminutivum
unius. Ita igitur maxima fit negatio rei paruissimae quod est unus, si ipsius
diminutivum quoque subtrahat, quod est ullus. Quare et omnem et quendam statim
tollit negatio, quae unius quoque ipsius diminutivum praedicatione subducit, ut
ea quae est: Nullus homo iustus est Hoc enim tantum est, tamquam si dicat
"Non ullus homo iustus est", hoc idem valet tamquam si dicatur
"Nec unus homo iustus est". Quare quoniam de his sufficienter est
dictum, ad Aristotelis verba consequenti ordine veniamus. SI ERGO UNIVERSALITER
ENUNTIET IN UNIVERSALI QUONIAM EST AUT NON, ERUNT CONTRARIAE ENUNTIATIONES.
DICO AUTEM IN UNIVERSALI ENUNTIATIONEM ƿ UNIVERSALEM, UT OMNIS HOMO ALBUS EST,
NULLUS HOMO ALBUS EST. Demonstrare oppositionem contradictionis intendit. Sed
quoniam viam reperiendae ordinemque permiscuit, idcirco nos pauca quaedam prius
ordinata expositione praedicimus, ne lector confusionis caligine atque
obscuritate turbetur. Omnium propositionum quae sunt simplices, quas
categoricas Graeci vocant, nos praedicativas dicere possumus, quatuor sunt
diversitates: aut enim est affirmatio et negatio universalis, ut est: Omnis
homo iustus est Nullus homo iustus est aut affirmatio et negatio
particularis, ut est: Quidam homo iustus est Quidam homo iustus non est
aut affirmatio et negatio indefinita, ut: Homo iustus est Homo iustus non
est aut de singulari subiecto affirmatio et negatio, ut: Cato iustus est
Cato iustus non est Harum vero inter se veritas falsitasque non se habet
similiter sed diverse. Et prius de universalibus atque particularibus id est de
his quae determinatae sunt dicendum est, post de reliquis disputabitur. Disponantur
igitur affirmatio universalis quae est: Omnis homo iustus est et contra
hanc negatio universalis quae est: Nullus homo iustus est sub his autem,
sub affirmatione quidem universali particularis affirmatio quae est: Quidam
homo iustus est sub universali negatione particularis negatio quae est:
Quidam homo iustus non est Hoc autem monstrat subiecta descriptio: Omnis
homo iustus est Nullus homo iustus est Quidam homo iustus est Quidam homo
iustus non est. Hae igitur duae universalis affirmatio et particularis
affirmatio dicuntur subalternae, rursus universalis negatio ƿ et particularis
negatio dicuntur subalternae, idcirco quoniam particularitas semper sub
universalitate concluditur. In quibus illud est considerandum, quod ubi est
affirmatio universalis vera affirmatio quoque particularis vera est et ubi
negatio universalis vera est particularis quoque vera est. Nam si vera est:
Omnis homo animal est vera est: Quidam homo animal est Et si vera
est quoniam Nullus homo lapis est vera quoniam Quidam homo lapis non
est At si falsa sit particularis affirmatio, ut ea quae est: Quidam homo
lapis est falsa est universalis affirmatio: Omnis homo lapis est
Idem in negatione. Si enim negatio particularis falsa est, ut: Quidam homo
animal non est falsa est universalis: Nullus homo animal est Ita ut
praecedunt universales in vero, eodem modo praecedunt particulares in falso.
Dicuntur vero affirmatio universalis et negatio universalis contrariae. Hoc
autem idcirco quoniam contrariorum huiusmodi natura est, ut longissime a se
distent, et si aliquam inter se habeant medietatem, non semper alterum ipsorum
subiecto insit, ut album et nigrum: non possumus dicere quoniam omne corpus aut
album aut nigrum est. Potest enim nec album esse nec nigrum et utrumque falsum
esse quod dicitur, idcirco quoniam est medius color. Quod si non habent
medietatem, alterum ipsorum necesse est inhaerere subiecto, ut cum dicimus omne
corpus aut quietum est aut movetur, horum nihil est medium et necesse est omne,
corpus vel consistere vel moveri. Ut autem simul in eodem possint esse
contraria fieri non potest. Neque enim possibile est ut idem album nigrumque
sit. Quod in affirmationibus et negationibus universalibus apparet. ƿ Negativa
enim et affirmativa universalis plurimum quidem a se distant. Nam quod illa
ponit omnibus, illa omnibus tollit et totum negat. Namque dicit: Omnis homo
iustus est omnem hominem ponit, quae dicit: Nullus homo iustus est
nihil eorum quae in humanitatis definitione sunt iustum esse concedit. Ita ergo
a se longissime discrepant. Ad hoc si ea quae significant habent inter se
aliquam medietatem, unam veram, unam falsam esse non est necesse, ut in eo quod
est: Omnis homo iustus est Nullus homo iustus est quoniam potest quaedam
esse medietas, ut: Nec nullus homo iustus sit (cum sit quidam); Nec omnis
homo iustus sit (cum non sit quidam), et possunt utraeque falsae et
affirmatio et negatio reperiri. Neque enim verum est aut omnem hominem esse
iustum aut nullum hominem esse iustum. Quocirca potest fieri ut in his in
quibus aliqua medietas invenitur universalis affirmatio et universalis negatio
veritatem falsitatemque non dividant sed utraeque sint falsae, ad exemplum
scilicet contrariorum quae aliquam inter se continent medietatem. Potest enim
in illis fieri ut utraque contraria possint non inesse subiecto, sicut supra
monstravimus. In his vero quae medietate carent necesse est una vera sit
semper, altera semper falsa, ut in eo quod est: Omnis homo animal est Nullus
homo animal est Hae propositiones huiusmodi sunt, ut una vera sit, una
falsa, idcirco quoniam inter animal esse et non esse nihil interest, ad eorum
scilicet contrariorum similitudinem quae medietate carent. In illis ƿ enim
necesse erat alterum inesse subiecto. Sic ergo universalis affirmatio et
universalis negatio utraeque falsae esse possunt, ut vero una vera sit, altera
falsa, id quoque conceditur: ut utraeque sint verae fieri non potest, sicut
illud quoque verum est contraria simul esse non posse. Rectissime igitur
universalis affirmatio universalisque negatio contrariae
nominantur.Particularis autem affirmatio quae est: Quidam homo iustus est
et particularis negatio quae est: Quidam homo iustus non est
universalibus et contrariis contrarias proprietates habent. Illae enim simul
verae esse non poterant, ut vero essent simul falsae saepe nulla ratione
uetabatur. Particulares vero ut utraeque verae sint evenire potest, ut utraeque
falsae sint fieri non potest: ut in eo quod est: Quidam homo iustus est
verum est, Quidam homo iustus non est id quoque verum est; ut utraeque
falsae sint inveniri non potest. Et hoc quidem sunt contrariis dissimiles. Similes
autem eisdem videntur quod sicut contrariae aliquotiens verum falsumque
dividunt, ut una vera sit, altera falsa, ita quoque et particulares una vera
potest esse, altera falsa, ut: Quidam homo animal est Quidam homo animal non
est Servant autem stabilem incommutabilemque ordinem et similitudinis et
contrarietatis. Contrariae enim quoniam possunt esse utraeque falsae, in
quibuscumque utraeque falsae contrariae reperiuntur, in his subcontrariae
utraeque verae sunt. Sed quoniam utraeque contrariae verae inveniri non
possunt, ideo utraeque subcontrariae falsse nequeunt reperiri, ut in eo quod
est: Omnis homo iustus est ƿNullus homo iustus est Quoniam hae falsae
sunt, hae quas sub se continent particulares verae sunt, ut est: Quidam homo
iustus estQuidam homo iustus non est Sed si universales inter se verum
falsumque dividunt et una vera est, altera falsa, particulares quoque idem
facient, ut in eo quod est: Omnis homo animal est Nullus homo animal est
universalis affirmatio vera est, falsa negatio. Sed cum dico: Quidam homo
animal est Quidam homo animal non est particularis affirmatio vera est,
falsa negatio particularis. Hae igitur dicuntur subcontrariae, vel quod sunt
sub contrariis positae vel quod ipsae superioribus sub quibus sunt contrarias
(ut dictum est) proprietates habent. In hac igitur recta oppositione
contrariarum et subcontrariarum in superioribus utrisque falsitas esse potest,
numquam veritas; in inferioribus vero utrisque quidem veritas inesse potest,
numquam falsitas. Sin vero quis respiciat angulares et universalem
affirmationem particulari opponat negationi universalemque negationem
particulari comparet affirmationi, una vera semper, falsa altera reperietur nec
umquam fieri potest, ut affirmatione universali vera particularis negatio non
falsa sit vel hac vera non illam falsitas continuo subsequatur. Rursus si
negatio universalis vera est, falsa particularis affirmatio; si particularis
affirmatio vera, falsa universalis negatio. Licet autem hoc et in subiecta
descriptione metiri et in aliis quoque terminis quoscumque sibi mens
considerantis affinxerit idem videbit. Nam in eo quod est: Omnis homo iustus
est quoniam haec falsa est, vera est: Quidam homo iustus non est et
rursus in eo quod est: Nullus homo iustus ƿ est falsa negatione vera est
affirmatio: Quidam homo iustus est Hae autem universalis affirmatio et
particularis negatio quae sunt angulares et universalis negatio et particularis
affirmatio quae ipsae quoque sunt angulares contradictoriae nominantur. Et haec
illa est quam quaerit contradictio, in qua una semper vera sit, altera semper
falsa. Superioris autem disputationis integrum descriptionis subdidimus
exemplar quatenus quod animo cogitationeque conceptum est oculis expositum
memoriae tenacius infigatur. His ergo ita sese habentibus indefinitas propositiones
singularesque videamus. Et primum de indefinitis disputandum est. Indefinitae
igitur per se veritatem ƿ falsitatemque non dividunt. Etenim cum dico: Homo
iustus est Homo iustus non est utrasque veras esse contingit indefinitas.
Quocirca eas a contradictione separamus: contradictio enim constituitur (ut
saepe dictum est) eo quod numquam utraeque verae aut utraeque falsae reperiri
queant sed una semper veritatis, altera falsitatis capax est. Sed quae
universalitatem proferunt indefinitam, illae definitarum particularium vim
tenent. Tale est enim quod dico homo iustus est, tamquam si dicam Quidam homo
iustus est et rursus tale est quod dico: Homo iustus non est
tamquam si dicam: Quidam homo iustus non est Hoc illa res approbat, quod
quemadmodum definitae et particulares in aliquibus verae esse possunt, in
aliquibus falsum verumque dividunt, numquam vero utrasque falsas esse
contingit, ita quoque in indefinitis universale significantibus utrasque simul
veras esse contingit, ut in eo quod dicimus: Homo iustus estHomo iustus non
est utrasque falsas proferre impossibile est sed unam veram, alteram
falsam in his facillime reperimus, in his scilicet terminis qui naturaliter et
necessario subiectis substantiis inhaerescunt vel his inesse non possunt: ut
quoniam animal homini ex necessitate inest, si quis dicat: Homo animal
est idque negetur: Homo animal non est vel: Homo lapis est Homo
lapis non est una vera statim falsa altera reperitur. Atque ideo hae
contra universales universaliter praedicatas faciunt contradictionem. Nam si
contra illam quae est: Omnis homo iustus est ea quae est: Homo iustus non
est in oppositione constituatur, una semper vera est, altera falsa; et si
contra eam quae est: Nullus homo iustus est indefinita propositio ƿ quae
est homo iustus est opponatur, verum inter se propositiones falsumque
distribuunt, sicut definitae quoque universalium propositiones secundum
particulares atque universales oppositae quantitates contradictorias faciunt
oppositiones. Quare constat eas quae universale non universaliter proferunt et
sunt indefinitae neque particulare neque universale proferentes ipsas quidem
non semper inter se verum falsumque dividere, particularibus tamen definitis
esse consimiles. Singulares vero quae sunt unum oppositionis inter se modum
tenent: has si ad idem subiectum, ad idem praedicatum, ad eandem partem, ad idem
tempus, ad eandem relationem, eodem modo proposueris, inter se verum falsumque
distribuunt, ut est: Socrates iustus est Socrates iustus non est Sunt
igitur duae contradictiones: una quae fit in universalibus angulariter
particularibus contra positis, altera quae fit in singularibus cum omnibus his
quas in Sophisticis Elenchis exposuit determinationibus opposita. Quare quoniam
quemadmodum se habeant propositiones quoque modo faciant contradictorias
oppositiones ostendimus, ad ipsa Aristotelis verba veniamus, in quibus per haec
ante praecognita facilis poterit evenire cognitio. SI ERGO UNIVERSALITER
ENUNTIET IN UNIVERSALI QUONIAM EST AUT NON, ERUNT CONTRARIAE ENUNTIATIONES.
DICO AUTEM IN UNIVERSALI ENUNTIATIONEM UNIVERSALEM, UT OMNIS HOMO ALBUS EST,
NULLUS HOMO ALBUS EST. Superioris descriptionis intellegentiam plenius notat.
Ait enim: quando res universalis universaliter designatur ƿ et eam quis
universaliter affirmat, si eandem alter universaliter neget, ita sibimet
comparatas propositiones esse contrarias. Atque in hoc suam sententiam
manifestius ostendit. Ait enim DICO AUTEM UNIVERSALEM ENUNTIATIONEM IN
UNIVERSALI, UT OMNIS HOMO ALBUS EST. Nam cum universalis sit homo, in
universali homine universalis est enuntiatio, per quam dicitur omnis homo. Res
ergo universalis (id est homo) per 'omnis' quae est determinatio universaliter
praedicata est et hoc affirmative. Negative vero universaliter ita dicetur:
Nullus homo albus est 'nullus' enim universalitas universalitati quae est
homo adiecta est. Hoc modo igitur in universali universaliter enuntiantes
affirmatio et negatio contrariae sunt, sicut et ipse testatur et nos in superiore
expositione digessimus. QUANDO AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER, NON
SUNT CONTRARIAE, QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR EST ESSE CONTRARIA. DICO AUTEM NON
UNIVERSALITER ENUNTIARE IN HIS QUAE SUNT UNIVERSALIA, UT EST ALBUS HOMO, NON
EST ALBUS HOMO. CUM ENIM UNIVERSALE SIT HOMO, NON UNIVERSALITER UTITUR
ENUNTIATIONE. OMNIS NAMQUE NON UNIVERSALE SED QUONIAM UNIVERSALITER
CONSIGNIFICAT. Volenti indefinitam propositionem qualis esset ostendere non
modo auferenda fuit ab universali termino universalis determinatio, verum etiam
particularis et oportuit dici hoc modo: quando autem in universalibus non
universaliter neque particulariter, non sunt contrariae. Nunc autem quoniam ƿ
non addidit particulariter, videtur non de indefinitis, in quibus neque
universalitas neque particularitas adest sed tantum de particularibus loqui, a
quibus solum universale non etiam particulare subtraxit. Sed quid velit
ostendere ipse convenientibus exemplis edocuit. Non enim posuit exempla
particularis propositionis sed indefinitae. Ait enim DICO AUTEM NON
UNIVERSALITER ENUNTIARE IN HIS QUAE SUNT UNIVERSALIA, UT EST ALBUS HOMO, NON
EST ALBUS HOMO. Quod si particularem monstrare voluisset, ita diceret: ut est:
Quidam homo albusNon est quidam homo albus Sed quoniam per exemplum quid
vellet ostendit, nos quoque superiori propositioni quae est: quando autem in
universalibus non universaliter, deesse putemus aut particulariter, ut et
particularitatem et universalitatem ex tota auferat dictione ut post exempla
docuerunt non eum loqui de particulari sed de indefinita. Quare hoc dicit: at
si neque universales sint propositiones neque particulares, quod subaudiendum
est, illae non sunt contrariae. Sunt enim contrariae quae universaliter
universalem terminum proponunt, indefinitae vero ad universalem terminum
universalem terminationem non habent. Idcirco autem ab indefinitis
universalitatem solam et non particularitatem quoque seiunxit, quod indefinitas
propositiones a contrariis solum, non etiam a particularibus segregabat. Quod
autem dico tale est: si vellet ostendere indefinitas propositiones proprie,
neque particulares esse neque universales diceret. Quae ƿ autem in universali
neque universaliter neque particulariter proponuntur, id est quae neque
universales sunt neque particulares, indefinitae sunt. Nam quae neque
universales sunt neque particulares, hae neque contrariae sunt neque
subcontrariae. Subcontrariae quidem idcirco non sunt, quia non habent additam
particularem determinationem; idcirco vero contrariae non sunt, quia
determinatio universalis in his non est. Nunc autem cum tantum vellet ostendere
eas contrarias non esse, de subcontrariis vero in praesenti vellet omittere,
has esse indefinitas quae universale determinatum universaliter non haberent
dixit, ut scilicet has non esse contrarias intellegeremus. Idcirco vero non
adiecit particularitatem eas non habere, quoniam a solis contrariis separare
indefinitas volebat, non etiam a subcontrariis. Ergo si indefinitas a
contrariis et subcontrariis separare voluisset, ita diceret: QUANDO AUTEM IN
UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER nec particulariter, NON SUNT CONTRARIAE neque
subcontrariae. Sed quoniam non eas volebat nunc non esse subcontrarias
demonstrare sed tantum non esse contrarias, idcirco ei dicto quod est QUANDO
AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER non addidit vel particulariter. Hoc
enim si addidisset, ad subcontrarias tenderet, de quibus nihil est additum. Quare
hoc dicit: hae quae indefinitae sunt, quoniam non habent universalitatem,
contrariae non sunt. Sed cum per se quidem contrariae non sint, possunt tamen
quaedam significare contraria. Hoc quid sit multipliciter expositorum
sententiis expeditur. Herminus namque dicit idcirco indefinitas posse aliquando
significare ƿ contraria, cum ipsae careant contrarietate, quippe quae
universalium rerum sunt, additum tamen universale non habent, in solis his
quibus ea quae affirmantur aut negantur subiecto naturaliter insunt: ut cum
dicimus: Homo rationalis est Homo rationalis non est quoniam rationalitas
huiusmodi est quae in natura sit hominis, affirmatio et negatio inter se verum
falsumque dividunt et quaedam quodammodo ab his contraria designantur. Sed
nihil hoc attinet ad contraria significanda in his quae sunt indefinitae. Nam
etiam particulares ipsae quoque in talibus verum falsumque dividunt, ut est:
Quidam homo rationalis est Quidam homo rationalis non est Has ergo
secundum Herminum videmus posse significare contraria. Cur ergo in his quoque
dixit quoniam contrariae quidem non sunt, QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR EST ESSE
CONTRARIA? Alexander autem hoc dicit: quoniam indefinitae sunt hae, nihil eas,
inquit, prohibet sicut ad particulares ita quoque ad universales reducere, quae
videntur esse contrariae, ut in eo quod est homo animal est, homo animal non
est, quoniam hae propositiones indefinitae sunt, possunt accipi et quasi
contrariae. Nam si dicimus homo animal est, potest ita accipi tamquam si
dicamus omnis homo animal est, et rursus homo animal non est ita audiri potest
tamquam si dicatur nullus homo animal est. Cum autem dicitur: Homo ambulat Homo
non ambulat non ad contrarias sed ad subcontrarias mens ducitur
auditoris. ƿ Quocirca possunt indefinitae aliquando significare contraria,
quoniam eo ipso quod sunt indefinitae nihil eas prohibet ad contrariorum
significationem universaliumque reduci. Et haec quidem sententia habet aliquid
rationis, non tamen integre id quod ab Aristotele dicitur ostendit. Et meliorem
sententiam sponte reiecit, quam post Porphyrius approbavit. Sunt enim quaedam
negationes quae intra se affirmationis eius quam negant retineant
contrarietatem, ut in eo quod est: Sanus est Non est sanus id quod
dicitur -- "Non est sanus" -- significat "Aeger est", quod
est contrarium sano esse. Rursus cum dicimus: Homo albus est si contra
hanc negemus per eam quae dicit: Homo albus non est significare poterit
quoniam homo niger est (nam qui niger est albus non est) sed nigrum esse et
album esse contrarium est. Quare significant quaedam negationes
affirmationesque contraria sed hoc non semper. Nam in eo quod est: Homo ambulat
Homo non ambulat nullum contrarium continetur. Ambulationi enim nihil est
contrarium. Atque ideo dicit has quidem contrarias non esse, idcirco quod cum
sint universales non universaliter enuntientur, posse autem aliquotiens
contraria significare, cum intra negationem contrarium affirmationis
includitur. Aspasius vero et Alexandri et hanc posteriorem probavit. Nos vero
dicimus non quidem Alexandri sententiam abhorrere ratione sed hanc esse
meliorem. ƿ Nam quod ait QUANDO AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER, NON
SUNT CONTRARIAE, QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR EST ESSE CONTRARIA, ab Alexandro non
est expositum sed tantum dictum quando possint esse propositiones ipsae
contrariae. A Porphyrio vero expositum diligenter est quando ea quae
significantur possint esse contraria, quod ipse Aristotelis textus expressit.
Quamquam Alexander quoque eandem quam Porphyrius posuit viderit expositionem,
eam tamen ut dictum est sponte reiecit et sibi huius expositionis confirmavit
sententiam displicere. Mihi vero aut utraeque recipiendae expositiones videntur
aut melior iudicanda posterior. Hoc enim ipse quoque Aristoteles quodammodo
subter ostendit cum dicit: SIMUL ENIM VERUM EST DICERE QUONIAM EST HOMO ALBUS
ET NON EST HOMO ALBUS, ET EST HOMO PROBUS ET NON EST HOMO PROBUS. SI ENIM
TURPIS, ET NON PROBUS; ET SI FIT ALIQUID, ET NON EST. Cuius quidem loci quae
sit expositio, cum ad id venerimus, demonstrabimus. Cognoscendum autem est et
memoria retinendum, quod quaecumque propositiones universales universaliter
fuerint praedicatae, si hae affirmativae, illae vero sint negativae, semper
utrasque esse contrarias, si nihil aequivocationis aut temporis aut aliorum quae
supra determinata sunt ad faciendam oppositionem contrarietatis impediat. Non
tamen omnes quaecumque contrariae sunt, hae aut in universalibus universaliter
ponunt enuntiationem aut una affirmativa est, altera negativa, ut in eo quod
est: Socrates sanus est Socrates aeger est Hic enim neque in universali
universalitas posita est neque ƿ rursus una est affirmatio, altera vero negatio
sed sunt contrariae propositiones. Contraria enim sunt quae significant
quocirca rectissime dictum est, quod quaecumque in universalibus rebus
universaliter enuntiarent, si una earum esset affirmativa, altera negativa,
statim naturaliter essent contrariae: quae autem contrariae essent, non necesse
esse eas vel universale universaliter enuntiare vel unam esse affirmativam,
alteram negativam sed aliquotiens quidem posse has esse contrarias, quae
universale in universalibus non significarent sed hoc in his tantum quae essent
in subiecto de quo fit affirmatio naturaliter, ut in eo quod est animal et
homo. Cum dicimus: Homo animal est quoniam inest in natura hominis
animal, idcirco haec affirmans illa negans videntur esse contraria, quamquam
illic nulla determinatio neque particularitatis neque universalitatis addatur. IN
EO VERO, QUOD PRAEDICATUR UNIVERSALE, UNIVERSALE PRAEDICARE UNIVERSALITER NON
EST VERUM; NULLA ENIM AFFIRMATIO ERIT, IN QUA DE UNIVERSALI PRAEDICATO
UNIVERSALE PRAEDICETUR, UT OMNIS HOMO OMNE ANIMAL EST. Quod dicit huiusmodi
est: omnis propositio simplex duobus terminis constat. His saepe additur aut
universalitatis aut particularitatis determinatio. Sed ad ƿ quam partem hae
determinationes addantur exponit videtur enim Aristoteli praedicato termino
terminationem non oportere coniungi. In hac enim propositione quae est: Homo
animal est quaeritur, subiectumne debeat cum determinatione dici, ut sit:
Omnis homo animal est an praedicatum, ut sit: Homo omne animal est
an utrumque, ut sit: Omnis homo omne animal est Sed neutrum eorum quae
posterius dicta sunt fieri oportet. Namque ad praedicatum numquam determinatio
iungitur sed tantum ad subiectum. Neque enim verum est dicere: Omne animal
omnis homo est idcirco quoniam omnis praedicatio aut maior est subiecto
aut aequalis ut in eo quod dicimus omnis homo animal est plus est animal quam
homo, et rursus in eo quod dicimus homo risibilis est risibile aequatur homini,
ut autem minus sit praedicatum atque angustius subiecto fieri non potest. Ergo
in his praedicatis quae subiecto maiora sunt, ut in eo quod est animal,
perspicue falsa propositio est, si determinatio universalitatis ad praedicatum
terminum ponitur. Nam si dicamus: Homo omne animal est animal quod maius
est homine per hanc determinationem ad subiectum hominem usque contrahimus, cum
non solum ad hominem sed ad alia quoque nomen animalis possit aptari. Rursus in
his quae aequalia sunt idem evenit. Nam si dico: Omnis homo omne risibile
est primum si ad humanitatem ipsam referam superfluum est adicere
determinationem; quod si ad singulos quosque homines, falsa est propositio. Nam
cum dico: Omnis homo omne risibile est hoc videor significare: ƿ singuli
homines omne risibile sunt, quod fieri non potest. Non igitur ad praedicatum
sed ad subiectum ponenda determinatio est. Verba autem Aristotelis hoc modo
sunt et ad hanc sententiam dicuntur: in his praedicatis quae sunt universalia
his adicere universale aliquid, ut universale praedicatum universaliter
praedicetur, non est verum. Hoc enim est quod ait: IN EO VERO QUOD PRAEDICATUR
UNIVERSALE, id est quod habet praedicatum universale, ipsum UNIVERSALE
PRAEDICARE UNIVERSALITER NON EST VERUM. In praedicato enim universali, id est
quod universale est et praedicatur, id ipsum praedicatum, quod universale est,
universaliter praedicare, id est adiecta determinatione universalitatis, non
est verum. Neque enim potest fieri ut ulla sit affirmatio in qua de universali
praedicato universalis determinatio praedicetur. Eiusque rei notionem exemplo
aperit dicens, ut: Omnis homo omne animal Hoc autem quam sit inconveniens
supra iam diximus. OPPONI AUTEM AFFIRMATIONEM NEGATIONI DICO CONTRADICTORIE,
QUAE UNIVERSALE SIGNIFICAT EIDEM, QUONIAM NON UNIVERSALITER, UT: OMNIS HOMO
ALBUS EST, NON OMNIS HOMO ALBUS EST, NULLUS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO
ALBUS; CONTRARIE VERO UNIVERSALEM AFFIRMATIONEM ET UNIVERSALEM NEGATIONEM, UT:
OMNIS HOMO IUSTUS EST, NULLUS HOMO IUSTUS EST. QUOCIRCA HAS QUIDEM IMPOSSIBILE
EST SIMUL VERAS ESSE, HIS VERO OPPOSITAS CONTINGIT IN EODEM, UT: NON OMNIS HOMO
ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO ALBUS. Quae sit integra contradictio his verbis
ostendit. Ait enim illam esse oppositionem contradictoriam, quaecumque dicit
non esse universaliter rem universalem anutra eam quae rem universalem
universaliter proponit. Atque hoc est quod ait: OPPONI AUTEM AFFIRMATIONEM
NEGATIONI DICO CONTRADICTORIE QUAE UNIVERSALE SIGNIFICAT EIDEM, QUONIAM NON
UNIVERSALITER, ut ei quae est: Omnis homo iustus est opponitur ea quae
universale significat non tamen universaliter, ut ea quae est: Quidam homo
iustus non est Hominem enim universalem significat non universaliter, ut
cum dicit: Non omnis homo iustus est Haec est contradictoria oppositio,
ut si sit universalis affirmatio, sit particularis negatio, si sit universalis
negatio, sit particularis affirmatio. Angulares enim (ut dictum est) solae
faciunt contradictionem. Verba igitur se obscure habent sed sententia manifesta
est. Dicit enim eam opponi contradictorie affirmationem negationi vel
negationem affirmationi, quaecumque id, quod res altera universale
universaliter significaret idem significaret non universaliter quod esset
universale, ut in his quas supra diximus: ut haec quae est: Omnis homo iustus
est rem universalem universaliter significavit; illa quae est: Non omnis
homo iustus est eidem affirmationi opposita de homine universali non
universaliter negavit dicens: Non omnis homo iustus est Rursus ea quae
dicit: Nullus homo iustus est ƿrem universalem universaliter negavit
dicens 'nullus'; ea vero quae dicit: Quidam homo iustus est rem
universalem particulariter affirmavit et non universaliter. Hominem enim
quendam iustum esse proposuit sed non hominem universaliter enuntiavit rem
universalem. Persequitur ergo proprietates omnes propositionum. Ait enim:
CONTRARIE VERO UNIVERSALEM AFFIRMATIONEM ET UNIVERSALEM NEGATIONEM. Sicut enim
supra dixit eas quae universaliter universale significarent vel in affirmatione
vel in negatione esse contrarias, ita nunc quoque idem repetit contrarias esse
dicens universalem affirmationem universalemque negationem. Earumque ponit
exempla, quae utrasque universales monstrarent, UT: OMNIS HOMO IUSTUS EST
NULLUS HOMO IUSTUS EST Harum autem quae proprietas esset proposuit
dicens: huiusmodi propositiones impossibile esse utrasque sibi in veritate inuicem
consentire, quae autem his essent oppositae contingere utrasque veras esse.
Sunt autem oppositae his utraeque particulares: universali enim affirmationi
particularis negatio opponitur et universali negationi particularis affirmatio
opposita est. Quocirca hae duae particularis affirmatio et particularis
negatio, quae oppositae sunt affirmationi et negationi universalibus
angulariter, hae possunt aliquando esse verae. Et in eodem, ut in eo quod est:
Quidam homo iustus est Quidam homo iustus non est Sed: Quidam homo iustus
est opposita est ei quae est: Nullus homo iustus est illa vero quae
est: Quidam homo iustus non est opposita est ei quae est: Omnis homo
iustus est Sed utraeque inter se, id est: Quidam homo iustus est et:
ƿ Quidam homo iustus non est in veritate consentiunt. Hoc est ergo quod
ait: HIS VERO OPPOSITAS CONTINGIT IN EODEM easque designat exemplis, UT NON
OMNIS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO ALBUS. Positis ergo duabus
propositionibus, affirmatione universali et universali negatione, ars danda
est, quatenus earum inveniantur opposita. Opposita autem dico contradictorie,
non contrarie neque ullo alio modo. Sit enim haec affirmatio: Omnis homo iustus
est et haec negatio: Nullus homo iustus est Contra affirmationem
quae est: Omnis homo iustus est videntur ergo esse negationes hae -- una:
Nullus homo iustus est altera: Quidam homo iustus non est altera:
Non omnis homo iustus est et postrema indefinita: Homo iustus non
est Quae harum igitur contra eam quae est: Omnis homo iustus est
contradictorie constituitur? Contradictorie autem voco oppositionem, in qua
affirmatio et negatio neque verae utraeque sint neque falsae utraeque sed una
semper vera, alia falsa. Si ergo opponatur contra eam quae est: Omnis homo
iustus est ea quae est: Nullus homo iustus est universalis scilicet
negatio, non est oppositio; utraeque enim falsae sunt. Si vero opponatur ea
quae est: Homo iustus non est indefinita, nec ipsa quoque facit
oppositionem. Quoniam enim indefinita est, potest aliquotiens pro universali
negatione pro exspectatione auditoris intellegi. Quocirca nec ipsa facit
oppositionem. Si enim hoc modo audita sit, cum ita accipitur ut contraria,
simul eas falsas inveniri contingit. Restat ergo, ut aut ea sit quae est:ƿ Non
omnis homo iustus est aut ea quae est: Quidam homo iustus non est
Sed hae sibi consentiunt. Idem enim dicit qui proponit Quidam homo iustus non
est et idem qui dicit Non omnis homo iustus est Nam si quidam homo
iustus non est, non omnis homo iustus est; et si non omnis homo iustus est,
quidam homo iustus non est. Quare utraeque particulares negationes
contradictorie opponuntur contra universalem affirmationem. In his enim neque
verae utraeque sunt neque utraeque falsae sed una vera, altera falsa rursus sit
negatio universalis ea quae est: Nullus homo iustus est Contra hanc
videntur oppositae affirmationes hae: Omnis homo iustus est Homo iustus est
Quidam homo iustus est Sed contra eam quae est: Nullus homo iustus
est si opponitur ea quae est: Omnis homo iustus est possunt esse
utraeque falsae; quare non opponuntur contradictorie. At vero etiam ea quae
dicit: Homo iustus est quoniam indefinita est, potest ita in aliquibus
intellegi tamquam si dicat: Omnis homo iustus est Quod si sic est,
poterit aliquando cum ea negatione quae est: Nullus homo iustus est simul
esse falsa; quare non est opposita relinquitur ergo, ut ea quae est: Quidam
homo iustus est contra eam quae est: Nullus homo iustus est
contradictorie videatur opposita. Angulariter igitur requirendae sunt, ut contra
universalem affirmationem illa ponatur quae sub universali negatione est,
contra universalem negationem illa contradictorie constituatur quae est sub
universali affirmatione. Quod scilicet volens Aristoteles ostendere sic ait: QUAECUMQUE
IGITUR CONTRADICTIONES UNIVERSALIUM SUNT UNIVERSALITER, NECESSE EST ALTERAM
VERAM ESSE VEL FALSAM ET QUAECUMQUE IN SINGULARIBUS SUNT, UT EST SOCRATES ALBUS,
NON EST SOCRATES ALBUS. In illis enim quae contradictoriae sunt universalibus
universaliter praedicatis, in his verum semper falsumque dividitur.
Contradictoriae autem sunt universalis affirmationis particularis negatio et
universalis negationis particularis affirmatio. In his igitur una semper vera
est, altera semper falsa. Atque hoc est quod ait: QUAECUMQUE IGITUR
CONTRADICTIONES UNIVERSALIUM SUNT UNIVERSALITER, et hic distinguendum est ut
intellegatur sic: quaecumque igitur contradictiones sunt universalium propositionum
universaliter propositarum, necesse est alteram veram, alteram falsam esse. Et
in his primum dividitur veritas falsitasque, quae sibi et qualitate et
quantitate oppositae sunt: qualitate quod illa negatio est, illa affirmatio,
quantitate quod illa universalis, illa particularis est. Secundo autem modo in
his quae sunt singularia, si nullae argumentatorum nebulae sint, veritas
falsitasque dividitur, ut in eo quod est: Socrates albus est Socrates albus non
est Una enim vera est altera falsa, si (ut dictum est) nulla ambiguitas
aequivocationis impediat. QUAECUMQUE AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER,
NON SEMPER HAEC VERA EST, ILLA VERO FALSA. SIMUL ENIM VERUM EST DICERE QUONIAM
ƿ EST HOMO ALBUS ET NON EST HOMO ALBUS, ET EST HOMO PROBUS ET NON EST HOMO
PROBUS. SI ENIM TURPIS, ET NON PROBUS; ET SI FIT ALIQUID, ET NON EST. VIDEBITUR
AUTEM SUBITO INCONVENIENS ESSE, IDCIRCO QUONIAM VIDETUR SIGNIFICARE NON EST
HOMO ALBUS SIMUL ETIAM QUONIAM NEMO HOMO ALBUS. HOC AUTEM NEQUE IDEM SIGNIFICAT
NEQUE SIMUL NECESSARIO. Propositiones eas, quae in universalibus non
universaliter proferuntur, non semper veras esse vel falsas conatur ostendere.
Hoc autem per contraria monstrat. Ea enim propositio quae est: Homo albus
est et huius negatio quae est: Homo albus non est hoc modo
ostenduntur verum et falsum inter se interdum non posse dividere: nam si verum
est, ut hae duae affirmationes: Est homo albus et Est homo niger
utraeque uno tempore verae sint, verum est quoque affirmationem indefinitam et
indefinitam negationem utrasque veras aliquotiens inveniri. Nam si verum est
quoniam est homo albus, verum itidem quoniam est homo niger (nam cum Gallus sit
candidus, Aethiops nigerrimus invenitur): simul ergo verum est dicere quoniam
est homo albus et est homo niger. Sed qui niger est albus non est: simul ergo
verum est dicere quoniam est homo albus et non est homo albus. Idem quoque et
de probo et turpi. Nam si verum est dicere quoniam est homo probus, si quis hoc
de philosopho dicat, et rursus verum est quoniam ƿ est homo turpis, si quis hoc
de Sulla diceret, verum est utrumque, et quoniam est homo probus et quoniam est
homo turpis. Sed qui turpis est, probus non est: simul igitur verum est dicere
quoniam EST HOMO PROBUS ET NON EST HOMO PROBUS. Sed videbitur fortasse aliquid
sibi dixisse contrarium et difficilior procedit ostensio, quae per huiusmodi
exempla proponitur, quae contraria esse videantur. Albus enim et niger et
probus et turpis contraria sunt et fortasse dubitet quidam, utrum uno tempore
contraria haec in aliquibus valeant reperiri. Sed adiecit exemplum aliud, quod
cum contrarium non sit, tamen ex eo sicut in contrariis quoque negatio procreatur:
ut si quis dicat: Est homo probus et alius dicat: Fit homo probus
si quis vel alio docente vel se ipso corrigente aliqua disciplina rationis
eniteat. Nihil ergo contrarium habet esse probum et fieri probum; neque enim
ita contrarium est, ut esse hominem probum et esse hominem turpem. Quare si
nihil habet contrarium, dubium non est quin simul esse possint. Sed quod fit
nondum est adhuc cum fit: quare nondum est probus qui fit probus. Sed verum
erat dicere cum eo quod est: Est probus homo quoniam fit probus homo. Sed
qui fit probus homo, non est probus homo: verum est igitur dicere simul,
quoniam est probus homo et non est probus homo, licet non invalida exempla sint
posita de contrariis. Nihil enim prohibet uno tempore contraria aliis atque
aliis inesse subiectis. Quocirca constat indefinitas per id quod in exemplis
supra proposuit simul aliquotiens veras videri et non semper inter se verum
falsumque partiri. Quod vero ait: VIDEBITUR AUTEM SUBITO INCONVENIENS ESSE,
IDCIRCO ƿ QUONIAM VIDETUR SIGNIFICARE NON EST HOMO ALBUS, SIMUL ETIAM QUONIAM
NEMO HOMO ALBUS EST, huiusmodi est: dixit enim propositionem affirmationis eam
quae dicit: Est homo albus veram posse esse cum ea quae dicit: Non est
homo albus Nunc hoc notat: videtur, inquit, aliquotiens inconveniens esse
et incongruum dicere eam quae dicit: Est homo albus et eam quae est: Non
est homo albus simul veras esse posse, idcirco quod ea quae est: Non est
homo albus emittit imaginationem quandam quod significet quoniam nullus
homo albus est. Videtur enim negatio huiusmodi, quae est: Non est homo
albus illud quoque significare simul quoniam nullus homo albus est, ut si
quis dixerit: Non est homo albus hoc eum dixisse putandum sit, quoniam
nullus homo albus est. HOC AUTEM, inquit, id est "Non est homo albus"
et rursus "Nullus homo albus est", NEQUE IDEM SIGNIFICAT neque semper
simul sunt. Nam qui dicit: Nullus homo albus est universalitatem
determinans negationem de universalitate proponit, qui vero dicit: Non est homo
albus non omnino de tota universalitate negat sed ei tantum sufficit de
particularitate negasse. Atque ea quae est: Nullus homo albus est si unus
homo albus fuerit, falsa est, ea vero quae dicit: Non est homo albus
etiam si unus homo albus non fuerit, vera est. Quare non significant idem. Dico
autem, quoniam nec omnino, quotienscumque dictum fuerit: Non est homo
albus mox significat quoniam nullus homo albus est. Nam cum dico: Nullus
homo albus est haec eadem significat quoniam non est homo albus
(universalis enim intra se continet indefinitam): ƿ cum autem dicimus: Non est
homo albus non omnino significat nullus homo albus est, indefinita enim
non intra se continet universalem. Superius namque monstravimus, quod
indefinitae vim particularium optinerent. Quare si, cum est universalis
negatio, est indefinita negatio, cum vero est indefinita negatio, non omnino
est universalis negatio, non convertitur secundum subsistendi consequentiam.
Quare non sunt simul. Quae enim non convertuntur, simul non sunt, ut nos
Praedicamentorum liber edocuit. Quare neque idem significant negationes: Non
est homo albus Nullus homo albus est neque simul sunt, quoniam non
convertuntur ad consequentiam subsistendi. Syrianus tamen nititur indefinitam
negationem vim definitae optinere negationis ostendere. Hoc multis probare
nititur argumentis Aristotele maxime reclamante. Nec hoc tantum suis sed
Platonicis quoque Aristotelicisque rationibus probare contendit: eam quae
dicit: Non est homo iustus huiusmodi esse qualis est ea quae dicit:
Nullus homo iustus est Sed nos auctoritati Aristotelicae seruientes id
quod ab illo veraciter dicitur approbamus. Nam quod Syrianus dicit indefinitam
quidem affirmationem particularis optinere vim, indefinitam vero negationem universalis,
quam mendaciter diceretur quamque utraeque in particularibus rectissime
proponerentur, et supra monstravimus et in his libris quos de categoricis
syllogismis composuimus in primo libro diligenter expressimus. Nunc nobis ipse
quoque Aristoteles testis est et Syrianus facillima ratione conuincitur, quod
in Analyticis quoque ex duabus indefinitis dicit non posse colligi syllogismum
ƿ cum ex affirmativa particulari et negativa universali particularis negativa
possit esse collectio. Quod si indefinitae affirmatio et negatio et negationis
universalis et particularis affirmationis vim optinerent, numquam diceret
Aristoteles has propositiones non colligere syllogismum. Sed illud verius est,
quoniam ex duabus particularibus nihil in qualibet propositionum complexione colligitur,
quod in his propositionibus quae indefinitae sunt nihil colligi dixit, quia
particularium vim propositiones indefinitas arbitratus est optinere. Quare
multis modis Syriani argumenta franguntur. Sed nos expositionis cursum ad
sequentia convertamus. MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM UNA NEGATIO UNIUS
AFFIRMATIONIS EST; HOC ENIM IDEM OPORTET NEGARE NEGATIONEM, QUOD AFFIRMAVIT
AFFIRMATIO, ET DE EODEM, VEL DE ALIQUO SINGULARIUM VEL DE ALIQUO UNIVERSALIUM,
VEL UNIVERSALITER VEL NON UNIVERSALITER. DICO AUTEM UT EST SOCRATES ALBUS, NON
EST SOCRATES ALBUS. SI AUTEM ALIUD ALIQUID VEL DE ALIO IDEM, NON OPPOSITA SED
ERIT AB EA DIVERSA. HUIC VERO QUAE EST OMNIS HOMO ALBUS EST ILLA QUAE EST NON
OMNIS HOMO ALBUS EST, ILLI VERO QUAE EST ALIQUI HOMO ALBUS EST ILLA QUAE EST
NULLUS HOMO ALBUS EST, ILLI AUTEM QUAE EST EST HOMO ALBUS ILLA QUAE EST NON EST
HOMO ALBUS. Hinc quoque apparet affirmationem indefinitam et ƿ indefinitam
negationem non semper unam in veritate aliam in falsitate consistere. Atque
hinc docetur indefinitam negationem non idem valere, quod universalis negatio
potest, et est alia universalis, alia indefinita negatio. Nam si unicuique
affirmationi una negatio videtur opponi cumque diversae sint affirmatio quae
dicit: Est homo albus et ea quae dicit: Est quidam homo albus
diversas quoque habebunt in negationibus enuntiationes. Et illa quidem quae
indefinita est affirmatio habebit indefinitam negationem, ut ea quae dicit: Est
homo albus huic opponitur: Non est homo albus ea vero quae dicit:
Est quidam homo albus negationem habebit oppositam eam quae dicit: Nullus
homo albus est Quare si particularis affirmatio definita et rursus
affirmatio indefinita a se ipsae diversae sunt, illud verum est oppositas
quoque contradictorie negationes habere dissimiles. Quare ea quae est: Nullus
homo iustus est diversa est ab ea quae dicit: Homo iustus non est
Atque hoc nunc Aristoteles exsequitur: ait enim unam semper negationem contra
unam affirmationem posse constitui. Et eius causam conatur ostendere, quod omnis
negatio eosdem terminos habet in enuntiatione sed enuntiandi modo diversa est.
Nam quod ponit affirmatio idem aufert negatio et quod illa praedicatum subiecto
iungit hoc illa dividit atque disiungit. Quare si idem praedicatum idem
subiectum in negatione est, quod affirmatio ante posuerat, non est dubium quin
unius affirmationis una negatio videatur. Nam si duae sint, aut subiectum
altera mutatura est aut praedicatum. Sed quaecumque sunt huiusmodi, non sunt
oppositae. Hoc enim est quod ait: SI AUTEM ALIUD ALIQUID VEL ƿ DE ALIO IDEM,
NON OPPOSITA SED ERIT AB EA DIVERSA. Sensus enim huiusmodi est: si negatio
aliud aliquid praedicando neget quam in affirmatione fuit (ut si sit affirmatio
"Est homo albus", negatio dicat "Non est homo iustus",
aliud praedicavit in negatione quam in affirmatione fuerat constitlltum) vel si
de alio subiecto quam in affirmatione fuerat idem quod in affirmatione fuit
dixerit praedicatum (ut si affirmatio sit "Est homo iustus", negatio
respondeat "Non est leo iustus", idem praedicatum est, subiecta
diversa sunt): si ergo vel aliud quiddam praedicet in enuntiatione propositio
vel de alio subiecto idem praedicet quod affirmatio ante posuerat, non erunt
illa affirmatio negatioque oppositae sed tantum a se diversae; neque enim se
perimunt. Et hanc rem demonstrativam addidit et quae esset argumentum unius
affirmationis praeter unam negationem esse non posse, sive in singularibus, ut
in eo quod ipse dicit exemplo: EST SOCRATES ALBUS, NON EST SOCRATES ALBUS, sive
in universalibus universaliter praedicatis. Cum his particulares in oppositione
contradictorie constituuntur, ut in universali universaliter affirmativa: Omnis
homo albus est in universali particulariter negativa praedicetur: Non
omnis homo albus est illi vero quae est in universali particulariter
affirmativa: Quidam homo albus est opponatur in universali universaliter
propositio negativa: Nullus homo albus est illi vero quae in universali
non universaliter affirmativa est: Est homo albus illa quae in universali
non universaliter negativa est: Non est homo albus ut quod ait vel de
aliquo singularium ad haec exempla pertineat: EST SOCRATES ALBUS, NON EST
SOCRATES ƿ ALBUS; quod autem secutus est VEL DE ALIQUO UNIVERSALIUM, VEL
UNIVERSALITER ad illa exempla dictum esse videatur quae sunt: OMNIS HOMO ALBUS
EST, NON OMNIS HOMO ALBUS EST, ALIQUI HOMO ALBUS EST, NULLUS HOMO ALBUS EST;
quod vero addidit VEL NON UNIVERSALITER scilicet in universalibus ad illa
exempla rettulerit quae sunt: HOMO ALBUS EST, NON EST HOMO ALBUS. Hinc igitur
omnia rursus brevissime repetit dicens: iam sese dixisse, quoniam uni negationi
una affirmatio esset opposita et hoc non quolibet modo sed contradictorie, in
quibus scilicet verum falsumque divideretur. Dixisse etiam commemorat, quae
essent hae quas contradictorias nominaret. Dixit autem esse angulares,
affirmativam universalem et negativam particularem, rursus affirmativam
particularem et negativam universalem. Disserui quoque, inquit, ET QUONIAM
ALIAE SUNT CONTRARIAE. Non enim eaedem sunt contrariae quae sunt contradictoriae.
Contrariae enim sunt sibimet universalis affirmatio universalisque negatio.
Exposui illud quoque, inquit, QUONIAM NON OMNIS VERA VEL FALSA CONTRADICTIO.
Nunc contradictionem non illam proprie sed communiter de his dixit quae sibi
sunt oppositae sive contrario modo sive subcontrario. Hae namque non semper
verum inter se falsumque dividebant, ƿ ut una semper esset vera, alia falsa.
Poterat enim fieri ut contrariae simul invenirentur falsae, subcontrariae simul
verae. De his autem, quae proprie contradictoriae sunt, de his sequitur et se
iam exposuisse commemorat, et quare una vera vel falsa est et quando. Idcirco
enim affirmatio universalis particulari negationi vi contradictionis opponitur,
quod in omnibus a se ipsae diversae sunt et qualitate et quantitate. Illa enim
est affirmatio, illa negatio, universalis illa, illa particularis. Ideo ergo
aut utraeque falsae aut utraeque verae inveniri non possunt. Quando autem ita
fuerit, constat unam veram esse, aliam falsam. Atque hoc est quod ait: ET QUARE
ET QUANDO VERA VEL FALSA, dictum esse scilicet memorans, quare oppositio et
quando una semper vera sit, altera falsa: tunc utique quando angulariter
constituuntur, idcirco quoniam et quantitate a se propositiones et qualitate
diversae sunt. Nobis autem dicendum est, quando oppositiones contrariae vel
subcontrariae aut utraeque illae simul falsae sint aut utraeque illae simul
verae aut una falsa, alia rursus inveniatur vera. In contrariis enim si ea quae
non sunt naturaliter praedicentur, [utraeque] ut albedo, quoniam naturaliter
homini non est, utraeque falsae sunt quae albedinem praedicant. Falsum est
enim: Omnis homo albus est falsum est: Nullus homo albus est Sed
quando ambae falsae sunt, verae sunt subcontrariae, ut est: Quidam homo albus est
Quidam homo albus non est Quod si quid naturale praedicetur in
contrariis, affirmatio vera est, falsa negatio, ut quoniam naturale est homini
esse animal, vera est ea quae dicit: Omnis homo animal est falsa quae
dicit: Nullus ƿ homo animal est Eodem quoque modo in subcontrariis vera
est affirmatio, falsa negatio. Sin vero aliquid impossibile praedicetur, falsa
affirmatio est, vera negatio, ut quoniam impossibile est hominem esse lapidem,
si dicamus: Omnis homo lapis est falsum est, Nullus homo lapis est
verum est. Eandem quoque retinet vim subcontrarii natura: affirmatio enim hic
falsa est, vera negatio. UNA AUTEM EST AFFIRMATIO ET NEGATIO QUAE UNUM DE UNO
SIGNIFICAT, VEL CUM SIT UNIVERSALE UNIVERSALITER VEL NON SIMILITER, UT OMNIS
HOMO ALBUS EST, NON EST OMNIS HOMO ALBUS; EST HOMO ALBUS, NON EST HOMO ALBUS;
NULLUS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO ALBUS, SI ALBUM UNUM SIGNIFICAT. Ea quae
a nobis superius sunt diligenter exposita, illa nunc ipse clarius monstrat.
Diximus namque unam propositionem esse quae unam quamlibet rem significaret et
non plurimas, ita ut nec aequivocum subiectum haberet nec aequivocum
praedicatum; una enim propositio sic fit. Nunc hoc dicit: una propositio est
quae unam rem significat id est quae neque subiectum aequivocum habet nec
praedicatum. Sive autem sit universalis affirmatio sive universalis negatio
sive particularis affirmatio sive particularis negatio sive indefinitae
utraeque sive contra se angulariter ponantur: una illa propositio est, quae
unam rem in affirmatione vel negatione significat. Sed hic quaestio est,
quemadmodum universalis affirmatio unam rem significare ƿ possit, cum ipsa
universalitas non de uno sed de pluribus praedicetur. Nam cum dico: Omnis homo
albus est singulos homines qui plures sunt significans multa in ipsa
affirmationis praedicatione designo. Quocirca nulla erit affirmatio vel negatio
universalis, quae unam rem significare possit, idcirco quod ipsa universalitas
de pluribus (ut dictum est) individuis praedicatur. Sed ad hoc respondemus: cum
universale quiddam dicitur, ad unam quodammodo collectionem totius
propositionis ordo perducitur et eius non ad particularitatem sed ad
universalitatem quae est una qualitas applicatur: ut cum dicimus omnis homo
iustus est, non tunc singulos intellegimus sed ad unam humanitatem quidquid de
homine dictum est ducitur. Quare sive sit universalis affirmatio sive
universalis negatio vel in singularibus, potest fieri ut hae unae sint, si una
significatione teneantur. Atque hoc est quod ait eas propositiones quas supra
proposuit, quae sunt OMNIS HOMO ALBUS EST, NON EST OMNIS HOMO ALBUS; HOMO ALBUS
EST, NON EST HOMO ALBUS; NULLUS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO ALBUS, unas
videri, SI ALBUM, inquit, UNUM SIGNIFICAT. Si enim album quod praedicatur multa
significet vel si homo quod subiectum est non unum, non est una affirmatio nec
una negatio. Hoc autem in sequentibus clarius monstrat dicens: SIN VERO DUOBUS
UNUM NOMEN EST POSITUM, EX QUIBUS NON EST UNUM, NON EST UNA AFFIRMATIO, UT SI.
QUIS PONAT NOMEN TUNICA HOMINI ET EQUO, EST TUNICA ALBA HAEC NON EST UNA
AFFIRMATIO NEC NEGATIO UNA. Sensus huiusmodi est: si una res plura significet,
ex quibus multis unum effici possit, illa affirmatio, in qua illud nomen vel
praedicatur vel subicitur, multa non significat, ut in eo quod est homo. Quod
dicimus homo significat animal, significat rationale, significat mortale; sed
ex his quae multa significat unum potest effici, quod est animal rationale
mortale. Quare hoc nomen homo licet plura sint quae significet, tamen quoniam
iuncta in unum quodammodo veniunt corpus et unum quiddam ex se iuncta
perficiunt, cum ita dictum fuerit, quasi ut ex his quae significat unum aliquid
fiat, unum quod tota illa iuncta perficiunt nomen illud significare manifestum
est. Atque hoc est quod ait: SIN VERO DUOBUS UNUM NOMEN EST POSITUM, EX QUIBUS
NON EST UNUM, non esse unam affirmationem. Si enim talia quilibet sermo plura
significet, ex quibus iunctis unum effici nequeat corpus, nec possint ea quae
significantur uno illo nomine in unam speciem substantiae convenire, non est
illa una affirmatio. Quale autem nomen sit quod positum unam affirmationem non
facit, idcirco quod plura significet ex quibus unum fieri non possit, exempli
sollertissima virtute monstravit dicens: UT SI QUIS PONAT NOMEN TUNICA HOMINI
ET EQUO, EST TUNICA ALBA HAEC NON EST UNA AFFIRMATIO NEC NEGATIO UNA. NIHIL
ENIM HOC DIFFERT DICERE QUAM EST EQUUS ET HOMO ALBUS. HOC AUTEM NIHIL DIFFERT
QUAM DICERE EST EQUUS ALBUS ET EST HOMO ALBUS. Si quis ponat homini et equo
nomen tunica, inquit, et in propositione nomen hoc ponitur, illa propositio non
est una sed multiplex. Nam si verbi gratia tunica homo atque equus dicatur, ut,
cum dicit aliquis tunicam, aut equum designet aut hominem: si quis dicat in
propositione sic: Tunica alba est non est una affirmatio. Quod enim
dicit: Tunica alba est huiusmodi est quasi si dicam "Homo et equus
albus est". Tunica enim equum atque hominem significatione monstravit.
Quod vero dicit: Homo atque equus albus est nihil differt tamquam si
dicat: Equus albus est Homo albus est Sed hae duae sunt propositiones et
non similes, in his enim subiecta diversa sunt. Quocirca si hae affirmationes
duae sunt, duplex quoque illa est affirmatio, quae dicit homo atque equus albus
est. Quod si haec rursus duplex est, quoniam equum atque hominem tunicam
significare propositum est, cum dicimus "Tunica alba est" non unum
sed plura significat. Quocirca si ea affirmatio quae multa designat non est
una, haec quoque affirmatio una non erit, cuius aut praedicatio aequivoca
fuerit aut subiectum. Atque hoc est quod ait: SI ERGO HAE MULTA SIGNIFICANT ET
SUNT PLURES, MANIFESTUM EST QUONIAM ET PRIMA MULTA ƿ VEL NIHIL SIGNIFICAT; NEQUE
ENIM EST ALIQUIS HOMO EQUUS. Quod si, inquit, est equus albus et est homo albus
multa significant, illa quoque prima propositio, quae est est tunica alba, unde
hae fluxerunt, multa designat: aut si quis dicat non eam multa significare,
concedit profecto nihil omnino propositionis ipsius significatione monstrari.
Tunc enim nomen unum multa significans in unam significationem poterat
convenire, quotiens ex his quae significat una posset coniungi constituique
substantia, ut in eo quod supra proposui, cum homo animal rationale et mortale
significat, quae in unum possunt iuncta congruere. Nunc autem si tunica hominem
equumque significat, multa designat sed ea ipsa in unum corpus non veniunt.
Neque enim fieri potest ut aliqui homo equus sit. Quare aut multa significat,
quod verum est, aut si quis contendat non eam multa significare sed quiddam ex
his quae significat iunctum, quoniam nihil est quod ex equo et homine
coniungatur, nihil omnino significat. Hoc est enim quod dixit NEQUE ENIM EST
ALIQUIS HOMO EQUUS, et hoc sub uno legendum est, non discrete pronuntiandum
homo et rursus equus sed homo equus, ut ex his iunctis appareat nihil omnino
posse constitui. Cur autem hoc dixerit, sequens monstrat oratio. Si enim ita
facienda est oppositio, ut contra affirmationem huiusmodi opponatur ƿ negatio,
quae in oppositione verum falsumque dividat, ut una vera, alia falsa sit, unam
oportet esse affirmationem et uuam negationem, quod contingit, si neque
subiectum neque praedicatum multa significet. Quod si plura designet et sit
aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE, non erit in huiusmodi propositionibus una semper
vera, altera falsa. Herminus vero sic sentit quod ait Aristoteles: SIN VERO
DUOBUS UNUM NOMEN EST POSITUM, EX QUIBUS NON EST UNUM, NON EST UNA AFFIRMATIO:
ut in eo, inquit, quod est homo gressibilis est, quoniam quod dicimus
gressibile potest et bipes esse et quadrupes et multipes animal demonstrari: ex
his, inquit, omnibus unum fit, quod est pedes habens: ista, inquit, huiusmodi
affirmatio non multa significat. Sed sententiam Aristotelis omnino non
sequitur. Neque enim ex his omnibus unum fit nec quadrupes et bipes et multipes
pedem habere faciunt. Hic enim numerus pedum, non pedum constitutio est. Quare
Herminus praetermittendus est. Huic autem expositioni quam supra disserui et
Aspasius et Porphyrius et Alexander in his quos in hunc librum ediderunt
commentariis consenserunt. Sed ne diutius nobis Aristotelis exemplum caliginis
obscuritatem ferat, hoc in aliquo noto exemplo vocabuloque videndum est. Cum
enim dicimus: Aiax se peremit, et Telamonis Aiacem filium et Oileum demonstrat,
ex quibus duobus unum fieri aliquid non potest. Ex duobus enim individuis nihil
omnimodis iungitur. ƿ Quare huiusmodi propositio multa significat. Sed haec
hactenus. Nunc autem determinat haec, quae de propositionibus supra iam
dixerat, non de omni tempore sed de solis tantum praeterito et praesenti,
quemadmodum se in veritate et in falsitate habeant, disseruisse. In futuris
vero non idem est quale in praeterito praesentique in propositione iudicium,
idcirco quod iam vel cum contigit vel cum est definita veritas et falsitas in
propositionibus invenitur. Ut cum dico: Brutus consulatum primus instituit sub
rege Tarquinio dicat alius: Brutus consulatum non primus instituit sub
rege Tarquinio hic una vera est, una falsa, et iam affirmatio definite
vera est, definite falsa negatio rursus in praesenti cum dicimus: Vernum tempus
est Vernum tempus non est si hoc verno tempore dictum sit, affirmatio
vera est et definite vera, negatio falsa est et definite falsa. Quod si hoc
autumno dictum sit, definite falsa affirmatio et definite vera negatio, idcirco
quod sive in praeterito sive in praesenti veritas affirmationis negationisue
iam contigit. In futuro vero non eodem modo sese habet. Ut cum dicimus: Gothos
Franci superabunt si quis negat: Gothos Franci non superabunt una
quidem vera est, una falsa sed quae vera quae falsa ante exitum nullus
agnoscit. Atque hoc est quod ait: IN HIS ERGO QUAE SUNT ET FACTA SUNT NECESSE
EST AFFIRMATIONEM VEL NEGATIONEM VERAM ƿ VEL FALSAM ESSE, IN UNIVERSALIBUS
QUIDEM UNIVERSALITER SEMPER HANC QUIDEM VERAM, ILLAM VERO FALSAM, ET IN HIS
QUAE SUNT SINGULARIA, QUEMADMODUM DICTUM EST ut non modo una semper vera sit,
altera falsa in tota contradictione sed illud quoque habeat, ut in una qualibet
definite veritas aut falsitas reperiatur: ita ut in his singularibus veritas et
falsitas in propositionibus dividatur, in universalibus autem, si his
particularitates opponantur (quemadmodum dictum est) unam necesse est veram
esse, alteram falsam sed definita propositionum veritate vel falsitate, sicut
supra disserui. Quare in sequentibus quaedam de futuris tractanda sunt et
quoniam maius opus est (quam hoc breviter dici possit viderimus) et nos secundi
voluminis seriem longius extraximus, hoc loco fastidiosam longitudinem
terminemus. Ea quae huius libri series continebit altioris paene
tractatus sunt quam ut in logica disciplina conveniat disputari sed quoniam (ut
saepe dictum est) orationibus sensa proferuntur, quibus subiectas res esse ƿ
manifestum est, non est dubium quin quod in rebus sit idem saepe transferatur
ad voces. Quare recte mihi consilium fuit subtilissimas Aristotelis sententias
gemino ordine commentationis aperire. Nam quod prior tenet editio,
ingredientibus ad haec altiora et subtiliora quandam quodammodo faciliorem
semitam parat; quod autem secunda editio in patefaciendis subtilibus sententiis
elaborat, hoc studio doctrinaque provectis legendum discendumque proponitur.
Quare prius quaedam pauca dicenda sunt, quatenus ea de quibus postea tractaturi
sumus haec ipsa legentibus non videantur ignota. Categoricas propositiones
Graeci vocant, quae sine aliqua conditione positionis promuntur, ut est dies
est, sol est, homo est, homo iustus est, sol calet et caetera quae sine
alicuius conditionis nodo atque ligamine proponuntur. Sunt autem conditionales
propositiones huiusmodi: Si dies est, lux est quas Graeci hypotheticas
vocant. Conditionales autem dicuntur, quod talis quaedam conditio proponitur ut
dicatur, si hoc est, illud est. Et illas quidem quas categoricas Graeci
nominant, Latini praedicativas dicere possumus. Nam si categoria praedicamentum
est, cur non quoque categoricae propositiones praedicativae dicuntur? Harum
autem quaedam sunt quae cum sempiterna significent, sicut hae res quas
significant semper sunt et numquam a propria natura discedunt, ita quoque ipsae
propositiones immutabili significatione sunt: ut si quis dicat: Deus est Deus
immortalis est hae namque propositiones sicut de immortalibus dicuntur,
ita ƿ quoque sempiternam habent et necessariam significationem. Nec hoc in
unius temporis natura perspicitur sed in omnium. Nam cum dicimus: Deus immortalis
est vel: Immortalis fuit vel: Immortalis erit a propria
significationis necessitate nil discrepat. Necessarias autem propositiones
vocamus, in quibus id quod dicitur aut fuisse aut esse aut certe futurum esse
necesse est evenire. Et hae quidem quae sempiterna significant sempiternae
necessitatis sunt. Nam etiam si in his non sit manifesta veritatis natura, nil
tamen prohibet fixam esse necessitatis in natura constantiam, ut si nobis
ignotum est, utrum paria sint astra an imparia, non tamen idcirco poterit
evenire ut nec paria nec imparia videantur sed sine ulla dubitatione aut paria
sunt aut imparia. Omnis enim multitudo horum alterum retinet in natura.
Quocirca etiam in his, si quis dicat: Astra paria sunt aliusque
respondeat: Astra paria non sunt vel si quis dicat: Astra imparia
sunt aliusque respondeat: Astra imparia non sunt unus horum verum
ex necessitate proponit, quod, inquam, si id quod quilibet horum verum dixerit
nobis ignotum est, necesse est tamen immutabiliter esse quod dicitur. Atque hae
quidem sunt immutabiliter necessariae propositiones. Aliae vero sunt, quae non
sempiterna significantes tamen et ipsae sunt necessariae, quousque illa
subiecta sunt de quibus propositio aliquid affirmat aut negat. Ut cum dico:
Homo mortalis est quamdiu homo est tamdiu hominem mortalem esse necesse
est. Nam si quis dicat: Ignis calidus est ƿquamdiu est ignis tamdiu ex necessitate
vera est propositio. Aliae vero sunt, quae a natura necessitatis recedunt et
quaedam tantum contingentia significant sed haec aut aequaliter se ad
affirmationem negationemque habentia aut ad unum frequentius vergentia. Et
aequaliter quidem se habent, ut si quis dicat hodie me esse lauandum, hodie me
non esse lauandum. Nihil enim magis vel affirmatio fiet aut negatio, utraeque
enim aequaliter necessariae non sunt. Illae vero quae plus ad alteram partem
vergunt huiusmodi sunt, ut si quis dicat hominem in senecta canescere, hominem
in senecta non canescere: fit quidem frequentius ut canescat, non tamen interclusum
est, ut non canescat. Praedicativarum autem propositionum natura ex rerum
veritate et falsitate colligitur. Quemadmodum enim sese res habent, ita sese
propositiones habebunt, quae res significant. Nam si in se res ullam retinent
necessitatem, propositiones quoque necessariae sunt; sin vero tantum inesse
significent -- ut si quis dicat: Homo ambulat homini ambulationem inesse
monstravit -- praeter aliquam necessitatem sunt tantum inesse significantes
omni uacuae necessitate. Quod si res impossibiles sunt, propositiones quae
illas res demonstrant impossibiles nominantur; sin vero res contingenter
venientes atque abeuntes, quae illas prodit contingens propositio nuncupatur. Quoniam
autem temporum alia sunt futura, alia praesentia, alia vero praeterita, res
quoque subiectae temporibus his quoque temporum diversitatibus variae sunt.
Aliae enim praesentis temporis sunt, aliae ƿ futuri, aliae praeteriti. Eodem
quoque modo propositiones alias praeteriti temporis significatio tenet, ut cum
dico Graeci Troiam euertere; aliae praesentis, ut Francorum Gothorumque pugna
committitur; aliae futuri, ut Persae et Graeci bella moturi sunt. Et de
praeteritis quidem et de praesentibus, ut res ipsae, stabiles sunt et
definitae. Nam quod factum est, non est non factum, et quod non est factum,
nondum factum est. Idcirco de eo quod factum est verum est dicere definite,
quoniam factum est, falsum est dicere, quoniam factum non est. Rursus de eo
quod factum non est verum est dicere, quoniam factum non est, falsum est,
quoniam factum est. Et de praesenti quoque. Quod fit definitam habet naturam in
eo quod fit, definitam quoque in propositionibus veritatem falsitatemque habere
necesse est. Nam quod fit definite verum est dicere quoniam fit, falsum quoniam
non fit. Quod non fit verum est dicere non fieri, falsum fieri. De definitione
ergo propositionum praeteriti vel praesentis supra iam dictum est. Nunc vero ad
illarum propositionum veritatem falsitatemque disputationis ordinem vertit,
quae in futuro dicuntur quaeque sunt contingentia. Solet autem futura vocare, ƿ
quae eadem contingentia dicere consuevit. Contingens autem secundum
Aristotelicam sententiam est, quodcumque aut casus fert aut ex libero
cuiuslibet arbitrio et propria voluntate venit aut facilitate naturae in
utramque partem redire possibile est, ut fiat scilicet et non fiat. Haec ergo
in praeteritum et praesens quidem definitum et constitutum habent eventum. Quae
enim evenerunt non evenisse non possum et quae nunc fiunt ut nunc non fiant,
cum fiunt, fieri non potest. In his autem, quae in futuro sunt et contingentia
sunt, et fieri potest aliquid et non fieri. Sed quoniam tres supra modos
proposuimus contingentis, de quibus melius in physicis tractavimus, singulorum
subdamus exempla. Si hesterno domo egressus inveni amicum, quem in animo
habebam quaerere, non tamen tunc quaerebam, ut non invenirem quem inveni
antequam invenirem fieri poterat, cum autem inveni vel postquam invent, ut non
invenissem fieri non potest. Rursus si ipse sponte praeterita nocte in agrum
profectus sum, antequam hoc fieret, ut non proficiscerer fieri poterat,
postquam profectus sum vel cum profectus sum, ut id non fieret quod fiebat aut
non factum esset quod erat factum, fieri non valebat. Amplius possibile est
scindi hanc qua uestior tunicam: si hesterno die scissa est, cum scindebatur
aut posiquam scissa est, ut non scinderetur ƿ aut non esset scissa, fieri
nequibat, ante vero quam scinderetur, fieri poterat ut non scinderetur.
Perspicuum ergo in praesentibus atque praeteritis vel earundem rerum quae sunt
contingentes definitum constitutumque esse eventum. In futuris autem unum
quidem quodlibet duorum fieri posse, unum vero definitum non esse sed in
utramque partem vergere et aut hoc quidem aut illud ex necessitate evenire, ut
autem hoc quodlibet definite vel quodlibet aliud definite, fieri non posse.
Quae enim contingentia sunt, in utraque parte contingunt. Quod autem dico tale
est: egredientem me hodie domo amicum invenire aut non invenire necesse est (in
omnibus enim aut affirmatio est aut negatio) sed invenire sine dubio definite
aut certe si hoc non est rursus definite non invenire, quemadmodum hesterno
die, quo amicum egrediens inveni (definitum est autem, quod non est verum me
non invenisse), non eodem modo in his quae sunt contingentia et future sed
tantum aut hoc quidem aut illud est et hoc ex necessitate, ut autem una res vel
quilibet unus eventus definitus et iam quasi certus sit, fieri non potest. Et
in hac re dissimiles sunt propositiones contingentium et futurorum his quae
sunt praeteritorum vel praesentium. Nam cum similes sint in eo, quod in his aut
affirmatio est aut negatio, ƿ sicut etiam in his quae sunt praeterita vel
praesentia, in illo diversae sunt, quod in his quidem id est praeteritis et
praesentibus rerum definitus eventus est, in futuris vero et contingentibus in
definitus est et incertus, nec solum nobis ignorantibus sed naturae. Nam licet
ignoremus nos, utrum astra paria sint an imparia, unum tamen quodlibet definite
in natura stellarum esse manifestum est. Et hoc nobis quidem est ignoratum, naturae
vero notissimum. Sed non ita hodie me visurum esse amicum aut non visurum nobis
quidem quid eveniat ignoratum est, notum vero naturae. Non enim hoc naturaliter
sed casu evenit. Quare huiusmodi propositiones non ad nostram sed ad naturae
ipsius notitiam secundum incertum eventum et inconstantem veritatem atque
mendacium derivabuntur. Talis enim est contingentis natura, ut in utraque parte
vel aequaliter sese habeat, ut hodie me esse lauandum vel hodie me non esse
lauandum, vel in una plus, minus in altera, ut hominem canescere senescentem
vel hominem non canescere senescentem. Illud enim plus fit, illud minus. Sed
nihil prohibet id quod rarius fit tamen fieri.De his ergo Aristotelica
subtilitas disputatura primum a singularibus inchoans ad universalia tractatui
viam pandit. Duobus enim modis contradictiones fiebant: aut in singularibus aut
in universalibus universaliter praedicatis et his oppositis. Ingreditur autem
ex his tribus quae supra iam dicta sunt: ex casu, ex libero ƿ arbitrio, ex
possibilitate, quae omnia uno nomine utrumlibet vocavit, fingens scilicet nomen
ad hoc, quod non unius et certi eventus ista sunt sed utriuslibet et quomodo
contingit. Hoc autem monstrativum est naturae instabilis et ad utramque partem
sine ullius rei obluctatione vergentis. Non autem oportet arbitrari illa esse
utrumlibet et contingentium naturae, quaecumque nobis ignota sunt. Neque enim
si nobis ignotum est a Persis ad Graecos missos legatos, idcirco missos esse
incerti eventus est; nec si letale signum in aegrotantis facie medicina
deprehendit, ut aliud esse non possit nisi ille moriatur, nobis autem ignotum
sit propter artis imperitiam, idcirco illum aegrum esse moriturum utrumlibet et
contingentis naturae esse iudicandum est sed illa sola talia sine dubio esse
putanda sunt, quaecumque idcirco nobis ignota sunt, quod per propriam naturam
qualem habeant eventum sciri non possunt, idcirco quoniam propria instabilitate
naturae ad utraque verguntur, id est ad affirmationis et negationis eventum
propria instabilitate atque inconstantia permutantur. Est autem inter
philosophos disputatio de rerum quae fiunt causis, necessitatene omnia fiant an
quaedam casu. Et in hoc Epicureis et Stoicis et Peripateticis nostris magna
contentio est, quorum paulisper sententias explicemus. Peripatetici enim,
quorum Aristoteles princeps est, et casum et liberi arbitrium indicii et
necessitatem in rebus quae fiunt quaeque aguntur cum ƿ gravissima auctoritate
tum apertissima ratione confirmant. Et casum quidem esse in physicis probaut:
quotiens aliquid agitur et non id evenit, propter quod res illa coepta est quae
agebatur, id quod evenit ex casu evenisse putandum est, ut casus quidem non
sine aliqua actione sit, quotiens autem aliud quiddam evenit per actionem quae
geritur quam speratur, illud evenisse casu Peripatetica probat auctoritas. Si
quis enim terram fodiens vel scrobem demittens agri cultus causa thesaurum
reperiat, casu ille thesaurus inventus est, non sine aliqua quidem actione
(terra enim fossa est, cum thesaurus inventus est) sed non illa erat agentis
intentio, ut thesaurus inveniretur. Ergo agenti aliquid homini, aliud tamen
agenti res diversa successit. Hoc igitur ex casu evenire dicitur, quodcumque
per quamlibet actionem evenit non propter eam rem coeptam, quae aliquid agenti
successerit. Et hoc quidem in ipsa rerum natura est, ut non hoc nostra
constaret ignorantia, ut idcirco quaedam casu esse viderentur, quod nobis
ignota essent sed potius idcirco a nobis ignorarentur, quod haec in natura
quaecumque casu fiunt nullam necessitatis constantiam aut providentiae modum
tenerent. Stoici autem omnia quidem ex necessitate et providentia fieri
putantes id quod ex casu fit non secundum ipsius fortunae naturam sed secundum
nostram ignorantiam metiuntur. ƿ Id enim casu fieri putant, quod cum
necessitate sit, tamen ab hominibus ignoretur. Et de libero quoque arbitrio
eadem nobis paene illisque contentio est. Nos enim liberum arbitrium ponimus
nullo extrinsecus cogente in id quod nobis faciendum vel non faciendum
indicantibus perpendentibusque videatur, ad quam rem praesumpta prius
cogitatione perficiendam et agendam venimus, ut id quod fit ex nobis et ex
nostro iudicio principium sumat nullo extrinsecus aut violenter cogente aut
impediente violenter. Stoici autem omnia necessitatibus dantes converso quodam
ordine liberum voluntatis arbitrium custodire conantur. Dicunt enim naturaliter
quidem animam habere quandam voluntatem, ad quam propria natura ipsius
voluntatis impellitur, et sicut in corporibus inanimatis quaedam naturaliter
gravia feruntur ad terram, levia sursum meant, et haec natura fieri nullus
dubitet, ita quoque in hominibus et in caeteris animalibus voluntatem quidem
naturalem esse cunctis, et quidquid fit a nobis secundum voluntatem quae in
nobis naturalis est autumant, illud tamen addunt, quod ea velimus quae
providentiae illius necessitas imperavit, ut sit quidem nobis voluntas concessa
naturaliter et id quod facimus voluntate faciamus, quae scilicet in nobis est,
ipsam tamen voluntatem illius providentiae necessitate constringi. Ita fieri
quidem omnia ex necessitate, ƿ quod voluntas ipsa naturalis necessitatem
sequatur fieri etiam quae facimus ex nobis, quod ipsa voluntas ex nobis est et
secundum animalis naturam. Nos autem liberum voluntatis arbitrium non id
dicimus quod quisque voluerit sed quod quisque iudicio et examinatione
collegerit. Alioquin muta quoque animalia habebunt liberum voluntatis
arbitrium. Illa enim videmus quaedam sponte refugere, quibusdam sponte
concurrere. Quod si velle aliquid vel nolle hoc recte liberi arbitrii vocabulo
teneretur, non solum hoc esset hominum sed caeterorum quoque animalium, quibus
hanc liberi arbitrii potestatem abesse quis nesciat? Sed est liberum arbitrium,
quod ipsa quoque vocabula produnt, liberum nobis de voluntate iudicium
quotienscumque enim imaginationes quaedam concurrunt animo et voluntatem
irritant, eas ratio perpendit et de his indicat, et quod ei melius videtur, cum
arbitrio perpenderit et iudicatione collegerit, facit. Atque ideo quaedam
dulcia et speciem utilitatis monstrantia spernimus, quaedam amara licet
nolentes tamen fortiter sustinemus: adeo non in voluntate sed in iudicatione
voluntatis liberum constat arbitrium et non in imaginatione sed in ipsius
imaginationis perpensione consistit. Atque ideo quarundam actionum nos ipsi principia,
non sequaces sumus. Hoc est enim uti ratione uti iudicatione. Omne enim commune
nobis est cum caeteris animantibus, sola ratione disiungimur. Quod si sola
etiam indicatione inter nos et ƿ caetera animalia distantia, cur dubitemus
ratione uti hoc esse quod est uti iudicatione? Quam si quis ex rebus tollat,
rationem hominis sustulerit, hominis ratione sublata nec ipsa quoque humanitas
permanebit. Melius igitur nostri Peripatetici et casum in rebus ipsis fortuitum
dantes et praeter ullam necesaitatem et liberum quoque arbitrium neque in
necessitate neque in eo quod ex necessitate quidem non est, non tamen in nobis
est ut casus sed in electione iudicationis et in voluntatis examinatione
posuerunt. Et in eo autem quod possibile esse dicitur est quaedam inter
Peripateticos et Stoicos dissensio, quam hoc modo paucis absolvimus. Illi enim
definiunt possibile esse quod possit fieri, et quod fieri prohibetur non sit,
hoc ad nostram possibilitatem scilicet referentes, ut quod nos possumus, id
possibile dicerent, quod vero nobis impossibile esset, id possibile negarent.
Peripatetici autem non in nobis hoc sed in ipsa natura posuerunt, ut quaedam
ita essent possibilia fieri, ut essent possibilia non fieri, ut hunc calamum
frangi quidem possibile est, etiam non frangi, et hoc non ad nostram
possibilitatem referunt sed ad ipsius rei naturam. Cui sententiae contraria est
illa quae dicit fato omnia fieri, cuius Stoici auctores sunt. Quod enim fato
fit ex principalibus causis evenit sed si ita est, hoc quod non fiat non potest
permutari. Nos ƿ autem dicimus ita quaedam esse possibilia fieri, ut eadem sint
etiam non fieri possibilia, hoc nec ex necessitate nec ex possibilitate nostra
metientes. His igitur expeditis illud addere sufficiat, haec Aristoteli fixa in
sententia et disciplina retinenti facile fuisse contingentium propositionum
modum de futuris ostendere: in utraque parte facere atque ideo determinatam
eventus constantiam non habere. Quod ni ita esset, omma ex necessitate fieri
crederentur, quod melius liquebit, cum ad ipsa Aristotelis verba venerimus. Non
autem incommode neque incongrue Aristoteles de rebus altioribus et fortasse non
pertinentibus ad artem logicam disputationem transtulit, cum de propositionibus
loqueretur. Neque enim esset rectitudinem et significantiam propositionum
constituere, nisi hanc ex rebus ita esse probavisset. Praedicativae enim
propositiones (ut dictum est) non in sermonibus neque in complexione
praedicationum sed in rerum significatione consistuut. Quare omnibus quae praedicenda
erant explicitis ad ipsius Aristotelis sententias aperiendas enodandasque
perveniamus. IN HIS ERGO QUAE SUNT ET FACTA SUNT NECESSE EST AFFIRMATIONEM VEL
NEGATIONEM VERAM VEL FALSAM ESSE, IN UNIVERSALIBUS QUIDEM UNIVERSALITER SEMPER
HANC QUIDEM VERAM, NAM VERO FALSAM, ET IN HIS QUAE SUNT SINGULARIA, QUEMADMODUM
DICTUM EST. IN HIS VERO QUAE IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER DICUNTUR, NON
EST NECESSE; DICTUM AUTEM EST ET DE HIS. Categoricas propositiones quae
praedicativae Latine possint nominari (ut supra iam diximus) ex rebus quas
ipsae propositiones significant integra ratiocinandi norma diiudicat. Illae
namque quas hypotheticas vel conditionales vocamus ex ipsa conditione vim
propriam trahunt, non ex his quae significant. Cum enim dico: Si homo est,
animal est et: Si lapis est, animal non est illud est consequens,
illud repugnans. Quare ex consequentia et repugnantia propositionum tota in
propositione vis vertitur. Unde fit ut non significatio sed conditio proposita
hypotheticarum enuntiationum vim naturamque constituat: praedicativae
propositiones (ut dictum est) ex rebus principaliter substantiam sumunt. Atque
ideo quoniam quaedam res sunt praesentis temporis, quaedam praeteriti, sicut
eventus ipse rerum praesentis temporis vel praeteriti certus est, ita quoque
praedicativarum propositionum de praeteritis et praesentibus certa veritas
falsitasque est erat autem contradictionis modus duplex: aut enim universalis
particularibus angulariter opponebatur aut singularis significatio affirmativa
singularem negationem contradictoria oppositione peremerat. Et in his una vera
semper, falsa altera reperiebatur. In his autem quae essent indefinitae non
necesse erat unam veram esse, alteram falsam. Sed in his, in quibus veritas et
falsitas dividebatur, in his non solum una vera est semper, altera semper
falsa, in praeterito scilicet et praesenti sed etiam una certam et definitam
veritatem retinet, certam et definitam altera ƿ falsitatem. In his autem quae
sunt in futuro, si necessariae quidem propositiones sunt, licet et secundum
futurum tempus dicantur, necesse est tamen non modo unam veram esse, alteram
falsam sed etiam unam definite veram, definite alteram falsam, ut cum dico: Sol
hoc anno verno tempore in arietem venturus est si hoc alius neget, non
solum una vera est, altera falsa sed etiam vera est in hoc affirmatio definite
falsa negatio. Sed Aristoteles non solet illa futura dicere quae sunt
necessaria sed potius quae sunt contingentia. Contingentia autem sunt (ut supra
iam diximus) quaecumque vel ad esse vel ad non esse aequaliter sese habent, et
sicut ipsa indefinitum habent esse et non esse, ita quoque de his affirmationes
indefinitam habent veritatem vel falsitatem, cum una semper vera sit, semper
altera falsa sed quae vera quaeue falsa sit, nondum in contingentibus notum
est. Nam sicut quae sunt necessaria esse, in his esse definitum est, quae autem
sunt impossibilia esse, in his non esse definitum est, ita quae et possunt esse
et possunt non esse, in his neque esse neque non esse est definitum sed veritas
et falsitas ex eo quod est esse rei et ex eo quod est non esse rei sumitur. Nam
si sit quod dicitur, verum est, si non sit quod dicitur, falsum est. Igitur in
contingentibus et futuris sicut ipsum esse et non esse instabile est, esse
tamen aut non esse necesse est, ita quoque in affirmationibus contingentia ipsa
prodentibus veritas quidem vel falsitas in incerto est (quae enim vera sit,
quae falsa secundum ƿ ipsarum propositionum naturam ignoratur), necesse est
tamen unam veram esse, alteram falsam. Porphyrius tamen quaedam de Stoica
dialectica permiscet: quae cum Latinis auribus nota non sit, nec hoc ipsum quod
in quaestionem venit agnoscitur atque ideo illa studio praetermittemus. IN
SINGULARIBUS VERO ET FUTURIS NON SIMILITER. NAM SI OMNIS AFFIRMATIO VEL NEGATIO
VERA VEL FALSA EST, ET OMNE NECESSE EST VEL ESSE VEL NON ESSE. SI HIC QUIDEM
DICAT FUTURUM ALIQUID, ILLE VERO NON DICAT HOC IDEM IPSUM, MANIFESTUM EST,
QUONIAM NECESSE EST VERUM DICERE ALTERUM IPSORUM, SI OMNIS AFFIRMATIO VERA VEL
FALSA. UTRAQUE ENIM NON ERUNT SIMUL IN TALIBUS. NAM SI VERUM EST DICERE,
QUONIAM ALBUM VEL NON ALBUM EST, NECESSE EST ESSE ALBUM VEL NON ALBUM, ET SI
EST ALBUM VEL NON ALBUM, VERUM EST VEL AFFIRMARE VEL NEGARE; ET SI NON EST,
MENTITUR, ET SI MENTITUR, NON EST. QUARE NECESSE EST AUT AFFIRMATIONEM AUT
NEGATIONEM VERAM ESSE. NIHIL IGITUR NEQUE EST NEQUE FIT NEC A CASU NEC
UTRUMLIBET NEC ERIT NECNON ERIT SED EX NECESSITATE OMNIA ET NON UTRUMLIBET. AUT
ENIM QUI DICIT verUS EST AUT QUI NEGAT. SIMILITER ENIM VEL FIERET VEL NON
FIERET; UTRUMLIBET ENIM NIHIL MAGIS SIC VEL NON SIC SE HABET AUT HABEBIT.
AMPLIUS SI EST ALBUM NUNC, VERUM ERAT DICERE PRIMO QUONIAM LERIT ALBUM, QUARE
SEMPER VERUM ƿ FUIT DICERE QUODLIBET EORUM QUAE FACTA SUNT, QUONIAM ERIT. QUOD
SI SEMPER VERUM EST DICERE QUONIAM EST VEL ERIT;, NON POTEST HOC NON ESSE
NECNON FUTURUM ESSE. QUOD AUTEM NON POTEST NON FIERI, IMPOSSIBILE EST NON
FIERI; QUOD AUTEM IMPOSSIBILE EST NON FIERI, NECESSE EST FIERI. OMNIA ERGO QUAE
FUTURE SUNT NECESSE EST FIERI. NIHIL IGITUR UTRUMLIBET NEQUE A CASU ERIT; NAM
SI A CASU, NON EX NECESSITATE. Geminas esse contradictiones in propositionibus
supra iam dictum est et nunc quoque commemoratum in quibus necesse est unam
veram esse, alteram falsam. Sed ea quae dicentur de futuris et contingentibus
melius intellegentur, si de his contingentibus loquamur, quae in singular)
contradictione proveniunt. Est enim universalium angularis contradictio in
contmgentibus huiusmodi: Cras omnes Athenienses bello navali pugnaturi sunt
Cras non omnes Athenienses bello navali pugnaturi sunt In singularibus
autem talis est: Cras Socrates in palaestra disputaturus est Cras Socrates in
pallaestra disputaturus non est Non autem oportet ignorare non esse
similiter contingentes has quae dicunt: Socrates morietur et: Socrates
non morietur et illas quae dicunt: Socrates cras morietur Socrates cras
non morietur Illae enim superiores omnino contingentes non sunt sed sunt
necessariae (morietur enim Socrates ex necessitate), hae vero quae tempus
definiunt nec ipsae in numerum contingentium recipiuntur, idcirco quod nobis
quidem cras moriturum esse Socratem incertum est, naturae autem incertum ƿ non
est atque ideo nec deo quoque incertum est, qui ipsam naturam optime novit sed
illae sunt proprie contingentes, quae neque in natura sunt neque in necessitate
sed aut in casu aut in libero arbitrio aut in possibilitate naturae: ex casu
quidem, ut cum egredior domo amicum videam non ad hoc egrediens, ex libero
arbitrio, ut quod possum et velle et non velle, an velim hoc antequam fiat
incertum est, ex possibilitate, quod cum fieri possit et non fieri possit et
antequam fiat, quod utroque modo potest, incertum sit. Ideoque Cras Socrates
disputaturus est in palaestra contingens est, quod hoc ex libero venit
arbitrio. Ergo in huiusmodi contingentibus si in futurum una semper vera est,
altera semper falsa et una definite vera, falsa altera definite et res verbis
congruent, omnia necesse est esse vel non esse et quidquid fit ex necessitate
fit et nihil neque possibile est esse, quod possibile sit non esse, neque
liberum erit arbitrium neque in rebus ullis casus erit in omnibus necessitate
dominante. In his namque id est in singularibus contradictionibus verum dicere
uterque non potest. Contradictoriae enim erant quae simul esse non possint. Sed
nec utraeque, negationes atque affirmationes, falsae esse in contradictoriis
possum. Illae enim erant contradictoriae quae simul non esse non poterant.
Quare unus verum dicturus est, unus falsum. Quod si nihil datur in huiusmodi
rebus id est contingentibus instabili eventus ordine et incerta veritatis ƿ et
falsitatis enuntiatione provenire, quidquid verum dicitur in affirmatione
definite, hoc definite necesse est, quidquid falsum dicitur in negatione, hoc
non esse necesse est. Omnia igitur ex necessitate aut erunt aut ex necessitate
non erunt. Nihil ergo nec casus nec liberum arbitrium nec possibilitas ulla in
rebus est, siquidem tenet cuncta necessitas. Aristoteles vero sumens istam
hypotheticam propositionem, si omne quod in futuro dicitur aut verum definite
aut falsum est definite, omnia ex necessitate fieri et nihil casu nihil iudicio
nihil possibilitate, ea convenienti ordine monstrat. Et posito unam veram,
alteram falsam definite esse omnia ex necessitate contingere ex consensu rerum
propositionumque demonstrat hoc modo: proponit enim hanc conditionem et hanc
veram esse ex rerum ipsarum necessitate confirmat. Est autem conditio: si omnis
affirmatio vel negatio in futurum ducta vera vel falsa est definite, et omne
quidquid fit ex necessitate fieri et nihil neque casu neque propria et libera
voluntate atque iudicio nec vero aliqua possibilitate, quae hic omnia
utrumlibet vocabulo nuncupavit. Ponit enim hanc conditionem dicens: NAM SI
OMNIS AFFIRMATIO VEL NEGATIO VERA VEL FALSA EST (subaudiendum est
"definite"), et OMNE NECESSE EST ESSE VEL NON ESSE. SI HIC QUIDEM
DICAT FUTURUM ALIQUID, ILLE VERO NON DICAT HOC IDEM IPSUM, MANIFESTUM ƿ EST,
VERUM DICERE ALTERUM IPSORUM, SI OMNIS AFFIRMATIO [uel negatio] VERA VEL FALSA
EST. UTRAQUE ENIM NON ERUNT SIMUL IN TALIBUS. Ergo sensus huiusmodi est: si
omnis, inquit, affirmatio vel negatio vera vel falsa est definite, et omne
necesse est aut esse aut non esse, quod vel affirmatio ponit vel negatio
perimit. Nam si quilibet dixerit esse aliquid et alius dixerit idem ipsum non
esse, unus quidem affirmat, alter negat sed in affirmatione et negatione, quae
in contradictione ponuntur, una semper vera est, altera falsa. Neque enim fieri
potest ut utraeque sint verae. Non enim nunc sermo est aut de subcontrarus aut
de indefinitis. Namque subcontrariae, id est particularis negatio et affirmatio
particularis, et indefinitae utraeque verae in eodem esse poterant,
contradictoriae autem minime. Neque enim fieri potest, ut hae quae vel in
singularibus contradictiones sunt vel in universalibus angulariter opponuntur
simul umquam verae sint. Hoc est enim quod ait UTRAQUE ENIM NON ERUNT SIMUL IN
TALIBUS, id est utraeque enuntiationes non erunt verae in enuntiationibus
contradictoriis. Posita ergo hac conditione: si omnis affirmatio definite vera
vel falsa sit, omnia ex necessitate evenire, hanc ipsam rerum ipsarum et
propositionum consequentiam et similitudinem monstrare contendit dicens: NAM SI
VERUM EST DICERE, QUONIAM ALBUM VEL NON ALBUM EST, NECESSE EST ESSE ALBUM VEL
NON ALBUM, ET SI EST ALBUM VEL NON ALBUM, VERUM EST VEL AFFIRMARE VEL NEGARE;
ET ƿ SI NON EST, MENTITUR, ET SI MENTITUR, NON EST. QUARE NECESSE EST
AFFIRMATIONEM AUT NEGATIONEM VERAM ESSE. Omnis, inquit, affirmatio omnisque
negatio cum rebus ipsis vel vera vel falsa est, huius autem rei exempla ex
praesentibus sumit. Nam sicut se habent secundum necessitatem in praesenti
tempore enuntiationes, ita se habebunt etiam in futuro. Speculemur igitur in
praesenti quae sit rerum propositionumque necessitas. Si qua enim propositio de
qualibet re dicta vera est, illam rem quam dixit esse necesse est. Si enim
dixerit, quoniam nix alba est, et hoc verum est, veritatem propositionis sequitur
necessitas rei. Necesse est enim esse nivem albam, si propositio quae de ea re
praedicata est vera est. Quod si dixerit quis non esse albam picem et haec vera
est, manifestum est rem quoque propositionis consequi veritatem. Amplius quoque
et propositiones rerum necessitates sequuntur. Si enim est aliqua res, verum
est de ea dicere quoniam est, et si non est aliqua res, verum est de ea dicere
quoniam non est. Ita secundum veritatem affirmationis et negationis necessitas
rei substantiam sequitur et rerum necessitas propositionum comitatur
necessitatem.Atque hoc quidem in veris. In falsis quoque idem est e contrario.
Nam si falsa est affirmatio, rem de qua loquitur non esse necesse est, ut si
falsa est affirmatio quae dicit picem esse albam, non esse albam picem necesse
est. Rursus si falsa est negatio quae dicit nivem non esse albam, esse albam nivem
necesse est. Rursus si res non est, affirmatio quoque de ea re necessarie falsa
est. Quod si rursus res non ƿ sit id quod potest dicere falsa negatio, sine
ulla dubitatione illa negatio falsa est et hoc esse necesse est, ut quoniam de
nive potest dicere falsa negatio, quoniam alba non est, hoc ipsum quod falsa
negatio dicit, id est albam non esse, non est. Nix enim non alba non est.Quare
rerum necessitati falsitas veritasque convertitur. Nam si est aliquid, vere de
eodem dicitur, quoniam est, et si vere dicitur, illam rem de qua vere aliquid
praedicatur esse necesse est; quod si non est id quod dicitur, falsa enuntiatio
est, et si enuntiationes falsae sunt, res non esse necesse est. Quod si haec
ita sunt, positum est autem omnem affirmationem et negationem veram esse
definite, quoniam propositionum veritatem vel falsitatem rerum necessitas
secundum esse vel non esse consequitur (esse quidem secundum veritatem, ut
dictum est, non esse secundum falsitatem): nihil fit casu neque libera
voluntate nec aliqua possibilitate. Haec enim quae utrumlibet vocamus talia
sunt, quae cum nondum sunt facta et fieri possunt et non fieri, si autem facta
sint, non fieri potuerunt, ut hodie me Vergilii librum legere, quod nondum
feci, potest quidem non fieri, potest etiam fieri, quod si fecero, potui non
facere. Haec igitur huiusmodi sunt quaecumque utrumlibet dicuntur. Utrumlibet
autem quid sit ipse planius monstrat dicens: utrumlibet enim nihil magis sic
vel non sic se habet aut habebit. Est enim utrumlibet quod vel ad esse vel ad
non esse aequaliter sese habeat, id est neque illud esse necesse sit ƿ neque
non esse necesse sit. Putaverunt autem quidam, quorum Stoici quoque sunt,
Aristotelem dicere in futuro contingentes nec veras esse nec falsas. Quod enim
dixit nihil se magis ad esse habere quam ad non esse, hoc putaverunt tamquam
nihil eas interesset falsas an veras putari. Neque veras enim neque falsas esse
arbitrati sunt. Sed falso. Non enim hoc Aristoteles dicit, quod utraeque nec
verae nec falsae sunt sed quod una quidem ipsarum quaelibet aut vera aut falsa
est, non tamen quemadmodum in praeteritis definite nec quemadmodum in
praesentibus sed enuntiativarum vocum duplicem quodammodo esse naturam, quarum
quaedam essent non modo in quibus verum et falsum inveniretur sed in quibus una
etiam esset definite vera, falsa altera definite, in aliis vero una quidem
vera, altera falsa sed indefinite et commutabiliter et hoc per suam naturam,
non ad nostram ignorantiam atque notitiam. Quocirca recte dictum est, si omnis
affirmatio vel negatio vera definite esset, nihil fieri neque esse vel a casu
vel a communi nomine utrumlibet nec esse aut non esse contingenter sed aut esse
definite aut non esse definite sed magis ex necessitate omnia. Hoc enim
consequitur eum qui dicit aut eum qui affirmat verum esse aut eum qui negat.
Quod si hoc verum esset, itidem cum veritate vel fieret vel cum falsitate non
fieret quod a vere falseue enuntiantibus dicebatur. Quod si hoc impossibile ƿ
est et sunt quaedam res quae necessitate non sint (videmus autem quasdam esse
casu, quasdam ex voluntate, quasdam ex propriae possibilitate naturae), frustra
putatur sicut in praeteritis, ita quoque in futuris enuntiationibus unam esse veram,
alteram falsam definite. Quare haec una fuit eius argumentatio. Aliam vero quasi
ipse sibi opponens aliquam quaestionem ingreditur validiore tractatu: AMPLIUS
SI EST ALBUM NUNC, VERUM ERAT DICERE PRIMO QUONIAM ERIT ALBUM, QUARE SEMPER
VERUM FUIT DICERE QUODLIBET EORUM QUAE FACTA SUNT, QUONIAM ERIT. QUOD SI SEMPER
VERUM EST DICERE QUONIAM EST VEL ERIT, NON POTEST HOC NON ESSE NECNON FUTURUM
ESSE. QUOD AUTEM NON POTEST NON FIERI, IMPOSSIBILE EST NON FIERI; QUOD AUTEM
IMPOSSIBILE EST NON FIERI, NECESSE EST FIERI. OMNIA ERGO QUAE FUTURA SUNT
NECESSE EST FIERI. NIHIL IGITUR UTRUMLIBET NEQUE A CASU ERIT; NAM SI A CASU,
NON EX NECESSITATE. Ad adstruendum non esse omnes enuntiationes veras definite
in futuro vel falsas ex eadem quidem argumentationis virtute et ex eodem
possibilitatis eventu, diversam tamen ingreditur actionis viam. Dudum enim ex
his quae nondum erant facta, si vere futura esse praedicerentur, in rebus
necessitatem solam esse posse collegit. Nunc autem ex his rebus quae facta sunt
argumentationem capit, si vere antequam fierent praedicerentur, necessitatis
nexu eventus rerum omnium contineri. Arbitrantur enim hi qui dicunt
contingentium quoque propositionum stabilem esse enuntiationis modum secundum
veritatem scilicet atque ƿ mendacium, quod omnia quaecumque facta sunt,
inquiunt, potuerunt praedici, quoniam fient. Hoc enim in natura quidem fuit
antea sed nobis hoc rei ipsius patefecit eventus. Quare si omnia quaecumque
evenerunt sunt et ea quae sunt futura esse praedici potuerunt, necesse est
omnia quae dicuntur aut definite vera esse aut definite falsa, quoniam definitus
eorum eventus secundum praesens tempus est. Quare in omnibus in quibus aliquid
evenit verum est dicere, quoniam eventurum est, et si nondum adhuc factum est.
Hoc autem illa res probat verum fuisse tunc dici, quoniam evenit id quod
praedici potuerat; quod si praedictum esset, res eventura definita veritate
praediceretur. Hoc Aristoteles sumens ad idem impossibile validissima ratione
perducit et praesentis temporis naturam cum futuri enuntiatione coniungit. Ait
enim simile esse de praesentibus enuntiare secundum veritatis necessitatem et
de futuris: nam si verum est dicere, quoniam est aliquid, esse necesse est, et
si verum est dicere, quoniam erit, futurum sine dubio esse necesse est: omnia
igitur ex necessitate futura sunt: ad idem scilicet impossibile argumentationem
trahens. Sumit autem huius impossibilitatis ordinem ex his propositionibus quae
faciliores quidem ad intellectum sunt, idem tamen valent hoc modo: SI SEMPER,
inquit, VERUM EST DICERE, QUONIAM EST VEL ERIT, quidquid tunc verum fuit
praedicere, illud NON POTEST NON ESSE NECNON FUTURUM ESSE. Quemadmodum enim id
quod in praesenti vere dicitur esse, hoc non potest non esse, si vera de eo
propositio ƿ fuit, quae dicebat esse, ita quoque in futuro quae dicit aliquid
futurum esse, illa si vera est, non potest non futurum esse quod praedicit.
Quod si non potest non fieri quod a vera propositione praedicitur, impossibile
est non fieri. Idem est enim dicere non potest non fieri, quod dicere
impossibile est non fieri. Quod autem impossibile est non fieri, necesse est
fieri. Impossibile enim idem necessitati valet contrarie praedicatum, ut ipse
post docuit. Nam quod impossibile est esse necesse est non esse. Quod enim ut
sit possibile non est, illud non esse necesse est. Quod si hoc est, et
contraria se eodem modo habebunt. Quod est impossibile non esse, hoc esse
necesse est. Sed dictum est ea quae vera praedicuntur impossibile esse non
esse, hoc autem est ex necessitate esse. Ea igitur quae praedicuntur ex
necessitate futura sunt. Nihil igitur utrumlibet neque casu nec omnino secundum
liberum arbitrium, quod utrumlibet significatio totum clausit. Nam quod dicit
utrumlibet et possibilitatem et casum et liberum in significatione tenet
arbitrium. Ergo nihil fit a casu. Nam si quaedam casu fieri dicat, ille rursus
in ea re perimit necessitatem. Quod enim casu est non ex necessitate est. Nihil
autem fit a casu, quoniam omnia ex necessitate proveniunt, quaecumque
enuntiatio vera praedixerit. Evenit autem huiusmodi impossibilitas ex eo quod
concessum est prius, omnia quaecumque facta sunt definite vere potuisse
praedici. Nam si ex necessitate contingit id quod evenit, verum ƿ fuit dicere
quoniam erit. Quod si ex necessitate non contingit sed contingenter, non potius
verum fuit dicere quoniam erit sed magis quoniam contingit esse. Nam qui dicit
erit, ille quandam necessitatem in ipsa praedicatione ponit. Hoc inde
intellegitur, quod si vere dicat futurum esse id quod praedicitur non possibile
sit non fieri, hoc autem ex necessitate sit fieri. Ergo qui dicit, quoniam erit
aliquid eorum quae contingenter eveniunt, in eo quod futurum esse dicit id quod
contingenter evenit fortasse mentitur; vel si contigerit res illa quam
praedicit, ille tamen mentitus est: non enim eventus falsus est sed modus
praedictionis. Namque ita oportuit dicere: Cras bellum navale contingenter
eveniet hoc est dicere: ita evenit, si evenerit, ut potuerit non evenire.
Qui ita dicit verum dicit, eventum enim contingenter praedixit. Qui autem ita
infit: Cras bellum erit navale quasi necesse sit, ita pronuntiat. Quod si
evenerit, non iam idcirco quia praedixit verum dixerit, quoniam id quod
contingenter eventurum erat necessarie futurum praedixit. Non ergo in eventu
est falsitas sed in praedictionis modo. Quemadmodum enim si quis ambulante
Socrate dicat: Socrates ex necessitate ambulat ille mentitus est non in
eo quod Socrates ambulat sed in eo quod non ex necessitate ambulat, quod ille
eum ex necessitate ambulare praedicavit, ita quoque in hoc qui dicit quoniam
erit aliquid, etiam hoc si fiat, ille tamen ƿ falsus est, non in eo quod factum
est sed in eo quod non ita factum est, ut ille praedixit esse futurum. Quod si
verum esset definite, ex necessitate esset futurum. Igitur ex necessitate
futurum esse praedixit, quodcumque sine ullo alio modo eventurum pronuntiavit.
Quare non in eventu rei sed in praedicationis enuntiatione falsitas invenitur.
Oportet enim in contingentibus ita aliquid praedicere, si vera erit enuntiatio,
ut dicat quidem futurum esse aliquid sed ita, ut rursus relinquat esse
possibile, ut futurum non sit. Haec autem est contingentis natura contingenter
in enuntiatione praedicare. Quod si quis simpliciter id quod fortasse
contingenter eveniet futurum esse praedixerit, ille rem contingentem necessarie
futuram praedicit. Atque ideo etiam si evenerit id quod dicitur, tamen ille
mentitus est in eo quod hoc quidem contingenter evenit, ille autem ex necessitate
futurum esse praedixerit. Cum ergo sint quatuor enuntiationum veritatis et
falsitatis modi, de his scilicet propositionibus quae in futuro praedicuntur
(aut quoniam et erit et non erit id quod dicitur, id est ut et affirmatio et
negatio vera sit, aut quoniam nec erit necnon erit, id est ut et affirmatio et
negatio falsae sint, aut quoniam erit aut non erit, una tamen definite vera,
altera falsa, aut rursus quoniam erit aut non erit utrisque secundum veritatem
et falsitatem indefinitis et aequaliter ad veritatem mendaciumque vergentibus)
docuit quidem supra et esse et non esse fieri nou posse, cum dicit: UTRAQUE
ENIM NON ERUNT SIMUL IN TALIBUS. Docuit etiam aliquantisper aut ƿ esse aut non
esse definite in contingentibus et futuris propositionibus esse non posse. Nunc
illud addit, quod neque esse neque non esse, id est quod nec illud dici vere
possit, posse utrasque inveniri falsas, quae dicuntur in futuro propositiones.
Quod si neque utraeque verae sunt neque utraeque falsae neque una definite
vera, falsa altera definite, restat ut una quidem vera sit, altera falsa, non
tamen definite sed utrumlibet et instabili modo, ut hoc quidem aut hoc evenire
necesse sit, ut tamen una res quaelibet quasi necessarie et definite proveniat
aut non proveniat fieri non possit. Quemadmodum autem utrasque falsas non esse
demonstraret, hic inchoat: AT VERO NEC QUONIAM NEUTRUM VERUM EST CONTINGIT
DICERE, UT QUONIAM NEQUE ERIT NEQUE NON ERIT. PRIMUM ENIM CUM SIT AFFIRMATIO
FALSA, ERIT NEGATIO NON VERA ET HAEC CUM SIT FALSA, CONTINGIT AFFIRMATIONEM
ESSE NON VERAM. AD HAEC SI VERUM EST DICERE, QUONIAM ALBUM EST ET MAGNUM,
OPORTET UTRAQUE ESSE; SIN VERO ERIT CRAS, ESSE CRAS; SI AUTEM NEQUE ERIT NEQUE
NON ERIT CRAS, NON ERIT UTRUMLIBET, UT NAVALE BELLUM; OPORTEBIT ENIM NEQUE
FIERI NAVALE BELLUM NEQUE NON FIERI NAVALE BELLUM. Sensus argumentationis
huiusmodi est: nec illud, inquit, dici poterit, quod contingentium
propositionum neutra vera sit in futuro. Hoc autem nihil differt dicere quam si
quis dicat utrasque esse falsas. Hoc enim impossibile est. In contradictionibus
namque utraeque falsae inveniri non possunt. Hoc enim proprium ƿ
contradictoriarum est: ut proprietatem subcontrariarum refugiunt in eo quod
simul verae esse non possunt, ita quoque et contrariarum proprietatem vitant in
eo quod simul falsae non reperiuntur. Habent ergo propriam naturam, ut neque
falsae simul sint neque verae. Quare una ipsarum semper erit vera, semper
altera falsa. Impossibile est igitur, cum sit falsa negatio, non veram esse
affirmationem, et rursus cum sit falsa affirmatio, negationem esse non veram.
Igitur nec hoc est dicere, quod utraeque non verae sint. Quod per hoc dixit
quod ait: AT VERO NEC QUONIAM NEUTRUM VERUM EST CONTINGIT DICERE, id est non
nobis contingit dicere, hoc est impossibile est dicere, quoniam neutrum verum
est, scilicet quod affirmationibus negationibusue prop onit ur contingentibus
scilicet et futuris. Qui autem Aristotelen arbitrati sunt utrasque
propositiones in futuro falsas arbitrari, si haec quae nunc dicit
diligentissime perlegissent, numquam tantis raptarentur erroribus. Neque enim
idem est dicere neutra vera est quod dicere neutra vera est definite. Futurum
esse enim cras bellum navale et non futurum non dicitur quoniam utraeque omnino
falsae sunt sed quoniam neutra est vera aut quaelibet ipsarum definite falsa
sed haec quidem vera, illa falsa, non tamen una ipsarum definite sed quaelibet
illa contingenter. His autem ƿ adicit aliud quiddam dicens: si propositionum
veritas ex rerum substantia pendet, ut quidquid verum est in propositionibus
dicere hoc esse necesse sit, si verum est dicere, quoniam erit aliquid album,
veritatem sequitur rei necessarius eventus. Quod si dicat quis quamlibet illam
rem cras albam futuram, si hoc vere dixerit, cras ex necessitate alba futura
est. Sic igitur, si quis verum dicit neutram esse veram propositionum earum
quae in futuro dicuntur, necesse est id quod dicitur et significatur ab illis
propositionibus nec esse necnon esse. Fal sa enim et affirmatione et negatione
nec quod affirmatio dicit fieri potest nec quod negatio. Ergo ex necessitate
neutrum fit, quod vel affirmatio dicit vel negatio. Ergo si dicat affirmatio
cras bellum navale futurum, quoniam falsa affirmatio est, non erit cras bellum
navale. Rursus si idem neget negatio dicens non erit cras bellum navale,
quoniam haec quoque falsa est, erit cras bellum navale. Quare nec erit bellum
navale, quia affirmatio falsa est, necnon erit bellum navale, quia negatio. Sed
hanc ineptiam nec animus sibi ipse fingere potest. Quis enim umquam dixerit rem
aliquam ex necessitate nec esse nec non esse? Quod ille scilicet dicit, qui
dicit utrasque propositiones in futuro falsas exsistere. QUAE ERGO CONTINGUNT
INCONVENIENTIA HAEC SUNT ET HUIUSMODI ALIA, SI OMNIS AFFIRMATIONIS ET
NEGATIONIS VEL IN HIS QUAE IN UNIVERSALIBUS ƿ DICUNTUR UNIVERSALITER VEL IN HIS
QUAE SUNT SINGULARIA NECESSE EST OPPOSITARUM HANC ESSE VERAM, ILLAM VERO
FALSAM, NIHIL AUTEM UTRUMLIBET ESSE IN HIS QUAE FIUNT SED OMNIA ESSE VEL FIERI
EX NECESSITATE. QUARE NON OPORTEBIT NEQUE CONSILIARI NEQUE NEGOTIARI, QUONIAM
SI HOC FACIMUS, ERIT HOC, SI VERO HOC, NON ERIT. NIHIL ENIM PROHIBET IN
MILLENSIMUM ANNUM HUNC QUIDEM DICERE HOC FUTURUM ESSE, HUNC VERO NON DICERE.
QUARE EX NECESSITATE ERIT QUODLIBET EORUM VERUM ERAT DICERE TUNC. Omnia in
futuro vel vera vel falsa esse definite in propositionibus arbitrantes
impossibilitas ista consequitur: nihil enim neque ex libero voluntatis arbitrio
neque ex aliqua possibilitate, neque ex casu quidquam fieri potest, si omnia
necessitati subiecta sunt. Quamquam quidam non dubitaverint dicere omnia ex
necessitate et quibusdam artibus conati sunt id quod in nobis est cum rerum
necessitate coniungere. Dicunt enim quidam, quorum sunt Stoici, ut omnia
quaecumque fiunt fati necessitate proveniant, et omnia quao fatalis agit ratio
sine dubio necessitate contingere. Sed illa esse sola in nobis et ex voluntate
nostra, quaecumque per voluntatem nostram et per nos ipsos vis fati complet ac
perficit. Neque enim, inquiunt, voluntas nostra in nobis est sed idem volumus
idemque nolumus, quidquid fati necessitas imperavit, ut voluntas quoque nostra
ex fato pendere ƿ videatur. Ita, quoniam per voluntatem nostram, quaedam ex
nobis fiunt et ea quae fiunt in nobis fiunt quoniamque voluntas ipsa ex
necessitate fati est, etiam quae nos voluntate nostra facimus, quod necessitas
imperavit ea, ipsa impulsi facimus necessitate. Quare hoc modo significationem
liberi arbitrii permutantes necessitatem et id quod in nobis est coninugere
impossibiliter et copulare contendunt. Illud enim in nobis est liberum
arbitrium, quod sit omni necessitate uacuum et ingenuum et suae potestatis,
quorumdamque nos domini quodammodo sumus vel faciendi vel non faciendi. Quod si
voluntatem quoque nostram fati nobis necessitas imperet, in nobis voluntas ipsa
non erit sed in fato, nec erit liberum arbitrium sed potius seruiens
necessitati. Unde fit ut, qui omnes actus eventnum necessitate constringunt,
dicant per hoc poplitem quoque nos non flectere, nisi fatalis necessitas
iusserit, caput quoque non scalpere, quare nec lauare, quare nec agere aliquid.
His etiam adiciam vel aliquid feliciter vel aliquid infeliciter facere vel
pati. Unde fit ut neque casum neque liberum arbitrium nec possibile in rebus
ullum esse contendant, quamuis liberum destruere metuentes arbitrium aliam ei
fingant significationem, per quam nihilominus libera hominis voluntas
euertitur. Aristotelica vero auctoritas ita haec in rebus posita et constituta
esse confirmat, ut non exponat nunc, quid sit casus quidue possibile quidue in
nobis, nec ea esse in rebus ƿ probet atque demonstret sed in tantum apud illum
haec in rebus esse manifestum est, ut opinionem, qua quis arbitratur
enuntiationes in futuro omnes esse veras, per hoc impossibilem esse dicat, quod
casum et possibilitatem liberumque euertat arbitrium. Haec enim ita constituta
in rebus putat, ut non de his ulla opus sit demonstratione sed impossibilis
ratio iudicetur, quaecumque vel possibile vel casum vel id quod in nobis est
conatur euertere. Et casum quidem quemadmodum definita in propositionibus
futuris veritas destruat supra monstravit. Nunc autem quemadmodum eadem ipsa
veritas definita futurarum et contingentium propositionum tollat liberi
arbitrii facultatem maxima vi argumentationis exsequitur dicens: huiusmodi
cuncta contingere impossibilia, si quis unam enuntiationis partem definite veram
vel falsam esse confingat. Sed nos secuti Porphyrium, cum huius disputationis
expositionem coepimus, id quod prius dixit IN SINGULARIBUS ET FUTURIS ob hoc
dixisse praediximus, quod facilior sit intellectus disputationis, si haec prius
in singularibus perspicerentur. De quibus singularibus diligentissime
praelocutus nunc de universalibus universaliter praedicatis et quae in his
fiunt contradictiones loquitur. Ita enim dicit: SI OMNIS AFFIRMATIONIS ET
NEGATIONIS VEL IN HIS QUAE IN UNIVERSALIBUS DICUNTUR UNIVERSALITER VEL IN HIS
QUAE SUNT SINGULARIA NECESSE EST OPPOSITARUM HANC ESSE VERAM, ILLAM VERO
FALSAM. Alexander autem in singularibus et futuris dixisse eum arbitratur,
tamquam si diceret in his futuris ƿ quae in generatione et corruptione sunt.
Sunt enim quaedam futura quae in generatione et corruptione non sunt, ut quod
de sole vel de luna vel de caeteris caelestibus pronuntiatur. Haec vero, quae
sunt in rebus his quarum est et nasci et corrumpi natura, unam semper non
necesse est veram esse, alteram falsam. Sed neutram ego improbo expositionem,
utraeque enim veracissima ratione firmantur. Omnis autem sensus talis est, quo
necessitatem solam in rebus imperare destruit Aristoteles: omne quod natura est
non frustra est; consiliari autem homines naturaliter habent; quod si
necessitas in rebus sola dominabitur, sine causa est consiliatio; sed consiliatio
non frustra est, natura enim est: non igitur potest in rebus cuncta necessitas.
Ordo autem se sit habet: QUAE ERGO, inquit, CONTINGUNT INCONVENIENTIA HAEC SUNT
ET HUIUSMODI ALIA, scilicet quoniam qui est in rebus casus euertitur, alia vero
quoniam possibilitas et liberi arbitrii voluntas amittitur. Et haec quomodo
contingunt ipse secutus est dicens: SI OMNIS AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS VEL IN
HIS QUAE IN UNIVERSALIBUS DICUNTUR UNIVERSALITER VEL IN HIS QUAE SUNT
SINGULARIA NECESSE EST OPPOSITARUM HANC ESSE VERAM, ILLAM VERO FALSAM, NIHIL
AUTEM UTRUMLIBET ESSE IN HIS QUAE FIUNT SED OMNIA ESSE VEL FIERI EX
NECESSITATE. Tunc enim inconvenientia illa contingunt, si omnis affirmatio et
negatio definite vera vel falsa est sive in his contradictionibus quae in
universalibus angulariter fiunt sive in singularibus. Tunc enim nihil est
utrumlibet sed ex necessitate omnia, quoniam veritatem et falsitatem
propositionum rerum eventus ex necessitate consequitur. Quare ut ipse ait non
oportebit neque consiliari neque negotiari, quoniam si hoc facimus, erit hoc,
si vero hoc, non erit. Euertitur enim consiliatio, si frustra est, frustra
autem eam esse dicit, quisquis in rebus solam ponit fati necessitatem. Cur enim
quisque consilium habeat, si nihil ex eo quod consiliatur efficiet, cum
administret cuncta necessitas? Quare non oportebit consiliari vel, si quis
consiliatur, negotiari non debet. Negotiari autem est actu aliquid et negotio
agere, non lucrum sed aliquam causam vel actum. Nihil enim ipse per actum suum
consiliumque expediet, nisi fati necessitas inbet. Docuit autem quid esset
consiliatio per hoc quod ait: QUONIAM SI HOC FACIMUS, ERIT HOC, SI HOC, NON
ERIT. Ita enim semper fit consiliatio, ut si sit Scipio, ita consiliabitur: si
in Africam exercitum ducam, cladem Hannibalis ab Italia removebo: sin vero non
ducam, non eripietur Italia. Hoc est enim dicere: si hoc facio, ut si in
Africam exercitum ducam, erit hoc, id est eripietur Italia: sin vero hoc, id
est si hic mansero, non erit hoc, non eripietur Italia. Et in aliis omnibus
rebus eodem modo. Simul autem monstravit in consiliis non esse necessitatem. Si
enim hoc, inquit, faciam, erit hoc, et si hoc, non erit. Quod si necessitas in
rebus esset, sive hoc quis faceret sive non faceret, quod necesse esset
eveniret. Quare quod consilii ratione fit non fit violentia necessitatis.
Adiunxit ƿ autem ei quod est consiliari NEQUE NEGOTIARI et est ordo hoc modo: QUARE
NON OPORTEBIT NEQUE CONSILIARI, QUONIAM SI HOC FACIMUS, ERIT HOC, SI VERO HOC,
NON ERIT (NIHIL ENIM PROHIBET IN MILLEN SI MUM ANNUM HUNC QUIDEM DICERE HOC
FUTURUM ESSE, HUNC VERO NON DICERE. QUARE EX NECESSITATE ERIT QUODLIBET EORUM
VERUM ERAT DICERE TUNC) NEQUE NEGOTIARI id est actum incipere atque negotium
gerere. Prior enim est consiliatio, posterius negotium sed negotium post
consiliationem posuit et cuncta quae ad consiliationis naturam addi oportebat
post negotiationis interpositionem subdidit. Est autem hoc modo: si omnia,
inquit, necessitas agit, non oportet consiliari, quoniam si hoc facimus
proveniet nobis hoc, si vero hoc facimus, non proveniet. Nihil enim prohibet
frustra unum dicere, alterum negare dicentem: si hoc facimus, erit hoc aut non
erit. Quod enim eventurum est fiet, sive ille per consilium coniectet hoc posse
fieri, si quid aliud fecerit, sive ille neget hoc posse fieri, si hoc quod
dixit faciat. Ex necessitate enim futurum est quidquid unus ipsorum verum
dixerit. Quod si consiliari omnino non oportet, nec negotiari oportebit id est
nullum incipere negotium. Sive enim quis incipiat sive non incipiat, quod ex
necessitate est sine ulla dubitatione proveniet. Quare nihil alter homo altero
distabit homine. Eo enim meliores homines ƿ iudicamus, quod potiores sunt in
consilio. Sed ubi consiliatio frustra est cuncta necessitate faciente, homines
quoque inter se nihil differunt. Ipsa enim consiliatio nil differt utrum bona
an mala sit, cum proventus necessitas in fati administratione consistat. Quare
si boni consilii homines laude digni sunt, mali consilii vituperatione, non
aliter hoc erit iuste, nisi malus actus malumque consilium et e contra bonum in
nostra sit potestate et non in fato. Cum enim nulla ex necessitate
constringitur eventus rei, tunc et liberum voluntatis arbitrium, ut non sit
fatali seruiens necessitati. Ergo neque qui in hoc mundo simplices rerum
ordines posuerunt recipiendi sunt et hi qui in permixta hac mundana mole non
permixtas quoque actuum causas accipiunt repudiandi. Nam neque qui casu omnia
evenire dicunt recte arbitrantur neque qui omnia necessitatis violentia fingunt
sana opinione tenentur neque omnia ex libero arbitrio esse manifestum est sed
horum omnium et causae mixtae et eventus. Sunt enim quaedam ex casu, sunt
aliqua ex necessitate, quaedam etiam videmus libero teneri iudicio. Et actuum
quidem nostrorum voluntas in nobis est. Nostra enim voluntas domina quodammodo
est nostrorum actuum et totius vitae rationis sed non ƿ eodem modo eventus
quoque in nostra est potestate. Pro alia namque re aliquid ex libero arbitrio
facientibus ex isdem veniens causis casus interstrepit. Ut cum scrobem deponens
quis, ut infodiat vitem, si thesaurum inveniat, scrobem quidem deponere ex
libero venit arbitrio, invenire thesaurum solus attulit casus, eam tamen causam
habens casus, quam voluntas attulit. Nisi enim foderet scrobem, thesaurus non
esset inventus. Quidam autem eventus nostris voluntatibus suppetit, quosdam
impedit quaedam violenta necessitas. Prandere enim vel legere et alia huiusmodi
sicut ex nostra voluntate sunt, ita quoque eorum saepe ex nostra voluntate
pendet eventus. Quod si nunc imperare Persis velit Romanus, arbitrium quidem
voluntatis in ipso est sed hunc eventum durior necessitas retinet et ad
perfectionem uetat adduci. Itaque omnium rerum et casus et voluntas et
necessitas dominatur nec una harum res in omnibus ponenda est sed trium mixta
potentia. Unde fit ut peccantium consideretur magis animus potius quam eventus
et puniatur animus non perfectio, idcirco quod voluntas quidem nobis libera est
sed aliquotiens perfectionis ordo retinetur. Quod si omnia vel casu vel
necessitate fierent, nec laus digna bene facientibus nec ultio delinquentibus
nec leges ullae essent iustae, quae aut bonis praemia aut malis restituerent
poenas. Venio nunc ad illud, quod multis quaeritur modis, an divinatio maneat,
si non omnia in rebus ex necessitate contingunt. Nam quod in vera praedictione
est, ƿ idem est in scientia, et sicut cum quis verum praedicit quod vere
praedicitur esse necesse est, ita quod quis futurum novit illud futurum esse
necesse est. Sed divinatio non omnia ut ex necessitate futura pronuntiat atque
idcirco frequenter ita divinatur, quod facillime in ueterum libris agnoscitur:
hoc quidem eventurum est sed si hoc fit non eveniet, quasi intercidi possit et
alio modo evenire. Quod si ita est, necessitate non evenit. Utrum autem, si
omnia futura sciat deus, omnia esse necesse est, ita quaeramus. Si quis dicat
dei scientiam de futuris eventuum subsequi necessitatem, is profecto
conversurus est, si omnia necessitate non contingunt, omnia deum scire non
posse. Nam si scientiam dei sequitur eventuum necessitas, si eueutuum
necessitas non sit, divina scientia perimitur. Et quis tam impia ratione animo
torqueatur, ut haec de deo dicere audeat? Sed fortasse quis dicat, quoniam
evenire non potest, ut deus omnia futura non noverit, hinc evenire ut omnia ex
necessitate sint, quoniam deo notitiam rerum futurarum tollere nefas est. Sed
si quis hoc dicat, illi videndum est, quod deum dum omnia scire conatur
efficere omnia nescire contendit. Binarium enim numerum esse imparem si quis se
scire proponat, non ille noverit sed potius nescit. Ita quod non est potentiae
nosse se id ƿ arbitrari nosse potius impotentiae est. Quisquis ergo dicit deum
cuncta nosse et ob hoc cuncta ex necessitate esse futura, is dicit deum ex
necessitate eventura credere, quaecumque ex necessitate non eveniunt. Nam si
omnia ex necessitate eventura novit deus, in notione sua fallitur. Non enim
omnia ex necessitate eveniunt sed aliqua contingenter. Ergo si quae
contingenter eventura sunt ex necessitate eventura noverit, in propria
providentia falsus est. Novit enim futura deus non ut ex necessitate evenientia
sed ut contingenter, ita ut etiam aliud posse fieri non ignoret, quid tamen
fiat ex ipsorum hominum et actuum ratione persciscat. Quare si quis omnia ex
necessitate fieri dicat, deo quoque benivolentiam subripiat necesse est. Nihil
enim illius benignitas parit, quandoquidem cuncta necessitas administrat, ut
ipsum dei benefacere ex necessitate quodammodo sit et non ex ipsius voluntate.
Nam si ex ipsius voluntate quaedam fiunt, ut ipse nulla necessitate ciaudatur,
non omnia ex necessitate contingunt. Quis igitur tam impie sapiens deum quoque
necessitate constringat? Quis omnia ex necessitate fieri dicat, ista quoque vis
impossibilitatis eveniet? Quare ponendum in rebus est casu quaedam posse et
voluntate effici et necessitate constringi et ratio, quae utrumuis horum subruit,
impossibilis iudicanda est. Non igitur immerito Aristoteles ad impossibilem
rationem perducit dicens et possibilitatem et casum et liberum arbitrium
deperire, quod fieri nequit, si omnium futurarum ƿ enuntiationum una semper
vera est definite, falsa semper altera definite. Harum enim veritatem et
falsitatem necessitas consequitur, quae et casum de rebus et liberum subiudicat
arbitrium. Unde nunc quoque idem repetens dicit: nihil impedire, utrum aliquis
ante mille annos dicat aliquid futurum esse an alius neget. Non enim secundum
dicere vel negare cuncta facienda sunt vel non facienda sed si necesse est
dicentem vel negantem res quoque affirmatas vel negatas subsequi, [etiam si
illi non dicant] quae illis dicentibus evenire necesse erat, etiam non
dicentibus evenire necesse est. Dicit autem hoc modo: AT VERO NEC HOC DIFFERT,
SI ALIQUI DIXERUNT CONTRADICTIONEM VEL NON DIXERUNT; MANIFESTUM EST ENIM, QUOD
SIC SE HABENT RES, ET SI HIC QUIDEM AFFIRMAVERIT, ILLE VERO NEGAVERIT; NON ENIM
PROPTER NEGARE VEL AFFIRMARE ERIT VEL NON ERIT NEC IN MILLENSIMUM ANNUM MAGIS
QUAM IN QUANTOLIBET TEMPORE. QUARE SI IN OMNI TEMPORE SIC SE HABEBAT, UT UNUM
verE DICERETUR, NECESSE ESSET HOC FIERI ET UNUMQUODQUE EORUM QUAE FIUNT SIC SE
HABERET, UT EX NECESSITATE FIERET. QUANDO ENIM VERE DICIT QUIS, QUONIAM ERIT,
NON POTEST NON FIERI ET QUOD FACTUM EST VERUM ERAT DICERE SEMPER, QUONIAM ERIT.
Eventus necessariarum rerum Aristoteles non ex praedicentium veritate sed ex
ipsarum rerum natura considerans inquit: licet necesse sit, quisquis de re
aliqua vera praedixerit, rem quam ante praenuntiaverit evenire, non tamen
idcirco rerum necessitas ex praedictionis veritate pendet sed divinandi veritas
ex rerum potius necessitate perpenditur. Non enim idcirco esse necesse est,
quoniam verum aliquid praedictum est sed quoniam necessario erat futurum,
idcirco de ea re potuit aliquid vere praedici. Quod si ita est, eveniendi rei
vel non eveniendi non est causa is qui praedicit futuram esse vel negat. Non
enim affirmationem et negationem esse necesse est sed idcirco ea esse necesse
est quae futura sunt, quoniam in natura propria quandam habent necessitatem, in
quam si quis incurrerit, verum est quod praedicit. Ergo si quaecumque nunc
facta sunt verum de his fuisset dicere quoniam erunt, sive ille dixisset sive
non dixisset, haec quae nunc facta sunt erant ex necessitate futura. Non enim
propter dicentem vel negantem in rebus necessitas est sed propter rerum
necessitatem veritas in praenuntiatione vel falsitas invenitur. Quare si etiam
ea quae nunc facta sunt vere potuissent praedici quoniam erunt et his ita
positis rem necesse esset evenire, sive illi praedicerent sive non
praedicerent, necesse est omne quod fit ex necessitate es se futurum et nihil
omnino utrumlibet ƿ in rebus est. Namque si nihil necessitatem rerum adivuat
divinatio et nihil interest, utrum quis praedicat futurum esse aliquid an neget
an nullus omnino aliquid nec in affirmatione nec in negatione praedicat,
manifestum est quoniam nec de eo ulla distantia est, sive quis ante quamlibet
multum tempus aliquid eventurum vere esse praedixerit sive ante quamlibet
paucos dies vel horas vel momenta. Nihil enim interest: sive enim quis ante mille
annos praediceret, quod ex necessitate esset futurum, sive ante annum vel
mensem vel diem vel horam vel momentum, de necessitate rei eventurae nihil
moveret. Quod enim nihil interesset utrum praediceretur an non praediceretur,
nihil quoque interest an iuxta praedicatur an longius. Quod si haec ita sunt et
omnia quaecumque evenerunt futura fuisse necesse est, totum liberum arbitrium
perit, totus casus absumitur, rerum possibilitas praeter necessitatem omnis
excluditur. Simul autem Aristoteles praenuntiationem eventumque coniungens
rerum necessitatem ex ipsa propositionum veritate confirmat dicens: si haec ita
sunt, ut in omni tempore sic se haberet unumquodque quod factum est, ut hoc
ipsum vere praediceretur, NECESSE ESSET HOC FIERI, id est necesse esset quod
praedictum vere est evenire. Unumquodque enim eorum quae fiunt et
verepraedicuntur sic se habet, ut ex necessitate fiat. Hoc autem cur fiat haec
ratio est: quod enim vere quis dicit, fieri necesse est. Illa enim veritas ex
rerum ƿ necessitate procreatur. Quod si etiam id quod factum est veraciter
praenuntiaretur futurum, nulla esset dubitatio omnia ex necessitate provenire.
Quod si hoc, inquit, est impossibile (videmus enim quasdam res ex principio
liberi arbitrii et ex nostrorum actuum fonte descendere), quid dubitamus
frivolam rationem omnium necessitatis excludere nec dilectum humanae vitae
interpositione necessitatis absumere? Quae enim erit ulla discretio inter
homines, si liberi arbitrii iudicium perit? Cur postremum leges conditae, cur
publice iura responsa sunt? Cur instituta moresque, publici et privati actus
constitutionibus principum et iudiciorum nexibus continentur, si certum est
nihil humanis licere propositis? Frustra enim cuncta sunt, si liberum arbitrium
non est. Leges enim et caetera ad continendos animos hominum conditas scimus.
Quod si se ipsi animi non regunt et eos aliqua quaedam violentia necessitatis
impellit, dublum non est quin uacuae istae leges sint, quae nihil sponte
facientibus proponuntur. Sed haec quam sint impossibilia ipse Aristoteles
probat, cuius recta sententia neque casum neque necessitatem neque
possibilitatem in utraque parte naturae neque liberum tollit arbitrium sed
cuncta permiscens rebus pluribus mundum compositum non arbitratur simplici vel
casu vel necessitate vel liberae voluntatis iudicio contineri. QUOD SI HAEC NON
SUNT POSSIBILIA: VIDEMUS ENIM ESSE PRINCIPIUM FUTURORUM ET AB EO QUOD CONSILIAMUR
ATQUE AGIMUS ALIQUID. Impossibilia, inquit, ista sunt ut omnia ex necessitate
proveniant. Sumus enim quorundam nos ipsi quoque principia et animus noster
ratione formatus actionesque nostrae ea ratione directae quarundam rerum
principium tenent. Sic enim id quod in nobis est habere videmur: nullo extra
impediente vel cogente ad quod nobis videtur ratione iudicante prosilimus. Nec
omnia necessitatibus subripienda sunt. Omnium namque animalium genus in eo quod
animalia sunt subiectum est aliud naturae, aliud caelestibus siderum cursibus,
aliud rationi quoque mentis et animi cogitationi. Arbores namque et animalia
irrationabilia illae quidem tantum naturae subiectae sunt, pecudes vero etiam
caelestium decretis. Homines autem et naturae et sideribus et propriae
voluntati subiecti sunt. Multa enim natura dominante vel facimus vel patimur,
ut mortem vel huiusmodi habitudinem corporis. Multa secum rerum ipsarum
necessitas trahit, ut ea quae cum facere velimus, non tamen facere valeamus.
Multa autem dat liberum voluntatis arbitrium, quae nobis volentibus fiunt ut
fierent si velimus. Unde fit ut natura quae motus ƿ est principium et liberi
arbitrii facultate animi ratione participet. Anima vero velut inligata
corporibus, quibus natura dominatur, imaginationibus et cupiditatibus et
iracundiae ardoribus caeterisque, quae afferunt corpora, ex ipsa cui inligata
est natura participat. Cuncti autem divinae providentiae subiecti ex illa
quoque divinorum voluntate pendemus. Itaque nec caelestium necessitas tota
subruitur nec casum disputatio haec de rebus eliminat et liberum firmat
arbitrium. Sed haec maiora sunt quam ut nunc digne pertractari queant. Sumus
igitur nos quoque rerum principia et ex nostris consiliis atque actibus in
rebus plura consistunt. Quod si ea quae per hanc rationem auferuntur perspicua
sunt, quod vero ponitur id est affirmationem et negationem omnem in futuro
veram esse non aeque perspicuum est, cur dubitamus mendacem subterfugere
rationis viam et tenere ea quae cum vera sunt tum manifesta sunt repudiatis
his, quae nec veritate ulla firma sunt nec perspicuitate clarescunt? ET QUONIAM
SUPRA IAM DIXERAT: QUARE NON OPORTEBIT NEQUE CONSILIARI NEQUE NEGOTIARI, nunc
hoc reddidit ad id quod ait CONSILIARI DICENS ESSE PRINCIPIUM FUTURORUM ET AB
EO QUOD CONSILIAMUR; ad id quod ait NEQUE NEGOTIARI reddidit id quod subiecit
ATQUE AGIMUS. Quare tanta brevitate oratio constricta est, ut in ea teneatur rationis
ordinisque necessitas. ET QUONIAM EST OMNINO IN HIS QUAE NON SEMPER ACTU SUNT
ESSE POSSIBILE ET NON, IN ƿ QUIBUS UTRUMQUE CONTINGIT ET ESSE ET NON ESSE,
QUARE ET FIERI ET NON FIERI. ET MULTA NOBIS MANIFESTA SUNT SIC SE HABENTIA, UT
QUONIAM HANC UESTEM POSSIBILE EST INCIDI ET NON INCIDETUR SED PRIUS EXTERETUR.
SIMILITER AUTEM ET NON INCIDI POSSIBILE EST. NON ENIM ESSET EAM PRIUS EXTERI,
NISI ESSET POSSIBILE NON INCIDI. QUARE ET IN ALIIS FACTURIS, QUAECUMQUE
SECUNDUM POTENTIAM DICUNTUR HUIUSMODI: MANIFESTUM EST, QUONIAM NON OMNIA EX
NECESSITATE VEL SUNT VEL FIUNT SED ALIA QUIDEM UTRUMLIBET ET NON MAGIS VEL
AFFIRMATIO VEL NEGATIO, ALIA VERO MAGIS QUIDEM IN PLURIBUS ALTERUM SED
CONTINGIT FIERI ET ALTERUM, ALTERUM VERO MINIME. Continuus quidem sensus est ex
superioribus hoc modo: supra enim ait quod si haec non sunt possibilia id est
ut omnia necessitas administret: videmus enim a nobis quoddam esse principium
futurorum et a nostris actibus atque consiliis: his illud addidit: quoniamque
sunt aliqua quae possibilia quidem sunt esse cum non sint et non esse cum sint.
Haec etiam simul auferuntur, si necessitas in omnibus dominetur. Et sensus
quidem cum superioribus ita coniunctus est, quid autem habeat argumentationis
tota sententia, hoc modo perspiciendum est: possibile esse dicitur quod in
utramque partem facile naturae suae ratione vertatur, ut et cum non sit
possibile sit esse nec cum sit ut non sit res ulla prohibeat. Ita ergo et quod
possibile dicimus a necessitate seiungimus. Aliter enim dicitur possibile me
esse ambulare cum sedeam, aliter solem nunc esse in sagittario et post paucos
dies in aquarium transgredi. Ita enim possibile est ut etiam necesse sit.
Possibile autem dicere solemus, quod et cum non sit esse possit et cum sit non
esse iterum possit. Si quis ergo omnia necessitati subiecerit, ille naturam
possibilitatis intercipit. Tres sunt ergo sententiae de possibilitate. Philo
enim dicit possibile esse, quod natura propria enuntiationis suscipiat
veritatem, ut cum dico me hodie esse Theocriti Bucolica relecturum. Hoc si nil
extra prohibeat, quantum in se est, potest veraciter praedicari. Eodem autem
modo idem ipse Philo necessarium esse definit, quod cum verum sit, quantum in
se est, numquam possit susceptivum esse mendacii. Non necessarium autem idem
ipse determinat, quod quantum in se est possit suscipere falsitatem.
Impossibile vero, quod secundum propriam naturam numquam possit suscipere
veritatem. Idem tamen ipse contingens et possibile unum esse confirmat.
Diodorus possibile esse determinat, quod aut est aut erit; impossibile, quod
cum falsum sit non erit verum; necessarium, quod cum verum sit non erit falsum;
non necessarium, quod aut iam est aut erit falsum. Stoici vero possibile quidem
posuerunt, quod susceptibile esset verae praedicationis nihil his
prohibentibus, quae cum extra sint cum ipso tamen fieri contingunt. Impossibile
autem, quod nullam umquam suscipiat veritatem aliis extra eventum ipsius prohibentibus.
Necessarium autem, quod cum verum sit falsam praedicationem nulla ratione
suscipiat. Sed si omnia ex necessitate fiunt, in Diodori sententiam non rectam
sine ulla dubitatione veniendum est. Ille enim arbitratus est, si quis in mari
moreretur, eum in terra mortem non potuisse suscipere. Quod neque Philo neque
Stoici dicunt. Sed quamquam ista non dicant, tamen si unam partem
contradictionis eventu metiuntur idem Diodoro sentire coguntur. Nam si,
quisquis in mari mortuus est, illum necesse fuit in mari necari, impossibile
eum fuit mortem in terra suscipere. Quod est perfalsum. Atque haec omnia
impossibilia subire coguntur, quicumque cum definite alteram contradictionis
partem in futuro veram esse contendunt, solam necessitatem in rebus esse
dicunt. Neque enim, si quis naufragio periit in pelago, idcirco si numquam navigasset
immortalis in terra futurus fuisset. At ergo non ex eventu rerum sed ex natura
eventus ipsos suscipientium propositionum contradictiones indicandae sunt. Si
enim mihi omnia nunc suppeditent ut Athenas eam, etiamsi non uadam, posse me
tamen ire manifestum est; et cum vero potuisse non ire, id quoque apud eos qui
eventus ex rerum natura recta ratione diiudicant indubitatum est. ƿ Non ergo id
est possibile ut sit necessarium sed quamquam quod necessarium est possibile
sit; est tamen alia quaedam extrinsecus possibilitatis natura, quae et ab
impossibili et a necessitate seiuncta sit. Aristoteles enim hanc habet
opinionem de his quae semper esse necesse est. Ea enim putat nullam habere ad
contraria cognationem: ut nix quoniam semper est frigida numquam calori
coniuncta est. Ignis quoque numquam frigori cognatus est, idcirco quod semper
in frigoris contrarietate versatur id est in calore. Omnia ergo quaecumque sunt
necessaria nullam ad contraria earum qualitatum, quas ipsa retinent, habent
cognationem. Quod si quam cognationem haberet ignis ad frigus, frustra esset
illa cognatio numquam igne in frigus qualitatem vertente. Sed novimus nihil
proprium natum frustra naturam solere perficere. Ergo illa sint posita
necessaria quaecumque ad contraria nullam habent cognationem. Quaecumque autem
habent illa sunt non necessaria sed quoniam ad utramque partem contrarietatis
naturali quadam cognatione videntur esse coniuncta, idcirco in utraque parte
eorum eventus possibilis est: ut lignum hoc potest quidem secari sed nihilo
tamen minus habet ad contraria cognationem, potest enim non secari, et aqua
potest quidem calescere sed nihil eam prohibet frigori quoque esse coniunctam.
Et universaliter dicere ƿ est: quaecumque neque semper sunt neque semper non
sunt sed aliquotiens sunt, aliquotiens non sunt, ea per hoc ipsum quod sunt et
non sunt habent aliquam ad contraria cognationem. Haec autem impossibilium et
necessariorum media sunt. Impossibile enim numquam esse potest, necessarium
numquam non esse: inter haec propria quorundam natura est, quae horum
utrorumque sit media, quae et esse scilicet possit et non esse. Ergo hoc nunc
dicit: videmus, inquit, IN HIS QUAE NON SEMPER ACTU SUNT (illa autem non semper
actu sunt, quae ad utraque contraria habent cognationem: ignis semper actu
calidus est, aqua vero non semper) quocirca videmus IN HIS QUAE NON SEMPER ACTU
SUNT esse quaedam possibilia et non, id est ut et sint et non sint. Quod in his
evenit IN QUIBUS UTRUMQUE CONTINGIT ID EST ET ESSE ET NON ESSE, ut aquam et
esse calidam et non esse calidam, fieri quoque calidam et non fieri. Multaque
nobis perspicua sunt ita sese habentia, ut in utraque parte eventus sine ullo
alicuius rei impedimento vertatur, ut uestem quam possibile est quidem secari
sed fortasse ita contingit, ut non ante ferro dividatur, quam eam exterat
uetustas. Et hoc fieri potest, ut quaelibet uestis non ferro potius minutatim
eat quam usu ipso exteratur. Similiter autem non solum eam secari possibile
est. Non enim esset eam prius exteri quam secari, nisi prius possibile esset
non secari. Cum enim ƿ exteritur, non secatur. Hoc autem in quibus eveniat
universaliter monstrat. Evenit hoc enim, inquit, in facturis. Facturae autem
sunt, in quibuscumque generatio est atque corruptio. Sive enim quid natura fiat
sive arte, in his a faciendo facturam dixit. In his ergo facturis alia quidem
potestate sunt, alia actu: ut aqua calida quidem est possibilitate, potest enim
fieri calida, frigida vero actu est, est enim frigida. Hoc autem actu et
potestate ex materia venit. Nam cum sit materia contrarietatis susceptrix et
ipsa in se utriusque contrarietatis habeat cognationem, si ipsa per se
cogitetur, nihil eorum habet quae in se suscipit et ipsa quidem nihil actu est,
omnia tamen potestate. Suscipiens autem contraria quamquam unam habeat
contrarietatem, habet tamen et alteram simul sed non actu, ut in eadem aqua.
Huius enim materia et caloris susceptrix est et frigoris sed cum utrumlibet
horum susceperit vel calorem vel frigus, est quidem si ita contigit, calida,
est etiam simul frigida sed non eodem modo. Nam fortasse actu calida est,
frigida potestate. Ergo quod potestate est in rebus ex materia venit. Alioquin
divinis corporibus nihil omnino est potestate sed omne actu: ut soli numquam
est lumen potestate, cui quidem nulla obscuritas, vel toto caelo nulla quies.
Ita sese ergo habent ex materia ut omnia ipsa essent potestate, nihil autem
actu, arbitratu ƿ naturae, quae in ipsa materia singulos pro ratione distribuit
motus et singulas qualitatum proprietates singulis materiae partibus ponit, ut
alias quidem natura ipsa necessarias ordinarit, ita ut quam diu res illa esset
eius in ipsa proprietas permaneret, ut igni calorem. Nam quamdiu ignis est,
tamdiu ignem calidum esse necesse est. Aliis vero tales qualitates apposuit,
quibus carere possint. Et illa quidem necessaria qualitas informat
uniuscuiusque substantiam. Illa enim eius qualitas cum ipsa materia ex natura
coniuncta est. Istae vero aliae qualitates extra sunt, quae et admitti possunt
et non admitti. Atque hinc est generatio et corruptio. Ex natura igitur et ex
materia ista in rebus possibilitas venit. Qua in re casus quoque aliquando
subrepit, quae est indeterminata causa et sine ulla ratione cadens. Neque enim
natura est quae frustra nil efficit nec arbitrium liberum quod in iudicio et
ratione consistit sed extra est casus, qui propter aliam rem quibusdam factis
ipse subitus et improvisus exoritur. Ex hac autem possibilitate etiam illa
liberi arbitrii ratio venit. Si enim non esset fieri aliquid possibile sed
omnia aut ex necessitate essent aut ex necessitate non essent, liberum
arbitrium non maneret. Recte igitur nec omnia casu ut Epicurus nec necessitate
omnia ut ƿ Stoicus nec rursus omnia libero arbitrio fieri proposuit sed cuncta
permiscens in permixto mundo permixtas quoque rerum causae esse proposuit, ut
aliae quidem ex necessitate, aliae vero casu vel libero arbitrio vel postremo
possibilitate contingerent. Quorum omnium unum nomen est utrumlibet, vel in
casu vel in voluntate vel in possibilitate. Sed horum divisionem facit. Nam
eorum quae sunt utrumlibet alia sunt quae aequaliter se ad affirmationem et
negatio. Nem habent, ut est lecturum me esse hodie Vergilium et non lecturum:
utroque enim modo utrumque est. Hoc est enim quod ait ET NON MAGIS VEL
AFFIRMATIO VEL NEGATIO. Aequaliter enim et possum legere Vergilium nunc et
possum non legere. Alia vero sunt quae non se aequaliter habeant sed quamquam
in una re frequentius eveniat, non tamen prohibitum est in altera provenire, ut
in eo quod est hominem in senecta canescere. In pluribus quidem hoc contingit
sed CONTINGIT FIERI ET ALTERUM, id est ut non canescat, alterum vero minime, id
est ut canescat. Ita igitur et ex possibilitate et ex casu et ex libero
arbitrio contradictionem in una parte de futuro definite non esse veram vel falsam
firmissima et validissima argumentatione constituit. His autem adicit hoc: IGITUR
ESSE QUOD EST, QUANDO EST, ET NON ESSE QUOD NON EST, QUANDO NON EST, NECESSE
EST; SED NON QUOD EST OMNE NECESSE EST ESSE NEC QUOD NON EST NECESSE EST NON
ESSE. NON ENIM IDEM EST OMNE QUOD EST ESSE NECESSARIO, QUANDO EST, ET SIMPLICITER
ESSE EX NECESSITATE. Duplex modus necessitatis ostenditur: unus qui cum
alicuius accidentis necessitate proponitur, alter qui simplici praedicatione
profertur. Et simplici quidem praedicatione profertur, cum dicimus solem moveri
necesse est. Non enim solum quia nunc movetur sed quia numquam non movebitur,
idcirco in solis motu necessitas venit. Altera vero quae cum conditione dicitur
talis est: ut cum dicimus Socratem sedere necesse est cum sedet, et non sedere
necesse est cum non sedet. Nam cum idem eodem tempore sedere et non sedere non
possit, quicumque sedet non potest non sedere, tunc cum sedet: igitur sedere
necesse est. Ergo quando quis sedet tunc cum sedet eum sedere necesse est.
Fieri enim non potest ut cum sedet non sedeat. Rursus quando quis non sedet,
tunc cum non sedet, eum non sedere necesse est. Non enim potest idem non sedere
et sedere. Et potest ista esse cum conditione necessitas, ut cum sedet aliquis,
tunc cum sedet, ex necessitate sedeat, et cum non sedet, tunc cum non sedet, ex
necessitate non sedeat. Sed ista cum conditione quae proponitur necessitas non
illam simplicem secum trahit (non enim quicumque sedet simpliciter eum sedere
necesse est sed cum adiectione ea quae est tunc cum sedet), sicut solem dicimus
non necesse esse tunc moveri, cum movetur, nec hoc addimus, ut solem moveri
necesse sit cum movetur sed tantum simpliciter dicimus solem moveri necesse
est. Et haec necessitas simplex de sole dicta veritatem in oratione perficiet.
At vero illa quae cum conditione dicitur, ut cum dicimus Socratem sedere
necesse est, tunc cum sedet, id ƿ quod proponimus tunc cum sedet et hanc
conditionem temporis si a propositione dividamus, de tota propositione veritas
perit. Non enim possumus dicere quoniam Socrates ex necessitate sedet. Potest
enim et non sedere. Habet enim quandam convenientiam et cognationem potestas
Socratis sicut ad sedendum sic etiam ad non sedendum. Ergo id quod dicimus ex
necessitate Socraten sedere, tunc cum sedet, ad accidens respicientes
proponimus. Nam quoniam accidit Socrati sedere et eo tempore quo accidit ei non
accidisse non potest (sic enim fiet ut eidem eadem res et accidat et non
accidat uno eodemque tempore, quod impossibile est), idcirco accidens eius
inspicientes dicimus necesse esse Socraten sedere sed non simpliciter sed tunc
cum sedet. Et sicut Aethiopem dicere simpliciter esse candidum falsum est,
verum tamen in aliquo esse candidum (in oculis enim illi vel in dentibus candor
est), ita quoque falsum dicere Socraten ex necessitate sedere simpliciter,
verum autem est hanc necessitatem in aliquo quodam tempore, non simpliciter
praedicare, ut dicamus tunc cum sedet. Quemadmodum enim in sole dicimus,
quoniam solem moveri necesse est, simpliciter, si ita dicamus Socraten sedere
necesse est, falsum est. Sin vero marmoreum Socraten dicamus, quoniam Socraten
marmoreum sedere necesse est, si fortasse sedens formatus sit, verum est et
simpliciter de tali Socrate necessitas poterit praedicari. De ipso autem
Socrate simpliciter ƿ talis necessitas non dicitur. Neque enim fieri potest, ut
Socrates ex necessitate sedeat, nisi forte cum sedet. Tunc enim cum sedet,
quoniam sedet et non potest non sedere, ex necessitate sedet. Alioquin non
simpliciter ex necessitate sedet sed contingenter, potest enim surgere. Quod
autem ex necessitate simpliciter est, illam permutare non potest necessitatem:
ut quoniam simpliciter solem moveri necesse est, sol stare nulla ratione
potest. Hoc igitur dicit Aristoteles: omne quod est, quando est, et omne quod
non est, quando non est, esse cum conditione et non esse necesse est sed non
sine conditione aut esse aut non esse simpliciter. Haec enim illis solis
necessitatibus attributa sunt quaecumque nullius potentiae aut cognationis ad
opposita sunt, ut sol ad quietem vel ignis ad frigus. Neque enim idem est,
inquit Aristoteles, ex necessitate esse aliquid, quando est, in conditione vel
non esse, quando non est, et simpliciter dicere omne ex necessitate esse vel
non esse. Illud enim conditio verum fecit, in hoc simplicitatis natura effecit
veritatem. SIMILITER AUTEM, inquit, ET IN EO QUOD NON EST. Etiam in eo quod non
est idem est: non omne quod non est non esse necesse est sed tunc cum non est
tunc non esse necesse est, et hoc in conditione rursus, non simpliciter. Duabus
igitur his necessitatibus demonstratis, una conditionali, altera simplici, nunc
ad contradictionem rursus de futuro contingentemque reuertitur. ET IN
CONTRADICTIONE EADEM RATIO. ESSE QUIDEM VEL NON ESSE OMNE NECESSE EST ET
FUTURUM ESSE VEL NON; NON TAMEN DIVIDENTEM DICERE ALTERUM NECESSARIO. DICO
AUTEM NECESSE EST QUIDEM FUTURUM ESSE BELLUM NAVALE CRAS VEL NON ESSE FUTURUM
SED NON FUTURUM ESSE CRAS BELLUM NAVALE NECESSE EST VEL NON FUTURUM ESSE,
FUTURUM AUTEM ESSE VEL NON ESSE NECESSE EST. QUARE QUONIAM SIMILITER ORATIONES
VERAE SUNT QUEMADMODUM ET RES, MANIFESTUM EST QUONIAM QUAECUMQUE SIC SE HABENT,
UT UTRUMLIBET SINT ET CONTRARIA IPSORUM CONTINGANT NECESSE EST SIMILITER SE
HABERE ET CONTRADICTIONEM. QUOD CONTINGIT IN HIS, QUAE NON SEMPER SUNT ET NON
SEMPER NON SUNT. Planissime quam sententiam haberet de contingentibus
propositionibus et futuris exposuit dicens: in his totam quidem contradictionem
dictam unam quamlibet partem habere veram alteram falsam sed non ut aliquis
dividat atque respondeat hanc quidem ex necessitate veram esse, illam vero ex
necessitate alteram falsam: ut in eo quod dicimus: Sol occidit Sol hodie
non occidit facillime in his aliquis dividens dicit, quoniam solem hodie
occidere ex necessitate verum est, non occidere ex necessitate falsum. Ita sese
enim habet divinorum corporum ratio et natura, ut in his ƿ nulla cognatio sit
ad opposita, atque ideo vel quod sunt ex necessitate sunt vel quod non sunt ex
necessitate non sunt. Ea vero quae in generatione et corruptione sunt non ita
sunt. Habent enim hoc ipso, quod et gignuntur et corrumpuntur, ad opposita
cognationem atque ideo in his non est unam partem contradictionis assumere et
eam necessario esse praedicare et rursus aliam necessario non esse proponere
quamuis totius contradictionis una quaelibet pars vera sit, altera falsa sed
incognite et indefinite, et non nobis, verum natura ipsa harum rerum quae
proponuntur dubitabilis, ut in ea propositione quae est: Socrates hodie
lecturus est Socrates hodie lecturus non est Totius quidem
contradictionis una vera est, una falsa (aut enim lecturus est aut non
lecturus) et hoc confuse in tota oratione perspectum sed nullus potest dividere
et respondere, quoniam vera est lecturum eum esse vel certe quoniam vera est
non eum esse lecturum. Hoc autem non quod audientes de futuro nesciamus sed
quod eadem res et esse possit et non esse. Alioquin si ex nostra inscientia hoc
eveniret et non ex ipsarum rerum variabili et indefinito proventu, illa rursus
impossibilitas contingeret, ut omnia necessitas administraret. Non enim propter
scientiam nostram quod ex necessitate est eventurum est sed etiam si nos
nesciamus, erit tamen alicuius rei eventus constitutus et indubitatus: illam
rem futuram esse necesse est. Ergo quoniam hoc fieri non potest et ƿ sunt
quaedam quae non ex necessitate proveniant sed contingenter, in his quamquam
totius contradictionis in qualibet eius parte veritas inveniatur aut falsitas,
non tamen ut aliquis dividat et dicat hanc quidem veram esse, illam vero
falsam. Quod huiusmodi monstravit exemplo: cras enim bellum navale fieri aut
non fieri necesse est, non tamen ex necessitate fiet cras aut ex necessitate
cras non fiet, ut possit aliquis dividere et praedicare dicens cras fiet, ut
hoc vere dicat et ita ex definito contingat, vel rursus cras non fiet, et hoc
eodem modo proveniat: hoc fieri non potest sed tantum indefinite quaecumque una
pars contradictionis vera est, altera falsa sed quae evenerit. Eventus autem
ipsorum indiscretus est: et illud enim et illud poterit evenire. Hoc autem
idcirco est quoniam non est ex antiquioribus quibusdam causis pendens rerum
eventus, ut quaedam quodammodo necessitatis catena sit sed potius haec ex
nostro arbitrio et libera voluntate sunt, in quibus est nulla necessitas. Quod
si, inquit, itidem ORATIONES VERAE SUNT QUEMADMODUM ET RES: hoc sumpsit a
Platone, qui dixit similiter se habere orationes rebus et cognatas quodammodo
esse in ipsa significatione, si sint res impermutabiles et ratione stabili
permanentes oratio quoque de his vera esset et necessaria, sin vero esset res
quae varietate naturae numquam perpetuo permaneret in orationibus quoque fixa
veritas non esset et nulla per huiusmodi orationes demonstratio proveniret. Hoc
igitur sumens Aristoteles ut optime dictum sic ait: quoniam, inquit, orationes
similiter sese habent quemadmodum res, manifestum est quoniam quaecumque res
ita sunt, ut utrumlibet sint et contraria ipsorum contingere possint, necesse
est ita contradictionem se habere, quae de illis natura instabilibus atque
indefinitis rebus est, ut si res sint dubitabiles et indefinito variabilique
proventu contradictio quoque quae de his rebus fit variabili indefinitoque
proventu sit. Quae autem essent huiusmodi res, quarum eventus varius
indefinitusque constaret, planissime demonstravit dicens: QUOD CONTINGIT IN
HIS, QUAE NON SEMPER SUNT ET NON SEMPER NON SUNT. Ea enim sunt, in quibus
contingit utrumlibet, quae neque semper sunt (possunt enim corrumpi) neque
semper non sunt (possunt enim generari et fieri). Haec enim sunt quae habent ad
opposita cognationem, sicut in ipsa propria substantia rerum ipsarum eventus
docet. Nam esse et non esse oppositum est. Quod autem non fuit et generatur et
fit ex eo quod non fuit est. Habuit igitur in hoc ad esse et non esse id est ad
opposita cognationem. Sin vero idem ipsum quod est corrumpatur, ex eo quod fuit
non erit. Habebit igitur rursus ad opposita cognationem. Quare et sicut harum
quae sunt in generatione et corruptione rerum proventus indefinitus est, ita
quoque et contradictionum partes, quamquam in tota contradictione una vera sit,
altera falsa. Indefinitum ƿ enim et indiscretum est, quae una harum vera sit,
quae altera falsa. HORUM ENIM NECESSE EST QUIDEM ALTERAM PARTEM CONTRADICTIONIS
VERAM ESSE VEL FALSAM, NON TAMEN HOC AUT ILLUD SED UTRUMLIBET ET MAGIS QUIDEM
VERAM ALTERAM, NON TAMEN IAM VERAM VEL FALSAM. QUARE MANIFESTUM EST, QUONIAM
NON EST NECESSE OMNIS AFFIRMATIONIS VEL NEGATIONIS OPPOSITARUM HANC QUIDEM
VERAM, ILLAM VERO FALSAM ESSE. Docuit supra nos in his quae utrumlibet sunt
rebus contradictionis unam partem non esse definite veram, falsam vero alteram
definite: nunc a frequentiori et a rariori argumentum trahit. Supra namque
monstravit esse quasdam res quae frequentius quidem contingent, non tamen
interclusum sit, ut et opposita aliquando contingent. Contingit enim ut rarius
infrequentiusque contingat. Ergo si in his quaecumque in pluribus eveniunt non
necesse est unam veram esse, alteram falsam (idcirco quod quicumque dixerit
hominem in senecta canescere et hoc ex necessitate esse protulerit mentietur,
potest enim et non canescere): si in his ergo non est definite una vera, altera
falsa, in quibus una res frequentius evenit, rarius altera, multo minus in his
in quibus oppositorum eventus aequalis est. Et verum est quidem dicere, quoniam
hoc contingit frequentius, non tamen omnino quoniam ƿ contingit, idcirco quod,
licet rarius, tamen contingit oppositum. Quod si neque in his quae in pluribus
praedicantur una definite vera est, altera falsa et multo minus in his quorum
aequaliter indiscretus eventus est, manifestum est in futuris et contingentibus
propositionibus non esse unam veram, alteram falsam. Hoc enim in principio ut
monstraret validissima argumentatione contendit. NEQUE ENIM QUEMADMODUM IN HIS
QUAE SUNT, SIC SE HABET ETIAM IN HIS QUAE NON SUNT, POSSIBILIBUS TAMEN ESSE AUT
NON ESSE SED QUEMADMODUM DICTUM EST. Ad divisionem temporum in principio factam
totam reuocat quaestionem. Ait enim prius propositiones eas quae fierent aut in
praesenti aut in praeterito aut in futuro praedicari. Et eas quidem quae de
praeterito vel praesenti dicerentur definitam veritatem vel falsitatem habere,
sive in sempiternis et divinis dicerentur rebus sive in nascentibus atque
morientibus, in quibus utrumlibet contingeret, ut haberent ad opposita
cognationem. In futuris vero, si de divinis quidem rebus aliquis et in
mutabilibus loqueretur, eodem modo unam veram definite, alteram falsam esse
definite. Non enim habere huiusmodi naturas ad opposita cognationem. In his
autem quae in generatione et corruptione essent de futuro praedicatis vel
affirmative vel negative non eundem esse modum veritatis definitae sed totius
quidem contradictionis unam partem veram esse, alteram falsam, definite autem
unam veram, definite alteram falsam minime. ƿ Nunc autem non utraque tempora
posuit, praesens scilicet et praeteritum sed tantum praesens. Dixit enim: NEQUE
ENIM QUEMADMODUM IN HIS QUAE SUNT, id est in his quae praesentia sunt. Quod
vero ait IN HIS QUAE NON SUNT, POSSIBILIBUS TAMEN ESSE, de futuris loquitur,
quae cum non sint tamen esse possunt. Non enim sic se habet in praesenti
prasdicata propositio, quemadmodum in futuro, in his scilicet quae utrumlibet
sunt et in generatione et in corruptione consistunt. In illis enim id est
praeteritis et praesentibus definite una vera est, altera falsa: in his id est
futuris et contingentibus veritas et falsitas propositionum nulla definitione
constringitur. Sed quoniam de futuris propositionibus Aristotelicam sententiam
quantum facultas fuit diligenter expressimus, prolixitatem voluminis
terminemus. Est quidem libri huius -- "De interpretatione" apud
Latinos, apud Graecos vero *Peri hermeneias* inscribitur -- obscura orationis
series obscurissimis adiecta sententiis atque ideo non hunc magnis expedissem ƿ
voluminibus, nisi etiam nihil labori concedens quam pote planissime quod in
prima editione altitudinis et subtilitatis omiseram secunda commentatione
complorem. Sed danda est prolixitati venia et operis longitudo libri
obscuritate pensanda est. Sunt tamen gradus apud nos satisfacientes lectorum et
diligentiae et fastidio cupientium facillime magna cognoscere. Huius enim libri
post has geminas commentationes quoddam breuarium facimus, ita ut in quibusdam
et fere in omnibus Aristotelis ipsius verbis utamur, tantum quod ille brevitate
dixit obscure nos aliquibas additis dilucidiorem seriem adiectione faciamus, ut
quasi inter textus brevitatem commentationisque diffusionem medius ingrediatur
stilus diffuse dicta colligens et angustissime scripta diffundens. Atque haec
posterius. Nunc autem quoniam ab Aristotele supra monstratum est in futuro
contingentium propositionum veritatem et falsitatem non stabili neque definita
ratione esse divisam et quidquid supra latissima disputatio complexa est, nunc
haec eius intentio est, ut categoricarum propositionum numerum tradat,
quaecumque cum finito vel infinito nomine simpliciter fiunt. Primo enim
volumine dictum est nomen esse ut 'homo', infinitum vero nomen ut 'non homo'.
Praedicativae autem et categoricae propositiones sunt quae duobus tantum
simplicibus terminis constant: hae ƿ sive cum finito nomine, ut est: Homo
ambulat sive cum nomine infinito, ut est: Non homo ambulat Harum
igitur propositionum categoricarum atque simplicium tradere numerum contendit,
quaecumque fiunt adiectione nominis infiniti. Sed quoniam propositiones omnes
aut secundum qualitatem differunt aut secundum quantitatem (secundum
qualitatem, quod haec quidem affirmativa est, illa vero negativa, secundum
quantitatem vero, quod haec quidem plura complectitur, illa vero pauca):
secundum quam differentiam hae propositiones quae dicunt homo ambulat et rursus
non homo ambulat a se differunt? Secundum qualitatem an secundum quantitatem?
Nam quod dico: Homo ambulat qualitatem quandam substantiae id est hominem
ambulare designat et rem definitam atque substantiam unamque speciem
ambulabilem esse pronuntiat, quod autem dico: Non homo ambulat nominem
quidem rem definitam tollo, innumerabilia vero significo. Quare illa quidem
quae dicit: Homo ambulat secundum qualitatem, quae vero: Non homo
ambulat videbitur secundum quantitatem potius discrepare. An certe illud
magis est verius: [ut et] quod dico: Homo ambulat 'homo' simplex nomen
quasi affirmationi est proximum, quod vero dico: Non homo ambulat 'non
homo' infinitum nomen negationis videtur esse consimile? Sed affirmatio et
negatio secundum qualitatem differunt, haec autem affirmationi sunt
negationique similia: qualitate igitur potius quam ulla discrepant quantitate. An
magis illud est verius, quod quemadmodum ƿ se habet propositio quae dicit
Socrates ambulat ad eam quae dicit guidam homo ambulat, ita sese habet homo
ambulat ad eam quae dicit non homo ambulat? Propositio namque quae est: Quidam
homo ambulat si plures ambulent, necesse est ut vera sit, si autem plures
ambulent, ut: Socrates ambulet non est necesse. Possunt enim plures
ambulare et Socrates non ambulare sed cum plures ambulant, quidam homo ambulat.
Hoc autem ideo evenit, quia quod dicimus: Quidam homo ambulat
particularitatem iungimus universalitati id est homini et, si qui sub illa
universalitate sunt id est sub homine ambulante, eam quae dicit: Quidam homo ambulat
veram esse necesse est. At vero cum dicitur: Socrates ambulat quoniam
Socrates circa unius cuiusdam proprietatem est, nisi ipse Socrates ambulaverit,
quamquam omnes homines ambulent, non est verum dicere Socrates ambulat. Sicut
ergo: Quidam homo ambulat indefinita Socrates ambulat propria ac
definita: sic etiam in eo quod est homo et non homo. Qui dicit: Homo
ambulat dicit quoniam quoddam animal ambulat et hoc nomine et qualitate
determinat dicens "Homo ambulat". Qui vero dicit: Non homo
ambulat non quidem omnia subruit sed hominem tantum, caetera vero
animalia ambulabilia esse pronuntiat. Ergo sive equus sive bos sive leo ambulat,
verum est "Non homo ambulat" sed non est verum "Homo
ambulat", si non ipse homo ambulat. Quare ƿ quemadmodum se habet
"Quidam homo ambulat" ad "Socrates ambulat", quod illic, si
plures homines ambularent, verum erat "Quidam homo ambulat", non
etiam "Socrates ambulat", nisi ipse Socrates ambularet: ita quoque in
eo quod est "Homo ambulat" et "Non homo ambulat" dici
potest. Nam si plura quae sunt non homines ambulent, verum est dicere quoniam
non homo ambulat, non autem verum est dicere quoniam homo ambulat, nisi ipse
homo ambulet. Secundum definitionem potius et proprietstem videntur discrepare
quam aliquam totam quantitatem vel partem vel rursus aliquam qualitatem. Nam,
sicut posterius demonstrabitur, ea quae dicit non homo ambulat affirmatio potius
quam negatio est. Atque haec hactenus praedixisse sufficiat. QUONIAM AUTEM EST
DE ALIQUO AFFIRMATIO SIGNIFICANS ALIQUID, HOC AUTEM EST VEL NOMEN VEL INNOMINE,
UNUM AUTEM OPORTET ESSE ET DE UNO HOC QUOD EST IN AFFIRMATIONE (NOMEN AUTEM
DICTUM EST ET INNOMINE PRIUS; NON HOMO ENIM NOMEN QUIDEM NON DICO SED INFINITUM
NOMEN; UNUM ENIM QUODAMMODO SIGNIFICAT INFINITUM, QUEMADMODUM ET NON CURRIT NON
VERBUM SED INFINITUM VERBUM), ERIT OMNIS AFFIRMATIO VEL EX NOMINE ET VERBO VEL
EX INFINITO NOMINE ET VERBO. PRAETER VERBUM AUTEM NULLA AFFIRMATIO VEL NEGATIO.
EST ENIM VEL ERIT VEL FUIT VEL FIT, VEL QUAECUMQUE ALIA ƿ HUIUSMODI, VERBA EX
HIS SUNT QUAE SUNT POSITA; CONSIGNIFICANT ENIM TEMPUS. QUARE PRIMA AFFIRMATIO
ET NEGATIO EST HOMO, NON EST HOMO, DEINDE EST NON HOMO, NON EST NON HOMO;
RURSUS EST OMNIS HOMO, NON EST OMNIS HOMO, EST OMNIS NON HOMO, NON EST OMNIS
NON HOMO. In secundo (ut arbitror) libro praediximus omnem enuntiationem
simplicem id est praedicativam ex subiecto et praedicato consistere, quorum
semper praedicatio aut verbum esset aut quod idem posset, tamquam si verbi
dictio poneretur: ut cum dicimus: Homo ambulat verbum ponitur; cum vero
dicimus: Homo rationalis subaudiatur hic verbum 'est', ut totus
intellectus sit "Homo rationabilis est". Quocirca necesse est aut
verbum semper esse praedicatum aut quod sit verbo consimile idemque in
enuntiationibus possit. Quod vero subiectum esset, aut omnino nomen esse aut
quod vice nominis fungeretur. Quocirca illud maxime colligendum est omne in
categorica propositione subiectum nomen esse, omne vero praedicatum verbum. Sed
quoniam, cum de nomine loqueretur, aliud quoddam nomen introduxit, quod
simpliciter quidem et per se nomen non esset, infinitum tamen nomen vocaretur,
id quod cum negativa particula profertur, omnis autem propositio ex nominis
subiectione consistit, est autem categorica propositio, quae aliquid de aliquo
praedicat vel negat, et de quo praedicat quidem nomen est quoniamque in nomine
infinitum etiam ƿ nomen dicitur, necesse est semper categoricam propositionem
aut nomen habere subiectum aut illud quod dicitur infinitum. Infinitum vero
nomen est quod ipse nunc INNOMINE vocat. Omnis ergo propositio praedicativa in
duas dividitur species: aut ex infinito nomine subiectum est aut ex simplici
nomine. Ex infinito quidem, cum dico: Non homo ambulat ex finito autem et
simplici, ut: Homo ambulat Huius autem quae ex finito et simplici est
species sunt duae: quae aut universale nomen subicit, ut "Homo
ambulat", aut singulare, ut "Socrates ambulat". Quare ita fit
divisio: omnium enuntiationum simplicium, quae ex duobus terminis constant,
aliae sunt ex infinito nomine subiecto, aliae vero ex finito et simplici. Earum
quae simplex habent subiectum aliae sunt quae universale simplex subiciunt,
aliae quae singulare. Supra vero perdocuit quod sint differentiae propositionum
simplex nomen in subiecto ponentium: quod aliae sint universales, aliae
particulares, aliae indefinitae. Et secundum quantitatem quidem hoc modo
differunt, secundum qualitatem vero, quod aliae affirmativae sint, aliae
negativae. Idem quoque in his propositionibus quae ex infinito nomine subiecto
enuntiantur. Aliae namque harum indefinitae sunt, aliae definitae. Definitarum
aliae sunt universales, aliae particulares. Hic quoque secundum quantitatem nec
minus secundum qualitatem eaedem infinitorum quoque nominum propositionibus
differentiae sunt. Dicimus enim alias esse affirmativas, alias negativas.
Subiecta vero descriptio docet, quae sint affirmativae simplices, ƿ quae sint
negativae, et rursus quae sint affirmativae ex infinito nomine et quae
negativae easque omnes in propriis determinationibus adiunximus nec minus etiam
indefinitas in utraque specie propositionum posuimus singulare habentibus
subiectum simplicibus propositionibus reiectis. Sint enim indefinitae simplices
hae: Homo ambulat Homo non ambulatcontra has vero divisae secundum
infinitum nomen hae: Non homo ambulat Non homo non ambulat Universales ex
simplici subiecto nomine sint hae: Omnis homo ambulat Nullus homo ambulat
contra has divisse ex infinito nomine universales: Omnis non homo ambulat
Nullus non homo ambulat Rursus particulares ex finito nomine subiecto
sint: Quidam homo ambulat Quidam homo non ambulat rursus contra has
divisae ex infinito nomine subiecto hae: Quidam non homo ambulat Quidam non
homo non ambulat Hoc autem subiecta descriptione declaratur: Indefinitae
ex simplici nomine subiecto: Homo ambulat Homo non ambulat Indefinitae ex
infinito nomine subiecto: Non homo ambulat Non homo non ambulat Universales ex
simplici nomine subiecto: Omnis homo ambulat Nullus homo ambulat Universales ex
infinito nomine subiecto: Omnis non homo ambulat Nullus non homo ambulat
Particulares ex simplici nomine subiecto: Quidam homo ambulat Quidam homo non
ambulat ƿParticulares ex infinito nomine subiecto: Quidam non homo ambulat
Quidam non homo non ambulat Haec ergo partiens et de propositionibus ex duobus
terminis constitutis faciens propositionem colligit omnis ex subiecto nomine
propositiones et eas tantum ad divisionem sumit, quae ex infinito nomine fiunt,
faciens huiusmodi divisionem principalem, ut sit: propositionum aliae sunt ex
finito nomine, aliae ex infinito. Oportuerat quidem volentem cuncta partiri ad
differentias propositionum non solum infinita sumere nomina sed etiam verba.
Sed quoniam noverat nomen quidem infinitum conservare propositionem quam
invenisset, ut si in affirmativa diceretur affirmativam servaret enuntiationem,
ut est: Non homo ambulat si in negativa negativam, ut est: Non homo non
ambulat verba vero quae sunt infinita iuncta in propositione non
affirmationem sed perficere negationem, idcirco de his reticuit, quod hae magis
quae ex verbo infinito sunt ad unam qualitatem pertinent propositionis id est
ad negativam. Semper enim fit ex infinito verbo negatio. Haec igitur colligens
ait: QUONIAM AUTEM EST DE ALIQUO SUBIECTO AFFIRMATIO SIGNIFICANS ALIQUID id est
praedicans, hoc est quoniam omnis propositio ex subiecto et praedicato. Quod
autem subiectum EST VEL NOMEN VEL INNOMINATUM. ƿInnominatum autem est quod
propositum subruit nomen, ut est 'non homo'. Nomen enim quod est 'homo' differt
nominis infiniti privatione quod est 'non homo' atque ideo et innominatum
vocavit. Qualis autem debeat esse propositio de qua tractat ostendit dicens:
UNUM AUTEM OPORTET ESSE ET DE UNO HOC QUOD EST IN AFFIRMATIONE, id est ex
duobus terminis propositionem oportere consistere. Commemorat quoque quid sit
innominatum se supra dixisse, quoniam quod diceremus 'non homo' nomen quidem
Aristoteles non diceret sed quod nomen simpliciter non vocaret hoc addito
infinito nomen diceret infinitum, idcirco quoniam unum quidem significat sed
infinitum. 'Non homo' enim quod significationem eius quod dicimus homo tollit
unum est et unam per se significationem subripiens, multa sunt quae
intellegentium sensibus relinquantur. Commemorat etiam quoniam 'non currit'
verbum superius infinitum vocavit et non simpliciter verbum. QUONIAM ergo
aliquid de aliquo affirmatio est, hoc autem quod subiectum est aut nomen esse
oportet aut innominatum id est infinitum nomen, duplex propositionis species
invenitur. Omnis enim affirmatio vel ex nomine est et verbo vel ex infinito
nomine et verbo. Eodem quoque modo et negatio. Neque enim reperietur ulla
umquam affirmatio, cui negatio inveniri non possit. Quod si duplex species affirmationum,
duplex quoque species est negationum. Illud ƿ quoque commemorat quod supra iam
dixit. Nam licet ex nomine et verbo et rursus ex eo, quod non est nomen sed
infinitum, nomine et verbo sit affirmatio et negatio praedicativa id est
categorica: ut autem praeter verbum sit ulla affirmatio aut negatio aut praeter
id quod idem significet verbo vel in subauditione vel aliquo alio modo fieri
non potest. Ponit quoque verba quae paene in omnibus propositionibus aut sub
ipsa cadunt aut quae idem valeant. EST ENIM, inquit, VEL ERIT VEL FUIT, VEL
QUAECUMQUE ALIA consignificant tempus, verba sunt, sicut ex his doceri possumus
quae ante posita sunt atque concessa, cum definitio verborum daretur: verba
esse quae consignificarent tempus. Quare si haec consignificant tempus, non est
dubium quin verba sins. Sed praeter haec aut praeter idem valentia propositio
nulla est. Recte igitur dictum est praeter verba praedicativam propositionem
non posse constitui. Iuste tamen aliquis quaestionem videatur opponere, cur cum
iam dixerit praeter verbum enuntiationes nulla ratione posse constitui nunc
idem repetit, quasi nil de his antea praedixisset. Sed superfivum videri non
debet. QUONIAM enim finitum nomen cum negativa particula nomen est infinitum,
idcirco putaretur fortasse negatio esse quod diceremus non homo. Quod si haec
negatio, homo affirmatio. Ne in hunc ergo quisquam laberetur errorem, hoc dixit
et congrue repetivit, quoniam praeter verbum esse enuntiatio non potest,
tamquam si diceret: ƿ nemo arbitretur infinitum nomen esse negationem nec nomen
affirmationem, praeter enim verbum affirmatio et negatio nulla umquam potest
ratione constitui. In hoc illud quoque noverat quod verbum infinitum et
negationem significaret et infinitum verbum. Id enim quod dicimus 'non ambulat'
et infinitum est verbum et negatio sed per se quidem si dicatur simplex sine
aliquibus aliis adiectionibus infinitum verbum est; sin vero cum nomine aut cum
infinito nomine proferatur, non iam verbum infinitum sed negatio accipitur: ut
'non' negativa particula cum 'ambulat' iuncta infinitum verbum efficiat non
ambulat sed in propositione quae est "Homo non ambulat" hominem non
ambulare designet. Atque ideo ait subiecta quidem in propositionibus posse esse
vel nomina vel infinita nomina, praedicata vero praeter verba esse non posse.
Nam sive in affirmationibus quis coniungat quid, verbum sine dubio praedicavit,
sive in negationibus, non infinitum verbum sed tantum verbum, cui addita non
particula totem qualitatem propositionis ex affirmativa in negativam commPomba.
Quare recte nullam differentiam propositionum de infinitis verbis fecit.
Infinita enim verba tunc sunt infinita, cum sola sunt. Si vero cum infinito
nomine iungantur aut nomine, non infinita verba iam sunt sed finita, cum
negatione tamen in tota propositione intelleguntur. Si ergo, quemadmodum Stoici
volunt, ad nomina negationes ponerentur, ut esset "Non homo ambulat"
negatio, ambiguum ƿ esse posset, cum dicimus 'non homo' an infinitum nomen
esset, an vero finitum cum negatione coniunctum. Sed quoniam Aristoteli placet
verbis negationes oportere coniungi, infinita magis verba ambigui intellectus
sunt, an infinita videantur, an cum negatione finita. Atque ideo ita
discernitur: sumptum cum nomine infinitum verbum negatio fit et negativa
propositio, ut est "Homo non ambulat", per se vero dictum infinitum
verbum est, ut 'non ambulat'. Atque ideo hic solam differentiam nominum et
infinitorum nominum in propositionibus dedit, non etiam verborum infinitorum,
idcirco quod de coniunctis loquebatur, id est de nominibus vel infinitis
nominibus atque verbis. In qua coniunctione id quod per se infinitum verbum
dicitur negatio est. Neque enim oportet sicut omnis propositio aut ex finito
nomine aut ex infinito constat, ita quoque aut ex verbo constare aut ex
infinito verbo. Infinitum enim verbum in propositionibus non est sed quotiens
aliquid (ut dictum est) tale ponitur, finitum quidem verbum est sed illi iuncta
negatio totam propositionem privat ac destruit. Et verbum quidem infinitum
iunctum nominibus negationem ut faciat necesse est, nomen vero infinitum
iunctum verbis non necesse est ut faciat negationem. Quod enim dicimus
"Non homo ambulat" affirmatio est, non negatio. Ergo quoniam
affirmationem oportet aliquid de aliquo significare, nomen autem infinitum est
aliquid, quotiens dicimus: Non homo ambulat ambulationem (id est ALIQUID)
de 'non homine' (id est DE ALIQUO) praedicamus. Sed si dicamus 'non ambulat'
non potius de aliquo praedicavimus aliquid sed ab aliquo. Qui enim dicit homo
non ambulat, ambulationem ƿ ab homine tollit, non de homine praedicat. Quare
negatio potius quam affirmatio est. Si enim affirmatio esset, id est si verbum
esset infinitum, aliquid de aliquo praedicaret. Nunc autem aliquid ab aliquo
tollit: non est igitur verbum infinitum sed potius negatio, quotiens in tota
sumitur propositione. Numerum vero propositionum, quarum nos supra quoque
descripsimus, ipse subiecit: indefinitas quidem prius, post vero contra
iacentes. Quod si quis vel ad illa reuertitur vel hic intendit animum, in quo
vel nostra vel Aristotelica dispositio discrepet diligenter agnoscit. Nos enim
et contrarias proposuimus et subcontrarias, Aristoteles vero solum
contradictorie sibimet contra iacentes oppositasque proposuit. Sed Aristoteles
non solum in praesenti tempore easdem propositionum dicit esse differentias
quas proposuit sed etiam in aliis quoque temporibus quae sunt extrinsecus. Extrinsecus
autem tempora vocat quae praeter praesens sunt praeteritum scilicet et futurum.
QUANDO AUTEM EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, DUPLICITER DICUNTUR
OPPOSITIONES. DICO AUTEM UT EST IUSTUS HOMO; EST TERTIUM DICO ADIACERE NOMEN
VEL VERBUM IN AFFIRMATIONE. QUARE IDCIRCO QUATUOR ISTAE ERUNT, QUARUM DUAE QUID
EM AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM SESE HABEBUNT SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT
PRIVATIONES, DUAE VERO MINIME. DICO AUTEM QUONIAM EST AUT IUSTO ADIACEBIT AUT
NON IUSTO, QUARE ETIAM NEGATIO. QUATUOR ERGO ERUNT. INTELLEGIMUS ƿ VERO QUOD
DICITUR EX HIS QUAE SUBSCRIPTA SUNT. EST IUSTUS HOMO, HUIUS NEGATIO NON EST
IUSTUS HOMO; EST NON IUSTUS HOMO, HUIUS NEGATIO NON EST NON IUSTUS HOMO. EST
ENIM HOC LOCO ET NON EST IUSTO ET NON IUSTO ADIACET. HAEC IGITUR, QUEMADMODUM
IN RESOLUTORIIS DICTUM EST, SIC SUNT DISPOSITA. Fertur autem etiam alia
inscriptio quae est hoc modo: DICO AUTEM QUONIAM EST AUT HOMINI ADIACEBIT AUT
NON HOMINI, QUARE ET NEGATIO. Et rursus paulo post: EST ENIM HOC LOCO ET NON
EST HOMINI ADIACET. HAEC IGITUR, QUEMADMODUM IN RESOLUTORIIS DICTUM EST, SIC
SUNT DISPOSITA. Quod autem dicitur perobscurum est et exponitur a pluribus
incurate, quorum cum iudicio competenti enumerabo sententias. Postquam de his
propositionibus expedivit, quae duobus constiterint terminis et subiectum
habuerint aut nomen aut (ut ipse ait) innominatum id est infinitum nomen, nunc
ad eas transit, in quibus est tertium adiacens praedicatur, uno subiecto duobus
praedicatis: ut in eo quod dicimus homo iustus est homo subiectum est et iustus
et est utraque praedicantur. Ergo in hoc duo sunt praedicata, unum vero
subiectum. Et fortasse aliqui inquirat cur ita dixerit: quando autem est
tertium adiacens praedicatur. Non enim tertium praedicatur sed secundum. Duo
enim sunt quae praedicantur, unum vero subiectum est. Sed non ita dictum est,
quasi est in ƿ propositione quae dicit homo iustus est tertium praedicaretur
sed quoniam adiacet tertium et praedicatur. Ergo quod dicitur tertium ad
adiacere refertur. Etenim in ea propositione quae dicit homo iustus est est
tertium adiacet, praedicatur autem iam non tertium sed secundum. Ergo tertium
numeratum adiacet, secundum vero numeratum praedicatur. Hoc est igitur quod
ait: QUANDO EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, non quoniam tertium praedicatur
sed praedicatur tertium adiacens, id est tertio loco. Facit igitur nunc in his
propositionibus considerationem, in quibus est tertium adiacens secundum
praedicatur. Et sicut in his in quibus tantum praedicatur 'est', non etiam
adiacens praedicabatur, ut homo est, de subiecto considerationem fecit, quot
modis sumptum subiectum differentias faceret propositionum (aut enim nomen esse
subiectum aut infinitum nomen), sic nunc de praedicato loquitur et de
praedicati differentiis tractat. In his enim propositionibus, IN QUIBUS EST
TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, sumptum praedicatum alias nomen, alias infinitum
nomen facit differentias propositionum. Praedicatum autem dico in ea
propositione quae ponit: Homo iustus est 'iustus'. Hoc enim praedicatum
de homine est, 'est' autem non praedicatur sed tertium adiacens praedicatur --
id est secundo loco et adiacens iusto, tertium vero in tota propositione
praedicatur, non quasi quaedam pars totius propositionis sed potius
demonstratio qualitatis. Non enim ƿ hoc quod dicimus est constituit
propositionem totam sed qualis sit id est quoniam est affirmativa demonstrat. Atque
ideo non dixit TERTIUM PRAEDICATUR tantum sed TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR. Non
enim positum tertium praedicatur solum sed adiacens tertium secundo loco et
quodammodo accidenter praedicatur. Potest etiam sic intelligi: idcirco dixisse
Aristotelem 'est' in his tertium adiacens praedicari, quoniam possit
aliquotiens et per se praedicari, ut si quis dicat: Socrates philosophus
est ut propositio haec hoc sentiat: Socrates philosophus vivit
'Est' enim pro 'vivit' positum est. Si quis ergo sic dicat duo inveniuntur
subiecta est vero solum praedicatur, non etiam adiacens. Quod enim dicimus
'Socrates philosophus' utraque subiecta sunt 'est' autem praedicatur solum. Si
quis autem dicat sic "Socrates philosophus est" ut non iam Socratem
philosophum esse atque vivere sed Socratem philosophari et philosophum esse enuntiatione
significet, tunc invenitur unum subiectum, duo praedicata. Socrates enim
subiectum est, philosophus autem et est praedicata quorum philosophus quidem
principaliter praedicatur, est autem adiacens philosopho et ipsum praedicatur
sed non simpliciter praedicatur sed adiacens. Sunt autem etiam aliae
propositiones hoc modo: Socrates in lycio leget Et sunt hae ex tribus
terminis. Sed de hac interim propositionum natura nil tractat sed de his solis
in quibus est tertium adiacens praedicatur, ut est: Homo iustus est Sed
de his duas quidem oppositiones. Quocirca recte duae oppositiones quatuor
propositionum sunt. Hoc autem huiusmodi est: QUANDO EST TERTIUM ADIACENS
PRAEDICATUR, quod principaliter praedicatur aut nomen erit aut infinitum nomen.
Et hae aut affirmative praedicandae sunt aut negative. Quocirca simplicis
nominis affirmatio et simplicis nominis negatio una est oppositio et duae
propositiones. Finitum autem et infivitum hic non subiectum sed sumitur
praedicatum, ut in eo quod est homo iustus est iustus praedicatur. Hoc autem
nomen erit aut infinitum nomen. Fiunt ergo ex his duae affirmationes: homo
iustus est, homo non iustus est. Atque hoc quidem in indefinitis. Posterius
autem monstrabitur hoc etiam in his es se, quae determinationem habent
universalitatis vel particularitatis. Nunc autem horum ordo subiectus numerum
oppositionemque declaret. Oppositio una: Affirmatio simplex: Negatio simplex:
Homo iustus est Homo iustus non est Oppositio una: Affirmatio ex infinito
Negatio ex infinito. Homo non iustus est Homo non iustus non est
Simplices in superposita descriptione propositiones vocavi, in quibus nomen
praedicatur, ut: Homo iustus ƿ est Homo iustus non est Ex infinitis
autem, in quibus nomen infinitum principaliter praedicatur, ut est: Homo non
iustus est Homo non iustus non est Sive autem est primo dicatur sive
postea idem est nec hoc turbet quod Aristoteles 'est' primum dixit, nos vero
postremum sed idem est. Fiunt igitur oppositiones duae, quatuor propositiones
sunt. Hae quatuor propositiones ex senario propositionum numero ad pauciora
reductae sunt. Si enim simplices et ex duobus terminis fuissent, hoc modo
essent: Homo est Homo non est Iustus est Iustus non est Non iustus est Non
iustus non est et essent hae sex propositiones. Posset quidem adici hoc
quidem etiam, ut de infinito nomine subiecto fierent propositiones, ut est: Non
homo est Non homo non est Sed de his posterius dicit. Nunc autem sex
illae simplices in quatuor raptae sunt, idcirco quoniam res simplices iunctae
naturaliter redeunt pauciores. Coniunctio enim ipsa numerum minuit, ut si sint
decem res et singulae singulis iungantur, ut binae fiant, quinarius numerus
coniunctionis redit. Ita etiam hic modo sex erant propositiones (ut supra
docui) quae [et] simpliciter dicerentur sed hae adstrictae sunt et coniunctione
deminutae. Nam quod posuerunt istae quatuor: Homo est Homo non est Iustus est
Iustus non est hae coniunctione in duas redactae sunt. Iunctus enim homo
cum iusto duas propositiones fecerunt: Homo iustus est Homo iustus non
est Rursus ƿ ad eundem ipsum hominem infinitum cum praedicatur, aliae
duae propositiones ex infinito praedicato rationabiliter oriuntur: Homo non
iustus est Homo non iustus non est Quorum duae sunt oppositiones, quatuor
vero propositiones. Ita igitur ex sex propositionibus, id est: Est homo Non est
homo Est iustus Non est iustus Est non iustus Non est non iustus(quae cum sex
sint propositiones, tres tamen habent oppositiones) homo iusto et homo non
iusto subiectus quatuor solas propositiones fecit, duplicem vero oppositionem.
Qui vero dixerunt numerosiores fieri propositiones ex his, in quibus 'est'
adiacens praedicaretur, quam ex his, quae duobus terminis constarent, illos non
intellexisse rerum naturam manifestum est, quae ita fert, ut semper ex pluribus
simplicibus rariores redeant res paucioresque coniunctae. Ait igitur: in his IN
QUIBUS EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR: ut hoc quod ait TERTIUM non ad
praedicationem referatur potius quam ad ordinem, ipse distinxit dicens: DICO
AUTEM UT EST IUSTUS HOMO; EST TERTIUM DICO ADIACERE NOMEN VEL VERBUM IN
AFFIRMATIONE. Non inquit tertium praedicari sed tertium adiacere, ad ordinem
scilicet, non ad praedicationem, ut tertium quidem adiaceret, adiacens autem
praedicaretur id est non simpliciter praedicaretur. Neque enim superius
terminus in propositione est. Atque ideo si quis resoluere propositionem velit
in suos terminos, ille non resolvit in 'est' sed in id quod est homo et iustus.
Et erunt duo termini: subiectus quidem homo, praedicatus vero ƿ iustus, 'est'
autem quod adiacens praedicatur et tertium adiacens non in termino sed in
qualitate potius propositionis (ut dictum est) iustius accipietur. NOMEN autem
VEL VERBUM ait 'est' propter hanc causam. Tertium enim nomen adiacere est
dixit, ut doceret prima duo esse hominem scilicet et iustum, idcirco autem ait
NOMEN VEL VERBUM, quoniam verba quoque nomina sunt. Hoc autem prius dixit
dicens: IPSA QUIDEM PER SE DICTA VERBA NOMINA SUNT. Postquam igitur dixit, quid
vellet ostendere per id quod ait EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, quoniam ad
ordinem non ad praedicationem, subter exposuit quot fierent propositiones dicens:
QUARE IDCIRCO QUATUOR ISTAE ERUNT. Dixit autem communem istis quatuor
accidentiam, quam paulo post diligenter exponam. Quod autem accidit hoc est:
cum sint hae quatuor propopositiones, quas subter positurus est, duae ipsarum
se AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM ITA HABEBUNT SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT
PRIVATIONES, DUAE VERO MINIME. Sed hanc his propositionibus accidentiam paulo
post demonstrabo. Nunc autem illud respiciamus, quemadmodum ipse quatuor fieri
propositiones dicat. Ait enim: DICO AUTEM QUONIAM EST AUT IUSTO ADIACEBIT AUT
NON IUSTO. Fiet enim duplex propositio, si 'est' aut iusto adiaceat aut non
iusto, hoc modo: Est homo iustus Est homo non iustus Quare, inquit, si
est affirmativo modo positum nunc quidem cum iusto, nunc autem cum non iusto
geminas fecit propositiones scilicet affirmativas, idem quoque est cum
negatione coniunctum id est non geminas ƿ quoque faciet negationes eas scilicet
quae sunt: non est homo iustus, non est homo non iustus. Hoc est autem quod
ait: DICO AUTEM QUONIAM EST AUT IUSTO ADIACEBIT AUT NON IUSTO. Si enim adiacet
iusto, facit hanc affirmationem: Est iustus homo si adiacet non iusto,
facit hanc affirmationem: Est non iustus homo Quare etiam negatio, quae
iuncta cum est non est facit. Haec igitur negatio copulata iusto et non iusto
duas efficiet negationes contra eas quas supra diximus propositiones. Si enim
addatur iusto, talem facit negationem: Non est iustus homo si non iusto:
Non est non iustus homo Hoc autem cur evenit? Quoniam est et non est
iusto et non iusto adiacet, est cum iusto et non iusto duas faciente
propositiones; non est iterum cum iusto et non iusto alias duas. Ex quibus
quatuor duae oppositiones sunt, ut ait supra: QUANDO EST TERTIUM ADIACENS
PRAEDICATUR, DUPLICITER DICUNTUR OPPOSITIONES. Quare sensus sese totus hoc modo
habet. Sed quoniam est alia quoque scriptio loci, sic dicat: DICO AUTEM QUONIAM
EST AUT HOMINI ADIACEBIT AUT NON HOMINI, QUARE ETIAM NEGATIO. QUATUOR ERGO
ERUNT. INTELLEGIMUS VERO QUOD DICIMUS EX HIS QUAE SUBSCRIPTA SUNT. EST IUSTUS
HOMO, HUIUS NEGATIO NON EST IUSTUS HOMO; EST NON IUSTUS HOMO, HUIUS NEGATIO NON
EST NON IUSTUS HOMO, est hoc loco et non est homini adiacente. Turbabat
expositores ƿ et dubitabant quid hoc esset, quod cum supra dixisset: DICO AUTEM
QUONIAM EST AUT HOMINI ADIACEBIT AUT NON HOMINI, in eorum exemplo et
dispositione 'est' non apposuit homini aut non homini sed iusto et non iusto
dicens: INTELLEGIMUS VERO QUOD DICITUR EX HIS QUAE SUBSCRIPTA SUNT. EST IUSTUS
HOMO, HUIUS NEGATIO NON EST IUSTUS HOMO; EST NON IUSTUS HOMO, HUIUS NEGATIO NON
EST NON IUSTUS HOMO, et postquam iusto et non iusto est et non est apposuit
quod ante non dixit sed ad hominem et ad non hominem est adiacere proposuit,
postea infert: EST ENIM HOC LOCO HOMINI ADIACET, qui posuerat iusto et non
iusto est et non est adiacere. Unde Alexander quoque dicit scripturae esse
culpam, non philosophi recte dicentis et emendandam esse scripturam. Sed non
eum oportuit confundi, si pro homine et non homine iustum et non iustum
intulit. Haec enim exempla potius sunt quam propositionum necessitas. Quod enim
dixit est homini et non homini adiacere ita sumpsit, tamquam si homo
praedicaretur, ut in eo quod est: Socrates homo est vel rursus: Socrates
non homo est Ergo volens sumere quodcumque praedicatum, nunc quidem
simplex, nunc autem infinitum, intulit iustum et non iustum indifferenter
habens, an homo et non homo praedicaretur, an iustus et non iustus, modo in
praedicato alias sumeretur nomen, alias infinitum nomen. Non ergo oportuit
conturbari Alexandrum aliosque in hac inscriptione, in qua nos philosophus
exercere voluerit, sicut Porphyrium et Herminum non turbabat, qui dicunt
exempla haec esse finiti praedicati et infiniti, in quibus quodlibet
praedicatum [sit] aeque accipi oportere. Velut si, cum dixisset homini et non
homini adiacere est et non est, album et non album postea intulisset,
sufficeret. Hoc enim illud praedicatum alias finitum, alias infinitum sumere
quibuscumque nominibus. Et quod ait homini et non homini adiacere est et postea
intulit iusto et non iusto et subiecit hominem, non ita putandum est, tamquam
de subiectis id est homine et non homine loqui voluerit et postea per errorem
intulerit in praedicato iusto et non iusto sed potius ipsum homini et non
homini ita sumpsit, tamquam in aliquo praedicaretur, ut (sicut dictum est):
Socrates homo est Socrates non homo est Hic ergo homo et non homo
praedicatur. Rursus si quis dicat: Homo iustus est Homo non iustus est
nihil differt. Eodem enim modo praedicatum in una propositione simplex sumptum
est, in altera infinitum, velut si dicam: Nix alba est Nix non alba est
eodem modo. Non ergo culpanda scriptura est quae, cum prius proposuisset homini
et non homini adiacere est, iustum et non iustum intulit. Nil enim interest,
sive iustum aut non iustum praedicetur sive homo aut non homo, dummodo
praedicationem alias infinitam, alias vero sumat finitam, tunc cum est tertium
adiacens praedicatur. Exercere igitur intellegentiam nostram acumenque
philosophus voluit rerum omnium sollertissimus, non falsa scripture confundere.
Quando autem ea quae supra dixit colligens ait: EST ENIM HOC LOCO ET NON EST
HOMINI ADIACET, hoc sentit, quoniam in hac propositione quae dicit "Homo
iustus est", quam supra proposuerit, iustus de homine praedicatur, 'est'
autem adiacens iusto adiacebit; et in ea quae dicit "Homo iustus non
est", quoniam iustus praedicatur de homine, 'non est' autem adiacet, 'non
est' igitur homini quoque adiacebit. Hoc est enim quod ait: EST ENIM HOC LOCO
ET NON EST HOMINI ADIACET. Nam si iustus praedicatur de homine, est autem et
non est adiacet iusto, homini quoque adiacebit, ut dictum est. Hanc quoque
scripturam emendandam esse Alexander opinatur faciendumque esse hoc modo, sicut
prius quoque exposuimus: EST ENIM HOC LOCO ET NON EST IUSTO ET NON IUSTO
ADIACET. Sed ordo quidem totius sententiae diligenter expositus est, sive illa
scriptio sit sive illa. Neutra enim mutanda est. Et una quidem plus habet
exercitii, altera vero facilitatis sed ad unam intellegentiam utraque
perveniunt. Restat igitur ut id quod ait: QUARE IDCIRCO QUATUOR ISTAE ERUNT,
QUARUM DUAE QUIDEM AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM SESE HABEBUNT SECUNDUM
CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES, DUAE VERO MINIME diligentius exponamus. Locus
enim magna brevitate constrictus est et nimia obscuritate ac subtilitate
difficilis. Et hunc quidem in prima editione huius operis transcurrentes
exposuimus atque in brevissimam ut in aliis quoque dedimus expositionem. Nunc
autem quid in se sensus habeat veri, quid hac brevitate latitet, quantum
facultas suppetit, nos ipsi patefaciemus, et quantum valet animum lector
intendat. Cui si forte paulo obscuriora videantur, rerum impPomba difficultati;
si vero planiora quam putaverit, suo gratiam debebit acumini. Sed prius quid de
hoc loco Herminus arbitretur quam possibiliter expediam. Ait Herminus tribus
modis propositiones cum infinito nomine posse proferri: aut enim infinitum
subiectum habent, ut est Non homo iustus est aut infinitum praedicatum,
ut: Homo non iustus est aut infinitum praedicatum et infinitum subiectum,
ut: Non homo non iustus est Harum igitur, inquit, quaecumque ad
praedicatum terminum habent nomen infinitum, similes sunt his quae aliquam
denuntiant privationem. Denuntiant autem privationem hae quae dicunt homo
iniustus. Ergo istis huiusmodi quae proponunt: Homo iniustus est illae,
inquit, consentiunt quae sunt ex infinito praedicato, ut ea quae est: Homo non
iustus est Idem enim est, inquit, esse hominem iustum quod hominem non
iustum. Illae vero quae habent aut subiectum infinitum, ut est: Non homo iustus
est aut utraque infinita, ut est: Non homo non iustus est non
consentiunt ad privatoriam propositionem, quae est: Homo iniustus est
Nulla similitudo est enim eius propositionis quae dicit: Non homo iustus
est et eius quae dicit: Homo inustus est Nec vero eius quae
proponit: Non homo non iustus est et eius quae enuntiat: Homo iniustus
est Namque illae quae infinitum nomen habent in praedicatione hae
privatoriis consentiunt, illae vero propositiones quae aut subiectum habent
infinitum aut utraque infinita privatoriis longe diversae sunt. Sed haec
Herminus. Longe a toto intellectu ƿ et ratione sententiae discrepans has
interposuit, quae aut ex utrisque infinitis aut ex subiecto fierent infinito.
Quid autem esset quod ait SECUNDUM CONSEQUENTIAM vel quae duae haberent se
secundum consequentiam ut privationes, quae vero non, exponens nihil planum
fecit et sensus nihilo magis ante expositionem Hermini quam post expositionem
obscurus est. Nos autem Porphyrium sequentes eique doctissimo viro
consentientes haec dicimus: quatuor esse propositiones, quarum duae quidem ex
finitis nominibus sunt, duae vero ex infinitis nommibus praedicatis. Sunt autem
ex finitis nominibus hoc modo: affirmatio est iustus homo, negatio non est
iustus homo. Ex infinitis vero nominibus praedicatis affirmatio est quae dicit:
Est non iustus homo negatio quae proponit: Non est non iustus homo
Sed has ex infinitis nominibus praedicatis propositiones in reliquo sermone
infinitas vocabimus, ut affirmatio infinita sit extra expositionem ea quae
dicit: Est non iustus homo negatio infinita ea quae dicit: Non est non
iustus homo ut quod dicturi eramus propositionem ex nomine infinito
praedicato hanc infinitam nominemus, illas autem duas quae nullum nomen habent
infinitum nec subiectum nec praedicatum simplices vocamus. Sunt ergo simplices
propositiones hae: Est homo iustus Non est homo iustus Privatorias autem
propositiones voco quaecumque habent privationem. Privatoriae autem sunt hoc
modo: Est iniustus homo haec enim iustitia subiectum privabit, et rursus:
Non est iniustus homo haec rursus iniustitia subiectum privabit. Ergo cum
sint duae propositiones simplices, una affirmativa, altera negativa, et sint
duae privatoriae, eae quoque una affirmativa, una negativa, necnon etiam sint
aliae infinitae, affirmativa rursus et negativa, dico quoniam, quemadmodum se
privatoriae propositiones affirmatio scilicet et negatio ad affirmationes et
negationes simplices habuerint, sic se habebunt etiam quae sunt infinitae ad
easdem ipsas simplices scilicet secundum consequentiam. Quod autem dico tale
est. Disponantur prius duae simplices id est affirmatio quae dicit: Est iustus
homo et rursus negatio quae dicit: Non est iustus homo Sub his
autem disponantur privatoriae: sub affirmatione quidem simplici privatoria negativa,
sub negativa simplici affirmativa privatoria, ut sub ea quae dicit: Est homo
iustus ponatur ea quae dicit: Non est homo iniustus et sub ea quae
dicit: Non est homo iustus ponatur ea quae proponit: Est homo
iniustus Rursus sub privatoriis disponantur infinitae: sub affirmatione
affirmatio, sub negatione negatio. Sub affirmatione quidem privatoria quae
dicit: Est iniustus homo disponatur affirmativa infinita: Est non iustus
homo sub negativa vero privatoria quae dicit: Non est iniustus homo
ponatur negativa infinita quae dicit: Non est non iustus homo Hoc autem
subiecta descriptio docet: SIMPLICES Affirmatio: Negatio: Est iustus homo Non
est iustus homo PRIVATORIAE Negatio: Affirmatio: Non est iniustus homo Est
iniustus homo INFINITAE Negatio: Affirmatio: Non est non iustus homo Est non
iustus homo His ergo dispositis dico quoniam, quemadmodum se habent
privatoriae, id est affirmatio et negatio quae dicunt: Est iniustus homo Non
est iniustus homo ad simplices quae proponunt: Est iustus homo Non est
iustus homo secundum consequentiam, sic se habebunt etiam infinitae
propositiones affirmatio et negatio hae scilicet quae sunt: Est non iustus homo
Non est non iustus homo ad easdem simplices quae sunt: Est iustus homo
Non est iustus homo Videamus quae sit simplicium et privatoriarum
consequentia, ut utrum se sic habeant infinitae ad simplices, quemadmodum se
habent privatoriae ad easdem simplices, cognoscamus. Dispositae igitur sunt in
primo quidem ordine simplices propositiones, affirmatio simplex quae dicit: Est
iustus homo et negatio simplex quae dicit: Non est iustus homo Sub
his id est sub affirmatione simplici duae negationes, una privatoria quae est:
Non est iniustus homo et altera infinita quae est: Non est non iustus
homo Sub negatione vero simplici quae dicit: Non est iustus homo
duae affirmationes, una privatoria quae dicit: Est iniustus homo altera
infinita quae dicit: Est non iustus homo Illud quoque in descriptione
videndum est, quod angulariter se affirmationes negationesque respiciunt. Nam
affirmatio quae est simplex: Est iustus homo angulariter se contra
utrasque respicit affirmationes infinitam scilicet et privatoriam quae sunt:
Est non iustus homo Est iniustus homo Rursus negatio simplex quae est:
Non est iustus homo angulariter ƿ respicit duas negationes infinitam
scilicet et privatoriam. Et in veritate simplicem affirmationem privatoria
negatio sequitur. Nam si verum est dicere quoniam est iustus homo, verum est
dicere quoniam non est iniustus homo. Nam qui iustus est non est iniustus. Et
possumus istam continuam propositionem coniunctamque proponere: si iustus est
homo, non est iniustus homo. Sequitur ergo affirmationem simplicem privatoria
negatio, ut si vera fuerit affirmatio simplex vera quoque sit negatio
privatoria et affirmationis simplicis veritatem negationis privatoriae veritas
consequatur. At vero non e converso est. Neque enim affirmatio simplex
negationem sequitur privatoriam. Nam si verum est dicere quoniam non est
iniustus homo, non est omnino verum dicere quoniam est homo iustus. Potest enim
vere de equo dici quoniam equus non est iniustus homo (neque enim omnino homo
est et ideo nec iniustus homo est) sed non potest dici de equo quoniam equus
est homo iustus. Ita ergo, quoniam verum non est de equo quoniam est iustus
homo equus, veritatem negationis privatoriae non sequitur veritas simplicis
affirmationis. Atque ideo nec continua propositio hinc et coniuncta proferri
proponique potest. Non est enim vera propositio, si quis dicat: "si non
est iniustus homo, est iustus homo". De equo enim (ut dictum est) verum
est quia non est iniustus homo, non tamen verum est iustum esse hominem equum. Quare
negationem privatoriam simplex affirmatio non sequitur. Monstratum est igitur
quoniam ƿ affirmationem simplicem negatio privatoria sequeretur, negationem
vero privatoriam simplex affirmatio non sequeretur. Rursus videamus et in
opposita parte qualis sit consequentia. In diversa enim parte affirmationem
quidem privatoriam sequitur negatio simplex, negationem vero simplicem affirmatio
privatoria non sequitur. Nam si verum est dicere quoniam est iniustus homo,
verum est dicere quoniam non est iustus homo. Qui enim iniustus est, iustus non
est. Et affirmativae privatoriae eius scilicet quae dicit: Est iniustus
homo veritatem sequitur negativa simplex quae est: Non est iustus
homo Hoc autem non convertitur. Neque enim simplicem negativam sequitur
privatoria affirmativa. Nam si verum est dicere quoniam non est iustus homo,
non est omnino verum quoniam est iniustus homo. De equo enim verum est dicere
quoniam equus non est iustus homo (nam qui omnino homo non est nec iustus homo
est) sed non de eodem equo dici potest vere quoniam equus est iniustus homo.
Nam qui homo non est nec iniustus esse potest. Quare veritatem negativae
simplicis non sequitur veritas privativae affirmationis, veritatem autem
affirmationis privatoriae sequitur ex necessitate veritas simplicis negativae. Quocirca
monstratum est hoc in utrisque, quoniam affirmationem quidem simplicem
sequeretur negatio privatoria, negationem vero privatoriam non sequitur
affirmatio simplex; rursus affirmationem privatoriam sequitur negatio simplex,
negationem simplicem non sequitur affirmatio privatoria. His ergo ita positis
de infinitis privatoriisque tractemus. Privatoriae namque et infinitae
affirmationes affirmationibus, negationes consentiant negationibus ƿ hoc modo.
Affirmatio enim privatoria quae dicit: Est iniustus homo consentit
infinitae affirmationi quae dicit: Est non iustus homo Idem enim
significant utraeque et privatoria affirmatio et infinita affirmatio et
quamquam in aliquo sermone prolatione discrepant, tamen significatione nil
discrepant, nisi tantum quod quem illa iniustum ponit id est privatoria, haec
ponit esse non iustum. Et rursus negatio privatoria quae est: Non est iniustus
homo consentit atque concordat ei negationi quae est infinita: Non est
non iustus homo Hae quoque idem, quod sibi istae consentiunt. Sequitur
autem simplicem affirmationem eam quae dicit: Est iustus homo privatoria
negatio quae dicit: Non est iniustus homo sequitur igitur eandem ipsam
simplicem affirmationem infinita negatio, id est eam quae dicit: Est iustus
homo ea quae proponit: Non est non iustus homo Nam si sibi
privatoria negatio et infinita consentiunt, quam consequitur privatoria
negatio, eandem quoque infinita negatio consequitur. Sed affirmationem
simplicem quae proponit: Est iustus homo privatoria negatio sequitur quae
dicit: Non est iniustus homo quare sequitur etiam eandem simplicem
affirmationem quae enuntiat: Est iustus homo infinita negatio: Non est
non iustus homo Rursus e diversa parte idem evenit: quoniam affirmationem
privatoriam quae dicit: Est iniustus homo sequebatur negativa simplex
quae proponit: Non est iustus homo sequitur quoque infinitam
affirmationem quae dicit: Est ƿ non iustus homo simplex negatio quae
dicit: Non est iustus homo Nam si privatoria affirmatio et infinita
consentiunt, quae sequitur privatoriam, eadem sequitur infinitam. Sed
privatoriam affirmationem quae dicit: Est iniustus homo sequitur simplex
negatio quae proponit: Non est iustus homo sed privatoria affirmatio et
infinita affirmatio idem significant sibique consentiunt: sequitur igitur
simplex negatio quae est: Non est iustus homo infinitam affirmationem
quae dicit: Est non iustus homo Sed hoc e converso non evenit.Nunc enim
demonstratum est quod simplicem affirmationem sequeretur infinita negatio et
simplex negatio veritatem infinitae affirmationis sequeretur sed non est e
converso, ut rursus infinitam negationem sequatur finita affirmatio et
simplicem negationem infinita rursus affirmatio consequatur. Nam si idem
privatoria negatio quae est non est iniustus homo et infinita negatio
significat quae est: Non est non iustus homo quoniam affirmatio simplex
quae dicit: Est iustus homo non sequitur privatoriam negationem quae est:
Non est iniustus homo ut supra monstravimus, eadem ipsa simplex
affirmatio quae proponit est iustus homo non seqmiur infinitam negationem quae
enuntiat: Non est non iustus homo Rursus in parte altera si affirmatio
privatoria quae proponit: Est iniustus homo idem significat cum infinita
affirmatione quae dicit: Est ƿ non iustus homo privatoria autem
affirmatio quae proponit: Est iniustus homo non sequebatur simplicem
negationem quae dicit: Non est iustus homo nec eandem quoque simplicem
negationem quae proponit: Non est iustus homo sequitur infinita
affirmatio quae dicit: Est non iustus homo Sed quamquam hoc ratio
consequentiae et necessitas monstret, nos tamen id quod demonstravimus ratione
exemplis quoque doceamus. Dico enim affirmationem simplicem quae dicit: Est
iustus homo sequi infinitam negationem quae dicit: Non est non iustus
homo sicut eandem quoque simplicem affirmationem sequebatur privatoria
negatio quae proponit: Non est iniustus homo Nam si verum est dicere
quoniam est iustus homo, verum quoque de eo dicere quoniam non est non iustus
homo (nam qui iustus est non est non iustus) sicut verum erat dicere, quoniam
idem qui iustus est non est iniustus. Quare simplicem affirmationem sequitur infinita
negatio, sicut eandem quoque simplicem privatoria negatio sequebatur. Sed hoc
non convertitur. Neque enim statim verum est, qui non est non iustus homo
eundem esse iustum. Equus enim non est non iustus homo (neque enim omnino homo
est: qui autem omnino homo non est, non poterit esse homo non iustus) sed de
equo, de quo verum est dicere quoniam non est non iustus homo, non est de eo
verum dicere quoniam est iustus homo, sicut de eodem equo verum esset dicere
privatoriam negationem ƿ quae proponit: Non est iniustus homo (haec enim
poterat etiam de equo dici) nec erat verum quoniam sequeretur hanc id est
privatoriam negationem simplex affirmatio quae diceret: Est iustus homo
Quare non sequitur infinitam negationem quae est: Non est non iustus homo
simplex affirmatio quae proponit: Est iustus homo sicut ne illam quidem
quae consentit infinitae negationi id est privatoriam negationem quae proponit:
Non est iniustus homo ea quae dicit: Est iustus homo simplex
affirmatio sequebatur. Concludenti igitur dicendum est quoniam affirmationem
quidem simplicem sequitur infinita negatio, Sicut eam privatoria sequebatur,
infinitam vero negationem non sequitur simplex affirmatio, sicut nec negationem
privatoriam sequebatur. Rursus in parte altera idem e converso evenit.
Affirmationem enim infinitam sequitur negativa simplex, sicut privatoriam
quoque affirmationem eadem simplex negatio sequebatur. Nam qui est von iustus
homo ille ex necessitate non est iustus, sicut etiam qui est iniustus homo ille
ex necessitate non est iustus. At vero si verum est dicere quoniam non est
iustus homo, non est omnino necesse ilium esse non iustum hominem. Equus enim
non est iustus homo (nam qui omnino homo non est nec iustus homo esse potest)
sed nullus de eodem dicere potest quoniam equus est non iustus homo (qui enim
homo non est nec non iustus homo esse potest), sicut etiam cum diceremus: Non
est iustus homo non sequebatur privatoria affirmatio quae dicit: Est
iniustus homo Equus namque non est iustus homo sed de eodem equo nemo dicit
quoniam est iniustus homo. Iterum igitur concludenti dicendum est affirmationem
infinitam sequi simplicem negationem, sicut affirmationem quoque privatotiam
sequebatur sed non convertere. Neque enim sequitur simplicem negationem
infinita affirmatio, sicut eam nec privatoria affirmatio sequebatur. Sic ergo
cum sint quatuor propositiones, duae simplices, duae infinitae, quarum duae
simplices sunt: Est iustus homo Non est iustus homo duae vero infinitae:
Est non iustus homo Non est non iustus homo (et harum quatuor duae quidem
id est negatio infinita et negatio simplex sequuntur duas id est negatio
infinita simplicem affirmationem, ea quae dicit: Non est non iustus homo
eam quae dicit: Est iustus homo infinitam autem affirmationem simplex negatio,
eam quae dicit: Est non iustus homo ea quae proponit: Non est iustus
homo duae vero aliae id est affirmatio simplex et affirmatio infinita non
sequuntur negationem infinitam et simplicem negationem. Hoc autem etiam in
privatoriis evenit, ut affirmatio privatoria non sequatur simplicem negationem,
cum illam simplex negatio sequatur, et rursus negatio privatoria sequatur
affirmationem simplicem, cum simplex affirmatio non sequatur privatoriam
negationem): recte dictum est harum quatuor id est duarum simplicium
propositionum et duarum infinitarum duas duabus esse consequentes et habere
quandam consequentiam ad alias, sicut infinita negatio et simplex negatio
sequuntur simplicem affirmationem et infinitam affirmationem, sicut privationes
ƿ quoque. Nam et privatoria negatio sequebatur simplicem affirmationem et
simplex negatio sequebatur privatoriam affirmationem. Ergo duae habent
consequentiam id est infinita negatio et simplex negatio consequentiam ad
simplicem et infinitam affirmationem, sicut privationes quoque (namque et
privationes similiter sunt, ut saepe supra monstravi), duae vero minime habent
consequentiam. Neque enim negativam infinitam simplex sequitur affirmativa aut
infinita affirmativa simplicem negativam sequitur, sicut in privationibus
quoque fuit. In privationibus namque nec affirmatio simplex privatoriam
negationem sequebatur nec simplicem negationem privatoria affirmatio consecuta
est. Sensus ergo huiusmodi est: QUATUOR ISTAE ERUNT, id est quatuor
propositiones, ex quibus duplicem fieri oppositionem dixerat. Quatuor autem
istae sunt duae simplices: affirmativa est iustus homo, negativa non est iustus
homo, et duae infinitae: affirmativa est non iustus homo, negativa non est non
iustus homo. Quarum, inquit, duae, scilicet negative infinita et negativa
simplex, sic se habebunt ad affirmationem et negationem secundum consequentiam,
id est ita alias duas affirmationes simplicem et infinitam ipsae duae
negationes sequnutur, ut eas privationes sequebantur; DUAE VERO MINIME id est
simplex affirmatio et infimita affirmatio: non se habebunt secundum
consequentiam ipsae duae affirmationes ad duas negationes, infinitam scilicet
et simplicem, quas non sequebantur, sicut nec dudum has negationes privatoriae
quoque affirmationes secutae sunt. Quod vero ait secundum affirmationem et
negationem non ita ƿ intellegendum est, quasi una sit affirmatio aut una
negatio sed quoniam in quatuor propositionibus, in quibus duae quidem
affirmationes erunt, duae vero negationes (affirmationes: simplex quidem
"Est iustus homo", infinita autem "Est non iustus homo",
negationes autem: simplex quidem "Non est iustus homo", infinita
autem "Non est non iustus homo"), quoniam affirmationes duas,
simplicem quidem: Est iustus homo infinitam: Est non instus homo
duae negationes sequebantur (simplex negatio quae est "Non est iustus
homo" infinitam affirmationem quae dicit "Est non iustus homo",
et rursus infinita negatio simplicem affirmationem sequebatur), quoniam ergo
(ut dictum est) duas affirmationes simplicem et infinitam duae negationes
simplex et infinita sequebantur, hoc autem et in privationibus erat, idcirco
dictum est ad affirmationem et negationem secundum consequentiam sic se habere
harum quatuor propositionum duas, sicut etiam se privationes haberent. Ad
affirmationem autem et negationem dixit, quod duas affirmationes duae
negationes sequerentur, duae vero minime, id est duas negationes duae
affirmationes non sequerentur. Neque enim sequebatur negationem infinitam
simplex affirmatio aut simplicem negationem infinita affirmatio, sicut nec in
privationibus erat, quod saepe supra monstratum est. Ne quis autem nos
arbitretur de eodem genere propositionem dicere negationis affirmationisque.
Neque enim dicimus negationem simplicem sequi affirmationem simplicem. Hoc enim
impossibile est. Numquam ƿ enim sibi consentiunt simplex affirmatio simplexque
negatio, nec rursus infinita negatio et infinita affirmatio. Neque enim fieri
potest, ut aut negatio quae dicit: Non est iustus homo affirmationi quae
proponit: Est iustus homo consentiat aut affirmatio quae dicit: Est non
iustus homo negationi quae dicit: Non est non iustus homo eam enim
quae dicit: Est iustus homo simplicem affirmationem sequitur privatoria
negatio quae dicit: Non est iniustus homo sed negativam, inquiunt,
infinitam quae est: Non est non iustus homo haec non sequitur affirmativa
simplex quae dicit: Est iustus homo Ergo quemadmodum negativa privatoria
quae est: Non est iniustus homo sequitur affirmativam simplicem quae
dicit: Est iustus homo non eodem modo eadem simplex affirmatio quae
dicit: Est iustus homo sequitur infinitam negationem quae dicit: Non est
non iustus homo Quibus dicendum est non eos hanc consequentiam recte
intellegere nec quicquam in hac huiusmodi propositionum consequentia
discrepare. Cur enim hoc notaverint, quod non sequatur negationem infinitam
quae est non est non iustus homo finita affirmatio quae dicit: Est iustus
homo Nam hoc nil mirabile debet videri. Idcirco enim simplex affirmatio
quae dicit: Est iustus homo non sequitur infinii tam negationem quae
dicit: Non est non iustus homo quoniam nec antea privatoriam sequebatur.
Neque enim sequebatur eadem simplex affirmatio quae dicit: Est iustus
homo privatoriam negationem quae dicit: Non est iniustus homo et ea
causa est cur infinitam quoque ƿ non sequitur. Infinita enim et privatoria (ut
supra saepe iam dictum est) sibi consentiunt. Quare nulla est discrepantia. Nam
si simplex affirmatio privatoriam negationem sequeretur, eandem quoque
infinitam sequeretur. Nunc autem quoniam simplex affirmatio privatoriam
negativam non sequitur, nec infinitam quoque sequitur negativam. Illi autem qui
sumpserunt quoniam sequeretur privatoria negatio simplicem affirmationem et in
eadem consequentia discrepare dixerunt, quod simplex affirmatio non sequeretur
infinitam negationem, non ita oportuit discrepantiam sumere sed magis si,
quemadmodum privatoria negatio affirmationem simplicem, sic infinita negatio
non sequeretur simplicem affirmationem, tunc in consequentia discreparet, nunc
autem nulla est omnino discrepantia. Atque in hac quidem parte nihil omnino
discrepant atque discordant. Videamus nunc in altera parte, quam illi esse
discrepantiam dicunt infinitarum consequentiae et privatoriarum ad simplices,
ut in ea quoque si quid vere discrepant videamus. Dicunt enim affirmationi
quidem privatoriae quae dicit: Est iniustus homo consentientem esse et
concordantem simplicem negativam quae dicit: Non est iustus homo et sicut
negatio simplex sequitur privatoriam affirmationem, aiunt, quoniam non ita
sequitur simplicem negationem quae dicit: Non est iustus homo infinita
affirmatio quae dicit: Est non iustus homo Haec enim illam non sequitur.
Quibus dicendum est rursus, quoniam idcirco infinita affirmatio quae dicit: Est
non iustus homo non sequitur ƿ simplicem negationem quae proponit: Non
est iustus homo quoniam privatoria affirmatio quae dicit: Est iniustus
homo non sequitur simplicem negationem quae proponit: Non est iustus
homo Quod si privatoria affirmatio sequeretur simplicem negationem,
sequeretur sine dubio infinita quoque affirmatio eandem simplicem negationem. Nunc
autem quoniam privatoria affirmatio simplicem negationem non sequitur, nec
infinita affirmatio simplicem sequitur negationem. Affirmatio enim privatoria
et affirmatio infinita sibimet consentiunt. Illi vero qui discrepantiam
ostendere voluerunt infinitarum et privatoriarum consequentiae ad simplicem,
quod cum negatio simplex sequeretur affirmationem privatoriam non eodem modo
infinita affirmatio sequeretur simplicem negationem, non ita oportuit colligi
discrepantiam sed potius si, quemadmodum affirmativa privatoria quae dicit: Est
iniustus homo Est non est iustus homo ita infinita affirmatio quae
enuntiat: Est non iustus homo sequeretur simplicem negationem quae est:
Non est iustus homo tunc oportuerat dicere aliquid discrepare
consequentiam privatoriarum et infinitarum ad simplices. Nunc autem cum eodem
modo privatoria affirmatio non sequatur, simplicem negationem, eodem quoque
modo infinita affirmatio non sequatur simplicem negationem, manifestum est
nullam esse in his discrepantiam, immo in omnibus simillimum, et illos nihil
per hanc rationem ƿ quam volunt addere recte disserere, immo potius maioribus
obscuram sententiam obscuritatibus implicare. Sed potius ita intellegendum est,
ut id quod ait: QUARUM DUAE QUIDEM AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM SESE HABEBUNT
SECUNDUM CONSEQUENTIANU UT PRIVATIONES, DUAE VERO MINIME ita accipiamus tamquam
si ita dixisset: quatuor propositionum, duarum simplicmm, duarum vero
infinitarum, duas id est affirmationes simplicem et infinitam sequuntur duae
negationes, simplex et infinita scilicet, sicut privationes quoque (in
privationibus enim affirmativam simplicem sequebatur negatio privatoria et
simplex negatio privatoriam affirmationem), reliquae vero duae, id est simplex
affirmatio et infinita affirmatio nullam habent consequentiam ad negationes, id
est simplicem et infinitam, sicut nec privationes quoque (nam affirmatio
privatoria non sequebatur negationem simplicem nec simplex affirmatio
privatoriam negationem), ut dicamus hoc modo: QUARE QUATUOR ISTAE ERUNT, duae
simplices, duae infinitae, QUARUM id est duarum simplicium et duarum
infinitarum DUAE QUIDEM id est negationes simplex et infinita habent se ad
affirmationes simplicem et infinitam SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES,
DUAE VERO MINIME id est affirmationes simplex et infinita ad duas negationes, id
est simplicem et infinitam. Hoc est enim quod ait: AD AFFIRMATIONEM ET
NEGATIONEM SIC SE HABEBUNT SECUNDUM CONSEQUENTIAM id est consequentur
negationes eas quae sunt affirmationes, UT PRIVATIONES ƿ sicut in privationibus
quoque dicebatur, DUAE VERO id est affirmationes simplex et infinita non
habebunt se secundum consequentiam ad duas negationes, id est simplicem et
infinitam, sicut privationes quoque se secundum sequentiam non habebant. Nam
privatoria affirmatio non sequebatur negationem simplicem nec simplex affirmatio
privatoriam negationem. Est alia quoque simplicior expositio, quam Alexander
post multas alias expositiones in quibus animum vertit edidit hoc modo: cum
sint, inquit, quatuor propositiones, quarum duae sunt infinitae, duae vero
simplices, duae, inquit, infinitae aequaliter se habent secundum affirmationem
et negationem ad privatorias, duae vero simplices ad easdem privatorias se
similiter non habent hoc modo: affirmativa enim infinita consentit affirmativae
privatoriae. Ea enim quae dicit infinita affirmatio est non iustus homo ei
consentit privatoriae affirmationi quae dicit: Est iniustus homo Ea vero
infinita negatio quae dicit non est non iustus homo privatoriae negationi
consentit quae dicit non est iniustus homo. Atque hae quidem duae, id est
infinita affirmatio et infinita negatio, ita sese habent AD AFFIRMATIONEM ET
NEGATIONEM, UT PRIVATIONES, id est eadem affirmant vel negant, quae etiam
privationes affirmant vel negant, duae vero minime, id est duae simplices
minime se ita habent ad affirmationem ƿ et negationem, sicut privationes. Nam
omnino non contingit simplex affirmatio privatoriam affirmationem. Ea enim quae
dicit: Est iustus homo non consentit ei quae dicit: Est iniustus
homo Nec rursus negatio simplex privatoriae negationi consentit. Ea enim
quae dicit: Non est iustus homo quae simplex negatio est plurimum
dissidet ab ea quae dicit: Non est iniustus homo quae est privatoria
negatio. Ergo cum sint quatuor, affirmatio simplex et negatio simplex,
affirmatio infinita et negatio infinita, harum duae, id est affirmatio infinita
et negatio infinita, ita aliquid affirmant vel negant ut privationes (hoc est
enim quod ait: ITA SESE HABENT AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM, UT PRIVATIONES),
DUAE VERO MINIME. Neque enim ita affirmant et negant duae simplices, sicut duae
privatoriae. Affirmatio namque simplex ab affirmatione privatoria discrepat, et
rursus negatio simplex a negatione privatoria longe dissidet atque discordat. Sed
haec (ut diximus) Alexandri expositio est post multas alias simplicior, non
tamen repudianda sed illa superior verior esse videtur, quod Aristoteles ipse
testatur. Ait enim paulo post: HAEC IGITUR, QUEMADMODUM IN RESOLUTORIIS DICTUM
EST, SIC SUNT DISPOSITA. Hanc enim consequentiam quam insuperiori expositione
memoravi privatoriarum et infinitarum ad simplices in primi libri Priorum
Resolutoriorum quae *analytika* Graeci vocant fine disposuit. Dicit autem
Porphyrius fuisse quosdam sui temporis, qui hunc exponerent librum, et quoniam
ab Hermino vel Aspasio vel Alexandro expositiones singulas proferentes multa
contraria et expositionibus male ab illis editis dissidentia ƿ reperirent,
arbitratos fuisse librum hunc Aristotelis, ut dignum esset, exponi non posse
multosque illius temporis viros totam huius libri praeterisse doctrinam, quod
inexplicabilem putarent esse caliginem. Nos autem brevissime hunc locum in
prima editione praeteriimus sed quod illic pro intellectus simplicitate
breviter posuimus, hic omni latitudine totam sententiae vim et prolixitatem
digessimus. Quare quoniam superiora digne (ut mihi videtur) expressimus,
sequentis textus ordinem sententiamque videamus. SIMILITER AUTEM SE HABET ET SI
UNIVERSALIS NOMINIS SIT AFFIRMATIO, UT OMNIS EST HOMO IUSTUS, NON OMNIS EST
HOMO IUSTUS; OMNIS EST HOMO NON IUSTUS, NON OMNIS EST HOMO NON IUSTUS. SED NON
SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE. CONTINGIT AUTEM ALIQUANDO. De
indefinitis quaedam propositionibus praelocutus nunc de his quae terminatae
sunt secundum universalitatis et particularitatis adiectionem dicit, quod etiam
ipsae similiter se habeant, sicut illae quoque quae sine ulla determinatione
dicebantur, simplex scilicet oppositio atque infinita. Quod vero ait: SIMILITER
AUTEM SE HABET ET SI UNIVERSALIS NOMINIS SIT AFFIRMATIO, alii ita
intellexerunt, ut quod ait similiter referant ad numerum oppositionum et
propositionum. Nam sicut in his quae indefinitae sunt et ƿ indeterminatae duae
sunt oppositiones, una simplicis negationis et simplicis affirmationis, altera
infinitae affirmationis et infinitae negationis, quatuor autem propositiones,
quod supra iam dictum est, ita quoque in his quae terminationem secundum
universalitatem particularitatemque habent quatuor fiunt propositiones et
oppositio duplex. Oppositio enim una est universalis affirmationis simplicis et
particularis negationis simplicis, ut est: Omnis homo iustus est Non omnis homo
iustus est Et haec quidem una est oppositio. Alia vero infinitae universalis
affirmationis et infinitae particularis negationis, ut: Omnis homo non iustus
est Non omnis homo non iustus est Quare hic quoque, cum duae sint
oppositiones, erunt sine dubio quatuor propositiones, sicut in his de quibus
supra dixerat, quae scilicet determinatione carebant. Alii vero qui Aristotelis
animum penitus inspexerunt non aiunt similiter solum se habere determinatas
propositiones ad numerum oppositionum et propositionum sed etiam ad
consequentiam. Nam quae est consequentia negationum ad affirmationes in his
propositionibus simplicibus et infinitis, quae praeter determinationem
dicuntur, eadem se similitudo habet in his quae terminatione proferuntur. Sed
quoniam non in omnibus omnia similia habent, idcirco addidit notans: SED NON
SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE. CONTINGIT AUTEM ALIQUANDO. Sensus
autem totus huiusmodi est: similiter, inquit, se habent hae propositiones quae
ƿ secundum determinationem dicuntur infinitae ad simplices et simplices ad
infinitas, quemadmodum illae quoque sese habebant quae sine determinatione
indefinitae dicebantur. Sed habent quandam dissimilitudinem, quod angulares
propositiones in his quae cum determinatione dicuntur non eodem modo verae
sunt, quomodo illae quae sine determinatione proferebantur vel infinitae vel
simplices. Videamus ergo prius an eadem in his quae determinatae sunt sit
consequentia quae in his est quae indefinitae proferuntur, post videamus quae
sit in angularibus dissimilitudo. Disponantur ergo non solum eae quae simplices
vel infinitae sunt sed etiam quae sunt privatoriae. Et prius quidem disponantur
hoc modo: simplex affirmatio et simplex negatio et hae quidem indefinitae, id
est praeter universalitatis aut particularitatis adiectionem. Sub his sub
affirmatione quidem simplici ponatur negatio privatoria, sub negatione vero
simplici affirmatio privatoria: hae quoque rursus indefinitae. Sub his autem
ponantur sub affirmatione privatoria et sub simplici negatione affirmatio
infinita, sub privatoria autem negatione et sub simplici affirmatione ponatur
negative infinita, et hae quoque indefinitae et indeterminatae sine ulla vel
universalitate vel particularitate. Sub his autem disponantur hae quas
determinatas vel universalitatis quantitate vel particularitatis vocamus. Et
primo quidem affirmatio universalis simplex, contra hanc negatio particularis
simplex. Sub affirmatione autem universali simplici ponatur negatio
particularis privatoria, sub negatione autem particulari simplici universalis
affirmatio privatoria. Rursus sub negatione particulari privatoria et sub
affirmatione universali simplici ponatur ƿ negatio particularis infinita, sub
affirmatione vero universali privatoria et sub negatione simplici particulari
ponatur universalis affirmatio infinita. Erit autem huiusmodi descriptio: INDEFINITAE
Affirmatio simplex: Negatio simplex: Homo iustus est Homo iustus non est
Negatio privatoria: Affirmatio privatoria: Homo iniustus non est Homo iniustus
est Negatio infinita: Affirmatio infinita: Homo non iustus non est Homo non
iustus est DEFINITAE Affirmatio universalis simplex: Negatio particularis
simplex: Omnis homo iustus est Non omnis homo iustus est Negatio particularis
privatoria: Affirmatio universalis privatoria: Non omnis homo iniustus est
Omnis homo iniustus est Negatio particularis infinita: Affirmatio universalis
infinita: Non omnis homo non iustus est Omnis homo non iustus est In hoc
ordine propositionum quem supra descripsimus quae sint angulares manifestum
est. Sunt namque affirmationes quidem affirmationibus, negationes vero
negationibus. Et in his quidem quae in definitae sunt eodem modo angulares sunt
affirmationes. Simplex quidem affirmatio quae dicit: Est homo iustus
privatoriae affirmationi quae dicit: Est homo iniustus et infinitae affirmationi
quae proponit: Est homo non iustus angularis est. Negatio vero simplex
quae est: Non est homo iustus negationi privatoriae quae dicit: Non est
homo iniustus et negationi infinitae quae est: Non est homo non
iustus angularis est. Item si quis ad definitas propositiones aspiciat,
idem sine aliqua dubitatione reperiet. Affirmatio enim universalis simplex quae
est: Omnis est homo iustus affirmationi universali privatoriae quae
enuntiat: Omnis est homo iniustus et affirmationi universali infinitae
quae proponit: Omnis est homo non iustus angularis est, item negatio
particularis simplex quae est: Non omnis est homo iustus negationi
particulari privatoriae quae dicit: Non omnis est homo iniustus et
negationi particulari infinitae quae proponit: Non omnis est homo non
iustus angularis. Sunt igitur affirmationes affirmationibus et negationes
negationibus angulares et in ordine indefinitarum propositionum et in ordine
definitarum. Quocirca de earum sequentia speculandum est. Dictum est enim prius
quod affirmationem indefinitam simplicem sequeretur privatoria et infinita
negatio, eas vero simplex affirmatio non sequeretur. Rursus infinitam
affirmationem privatoriamque affirmationem sequitur simplex negatio, hae vero
negationem simplicem non sequuntur. Rursus si quis ad ordinem definitarum respiciat,
idem inveniet. Affirmationem namque universalem simplicem sequitur particularis
privatoria negatio et particularis infinita negatio. Nam si vera est
universalis affirmatio simplex quae dicit: Omnis est homo iustus, vera
est etiam particularis privatoria negatio quae dicit: Non omnis est homo
iniustus Hoc autem idcirco evenit, quod ea quae dicit: Non omnis homo
iniustus est idem potest quod simplex et similis est ei quae proponit:
Quidam homo iustus est particulari simplici affirmationi. Nam si non
omnis homo iniustus est, quidam homo iustus est. Sed particularis affirmatio
simplex sequitur universalem affirmationem simplicem. Quando enim vera est
universalis affirmatio quae dicit: Omnis est homo iustus vera est et
particularis affirmatio quae proponit: Quidam homo iustus est Sed est
quae dicit: Quidam homo iustus est consentit particularis negatio
privatoria quae proponit: Non omnis est homo iniustus Quocirca etiam
particularis negatio privatoria universali simplici affirmationi consentiet.
Sequitur igitur eam quae dicit: Omnis est homo iustus universalem
scilicet simplicem affirmationem ea quae proponit: Non omnis est homo
iniustus particularis negatio privatoria. Sed huic particulari negationi
privatoriae quae dicit: Non omnis est homo iniustus consentit infinita
particularis negatio quae dicit: Non omnis est homo non iustus Nam si
verum est quoniam non omnis est homo iniustus, et verum est quoniam non omnis
est homo non iustus. Idem est enim esse iniustum quod non iustum. Sed
privatoria particularis negatio sequitur simplicem universalem affirmationem:
infinita igitur negatio particularis sequitur simplicem universalem
affirmationem eique consentit, si prius affirmatio universalis vera sit.
Quocirca eam quae dicit: Omnis est homo iustus universalem simplicem ƿ
affirmationem sequuntur sine dubio particularis negatio privatoria: Non omnis
est homo iniustus et particularis negatio infinita: Non omnis est homo
non iustus Quare hic quoque affirmationem negationes sequuntur. Sed hoc
non convertitur. Quoniam enim (ut dictum est) negatio particularis privatoria
quae dicit: Non omnis est homo iniustus consentit particulari
affirmationi simplici, ei scilicet quae dicit: Quidam homo iustus est
hanc autem particularem affirmationem non sequitur universalis affirmatio
(neque enim, si verum est quendam esse hominem iustum, idcirco iam et omnem
esse hominem iustum necesse est): quare non sequitur affirmatio universalis
simplex: Omnis est homo iustus affirmationem particularem simplicem:
Quidam est homo iustus (potest enim hac vera id est particulari
universalis esse falsa) sed particularis affirmatio simplex particulari
negationi privatoriae consentit: quare nec privatoriam particularem negationem
simplex affirmatio sequitur universalis. Eam igitur quae dicit: Non omnis est
homo iniustus non sequitur affirmatio universalis simplex quae proponit:
Omnis homo iustus est Sed particularis privatoria negatio consentit
particulari negationi infinitae: universalis igitur affirmatio simplex non
sequitur particularem negationem infinitam. Ea igitur quae dicit: Omnis est
homo iustus affirmatio universalis simplex non sequitur eam quae dicit:
Non omnis est homo non iustus particularem infinitam negationem. Duae
igitur negationes infinita et privatoria particulares sequuntur universalem
affirmationem simplicem, sicut in his quoque erat quae sunt ƿ indefinitae. Duae
enim negationes infinita et privatoria indefinitae simplicem affirmationem
sequebantur indefinitam. Sed non e converso. Affirmatio enim universalis simplex
non sequitur negationes particularem infinitam et privatoriam, sicut nec
indefinita qunque affirmatio simplex indefinitas sequebatur negationes
privatoriam atque infinitam. Quare in hoc uno ordine similiter sese habent
definitae his quae sunt indefinitae. Aequaliter enim affirmationibus veris
verae sunt negationes, veras negationes affirmationum veritas non sequitur nec
his consentit. Rursus in altera parte perspiciamus, quemadmodum affirmationes
universales privatoriam scilicet et infinitam particularis negatio simplex
sequatur. Namque affirmationem universalem privatoriam: Omnis est homo
iniustus sequitur particularis negatio simplex: Non omnis est homo
iustus Ea enim quae dicit: Omnis est homo iniustus consentit
simplici universali negationi quae dicit: Nullus homo iustus est Nam si
omnis est homo iniustus, nullus est homo iustus. Sed hanc, id est universalem
simplicem negationem, sequitur particularis simplex negatio. Nam si vera est
quoniam nullus homo iustus est, vera est quoniam non omnis homo iustus est. Sed
universalis negatio simplex universali affirmationi privatoriae consentit:
sequitur ergo particularis simplex negatio quae est: Non omnis est homo
iustus universalem affirmationem privatoriam quae proponit: Omnis est
homo iniustus Sed haec universali affirmationi infinitae consentit. Idem
enim significant: Omnis est homo iniustus ƿet: Omnis est homo non
iustus Quare sequitur quoque particularis negatio simplex quae est: Non
omnis est homo iustus universalem affirmationem infinitam quae dicit:
Omnis est homo non iustus Hic quoque affirmationes universales
privatoriam atque infinitam sequitur simplex negatio particularis sed non
convertitur. Etenim quoniam simplicem particularem negationem quae dicit: Non
omnis est homo iustus non sequitur universalis negatio quae proponit:
Nullus homo iustus est (neque enim si vera est non omnem hominem esse
iustum, vera est nullum hominem esse iustum), haec autem, id est universalis
simplex negatio, consentit unumque significat cum affirmatione universali
privatoria: non sequitur igitur universalis privatoria affirmativa quae dicit:
Omnis est homo iniustus simplicem particularem negationem quae proponit:
Non omnis est homo iustus sicut nec eandem particularem negationem
universalis negatio sequebatur. Sed privatoria universalis affirmatio consentit
cum infinita affirmatione universali: igitur particularem negationem quae
dicit: Non omnis est homo iustus universalis affirmatio infinita non
sequitur quae proponit: Omnis est homo non iustus Quare hic quoque
affirmationes duas universales, id est privatoriam atque infinitam,
particularis simplex negatio sequitur, sicut affirmationes quoque duas
indefinitas privatoriam atque infinitam negativa indefinita sequebatur. Sed
duae affirmationes universales privatoria et infinita non sequuntur
particularem simplicem negationem, sicut quae quoque indefinitae ƿ
affirmationes privatoria et infinita indefinitam simplicem negationem non
sequebantur. Similiter se igitur habent definitae indefinitis secundum consequentiam.
Angulares autem non eodem modo sese habent. Nam indefinitarum propositionum
angulares simul veras esse contingit. Nam si verum est quoniam est homo iustus,
quae est indefinita affirmatio simplex, nihil prohibet veram esse etiam quae
dicit: Est homo iniustus et rursus eam quae dicit: Est homo non
iustus quae sunt indefinitae affirmationes privatoria et infinita. Rursus
negationes negationibus quae sunt angulares veras esse contingit, ut ea quae
est: Non est homo iustus si vera est, nihil prohibet veram esse etiam
quae dicit: Non est homo iniustus et eam quae proponit: Non est homo non
iustus Angulares ergo sibi in indefinitis in veritate consentire nihil
prohibet sed in his tantum terminis, ut in secundo huius operis volumine
docuimus, quae neque naturalia sunt inesse neque impossibilia. Si quis enim
dicat: Est homo rationabilis huic angulares verae esse non possunt, hae
scilicet quae dicunt: Est homo irrationabilis et rursus: Est homo non
rationabilis Rationabilitas enim homini per naturam inest. Similiter
autem et de impossibilibus dicendum est. Quod si sint talia quae neque
impossibilia sint inesse nec naturalia sint inesse (ut in ea propositione quae
dicit: Est homo iustus iustitiam neque naturalem esse necesse ƿ est
homini nec impossibile esse), manifestum est quoniam angulares sibimet semper
in veritate consentiunt. Atque hoc idem de negativis quoque angularibus recte
dicitur. In his igitur terminis qui nec naturales sunt nec impossibiles semper
angulares et negationes negationibus et affirmationes affirmationibus simul
veras esse contingit. Et hoc quidem in his quae indefinitae sunt. In his autem
quae definitae sunt et universalitatis particularitatisque participes non eodem
modo sunt. In quibusuis enim terminis sive possibilibus sive naturalibus sive
impossibilibus affirmationes affirmationibus sibimet angularibus in veritate
consentire non possunt, negationes autem negationibus angulares angularibus in
his tantum terminis qui neque naturales neque impossibiles sunt in veritate
poterunt convenire. Et primum quemadmodum affirmationes affirmationibus sibimet
angularibus in veritate consentire non possunt in quibuslibet terminis
demonstrandum est. Ea enim quae dicit: Omnis est homo iustus et ea quae
dicit: Omnis est homo iniustus quae est scilicet angularis, verae simul
esse non possunt. Ea namque quae dicit: Omnis est homo iniustus nil
differt ab ea quae proponit: Nullus homo iustus est Sed "Omnis est
homo iustus" et "Nullus homo iustus est", quoniam contrariae
sunt, simul verae esse non possunt. Sed ea quae dicit: Nullus est homo
iustus convenit atque consentit ei quae proponit: Omnis est homo
iniustus quare: Omnis est homo iustus et: Omnis est homo
iniustus simul verae esse non possunt. Sed eadem quae proponit: Omnis est
homo iniustus consentit (ut saepe dictum est) ei quae dicit: Omnis est ƿ
homo non iustus Quare in his nec haec in veritate consentire potest ei
quae dicit quoniam omnis est homo iustus. Affirmatio igitur universalis
simplex: Omnis est homo iustus affirmationibus universalibus privatoriae
et infinitae quae sunt: Omnis est homo iniustus et: Omnis est homo non
iustus sibimet angularibus in veritate simul nulla ratione consentit,
sicut ipsis quae indefinitae erant et affirmationes affirmationibus et
negationes negationibus in veritate poterant consentire. In his autem quae sunt
definitae affirmationes angulares simul verae esse non possunt. Recte igitur
dictum est quoniam in aliis omnibus similis est consequentia definitarum et
indefinitarum. Affirmationibus enim consentiunt in veritate negationes,
negationibus autem affirmationes non omnino consentiont, quae similitudo
consequentiae in utrisque est id est et in his quae definitae sunt et in his
quae indefinitae. Sed est distantia, quod NON SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS
ESSE. Et affirmationes affirmationibus et negationes negationibus in
indefinitis veras esse contingit eas scilicet quae sunt angulares. In his autem
quae sunt definitae affirmationes affirmationibus angulares veras esse
aliquando nulla ratione contingit. Hoc autem manifestum erit, si quis et ea
sibi proponat exempla in quibus sunt termini naturales atque impossibiles et ea
in quibus sunt possibiles et non naturales neque impossibiles. In omnibus enim
inveniet affirmationes affirmationibus definitas ƿ definitis angulares simul
veras esse non posse. Quod autem addidit CONTINGIT AUTEM ALIQUANDO huiusmodi
est: quamquam enim affirmationes affirmationibus angulares definitae simul
verae esse non possint in quibuscumque propositis terminis, potest tamen fieri
ut negationes negationibus verae inveniantur et sit haec similitudo ad
indefinitas angulares. Nam sicut illic negationes negationibus indefinitae
angulares verae esse simul poterant in his quae neque naturalia neque
impossibilia essent, ita hic quoque id est in ordine definitarum negationes
definitas negationibus definitis angulares angularibus simul veras esse
contingit in his quae neque impossibiles sunt nec naturales. Negatio enim
simplex particularis quae dicit: Non omnis est homo iustus potest simul
vera esse cum ea quae dicit: Non omnis est homo iniustus Potest enim
fieri ut quidam sint iusti, quidam autem non sint iusti et in eo utraeque verae
sunt, et ea quae dicit: Non omnis est homo iustus quia sunt quidam
iniusti, et ea quae dicit: Non omnis est homo iniustus quia poterunt esse
aliqui iusti. Sed haec consentit infinitae negationi particulari quae dicit:
Non omnis est homo non iustus Idem est enim dicere "Non omnis est
homo iniustus" quod "Non omnis est homo non iustus". Quocirca et
hae sibimet angulares simul verae esse possunt. Nam si quidam sunt iusti,
quidam iniusti, verum est dicere quoniam non omnis est homo iustus, quia sunt
quidam iniusti, rursus verum est dicere non omnis est homo non iustus, quia
sunt quidam iusti. Negationes igitur ƿ negationibus angulares definitae simul
verae esse possunt et hoc est simile indefinitis, in quibus sicut affirmationes
affirmationibus, ita quoque in veritate angulares negationes negationibus
consentiunt. Sensus ergo totus huiusmodi est: SIMILITER AUTEM, inquit, SE
HABET, id est similis erit consequentia propositionum, quemadmodum fuit in
indefinitis, ETIAM SI UNIVERSALIS NOMINIS SIT AFFIRMATIO, id est etiam si
definitae affirmationes negationesque ponantur, ut per subiecta exempla
monstravit dicens affirmationi simplici universali OMNIS EST HOMO IUSTUS opponi
NON OMNIS EST HOMO IUSTUS particularem scilicet simplicem negationem. Et rursus
universalem affirmationem infinitam proponens eam scilicet quae est OMNIS EST
HOMO NON IUSTUS huic illam opposuit quae dicit NON OMNIS EST HOMO NON IUSTUS.
Hae, inquit, similiter se habent ad consequentiam quemadmodum ind efinitae.
Quomo do autem se illae haberent ad c onsequentiam supra monstratum est. SED
NON, inquit, SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE. In his enim quae erant
indefinitae affirmationes affirmationibus angulares simul verae esse poterant. In
his autem quae definitae sunt simul verae esse non possunt. CONTINGIT AUTEM
ALIQUANDO, ut similiter angulares verae sint in his quae definitae sunt,
quemadmodum et in indefinitis. Negationes enim negationibus angulares definitae
simul in veritate consentiunt, ut in his quoque inveniebatur quas indefinitas
supra descripsimus. Plenus est igitur huiusmodi intellectus. Herminus autem hoc
aliter sic exponit: similiter, inquit, ƿ duas facient oppositiones quatuor
propositiones, si fuerint duae simplices, duae infinitae, determinatione tamen
adiecta. Hoc autem sic monstrat: proponit prius simplicem affirmationem
universalem quae dicit: Omnis est iustus homo contra hanc particularem
simplicem negationem: Non omnis est iustus homo sub affirmatione
universali simplici affirmationem universalem infinitam quae dicit: Omnis est
non iustus homo contra hanc sub negatione particulari simplici
particularem negationem infinitam quae proponit: "Non omnis est non iustus
homo". Omnis est iustus homo Omnis est non iustus homo Non omnis est
iustus homo Non omnis est non iustus homo. His ergo ita dispositis duae,
inquit, fiunt oppositiones. Contra enim eam quae est omnis est iustus homo
opponitur illa quae proponit: Non omnis est iustus homo Hoc autem idcirco
quoniam sibi contradictorie oppositae sunt universalis affirmatio simplex et
particularis negatio simplex. Et est haec quidem una propositio. Rursus contra
eandem affirmationem simplicem quae dicit: Omnis est iustus homo
opponitur universalis affirmatio infinita quae dicit: Omnis est non iustus
homo et hoc contrario modo. Ea namque quae dicit: Omnis est non iustus
homo idem significat eique consentit quae dicit: Nullus homo iustus
est Sed haec quae proponit nullus homo iustus est contrario modo opposita
est ei quae dicit: Omnis est iustus homo Quocirca etiam ea quae proponit:
Omnis est non iustus ƿ homo contrarie erit opposita ei quae dicit: Omnis
est iustus homo Est igitur haec quoque altera oppositio. Duae ergo sunt
oppositiones, quemadmodum etiam in his quae sunt indefinitae: licet alio modo
essent oppositae, tamen duae erant oppositiones. Secundum diametrum autem non
similiter veras contingit esse, ut ipse ait. Illae enim quoniam indefinitae
erant, et secundum diametrum quae erant simul veras esse contingebat et omnes
omnibus. Quod si quis ad indefinitarum descriptiones redeat diligenter
agnoscit. Hic autem, inquit, hoc est in his quae definitae sunt, non idem est.
Hoc sic monstrat: ea enim propositio quae dicit: Omnis est iustus homo
non consentit contradictioni suae quae dicit: Non omnis est iustus homo
Rursus ea quae dicit: Omnis est non iustus homo non consentit rursus ei
quae dicit: Non omnis est non iustus homo Haec enim contrariae ipsius
consentiebat. Quare cum vera est universalis affirmatio simplex quae dicit:
Omnis est iustus homo sine dubio falsa est ea quae dicit: Omnis est non
iustus homo Sed hac falsa contradictio eius vera erit: vera igitur est ea
quae negat dicens: Non omnis est non iustus homo Quocirca hae duae
propositiones angulares verae aliquotiens inveniuntur: Omnis est iustus homo
Non omnis est non iustus homo Contingit ergo aliquando veras esse sed
non, inquit, omnino. Nam si a particulari negatione infinita coeperis, non idem
est id est non eadem veritas venit. Hoc autem tali probatur modo: si enim vera
est quoniam non omnis est non iustus ƿ homo, falsa est ea quae dicit: Omnis est
non iustus homo Est enim ei contradictorie opposita. Hac autem falsa quae
dicit: Omnis est non iustus homo non omnino veram necesse est esse eam
quae proponit: Omnis est iustus homo idcirco quoniam hae duae sibi
contrariorum loco oppositae sunt. Contrarias autem propositiones simul falsas
esse posse supra docuimus. Ergo non necesse est, si falsa est omnis est non
iustus homo, veram esse eam quae dicit: Omnis est iustus homo Quod si non
necesse est, hoc potest fieri ut utraeque sint falsse. Quare evenit aliquando,
ut vera hac propositione quae dicit: Non omnis est non iustus homo falsa
sit illa quae proponit: Omnis est iustus homo Quare non similiter
secundum diametrum in veritate propositiones sibi consentiunt. Atque hoc quidem
Herminus non recte expositione dicens ordinem turbat. Si quis autem vel hoc quod
Herminus ait diligenter agnoscit vel id quod supra nos diximus, cognoscit
multam esse differentiam expositionis et meliorem superiorem iudicans ei, si
quid nobis credit, recte consentiet. HAE IGITUR DUAE OPPOSITAE SUNT, ALIAE
AUTEM AD NON HOMO UT SUBIECTUM ALIQUID ADDITO, UT EST IUSTUS NON HOMO, NON EST
IUSTUS NON HOMO; EST NON IUSTUS NON HOMO, NON EST NON IUSTUS NON HOMO. MAGIS
PLURES AUTEM HIS NON ERUNT OPPOSITIONES. HAE AUTEM EXTRA ILLAS IPSAE SECUNDUM
SE ERUNT UT NOMINE UTENTES NON HOMO. Supra iam dixerat omne subiectum aut ex
nomine simplici et finito aut ex nomine rursus infinito consistere et eorum
oppositiones ostendit quod essent duae et quatuor propositiones, duae quidem
simplex subiectum nomen habentes, duae vero infinitum. Post has quando est
tertium adiacens praedicaretur, illic quoque dupliciter oppositiones fieri
dixit, cum scilicet finitum nomen esset subiectum, vel infinitum praedicatum,
earumque inter se eam consequentiam demonstravit, qualem haberent privatoriae
ad easdem ipsas simplices, quibus ex infinito nomine propositiones
compararentur. Et quoniam omnis harum varietas propositionum ita fit, cum est
tertium praedicatur, ut aut et subiectum et praedicatum finita sint aut
subiectum quidem finitum, praedicatum vero infinitum (de quibus supra locutus est,
cum earum consequentiam demonstravit) aut infinitum habent subiectum, finitum
vero praedicatum aut infinitum et subiectum et praedicatum. Et habent quidem
propositiones utrumque finitum, ut est: Homo iustus est Homo iustus non
est finitum vero subiectum, infinitum praedicatum, ut est: Homo non
iustus est Homo non iustus non est Et harum quidem consequentia supra
monstrata est. Aliae vero sunt, quae infinitum habent subiectum et quasi nomine
utuntur nomine infinito, ut: Non homo iustus est Non homo iustus non est
Utuntur enim hae propositiones subiecto, id est ƿ 'non homo' ut nomine,
praedicato vero eo quod est iustus. Hoc est enim quod ait: ALIAE AUTEM AD NON
HOMO UT SUBIECTUM ALIQUID ADDITO. Si quis enim ponat non homo quidem subiectum
et de hoc aut finitum nomen praedicet, ut est 'iustus', aut infinitum, ut est
'non iustus', utroque modo duplicem rursus faciet oppositionem. Quatuor sunt
autem propositiones hae: Est non homo iustus Non est non homo iustus Est non
homo non iustus Non est non homo non iustusIn his igitur quatuor
propositionibus, oppositionibus vero duplicibus non homo quidem subiectus est
sed in superiore oppositione finitum quidem praedicatur nomen quod est iustus,.
Sed illae, inquit, quae praedicatum quidem infinitum habent, subiectum vero
finitum vel quibus et praedicatum finitum est et subiectum, habent aliquam ad
se consequentiam, hae vero quas postea memoravimus, id est quae infinitum
haberent subiectum, praedicatum autem vel infinitum vel finitum, nullam habent
consequentiam ad eas propositiones, quae sive finito praedicato sive infinito,
ex finito tamen subiecto consisterent. Hoc est enim quod ait: HAE AUTEM EXTRA
ILLAS IPSAE SECUNDUM SE ERUNT, id est nullam consequentiam ad superiores quae
ex finito subiecto constarent habere eas quae infinitum subiectum in propositionis
ordine retinerent. Postquam igitur enumeravit et quae ex utrisque finitis
consisterent, id est et subiecto et praedicato, et has ƿ quae ex subiecto
quidem finito, praedicato vero infinito essent, has etiam quae ex subiecto
infinito essent et ex finito praedicato necnon illas addidit quae ex utrisque
infinitis constare viderentur: postquam igitur has enumeravit, ait: MAGIS
PLURES AUTEM HIS NON ERUNT OPPOSITIONES. Omnis enim oppositio (quod supra iam
dictum est) aut ex utrisque finitis est, ut: Est homo iustus Non est homo
iustus aut ex finito subiecto, infinito praedicato, ut: Est homo non
iustus Non est homo non iustus aut ex infinito quidem subiecto, finito
vero praedicato, ut: Est non homo iustus Non est non homo iustus aut ex
infinitis utrisque, ut: Est non homo non iustus Non est non homo non
iustus ut autem quinta oppositio reperiri possit, nulla rerum ratione
possibile est. De his ergo haec dicta sint, in quibus est tertium adiacens
praedicatur. IN HIS VERO IN QUIBUS EST NON CONVENIT, UT IN EO QUOD EST CURRERE
VEL AMBULARE, IDEM FACIUNT SIC POSITA AC SI EST ADDERETUR, UT EST CURRIT OMNIS
HOMO, NON CURRIT OMNIS HOMO; CURRIT OMNIS NON HOMO, NON CURRIT OMNIS NON HOMO.
NON ENIM DICENDUM EST NON OMNIS HOMO SED NON NEGATIONEM AD HOMO ADDENDUM EST.
OMNIS ENIM NON UNIVERSALE SIGNIFICAT SED QUONIAM UNIVERSALITER. MANIFESTUM EST
AUTEM EX EO QUOD EST CURRIT HOMO, NON CURRIT HOMO; CURRIT NON ƿ HOMO, NON
CURRIT NON HOMO. HAEC ENIM AB ILLIS DIFFERUNT EO QUOD NON UNIVERSALITER SUNT.
QUARE OMNIS VEL NULLUS NIHIL ALIUD CONSIGNIFICAT NISI QUONIAM UNIVERSALITER DE
NOMINE VEL AFFIRMAT VEL NEGAT. ERGO CAETERA EADEM OPORTET APPONI. Sunt quaedam
propositiones in quibus est quidem tertium adiacens praedicatur et hoc sono
ipso et prolatione cognoscitur, aliae vero sunt in quibus tale verbum
praedicatur, quod tertium quidem adiacens non praedicetur, habeat tamen
contineatque intra se verbum est. Quae praedicatio si solvatur in participium
atque verbum, quod ante solo verbo dictum praedicatum secundum praedicabatur,
tertio loco praedicabitur est et fit similis propositio, tamquam si prolatione
quoque haberet est verbum. Si quis enim dicat:"Omnis homo currit"in
hac propositione unum subiectum est, alterum praedicatur. Homo enim subiectus
est, praedicatur autem currit. Neque enim possumus in hac propositione tres
esse terminos arbitrari, idcirco quod omnis quidem terminus non est sed
subiecti termini determinatio. Significat enim quoniam res universalis, id est
homo, universaliter subicitur cursui, cum dicit:"Omnis homo currit" Nulla
est enim hominis exceptio, ubi omnem currere determinatio est. Ergo non ponitur
loco termini id quod dicimus omnis sed potius ƿ subiecti termini determinatio
est. Quo circa in hac propositione quae dicit:"Omnis homo currit"duo
sunt termini: homo et currit. Ergo in eadem quamquam verbum est non praedicetur
in prolatione, in verbi tamen quod est currit significatione concluditur. Si
quis enim hanc propositionem quae dicit:"Omnis homo currit"solvat in
participium atque verbum, faciet omnis homo currens est et idem significat
participium verbo coniunctum quod significat verbum, quod utraque complectitur.
Nam cum dico "Omnis homo currit", omni homini actionem praesto esse
pronuntio; quod si idem rursus dicam "Omnis homo currens est", eandem
actionem homini rursus adesse proponit. Idem igitur significat verbum currit
quod currens est. Et in ea propositione quae dicit:"Omnis homo
currit"licet in prolatione est non dicatur, tamen tertium potestate
praedicatur, quod hinc cognoscitur, si tota propositio dissolvatur in
participium scilicet atque verbum. Quamobrem sicut ex nomine infinito subiecto
fit affirmatio, non eodem modo ex infinito verbo affirmatio fieri potest sed
mox vis in ea negationis agnoscitur. Quomodo enim facimus affirmationem
dicentes: Omnis non homo currit 'non homo' scilicet subiectum infinitum
ponentes, non ita possumus dicere fieri affirmationem cum proponimus: Omnis
homo non currit Haec enim iam negatio est. Quare ubicumque fuerit 'non
currit' vel 'non laborat' vel 'non ambulat' vel 'non legit', in omnibus negatio
fit, in quibuscumque infinitum verbum praedicatur. Dubitabit autem aliquis an
sicut ex infinito verbo fieri affirmatio non potest sed semper negatio ƿ ex hoc
praedicamento fit, ita quoque si eadem propositio solvatur in participium atque
verbum, an ex infinito participio possit affirmatio fieri. Quaeritur enim an
sicut in hac propositione quae dicit: Omnis homo currit qui ita proponit
dicens: Omnis homo non currit facere affirmationem non potest sed sine
dubio negationem facit, ita quoque si eadem solvatur in participium et verbum,
ut dicat quis: Omnis homo currens est si fiat infinitum non currens et
dicatur: Omnis homo non currens est an haec affirmatio sit an certe
negatio tantundem valens tamquam si aliquis dicat: Omnis homo non est
currens Sed fuerunt qui hoc cum ex multis aliis tum ex aliquo Platonis
syllogismo colligerent et quid ex ea re definirent doctissimorum virorum
auctoritate cognoscerent. Ex duabus enim negativis syllogismus fieri non
potest. In quodam enim dialogo Plato huiusmodi interrogat syllogismum: sensus,
inquit, non contingunt substantiae rationem; quod non contingit, nec ipsius
veritatis contingit notionem: sensus igitur veritatis notionem non contingit.
Videtur enim ex omnibus negativis fecisse syllogismum, quod fieri non potest,
atque ideo aiunt infinitum verbum quod est non contingit pro participio
infinito posuisse id est non contingens est. Est enim in pluribus aliis
inveniendi facultas frequenter verbum infinitum positum pro nomine infinito. ƿ
Quare verbum quidem dixere quidam semper facere negationem' si infinitum
proponatur, participia autem vel nomina si sint infinita posse facere
affirmationem. Et ideo quotienscumque a magnis viris infinitum verbum et duae
negationes in syllogismo proponuntur, hac ratione defenditur, quod dicatur
verbum infinitum pro participio esse propositum, quod participium nominis loco
in propositione praedicatur. Et hoc quidem Alexander Aphrodisius arbitratur
caeterique complures. Idcirco enim aiunt non posse fieri ex infinito verbo
affirmationem, quoniam sicut verbum est infinitum verbum mox totem perficiet
negationem, sic etiam verba quae in sese complectuntur verbum est non facient
infinitam affirmationem sed potius negationem. Si quis enim sic dicat: Homo
currens non est nullus hanc dixerit affirmationem. Si quis vero sic: Homo
non currit idcirco nec haec propositio affirmatio est quoniam currit est
verbum intra se continet et sicut ad est verbum iuncta particula negativa non
facit affirmationem sed potius negationem, ita quoque ad illud verbum iuncta
negatio quod intra se continet est verbum plenam perficit negationem. Aristoteles
autem non videtur ista discernere sed similiter arbitrari, sive cum participio
ponatur est verbum ƿ sive sine participio verbum illud quod verbum est intra se
claudit atque complectitur. Dicit enim hoc modo: IN HIS VERO IN QUIBUS EST NON
CONVENIT UT IN EO QUOD EST CURRERE VEL AMBULARE, IDEM FACIUNT SIC POSITA AC SI
EST ADDERETUR. Et huius subiecit exemplum, UT EST CURRIT OMNIS HOMO. In hac
enim propositione quae dicit: Currit omnis homo non quidem convenit poni
est verbum; eodem modo vel si quis dicat: Omnis homo ambulat hic quoque
est verbum poni non convenit sed haec talia sunt, tamquam si est adderetur.
Quod exemplo docuit. Nam sicut "Est currens omnis homo" affirmatio
est cursus praesentiam monstrans, ita quoque "Currit omnis homo"
affirmatio idem valens idemque significans. Has ex simplicibus subiectis
affirmationes in quibus est dici non convenit consequenter enumerat dicens:
Currit omnis homo mediam ponens determinationem, quod est omnis, inter
currit quod est praedicatio et subiectum quod est homo: contra hanc opponit
simplicem negationem dicens: Non currit omnis homo Rursus facit
affirmationem ex infinito nomine: Currit omnis non homo huic opponit
negationem infiniti nominis subiecti: Non currit omnis non homo Et has
idcirco proposuit, ut monstraret idem in his evenire in quibus est non convenit
praedicari, quod in illis quoque in quibus est tertium adiacens praedicabatur.
Sed quoniam in negatione infiniti nominis subiecti ƿ ait: Non currit omnis non
homo poterat quis dicere non recte fecisse negationem eius affirmationis
quae est: Currit omnis non homo hanc quae dicit: Non currit omnis non
homo sed potius ita debuisse oppositionem constitui: Currit omnis non
homo Non currit non omnis homo Ex hoc autem demonstrat ita faciendam esse
negationem, ut eam ipse disposuit. Dicit enim: NON ENIM DICENDUM EST NON OMNIS
HOMO SED NON NEGATIONEM AD HOMO ADDENDUM EST. Qui est sensus huiusmodi:
quotiens facimus, inquit, negationem contra hanc affirmationem quae dicit
currit omnis non homo, non est negativa particula non adiungenda ei quod est omnis
sed potius subiecto id est nomini quod est homo. Cum enim ita dicimus: Currit
omnis non homo facienda est negatio: Non currit omnis non homo Non
enim dicendum est: Non currit non omnis homo et non negativa particula
non est adicienda ad omnis sed potius ad homo. Huius autem haec causa est quod
omnis determinatio in terminorum numero non adscribitur sed potius ad vim suam
id est ad determinationem. Non enim aliquid universale significat ipsum omnis
sed significat quidem universale homo, omnis autem determinatio est, quoniam
quis id quod universale est id est homo universaliter praedicat. Non ergo
universale aliquid significat omnis determinatio sed potius quoniam universale
ƿ nomen universaliter praedicatur. Atque ideo quotiens in his negatio fit, ad
subiectum potius nomen trahi oportet negationem non ad determinationem. Sed ne
forte quis dubitet, ut etiam in aliis quoque ita fieri oportere oppositiones
dicat. In his enim quae subiectum habent finitum, cum dicimus: Omnis homo
currit si contra hanc contradictorie opposita negatio ponitur, ad
determinationem particula negative constituenda est, ut contra eam quae dicit:
Omnis homo currit ea sit quae dicit: Non omnis homo currit In his
autem quae ex infinito nomine subiecto fiunt, sive in affirmatione sive in
negatione, a subiecto nomine non est separanda negatio. Hoc autem ita esse
facillima ratione cognoscitur, si determinationes paulisper auferantur et in
his propositionibus ex infinito nomine subiecto quae sunt indefinitae
speculatio fiat. Sit enim affirmatio indefinita: Non homo currit Contra
hanc erit negatio: Non homo non currit Si igitur hae propositiones factae
sunt in universalibus terminis (universalis enim terminus est homo) sed non
habent additam determinationem, quoniam universaliter praedicantur, id est
omnis, et servata est et in affirmatione et negatione ad subiectum negativa
particula (semper enim fiebat necessarie infinitum), etiam tunc quando additur
aliquid quod determinet, non ad determinationem addenda est negatio sed potius
ad subiectum nomen. Quod cum in affirmatione fuerit infinitum, hoc idem
infinitum ut in negatione reuertatur providendum est. Sicut enim finitum
terminum et simplicem in his indefinitis ƿ propositionibus ad affirmationem et
negationem custodiri oportet, ut dicamus: Currit homo Non currit homo ita
quoque in ea oppositione quae est ex infinito nomine subiecto idem servandum
est, ut quod in affirmatione subiectum est idem seruetur etiam in negatione.
Quod si hoc in his quae indefinitae sunt evenit, cur non etiam in illis idem
fieri oportere videatur quae definitae sunt? Hoc solum enim definitae ab
indefinitis differunt, quod cum indefinitae universalia praedicant praeter
universalitatis determinationem, determinatae et definitae idem illud
prasdicant universale cum adiectione et significatione quoniam universaliter
praedicatur. Nihil igitur aliud omnis vel nullus significat, nisi quoniam id
quod universale dicitur universaliter praedicatur. Ergo omnia eadem quae in
affirmatione et negatione indefinitis ponebantur eadem quoque et in eisdem
determinatis servanda sunt. Omnis enim et nullus non sunt termini sed universalis
termini determinationes. His igitur ab Aristotele decursis nos quoque a
Syriano, cui Philoxeno esse cognomen supra rettulimus, propositionum omnium
numerum, de quibus in hac libri disputatione perpendit, nimis ad rem
pertinentem atque utilem transferamus. Et prius perspiciendum est in
categoricis propositionibus quot indefinitae sunt. Quantae enim fuerint
indefinitae, tot ƿ erunt universales, tot particulares, tot singularium atque
individuorum propositiones. Et prius quidem affirmationes perspiciamus hoc
modo: quatuor modi sunt propositionum: aut enim indefinitae sunt aut
universales aut particulares aut singularium atque individuorum. Si ergo
perspiciantur quantae sint indefinitae affirmationes, has si per quaternarium
numerum multiplicavero, colligitur mihi numerus affirmationum. Quem si duplico,
colligitur etiam negationum hoc modo. Praedicatur enim est aut ipsum solum aut
certe tertium adiacens cum alio. Et si solum praedicatur, aut ad nom en simplex
atque finitum praedicandum est aut ad infinitum. Ex his duae sunt
affirmationes: Est homo Est non homo Quotiens autem est tertium adiacens
praedicatur, hae quatuor erunt affirmationes: aut cum subiectum infinitum est
solum, ut: Est iustus non homo aut cum praedicatum infinitum est solum,
ut: Est non iustus homo aut cum utraque finita sunt, ut: Est iustus
homo aut cum utraque infinita sunt, ut: Est non iustus non homo
MAGIS PLURES AUTEM HIS, ut ipse ait, propositiones inveniri non possunt. Cum
igitur sex sint affirmationes, duae quibus est praedicatur, quatuor vero
adiacente, has si per quaternarium ducam, viginti et quatuor fient. Quas rursus
si binario multiplicem, quadraginta octo mihi summa subcrescunt. Tot igitur
erunt affirmationes et negationes quaecumque vel praedicato est verbo vel
tertio adiacenti et praedicato fiunt. Qua in re quoniam tres ƿ sunt aliae
qualitates propositionum, quae sunt necessariae, contingentes et inesse tantum
significantes, secundum quas qualitates istae omnes propositiones proferuntur,
has quadraginta octo propositiones si in ternarium numerum duxerimus, scilicet
propositionum qualitates, centum quadraginta quatuor omnis propositionum
praedicativarum, de quibus hoc libro tractat, numerositas crescet. Sed nunc
praeter has tris qualitates quae sint quadraginta octo propositiones cum
negationibus suis (quas si per qualitates propositionum, necessariam scilicet
et contingentem et inesse significantem, multiplicavero, centum quadraginta
quatuor fient) subter adscripsimus. EST SOLUM Est homo Non est homo Est non
homo Non est non homo Est omnis homo Non est omnis homo Est omnis non homo Non
est omnis non homo Est quidam homo Non est quidam homo Est quidam non homo Non
est quidam non homo Est Socrates Non est Socrates Est non Socrates Non est non
Socrates ITEM EST TERTIUM Est iustus homo Non est iustus homo Est iustus omnis
homo Non est iustus omnis homo Est iustus quidam homo Non est iustus quidam
homo Est iustus Socrates Non est iustus Socrates Est iustus non homo Non est
iustus non homo Est iustus omnis non homo Non est iustus omnis non homo Est
iustus quidam non homo Non est iustus quidam non homo Est iustus non Socrates
Non est iustus non Socrates Est non iustus omnis homo Non est non iustus omnis
homo Est non iustus quidam homo Non est non iustus quidam homo Est non iustus
Socrates Non est non iustus Socrates Est non iustus non homo Non est non iustus
non homo Est non iustus omnis non homoNon est non iustus omnis non homo Est non
iustus quidam non homo Non est non iustus quidam non homo Est non iustus non
Socrates Non est non iustus non Socrates Has igitur propositiones Syriano
calculis colligente nos quoque nominatim disposuimus, idcirco quoniam facilior
fides habobitur numero, si per exempla prodantur, simul etiam quoniam male
doctus de his propositionibus peruersissime contendebat et affirmationes quidem
negationum loco ponens, negationes vero affirmationum totum ordinem
confundebat. Quare ne quem illius oratio a rectae rationis veritate traduceret,
idcirco hanc ad tenacioris memoriae subsidium fecimus dispositionem. QUONIAM
VERO CONTRARIA EST NEGATIO EI QUAE ƿ EST OMNE EST ANIMAL IUSTUM ILLA QUAE
SIGNIFICAT QUONIAM NULLUM EST ANIMAL IUSTUM, HAE QUIDEM MANIFESTUM EST QUONIAM
NUMQUAM ERUNT NEQUE VERAE SIMUL NEQUE IN EODEM IPSO, HIS VERO OPPOSITAE ERUNT
ALIQUANDO, NON OMNE ANIMAL IUSTUM EST EST ALIQUOD ANIMAL IUSTUM. Hoc quoque est
diligentissime superius demonstratum, quod contrariae aliquotiens verum
falsumque dividerent, si aut in rebus naturalibus aut in impossibilibus
proponerentur: aliquotiens vero simul inveniri posse falsas, si res neque
naturales neque impossibiles praedicarent. Contrarias autemesse dictum est,
quaecumque vel affirmative vel negative universalem facerent enuntiationem.
Ergo nunc hoc dicit: quae sunt, inquit, contrariae simul verae esse non
possunt. Et hoc non sine quadam rerum determinatione locutus est. Ait enim:
QUONIAM VERO CONTRARIA EST NEGATIO EI QUAE EST OMNE EST ANIMAL IUSTUM scilicet
affirmationi ILLA QUAE SIGNIFICAT QUONIAM NULLUM EST ANIMAL IUSTUM SCILICET
NEGATIO, HAE QUIDEM, inquit, quoniam sunt contrariae, quae simul verae esse non
possunt, MANIFESTUM EST QUONIAM NUMQUAM ERUNT NEQUE VERAE SIMUL NEQUE IN EODEM.
Sed quod dixit neque verae simul huiusmodi est: nihil enim prohibet alio et
alio tempore et affirmationem universalem et negationem veraciter ƿ posse
proponi. Ut si quis dicat: Omnis homo iustus est hoc si aureo saeculo
diceretur, verissime proponeretur. Quod si quis rursus dicat: Nullus homo
iustus est hoc si ferreo saeculo enuntiet, erit vera propositio. Quare
contingit et affirmationem universalem et negationem veras esse, quas
manifestum est esse contrarias sed non simul: illa enim in aureo saeculo si ita
contingit, illa in ferreo. Sed haec tempora diversa sunt et non sunt simul.
Quare recte hoc quoque addidit ut diceret MANIFESTUM EST QUONIAM NUMQUAM ERUNT
NEQUE VERAE SIMUL. Quod autem addidit NEQUE IN EODEM ad aliam eiusdem rei
determinationem valet. Possunt enim rursus eodem tempore et simul universalis
affirmatio et universalis negatio verae esse sed si non de eodem praedicentur.
Ut si quis dicat: Omne animal rationale est hoc si de hominibus
praedicetur, vera est affirmatio. Quod si quis dicat: Nullum animal rationale
est hoc si de equis enuntiet, vera erit uno eodemque tempore contra
universalem affirmationem universalis facta negatio sed non in eodem. Illa enim
affirmatio de hominibus facta est, haec vero de equis negatio. Quamobrem recte
dictum est numquam esse simul contrarias veras posse neque in eodsm id est nec
uno eodemque tempore nec de uno subiecto. Sed quoniam his oppositae erant
universali quidem affirmationi particularis negatio, universali vero negationi
affirmatio particularis et has diximus idcirco subcontrarias dici, quod diversa
quodammodo contrariis patiantur, manifestum est quoniam sicut contrariae verae
simul esse non possunt, dividunt tamen aliquotiens inter se veritatem ƿ et
falsitatem, ita quoque et subcontrariae dividunt quidem verum inter se
falaumque aliquotiens, quando contrariae quoque diviserint, simul autem verae
inveniri possunt, quando universales et contrariae simul falsae sunt, ut autem
simul falsae sint, nulla rerum ratione contingit. Ergo contrarias quidem simul
veras esse atque in eodem numquam quisquam poterit invenire, subcontrarias
autem quae universalibus et contrariis oppositae sunt sibi inuicem comparatas
veras inveniri possibile est: ut in eo ipso exemplo quod ipse proposuit: Non
omne animal iustum est vera est, rursus: Est aliquod animal iustum
haec quoque vera est. Quare contrariae simul verae esse non possunt,
subcontrarias simul veras nihil prohibet inveniri. SEQUUNTUR VERO HAE: HANC
QUIDEM QUAE EST NULLUS EST HOMO IUSTUS ILLA QUAE EST OMNIS EST HOMO NON IUSTUS,
ILLAM VERO QUAE EST EST ALIQUI IUSTUS HOMO OPPOSITA QUONIAM NON OMNIS EST HOMO
voN IUSTUS. NECESSE EST ENIM ESSE ALIQUEM. De consequentia propositionum
simplicium atque infinitarum sufficienter quidem supra disseruit sed nunc haec
est huic intentio non quae particularis affirmatio vel negatio quam universalem
affirmationem vel negationem sequatur, quod iam supra monstravit, ƿ sed quae
universalis negatio universalem sequatur affirmationem vel quae particularis
negatio particulari scilicet affirmationi consentiat. Proponitque has quatuor
dicens negationem quidem simplicem universalem et affirmationem infinitam
universalem sese sequi et sibimet consentire nec minus his oppositas id est
particularem affirmationem simplicem et particularem infinitam negationem et in
veritate et in falsitate se sequi et a se nullo modo discrepare. Disponantur
enim hae quatuor: prior affirmatio infinita universalis quae dicit: Omnis est
homo non iustus sub hac ei consentiens simplex universalis negatio quae
proponit: Nullus est homo iustus rursus in altera parte contra
affirmationem infinitam particularis simplex affirmatio quae dicit: Est aliqui
homo iustus et sub hac particularis infinita negatio quae proponit:"Non
omnis est homo non iustus" Omnis est homo non iustus Est quidam homo
iustus Nulla est homo iustus Non omnis est homo non iustus. His ergo ita
dispositis si affirmatio universalis infinita vera sit ea quae dicit: Omnis est
homo non iustus vera est etiam ea quae proponit: Nullus est homo
iustus quae est universalis simplex negatio. Hoc autem melius in
verioribus cognoscitur exemplis. Dicatur enim: Omnis est homo non
quadrupes vera, rursus: Nullus est homo quadrupes haec quoque vera
est. Quod si una harum falsa sit, falsa quoque erit et altera. Nam si falsa est
quoniam omnis est homo non iustus, sicut vere quoque falsa est, illa quoque
negatio simplex mendacissime praedicavit quae dicit: Nullus est homo ƿ
iustus quocirca affirmatio universalis infinita et negatio uniusrsalis
simplex sibimet consentiunt, ut una vera alteram veram esse necesse sit,
alterius falsitate reliquam quoque falsitas consequatur. Idem quoque evenit in
parte altera. Nam si vera est quoniam quidam homo iustus est, vera quoque est
quoniam non omnis est homo non iustus, est enim aliqui. Nam id quod dicitur non
omnis tantundem est, tamquam si qui dicat quidam non est, quod in alio quoque
exemplo manifestius apparebit. Si quis dicat: Non omnis homo iustus est
hoc est dicere "Quidam homo iustus non est". Ergo 'non omnis'
'quidam' non significat. Si quis ergo ita proponat: Quidam homo non iustus non
est quem dicit non esse non iustum iustum esse confirmat. Quare ille de
quo dicitur quoniam non iustus non est erit iustus. Unde fit ut ea quae dicit:
Non omnis est homo non iustus consentiat ei quae dicit: Quidam homo non
iustus non est Sed haec consentit ei quae dicit: Quidam homo iustus
est haec igitur quoque consentit et ei quae proponit: Non omnis est homo
non iustus Sed quoniam hoc fortasse aliquatenus videtur obscurius,
consequentiae ipsarum hoc modo sumendae sunt. Sitque nobis hoc positum
affirmationem universalem infinitam et negationem universalem simplicem sibimet
consentire, ut unius veritatem et falsitatem alterius veritas aut falsitas
consequatur. Si falsa est affirmatio infinita universalis quae dicit: Omnis est
homo non iustus vera erit huic opposita particularis ƿ infinita negatio
quae proponit: Non omnis est homo non iustus Sed cum falsa est affirmatio
universalis infinita, falsa quoque est universalis simplex negatio quae dicit:
Nullus est homo iustus Sed hac falsa particularem affirmationem quae huic
contradictorie opposita est veram esse necesse est, quae est: Est quidam homo
iustus Quocirca quando affirmatio universalis infinita falsa est, vera
est particularis infinita negatio et quando universalis negatio simplex falsa
est, vera est simplex affirmatio particularis. Sed affirmatio universalis
infinita et negatio universalis simplex simul falsae sunt et sibimet in
falsitate consentiunt: simul igitur erunt verae simplex particularis affirmatio
et infinita negatio particularis. Rursus si vera est affirmatio universalis
infinita, falsa erit negatio particularis infinita: ei enim contradictorie
opposita est. Si rursus vera est universalis simplex negatio, falsa est
particularis simplex affirmatio. Sed universalis affirmatio infinita et
universalis negatio simplex simul verae sunt: simul igitur erunt falsae
particularis affirmatio simplex et particularis infinita negatio. Quare hae
quoque, id est particularis affirmatio simplex et particularis infinita negatio,
sibimet in veritate et falsitate consentiunt et veritatem suam et mendacium
inuicem consequuntur. Quare affirmatio quidem et negatio utraque universalis,
haec simplex, illa infinita, sequuntur sese sibique consentiunt. Particulares
autem id est universalibus oppositae simplex affirmativa et negative infinita,
ipsae quoque sibimet consentiunt. Quare rectus est ordo, ut sicut affirmationi
universali infinitae consentit simplex universalis negatio, ita particulari ƿ
affirmationi simplici particularis negatio infinita consantiat. MANIFESTUM EST
AUTEM, QUONIAM ETIAM IN SINGULARIBUS, SI EST VERUM INTERROGATEM NEGARE, QUONIAM
ET AFFIRMARE VERUM EST, UT PUTASNE SOCRATES SAPIENS EST? NON; QUONIAM SOCRATES
IGITUR NON SAPIENS EST. IN UNIVERSALIBUS VERO NON EST VERA QUAE SIMILITER
DICITUR, VERA AUTEM NEGATIO, UT PUTASNE OMNIS HOMO SAPIENS? NON. OMNIS IGITUR
HOMO NON SAPIENS. HOC ENIM FALSUM EST. SED NON OMNIS IGITUR HOMO SAPIENS VERA
EST; HAEC AUTEM EST OPPOSITA, ILLA VERO CONTRARIA. De consequentia
propositionum disputans et sibi quemadmodum consentirent ilium tractatum
parumper egressus docere proposuit, quae veniant in responsionem de
singularibus, si ad praedicationem ipsorum sit particula negationis apposita,
quae rursus in his quae de universalibus sunt propositionibus ad praedicationem
addita particula negative concurrent. Neque enim oportet similiter facere
enuntiationes. Non enim simile est quod ex utraque praedicatione contingit. Hoc
autem ita manifestum est: si quis de singulari aliquo interrogatus neget, ille
qui interrogaverit potest facere ex infinito nomine praedicato illam scilicet
negationem iungens quam respondens ante negaverit, et hoc veraciter
praedicabit. De universalibus autem apparebit non eandem ƿ veritatem posse
contingere, si ex his affirmatio componatur. Si quis enim interroget alium
PUTASNE SOCRATES SAPIENS EST? Si ille responderit NON, vere ille concludit
dicens: SOCRATES IGITUR NON SAPIENS EST. Sit autem hoc in alio quoque clariori
exemplo manifestum atque interrogemus aliquem hoc modo: Socratesne Romanus est?
Ille respondeat: non, nos vere concludere possumus: Socrates igitur non Romanus
est, facientes ex negatione quam ille respondebat et ex nomine quod nos in
propositione praedicavimus affirmationem ex nomine infinito quae dicit: Socrates
non sapiens est vel Socrates non Romanus est. Has enim affirmationes esse ex
infinito nomine supra monstratum est. Si igitur eodem modo aliquis in
universalibus subiectis interroget dicens: OMNISNE HOMO SAPIENS EST? Nos utique
respondebimus: NON. Tum ille eadem similitudine concludit. Dicit enim: OMNIS
IGITUR HOMO NON SAPIENS EST. Quocirca nullus homo sapiens est. Ea enim quae
dicit: Omnis homo non sapiens est consentire monstrata est ei quae dicit:
Nullus homo sapiens est Videbitur ergo quodammodo ex vera responsione
falsa inlata esse conclusio. Cui nos dicimus negationem quidem nos respondisse,
non ut ea negatio ad praedicatum iungeretur sed ad determinationem. Neque enim
nos voluisse ab omni homine sapientiam tollere, cum interrogante an omnis homo
sapiens esset ƿ nos negaremus sed ab omni potius id est determinatione voluisse
nos abstrahere sapientiam, illud scilicet significantes, quod alicui esset et
alicui non esset sapientia, ut quod diximus non tantum valeret tamquam si
diceremus non omnis. Ergo si illa negatio ad nomen, id est ad sapientem
iongatur, universalis fit affirmatio quae dicit: Omnis homo non sapiens
est consentiens universali negationi quae proponit: Nullus homo sapiens
est Sed haec contraria est interrogationi. Fuit enim interrogatio:
Omnisne homo sapiens est? Haec habet universalem affirmationem, cui
contraria est universalis negatio, cui rursus negationi consentit affirmatio
universalis infinita. Quocirca affirmationi quoque universali simplici, quae in
interrogatione posita est, id est omnisne homo sapiens est? Contraria est ea
quae dicit conclusio quoniam omnis homo non sapiens est. Quod si dicat: Non
omnis homo sapiens est et verum est et ei est opposita. Contra enim eam
quae dicit interrogationem: Omnisne homo sapiens est? Cum responsum
fuerit non et iuncta negatio fuerit ad omnis, particularis negatio fit dicens:
Non omnis homo sapiens est quae est opposita universali affirmationi ei
quae in interrogatione proposita est [universali]. Hoc est enim quod ait: HAEC
AUTEM EST OPPOSITA, ILLA VERO CONTRARIA. Per verba autem sensus iste sic
constat: ƿ MANIFESTUM EST AUTEM, inquit, QUONIAM IN SINGULARIBUS, ut est
Socrates et quidquid individuum est, SI EST VERUM INTERROGATUM NEGARE, id est
si quando quis aliquid interrogatus vere negaverit, cum aliquis interrogatur,
an Romanus sit Socrates, ille neget, QUONIAM ET AFFIRMARE VERUM EST? ut ille
qui interrogat ex negatione et nomine praedicato faciat infinitam
affirmationem. Et huius exemplum: PUTASNE SOCRATES SAPIENS EST? Responsio NON.
Conclusio quoniam SOCRATES IGITUR NON SAPIENS EST. Sed hoc non similiter in
universalibus se habet, quod per hoc monstrat quod ait: IN UNIVERSALIBUS VERO
NON EST VERA QUAE SIMILITER DICITUR, id est non est vera affirmatio infinita
facta ex praedicato nomine et respondentis negatione sed potius vera est negatio,
non affirmatio. Huius exemplum: nam interrogatio est UT PUTASNE OMNIS HOMO
SAPIENS? Responsio NON. Falsa conclusio OMNIS IGITUR HOMO NON SAPIENS. Hoc enim
falsum est et simile ei quod supra de singulari subiecto praediximus sed potius
illa quae dicit: Non omnis igitur homo sapiens est ut respondentis
negatio ad omnis iungatur et fiat negatio particularis. Est enim haec vera haec
autem est opposita. Nam cum affirmatio universalis interrogata esset ea quae
dicit: Omnis homo sapiens est ex negativa particula factum est: Non omnis
homo sapiens est in conclusione et sunt oppositae. ƿ Illa est enim
affirmatio universalis, haec autem particularis negatio. ILLA VERO CONTRARIA.
Nam si non negatio ad praedicatum iungatur, fit universalis affirmatio
infinita, quae consentit universali negationi finitae. Sed haec contra
affirmationem universalem finitam quae in interrogatione est posita contraria
est. Contraria igitur erit etiam illa quae universalis est affirmatio infinita.
Quae autem causa est cur in singularibus vel affirmatio ex infinito nomine vel
negatio finita sibimet consentiant, in universalibus autem universalis
affirmatio ex infinito nomine non consentiat particulari negationi finitae,
quaerendum est. Etenim si quis dicat Socrates non sapiens est et Socrates
sapiens non est, idem est et hae duae sibimet consentiunt? Si quis autem dicat:
Omnis homo non sapiens est et rursus: Non omnis homo sapiens est
hae duae sibi non consentiunt. Sed haec ratio est, quod in singularibus
subiectis non sunt duplices oppositiones sed una tantum, id est quae negationem
facit, in universalibus autem universaliter praedicatis duplex oppositio est,
una contraria, una vero contradictoria. Si ergo sit huiusmodi affirmatio quae
dicat: Socrates sapiens est contra hanc una est oppositio quae proponit:
Socrates sapiens non est Si ergo dicat aliquis: Socrates non sapiens
est haec nullum alium habebit intellectum quam ea quae dicit: Socrates
sapiens non est Unam enim tautum solam diximus in singularibus
oppositionem. Quare quaecumque aliae fuerint, eadem significatione ƿ
concurrent. In universalibus vero universaliter praedicatis non eodem modo est.
Nam si sit affirmatio universalis quae dicit: Omnis homo sapiens est
contra hanc etiam illa est quae dicit: Nullus homo sapiens est etiam illa
quae dicit: Non omnis homo sapiens est Et illa est contraria, haec
contradictoria. Duplex ergo haec oppositio sibi non potest consentire. Illa
enim totum tollit quae est universalis negatio, illa partem finita quae est
particularis negatio. Sed univerealis negatio universali affirmationi ex
infinito nomine consentit: diversa igitur erit haec quoque a particulari finita
negatione. Quoniam ergo duplex est oppositio in universalibus, simplex in singularibus,
recte in eadem similitudine praedicationis non eadem veritas falsitasque
contingit. ILLAE VERO SECUNDUM INFINITA OPPOSITAE NOMINA VEL VERBA, UT IN EO
QUOD EST NON HOMO VEL NON IUSTUS, QUASI NEGATIONES SINE NOMINE VEL VERBO ESSE
VIDEBUNTUR SED NON SUNT; SEMPER ENIM VEL VERAM ESSE VEL FALSAM NECESSE EST
NEGATIONEM, QUI VERO DIXIT NON HOMO, NIHIL MAGIS DE HOMINE SED ETIAM MINUS
verUS FUIT VEL FALSUS, SI NON ALIQUID ADDATUR. SIGNIFICAT AUTEM EST OMNIS NON
HOMO IUSTUS NULLI ILLARUM IDEM NEC HUIC OPPOSITA EA QUAE EST NON EST OMNIS NON
HOMO IUSTUS. ILLA VERO QUAE EST ƿ OMNIS NON IUSTUS NON HOMO ILLI QUAE EST
NULLUS IUSTUS NON HOMO IDEM SIGNIFICAT. Novimus propositiones ex infinitis
fieri posse nominibus: has ergo dissoluens Aristoteles sumit proxime dictionem
nominis infiniti et de ea disputat si contra finitum nomen comparetur haec
quaedam enuntiativa oppositio videatur. Si quis enim sumat id quod dicimus non
homo et opponat contra id quod dicimus homo, videbitur fortasse aliquatenus
facere oppositionem. Quoniam enim omnis negativa particula adiecta verbo, quod
continet propositionem, negationem facit, si modus aliquis propositionis non
praedicetur, quod posterius demonstrandum est, [et] videtur cum adiecta fuerit
negativa particula quandam facere negationem, ut si non particula inugatur ei
quod est homo faciet non homo. Hoc est enim quod ait: ILLAE VERO QUAE SUNT
SECUNDUM INFINITA OPPOSITAE NOMINA VEL VERBA, UT IN EO QUOD EST NON HOMO VEL
NON IUSTUS, QUASI NEGATIONES SINE NOMINE VEL VERBO ESSE VIDENTUR. Si quis enim
dicat non currit, haec fit sine nomine negatio; quod si quis dicat non homo,
haec quoque est sine verbo negatio. Quae dictiones secundum infirutum nomen et
verbum opponuntur fimto verbo vel nomini quod est currit et homo: videbuntur
ergo hae negationes secundum infinitum nomen vel ƿ verbum quae praedicantur SED
NON SUNT. Maxima enim probatio has negationes non esse conuincit, quod omnis
negatio vel vera vel falsa est, quod autem dicimus non homo vel non currit,
licet simplicia quoque et finita homo scilicet atque currit nihil verum
falsumue significent, tamen haec infinita multo minus aliquid verum aut falsum
demonstrant. Non quod simplicia verum aliquid falsumue significent, idcirco
dicimus infinitas dictiones simplicibus minus verum falsumue monstrare sed quod
quamquam nihil verum vel falsum designet simplex nomen aut verbum, tamen
definitum quiddam proponit, ut in eo quod est homo finitum quiddam est et una
species. Is vero qui dicit non homo, praesentem quidem speciem interimit,
infinitas tamen alias dat intellegere ipse nihil ponens. Quocirca quamquam
finita verba vel nomiha per se vera vel falsa esse non possint nisi cum aliis
iuncta sint, tamen longe minus veritatis aut falsitatis capacia sunt nomina
infinita vel verba, quae nec hoc ipsum quidem quod significant ponunt sed illud
quidem perimunt, nihil autem per se aliud in significatione constituunt:
postremo propinquius ad veritatis vel falsitatis finita intellectus. Minus
igitur vera vel falsa est dictio nominis infiniti quam alicuius simplicis et
finiti vocabuli. SIGNIFICAT AUTEM EST OMNIS NON HOMO IUSTUS ƿ NULLI ILLARUM
IDEM NEC HUIC OPPOSITA EA QUAE EST NON EST OMNIS NON HOMO IUSTUS. ILLA VERO
QUAE EST OMNIS NON IUSTUS NON HOMO ILLI QUAE EST NULLUS IUSTUS NON HOMO IDEM
SIGNIFICAT. Postquam de propositionibus infinitum habentibus praedicatum
sufficienti disputatione locutus est earumque oppositiones ostendit
consequentiasque demonstravit, in medio de infinitis nominibus quod non essent
negationes breviter pernotavit, nunc redit ad eas propositiones quae subiectum
habent infinitum, praedicatum vero vel finitum vel infinitum. Et primum quidem
an eaedem sint idemque significent habeantque ordine aliquam consequentiam hae
propositiones quae ex infinito subiecto sunt cum his quae ex infinito
praedicato sunt vel ex utrisque finitis docet. Ait enim has duas propositiones
quae sunt EST OMNIS NON HOMO IUSTUS, NON EST OMNIS NON HOMO IUSTUS nulli
illarum idem significare quae aut ex utrisque finitis esset aut ex praedicato
infinito. Et disponantur quidem illae quae aut ex utrisque finitis sunt aut ex
praedicato infinito. Et primum quidem ponatur simplex affirmatio universalis,
sub hac negatio universalis ex praedicato infinito superiori simplici
affirmationi consentiens. Contra vero ponatur universalis simplex negatio et
sub hac universalis ex infinito praedicato affirmatio, quas constat sibimet
consentire praesidente affirmatione universali quae est ex infinito scilicet
praedicato. Est omnis homo iustus Nullus est homo iustus Nullus est homo non
iustus Est omnis homo non iustus. Cum ergo ita sint affirmationes positae et
negationes quae simplex quidem subiectum habeant, infinitum vero vel simplex
praedicatum, nunc Aristoteles dicit quoniam hae propositiones quae subiectum
habent infinitum nulli illarum superiorum quas disposuimus idem significant.
Haec enim quae dicit: Est omnis non homo iustus non consentit ei quae
dicit: Est omnis homo iustus nec rursus ei quae dicit: Est omnis homo non
iustus nec his rursus quae sunt: Nullus est homo iustus vel: Nullus
est homo non iustus Hae enim omnes hominem subiectum habent, illa vero
non hominem. Quocirca nec huius negatio, id est universalis affirmationis ex
infinito subiecto particularis scilicet negatio, cum ulla earum quae finitum
subiectum habent poterit consentire. Ea enim quae dicit: Non est omnis non homo
iustus neque cum ea quae proponit: Est omnis homo iustus neque cum
ea quae dicit: Est omnis homo non iustus neque cum his quae enuntiant:
Nullus est homo iustus vel: Nullus est homo non iustus Sed non hoc
dicit, quoniam ex infinito subiecto propositiones diversae sunt his quae sunt
vel ex finito praedicato vel ex infinito, subiecto tamen finito. Possunt enim
diversae quidem esse praedicationes, idem tamen aliquotiens significare, ut ea
quae dicit: Omnis est homo iniustus cum sit diversa ab ea quae dicit:
Nullus est homo iustus idem tamen aliquando significant, si affirmatio
privatoria praecesserit. Dictum est enim quod affirmationibus praecedentibus
negationes sine dubio ƿ sequerentur ergo non hoc dicit, quoniam diversae sunt
ex infinito nomine subiecto, praedicato vel finito vel infinito, subiecto tamen
finito sed quod omnino sibi non consentiant nec idem significent id est tota
sint propositionis virtute dissimiles. Atque haec quidem dixit de his quae
finitum subiectum haberent, infinitum vero praedicatum. Venit autem nunc ad
ipsarum consequentias quae ex infinito nomine subiecto constant et sicut supra
consequentiam earum quae ex utrisque finitis erant vel ex infinito praedicato
docuit, ita quoque nunc e converso quae ex utrisque infinitis nominibus
constant vel infinito nomine subiecto qualem ad se habeant consequentiam
monstrat dicens: illa vero quae est: Omnis non iustus non homo illi quae
est: Nullus iustus non homo idem significat. Has duas tantum
propositiones monstrat, affirmativam scilicet universalem ex utrisque infinitis
quae dicit: Omnis non iustus non homo ei consentire quae est universalis
negatio ex solo infinito subiecto quae dicit: Nullus iustus non homo In his
autem subauditur particula est, ut sit tota propositio: Omnis non iustus non
homo est et rursus: Nullus iustus non homo est Nam sicut in his,
quae finitum habebant subiectum, infinitum vero vel finitum praedicatum,
affirmationem ex finito subiecto et infinito ƿ praedicato eam scilicet quae
dicit: Est omnis homo non iustus sequebatur simplex universalis negatio
quae ex utrisque finitis constat id est: Nullus homo iustus est ita
quoque in his permutatis tantum subiectis idem evenit. Nam sicut illic negatio
ex utrisque finitis universalis sequebatur affirmationem ex finito subiecto et
infinito praedicato universalem, ita hic quoque affirmationem ex utrisque
infinitis universalem sequitur negatio ex infinito subiecto ipsa quoque
universalis. Et has quidem duas propositiones adscripsit solam in his
consequentiam, caeteras autem, quod putabat intellectu esse faciles, persequi
neglexit. Nos autem eas ne quid relictum videatur apponimus. Est enim sequentia
hoc modo: Omnis non homo non iustus est Quidam non homo iustus est Nullus non
homo iustus est Non omnis non homo non iustus est Omnis non homo iustus est
Quidam non homo non iustus est Nullus non homo non iustus est Non omnis non
homo iustus est ƿ Has igitur si quis diligenter inspexerit duas
comparationes duabus convenientissimam consequentiam consensumque monstrabunt.
Maximam operis emensi partem ea quae sequuntur licet magnis quaestionibus
impedita, tamen audacius atque animosius exsequimur nec defatigari in singulis
partibus oportet totius dialecticae prodere adgressos atque expedire doctrinam.
Itaque rectam commentationis seriem conteximus. TRANSPOSITA VERO NOMINA VEL
VERBA IDEM SIGNIFICANT, UT EST ALBUS HOMO, EST HOMO ALBUS. NAM SI HOC NON EST,
EIUSDEM MULTAE ERUNT NEGATIONES. SED OSTENSUM EST, QUONIAM UNA UNIUS EST. EIUS
ENIM QUAE EST EST ALBUS HOMO NEGATIO EST NON EST ALBUS HOMO; EIUS VERO QUAE EST
EST HOMO ALBUS, SI NON EADEM EST EI QUAE EST EST ALBUS HOMO, ERIT NEGATIO VEL
EA QUAE EST NON EST NON HOMO ALBUS VEL EA QUAE EST NON EST HOMO ALBUS. SED
ALTERA QUIDEM EST NEGATIO EIUS QUAE EST EST NON HOMO ALBUS, ALTERA ƿ VERO EIUS
QUAE EST EST ALBUS HOMO. QUARE ERUNT DUAE UNIUS. QUONIAM IGITUR TRANSPOSITO
NOMINE VEL VERBO EADEM FIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO MANIFESTUM EST. Docet nunc
quoniam si verba vel nomina transferantur et aliud prius, aliud vero posterius
praedicetur, unam sine dubio significantiam retinere. Sive enim quis dicat: Est
homo albus sive: Est albus homo sive: Homo albus est sive:
Albus homo est sive quomodolibet aliter ordinem praedicationis permPomba,
eadem sine dubio significatio permanebit. Et hoc quidem fortasse oratoribus vel
poetis non eodem modo perspiciendum est quo dialecticis. Etenim qui ad
compositionem orationis spectant, maximum differt quo verba et nomina
praedicationis suse ordine proferantur. Multum enim interest in eo quod ait
Cicero: Ad hanc te amentiam natura peptrit, voluntas exercuit, fortuna
servavit ita dixisse ut dictum est an ita: ad hanc te amentiam peperit
natura, exercuit voluntas, servavit fortuna. Sic enim minor est sententiae
magnitudo minusque in ea lucet id quod si componatur eminet et sese vel
nolentibus hominum auribus animisque patefacit. Rursus cum dicit Vergilius:
Pacique imponere morem, potuisset servare metrum si ita dixisset:
moremque imponere paci sed esset debilior sonus nec eo ictu versus tam praeclare
nunc compositus diceretur. Ergo non idem valet oratoribus vel poetis verborum
nominumque ordo mutatus. ƿ Qui enim ad compositionem spectant, multum in ordine
sermonum ornamenti reperient. Dialecticis vero, quibus nulla ad orationis
leporem cura dicendi congruit quibusque sola veritas perscrutatur, nihil
differt quolibet ordine verba et nomina si permutentur, cum tamen eandem vim
quam prius in significatione retineant. Sed nec apud ipsos modis omnibus
permutato ordine dictionis eadem semper vis significatioque servatur. Haec enim
particula quae negativa est, id est 'non', multum valet multamque differentiam
perficit variis adiecta locis. Si quis enim dicat: Homo albus non est
faciet indefinitam simplicem negationem. Si quis vero dicat: Homo non albus
est faciet indefinitam ex infinito praedicato affirmationem. Si quis
autem praedicet: Non homo albus est idem quoque constituit ex infinito
subiecto indefinitam affirmationem. Rursus si quis dicat hoc modo: Omnis homo
non iustus est haec consentit ei quae dicit: Nullus homo iustus est
Quod si idem non ad universalitatis determinationem ponatur, ut dicatur: Non
omnis homo iustus est non iam universalis affirmatio infinitae
praedicationis consentiens universali simplici negationi fit sed potius
particularis negatio simplex. Videsne igitur quam multas faciat differentias
negativa particula diversae nominum praedicationi coniuncta? Sed quamquam haec
ita sint, potest tamen eadem alio modo diversis in locis posita eandem vim significationemque
servare. Si enim posita non particula cum universalitate sua cum eadem ipsa
saepius permPombaur, idem sine dubio in significatione consistit. Si quis enim
dicat: Non omnis homo albus est particularis est negatio simplex. Si quis
vero sic dicat: Homo non omnis albus est eadem significatio est, vel si
hoc modo: Homo albus non omnis est nec haec a superiori significatione
discedit, vel si quis amplius quoque permPomba dicens: Homo albus est non
omnis a priori significatione nil discrepat. Eodem modo vel si
quomodolibet aliter permPombaur cum propria tamen universalitatis
determinatione, diverso permutata modo idem semper necesse est in
significatione seruetur. Eodem modo si eadem non particula cum alio nomine vel
verbo iuncta saepius transferatur, ut cum dicimus homo iustus non est, rursus
homo non est iustus, rursus non est homo iustus, eadem significatio retinetur.
Quocirca si sola negativa parcula permutata sit et non eodem semper ordine
praedicetur, multas differentias faciet propositionum. Sin vero iuncta cum alio
nomine saepius (ut dictum est) transferatur, eadem in translationibus omnibus
significatio permanebit. His igitur ita dispositis videndum est quae sit
Aristotelis demonstratio verba et nomina transposita eandem semper vim significationemque
subicere. Ait enim: TRANSPOSITA VERO VERBA VEL NOMINA IDEM SIGNIFICANT, UT EST
ALBUS HOMO, EST HOMO ALBUS. Haec enim transpositis nominibus atque verbis
eandem retinet significationem. In illa enim prius albus est, posterior homo,
in hac autem prior homo, posterior albus. Quod si hoc falsum est et non sunt
eaedem ƿ sed a se diversae sunt, impossibile aliquid inconveniensque contingit.
Erunt enim duae negationes unius affirmationis, quod est impossibile. Ostensum
enim est quoniam una negatio unius affirmationis est. Nunc igitur videamus si
hae affirmationes quae dicunt: Est albus homo et: Est homo albus
non sunt eaedem sed diversae, quemadmodum unius affirmationis duae sint
negationes. Et primo quidem disponantur hoc modo: Est albus homo Est homo albus
huius ergo propositionis quae dicit: Est albus homo erit negatio ea
scilicet quae proponit: Non est albus homo Alia namque quae esse possit
rationabiliter non potest inveniri. Disponantur igitur rursus eaedem et
superior cum propria negatione: Est albus homo Non est albus homo Est homo
albus Cum igitur eius quae dicit: Est albus homo negatio sit ea
quae proponit: Non est albus homo si ea quae dicit: Est homo albus
diversa erit ab ea propositiones quae enuntiat: Est albus homo alia eius
erit negatio. Sit ergo aut ea quae dicit: Non est non homo albus aut ea
quae dicit: Non est homo albus Rursus igitur disponantur duae quidem
affirmationes primae alternatim positae et e contrario confessa prioris negatio.
Contra secundam vero utraeque hae negationes quas dicimus adscribantur. Est
albus homo Non est albus homo Est homo albus Non est non homo albus Non est
homo albus ƿ His ergo ita descriptis eius propositionis quae dicit: Est
homo albus non potest illa esse negatio quae dicit: Non est non homo
albus Illius est enim negatio quae habet subiectum infinitum quae dicit:
Est non homo albus similiter autem et si quamlibet aliam quis posuerit
negationem, eius sine dubio alia affirmatio reperietur. Unde fit ut relinquatur
ea eius esse negatio quae proponit: Non est homo albus Est ergo negatio
eius quae dicit: Est homo albus ea quae dicit: Non est homo albus
Sed eius affirmationis quae proponit: Est albus homo negatio est et ista
quae dicit: Non est homo albus Quod probat ea res quod inter se verum
falsumque dividunt. Nam si verum est esse album hominem, falsum est non esse
hominem album. Quod si in aliquibus verum invenitur, hoc secundum definitionem
propositionis agnoscitur, non secundum negationis formam, ut magis secundum
quantitatem non sint sibi oppositae potius quam secundum qualitatem. Quod illa
res nuonstrat si quis sic dicat: Est albus omnis homo Si contra hanc
ponatur non est omnis homo albus, perspicuum est quoniam inter se et veritatem
dividunt et falsitatem. Unam enim veram esse necesse est, unam falsam. Quare
etiam si determinationes auferantur, eadem oppositio redit, licet sit
indefinita. Nam sicut in ea quae dicit: Omnis homo iustus est Non omnis homo
iustus est sublatis omnis et: Non omnis homo iustus est et: Homo
iustus non est affirmatio et negatio sunt oppositae, ita quoque et in ƿ
his sublato omnis et non omnis ea quae dicit: Est albus homo ei quae
dicit: Non est homo albus opposita est. Additis enim determinationibus
una semper vera est, altera falsa. Sed diximus quoniam eius affirmationis quae
dicit: Est albus homo negatio esset: Non est albus homo Duae igitur
negationes: Non est albus homo et: Non est homo albus unius
affirmationis sunt quae enuntiat: Est albus homo Quod evenit si
negationes hae quae dicunt: Non est homo albus et: Non est albus
homo a se diversae sunt. Quod ex eo contingit quod prius propositum est
eam quae dicit: Est albus homo diversam esse ab ea quae dicit: Est homo
albus Quod si hoc impossibile est ut una affirmatio duas habeat
negationes et perspicuum est contra eam affirmationem quae dicit: Est albus
homo utrasque has negationes quae dicunt: Non est albus homo et:
Non est homo albus opponi, hae a se diversae non sunt sibique consentiunt
et tantum permutatione nominis distant, caeteris autem omnibus eaedem sunt.
Quod si hae negationes eaedem sunt, eaedem quoque sunt affirmationes. Recte
igitur dictum est quoniam transposita verba et nomina eandem vim
significationemque servarent. Sensus ergo totus sese ita habet. Hoc modo autem
ordo verborum: TRANSPOSITA VERO, inquit, NOMINA VEL VERBA IDEM SIGNIFICANT. Et
horum exemplum: UT EST ALBUS HOMO, EST HOMO ALBUS. In his enim nomina
transposita sunt. NAM SI HOC NON EST, id est si non idem significant verba
nominaque transposita, quiddam impossibile et inconveniens. Ait enim EIUSDEM ƿ
MULTAE ERUNT NEGATIONES, id est eiusdem affirmationis multae erunt negationes.
Sed hoc impossibile est. Ostensum est enim quoniam una negatio unius affirmatio
his est. Duas ergo negationes uni opponi affirmationi, si verba et nomina
transposita non idem significant, sic demonstrat: EIUS ENIM QUAE EST EST ALBUS
HOMO scilicet affirmationis NEGATIO EST NON EST ALBUS HOMO (contra illam enim
affirmationem haec negatio iuste ponitur), EIUS VERO QUAE EST EST HOMO ALBUS,
id est alterius affirmationis, SI NON EADEM EST EI QUAE EST EST ALBUS HOMO, id
est si diversa est a priore propositione quae dicit: Est albus homo et
non est ei eadem, ac si diceret: si ei non consentit, ERIT NEGATIO VEL EA QUAE
EST NON EST NON HOMO ALBUS VEL EA QUAE EST NON EST HOMO ALBUS vel quaecumque
alia, quam si quis ponat, non esse negationem una ratione refellitur, qua haec
quam posuit. Refellitur autem haec hoc modo: ait enim: SED ALTERA QUIDEM EST
NEGATIO EIUS QUAE EST EST NON HOMO ALBUS, ALTERA VERO EIUS QUAE EST EST ALBUS
HOMO. Inter duas enim negationes quas posuit, illam scilicet quae dicit: Non
est non homo albus et eam quae proponit: Non est homo albus illa
quae dicit: Non est non homo albus negatio est affirmationis infinitum
habentis subiectum quae dicit: Est non homo albus alia vero scilicet quae
proponit: Non est homo albus eius est ƿ negatio quae est: Est albus
homo Cum ea enim verum dividit atque falsum. Quare erunt duae negationes
unius affirmationis. Sed hoc impossibile est. QUONIAM IGITUR TRANSPOSITO NOMINE
VEL VERBO EADEM FIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO MANIFESTUM EST: superiorem
argumentationem hac huius sententiae conclusione confirmans. Fecit autem hunc
syllogismum in secundo modo hypothetico quem indemonstrabilem vocat hoc modo: si
primum est, secundum est; sed secundum non est, primum igitur non est, id est
si transpositis verbis et nominibus non sunt eaedem propositiones, unius
affirmationis duae sunt negationes; sed hoc impossibile est: non igitur
diversae sunt propositiones transpositis verbis atque nominibus. AT VERO UNUM
DE PLURIBUS VEL PLURA DE UNO AFFIRMARE VEL NEGARE, SI NON EST UNUM EX PLURIBUS,
NON EST AFFIRMATIO UNA NEQUE NEGATIO. DICO AUTEM UNUM NON SI UNUM NOMEN SIT
POSITUM, NON SIT AUTEM UNUM EX ILLIS, UT HOMO EST FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES
ET MANSUETUM SED EX HIS UNUM FIT; EX ALBO AUTEM ET HOMINE ET AMBULARE NON UNUM.
QUARE NEC SI UNUM ALIQUID DE HIS AFFIRMET ALIQUIS ERIT UNA AFFIRMATIO SED VOX
QUIDEM UNA, AFFIRMATIONES VERO MULTAE, NEC SI DE UNO ISTA SED SIMILITER PLURES.
Multos talis loci huius caligo confudit, ut digne exsequi et quod ab Aristotele
dicebatur expedire non ƿ possent. Nos autem supra iam diximus magnae fuisse
curae apud Peripateticae sectae principes diiudicare, quae esset una affirmatio
vel negatio, quae plures. Neque enim vocis sonitu cognoscuntur aut numero
terminorum. Est enim ut una quidem res de una re praedicetur et non sit una
enuntiatio. Potest item fieri ut vel plures de una re praedicentur vel una de
pluribus, una tamen ex his omnibus enuntiatio fiat. Quae res magnae apud eos
cautelae fuit, ut ubi incidisset perspecta regula non lateret. Nam si quis
dicat: Canis animal est non est una enuntiatio. Canis enim multa
significat. Si quis vero dicat: Homo animal rationale mortale est vel
animal rationale mortale homo, singulae enuntiationes sunt, idcirco quoniam
unum ex omnibus quiddam fieri potest. Nam de animali, mortali et rationali
simul iunctis unus homo perficitur. Item alia sunt quae plurima praedicantur,
de quibus unum aliquid effici constituique non possit. Neque si illa de altero
praedicentur neque si de illis aliud, una affirmatio vel una negatio est sed
tot dicendae sunt esse affirmationes quot sunt hae res quae vel de una
praedicantur vel de quibus una dicitur, ut cum dicimus: Socrates calvus
philosophus ambulat Ex calvitia et philosophia et ambulatione nihil unum
coniungitur, ut haec quasi alicuius speciem forment. Quocirca sive haec de uno
praedicentur sive unus de istis, non poterit esse una enuntiatio. Et communiter
quidem totius propositi sensus huiusmodi est. Nunc autem ad ipsa Aristotelis
verba veniamus. Dicit enim: AT VERO UNUM DE PLURIBUS VEL PLURA DE UNO AFFIRMARE
VEL NEGARE, SI NON EST UNUM ES PLURIBUS, NON EST AFFIRMATIO UNA NEQUE NEGATIO. Si,
inquit, plura de uno praedices, ut cum dicis: Philosophus simus calvus Socrates
est vel rursus cum unum de pluribus praedicas, cum dicis: Socrates
philosophus simus calvus est si ex his pluribus quae vel praedicas vel
subicis unum aliquid non fit, quemadmodum fieri unum potest de his quae
praedicamus substantia animata sensibilis id quod est animal, non fit una
negatio nec una affirmatio, quandoquidem plura vel praedicantur vel
subiciuntur, ex quibus congregatis una species non exsistat. Quod si unum de
uno aliquis praedicaverit, quorum unum nomen plura significet, ex quibus
pluribus unum aliquid non fiat, rursus non est una affirmatio nec una negatio. Si
quis enim dicat: Canis animal est nomen canis significat et latrabilem et
caelestem et marinum, ex quibus iunctis nihil unum efficitur. Quare quoniam ex
his pluribus unum aliquid effici non potest, ex illo quoque nomine non fit una
affirmatio et una negatio, quod praedicatur aut subicitur, cum multa significet
ex quibus unum fieri non possit. Quod per hoc ostendit quod ait: DICO AUTEM
UNUM NON SI UNUM NOMEN SIT POSITUM NON SIT AUTEM UNUM EX ILLIS. Potest enim
fieri ut unum nomen de uno praedicetur sed si unum ipsorum plura significet, ex
quibus unum non sit, non est una affirmatio nec una negatio. Neque enim vox una
perficit enuntiationem sed eius quod significatur simplicitas, vel si plura
sins, in unum collectorum ƿ aliquid unum faciendi potentia. Huius autem rei
subiecit exemplum quo plurimos fefellit dicens: UT HOMO EST FORTASSE ET ANIMAL
ET BIPES ET MANSUETUM SED EX HIS UNUM FIT, EX ALBO AUTEM ET HOMINE ET AMBULARE
NON UNUM. Putaverunt enim alii ita hunc dixisse, ut ostenderet exempli gratia
se hanc quasi definitionem dedisse, ne forte aliquis arbitraretur hanc quasi
veram hominis definitionem posuisse, quae est animal bipes mansuetum. Idcirco
enim, inquiunt, dixit FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES ET MANSUETUM EST, ne quis
omnino putaret huiusmodi esse hominis definitionem Aristotelem arbitrari. Alii
vero hoc non ita dictum acceperunt sed potius in hanc sententiam scripturamque
Aristotelis dictum interpretati sunt: UT HOMO EST AEQUE ET ANIMAL ET BIPES ET
MANSUETUM SED EX HIS UNUM FIT, ut ita intellegeretur: homo quidem aequaliter se
habet ad id quod homo est et ad id quod animal bipes mansuetum est. Quocirca si
idem et aequum est dicere hominem, quod animal bipes mansuetum, necesse est
quotiens de uno haec plura praedicantur, id est animal bipes mansuetum de
homine, quoniam aequale est homini, quod unum est, unum quiddam praedices,
quamuis tres voces praedicare videaris. Sed omnes hi nihil omnino intellegunt
sed est melior expositio quam Porphyrius dedit. Volens, inquit, Aristoteles
monstrare, quae una esset affirmatio, quae non una, dixit primo, quoniam plura
de uno praedicare vel plura uni subicere non est ad unam enuntiationem, nisi ex
illis pluribus unum aliquid fieret. Videns item quod adhuc possint plures esse
affirmationes etiam his praedicatis, quae cum plura sint, unum tamen ex his
fieri possit, hoc dixit FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES EST ET MANSUETUM quod autem
dico tale est: manifestum quidem sit, quoniam si plura de uno praedicentur, ex
quibus unum fieri non possit, vel si plura uni subiciantur, ex quibus unum non
sit, quoniam non est una affirmatio rel negatio.Nunc autem tractemus de his
pluribus ex quibus unum aliquid fieri potest. Inveniemus enim et in his in modo
ipso enuntiandi plures aliquotiens enuntiationes et non unam reperiri, quamquam
ex pluribus unum fieri aliquid possit. Si quis enim sic dicat: animal rationale
mortale homo est, simul iungens animal rationale mortale, quoniam continve
dictum est et ex his unum aliquid fit, una est affirmatio. Sin vero sit aliquid
interualli, ut ita quis dicat: homo animal et rursus rationale et aliquantulum
requiescens dicat mortale est, non est una affirmatio nec una negatio. Haec enim
intercapedo plurimas efficit enuntiationes. Rursus si cum coniunctione dicantur
homo animal et rationale et mortale est, sic quoque multae propositiones sunt.
Nec differt aliquid vel requiescendo vel interponendo coniunctiones dicere quam
si quis sic dicat: Homo animal est Homo rationalis est Homo mortalis est
quae perspicue propositiones multae sunt. Videns ergo hoc Aristoteles ita
dixit: HOMO EST FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES ET MANSUETUM. Ad hoc inquit
fortasse tamquam si ita diceret: de homine quidem et bipede et mansueto fit
unum sed est aliquotiens forte ut plures propositiones sins, cum ea coniunctio
quaedam separat atque discernit. Erit enim fortasse homo et animal, ut haec una
sit propositio, et bipes ut altera et mansuetum ut rursus altera. Sed ex his
unum aliquid fit, quae cum continve prolata sunt, quoniam ex his unum aliquid
conficitur, una est propositio. Non autem idem evenit in omnibus. EX ALBO enim
ET HOMINE ET AMBULARE NON UNUM FIT. Si quis enim dicat: Socrates homo albus
ambulat non est una affirmatio, quoniam ex homine albedine et ambulatione
nulla omnino species fit. Quare conclusio est, quoniam nec si de his pluribus,
ex quibus unum non fit, unum aliquid praedicetur, ut ex terreno latrabili et
caelesti et merino quoniam unum non fit et de his unum aliquid praedicatur,
quod dicimus canis, huiusmodi nomen quod plura significat, ex quibus unum non
fit, si de altero praedicetur vel si subiciatur alteri, non fit una affirmatio
nec una negatio sed erit quidem vox una, affirmationes vero plurimae. Sive enim
unum de pluribus praedicetur, ex quibus non fit unum, vel plura huiusmodi de
uno, vel si unum de uno praedicetur, quod praedicatum plura significet, ex
quibus unum non fit, sive illud praedicatum alteri subiciatur, omnino non fit
una affirmatio nec una negatio. Est autem regula huiusmodi: una affirmatio est,
si aut duo termini singulas res significent aut si plura ita de uno
praedicentur vel uni subiciantur, ut ex his aliquid unum fieri possit, aut unum
nomen quod vel praedicatur vel subicitur talia significet plura, quae omnia
unam quodammodo speciem valeant congregare. SI ERGO DIALECTICA INTERROGATIO
RESPONSIONIS EST PETITIO, VEL PROPOSITIONIS VEL ALTERIUS PARTIS
CONTRADICTIONIS, PROPOSITIO VERO UNIUS CONTRADICTIONIS EST, NON ERIT UNA
RESPONSIO AD HAEC; NEC UNA INTERROGATIO, NEC SI SIT VERA. DICTUM AUTEM IN
TOPICIS DE HIS EST. SIMILITER AUTEM MANIFESTUM EST, QUONIAM NEC HOC IPSUM QUID
EST DIALECTICA EST INTERROGATIO. OPORTET ENIM DATUM ESSE EX INTERROGATIONE
ELIGERE UTRAM VELUT CONTRADICTIONIS PARTEM ENUNTIARE QUIA OPORTET INTERROGANTEM
DETERMINARE, UTRUM HOC SIT HOMO AN NON HOC. Quisquis dialectica utitur
interrogatione, hic aut simpliciter interrogat atque unam propositionem in
interrogatione ponit, ut contra eam sit una responsio, aut utrasque interrogans
dicit, ad quas non fit simplex responsio sed una tota propositio respondetur.
Si quis enim dicat interrogans: Socrates animal est? Contra hanc talis
est responsio: Aut ita aut non Si quis vero hoc modo interroget: Socrates
animal est an non? Contra hanc non est una responsio. Si enim respondetur
ita, de qua adnueris ignoratur, de affirmatione an de negatione; rursus si non
responderis, nescitur quam negare volueris, affirmationem an negationem. Quare
contra huiusmodi interrogationes tota propositio respondenda est, id est altera
pars contradictionis, ƿ aut tota affirmatio aut tota negatio, ut dices aut est
animal Socrates aut, si hoc non videtur, respondeas non est animal Socrates. In
his igitur quae multa sunt, ex quibus unum fieri nequit, si fiat interrogatio,
et ipsa reprehensibilis est et contra eam una responsio. Quisquis enim ea plura
interrogat, ex quibus unum esse non possit, multas facit interrogationes. Contra
quam si simpliciter respondeatur, etiam si vera sit ipsa responsio, tamen iure
reprehenditur. Contra enim multiplicem interrogationem multiplex debet esse
responsio. Si quis enim dicat interrogans: Socrates philosophus est et legit et
ambulat? Quia potest fieri ut sit quidem philosophus et legat, non autem
ambulet vel ambulet sed non legat, potest item fieri ut et legat et ambulet,
contra huiusmodi propositionem non est una responsio. Nam qui ita interrogavit:
Socrates philosophus est et legit et ambulat? Aut imperite aut captiose
interrogavit. Contra quam interrogationem, si contigerit Socratem philosophum
esse et ambulare et legere, si respondeatur: ita est, haec quoque responsio
reprehenditur. Contra plures enim interrogationes una responsio non debet
adhiberi, etiam si vere per illam unam respondeatur sicut in hac quoque, si et
philosophus est et legit et ambulat. Quocirca si interrogatio dialectica
responsionis petitio est, per quam responsionem fiat propositio, ut cum quis
dixerit interrogans: Dies est? Alius respondeat non, fiat inde negatio:
Dies non est vel certe altera pars propositionis, cum ita interrogatur: Dies
est an dies non est? Ut congrue scilicet respondeatur diem esse aut diem
non esse, id est tota propositio: hae quae ex his pluribus fiunt atque
interrogantur, ut unum ex his fieri non possit, non sunt simplices
interrogationes. Quocirca nec ad eas simplex est reddenda responsio. De his
autem se in Topicis dixisse commemorat. Rursus QUIA DIALECTICA INTERROGATIO
RESPONSIONIS EST PETITIO (ut supra dictum est) VEL PROPOSITIONIS VEL ALTERIUS
PARTIS CONTRADICTIONIS, quod paulo post demonstrabitur, imperite illi
interrogant qui ita dicunt: Quid est animal? vel: Quid est homo?
Oportet enim qui dialectice interrogat dare interrogatione optionem, an sibi
respondens affirmationem eligere velit an negationem. Qui vero sic interrogat,
ut quid est aliqua res volit dicere respondentem, non est illa interrogatio
dialectica. Interrogant autem quidam hoc modo: Putasne anima ignis est?
Cum respondens negaverit, addet: Nonne tibi aliquid videtur esse inter ignem atque
aerem, medium corpus, ut sit anima? Cum respondens hoc quoque abnuerit,
ille persequitur: An fortasse magis tibi videtur aquam esse animam vel
terram? Cum ille neque terram neque aquam animam esse consenserit, tunc
defessi interrogationibus ita interrogant: Quid est ergo anima? Haec
autem non est interrogatio dialectica sed potius discipuli ad magistrum aliquid
addiscere cupientis. Qui enim aliquid cupit addiscere interrogat eum qui docere
potest quid sit de quo ambigit. Dialecticus ƿ autem (ut dictum est) ita
interrogare debet, ut respondenti sit optio an affirmationem an negationem
velit eligere. Oportet autem scire, quoniam omnis INTERROGATIO RESPONSIONIS EST
PETITIO, dialectica vero non cuiusdam responsionis sed eius quae in utraque
parte habeat optionem. Ergo hoc ipsum quid est non est dialectica interrogatio.
Oportet enim ita interrogare, ut ex interrogatione responsor possit eligere
alteram contradictionis partem. Debet enim terminare et definire is qui
interrogat, an hoc sit quod dicitur an non, ut: Homo animal est an non?
Ut ille aut affirmationem respondeat aut negationem. Quod autem dixit
dialecticam interrogationem petitionem esse responsionis, vel propositionis vel
alterius partis contradictionis, huiusmodi est: quisquis interrogat affirmationem;
aut eandem exspectat ut auditor sibi respondeat aut contradictionem, ut si quis
sic interroget: Homo animal est? Si ille adnuerit, propositionem
reddidit, eam scilicet quam proposuit interrogans; si vero interrogante aliquo,
an homo animal sit, respondens dixerit: Non est contradictionem
respondisse videbitur. Ille enim affirmationem interrogavit, ille negationem
respondet, quod est contradictio. Rursus si negationem interroget et ille
respondeat negationem, eandem propositionem reddidit, quam is qui interrogabat
ante proposuerat; sin vero interrogante alio negationem ille affirmationem
responderit, contradictio responsa est. Hoc est igitur quod ait interrogationem
responsionis petitionem esse et cuius responsionis addidit VEL PROPOSITIONIS,
si idem respondeat, quod ille interrogat, VEL ALTERIUS PARTIS CONTRADICTIONIS,
si cum ille affirmationem interrogat, ille responderit negationem, vel si cum
ille negationem in interrogatione posuerit, ille affirmationem in responsione
reddiderit. Interrogationis autem secundum Peripateticos duplex species est:
aut cum dialectica interrogatio est aut cum non dialectica. Non dialecticae
autem interrogationis duae sunt species, sicut Eudemus docet: una quidem quando
sumentes accidens interrogamus, cui illud accidat, ut quando videmus domum
Ciceronis, si interrogemus: Quis illic maneat? vel quando subiectum
quidem ipsum et rem sumimus, quid autem illi accidat interrogamus, ut si ipsum
Ciceronem quis videat et interroget: Quo divertat Et haec una species est
eorum, quae secundum accidens non dialectice interrogamus. Altera vero quando
proponentes nomen quid sit quaerimus aut genus aut differentiam aut
definitionem requirentes, ut si quis interroget: Quid sit animal vel
quando definitionem aut aliquid superius dictorum sumimus et quaerimus, cuius
illa sint, ut si quis quaerat, animal rationale mortale cuius sit definitio. QUONIAM
VERO HAEC QUIDEM PRAEDICANTUR COMPOSITA, UT UNUM SIT OMNE PRAEDICAMENTUM EORUM
QUAE EXTRA PRAEDICANTUR, ALIA VERO NON, QUAE DIFFERENTIA EST? DE HOMINE ENIM
VERUM EST DICERE ET EXTRA ANIMAL ET EXTRA BIPES ET UT UNUM ET HOMINEM ET ALBUM
ET HAEC UT UNUM. ƿ SED NON, SI CITHAROEDUS ET BONUS, ETIAM CITHAROEDUS BONUS.
SI ENIM, QUONIAM ALTERUTRUM DICITUR, ET UTRUMQUE DICITUR, MULTA ET INCONVENIEN
IA ERUNT. DE HOMINE ENIM ET HOMINEM VERUM EST DICERE ET ALBUM, QUARE ET OMNE.
RURSUS SI A BUM, ET OMNE. QUARE ERIT HOMO ALBUS ALBUS ET HOC IN INFINITUM. ET
RURSUS MUSICUS ALUS AMBULANS; ET HAEC EADEM FREQUENTER IMPLICITA. AMPLIUS SI
SOCRATES SOCRATES ET HOMO, ET SOCRATES SOCRATES HOMO. ET BIPES, ET HOMO BIPES. Multa
sunt quae cum singillatim vere praedicentur, si quis ea coniungat et praedicet,
veram praedicationem tenent. Sunt autem alia quae, si per se et disiuncta
praedicentur, vera sunt; sin vero coniuncte dicantur, veritatem in
praedicatione non retinent. Quae ergo horum sit differentia oportet agnosci. Si
quis enim dicat Socratem animal esse, verum dixerit, si quis rursus praedicet,
quoniam Socrates bipes est, hoc ƿ quoque verum est. Quae si coniuncta dicantur,
ut est: Socrates animal bipes est a propria veritate non discrepat. Atque
haec quidem in genere et ea differentia quae substantialis est Socrati. Quod si
de accidenti quoque dicatur, potest idem nihilominus evenire. Si quis enim sic
dicat: Socrates homo est verum est, rursus: Socrates calvus est hoc
quoque verum est. Quod si iungat dicens: Socrates homo calvus est veram
rursus ex coniunctis faciet praedicationem. Atque in his quidem ea quae
singillatim vere dicebantur, iuncta veraciter praedicata sunt. Sunt autem alia
in quibus singillatim quidem praedicata vera sunt, iuncta vero qualitatem
veritatis amittunt. Ut si quis dicat quoniam Socrates bonus est, verum est,
rursus Socrates quoque citharoedus est, sit hoc quoque verum. Haec coniungere
non necesse est, ut sit verum Socrates bonus citharoedus est. Potest enim bonus
quidem esse homo et cum sit citharoedus, non tamen esse bonus sed in alia re
quidem bonus, in alia tantum artis illius cognitor, non tamen in ipsa
perfectus. Hoc autem facilius tall liquebit exemplo: si quis enim dicat quoniam
Tiberius Gracchus malus est, verum est, rursus Tiberius Gracchus orator est,
hoc quoque verum est. Si coniungens dicat: Tiberius igitur malus orator est,
falso dixerit, optimus enim orator fuit. Sed ne quis nos ita dicentes ignorare
pPomba oratoris esse definitionem utrum bonum dicendi peritum, aliter ista
dicta sunt, ad exemplum potius quam ad veritatem. Atque ƿ haec quidem proposita
ab Aristotele sunt, cuius in textu verba sic constant: QUONIAM VERO, inquit,
ALIA QUIDEM PRAEDICANTUR coniuncta et COMPOSITA, ut ex his unum praedicamentum
fiat eorum quae extra vere dicta sunt, alia vero cum extra singillatimque vere
praedicarentur iuncta veram non faciunt praedicationem, inquirendum est quae
eorum sit differentia. Exempla autem horum talia sunt. Eorum quidem, quae extra
praedicantur vere nec si coniuncta sunt naturam veritatis amittunt, tale
exemplum est: DE HOMINE VERUM EST DICERE, quoniam et animal est et bipes rursus
quoniam animal bipes verum est de eodem homine dicere, ut de Socrate. De eodem
quoque Socrate et hominem extra et album, si ita contingit, verum est dicere et
de eo praedicare animal bipes a veritate non discrepat. Atque haec quid em
extra singillatimque praedicantur vere et iuncta vera sunt. Quod si de aliquo
praedicetur, quoniam citharoedus est, et verum sit et rursus quoniam bonus est,
et verum sit non necesse est dici quoniam bonus citharoedus est potest enim esse
solum quidem citharoedus, bonus autem homo. Hucusque quidem ista disposuit.
Quoniam autem videbantur quidam arbitrari, quod omnia quae singillatim vere
praedicarentur eadem quoque composita recte dicerentur, contra hos dicit,
quoniam multa erunt inconvenientia multaque impossibilia sunt si quis dicat
omne quod singillatim praedicatur veraciter id iunctum vere praedicari. De
homine enim verum est dicere quoniam homo est. Nam de Socrate ƿ qui homo est vere
dicitur quoniam homo est. Rursus de eodem vere potest dici quoniam albus est.
Quare et si haec iungas et ut unum praedices, verum est dicere de aliquo homine
quoniam homo albue est. Sed homo qui albus est verum est de eo dicere quoniam
albus est: quare etiam haec si iungas: erit igitur praedicatio "Socrates
homo albus albus est"! Nam de Socrate verum erat dicere quoniam homo albus
est. Sed de homine albo verum est dicere quoniam albus est. Haec iuncta homo
albus albus faciunt. Quod si de eodem homine albo album rursus praedicari
velis, verum est: quocirca et si iungas: erit igitur praedicatio homo albus
albus albus est. Atque hoc idem in infinitum. Rursus si quis de aliquo homine
dicat quoniam ille homo musicus est, si verum dicat adiciatque quoniam idem
homo ambulans est, verum dicit, si iungat quoniam ille homo ambulans musicus
est. Sed si verum est de aliquo homine praedicare quod sit ambulans musicus, de
ambulante autem musico verum est dicere quoniam musicus est, erit ille homo
homo ambulans musicus musicus. Sed de eodem verum est dicere quoniam ambulans
est, verum igitur erit de eo rursus dicere quoniam homo ambulans ambulans
musicus musicus est. Amplius quoque Socrates Socrates est et rursus homo: erit
igitur Socrates Socrates homo. Sed et bipes: erit igitur Socrates Socrates homo
bipes. Sed de Socrate verum est dicere quoniam Socrates homo bipes est. Sed cum
dixi hominem de eo, iam et bipedem ƿ dixi (omnis enim homo bipes est): verum
est ergo de eo dicere quoniam bipes est. Sed verum erat dicere quoniam Socrates
Socrates homo bipes est: vera erit igitur praedicatio Socrates homo bipes bipes
est. Sed rursus hominem dixi atque in eo aliud bipes nominavi (omnis enim homo
bipes est): Socrates igitur homo bipes bipes bipes est. Et hoc in infinitum
protractum superfiva loquacitas invenitur. Non igitur fieri potest ut modis
omnibus quicquid extra dicitur id iunctum vere praedicetur. QUONIAM ERGO SI
QUIS SIMPLICITER PONAT COMPLEXIONES FIERI PLURIMA INCONVENIENTIA CONTINGIT
DICERE MAVIFESTUM EST; QUEMADMODUM AUTEM PONENDUM, NUNC DICIMUS. EORUM IGITUR
QUAE PRAEDICANTUR ET DE QUIBUS PRAEDICANTUR QUAECUMQUE SECUNDUM ACCIDENS
DICUNTUR VEL DE EODEM VEL ALTERUM DE ALTERO, HAEC NON ERUNT UNUM, UT HOMO ALBUS
EST ET MUSICUS SED NON EST IDEM ALBUM ET MUSICUM; ACCIDENTIA ENIM SUNT UTRAQUE
EIDEM. NEC SI ALBUM MUSICUM VERUM EST DICERE, TAMEN NON ERIT ALBUM MUSICUM UNUM
ALIQUID; SECUNDUM ACCIDENS ENIM MUSICUM ALBUM. QUARE NON ERIT ALBUM MUSICUM.
QUOCIRCA NEC CITHAROEDUS BONUS SIMPLICITER SED ANIMAL BIPES; NON ENIM SECUNDUM
ACCIDENS. AMPLIUS NEC QUAECUMQUE INSUNT IN ALTERO. QUARE NEQUE ALBUM FREQUENTER
NEQUE ƿ HOMO HOMO ANIMAL VEL BIPES; INSUNT ENIM IN HOMINE BIPES ET ANIMAL. Quae
superius comprehendit ea nunc apertissima ratione determinat dicens de his
solis extra praedicatis veraciter non posse unam praedicationem fieri veram, si
coniuncta sins, quaecumque aut accidentia sunt eidem, aut cum unum alii
accidit, accidens aliud de illo accidenti praedicatur. Si quis enim de Socrate
dicat quoniam Socrates citharoedus est, rursus Socrates bonus est, si utraque
veraciter praedicet, duo accidentia de uno subiecto praedicavit, id est de
Socrate. Quocirca non potest ex his una fieri praedicatio, ut dicatur Socrates
citharoedus bonus est. Rursus si de Socrate praedicetur musicus (sit enim
Socrates musicus), de musico autem si praedicetur albus, et hoc fortasse sit
verum, non tamen iam necesse est musicum album esse. Si enim sit musicus
Socrates, si de eodem musico albus praedicetur, praedicatur quidem de Socrate
subiecto musicus, de musico autem quod est accidens praedicatur album, rursus aliud
accidens: ergo non potest hic una fieri vera propositio ut dicatur: Socrates
musicus albus est. Neque enim semper musicus albus esse potest sed hanc naturam
habent accidentia, ut veniant et recedant. Ergo si eius, qui musicus albus est,
in sole stantis cutem calor fuscaverit, non erit quidem albus cum sit musicus. Quocirca
neque tunc cum vere praedicabatur, quoniam Socrates musicus albus est, neque
tunc fuit recta veraque praedicatio. Non enim habet permanendi naturam
accidens, ut semper vere praedicetur. Ratio autem verborum sic constat: quoniam
ergo, inquit, si quis ƿ dicat omnino quomodolibet complexiones fieri, id est ut
quod singillatim praedicaveras hoc complexum conexumque proponas, plurima
inconvenientia dicere contingit (multa enim concurrunt impossibilia, sicut
supra ipse monstravit, tunc quando ad nimiam loquacitatem perduxit eos eadem
frequenter nomina repetentes), quemadmodum ponendum est nunc dicimus, id est
quemadmodum autem debent quae singillatim vere dicuntur iuncta praedicari,
nunc, inquit, dicimus. Omnia, inquit, quae praedicantur de alio et rursus de
quibus alia praedicantur duplici modo sunt: aut enim accidentia sunt aut
substantialia. Et aliae quidem praedicationes sunt secundum accidens, quotiens
aut duo accidentia de substantia aut accidens de accidenti alicui substantiae
praedicatur, alia vero non secundum accidens, quotiens aliquid de atliquo
substantialiter dicetur. Eorum igitur quaecumque secundum accidens dicuntur,
eorum si vel duo sint accidentia et de eodem praedicentur vel si alterum
accidens de altero accidenti dicatur, ex his non potest una fieri propositio
neque erit unum si iuncta sint. Homo enim et albus est et musicus sed album
musicum, quoniam in unam formam non concurrunt, non facient unam propositionem.
Non enim idem album et musicum. Utraque enim eidem sunt accidentia, non tamen
idem sunt. Nec si album de musico praedicemus, id est accidens de accidenti, et
hoc verum sit, non tamen necesse est id quod musicum est esse album. Neque enim
unum est aliquid. Accidenter enim id quod musicum est ƿ album est. Quoniam enim
id ipsum cui musicum accidit album est, idcirco musicum album dicitur. Non est
autem idem musicum album. Quocirca eadem ratione tenetur, ut non possit idem
esse citharoedus bonus nec in unum corpus coniuncta faciant aliquid unum,
quamquam singillatim vere praedicentur. Quod si quis aliquid substantialiter
praedicet duasque res singillatim dicat, possunt in unam propositionem redire,
quae substantialiter vere seiuncte separatimque praedicantur. Homo enim, cum et
animal sit et bipes, est animal bipes et fit ex his una praedicatio. Nam neque
animal secundum accidens inest homini nec bipes. Quod per hoc ostendit quod
ait: SED ANIMAL BIPES; NON ENIM SECUNDUM ACCIDENS. Addit quoque illud quoniam
nec ea iuncta recte praedicantur, quaecumque vel latenter vel in prolatione in
aliquo terminorum continentur, qui in propositione positi sunt. Idcirco enim de
homine albo non debet dici albus, ut veniat praedicatio homo albus albus,
quoniam iam in homine albo continetur album. Rursus de homine idcirco non debet
praedicari bipes, quoniam licet non sit prolatum, tamen qui homo est bipes est.
Sed de homine si quis bipes praedicet, de re duos habente pedes deque hac
differentia quod est bipes praedicat bipes. Quocirca erit hic quoque homo bipes
bipes. Homo enim continet intra se bipes et qui dicit hominem cum sua
differentia dicit. Si quis ergo ad hunc praedicet bipes, de re duos habente
pedes bipedem praedicavit. Erit igitur homo bipes bipes. Sed ita praedicari non
debet. Continetur enim in homine bipes, ƿ ad quod si rursus bipes praedices,
molestissimam facies repetitionem. Hoc enim est quod ait: AMPLIUS NEC
QUAECUMQUE INSUNT IN ALIO: continentur vel prolatione, ut in eo quod est homo
albus (continetur in eo albus, quoniam per prolationem iam dictum est) aut
potestate et vi, ut in eo quod est homo continetur bipes, quamquam dictum
penitus non sit. VERUM AUTEM DICERE DE ALIQUO ET SIMPLICITER, UT QUENDAM
HOMINEM HOMINEM AUT QUENDAM ALBUM HOMINEM ALBUM; NON SEMPER AUTEM SED QUANDO IN
ADIECTO QUIDEM ALIQUID OPPOSITORUM INEST QUAE CONSEQUITUR CONTRADICTIO, NON
VERUM SED FALSUM EST, UT MORTUUM HOMINEM HOMINEM DICERE, QUANDO AUTEM NON
INEST, VERUM. Haec quaestio contraria superiori est. Illic enim quaerebatur, si
quae singillatim praedicabantur, an semper eadem vere coniuncta compositaque
dicerentur; hic autem converso ordine idem quaerit, an ea quae composita vere
praedicantur singillatim dicta vere dicantur. Post obitum enim Socratis
possumus dicere hoc cadaver homo mortuus est et hominem mortnumque inugentes
unam inde veram facere praedicationem. Solum autem hominem dicere cadaver illud
non est verum. Rursus eundem Socratem vivum verum est dicere quoniam animal
bipes est et singillatim verum ƿ est dicere quoniam animal est. Quare quaeritur
quae sit huius quoque differentia praedicationis, ut cum coniuncta dicuntur et
vere de subiectis praedicantur alias quidem et extra dici vere possint, alias
vero praeter illam coniunctionem simplicia si dicantur falsa sint. Hoc autem
quasi dubitans dixit. Ita enim legendum est, quasi si dubitans diceret sic:
verum est autem dicere de aliquo compositum coniunctumque aliquid, ut de aliquo
homine hominem aut de aliquo albo album, ita ut et horum aliquid simpliciter
praedicetur, an certe non semper? Et dat regulam qua pernoscamus, an quae
composita dicuntur eadem singillatim dici possint an minime. Quotiens enim
talia sunt quae praedicantur cum alio, ut in se non habeant contradictionem
praedicata, possunt dici et separata veraciter. Quodsi habeant in se aliquam
contradictionem quae praedicantur et composita dicuntur vere, separata vere
praedicari non possunt. Qui dicit cadaver hominem mortuum vere dicit, solum
autem hominem dicere vere non potest, idcirco quoniam prius cum coniunctione
praedicavit dicens hominem mortuum, mortuusque quod adiacet hominis
praedicamento (cum homine enim praedicatum est mortuus) contradictionem tenet
contra hominem. Est enim homo animal, mortuus vero non animal: ergo mortuus et
homo contradictionem quandam inter se habent. Illud est enim animal, illud vero
non animal. Quocirca quoniam inter se haec habent quandam contrarietatem, ƿ
separatus homo de mortuo homine solus non dicitur. Eodem quoque modo est et si
quis dicat manum esse marmoream statuae: verum dicit, solum autem manum dicere
esse eam quae statuae est falsum est. Habet enim manus potestatem dandi
accipiendique sed illa marmorea non habet. Ergo est quaedam contradictio inter
manum et manum marmoream, quod illa dare atque accipere potest, illa non
potest. Haec enim sibi contradictionis opponuntur modo. Ergo quotienscumque
tale aliquid praedicatur, ut homo de cadavere, cui tale aliquid coniunctum sit
atque adiaceat, quod faciat contradictionem contra praedicatum (ut hic adiacet
mortnus homo simulque praedicatur de cadavere, ut faciat contra ipsum hominem
contradictionem eamque in se contineat), non potest separari una praedicatio,
ut singillatim dicatur, sin vero non sit ista contradictio, potest: ut in eo
quod est: Socrates animal bipes est Animal et bipes nulla contradictione
opponuntur: quocirca potest de eo et animal singillatim atque simpliciter et
bipes dici. Sensus quidem huiusmodi est, ordo autem se sic habet. Dubitans enim
dixit: VERUM AUTEM DICERE DE ALIQUO composite et connexe et rursus simpliciter,
ut quendam hominem hominem aut quendam album album, an certe non semper sed
tunc quando in adiecto, id est in eo quod adiectum cum aliquo praedicatur,
inest aliquid oppositorum talium quaecumque consequitur contradictio, id est
quam oppositionem mox contradictio consequatur, ut oppositionem hominis et
mortui sequitur contradictio, animal scilicet et non animal: si igitur sic
sint, non est ƿ verum simpliciter praedicari sed falsum, ut mortuum hominem,
quem coniuncte vere dicere possis, eundem hominem solum non vere praedicabis.
Quando autem haec oppositio in his quae praedicantur non inest, verum est quod
coniuncte praedicaveris et simpliciter praedicare. Adiectum est autem in quo
venit aliquotiens oppositio huiusmodi, ut in eo quod est homo mortuus mortuus
adicitur homini. Aliter enim vere homo de cadavere non potest praedicari. VEL
ETIAM QUANDO INEST QUIDEM SEMPER NON VERUM, QUANDO VERO NON INEST, NON SEMPER
VERUM, UT EOMERUS EST ALIQUID, UT POETA. ERGO ETIAM EST AN NON? SECUNDUM
ACCIDENS ENIM PRAEDICATUR ESSE DE HOMERO; QUONIAM POETA EST SED NON SECUNDUM
SE, PRAEDICATUR DE HOMERO QUONIAM EST. QUARE IN QUANTISCUMQUE PRAEDICAMENTIS
NEQUE CONTRARIETAS INEST, SI DEFINITIONES PRO NOMINIBUS DICANTUR, ET SECUNDUM
SE PRAEDICANTUR ET NON SECUNDUM ACCIDENS, IN HIS ET SIMPLICITER VERUM ERIT
DICERE. QUOD AUTEM NON EST, QUONIAM OPINABILE EST, NON VERUM DICERE ESSE
ALIQUID. OPINATIO ENIM EIUS NON EST, QUONIAM EST SED QUONIAM NON EST. Quoniam
supra dixerat, quando esset in adiecto contradictio, non esse verum simpliciter
praedicare, quando vero non esset, verum esse quod coniuncte ƿ diceretur
simpliciter dicere, hoc ipsum quoniam videbatur in aliquibus non esse verum,
consequenter emendat. Ait enim verum esse illud quod supra dictum est,
quandocumque in adiecto esset aliqua contradictio, non esse verum simpliciter
praedicare, quod coniuncte diceretur, quando autem non inest contradictio, non
semper verum esse praedicare simpliciter, quod coniuncte vere diceretur sed
aliquotiens verum, aliquotiens vero falsum. Huius rei tale exemplum est: cum
dico: Homerus poeta est est et poeta coniuncte de Homero vere praedicavi.
Sin vero dixero: Homerus est falsum est, quamquam non sit aliqua
contradictio inter est et poetam, neque in adiecto est ulla talis est oppositio
quam consequatur contradictio. Cur autem hoc eveniat, talis ratio est: de
Homero enim poetam quidem principaliter praedicamus, cum dicimus Homerus poeta
est, est autem verbum de poeta quidem praedicamus principaliter, de Homero
autem secundo loco. Non enim idcirco praedicamus esse, quia Homerus est sed
quia poeta est. Sublato igitur eo quod principaliter praedicatur, id est poeta,
licet nullam contradictionem habeat est, quod adiacet poetae, contra poetam,
non fit vera praedicatio dicendo Homerus est. Secundum accidens enim est
praedicatur, non principaliter. Sublata autem principali praedicatione, quod
secundum accidens praedicabatur, falsum continuo reperitur. Quod autem addit: QUARE
IN QUANTISCUMQUE PRAEDICAMENTIS NEQUE CONTRARIETAS INEST, SI DEFINITIONES PRO
NOMINIBUS DICANTUR, ET SECUNDUM SE PRAEDICANTUR ET NON SECUNDUM ACCIDENS, ƿ IN
HIS ET SIMPLICITER VERUM ERIT DICERE huiusmodi est. Ea quae superius dixit una
ratione collegit dicens: quaecumque eo modo praedicantur, ut neque in nominibus
neque in definitionibus propriis aliquam teneant contrarietatem, haec et extra
simpliciterque praedicata vera sunt, ut in eo quod est homo mortuus mortuus
atque homo: haec quidem nominibus nullius contrarietatis contradictionisue sunt
sed si horum pro no minibus definitiones sumantur, mox contrarietas oppositionis
agnoscitur. Si quis enim dederit hominis definitionem, dicit animal esse
rationale, si quis mortui, dicit esse corpus, verum vita privatum atque
inanimum atque ex hoc tota vis contradictionis apparet. Quocirca si sumantur
definitiones pro nominibus et in his aliqua contrarietas inesse videbitur vel
si secundum accidens aliquid praedicetur, ut est de Homero, cum de poeta
principaliter praedicetur, non praedicabuntur simpliciter vere quaecumque
composita praedicabantur. Quod si neque contrarietas ulla sit et per se
praedicentur et non per accidens, quicquid composite vere dicitur, hoc
simpliciter vere praedicatur. Quoniam autem fuerunt quidam qui hoc ipsum quod
non est esse dicerent totum syllogismum his propositionibus coniungentes: Quod
non est opinabile est Quod autem opinabile est est Igitur est quod non est hoc
igitur dicit: si verum est praedicare, inquit, de eo quod non est quoniam
opinabile est, est quidem verbum de opinabili praedicamus, de eo autem quod non
est secundum accidens. Quoniam enim quod non est opinabile est, idcirco secundo
loco de eo quod non est verbum est praedicamus. Quare non possumus simpliciter
dicere esse quod non est. Idcirco enim opinabile est, quia non est. Scibile
enim esset, si per se esset, non opinabile, sicut Homerus idcirco esse dicitur,
quia poeta est, non quia per se est. Vel certe idcirco dicitur Homerus esse
poeta, quia poesis ipsius exstat et permanet, sicut aliquos in filiis suis
saepe vivere dicimus. Quocirca id quod non est idcirco esse dicitur opinabile,
quoniam ipsius est opinatio, non autem quoniam id quod non est per se aliquid
esse potest. His igitur ante perstructis atque ordine terminatis ad
propositionum modos, rem in dialectica utilissimam, de propositionibus
tractatum disputationemque convertit. Restat nunc de propositionum modis
oppositionumque disserere. Multis enim dubitatum est rationibus, an idem modus
esset propositionum sine modo positarum, qui illarum quoque quae propriis modis
et qualitatibus terminantur. Inchoat autem de his rebus dubitationem sic. HIS
VERO DETERMINATIS PERSPICIENDUM QUEMADMODUM SE HABENT NEGATIONES ET
AFFIRMATIONES AD SE INVICEM HAE SCILICET QUAE SUNT ƿ DE POSSIBILE ESSE ET NON
POSSIBILE ET CONTINGERE ET NON CONTINGERE ET DE IMPOSSIBILI ET DE NECESSARIO;
HABET ENIM ALIQUAS DUBITATIONES. Omnis propositio aut sine ullo modo
simpliciter pronuntiatur, ut Socrates ambulat vel dies est vel quicquid
simpliciter et sine ulla qualitate praedicatur. Sunt autem aliae quae cum
propriis dicuntur modis, ut est Socrates velociter ambulat. Ambulationi enim
Socratis modus est additus, cum dicimus eum velociter ambulare. Quomodo enim
ambulet, significat id quod de ambulatione eius velociter praedicamus.
Similiter autem si quis dicat Socrates bene doctus est, quemadmodum sit doctus
ostendit nec solum doctus dixit sed modum quoque doctrinae Socratis adiungit.
Sed quoniam sunt modi alii per quos aliquid posse fieri dicimus, aliquid esse,
aliquid necesse esse, aliquid contingere, quaeritur in his quoque quemadmodum
fieri contradictionis debeat oppositio. In his enim propositionibus, quae
simpliciter et sine ullo modo praedicantur, facile locus contradictionis
agnoscitur. Huius enim affirmationis quae est: Socrates ambulat negatio
si ad verbum ponatur, ut est: Socrates non ambulat rectissime oppositione
facta ambulare a Socrate disiunxit. Rursus huius propositionis quae est:
Socrates philosophus est si quis ad est verbum negationem ponat, integram
faciet negationem dicens: Socrates philosophus non est Neque enim fieri
potest ut ad aliud in simplicibus affirmationibus negatio ƿ ponatur nisi ad id
verbum quod totius vim continet propositionis. Si quis enim in hac propositione
quae est homo albus est non dicat fieri negationem eam quae est homo albus non
est sed potius homo non albus est, hoc modo falsum ostenditur: proposito lapide
interrogetur de eo: An lapis ille homo albus sit? ut si ille negaverit
ponens negationem eius quae est: Homo albus est eam quae dicit: Homo non
albus est dicatur ei: si non est de hoc lapide vera affirmatio quae
dicit: Homo albus est vera erit de eo negatio ea scilicet quae dicit:
Homo non albus est Sed haec quoque falsa est. Omnino enim lapis homo non
est atque ideo de eo non poterit praedicari quoniam homo non albus est. Quod si
neque affirmatio neque negatio de eo vera est, hoc autem impossibile est, ut
contradictoriae affirmationes et negationes de eodem praedicatae utraeque
falsae sins, constat non esse eius affirmationis quae dicit: Homo albus
est illam negationem quae dicit: Homo non albus est sed potius eam
per quam proponitur quoniam albus non est. Nusquam igitur alibi ponenda negatio
est in his quae simpliciter et sine modo aliquo praedicantur nisi ad verbum
quod totem continet propositionem. De his autem sufficienter supra iam diximus.
In his autem in quibus aliqui modus apponitur dubitatio est, an ad modum ilium
ponatur negativa particula an locum suum serues ad verbum, sicut in his quoque
propositionibus fiebat, ƿ quae simplices et sine modo ullo proponebantur. Nam
si serues locum suum negativa particula, ut ponatur ad verbum, proprietas
contradictionis excidit et verum inter se falsumque non dividit. Modus enim
quidam est faciendi aliquid, quotiens dicimus possibile esse vel necesse esse
vel quicquid huiusmodi est. Ergo si quis me dicat nunc posse ambulare, idem
neget negationem ponens ad verbum quod est ambulare dicatque me posse non
ambulare, affirmatio et negatio contradictoriae de eodem dictae verae simul
invenientur. Me namque et ambulare posse et non ambulare posse manifestum est.
Quod si in hoc modo possibilitatis non recte verbo particula negatira
coniangitur, etiam in his quoque quae nullam habent differentiam, an ad modum
an ad verbum negatio ponatur, custodienda est talis oppositio quae huic speciei
propositionum quae cum modo proferuntur conveniat. In hac propositione quae
dicit: Socrates velociter ambulat sive quis ita neget: Socrates velociter
non ambulat ad verbum ponens negationem sive sic: Socrates non velociter
ambulat modo negativam particulam iungens, prope simile esse ridebitur. Dividit
enim cum affirmatione veritatem falsitatemque utroque modo apta negatio. Sed
quoniam sunt plurimi modi, in quibus si ad verbum inugatur particula negativa,
non est negatio superius enuntiatae affirmationis, idcirco servanda est in
omnibus secundum modum propositionibus ista oppositio, ut uno eodemque modo
cunctarum ƿ fieri oppositiones dicantur, ut in illis quidem negatio quae
simplices sunt rem neget, in his autem quae cum modo sunt modum neget, ut in eo
quod est: Socrates ambulat rem ipsam id est ambulat neget adimatque
propositio dicens: Socrates non ambulat in illis autem quae cum modo sunt
rem quidem esse consentiat, modum neget, ut in ea propositione quae dicit:
Socrates velociter ambulat negatio dicat: Socrates non velociter ambulat
ut sive ambulet sive non ambulet nulla sit differentia, modum autem id est
velociter ambulandi perimat ex adverso constitute negatio. Quamquam in
quibusdam hoc non sit: simul enim cum modo ipso etiam rem perimi necesse est,
ut in eo quod est: Socrates potest ambulare Socrates non potest ambulare
et modum et rem modo ipsi iuncta particula negationis intercipit. Sed hoc in
his fere evenit, in quibus non fieri quidem aliquid dicitur et actus ipsius
additur modus sed potius faciendi in futuro modus, ut si quis dicat Socratem
ambulare posse, non quod iam ambulet sed quod eum sit ambulare possibile. Hic
si possibili negatio coniungatur, etiam rem illam tulisse videbitur de qua illa
possibilitas praedicatur. Si quis autem dicat quoniam Socrates velociter
ambulat, facere eum aliquid dicit modumque illi actui iungit, ut quemadmodum
illud faciat quod facere dicitur quilibet agnoscat. In his res quidem permanet,
modus autem subruitur, ut superius dictum. An certe illud magis verius est
dicendum, quod semper huiusmodi ƿ propositiones modum quidem auferant, rem vero
de qua modus ille praedicatur non perimant? Et in quibus ponitur res, ut in eo
quod est: Socrates velociter ambulat et in quibus praedicatur actus ipse
et praesens, quia fiat atque agatur, manifestum est modum quidem subrui, rem
vero quae fieri dicitur permanere, ut cum dicimus: Socrates non velociter
ambulat ambulare eum quidem non subtractum est sed tantum haec negatio
velocitatem ab ambulatione disiunxit. In his autem quae possibilitatem aliquid
in futuro faciendi per modum ponunt nullus omnino actus ponitur sed tantum
modus. Ad quem modum iuncta negatio modum quidem perimit sed res illa de qua
modus praedicabatur non permanet, idcirco quoniam nec tunc cum praedicabatur
cum modo aliquid fieri agive propositum est, ut si quis dicat: Socratem
possibile est ambulare positus quidem modus est, res vero actu constitute
non est. Non enim dictum est quoniam ambulat sed quoniam eum possibile est
ambulare. Hanc ergo possibilitatem tollit negatio in propositione quae dicit:
Socratem non possibile est ambulare sed in eadem propositione res de qua
dicebatur modus ille non permanet. Hoc autem idcirco evenit, quia ne in
affirmatione quidem posita est res de qua praedicatus est modus. Atque ideo non
a negatione perempta res, quippe quam negatio positam non invenit sed tantum
modus, qui etiam ab affirmatione constitutus est. Magna autem distantia est, an
ad modum negatio ponatur an ad verbum. Nam si ad verbum ponam, praedicaho a
subiecto disiungitur, ut est: Socrates non ambulat Nam ambulat quod
praedicatio ƿ est a subiecto quod est Socrates divisum est. Sin vero ad modum
ponatur, non praedicatio a subiecto dividitur sed a praedicatione potius
disiungitur modus, ut in eo quod est: Socrates non velociter ambulat non
ambulationem a Socrate propositio ista disiunxit sed velocitatem ab ambulatione
id est modum a praedicato. Et hoc in his facilius evidentiusque apparet,
quaecumque ita praedicantur ac fieri. Oportet autem quid possibile, quid
necessarium, quid inesse definire eorumque significationes ostendere, quod
nobis et ad huius loci subtilitatem proderit, quem tractamus, et superiora
quaecumque de contingentibus dicta sunt magis liquebunt et Analyticorum nobis
mentem apertissima luce vulgabit. Quatuor modi sunt quos Aristoteles in hoc libro
de interpretatione disponit: aut enim esse aliquid dicitur aut contingere esse
aut possibile esse aut necesse esse. Quorum contingere esse et possibile esse
idem significat nec quicquam discrepat dicere cras posse esse circenses et
rursus cras contingere esse circenses, nisi hoc tantum quod possibile quidem
potest privatione subduci, contingens vero minime. Contra enim id quod dicitur
possibile esse et negatio possibilitatis infertur aliquotiens, ut est non
possibile esse, et privatio, ut est impossibile esse. Namque quod dicimus
impossibile esse privatio possibilitatis est. In contingenti autem quamquam
idem significet sola tantum opponitur negatio, nulla vero privatio ƿ reperitur:
ut in eo quod est contingens, si hoc perimere volumus, dicimus non contingens
et hoc negatio est, incontingens autem nullus dixerit quod est privatio. Cum
igitur contingens esse et possibile esse idem significent, multa in his
diversitas est secundum Porphyrium quae sunt necessaria et inesse tantum
significantia et contingentia vel possibilia. Quod enim esse aliquid dicitur,
de praesenti tempore iudicatur. Si quid enim nunc alicui inest, hoc esse
praedicatur, quod vero ita inest, ut semper sit et numquam mPombaur, illud
necesse esse dicitur, ut soli motus lunaeque cum terra obstitit defectus. Quae
autem contingere dicuntur vel possibilia esse, illorum neque secundum praesens
neque secundum aliquam immutabilitatem speculamur euentum sed tantum respicimus
quantum contingentis propositio pollicetur. Quod enim posse esse vel contingere
dicitur, nondum quidem est sed esse poterit. Sive autem eveniat sive non
eveniat, quia tamen esse potest, contingens vel possibilis dicitur propositio.
Non enim ex euentu diiudicantur huiusmodi propositiones sed potius ex
significatione hoc modo: si quis enim dicat posse cras esse circenses,
possibilis est contingensque affirmatio. Quod si cras sint circenses, non tamen
aliquid est actu propositionis contingentis vel possibilis permutatum, ut
necesse fuisse videatur, quod illa possibiliter promittebat. Quod si rursus non
sint circenses, omnino nec sic aliquid permutatum est, ut necesse fuisse non
esse circenses ƿ videatur. Non enim (ut dictum est) secundum euentum ista
iudicantur sed potius secundum ipsius propositionis promissum. Quid enim dicit
quisquis dixerit cras posse esse circenses? Hoc, ut opinor, sive sint sive non
sint nulla tamen interclusum esse necessitate ne non sint. Quare quatuor
modorum duo quidem idem sunt, contingens atque possibile, hi autem duo cum
duobus reliquis atque ipsi reliqui a se dissentiunt. Possibile enim et
contingens distat ab ea propositione quae esse aliquid dicit. Haec enim
secundum possibilitatem futuri temporis affirmationem proponit, illa vero
secundum praesentis actum. Utraeque vero, et ea quae esse et ea quae possibile
esse vel contingere significat, a necessaria propositione disiunctae sunt.
Necessitas enim non modo inesse uult aliquid sed etiam immutabiliter inesse, ut
illud quod esse dicitur numquam esse non possit. Quocirca consequentiae quoque
ordinis evidenter apparent. Quod enim est necessarium sine eo quod est esse vel
contingere esse vel possibile esse dici non potest. Quidquid enim necessarium
est et est et esse potest vel si esse non posset, nec esset omnino. Quod si non
esset, nec necesse esse diceretur. Quare omne necessarium et est et possibile
est. Sed neque omne est necessarium est (possunt enim esse quaedam, quae ut
sint non est necesse, ut Socratem ambulare vel caetera quae de separabilibus
accidentibus sumuntur) vel rursus quod contingit esse vel esse possibile est
mox esse necesse ƿ est. Quare necesse est quidem sequuntur esse et
possibilitas, Sed neque esse neque possibile esse necessitas ulla consequitur. Rursus
omne esse sequitur posse esse. Quod enim est et potest esse. Nam si esse non
posset, sine ulla dubitatione nec esset. Possibile autem esse non consequitur
esse. Quod enim possibile est potest et non esse, ut me possibile est quidem
nunc procedere sed hoc mihi non est esse. Non enim nunc procedo. Quare gradatim
haec omnis est consequentia. Necesse est namque et esse sequitur et
possibilitas. Rursus esse eadem sequitur possibilitas, possibilitatem autem nec
esse sequitur nec necessitas. Liquet ergo, quoniam duo modi sunt possibilium:
unum quod iam sequitur necessitatem, alterum quod non sequitur ipsa necessitas.
Nam cum dico: Necesse est ut nunc sol moveatur hoc etiam possibile est,
cum vero dico: Possibile est me nunc sumere codicem non est necesse.
Recte igitur ab Aristotele paulo post dubitabitur, utrum sit illud possibile
quod necessitati conveniat. Sed cum ad eadem loca venerimus, quid sibi ista
possibilium similitudo velit vel quemadmodum discerni possit agnoscemus. Nunc
autem quoniam affirmativarum propositionum consequentias explicuimus,
negativarum rursus consequentias exploremus. Harum namque quatuor
propositionum, quae fiunt ex esse, ex necesse esse, ex possibile esse vel
contingit esse, quatuor negationes sunt id est non esse, non necesse esse, non
possibile esse vel non contingere esse. Sed quemadmodum affirmationes
contingere esse et possibile esse eaedem ƿ erant secundum significationum
similitudinem, ita quoque negationes eaedem sunt. Neque enim discrepat quicquam
dicere non possibile est quam si enuntiet non contingit. Consequentiae autem se
in affirmativis habebant hoc modo, ut necessaries propositiones sequerentur
esse aliquid significantes atque possibiles, eas autem quae esse aliquid
dicerent eaedem possibiles sequerentur sed neque possibilibus esse aliquid
significantes nec necessariae consentiebant. In negativis vero e contra est.
Negationem enim possibilitatis sequitur et eius quae est esse aliquid
significantis negatio et necessariae. Negationem vero necessarii neque eius
quod est esse neque eius quod est possibile esse negatio sequitur. Disponantur
enim in ordinem omnes hoc modo: Possibile esse Non possibile esse Contingens
esse Non contingens esse Esse Non esse Necesse esse Non necesse esse
Repetendum igitur breviter est affirmativarum consequentias, ut quemadmodum e
converso sint in negativis evidentius patefiat. Esse sequitur possibilitas et
contingentia, possibilitatem vero et contingentiam esse non sequitur, necesse
esse vero sequitur et esse et possibilitas et contingentia, possibilitatem
autem et contingenham nec esse sequitur nec necessitas. In negationibus vero e contra
est. Non posse esse et non contingere sequitur non esse. Quicquid enim non
potest esse non est. Non esse autem non posse esse ƿ non sequitur. Quod enim
non est non omnino interclusum est ut esse non possit. Nunc ego enim Traiani
forum non video sed non est necesse ut non videam. Fieri enim potest ut propius
acceders videam. Rursus non posse esse et non contingens esse nec non esse
sequitur nec non necesse esse. Quod enim esse non potest non videbitur vere
dici, quoniam illud non necesse est esse sed potius quoniam illud necesse est
non esse. Negationem autem necessitatis, id est non necesse esse, neque non
esse sequitur neque non possibile esse. Me enim cum ambulo non necesse est
ambulare. Neque enim ex necessitate quisquam ambulat. Nec rursus quod non est
necesse id non potest fieri. Quisquis enim ambulat non quidem illi ambulare
necesse est sed tamen potest. Atque ideo quod non est necesse esse non omnino
interclusum est ut esse non possit. Et de non contingenti eadem ratio est.
Diverso igitur modo quam in affirmationibus negativa conversio est. Illic enim
necessitatem et essentia et possibilitas sequebatur, essentiam autem
possibilitas sed neque possibilitatem essentia vel necessitas nec rursus
essentiam necessitas sequebatur. Hic autem non possibile esse et non esse et
non necesse esse consequitur. Sed neque non necesse esse non esse sequitur
neque utrasque possibilitatis negatio, quae non posse aliquid esse proponit. An
magis illud dicendum est, quod sicut se in affirmationibus habet, ita quoque in
negationibus, ut Theophrastus ƿ acutissime perspexit? Fuit enim consequentia in
affirmativis, ut necessitatem et esse consequeretur et possibilitas,
possibilitatem vero nec esse nec necessitas sequeretur. Idem quoque penitus
perspicientibus in negationibus apparebit. Veniens namque negatio in necessario
faciensque huiusmodi negationem quae dicit "non necesse est" vim
necessitatis infringit et totam propositionem ad possibile duxit. Quod enim non
necesse est esse fracto rigore necessitatis ad possibilitatem perductum est.
Sed possibilitatem nec esse sequebatur nec necessitas. Recte igitur fractam
necessitatem et ad possibile perductam, cum negatio dicit non necesse esse, nec
non esse nec non contingere esse consequitur. Rursus qui dicit possibile esse,
si ei disiunctio negationis addatur, tollit possibile et ad necessitatis
perpetuitatem negativa forma totam propositionem reuocat, ut est non possibile.
Quod enim non possibile est fieri non potest ut sit, quod autem fieri non
potest ut sit necesse est ut non sit. Ergo necessariam quandam vim habet haec
propositio in qua dicimus non posse esse aliquid. Sed necessitatem sequebatur
et essentia et possibilitas. Non necesse autem esse ad possibilitatem respicit.
Recte igitur non necesse esse, quod est iam possibilitatis, sequetur
propositionem quae dicit non posse esse, quod est necessitatis. Alii ergo
ordines propositionum sunt, vis tamen eadem, ut necessitatem cuncta sequantur,
possibilitatem vero necessitas non sequatur. Hic oritur quaestio subdifficilis.
Nam si necessitatem sequitur possibilitas, non necesse autem possibilitati
confine est, cur non necesse esse sequatur id quod dicimus non necesse esse?
Nam si possibilitas sequitur necessitatem, non necesse autem esse possibilitatem,
sequi debet necessitatem id quod non necesse praedicamus. Quae hoc modo
dissolvitur: non possibile esse quamquam vim habeat necessitatis, differt tamen
a necessitate, quod illud affirmativam habet speciem, illud vero negativam. Sic
etiam possibile esse et non necesse esse differunt eo tantum, quod illud est
affirmativum, illud vero negativum, cum vis significationis eadem sit. Sed
necessitatem affirmatio possibilitatis et contingentis sequebatur. Quamquam
tamen possibilitatem imitetur eique consentiat id quod dicimus non necesse
esse, tamen negatio quaedam est. Recte igitur affirmationem quod est necesse
esse non sequitur negatio per quam aliquid non necesse esse proponimus. Et hanc
quidem huius solutionem quaestionis Theophrastus vir doctissimus repperit. Nos
autem his determinatis ad sequentia proMilanius. Sunt enim, ut ipse ait
Aristoteles, in his multae dubitationes. Sed totius textus plenissimum sensum
primo ponimus. Quod etsi longum est, tamen ne intercisa videatur esse sententia
non grauabor apponere. NAM SI EORUM QUAE COMPLECTUNTUR ILLAE SIBI INVICEM
OPPOSITAE SUNT CONTRADICTIONES, QUAECUMQUE SECUNDUM ESSE ET NON ESSE
DISPONUNTUR, ƿ UT EIUS QUAE EST ESSE HOMINEM NEGATIO EST NON ESSE HOMINEM, NON,
ESSE NON HOMINEM ET EIUS QUAE EST ESSE ALBUM HOMINEM, NON ESSE NON ALBUM
HOMINEM SED NON ESSE ALBUM HOMINEM. SI ENIM DE OMNIBUS AUT DICTIO AUT NEGATIO,
LIGNUM ERIT VERUM DICERE ESSE NON ALBUM HOMINEM. QUOD SI HOC MODO, ET
QUANTISCUMQUE ESSE NON ADDITUR, IDEM FACIET QUOD PRO ESSE DICITUR, UT EIUS,
QUAE EST AMBULAT HOMO NON, AMBULAT NON HOMO NEGATIO EST SED NON AMBULAT HOMO;
NIHIL ENIM DIFFERS DICERE HOMINEM AMBULARE VEL HOMINEM AMBULANTEM ESSE. QUARE
SI HOC MODO IN OMNIBUS, ET EIUS QUAE EST POSSIBILE ESSE NEGATIO EST POSSIBILE
NON ESSE, NON, NON POSSIBILE ESSE. VIDETUR AUTEM IDEM POSSE ET ESSE ET NON
ESSE; OMNE ENIM QUOD EST POSSIBILE DIVIDI VEL AMBULARE ET NON ƿ AMBULARE ET NON
DIVIDI POSSIBILE EST. RATIO AUTEM, QUONIAM OMNE QUOD SIC POSSIBILE EST NON
SEMPER ACTU EST, QUARE INERIT EI ETIAM NEGATIO; POTEST IGITUR ET NON AMBULARE
QUOD EST AMBULABILE ET NON VIDERI QUOD EST VISIBILE. AT VERO IMPOSSIBILE DE
EODEM VERAS OPPOSITES ESSE DICTIONES; NON IGITUR EST ISTA NEGATIO. CONTINGIT
ENIM EX HIS AUT IDEM IPSUM DICERE ET NEGARE SIMUL DE EODEM AUT NON SECUNDUM
ESSE ET NON ESSE QUAE APPONUNTUR FIERI AFFIRMATIONES VEL NEGATIONEA SI ERGO
ILLUD IMPOSSIBILIUS, HOC ERIT MAGIS ELIGENDUM. EST IGITUR NEGATIO EIUS QUAE EST
POSSIBILE ESSE NON POSSIBILE ESSE. EADEM QUOQUE RATIO EST ET IN EO QUOD EST
CONTINGENS ESSE; ETENIM EIUS NEGATIO NON CONTINGENS ESSE. ET IN ALIIS QUOQUE
SIMILI MODO, UT NECESSARIO ET IMPOSSIBILI FIUNT ENIM QUEMADMODUM IN ILLIS ESSE
ET NON ESSE APPOSITIONES, SUBIECTAE VERO RES HOC QUIDEM ALBUM, ILLUD VERO HOMO,
EODEM QUOQUE MODO HOC LOCO ESSE QUIDEM SUBIECTUM FIT, POSSE VERO ET CONTINGERE
APPOSITIONES DETERMINANTES QUEMADMODUM IN ILLIS ESSE ET NON ESSE VERITATEM,
SIMILITER ƿ AUTEM HAE ETIAM IN ESSE POSSIBILE ET ESSE NON POSSIBILE. Haec
Aristotele subtiliter discutiente illud oportet agnoscere, quod multum differt
ipsius possibilitatis vim naturamque definire vel propriae scientiae qualitate
concludere et possibilem enuntiationem qualis esse debeat iudicare. Namque in
possibilis cognitione illud solum perspicitur, an id quod dicitur fieri possit
nuilo extrinsecus impediente casu. Quod etiamsi accidat, nihil de statu prioris
possibilitatis. Ipsius possibilis enuntiationis diiudicatio plurimum differt,
quod mox poterit ex ipsa de possibilibus enuntiationibus disputatione cognosci.
Nam sicut non est idem hominis definitionem respondere quaerentibus et ipsam
definitionem alio termino definitionis includere, ita non idem est de possibili
enuntiatione et quid ipsum possibile est tractare. Unde fit ut, cum possibile
atque contingens idem in significationibus sit, diversum esse in enuntiatiombus
videatur. Supra namque docuimus possibilitatem et contingentiam eiusdem
significationis esse, ut quod contingeret fieri idem esset possibile, quod possibile
esset idem quoque contingeret. Sed possibilis enuntiatio non est eadem quae
contingens. Neque enim si quis possibilem affirmationem proponat eique opponat
contingentem negationem, rectam faciet contradictionem. Si quis enim dicat
quodlibet illud esse possibile, alius respondeat negans rem illam contingere,
licet quantum in significatione est priorem possibilitatem abstulerit, non
tamen est dicenda contradictio, ƿ in qua alii termini in negatione, alii in
affirmatione enuntiati sunt. Possibilis enim affirmatio de possibilitate
negationem, non de contingentia habere debebit. Idem quoque in contingentibus.
Neque enim si quis aliquid contingere dixerit, opponenda illi est
possibilitatis negatio, licet idem sit possibile quod contingens. Constat
igitur diversissimam esse rationem modi per se diiudicandi et enuntiationis,
quae cum modo et cum qualitate praedicatur. Unde fit ut quamquam idem in
significationibus possibilitas et contingentia sint, quasi diversae ab
Aristotele in modorum ordine proponantur. Illud autem ignorandum non est quod
Stoicis universalius videatur esse quo distet possibile a necessario. Dividunt
enim enuntiationes hoc modo: enuntiationum, inquiunt, aliae sunt possibiles,
aliae impossibiles, possibilium aliae sunt necessariae, aliae non necessariae,
rursus non necessariarum aliae sunt possibiles, aliae vero impossibiles: stulte
atque improvide idem possibile et genus non necessarii et speciem
constituentes. Novit autem Aristoteles et id possibile quod non necessarium est
et id possibile rursus quod esse necessarium potest. Eodem namque modo non
dicitur possibile esse, quod vel ex falsitate in verum transit aliquando vel
rursus ex veritate in falsum. Ut si quis dicat nunc, quoniam dies est, verum
dixerit, idem si hoc nocte praedicet, falsum est et haec veritas propositionis
in falsum est permutata sic ergo quaedam sunt possibilitates, ut eas et esse et
non esse contingat, quae non eodem modo dicuntur quemadmodum illae quae
mutabilem naturam non habent, ut hae scilicet quas necessarias dicimus. Ut ƿ si
quis dicat solem moveri vel solem possibile esse moveri, haec numquam ex
veritate in falsitatem mutabitur. Sed nunc de Aristotelis Stoicorumque
dissensione tacendum est. Illud tamen solum studiosius perquirendum est, quo
loco sit ponenda negatio in his propositionibus, in quibus modus aliqui
praedicatur, ut quae dicentur esse possibiles enuntiationes. Possibiles,
contingentes et necessariae et quaecumque cum modo sunt propositiones illae
veraciter esse dicentur, in quarum significationibus rei de qua prasdicantur
subsistendi qualitas invenitur, ut cum dico: Socrates bene loquitur modus
quidam est loquendi Socratem. Ergo sicut in his propositionibus, quaecumque
cuiuslibet illius rei subsistentiam promittunt, ad ipsam subsistentiam negatio
ponitur (ut cum dicimus "Socrates est", ad esse aptatur negatio, cum
negamue "Socrates non est"), ita quoque in his quae modum
subsistentiae dicunt ad eum modum ponenda negatio est, qui ad illam
subsistentiam videtur adiectus, ut cum dicimus: Socrates bene loquitur
modus ipsius rei est id quod praedicatum est bene: ad hunc igitur modum et
qualitatem ponenda negatio est. Possibiles autem propositiones vel contingentes
eas esse dicimus, in quibus modus ipse monstratur et potius non esse de modo
dicitur sed modus de eo quod est esse. Cum enim dicimus possibile esse, esse
quidem quiddam dicimus, quemadmodum autem sit additum est, id est possibile, ut
non necessarium neque aliquo alio modo nisi tantum secundum potestatem dicatur.
Fit ergo esse ƿ subiectum, praedicatio vero modus vel contingans vel possibilis
vel necessarius vel quilibet alius. Atque hae quidem propositiones secundum
modum dicuntur, in quibus de substantia nihil ambigitur, de modo autem et
qualitate sola tractatur. Sin vero subiciatur quidem modus, praedicetur vero
esse, tunc de substantia rei quaeritur non de modo, ut si quis dicat possibile
est, ut ipsum possibile in rebus esse pronuntiet, huic propositioni nullus
modus adiectus est. Cum enim dicimus possibile esse modum habere, hoc per se
ita non dicimus sed particulam propositionis ablatam. Ita enim perspicimus
quasi si cum propositione esset iuncta. Quam si cum propria propositione
iunxerimus, et quali modo praedicetur apparet. Cum enim dicimus possibile est,
ut modum significet, particula propositionis est. Quam si suo corpori
adgregemus facientes aliquam propositionem, quid modus ille profiteatur
agnoscimus. Age enim id quod dixi possibile est coniungamus aliis
praedicamentis atque inde una enuntiatio conficiatur dicamusque Socratem
ambulare possibile est. Videsne modum in propositione possibile, ut etiam sive
Socrates ambulet sive non ambulet, posse eum tamen ambulare ex ipso
propositionis modo quilibet agnoscat? Ita igitur auferentes de toto partem
possibilem enuntiationem quasi si tota sit propositio speculamur, ut in his
dictionibus fieri solet, quae pluralitatem determinant, ut si dubitemus contra
omnis an nullus ponatur an non omnis, ita eas speculemur, quasi si integras
propositiones, quas determinationes propositionum ƿ esse manifestum est. Concludenti
igitur dicendum est: in his quae modum praedicant omnes aliae res subiectae
sunt vel esse vel ambulare vel legere vel dicere vel quicquid aliud cum aliquo
modo fieri dicetur, in his autem ubi modus ipse praedicatur, ut integra sit
propositio, non enim propositionis, non est cum modo propositio sed ibi tantum
de subsistentia modi proponitur. Ut si qui dicat possibile est, quiddam in
rebus dicit esse possibile, et rursus contingens est, quiddam in rebus dicit
esse quod contingat, et rursus necesse est, esse quiddam dicit in rebus quod
sit necesse: hic non de modo sed de solo esse tractatur. Quare quotiens esse quidem
subicitur, modus autem praedicatur, ut cum dicimus: Socratem ambulare possibile
est ad modum iungenda negatio est, quotiens vero modus subicitur, esse
autem praedicatur, ad esse ponenda negatio est. Ut cum dicimus possibile est,
quia ita dicimus tamquam si diceremus possibilitas est, et cum dicimus
contingere est, ita dicimus tamquam si diceremus contingentia est, ad esse
ponenda negatio est dicendumque possibile non est, quod idem valet tamquam si diceretur
possibilitas non est. Eodem quoque modo et de contingentia. Non autem perfecte
speculantibus idem semper videri debet subiectum, quod primo loco reperiri
dicitur, idem praedicatum semper, quod secundo loco praedicatur. In quibusdam
enim verum est, in ƿ aliis vero ex significatione potius propositionum
colligimus, qui terminus subiectus sit, qui vero praedicatus. Nam cum dico:
Homo animal est prius mihi necesse est dicere hominem, post praedicare
animal atque ideo subiectum dicitur homo, animal vero praedicatur. In his autem
in quibus modus additur sic est: cum dicimus: Socrates bene loquitur idem
valet tamquam si dicamus: Socrates bene loquens est et hic quidem bene
prius dictum est, postea vero loquens est et videtur subiectum quidem esse id
quod dictum est bene, praedicatum autem id quod dictum loquens est. Sed hoc
falsum est. Et hinc facillime poterit inveniri, quod loquentem quidem esse eum
nullus ignorat, quisquis audit Socratem bene loquentem esse, vim autem totius
propositionis modus continet. In id enim intendendus est animus, non si loquatur.
Hoc enim indubitatum est. Nam qui eum bene dicit loqui, loqui quoque consentit.
Quare ad modum intendendus est animus, ad id quod dictum est bene. Socrates
enim bene loquitur quod dixit, loqui quidem non sufficit dicere, nisi etiam
dicat bene. Continet igitur totam propositionem modus. Sed rursus propositionem
continet praedicatio: modus igitur in his propositionibus potius praedicatur. Concludendum
igitur universaliter est omnem modorum contradictionem non secundum esse verbum
fieri nec secundum id rursus verbum quod in se esse contineat sed potius
secundum modum. Continere autem in se verba id quod est esse dicuntur, ut cum
dicimus loquitur. Tantundem enim valet tamquam si dicamus loquens est. Quare
quaecumque propositiones quemlibet illum in se retineant modum, ƿ dubitandum
non est quin non ad id quod ponit esse negatio iuste applicetur sed potius ad
eum modum quo aliquid esse fierive pronuntietur. Omnis namque cum modo
affirmatio talis est, ut non intendere debeat animum auditor ad id quod esse
dicitur sed ad id potius quomodo illud esse dicatur. Ut cum dicimus: Socrates
bene loquitur non perspiciendum est an loquatur sed illuc potius animi
dirigenda intentio est quemadmodum loquatur. Hoc enim videtur totam continere
propositionem. Ergo contra possibile esse non est ea negatio quae dicit
possibile non esse sed non possibile esse. Eodem modo et contra eam quae dicit
contingere esse non ea quae enuntiat contingere non esse sed potius ea negatio
est quae dicit non contingere esse. Idem quoque et in necessariis
impossibilibusque modis caeterisque, quae nunc Aristoteles pro solita brevitate
transgressus est, faciendum videtur. Sed quoniam commentationis virtus est non
solum universaliter vim sensus expromere, verum etiam textus ipsius sermonibus
ordinique conectere, ea quae superius confuse dicta sunt nunc per sermonum
ipsorum ab Aristotele dictorum ordinem dividamus. HIS VERO DETERMINATIS
PERSPICIENDUM QUEMADMODUM SE HABENT NEGATIONES ET AFFIRMATIONES AD INVICEM HAE
SCILICET QUAE SUNT DE POSSIBILE ESSE ET NON POSSIBILE ET CONTINGERE ET NON
CONTINGERE ET IMPOSSIBILI ET DE NECESSARIO; HABET ENIM ALIQUAS DUBITATIONES. PERSPICIENDUM,
inquit, est de affirmationibus negationibusque, qua ƿ ratione videantur opponi
in his propositionibus, quas quidam modus continet, ut in his quae sunt
possibiles vel contingentes vel necessariae vel impossibiles vel verae vel
falsae vel bene vel male vel quicquid aliqua qualitate praedicatur. HABET ENIM,
inquit, ALIQUAS DUBITATIONES et quas dubitationes habeat continuo eas subicit. NAM
SI EORUM QUAE COMPLECTUNTUR ILLAE SIBI INVICEM OPPOSITAE SUNT CONTRADICTIONES,
QUAECUMQUE SECUNDUM ESSE ET NON ESSE DISPONUNTUR. Sensus totus huiusmodi est:
in omnibus complexionibus propositionum illa in his oppositio valet, quaecumque
secundum esse et non esse fit. Ut cum dicimus: Homo est huius negatio:
Homo non est sed non ea quae dicit: Non homo est Et rursus eius
quae proponit: Est albus homo illa negatio est quae dicit: Non est albus
homo non ea quae proponit: Est non albus homo Hoc ipsum autem,
quoniam eius quae dicit: Est albus homo non est negatio ea quae dicit:
Est non albus homo sed potius ea quae dicit: Non est albus homo sic
demonstrat: SI ENIM DE OMNIBUS AUT DICTIO AUT NEGATIO, LIGNUM ERIT VERUM DICERE
ESSE NON ALBUM HOMINEM. Breviter dictum est sed ita posse videtur exponi:
propositum, inquit, sit lignum, de quo duae enuntiationes dicantur. Illud tamen
nobis manifestum sit de omnibus, si affirmatio vera est, falsam esse
negationem, eam scilicet quae contradictorie opponitur, et si vera negatio,
falsam affirmationem. Pronuntietur igitur de proposito ligno, quoniam lignum
hoc est albus homo. Hoc falsum est. ƿ Si igitur haec affirmatio falsa est, vera
debet eius esse negatio. Si igitur ea est negatio affirmationis quae dicit: Est
albus homo ea quae negat dicens: Est non albus homo haec negatio
vere praedicabitur de ligno dicente quolibet quod lignum hoc est non albus
homo. Sed hoc fieri non potest. Perspicue enim falsum est lignum esse non album
hominem. Quod enim omnino homo non est nec non albus homo esse potest. Falsae
igitur utraeque, et affirmatio quae dicit de ligno quoniam est albus homo et
negatio de eo quae dicit quoniam est non albus homo. Quod si sunt falsae
utraeque, haec negatio illius affirmationis non est. Quaerenda igitur est alia
quae cum ea verum dividat atque falsum. Qua in re nulla alia reperietur contra
eam quae dicit: Est albus homo praeter eam quae dicit: Non est albus
homo Nam si ea dicitur esse affirmationis huius quae dicit: Est albus
homo negatio quae enuntiat: Est non albus homo erit ut de ligno de
quo affirmatio dicta falsa est vera sit enuntiata negatio eritque de ligno
verum dicere, quoniam lignum hoc est non albus homo sed hoc impossibile est.
Constat igitur neque eam propositionem quae dicit: Est non albus homo
illius affirmationis esse negationem quae proponit: Est albus homo et eam
quae dicit: Non est albus homo negationem esse eiusdem affirmationis quae
dicit: Est albus homo Videsne igitur ut prope in omnibus affirmationes et
negationes secundum esse vel non esse fiant? Illa enim album quod esse dixit,
illa negat album non esse dicens rursus illa dicit hominem esse, illa vero
negat dicens hominem non esse et in caeteris eodem modo est. QUOD SI HOC MODO,
ET IN QUANTISCUMQUE ESSE NON ADDITUR, IDEM FACIET QUOD PRO ESSE DICITUR, UT
EIUS, QUAE EST AMBULAT HOMO, NON EA QUAE EST AMBULAT NON HOMO NEGATIO EST SED
EA QUAE EST NON AMBULAT HOMO; NIHIL ENIM DIFFERT HOMINEM AMBULARE VEL HOMINEM
AMBULANTEM ESSE. Nec hoc solum, inquit, in his evenire potest propositionibus,
quae secundum esse vel non esse disponuntur sed etiam in his quaecumque verbis
talibus continentur, ut verba illa vim eius quod est esse concludant, ut est:
Homo ambulat ambulat continet in se esse. Idem enim est ambulat quod est
ambulans. Ad haec igitur verba quae in propositionibus esse continent aptanda
negatio est. Si enim omnis contradictio secundum esse vel non esse fit, haec
autem verba esse propria significatione concludunt quoniamque verba haec ita
ponuntur tamquam si hoc ipsum esse poneretur, manifestum est ad ea verba quae
esse continent negationem poni oportere ad earum similitudinem propositionum,
quae secundum esse et non esse supra dicta ratione sibimet opponuntur. His
igitur ante praedictis quid inconveniens ex his possit esse persequitur. QUARE
SI HOC MODO IN OMNIBUS, ET EIUS QUAE EST POSSIBILE ESSE NEGATIO EST POSSIBILE
NON ESSE, NON, NON POSSIBILE ESSE. VIDETUR AUTEM IDEM POSSE ET ESSE ET NON
ESSE; OMNE ENIM QUOD EST POSSIBILE DIVIDI VEL AMBULARE ET NON AMBULARE ET NON
DIVIDI POSSIBILE EST. Superius demonstratum est quemadmodum in his quae
complectuntur enuntiationibus secundum esse potius et non esse fierent
oppositiones, nunc hoc dicit: si hoc, inquit, in omnibus propositionibus
faciendum est, ut earum contradictiones secundum esse et non esse ponantur, et
in his quae aliquid possibile esse pronuntiant non ita ponenda negatio est, ut
dicat non possibile esse sed potius secundum non esse constituenda est, ut
dicatur possibile non esse negationem eius esse quae dicit possibile esse. Sed
si hoc dicimus, inquit, affirmatio et negatio contradictoriae verum inter se
falsumque non dividunt. Omne enim quod potest esse idem etiam potest non esse.
Quod enim potest dividi idem potest non dividi et quod potest ambulare idem
potest et non ambulare. Quae autem sit huiusmodi possibilitas, per quam cum
dicitur aliquid fieri posse, illud tamen relinquatur posse non fieri,
consequenter explanat dicens: RATIO AUTEM EST, QUONIAM OMNE QUOD SIC POSSIBILE
EST NON SEMPER IN ACTU EST, QUARE INERIT EI ETIAM NEGATIO; POTEST IGITUR ET NON
AMBULARE QUOD EST AMBULABILE ET NON VIDERI QUOD EST viSIBILE. AT VERO
IMPOSSIBILE EST DE EODEM VERAS OPPOSITES ESSE DICTIONES; NON IGITUR EST ISTA
NEGATIO. Causa est igitur, inquit, cur id quod posse esse dicitur idem possit
non esse, quod omne quod possibile dicimus ita pronuntiamus, ut non semper in
actu sit, id est non sit necessarium. Omne namque quod semper in actu est
necessarium est, ut sol semper movetur: itaque illi semper agitur motus. Si
quis autem me dicat ambulare posse, quoniam ƿ mihi ambulationis motus non
semper agitur et inest mihi aliquotiens non ambulare, inest quoque illud ut
vere de me dicatur posse me non ambulare, cum vere pronuntietur posse ambulare.
Ergo quaecumque non semper in actu sunt et posse esse et posse non esse
recipiunt. Potest igitur et quod est ambulabile, id est quod ambulare potest,
non ambulare et quod est visibile non videri. Quocirca docetur non esse
negationem eius quae dicit posse esse eam quae proponit posse non esse, idcirco
quod utraeque sunt verae in his quae (ut ipse ait) NON SEMPER ACTU sunt. CONTINGIT
ENIM unum ex utrisque quae Aristoteles dicit: AUT IDEM IPSUM DICERE ET NEGARE
SIMUL DE EODEM AUT NON SECUNDUM ESSE ET NON ESSE QUAE APPONUNTUR FIERI
AFFIRMATIONES VEL NEGATIONES, ut aut idem sint affirmatio et negatio sibique
consentiant, si secundum esse et non esse in omnibus contradictio fit, ut est
in eo quod est posse esse et posse non esse (idem enim utraeque sunt sibique
consentiunt et si quis eam dicit contradictionem esse contradictionem sibi
consentire dicit), aut certe non in omnibus negationibus secundum esse et non
esse ea quae apponuntur fieri affirmationes vel negationes, id est non in
omnibus negationibus secundum appositionem esse vel non esse vel eorum verborum
quae esse continent fieri contradictionem. SI ERGO ILLUD, INQUIT, IMPOSSIBILIUS
EST, HOC ERIT MAGIS ELIGENDUM. Duo supra posuerat quae ex supra dictis
rationibus evenirent: aut unum et idem ipsum esse ƿ dicere et negare simul de
eodem, id est ut dictio et negatio idem essent simul de eodem praedicatae
sibique consentirent, aut non secundum esse vel non esse fieri contradictionem.
Sed videntur utraque quasi quodammodo inconvenientia esse, quippe cum illud
unum etiam impossibile sit, ut affirmatio negatioque consentiant, illud alterum
id est non secundum esse et non esse fieri oppositiones inconsentiens sit aliis
propositionibus, in quibus hoc modo contradictionem fieri manifestum est. Nunc
ergo hoc dicit: quoniam utrumque, inquit, inconveniens est, unum autem ex his
erit eligendum, quod minus est impossibile, hoc sumendum est. Minus autem est
impossibile, ut secundum esse et non esse non fiant oppositiones. Hoc enim
nihil prohibet, illud autem impossibilius, ut affirmatio negatioque
consentiant. Hoc igitur erit eligendum potms: has quae cum modo sunt
propositiones non eas habere oppositiones, quae secundum esse et non esse fiunt
sed potius eas quae ad modum ponuntur. Non autem ita dixit impossibilius est,
tamquam si altera impossibilis sit sed ad hoc potius rettulit quod utraeque
quasi inconvenientes videntur, quarum unam etiam impossibilem esse non dubium
est. Hinc quoque disponit secundum modum aliquem pronuntiatarum propositionum
quae esse negationes ponuntur. Dicit enim: EST IGITUR NEGATIO EIUS QUAE EST
POSSIBILE ESSE EA QUAE EST NON POSSIBILE ESSE, negationem scilicet ƿ addens non
ad esse verbum sed ad modum quod est possibile. Eandem quoque rationem dicit
esse et in contingentibus. Eius enim quae est contingere esse negatio est non
contingere esse. Docet etiam de necessario et impossibili sibi idem videri.
Quae autem natura huius oppositionis sit, licet breviter, veracissime tamen
expressa est, de qua nos superius diutius locuti sumus. Quod si quis
perspicacius intendit, illius intellegentiam loci cum hac gradatim proficiscente
expositione communicat. FIUNT ENIM QUEMADMODUM IN ILLIS ESSE ET NON ESSE
APPOSITIONES, SUBIECTAE VERO RES HOC QUIDEM ALBUM, ILLUD VERO HOMO, EODEM
QUOQUE MODO HOC LOCO ESSE QUIDEM SUBIECTUM FIT, POSSE VERO ET CONTINGERE
APPOSITIONES DETERMINANTES QUEMADMODUM IN ILLIS ESSE ET NON ESSE VERITATEM,
SIMILITER AUTEM HAE ETIAM IN ESSE POSSIBILE ET ESSE NON POSSIBILE. Appositiones
vocat praedicationes. Dicit ergo in his propositionibus, quae praeter aliquem
modum dicuntur, praedicantur quidem semper ess e et non es se vel ea verba quae
esse continent, subiciuntur vero res de quibus illa praedicantur, ut album, cum
dicimus album est, vel homo, cum dicimus homo est. Atque ideo quoniam in his
praedicatio totam continet propositionem veritatemque et falsitatem praedicatio
illa determinat, praedicatur autem esse vel quicquid esse continet, iure
secundum esse et non esse contradictiones ponuntur. In his autem, id est in
quibus modus aliqui praedicatur, esse quidem subiectum est vel ea verba quae
esse continent, modus autem solus quodammodo praedicatur. ƿ Nam quod dicitur
esse solum sine modo aliquo ipsius rei substantia pronuntiatur et quaeritur in
eo quodammodo an sit: idcirco esse ponente affirmatione dicit negatio non esse.
In his autem in quibus modus aliquis est non dicitur aliquid esse sed cum
qualitate quadam esse, ut esse quidem nec affirmatio ambigat nec negatio, de
qualitate autem, id est quomodo sit tunc inter aliquos dubitatur. Atque ideo
ponente aliquo, quoniam Socrates bene loquitur, non ponitur negatio, quoniam
bene non loquitur sed quoniam non bene loquitur, idcirco quoniam (ut dictum
est) non ad esse vel ad ea verba quae es se continent propositio nem totam
conficiunt sed potius ad modum intenditur animus audientis, cum affirmatio aliquid
esse pronuntiat. Si igitur haec continent totius propositionis vim quod autem
propositionis vim continet praedicatur et secundum id quod praedicatur semper
oppositiones fiunt, recte solis modis vis negationis apponitur. His autem
rationabiliter constitutis illud rursus exsequitur quod non modo contradictio
non est posse esse et posse non esse, verum etiam huiusmodi propositiones, quae
cum modis positae, negationem tamen habent ad esse coniunctam, omnino
negationes non sunt sed affirmationes. Possunt enim earum negationes aliae
reperiri. Ait enim: EIUS VERO QUAE EST POSSIBILE NON ESSE NEGATIO EST NON
POSSIBILE NON ESSE. In tantum inquit, non est ulla contradictio eius quae est
posse esse et eius quae est posse non esse, ut ea quae dicit ƿ posse non esse
non esse negatio sed potius affirmatio conuincatur. Affirmatio autem
affirmationi numquam contradictorie opponitur. Docetur autem esse affirmatio ea
quae dicit posse non esse, quod eius alia quaedam negatio reperitur, ea
scilicet quae dicit non posse non esse. Simulque illud adiungit: cum sint,
inquit, huius propositionis quae dicit aliquid posse esse duae quae videantur
esse negationes, ea scilicet quae dicit posse non esse et ea quae proponit non
posse esse, hinc agnoscitur quae harum sit contradictoria contra eam quae dicit
posse esse affirmationem: quae enim verum falsumque cum ea dividit, ipsa eius
potius potest esse quam ea quae illi consentit. Ei autem quae est posse esse
consentit ea quae dicit posse non esse, ut supra iam docui: ea quae dicit non posse
esse si falsa est, vera est ea quae dicit posse esse, haec rursus si falsa est,
vera est illa quae enuntiat non posse esse. Dividunt igitur hae veritatem
falsitatemque, quod in singulis exemplis facillime poterit inveniri. Age enim
dicat quis posse me ambulare, ille verum dixerit, si quis vero dicat non posse
me ambulare, mentitus est. Rursus si quis dicat posse solem consistere,
mentitur, si quis vero dicat non posse solem consistere, de ipsius nullus
ambigit veritate. Dividunt igitur veritatem falsitatemque hae scilicet quae
dicunt posse esse et non posse esse, illae vero se sequuntur quae dicunt posse
esse et posse non esse. Quae igitur consentiunt, contradictiones non sunt, quae
autem veritatem inter se falsitatemque dividunt, ipsas contradictiones magis
esse ƿ putandum est. Quod per hoc ait: QUARE ET SEQUI SESE INVICEM
VIDEBUNTUR Quae autem propositiones sese sequantur dicit: IDEM ENIM
POSSIBILE EST ESSE ET NON ESSE Cur autem sese sequantur monstrat
adiciens: NON ENIM CONTRADICTIONES SIBI INVICEM SUNT Si enim
contradictiones essent, numquam sese sequerentur. Sed quae sint contradictiones
declarat dicens: SED POSSIBILE ESSE ET NON POSSIBILE ESSE NUMQUAM SIMUL
SUNT Cur autem numquam simul sint, non tacuit. Ait namque: OPPONUNTUR
ENIM. Nam idcirco numquam simul sunt et veritatem falsitatemque dividunt,
quoniam opponuntur. Docet quoque eius propositionis quae dicit posse non esse
illam esse negationem quae proponit non posse non esse. Ex eadem vi ad
propositionem transit. Dicit enim: AT VERO POSSIBILE NON ESSE ET NON POSSIBILE
NON ESSE NUMQUAM SIMUL SUNT, per quod ostenditur illam esse
affirmationem, illam vero negationem. Universaliter enim quaecumque idem de
eodem haec ponit, haec aufert, si illa sit affirmatio, illa negatio et nihil
aequivocationis aut universalium determinationis impediat, contradictorie
sibimet opponuntur. Caetera iam ita ut ait per se expedita sunt, ut longa
expositione non egeant, nisi quaedam in eorum ordine permiscenda sunt, quae id
quod per se est lucidum clarius monstrent. Persequitur enim similiter caeteros
modos dicens quae propositiones quarum affirmationum non sint negationes et
quae sint ƿ et eas, quas negationes non esse dicit, ut affirmationes esse
demonstret, alias negationes opponit. SIMILITER AUTEM, inquit, ET EIUS
propositionis QUAE EST NECESSARIUM ESSE NON est ea negatio quae dicit
NECESSARIUM NON ESSE (haec enim affirmatio est, sicut mox negatione opposita
comprobavit) SED POTIUS ea negatio est eius quae est necessarium esse quae
dicit NON NECESSARIUM ESSE. Eodem quoque modo cuncta persequitur dicens: EIUS
VERO QUAE EST NECESSARIUM NON ESSE, quam supra dixerat non esse oppositam ei
quae dicit necessarium esse, illa negatio est quae proponit NON NECESSARIUM NON
ESSE. Quaecumque enim negationem ad esse positam habent, illas si cum modo sint
affirmationes esse putandas. EIUS VERO QUAE EST IMPOSSIBILE ESSE, NON est ea
negatio quae dicit IMPOSSIBILE NON ESSE (non enim ad modum habet negativam
particulam iunctam) SED potius ea quae dicit NON IMPOSSIBILE ESSE. Hae namque
inter se verum falsumque dividunt. Illius vero quae ad esse habet negativam
particulam, quam affirmationem esse manifestum est, id est eius quae dicit
IMPOSSIBILE NON ESSE, ea negatio est quae dicit NON IMPOSSIBILE NON ESSE.
Concludit etiam breviter id quod superius demonstravit dicens: ET UNIVERSALITER
VERO (QUEMADMODUM DICTUM, EST) ESSE ƿ QUIDEM ET NON ESSE OPORTET PONERE
QUEMADMODUM SUBIECTA, NEGATIONEM VERO ET AFFIRMATIONEM HAEC FACIENTEM AD UNUM
APPONERE ET HAS PUTARE OPORTET ESSE OPPOSITAS DICTIONES. Universaliter, inquit,
dicimus, sicut supra iam dictum est, in his propositionibus quae modos additos
habent esse et non esse subiecta potius fieri, modos vero praedicari atque ideo
ad unum quemlibet modum, id est secundum unum, fieri debere affirmationem
semper et negationem, ut sicut affirmationem praedicatus modus continet, ita
negativa particula ad modum iuncta totam contineat negationem. Proponit autem
eas quas putat esse oppositas dictiones hoc modo: Possibile Non possibile
Contingens Non contingens Impossibile Non impossibile Necessarium Non
necessarium Quod autem addidit VERUM NON VERUM, ad hoc pertinet ut omnes
modos includeret. Vere enim modus quidam est, sicut et bene, sicut velociter,
sicut laete, sicut graviter, et quicumque modi sunt, hoc modo facienda est
contradictio: verum est, non verum est non autem non est verum, velociter
ambulare, non velociter ambulare sed non illa quae dicit velociter non
ambulare. Concludenti igitur semper ad modum inugenda negatio est. Illae enim
semper sibimet opponuntur, ut supra iam dictum est, quae secundum
praedicationes habent negativas particulas iunctas. Praedicantur autem in his
modi, ut supra iam monstravimus. ƿ Secundum modos igitur in his negatio posita
integram vim contradictionis efficiet. Expeditis modorum oppositionibus de
consequentia propositionum atque consensu habebitur subtilis utilisque
tractatus. Si igitur possibile esse simpliciter diceretur, simplex et facilis
propositionum videretur esse consensus nec quicquam in earum consequentia
posset errari: nunc autem quoniam dupliciter dicitur, secundum diversos modos
non eaedem propositionum sunt consequentiae. Quod autem dico tale est.
Possibilis duae sunt partes: unum quod cum non sit esse potest, alterum quod
ideo praedicatur esse possibile, quia iam est quidem. Prior pars
corruptibilibus et permutabilibus propria est. In mortalibus enim Socrates
potest esse cum non fuit, sicut ipsi quoque mortales, qui sunt id quod antea
non fuerant. Potest enim homo cum non loquitur loqui et cum non ambulat ambulare.
Ergo haec pars secundum id dicitur quod non quidem iam est, esse tamen potest.
Illa vero alia pars possibilis quae secundum id dicitur, quod iam est aliquid
actu, non potestate, utrisque se naturis accommodat, et sempiternis scilicet et
mortalibus. Nam quod in sempiternis est esse possibile est, rursus quod est in
mortalibus nec hoc a subsistendi possibilitate discedit sed tantum differt,
quia id quod in aeternis est nullo modo permutatur et semper esse necesse est,
illud vero quod in rebus mortalibus invenitur poterit et non esse et ut sit non
est necesse. Ego namque cum scribo inest mihi scribere, quocirca et scribere ƿ
mihi possibile est sed quoniam sum ipse mortalis, non est haec potestas
scribendi necessaria: neque enim ex necessitate scribo. At vero cum caelo
dicimus inesse motum, nulla dubitatio est quin necesse sit caelum moveri. In
mortalibus igitur rebus cum est aliquid et esse potest et ut sit non est
necesse, in sempiternis autem quod est necesse est esse et quia est esse
possibile est. Cum igitur principaliter possibilis duae sint partes: una quae
secundum id dicitur quod cum non sit esse tamen potest, altera quae secundum id
praedicatur quod iam est aliquid actu non solum potestate, huiusmodi possibile
quod iam sit actu duas ex se species profert: unam quae cum sit non est
necessaria, alteram quae cum sit illud quoque habet ut eam esse necesse sit. Nec
hoc solius Aristotelis subtilitas deprehendit, verum Diodorus quoque possibile
ita definit: quod est aut erit. Unde Aristoteles id quod Diodorus ait erit
illud possibile putat quod cum non sit fieri tamen potest, quod autem dixit
Diodorus est id possibile Aristoteles interpretatur quod idcirco dicitur esse
possibile, quia iam actu est. Cuius possibilitatis modi duas partes esse
docuimus: unam quam necessariam dicimus, alteram quam non necessariam
praedicamus. Huius autem non necessariae duae rursus partes sunt: una quae a
potestate pervenit ad actum, altera quae semper actu fuit, a quando res illa
quae susceptibilis ipsius est fuit. Et illa quidem quae a possibilitate ad
actum venit utriusque partis contradictionis susceptibilis est, ut nunc ego qui
scribo ex potestate ad actum veni et agens possum scribere. ƿ Ante enim quam
scriberem erat mihi scribendi potentia sed ex potestate scribendi veni ad actum
scribendi. Quare utraque mihi conveniunt et non scribere et scribere. Possum
enim et non scribere, possum et scribere, quae est quodammodo contradictio. Atque
ideo quaecumque ex potestate ad actum renerunt, ea et facere possum et non
facere et esse et non esse, ut qui loquitur, quia antea potuit loqui quam
loqueretur et nunc ideo potest loqui quia loquitur, et potest loqui et potest
non loqui. Alia vero quae numquam ante potestate fuit sed semper actu, a quando
res ipsa fuit quae aliquid potestate esse diceretur, ad unam rem tantum apta
est, ut ignis numquam fuit potestate calidus, ut postea actu calidus
sentiretur, nec nix ante frigida potestate, post actu sed a quando fuit ignis
actu calidus fuit, a quando nix actu frigida. Quocirca hae potentiae non sunt
aptae ad utraque. Neque enim ignis frigus incutere nec nix calidum quicquam
possit efficere. Quare facienda a principio huiusmodi divisio: possibilis alia
pars est quae cum non sit esse tamen potest, alia vero quae actu est et ideo
possibilis dicitur. Si enim non posset, nec esset omnino. Huius autem
possibilitatis quae secundum illum dicitur modum, quod iam est actu, duae
partes sunt: una secundum id quod ex necessitate esse dicimus, altera secundum
id quod cum sit non tamen esse ex necessitate ƿ aliquid arbitramur. Huius autem
non necessariae possibilitatis duae sunt aliae partes: una quae quoniam ex
potestate ad actum venit et esse et non esse recipiet facultatem, altera quae
quia numquam actum habere destitit, a quando fuit id quod dicitur ei esse
possibile, ad unam tantum partem apta est atque possibilis, eam scilicet quam
actus semper exercuit, ut igni calor vel nivi frigus vel adamanti durities vel
aquae liquor. Sed nullus arbitretur ex necessariae possibilitatis specie esse
id quod dicimus numquam potestate fuisse actus quosdam in quibusdam rebus, ut
igni calorem. Ipse enim ignis exstingui potest. In illis autem quae necessaria
sunt non modo qualitas a subiecta re discedere numquam debet, quod videtur
etiam in igni, a quo sua caloris qualitas non recedit sed etiam illud quod
subiecta illa substantia immortalis esse videatur, quod igni non accidit. Solem
enim et caetera mundi huius corpora quae superna sunt et caelestia immortalia
Peripatetica disciplina putat atque ideo consentienter sibi dicit solem
necessario moveri, quod non modo a sole motus ille numquam recedit sed ne sol
ipse esse quidem desinet. His igitur praedictis id ad quod haec praemissa sunt
id est consequentia propositionum diligentius exsequenda est. ET CONSEQUENTIAE
VERO SECUNDUM ORDINEM FIUNT ITA PONENTIBUS: ILLI ENIM QUAE EST POSSIBILE ESSE
ILLA QUAE EST CONTINGERE ESSE, ET HOC ILLI CONVERTITUR, ET NON IMPOSSIBILE ESSE
ET NON NECESSARIUM ESSE; ILLI VERO QUAE EST POSSIBILE NON ESSE ET CONTINGERE
NON ESSE EA QUAE EST NON NECESSARIUM NON ESSE ET NON IMPOSSIBILE NON ESSE; ILLI
VERO QUAE EST NON POSSIBILE ESSE ET NON CONTINGENS ESSE ILLA QUAE EST
NECESSARIUM NON ESSE ET IMPOSSIBILE ESSE; ILLI VERO QUAE EST NON POSSIBILE NON
ESSE ET NON CONTINGENS NON ESSE ILLA QUAE EST NECESSE ESSE ET IMPOSSIBILE NON
ESSE. CONSIDERETUR AUTEM EX SUBSCRIPTIONE QUEMADMODUM DICIMUS. Haec Aristoteles
consentienter his quae nos supra praemisimus addidit de consequentia
propositionum. Quae etsi manifesta sunt acute perspicientibus, tamen ne nos
nihil huic quoque loco addidisse videamur brevissima ea expositione
percurrimus. Primum voluit demonstrare, quoniam quaecumque de possibili
dicerentur eadem etiam de contingenti dici veracissime possint atque ideo ait:
ILLI QUAE EST POSSIBILE ESSE consequentem esse illam quae dicit aliquid
contingere. Et ne in his aliquid discrepans videretur, adiecit dicens: ET HOC
ILLI CONVERTITUR, ut intellegeremus quod esset possibile hoc contingere et quod
contingeret illud esse possibile. Quare quae sibi convertuntur, ea aequalia
sunt atque eadem. Quicquid igitur in possibili dici potest, idem in contingenti
praedicatur. Haec ergo, id est possibile atque contingens, sequi dixit illas
propositiones quae dicerent non impossibile esse et eas quae necessarium negant
id est non necesse esse aliquid ƿ praedicant. Ait enim: ILLI ENIM QUAE EST
POSSIBILE ESSE ILLA QUAE EST CONTINGERE ESSE, ET HOC ILLI CONVERTITUR, ET EA
QUAE EST NON IMPOSSIBILE ESSE ET NON NECESSARIUM ESSE, tamquam si hoc diceret:
et possibile est sequitur contingentia et haec utraque sibi convertuntur sed
has sequitur non impossibile esse et non necessarium esse. Hoc quam recte
dictum sit neminem latet. Nam quod est possibile esse atque esse contingit, ut
sit impossibile non est. Nam si esset impossibile, non diceretur posse esse,
quod ut non esset ratio impossibilitatis adstringeret. Ergo id quod potest esse
non est impossibile esse. Similiter non est necesse esse id quod posse esse
dicitur. Hoc autem idcirco evenit, quia id quod possibile praedicamus ad
utramque partem facile vertitur. Nam et ut sit fieri potest et ut non sit. At
vero necessitas et impossibilitas in alterutra parte constringitur. Nam quod
impossibile est esse numquam potest. Porro autem quod necesse est non esse
numquam potest. Ergo id quod negamus impossibile esse consentire facimus
possibilitati. Id autem quod negamus necessarium rursus eidem naturae vim
possibilitatis adinugimus [ut sit hoc modo dicendum] et ut verius loquamur, ita
dicendum est: quod possibile est et esse poterit et non esse, rursus quod
impossibile est esse non potest, quod necesse est non esse non potest. Ergo si
impossibilem enuntiationem negationis adiectione frangamus dicentes non
impossibile esse, illi partem possibilitatis ƿ adiungimus in qua esse posse
aliquid dicitur, sin vero necessariae propositionis rigorem negatione minuamus
dicentes non necesse esse, illud evenit ut ad eam partem necessariam
propositionem applicemus, quae in possibilitate est, ut possit non esse. Quare
possibilitatem sequitur non esse impossibile, idcirco quia quod possibile est
fieri potest. Eandem rursus possibilitatem sequitur propositio quae dicit non
necesse esse, idcirco quia quod possibile est poterit et non esse. Aliter idem
dicimus: quod possibile est non est verum dicere, quoniam impossibile est, quia
fieri potest rursus quod possibile est non est verum dicere, quoniam necesse
est esse. Potest enim quod possibile est esse idem non esse. Quare si de
possibilitate impossibilitas et necessitas recte dici non potest, eorum
negationes possibilitati consentient, quae sunt non impossibile esse et non
necessarium esse. Sed meminisse debemus eandem semper in omnibus de contingenti
et de possibili esse rationem, de eo scilicet possibili quod cum adhuc non sit
poterit tamen esse aut non esse. Aliam rursus consequentiam dicit hoc modo: ILLI
VERO QUAE EST POSSIBILE NON ESSE ET CONTINGERE NON ESSE EA QUAE EST NON
NECESSARIUM NON ESSE ET NON IMPOSSIBILE NON ESSE. Propter eandem causam has
quoque esse consequential dixit. Illi enim quae est possibile non esse et ei
quae est contingere non esse illam consentire ait quae dicat non necesse esse
non esse et non impossibile esse non esse. Hoc autem ideo quia quod potest non
esse potest et esse et rursus quod contingit non esse contingit et esse. At
vero quod necesse est non esse illud non potest esse, quod autem impossibile
est non esse illud non esse nou poterit. Quare a possibili utraeque discrepant.
Nam quia possibilitas posse esse aliquid promittit, contrarium sentit ea quae
dicit necesse esse non esse. Rursus quia possibilitas habet in se vim, ut id
quod potest esse possit et non esse, dissentit ab ea multumque discrepat quae
dicit impossibile esse non esse. Quod si propositio quae praedicat necesse esse
non esse et rursus quae dicit impossibile es se non esse a possibilitate
dissentiunt, recte nimirum harum negationes possibilitati consentire creduntur.
Possibiles autem propositiones voco huiusmodi quae vel in affirmatione vel in
negatione possibilitatem aliquam monstrant altera parte non interclusa, ut quae
dicit possibile esse aliquid esse ab hac non intercluditur ea per quam dici
poterit possibile esse non esse vel si quis dicat possibile aliquid non esse,
ab hac rursus non interclusum est, ut esse possit atque ideo affirmationem quae
praedicat posse esse possibilem voco nec minus eam quae dicit aliquid posse non
esse. Et in istis propositionibus quas Aristoteles ponit, in quibus dicit
possibile non esse, non videatur ita dicere tamquam si hoc modo pronuntiet, ut
velit intendere aliquid impossibile esse cum dicit possibile non esse. Ita enim
hanc propositionem dicit non quo possibilitatem illam auferat sed quo dicat
possibile esse aliquid ut non sit. Subaudiendum enim est adiungendumque ad
possibile verbum quod est esse, ut cum ƿ ille dicit possibile non esse nos intellegamus
possibile esse non esse, id est possibile esse ut non sit. Tertiam
consequentiam ponit hanc in qua consentire dicit ILLI QUAE EST NON POSSIBILE
ESSE ET NON CONTINGENS ESSE illam quae dicit NECESSARIUM NON ESSE ET
IMPOSSIBILE ESSE. Hoc ita plenum est ut expositione non egeat. Quod enim non
possibile est hoc fieri non potest, quod fieri non potest necesse est ut non
sit, quod autem necesse est ut non sit ut sit impossibile est. Recte igitur
dicitur eam propositionem quae dicit aliquid non posse esse et eam quae dicit
non contingere esse consequi illas quae esse cum necesse est negant et quae
impossibilitatem affirmant [non est contingens scilicet esse et non necessarium
esse]. Reliquam consequentiam, in qua eas propositiones quae dicerent NON
POSSIBILE ESSE aliquid NON ESSE ET NON CONTINGERE NON ESSE illas quae
proponerent NECESSE ESSE ET IMPOSSIBILE NON ESSE, neque ullam habet
obscuritatem. Nam quod non est possibile ut non sit hoc impossibile est ut non
sit. Id quod enim dicimus impossibile esse idem valet tamquam si dicamus non
possibile esse. Quod enim facit negatio in ea interpretatione in qua dicimus
non possibile, idem facit privatio in ea in qua dicimus impossibile. Quod autem
impossibile est non esse late patet, quia necesse est esse. Ergo et quod non
est possibile ut non sit manifestum est quoniam esse necesse est. Idem quoque ƿ
et de contingenti dicendum est. Describit autem eas hoc modo, ut non solum
mente et ratione capiantur verum etiam subiectae oculis faciliores intellectu
sint. Nos autem, ut sit lucidior explanatio, de his duos facimus ordines. Et in
primo quidem eas proposuimus quae praecedunt, in secundo vero eas quae
sequuntur, ut sit multa facultas vel per se earum rationes non intellegentibus,
ad descriptionem tamen respicientibus, quae quam sequatur agnoscere. PRAECEDENTES:
SEQUENTES: Possibile esse Non impossibile esse Contingens esse Non necesse esse
Possibile non esse Non necessarium non esse Contingens non esse Non impossibile
non esse Non possibile esse Necessarium non esse Non contingens esse
Impossibile esse Non possibile non esse Necesse esse Non contingens non esse
Impossibile non esse Hac igitur descriptione facta, quid Aristoteles
communiter de propositionibus universaliterque tractaverit, nulli sollertius
intuenti videtur ambiguum. Caetera vero quae singillatim de eorum consequentiis
disputavit, quoniam defetigari lectores nolumus, sextum volumen expediet.
Sextus hic liber longae commentationi terminum ponit, quae quodam magno
labore constiterit ac temporis mora. Nam et plurimorum sunt in unum coaceruatae
sententiae et duorum ferme annorum spatium continuo commentandi sudore
consumpsimus. Neque ego arbitror quibusdam sinistre interpretantibus gloriose
factum videri, ut quod dici breviter posset id nos ostentatione doctrinae non
ad lectorum scientiam potius quam prolixitate ad fastidium tenderemus. Quibus
responsum velim non haec tam mendaciter esse sensuros, si prioris commenti
perlegerent brevitatem. Nam neque brevius explicari potuit angustissimorum
obscuritas impedita sermonum et quam multa ad plenam libri huius intellegentiam
desint agnoscitur. Quid autem utrumque opus legentibus utilitatis exhibeat,
hinc facillime mihi videtur posse perpendi, quod cum hanc secundam editioneni
in manus quisquam primum sumpserit rerum ipsarum spatiosa varietate
confunditur, ut qui in maioribus intendere mentem nequit editionis primae
brevitatem simplicitatemque desideret. Quod si quis ad prioris editionis duos
libros rector accesserit, sumpsisse sibi ad scientiam quiddam fortasse videbitur
sed cum postremo hanc secundam cognoverit editionem, quam multa in prima
ignorarit agnoscit. Nec homines a legendo longum opus labore deterreat, cum nos
non impedierit ad scribendum. Sed ne ipsum quoque prooemium tendi longius
videatur, ad Aristotelis seriem et ad ea quae de consequentia propositionum diligenter
exsequitur reuertamur. Ea quae communiter universaliterque de propositionibus
omnibus et de earum ad se inuicem consequentiis speculanda fuerant in superiori
propositionum ipsarum descriptione disposuit nunc vero quae singillatim
singulis accidunt diligentissimo tractatu persequitur. Ait enim ita: ERGO
IMPOSSIBILE ET NON IMPOSSIBILE ILLUD QUOD EST CONTINGENS ET POSSIBILE ET NON
CONTINGENS ET NON POSSIBILE SEQUITUR QUIDEM CONTRADICTORIE SED CONVERSIM; ILLUD
ENIM QUOD EST POSSIBILE ESSE NEGATIO IMPOSSIBILIS, NEGATIONEM VERO AFFIRMATIO;
ILLUD ENIM QUOD EST NON POSSIBILE ESSE ILLUD QUOD EST IMPOSSIBILE ESSE;
AFFIRMATIO ENIM EST IMPOSSIBILE ESSE, NON IMPOSSIBILE VERO NEGATIO. Consequentia
propositionum (ut superior descriptio docet) secundum possibile et necessarium
facta est. Quam rem illa quoque secuta est, ut et de contingentibus ƿ et
impossibilibus propositionibus consequentiisque diceretur. Nam cum contingens
recto modo possibili consentiat, impossibile converso ordine necessarium est,
ut paulo post docebimus. Speculatur ergo de possibili contingenti et
impossibili, quemadmodum ad se inuicem vel quas habeant consequentias idque
constituit hoc modo dicens: impossibile et non impossi bile sequuntur quidem
possibile et non possibile contradictorie quidem sed conversim. Hoc autem
huiusmodi est: scimus affirmationem privatoriam esse eam quae dicit impossibile
esse, huius vero negationem non impossibile esse, rursus affirmationem
possibilem eam quae dicit possibile esse, huius negationem quae proponit non
possibile esse. Sequitur ergo affirmationem possibilem negatio
impossibilitatis. Nam quod possibile est idem est non impossibile. Alioquin si
ea quae dicit non impossibile est non sequitur possibilitatem, sequitur eius
affirmatio, id est impossibile esse. Erit ergo quod possibile est impossibile,
quod fieri non potest. Quod si impossibilitas possibilitatem non sequitur, non
impossibile esse sequitur possibilitatem. At vero negationem possibilitatis
sequitur affirmatio impossibilitatis. Nam quod non possibile est impossibile
est. Eandem enim vim optinet negatio in propositionibus quam etiam privatio. Et
de contingenti eodem modo. Nam quod contingens est illud est non impossibile.
Nam si contingens et possibile se sequuntur, possibile vero et non impossibile
consentiunt, contingens et non impossibile idem designant. Rursus non
contingens ƿ et impossibile idem videri poterit perspicienti, quod non
contingens quidem et non possibile idem sentiunt. Sed non possibile
impossibilitati consentit. Quocirca et non contingens quoque impossibile
aliquid esse denuntiat. Fit ergo ut affirmatio impossibilitatis contradictionem
possibilitatis sequatur sed non ut affirmatio affirmationem, nec ut negatio
negationem sed conversim, id est ut affirmatio negationi, negatio vero
affirmationi consentiat. Affirmationem namque quae est possibile es se sequitur
negatio impossibilis quae dicit non impossibile esse, negationem vero
possibilitatis quae est non possibile esse sequitur impossibilitatis affirmatio
quae proponit impossibile esse. Idem quoque et de contingenti dicendum est.
Affirmationem namque contingentis sequitur negatio impossibilitatis, negationem
vero contingentis sequitur affirmatio impossibilitatis. Omnino enim quicquid de
possibilitate proponitur idem de contingentibus iudicatur. Disponantur ergo hoc
modo: primum quidem affirmatio impossibilis, contra eam negatio impossibilis,
et sub affirmatione impossibili ponantur ex contingentibus et possibilibus,
quas ipsa sequitur impossibilitas, sub negatione vero impossibilitatis illae
possibilis et contingentis propositiones, quibus ipsa impossibilitatis negatio
consentit, hoc modo: ƿ AFFIRMATIO CONTRADICTIO NEGATIO Impossibile esse Non
impossibile esse NEGATIO CONTRADICTIO AFFIRMATIO Non possibile esse Possibile
esse Non contingens esse Contingens esse Patet ergo ut contradictiones
quidem aliis contradictionibus consentiant. Qua in re illud quoque manifestum
est, quod affirmationes negationibus, negationes vero affirmationibus
consentiunt. Seusus ergo totus talis est, sermonum vero ratio haec est:
IMPOSSIBILE, inquit, ET NON IMPOSSIBILE scilicet quod est contradictio duas contradictiones
id est ILLUD QUOD EST CONTINGENS ET POSSIBILE ET NON CONTINGENS ET NON
POSSIBILE SEQUITUR QUIDEM CONTRADICTORIE (nam una contradictio impossibilis
duas sequitur contradictiones, id est contingens et non contingens, possibile
et non possibile) sed quamquam contradictionem sequatur alia contradictio,
CONVERSIM tamen sibi consentiunt. Nam QUOD EST POSSIBILE ESSE SEQUITUR NEGATIO
IMPOSSIBILIA, ut superior descriptio docet, NEGATIONEM VERO possibilis
AFFIRMATIO scilicet impossibilis. Nam quod est non possibile consentit ei quod
est impossibile. Est autem affirmatio impossibilis ea quae dicit impossibile
esse. Et quamquam inuoluta sit sermonum ratio, tamen si quis secundum
superiorem expositionem ad ipsius Aristotelis sermones superiores ƿ redeat et
quod illis deest ex nostra expositione compenset, sensus planissimus a ratione
non denat. NECESSARIUM VERO QUEMADMODUM, CONSIDERANDUM EST. MANIFESTUM QUONIAM
NON EODEM MODO SED CONTRARIAE SEQUUNTUR, CONTRADICTORIAE AUTEM EXTRA. NON ENIM
EST NEGATIO EIUS, QUOD EST NECESSE NON ESSE, NON NECESSE ESSE, CONTINGIT ENIM
VERAS ESSE IN EODEM UTRASQUE; QUOD ENIM EST NECESSARIUM NON ESSE, NON EST
NECESSARIUM ESSE. Impossibilis atque possibilis dudum comparatione didicimus,
quod affirmationem possibilem impossibilis negatio sequeretur, rursus negationi
possibilis impossibilis affirmatio consentiret. Quaerens ergo nunc, quemadmodum
possibilium et necessariarum propositionum fiat consequentia, dicit non eodem
modo in his evenire quemadmodum in illis evenit quae ex possibilis et
impossibilis comparationibus nascebantur. In illis enim contradictiones oppositae
contradictiones rursus oppositas sequebantur, ut affirmationem negatio,
negationem affirmatio sequeretur. In his autem hoc est in necessariis et
possibilibus non eodem modo est sed contrariae quidem sequuntur,
contradictoriae vero et oppositae extra sunt et non sequuntur. Et prius quidem
quae sint contrariae, quae contradictoriae disponamus. Propositionis enim quae
dicit necesse esse ea quae proponit non necesse esse contradictoria est, ea ƿ
vero quae dicit necesse esse non esse contraria: ut si quis dicat solem necesse
esse moveri, huic est opposita contradictorie solem non necesse esse moveri,
contraria vero solem necesse esse non moveri. Possibilem igitur propositionem
sequitur contradictio necessarii, contradictionem vero possibilis non sequitur necessitas
(quod eveniret si in his sese oppositae sequerentur) sed potius ea quae est
contraria necessitati. Age enim propositioni quae dicit possibile esse videamus
quae ex necessariis consentiat. Illa quidem quae dicit necesse esse non ei
poterit consentire. Quod enim possibile est esse potest et non esse, quod autem
esse necesse est non esse non poterit. Ergo si possibilitatem necessitas non
sequitur, sequitur eam necessitatis contradictio. Non sequitur ergo
propositionem eam quae dicit possibile esse ea scilicet quae proponit necesse
esse: sequitur ergo propositionem possibilem contradictio necessitatis quae
proponit non necesse esse. Sed contradictioni possibilis necessitas non
consentit. Neque enim dicere possumus, quoniam eam propositionem quae dicit non
possibile esse sequatur ea quae proponit necesse esse sed potius contraria
necessariae illa quae dicit necesse esse non esse. Nam cum non possibile est,
necesse est non esse. Disponantur enim hae scilicet quae se sequuntur et sub
his necessaria et quae sit contradictio, quae contrarietas adscribatur. ƿ
Possibile Non possibile Non necesse esse Necesse esse non esse CONTRADICTIO
CONTRARIETAS Necesse esse Nulli ergo dubium est quin affirmationem
possibilis sequatur necessarii negatio, negationem vero possibilis necessarium
non sequatur sed potius contrarietas necessarii. Nam cum possibile esse
sequatur contradictio necessitatis, quod est non necesse est, contradictionem
possibilis quae dicit non possibile esse non sequitur necessitas ipsa sed
potius contraria ea scilicet quae proponit necesse esse non esse. Sensus ergo
huiusmodi est, talis vero est ordo sermonum: NECESSARIUM VERO, inquit,
QUEMADMODUM id est quas habeat consequentias, CONSIDERANDUM EST. Primo quidem
definit dicens: MANIFESTUM EST QUONIAM NON EODEM MODO, quo loco subaudiendum
est: quemadmodum in his quae sunt possibiles et impossibiles SED CONTRARIAE
SEQUUNTUR, CONTRADICTORIAE VERO EXTRA sunt et non sequuntur. Namque
contradictionem possibilis necessarii non contradictio sed (ut supra docuimus)
contrarietas sequebatur. Non enim contradictio contradictioni in hac necessarii
consequentia consentiebat. Sequebatur namque possibilitatem illud quod est non
necessarium, non possibile autem sequebatur ea propositio quae diceret necesse
esse non esse, non autem necesse esse. Sed rursus necesse esse non esse et non
necesse esse non sunt contradictiones sed non necesse esse quidem negatio
necessarii est, illa vero quae dicit necesse esse non esse contraria
necessarii. Contra se autem non sunt contradictoriae. Possunt enim in uno
eodemque simul inveniri. Quod per hoc ait quod dixit:CONTINGIT ENIM VERAS ESSE
IN EODEM UTRASQUE. NAM QUOD EST NECESSARIUM NON ESSE, NON EST NECESSARIUM ESSE ut
quoniam necesse est hominem quadrupedem non esse, non necesse est esse hominem
quadrupedem. Nam si hoc falsum est, necesse erit hominem esse quadrupedem, cum
necesse sit non esse. Quocirca manifestum est, quoniam simul aliquando inveniri
possunt non necesse esse et rursus necesse esse non esse propositiones. Quae
cum ita sint, contradictiones non sunt. Causam vero reddens cur, cum secundum
possibilis comparationem ad contradictiones sit reddita consequentia, non eodem
modo in necessariis potuerit evenire, sic dicit: CAUSA AUTEM CUR NON
CONSEQUATUR SIMILITER CAETERIS, QUONIAM CONTRARIE IMPOSSIBILE NECESSARIO
REDDITUR IDEM VALENS. NAM SI IMPOSSIBILE EST ESSE, NECESSE EST HOC, NON ESSE
SED NON ESSE; SI VERO IMPOSSIBILE NON ESSE, HOC NECESSARIUM EST ESSE. QUARE SI
ILLA SIMILITER ƿ POSSIBILE ET NON, HAEC E CONTRARIO: NAM IDEM SIGNIFICAT
NECESSARIUM ET IMPOSSIBILE SED (QUEMADMODUM DICTUM EST) CONTRARIE. Causa est,
inquit, cur consequentia in necessariis ita reddatur, quod necessarium semper
impossibili contraria ratione consentit. Nam quod impossibile est esse hoc
necesse est non esse, et rursus quod necesse est esse hoc impossibile est non
esse. Fit igitur contrarietas quaedam. Nam cum impossibilitas esse habet,
necessitas non esse, et cum necessitas esse, impossibilitas non esse. Ergo idem
valet impossibilitas et necessitas non eodem modo reddita sed si necessitas
secundum esse, impossibilitas secundum non esse, et si impossibilitas secundum
esse, secundum non esse necessitas. Quare idcirco evenit ista contrario modo
consensio. Nam ubi est impossibile esse, ibi est necesse non esse sed
impossibile esse et non possibile esse consentiunt: igitur non possibile esse
et necesse non esse consentiunt. Nulli ergo dubium est idcirco necesse esse non
esse sequi possibilis negationem, quoniam impossibilitas quae sequitur
possibilis negationem consentit ei quae dicit necesse non esse. Hoc autem ideo
quia impossibilitas et necessitas idem valent (ut dixi) si contrarie
proponantur. Quare quod dicitur hoc modo est: CAUSA AUTEM est, inquit, CUR NON
CONSEQUATUR SIMILITER CAETERIS, id est quae secundum possibile et impossibile
factae sunt, QUONIAM CONTRARIE IMPOSSIBILE NECESSARIO REDDITUR IDEM valENS, id
est contrario ƿ modo reddita et pronuntiata impossibilitas necessitati idem
valet. NAM SI IMPOSSIBILE EST ESSE, NECESSE EST HOC, NON ESSE SED necesse NON
ESSE hoc est quod impossibile est esse. Nullus ergo dixerit quoniam esse
necesse est sed potius quoniam necesse est non esse, tamquam si ita dixisset:
nam si impossibile est esse, necesse est hoc non esse sed non putandum est
quoniam impossibile est esse hoc est quod necesse est esse. Quod si rursus
impossibile est non esse, hoc necesse est esse. Conversim igitur et contrarie
impossibilitas necessitati redditur idem valens [id est contrario modo reddita
et pronuntiata impossibilitatis necessitati]. Quod si impossibilitas ad
possibile simili contradictione et contradictionum conversione consequentiam
reddit, idem autem valet impossibilitas et nesessitas contrarie praedicata,
nulli dubium est quin recte hic contraria et non opposita fuerit consequentia. An
certe ita exponendum est: quoniam in consequentia impossibilis et non
impossibilis ad eas quae proponebant possibile et non possibile eam quae est
non possibile ea quae dicit aliquid esse impossibile sequebatur, contrarie vero
impossibile idem valet quod necessarium, manifestum est quoniam, si similiter
se habet, id est eo modo quo dictum est, impossibile ad consequentiam
possibilis et non possibilis, impossibile vero ei quod est non possibile
consentaneum sit, id quod e contrario idem valet, id est necessarium non esse,
id sequi eam propositionem quam etiam impossibilitas ƿ sequebatur. Est autem
contrarie idem valens impossibilitati ea quae est necessarium non esse
sequiturque impossibilitas eam propositionem quae est non possibile esse: et
necessarium non esse igitur sequitur eam quae est non possibile esse, ut sit
sensus hic: quoniam impossibile necessario idem potest e contrario, similiter
vero sese habet, id est eo modo quo dictum est, impossibilis consequentia ad
eas quae sunt possibile et non possibile. AN CERTE IMPOSSIBILE SIC PONI
NECESSARII CONTRADICTIONES? NAM QUOD EST NECESSARIUM ESSE, POSSIBILE EST ESSE,
NAM SI NON, NEGATIO CONSEQUETUR; NECESSE ENIM AUT DICERE AUT NEGARE. QUARE SI
NON POSSIBILE EST ESSE, IMPOSSIBILE EST ESSE: IMPOSSIBILE IGITUR EST ESSE QUOD
NECESSE EST ESSE, QUOD EST INCONVENIENS. AT VERO ILLUD QUOD EST POSSIBILE ESSE
NON IMPOSSIBILE ESSE SEQUITUR, HOC VERO ILLUD QUOD EST NON NECESSARIUM ESSE.
QUARE CONTINGIT QUOD EST NECESSARIUM ESSE NON NECESSARIUM ESSE, QUOD EST
INCONVENIENS. AT VERO NEQUE NECESSARIUM ESSE SEQUITUR POSSIBILE ESSE NEQUE
NECESSARIUM NON ESSE; ILLI ENIM UTRAQUE CONTINGIT ACCIDERE, HORUM AUTEM
UTRUMLIBET VERUM FUERIT, NON ERUNT ILLA VERA. SIMUL ENIM POSSIBILE ESSE ET NON
ESSE; SIN VERO NECESSE ESSE VEL NON ESSE, NON ƿ ERIT POSSIBILE UTRUMQUE.
RELINQUITUR ERGO NON NECESSARLUM NON ESSE SEQUI POSSIBILE ESSE. HOC ENIM VERUM
EST ET DE NECESSE ESSE. HAEC ENIM FIT CONTRADICTIO EIUS QUAE SEQUITUR NON
POSSIBILE ESSE; ILLUD ENIM SEQUITUR IMPOSSIBILE ESSE ET NECESSE NON ESSE, CUIUS
NEGATIO NON NECESSE NON ESSE. SEQUUNTUR IGITUR ET HAE CONTRADICTIONES SECUNDUM
PRAEDICTUM MODUM ET NIHIL IMPOSSIBILE CONTINGIT SIC POSITIS. Superius quidem
propositionum facta conversio est ita, ut possibilem propositionem necessarii
negatio sequeretur. Atque his ita positis non evenit, ut contradictio
contradictionem sequeretur nec ut converso modo sequeretur, quod in illis
scilicet eveniebat in quibus possibilium et impossibilium sequentia
considerabatur, quoniam contradictio necessarii, quod est scilicet non
necessarium esse, sequebatur possibilem propositionem, possibilis vero
contradictionem non consecuta est necessitas sed contrarium necessitatis. Hoc
permutare volens intendit ita constituere consequentias, ut simili modo
contradictio quidem contradictioni consentiat sed conversim. Hoc autem hac
ratione disponit. Dicit enim: erravi fortasse quod necessarii et possibilis
consequentiam ex possibili inchoavi et non ex necessario, ut eius hoc
consensionem metiretur. Posuit enim praecedens ƿ possibile esse eique sicut
consentiens non necessarium esse. Et haec quidem superius. Nunc autem convertit
et dicit: an fortasse, inquit, errore lapsi ita has consequentias constituimus,
ut primo poneremus possibile esse, huic autem adiungeremus velut consequens
necessarii negationem quae diceret non necesse esse? Ac potius illud verum est,
ut posito prius necessario necessitati possibilitas consentiens subsequatur?
Videtur enim omnem necessariam propositionem possibilitas subsequi. Quod si
quis neget, illi confitendum est, quoniam negatio possibilis sequitur
necessitatem. In omnibus enim aut affirmatio aut negatio est. Ergo si
necessariam propositionem non sequitur possibilitas, possibilitatis negatio
consequitur. [Ut ita dicatur] ergo recta consequentia ita dicit: quod necesse
est esse non possibile est esse. Sed dudum dictum est, quod ei propositioni
quae proponeret non possibile esse impossibilitas consentiret. Sed non
possibile esse consequitur necessitatem, et impossibilitas igitur consequitur
necessitatem. Erit itaque recta propositionum consequentia: si necesse est
esse, impossibile est esse. Sed hoc fieri non potest. Si igitur impossibilitas
non sequitur necessitatem, sequitur autem propositio quae aliquid non posse
esse denuntiat impossibilem propositionem, necessariae propositioni
possibilitatis negatio quae est non possibile esse non consentit. Quod si haec
necessariae enuntiationi non consentit, consentiet affirmatio. Necessitatem
igitur possibilitas consequitur. ƿ Erit ergo recta propositionum consequentia hoc
modo: si necesse est esse, possibile est esse. Sed rursus alia nobis ex his
impedimenta nascuntur. Nam si quis dicat necessitati propositionem possibilem
consentire quoniam possibilitati ea propositio quae dicit non impossibile esse
et rursus ea quae enuntiat non necesse esse consentit, quod superior ordo
praedocuit, erit ut necessariae propositioni consentiat ea quae dicit non
necesse esse. Erit igitur recta consequentia: si necesse est esse, non necesse
est esse. Sed hoc rursus est impossibile. Quod si ita est, aliquid in
possibilis consequentiis propositionum permutandum est, ut possit ipsa sibi
ratio consentire. Aut igitur illud primo inconvenienter dictum est, quod
necessarii negatio affirmationem possibilem sequeretur, ut ea quae est non
necesse esse sequatur eam quae dicit possibile esse vel certe illud non recte
sensimus ad possibilem propositionem necessarium consentire. Quod quia
perabsurdum est (nullus enim dixerit necessitati possibilitatem esse
contrariam: evenit enim quod necesse est' hoc fieri non posse) rectaque est
haec consequentia: si necesse est, possibile est, fit ut potius necessarii
negatio propositionem possibilem non sequatur. Sed cum haec dicuntur, illud
intellegi placet, quod necessitatem possibilitas sequatur, ut id quod necesse est,
hoc dicatur esse possibile, illud autem quod per se possibile est non modis
omnibus sit necesse. Nam si necesse est, fieri non potest ut non sit, quod vero
possibile est, et non esse potest. Igitur quod possibile ƿ est non est necesse.
Dico autem quia neque ea propositio sequitur possibilitatem, quae necessitati
omnino contraria est. Est namque necessariae propositioni contraria ea quae
dicit necesse est non esse. Hanc possibilitati consentire nullus impellet. Nam
quod necesse est non esse, illud non potest esse, quod autem possibile est, et
esse et non esse potest. Necessitas ergo propositionis quae secundum esse
praedicatur idcirco non sequitur possibilitatem, quoniam possibilitas quidem et
non esse potest, necessitas vero quae secundum esse est non esse non potest.
Rursus necessitas quae secundum non esse praedicatur a possibilitate differt
eamque non sequitur, quod necessitas ea quae secundum non esse dicitur non
potest esse, possibile vero et esse et non esse potest. Quid igitur ut neque
opposita negatio necessarii possibilitatem sequatur, quae non necesse esse
proponit, neque ipsa necessitas affirmandi quae dicit necesse esse neque huic
contraria quae dicit necesse esse non esse? Sed in his quatuor videbuntur. Est
enim necessaria affirmatio quae dicit necesse esse, huic opposita est ea quae
praedicatur non necesse esse, rursus contraria necessitati affirmatio est quae
dicit necesse est non esse, huic opponitur ea quae proponit non necesse est non
esse, quod subiecta docet subscriptio: Necesse est esse Non necesse est esse
Necesse est non esse Non necesse est non esse Si igitur neque ea quae
dicit necesse est esse neque huic opposita quae proponit non necesse est esse
nec necessitati contraria, cuius sententia est quoniam ƿ necesse est non esse,
possibilitati consentit, restat ut ei consentiat quarta quae dicit non necesse
est non esse, quae scilicet quarta aliquatenus etiam ipsi necessitati
consentit, necessitas vero possibilitati minime. Omne enim quod necesse est
esse et possibile est esse et ut non sit non est necesse. Idcirco autem haec
propositio quae dicit non necesse est non esse necessitati consentit, quia
necessitati quidem contraria est ea quae dicit necesse est non esse, haec vero
opposita est huic propositioni quae dicit necesse est non esse, ea scilicet
quae proponit non necesse est non esse: quare consentiet ei propositio quae
contraria est sibimet oppositae affirmationi. Quod si quis attentius inspicit
et ad supra scriptum omnino reuertitur, facile cognoscit. Si igitur possibile
est (ut dictum est) sequitur ea propositio quae dicit non necesse est non esse,
negationem possibilis sequitur huic opposita quae dicit necesse est non esse
eritque huiusmodi consequentia: si possibile est, non necesse est non esse,
rursus si non possibile est, necesse est non esse. Reuersa est igitur illa
consequentia quae contradictorie quidem fiebat sed conversim, sicut supra de
possibilibus dictum est. Hic namque affirmationem possibilem negatio sequitur
quae necessarium quidem destruit sed id quod ad non esse ponitur, ea scilicet
quae dicit non necesse est non esse, rursus negationem possibilis affirmatio
sequitur necessaria quae secundum non esse ponitur. Est igitur hic quoque eadem
conversio, ut contradictio quidem contradictionem sequatur sed conversim, ut
affirmatio negationi, negatio vero affirmationi conveniat. Melius vero hoc si
sub ƿ oculos caderet liquere credidimus atque ideo apertissime sententiam rei
subiectae dispositionis nos ordo commoneat. Affirmatio possibilis Negatio
possibilis oppositae secundum esse: secundum esse: Possibile esse Non possibile
esse Negatio necessaria Affirmatio necessaria secundum non esse: secundum non
esse: Non necesse est non esse Necesse est non esse Omnis quidem
sententia est talis, ordo autem sermonum huiusmodi est: postquam dixit de
possibilium et impossibilium consequentia, quod contradictiones quidem
contradictionibus convenirent sed conversim, id est quod affirmatio negationi,
negatio vero consentiret affirmationi, haec eadem, inquit, consequentia
quemadmodum in necessariis evenit, videndum est. Speculatus igitur et de
necessariis idem non repperit. Nam cum dixisset necessarii negationem
consentire possibilitati, affirmatio necessaria negationi possibilitatis non
consensit. Eiusdem rei reddens causas illud arguit quod impossibilitas
necessitati idem valeret contrarie reddita. Quam rem emendare volens ita dixit:
AN CERTE, inquit, IMPOSSIBILE EST SIC PONI NECESSARII CONTRADICTIONES? Ut
negationem scilicet necessarii possibilitati consentire diceremus. Addit autem
dubitationem quandam, quae ita sese habet. NAM QUOD EST, inquit, NECESSARIUM
ESSE, illud sine dubio POSSIBILE EST ESSE. NAM SI NON, id est si quod
necessarium est possibile non est, NEGATIO possibilitatis CONSEQUITUR. NECESSE
EST ENIM in omnibus rebus AUT DICERE id est affirmare AUT CERTE NEGARE. In
omnibus namque rebus aut affirmatio vera est aut negatio. QUARE SI NON
POSSIBILE EST ESSE, id est si hoc est non possibile esse [quod impossibile est,
fiet id] quod necessarium est esse, sequitur autem propositionem quae dicit non
possibile est esse illa quae proponit IMPOSSIBILE EST ESSE, fit aliquid
impossibile ut dicatur: IMPOSSIBILE IGITUR EST ESSE ID QUOD NECESSE EST ESSE.
Sed hoc inconveniens est. Ergo hic docuit, quod necessitatem possibilitas
sequeretur. Nunc autem aliud addit: quoniam supra dixit possibili propositioni
necessariae affirmationis negationem consentire, nunc de eadem re dubitationem
dicens: AT VERO ILLUD QUOD EST POSSIBILE ESSE NON IMPOSSIBILE ESSE SEQUITUR. Nam
quod possibile est, hoc non est impossibile sed quod non est impossibile esse
non necesse est esse. Ergo si non impossibile esse sequitur possibilitatem, non
impossibilitatem autem sequitur id quod dicitur non necessarium esse
sequiturque possibilem propositionem id quod dicimus non necessarium ƿ esse,
nulli dubium est quin, si necessitatem possibilitas sequitur, sequatur
affirmationem necessariam negatio necessariae. QUARE CONTINGIT QUOD EST
NECESSARIUM ESSE id ipsum NON NECESSARIUM ESSE. QUOD EST INCONVENIENS. Constat
ergo quoniam affirmationem possibilem non sequitur opposita negatio necessariae
affirmationi, idcirco quod illud removendum est: aut, quod supra diximus, ne
sequatur possibilem affirmationem negatio necessariae, aut ne necessitatem
possibilitas sequatur. Quod quia fieri nullo modo potest, illud est removendum,
ne possibilitatem necessitati opposita negatio subsequatur. Igitur ea quae
dicit non necesse est esse non sequitur possibilitatem. Et quia haec omnia in
medio tacuerat, supra dictis addit: AT VERO NEQUE NECESSARIUM ESSE SEQUITUR
POSSIBILE ESSE, hoc scilicet sententiae includens possibilitati non consentire
necessarium, nec hoc solum sed NEQUE illud quod dicimus NECESSARIUM NON ESSE.
Hoc ut tractatum sit ipse planius monstrat. ILLI ENIM id est possibili UTRAQUE
CONTINGIT ACCIDERE et esse scilicet et non esse, HORUM AUTEM, id est necessarii
secundum esse et necessarii secundum non esse, UTRUMLIBET VERUM FUERIT, NON
ERUNT ILLA VERA. Hoc ipse exponit. De possibili enim utroque ita dicit: SIMUL
ENIM POSSIBILE EST ET ESSE ET NON ESSE (hoc est ergo quod ait: ILLI ENIM
UTRAQUE CONTINGIT ACCIDERE); SIN VERO, INQUIT, NECESSE EST ESSE ƿ VEL NON ESSE,
id est si non potest non esse et non poterit esse, NON ERIT POSSIBILE UTRUMQUE,
ut si esse necesse est, non poterit non esse vel si non esse necesse est, non
poterit esse. Tres igitur propositiones non necesse esse, necesse esse, necesse
esse non esse possibilitatem non sequuntur. RELINQUITUR ERGO id est ut quarta
propositio, quae opponitur necessario secundum non esse affirmatur,
possibilitatem sequatur, id est NON NECESSARIUM NON ESSE SEQUI POSSIBILE ESSE.
Sed quia possibile consentit necessario, haec quoque necessario consentit.
Namque hoc est quod dixit: HOC ENIM VERUM EST ET DE NECESSE ESSE. Nam quod
necesse est, non necesse est ut non sit. Haec igitur propositio quae dicit non
necesse est non esse contradictio est eius affirmationis quae sequitur
negationem possibilitatis eam scilicet quae dicit non possibile esse. Nam cum
affirmationem eam quae est scilicet possibile esse sequatur necessarii secundum
non esse negatio ea quae proponit non necesse est non esse, negationem
possibilis eam scilicet quae proponit non possibile est esse sequitur
affirmatio necessaria secundum non esse quae dicit necesse est non esse, quam
eandem quae proponit non possibile esse, quae est scilicet negatio
possibilitatis, impossibilis affirmatio sequitur quae proponit impossibile
esse. Hoc est ergo quod ait: HAEC ENIM FIT CONTRADICTIO EIUS QUAE SEQUITUR ID
QUOD EST NON POSSIBILE ESSE. Nam cum possibilem affirmationem sequatur
necessariae secundum ƿ non esse negatio quae dicit non necesse est non esse,
haec necessaria secundum non esse negatio contradictio est eius quae sequitur
negationem possibilitatis. ILLUD ENIM, id est negationem possibilitatis,
SEQUITUR ID QUOD EST IMPOSSIBILE. Nam cum negatio possibilitatis sit quae dicit
non possibile esse, hanc sequitur ea quae dicit impossibile est esse, cui
consentit ea quae dicit necesse esse non esse. Sequitur igitur possibilis
propositionis negationem ea quae dicit necesse esse non esse, cuius est
contradictio ea quae dicit non necesse esse non esse. Fit ergo hic quo que ut
contradictio contradictionem sequatur sed conversim. Quod ait per hoc cum
dixit: SEQUUNTUR IGITUR ET HAE CONTRADICTIONES SECUNDUM PRAEDICTUM MODUM eum scilicet,
ut affirmatio negationem, negatio vero sequatur affirmationem, et nihil quidem
erit vel inconveniens vel impossibile ita positis consequentiis, ut
affirmationem quidem possibilem negatio necessarii secundum non esse sequatur,
negationi vero possibilis affirmatio necessaria secundum non esse consentiat.
Quibus explicitis alias rursus adicit dubitationes. Sopra namque consequentias
ita disposuit, ut praecedens necessarium possibilitas sequeretur, nunc de eodem
ipso ambigit. Sive enim quis ponat consentire necessario possibile, sive quis
neget, utrumque videtur incongrnum, quoniam si quis neget possibilitatem ƿ
necessitati congruere, is dicit quoniam possibilitatis negatio necessariae
propositioni conveniet. Si quis enim abnuat propositioni quae dicit aliquid
necesse esse consentire eam quae proponit possibile esse, is illud abnuere non
potest, quia negatio possibilitatis necessitati consentiat, eritque integra
consequentia: si necesse est esse, non possibile est esse, quandoquidem illa
falsa est consequentia quae dicit: si necesse est esse, possibile est esse.
Quod si hoc fieri non potest, ut possibilitatis negatio necessariae consentiat
affirmationi, illud verum est affirmationem possibilem necessariae convenire. Sed
in hoc quoque maior inerit difficultas. Omne namque quod possibile est esse,
possibile est et non esse. Sed si possibilitas necessitatem sequitur, erit id
quod necesse est ut possit esse et possit non esse secundum naturam scilicet
possibilitatis, quae ipsi convenit necessitati. Sed hoc impossibile est: non
igitur possibilitas sequitur necessitatem. Quod si possibilitas necessitatem
non sequitur, negatio possibilitatis sequitur, ea scilicet quae est non
possibile esse, evenientque ea rursus incommoda, quae dudum cum eum locum
tractaremus expressimus. Quod si quis possibilitatis non velit esse negationem
eam quae dicit non possibile esse sed potius eam quae dicit possibile esse non
esse, quamquam ille non recto ordine affirmationem negationi accommodet
dictumque supra sit, quotiens cum modo propositiones dicuntur ad modos ipsos
potius negationem poni oportere quam ad verba, dandae tamen manus sunt, ut cum
eo quoque concesso, quod ad defensionem ƿ utile aliquibus videri possit,
argumentationis falsam sententiam fregerimus, penitus atque altius sit veritas
constituta. Sit ergo haec negatio possibilitatis quam ipsi volunt, id est ea
quae dicit possibile esse non esse sed haec quoque necessitati non convenit. Si
quis enim dicat quoniam possibile esse necessarium non sequitur, sequitur mox
possibilis contradictio necessitatem. Quod si quis contradictionem possibilis
ponat eam quae dicit possibile esse non esse eaque necessitati consentire
putatur, erit secundum eum recta consequentia: si necesse est esse, possibile
est non esse sed hoc fieri non potest. Quod enim necesse est esse non potest
non esse. Si igitur possibilitas non sequitur necessitatem (erit enim quod
necesse est contingens, possibile namque et contingens idem valet), negationes
possibilitatis, sive ea quae dicit non possibile esse, sive ea cuius sententia
est possibile esse non esse, necessitati convenient. Sed utrumque impossibile
est. Quod si haec non sequuntur, sequitur ea quae est earum affirmatio, id est
possibilitas. Sed hoc quoque fieri non potest, ut saepius supra monstravi. Haec
ergo huiusmodi quaestio in sequenti ordine ab ipso resolvitur. Nunc quoniam
quaestionis supra dictae talis sensus est, verba ipsa sermonumque ordo
videatur. Ait namque ita: DUBITABIT AUTEM, inquit, ALIQUIS, SI ILLUD QUOD EST
NECESSARIUM ESSE POSSIBILE ESSE SEQUITUR, ƿ id est si necessitati possibilitas
consentit. NAM SI NON SEQUITUR, id est si neget aliquis ut possibilitas
necessitatem sequatur, CONTRADICTIO CONSEQUITUR, possibilitatis scilicet
contradictio. Nam quod possibilitas non sequitur, contradictio possibilitatis
sequitur, ea scilicet quae dicit non possibile esse. Et praetermisit quod ex
his esset impossibile. Hoc autem est ut, si necessitatem possibilitas non
sequatur et contradictio possibilitatis consentiat, sit recta consequentia: si
necessarium est esse, non possibile est esse, quod est inconveniens. ET SI QUIS
NON HANC DICAT ESSE CONTRADICTIONEM, id est si quis neget possibilitatis
contradictionem esse quae dicit non possibile esse, illud certe ei NECESSE EST
DICERE quod possibilitatis contradictio ea sit quae dicit POSSIBILE esse NON
ESSE. SED UTRAEQUE FALSAE SUNT DE NECESSE ESSE. Nam quod necesse est, fieri non
potest ut non possibile sit, et rursus quod necesse est, fieri non potest ut
possibile sit non esse. RURSUS IDEM VIDETUR ESSE POSSIBILE INCIDI ET NON
INCIDI. Possibilitas enim affirmationi negationique communis est. Namque ET
ESSE ET NON ESSE potest quod possibile esse dicitur. HOC AUTEM FALSUM est, id
est de necessario praedicari. Necessarium namque si est, non esse non poterit;
si non est, nulla ratione contingit. Quod si quis dicat quoniam possibilitas
necessitatem sequitur, eadem possibilitas consentit contingenti et ERIT NECESSE
ESSE CONTINGERE NON ESSE, id est erit contingens id quod necesse ƿ esse
praedicatur. Nam si quod possibile est potest non esse, quod autem potest non
esse contingit ut non sit, non dubium est quin, si necessitatem possibilitas
sequitur, sequatur eam quoque et contingentia. Sed, contingens possumus dicere
in negatione, ut dicatur contingit non esse: est igitur quod necesse est esse
contingens non esse. HOC AUTEM FALSUM EST. Atque hic quidem ordo sermonum est,
ut in aliis fere omnibus perplexus atque constrictus: alias enim similitudo
enuntiationum, alias id quod deest implicitam reddit obscuramque sententiam. Quod
si quis Aristotelis verbis seriem nostrae expositionis adnectat et quod illic
propter similitudinem confusum est per expositionis nostrae distinctionem ac
separationem disgreget, quod vero in Aristotelis sermonibus minus est hinc
compenset, sententiae ratio totius elucebit.Nunc ergo quoniam proposuit
quaestionem, eam continenter exsequitur his verbis: MANIFESTUM AUTEM QUONIAM
NON OMNE POSSIBILE VEL ESSE VEL AMBULARE ET OPPOSITA valET SED EST IN QUIBUS
NON SIT VERUM, ET PRIMUM QUIDEM IN HIS QUAE NON SECUNDUM RATIONEM POSSUNT, UT
IGNIS CALFACTIBILIS ET HABET viM IRRATIONABILEM. ERGO SECUNDUM RATIONEM POTE,
STATES IPSAE EAEDEM PLURIMORUM ETIAM CONTRARIORUM. IRRATIONABILES VERO NON
OMNES SED QUEMADMODUM DICTUM EST, IGNEM NON EST POSSIBILE ƿ CALEFACERE ET NON,
NEC QUAECUMQUE ALIA SEMPER AGUNT. ALIQUA VERO POSSUNT ET SECUNDUM
IRRATIONABILES POTESTATES SIMUL QUAEDAM OPPOSITA. SED HOC QUIDEM IDCIRCO DICTUM
EST QUONIAM NON OMNIS POTESTAS OPPOSITORUM EST NEC QUAECUMQUE SECUNDUM EANDEM
SPECIEM DICUNTUR. Cum de possibilis et necessarii consequentia dubitasset
cumque si possibilitas necessitati consentiret, quod erat incommodum, vel si
possibilitas rursus necessitatem sequeretur necessitas ipsa cui possibilitas
consentiret in se et esse et non esse susciperet, nunc incongruentem
ambiguitatem rationabili argumentatione dissolvit dicens. Non vere illud metui,
ne possibilitas necessitatem sequens ipsam naturam necessitatis atque rigorem
frangeret, ut id quod necesse esset in contingentiam permPombaur neque enim,
inquit, omne quod possibile est esse et possibile est non esse. Sunt enim plura
quae unam tantum vim continent et ad negationem nullo modo sint apta, ut in his
possibilitatibus quas irrationabilis actus efficit. Nam cum sit possibile ignem
calefacere, non est possibile ut non calefaciat. Quare haec potestas non potest
opposita. Si qua enim potestas opposita potest, illa et esse potest et non esse
et facere et non facere, quae vero non potest opposita, unam ƿ rem tantum
potest, quae affirmationem tantum dat, negationem vero repudiet. Si quis ergo
ponat possibilitatem necessitati consentire, non idcirco iam necesse est ipsam
necessitatem in contingentiam verti, cui contingenti scilicet possibilitas
consentit. Non enim, inquit, omne possibile utrumque potest, id est et posse
esse et posse non esse, atque ideo non omne possibile contingentiae consentit. Docet
autem hoc his modis: IN HIS, inquit, QUAE NON SECUNDUM RATIONEM POSSUNT,
possibilitas quae esse dicitur non valet opposita, ut ignem calefacere
irrationale est. Nulla onim ratio est cur ignis calefaciat: omnium namque quae
naturaliter fiunt nulla ratio est. Ergo haec quorum potestas irrationabilis est
non possum opposita, ut ignis non potest calefacere et non calefacere. Si enim
utrumque possint, opposita possum. Calefacere enim et non cale. Facere opposita
sunt. Cum ergo irrationabiles potestates et opposita agendi non habeant
facultatem, illa quae secundum rationem fiunt ad oppositorum aecum actuary
poterunt retineri, ut quicquid ex voluntate et ratione conceptum est ad
utrumque valeat, medicinam mihi exercere et possibile est et possibile non est
vel rursus ambulare. Quod enim quisquis animi ratione vel appetentia uult, hoc
ex ratione venire dicitur. Et in his omnibus illa potestas est quae ad utrumque
valeat, id est et ad affirmationem et ad negationem, ut sit scilicet et non
sit. In his autem quae sunt ƿ irrationabilia, licet in solis evenire possit, ut
ea potestas quae dicitur non etiam possit opposita, tamen non omnis
irrationabilis potestas opposita non potest, ut aqua et friget et humida est:
ergo et frigescere potest facile et humectari sed eadem permutata in calidam
potest frigescendi non habere vim, cum non possit humectandi amittere
potestaten, dum aqua sit. Quocirca non omnis potestas opposita valet sed valet
quidem opposita potestas ea quae secundum rationabiles motus valuit, illa vero
potestas quae opposita non valet in solis irrationabilibus invenitur, licet non
in omnibus. Sunt enim irrationabiles potestates quae utrumque possint, ut id
quod dictum est de aquae frigore. Et tota quidem sententiae vis talis est, nunc
quis sermonum ordo sit explicetur. MANIFESTUM, inquit, est QUONIAM NON OMNE
POSSIBILE VEL ESSE VEL AMBULARE ET OPPOSITA valET. Quod ita dictum esse
manifestum est, non ut putaremus quoniam omne quod ambulare potest vel quod
esse potest non possit opposita, id est non possit non esse: hoc enim videtur
textus ostendere sed nemo ita intellegat potiusque sic dictum videatur:
manifestum est quoniam non omne possibile, ut possibile frequenter solemus usurpare,
cum dicimus possibile esse ambulare, opposita valet. Neque enim quod omnis
potestas affirmationi negationique conveniat sed sunt quaedam quae unum tantum
possint, ut supra iam diximus. Atque hoc apertius intellegitur si ita dicamus:
manifestum est autem quoniam non ƿ omne possibile et opposita valet, quoniam
scilicet possibile frequenter et de esse et de ambulare praedicamus. Hoc ita
cogitans facilius quis agnoscit, quid ipsius textus verba denuntient, cum etiam
adminiculari quis debeat obscuris sensibus patientia atque consensu, quod ad
sententiam potius dicentis exspectet, etsi se sermonum ratio ita non habeat.
Hoc ergo ita constituto manifestum esse scilicet non omnes potestates opposita
valere sed esse quasdam IN QUIBUS NON SIT VERUM dicere quoniam opposita valent,
[et] datur exemplum: in his quidem primum quae irrationabiliter possunt, id est
non secundum aliquam rationem, quarum scilicet potestatum reddi ratio non
potest, quod ipsarum natura sit, ut quoniam ignis calfactibilis est, idcirco de
eo ratio reddi non potest: hoc namque illi naturaliter adest. Et haec quidem
ignis potestas non valet opposita, scilicet sit irrationalis, quae vero
rationabiles sunt et secundum rationabilem potestatem EAEDEM PLURIMORUM ETIAM
CONTRARIORUM SUNT. Nam quibus ratio dominatur, ad utraque opposita natura
ipsorum apta est, ut eaedem potestates sint plurimorum quae sunt contraria, ut
si est mihi possibile ambulare, quoniam hoc ex ratione et ex voluntate fit, sit
possibile non ambulare et est haec potestas non unius sed plurimorum eorumque
contrariorum. Licet enim affirmatio et negatio sit quodammodo ambulare et non ƿ
ambulare, tamen nunc ab Aristotele in contrarii vice disponitur. Et hoc quidem
in omnibus rationabilibus potestatibus planum est eas plurimorum esse
contrariorum et opposita valere, quae vero secundum rationem non sunt, licet
sint quaedam quae opposita valeant, non tamen omnia. Nam cum aqua frigendi
habeat potestatem, quod est irrationabile, est ei rursus alia potestas
calefaciendi, cum ipsa sit calefacta sed non in omnibus potestatibus
irrationabilibus hoc inveniri potest. Ignis enim (ut dictum est) unam
calefaciendi tantum videtur habere potestatem. Hoc est enim quod ait:
IRRATIONABILES VERO NON OMNES, id est opposita valent sed QUEMADMODUM DICTUM
EST, IGNEM NON EST POSSIBILE CALEFACERE ET NON, daturque in omnibus regula quae
non sint possibilia contrariorum, ea scilicet quae semper unam rem actu
continent, ut ignis semper calet, sol semper movetur et caetera huiusmodi, quod
per hoc ait quod dixit: NEC QUAECUMQUE ALIA SEMPER AGUNT. Aliqua vero possunt
quaedam opposita etiam secundum irrationabiles potestates, ut dictum est de
aqua. Sed hoc idcirco dictum esse testatur, ut cognosceremus nihil evenire
contrariorum, si quis diceret possibilitatem necessario consentire. Cum enim
non omnis possibilitas contraria valeret, ea scilicet necessitati consentit,
quae contraria non valet sed unam rem semper agit. Hoc est enim quod ait: SED
HOC QUIDEM IDCIRCO DICTUM EST, QUONIAM NON OMNIS POTESTAS OPPOSITORUM EST, NEC
QUAECUMQUE SECUNDUM EANDEM SPECIEM DICUNTUR. Quod ait: NEC QUAECUMQUE SECUNDUM
EANDEM SPECIEM DICUNTUR tale est: non modo, inquit, omne quod dicitur possibile
contrariorum esse potest sed etiam quae sub eadem specie sunt quaedam contraria
non possunt, ut ea quae sunt irrationabilium. Nam cum omnium irrationabilium in
eo quod irrationabilia sunt una sit species, tamen ne in his quidem inveniri
potest, ut in omnibus eadem sit contrariorum potestas, ut de igne quod supra
iam dictum est. Nam cum eius irrationabilis sit potestas, non tamen talis est
ut ad contraria transferatur. Recte igitur dictum est, quoniam nec quae sub
eadem specie sunt poterunt omnia contrariorum esse potentia. Nam cum ignis
potestas cum aliis omnibus potestatibus irrationabilibus sub eadem sit specie,
quod irrationabilis est potestas, tamen non valet opposita. Atque hoc quidem
quod attemptare possit totam quaestionem, non tamen validissime dissoluere
praedixit: quo vero maxime dirigat dubitationem ambiguitatemque constituat,
ipse continuata oratione adicit dicens: QUAEDAM VERO POTESTATES AEQUIVOCAE
SUNT. POSSIBILE ENIM NON SIMPLICITER DICITUR SED HOC QUIDEM QUONIAM VERUM EST
UT IN ACTU, UT POSSIBILE EST AMBULARE QUONIAM AMBULAT, ET OMNINO POSSIBILE EST
ESSE QUONIAM IAM EST ACTU QUOD DICITUR POSSIBILE, ILLUD VERO QUOD FORSITAN
AGET, UT POSSIBILE EST AMBULARE QUONIAM AMBULABIT. ET HAEC QUIDEM IN MOBILIBUS
SOLIS EST POTESTAS, ILLA VERO ET IN IMMOBILIBUS. IN ƿ UTRISQUE VERO VERUM EST
DICERE NON IMPOSSIBILE ESSE AMBULARE VEL ESSE, ET QUOD AMBULAT IAM ET AGIT ET
AMBULABILE. SIC IGITUR POSSIBILE NON EST VERUM DE NECESSARIO SIMPLICITER
DICERE, ALTERUM AUTEM VERUM EST. QUARE QUONIAM PARTEM UNIVERSALE SEQUITUR,
ILLUD QUOD EX NECESSITATE EST SEQUITUR POSSE ESSE SED NON OMNINO. Quid haec
sententia contineret, quam nunc Aristoteles proposuit, quinto quidem libro
diligenter expressimus et nunc eam breviter exsequimur. Expositionis enim causa
doetrinaeque hunc nobis secundum expositionis sumpsimus laborem, non augendi
prolixitate fastidii. Talis ergo est tota sententia: possibile quod frequenter
in rebus dicimus non simpliciter dicitur atque ideo quoniam possibile a
potestate traductum est, ipsa quoque potestas aequivoca est. Hoc hinc
manifestum est, quod quaedam possibilitates ad hoc dicuntur non quoniam aguntur
sed quoniam ut agantur nihil impedit, ut si de aliquo sano corpore omnibusque
aliis quae impedire poterant remotis sedente dicatur possibile esse eum
ambulare, non quoniam ambularet sed quoniam ut ambularet nihil omnino prohibet.
Quaedam vero potestates ita dicuntur quoniam iam actu sunt atque aguntur, ut si
quis de ambulante homine dicat possibile eum esse ambulare. Atque ideo illa
possibilitas quae non secundum actum aliquem dicitur sed secundum id quod
posset agere dicitur, eo quod agere non prohibetur, a potestate possibilitas ƿ
nominatur. Haec vero quae iam agit atque in actu est, actus ipse, possibilitas
appellatur. Duae ergo significationes sunt possibilitatis: una quae eam
possibilitatem designat quae est potestate, quae scilicet actu non sit, altera
quae eam possibilitatem significet quae iam actu sit. Haec autem possibilitas
quae iam actu est aut ex potestate ad actum transit aut semper in actu
naturaliter fuit, ut cum homo ex eo quod sedet ambulat, potest ambulare atque
ideo ex potestate in actum vertit, sol vero cum movetur, numquam ex potestate
in actum vertit (neque enim aliquando hunc motum non egit) neque ignis ut nunc
caleret, aliquando non caluit. Ergo ea rursus possibilitas quae secundum actum
aliquem dicitur duas intra se species continet: unam quae talem actum
possibilitatis designet, quem non esse non liceat, et haec dicitur necessaria
et numquam ex potestate in actum vertit sed in actu naturaliter mansit; alterum
vero quod liceat et non esse, quod scilicet ex potestate in actum migravit, et
hoc non necessarium, cum sit actu. Et haec talis potestas, quae ex potestate in
actum vertit, in solis mobilibus est, hoc est quae moveri possunt, haec autem
sunt corporalia. Incorporalia enim non moveri quibus rationibus adstruatur
paulo post dicemus. Illae vero quae semper in actu propria naturae qualitate
manserunt, et in mobilibus inveniuntur, ut igni calor qui semper actu et
numquam fuerit potestate, ƿ et in his quae sunt immobilia, haec autem sunt
incorporalia et divina. Quare potestas ea quae ex potestate in actum migravit
solorum est corruptibilium et corporalium, ea vero quae semper actu fuit
divinis corporalibusque communis est. Ut igitur tota ratio breviter accingatur,
ita dicendum est: possibilitas aequivoca est et multa significans. Est enim una
possibilitas quae ipsa quidem non sit in actu, esse tamen possit atque ideo de
ea possibilitas praedicetur, est autem alia quae iam est actu. Haec autem
potestas quae iam actu est non est aequivoca sed genus. Habet enim sub se
species eam potestatem quae actu quidem est sed ex potestate migraverit, aliam
vero quae actu est sed ex potestate non migravit. Et illa quidem quae ex
potestate non migraverit, ipsa dicitur necessaria, quae numquam relinquet
subiectum, illa vero quae ex potestate ad actum transiit sine ulla dubitatione
dicitur non necessaria, idcirco quod poterit relinquere aliquando subiectum.
Sed de his utrisque, scilicet quae vel in potestate vel in actu possibilitates
dicuntur, communis poterit esse praedicatio, si dicamus utrasque esse non
impossibiles. Nam et qui potest ambulare, cum non ambulet, et qui iam ambulat,
verum est de his dicere quoniam non est impossibile eos id agere quod possunt
agere vel agunt. Cum vero sub significatione possibilitatis duo sint: una
possibilitas quae actu non est, alia vero quae actu est, illa possibilitas quae
secundum potestatem dicitur necessario non accommodatur neque aliquando
necessitati poterit consentire. Restat igitur, ut sub ea possibilitate
necessitas ponatur quae actu est. Sed ea ƿ quoque habet unam speciem per quam
ex potestate in actum migrat, quae est non necessaria: quare ne in hac quidenu
potest poni necessitas. Restat igitur ut, quoniam id quod necesse est esse
nullus negat esse possibile, sub possibili est autem et ea quae potestate esse
dicitur sed necessitas non ponitur neque sub ea potestate quae actu est et
poterit subiectum relinquere, ponatur sub eo actu qui subiectum relinquere non
potest, ut sit necessitas possibilitas quae sit actu et subiectum numquam
relinquat, eo quod ad actum ex potestate non venerit. Species igitur quaedam
erit necessitas possibilitatis, siquidem illic ponitur, ubi est ea possibilitas
quae actu semper est. Quod quoniam speciem sequitur genus et ubi est species
genus deesse non potest, sequitur speciem suam, id est necessitatem, genus
proprium, id est possibilitas sed non omne. Ea vero possibilitas necessitatem
non sequitur, quae potestate tantum est, non etiam actu, neque ea quae cum sit
actu relinquere subiectum potest sed ea tantum quae cum actu sit numquam
poterit a subiecto discedere. Sequitur ergo possibilitas necessitatem nihilque
evenit impossibile sed ea, ut dictum est, quae in actu sit et numquam in
subiecto natura esse desistat. Totus quidem sensus huiusmodi est, ratio vero
verborum ita constabit: QUAEDAM VERO, inquit, POTESTATES AEQUIVOCAE SUNT. Hoc
idcirco dictum est, quoniam non omnis potestas aequivoca est. Est enim potestas
quae ut genus sit, ea scilicet quae secundum actum praedicatur. Quemadmodum
autem quaedam potestates aequivocae sint exsequitur dicens: POSSIBILE ENIM NON
SIMPLICITER ƿ DICITUR, ET HOC PARTITUR: SED HOC QUIDEM QUONIAM VERUM EST UT IN
ACTU, UT POSSIBILE EST AMBULARE, QUONIAM AMBULAT, ET OMNINO POSSIBILE EST ESSE,
QUONIAM IAM EST ACTU QUOD DICITUR POSSIBILE. Hoc planius nihil poterit demonstrari
quin illud possibile dicat, quod iam agitur. Quod si quis possibile esse neget,
hoc agi et fieri atque esse dicit quod impossibile est sed hoc omnem modum
irrationabilitatis excedit. Aliam vero partem significationis possibilitatis
hanc dicit: ILLUD VERO QUOD FORSITAN AGET, et dat huius exemplum, UT POSSIBILE
EST AMBULARE, QUONIAM AMBULABIT. Non ergo quod iam agit sed QUOD FORSITAN AGET,
id est quod ut agat fortasse nihil prohibet. ET HAEC QUIDEM, inquit, IN
MOBILIBUS SOLIS EST POTESTAS, haec scilicet possibilitas quae potestate dicitur
non secundum actum. Mobilia vero, ut dictum est, sola corpora dicit. ILLA VERO,
id est quae actu sunt, ET IN IMMOBILIBUS, id est divinis. Atque ideo addidit
haec cum dicit et IN IMMOBILIBUS, ut non suspicemur in solis esse divinis actus
possibilitatem sed etiam in mortalibus atque corporeis. IN UTRISQUE VERO VERUM
EST DICERE NON IMPOSSIBILE ESSE AMBULARE VEL ESSE, ET QUOD AMBULAT IAM ET QUOD
AGIT ET AMBULABILE. In utrisque, inquit, significationibus una praedicatio poterit
convenire, ut dicamus non esse impossibile ƿ vel ambulare quod iam ambulat vel
ambulare quod potest ambulare et non ambulat, quod per hoc ait quod dixit
AMBULABILE. Ambulabile enim est quod non quidem ambulet, possit tamen ambulare.
His addit: SIC IGITUR POSSIBILE NON EST VERUM DE NECESSARIO SIMPLICITER DICERE,
id est sic possibile, quemadmodum aequivoce possibilitas praedicatur, non est
verum de necessario simpliciter et universaliter atque omnino praedicare, hoc
est non omne possibile necessario consentit. ALTERUM AUTEM id est possibile
VERUM EST, hoc est de necessario praedicare, illud scilicet quod secundum actum
dicitur immutabilem. QUARE QUONIAM PARTEM suam, id est speciem, id quod est
UNIVERSALE, id est genus, SEQUITUR, ILLUD QUOD EX NECESSITATE EST, quod
scilicet species est possibilitatis, SEQUITUR POSSE ESSE, id est possibilitas
SED NON, inquit, OMNINO. Nam illa possibilitas, quae in actu praedicatur et
relinquere subiectum potest, non sequitur necessitatem sed ea tantum, quae cum
in actu sit neque ex potestate in actum vertit neque poterit subiectum
relinquere. Atque haec quidem quae Aristoteles dixit huiusmodi sunt, quae vero
nos distulimus, ut doceremus immobilia esse divina, mobilia vero sola corpora
vocari brevissime demonstrandum est. Sex motus species esse manifestum est,
sicut in praedicamentorum libro Aristoteles digessit, quamquam hoc in physicis
permutaverit. Sed nunc ita ponamus tamquam si omnino sex sint. Si secundum
nullam motus speciem moveri divina atque incorporalia ratio declaravit, ordine
conuincitur non moveri divina. Ergo neque generantur neque corrumpuntur neque
crescunt neque minuuntur neque de loco in locum transeunt, quippe quae
plenitudine naturae suae ubique tota sunt nec de deo aliquid intellegi fas est,
nec rursus aliqrubus passionibus permutantur. Quod si secundum nullum horum
motuum divinarum rerum permutabilis est natura, manifestum est ea omnino non
esse mobilia atque sex motus hos solis corporibus evenire. Atque hoc quidem de
plurimis quae de ea re possunt dici rationibus atque argumentis limasse
sufficiat. Nunc quoniam Aristoteles consentire necessario possibilitatem non
omnem docuit et quae ei conveniret expressit, rursus de ipsorum consequentia et
quid primo, quid posterius poni debeat, memoriter subicit dicens: ET EST QUIDEM
FORTASSE PRINCIPIUM QUOD NECESSARIUM EST ET QUOD NON NECESSARIUM OMNIUM VEL
ESSE VEL NON ESSE, ET ALIA UT HORUM CONSEQUENTIA CONSIDERARE OPORTET.
MANIFESTUM EST AUTEM EX HIS QUAE DICTA SUNT, QUONIAM QUOD EX NECESSITATE EST
SECUNDUM ACTUM EST, QUARE SI PRIORA SEMPITERNA, ET QUAE ACTU SUNT POTESTATE
PRIORA SUNT. ET HAEC QUIDEM SINE POTESTATE ACTU SUNT, UT PRIMAE SUBSTANTIAE, ƿ
ALIA VERO CUM POTESTATE, QUAE NATURA PRIORA SUNT, TEMPORE VERO POSTERIORA, ALIA
VERO NUMQUAM SUNT ACTU SED POTESTATE SOLUM Postquam de possibilis et
necessarii consequentia quid videretur exposuit, haec ad emendationem
quodammodo superioris ordinis apponit, ut quoniam superius a possibili inchoans
caeteras omnes propositiones ad possibile et contingens et ad eorum consensum
reduxit, nunc hoc rationabiliter mPomba, ut non potius a possibilitate
inchoandum sit sed a necessitate. Nam si quis animadvertat diligentius
superiorem descriptionem, primo positum est possibile et contingens et ad eadem
cunctorum consensus relatus est. Nunc autem hoc permutatum videtur. Dicit enim
fortasse hoc esse rectius, ut magis propositionum consequentia a necessariis
inchoetur. Est autem totus sensus huiusmodi: quoniam, inquit, necessaria
sempiterna sunt, quae autem sempiterna sunt omnium aliorum quae sempiterna non
sunt principium sunt, necesse est ut id quod necessarium est caeteris omnibus
prius esse videatur. Ergo consequentiae quoque eodem modo faciendae sunt, ut
primo quidem necessitas, post vero possibilitas et caetera proponantur, sintque
consequentiae hoc modo: Necesse esse Non necesse esse Non possibile esse non
esse Possibile esse non esse Necesse esse non esse Non necesse esse non esse
Non possibile esse Possibile esse ƿ Videsne igitur ut primo quidem
necesse esse et non necesse esse propositum sit, secundo vero loco ad
necessitatis caetera consensum consequentiamque relata sint? Hoc est ergo quod
dixit fortasse principium quoddam esse omnium vel esse vel non esse id quod
esset necessarium, ut a necessario speculandarum propositionum principium
sumeretur, quod esse aliarum propositionum vel non esse secundum consequentiam
consensum constitueret. Et quoniam prius positum est necesse esse, huic
consentit ea quae dicit non possibile esse non esse. Istius ergo propositionis
quae dicit non esse possibile ut non sit, quae scilicet non esse denuntiat
(tollit enim possibile quod modus est), principium est necessitas, cui sine
ulla dubitatione consentit. Et rursus quoniam ei quae dicit non necesse esse
consentit ea quae dicit possibile est non esse, huius propositionis, quae
aliquid esse constituit, id est possibile, principium est ea propositio quae
dicit non necesse est. Ergo sive affirmative necessitas proponatur sive
negative, vide principium quoddam esse caeterorum et caetera velut his, id est
necessarlis, consentientia iudicari oportere. Et hoc est quod ait: ET ALIA
QUEMADMODUM ISTA CONSEQUENTIA CONSIDERARE OPORTET. Cur autem istud eveniat,
consequenter ostendit dicens: quoniam ea quae necessaria sunt actu ƿ sunt, ut
frequenter supra monstratum est, ea vero quae necessaria sunt sempiterna sunt,
quae vero sempiterna sunt priora sunt his quorum sunt huiusmodi potestates quae
in actu nondum sint, manifestum est quoniam et quae actu sunt et potestate ad actum
non veniunt priora sunt. Sed de eo actu loquimur, qui ex potestate ad actum non
venit sed semper actu propriae naturae constitutione permansit, ut cum ignis
calet vel sol movetur et caetera huiusmodi ita sunt, ut actum numquam
reliquerint neque ab his actus afuerit aliquando neque ex potestate ad hunc
venerint actum. Quoniam ergo huiusmodi fuerunt ut semper essent, quae autem
semper sunt, ea omnibus sunt priora, erunt etiam potestate secundum propriam
naturam priora. Sed quae priora semper sempiterna sunt et rursus eadem
necessaria, actu sunt et necesse est, ut ea quae actu sunt his quae sunt
potestate priora sint. Post haec fit ab Aristotele divisio rerum hoc modo:
rerum aliae sunt actu semper, qui ex potestate non venerit, et istae sunt
quarum nullae sunt potestates sed semper in actu sunt. Aliae vero quae in actum
ex potestate migraverint, quarum quidem substantia et actus secundum tempus
posterior est potestate, natura vero prior. In omnibus enim illud quod est actu
prius est et nobilius quam id quod potestate est. Illud enim quod potestate est
adhuc ad actum festinat atque ideo perfectio quidem est actus, ƿ potestas vero
adhuc quiddam est imperfectum, quod tunc perficitur cum ad actum aliquando
peruenerit. Quod autem perfectum est eo quod est imperfectum generosius et
prius esse manifestum est. Nam si res quae ad actum suum ex potestate venerunt,
prius fuerunt potestate, post vero actu, ergo actus earum rerum posterior est
potestate, si ad tempus referamus, prior vero eadem potestate, si ad naturam. Et
hoc est quod ait: alias res esse, quae cum possibilitate sunt et actu sunt sed
actum potestate tempore quidem posteriorem habeant, natura vero priorem,
quasdam autem res esse in quibus sola potestas sit, numquam actus, ut numerus
infinitus. Crescere enim potest in infinita numerus, quicumque vero numerus
dictus sit vel centum vel mille vel decem milia et caeteri finitos; esse
necesse est. Ergo actu numerus numquam est infinitus, quoniam vero potest in
infinita concrescere, idcirco solum potestate est infinitus. Eodem quoque modo
et tempus. Quantumcumque enim tempus dixeris finitum est sed quoniam tempus
potest in infinita concrescere, idcirco dicimus tempus esse infinitum, quod
potestate sit infinitum, non actu. Nihil enim actu esse poterit infinitum. Quod
autem supra dixit quae semper actu essent primas esse substantias, non ita
putandum est primas eum substantias dicere quemadmodum in categoriis, ubi
primas substantias indinduas dicit. Hic autem primas substantias quae semper ƿ
actu sunt idcirco nominat quia, ut dictum est, quae semper actu sunt
principalia caeterarum rerum sunt atque ideo primas eas substantias esse
necesse est. UTRUM AUTEM CONTRARIA EST AFFIRMATIO NEGATIONI ET ORATIO ORATIONI
QUAE DICIT QUONIAM OMNIS HOMO IUSTUS EST EI QUAE EST NULLUS HOMO IUSTUS EST AN
OMNIS HOMO IUSTUS EST EI QUAE EST OMNIS HOMO INIUSTUS EST? CALLIAS IUSTUS EST,
CALLIAS IUSTUS NON EST, CALLIAS INIUSTUS EST: QUAE HARUM CONTRARIA EST? Post propositionum
consequentias pertractatas easque subtili inquisitione dispositas illud
exoritur inquirendum, quod magnam in se utilitatem ita praefert, ut quanta in
eo vis utilitatis sit, prima quoque fronte legentium mentibus ingeratur. Nam
cum sit manifestum, quoniam affirmationem opposita negatio semper oppugnat
maximeque perimet universalem affirmationem universalis negatio quoniamque non
ignoratur, quod affirmatio quae contrarium affirmat ipsa quoque contrarii
perimat propositionem, quaeritur quae magis perimat magisque oppugnet
affirmativam, utrumne ea quae universalis negatio est an ea quae contrarii vel
privationis affirmatio. Sit enim positum hanc esse affirmationem quae proponit
OMNIS HOMO IUSTUS EST, hanc ergo duae perimunt propositiones, et universalis
scilicet negatio quae dicit quoniam NULLUS HOMO IUSTUS EST et ea quae
privationem ƿ iustitiae praedicat affirmando, ea scilicet quae dicit OMNIS HOMO
INIUSTUS EST. Affirmatio igitur quae proponit: Omnis homo iustus est
perimitur et a negatione propria universali quae dicit: Nullus homo iustus
est et ab affirmatione privatoria quae proponit: Omnis homo iniustus
est Cum igitur ab utrisque perimatur, quod autem perimitur ei quod [eam]
perimit videtur esse contrarium quoniamque a duobus, ut dictum est, perimitur
et duae unius contrariae esse non possunt, quae duarum propositionum quas supra
memoravimus, id est negationis universalis et privatoriae affirmativae,
contraria sit universali affirmationi superius comprehensae? In qua re quam sit
utilis quaestio nullus ignorat, qui cogitat, quia nisi hoc ab Aristotele
quaesitum enodatumque esset, magnam fore dubitationem, an illud reciperetur, ut
duo unius possent esse contraria, quod manifesto fieri non potest. Nam cum duo
unam rem perimant, quis esset qui dubitaret aut unam rem duabus opponi aut
duabus unam rem perimentibus quaeri oportere, quae magis earum videretur
contraria? Contrarias autem nunc dicimus non secundum eum modum, quem
Aristoteles in praedicamentis explicuit sed tantum ad id quod res rem vel propositio
perimit propositionem, ut quasi hoc modo ƿ quaeratur: affirmatio universalis
secundum quam magis perimitur, utrumne secundum eam quae universalis est
negatio an secundum eam quae vel prirationem praedicat vel quodlibet aliud quod
ex ipsa oppositione vim contrarii repraesentet? Unde etiam illud latere non
oportet, nulli esse dubium inter universalem affirmationem privatoriam et
universalem negationem quae esset opposita contrarie. Supra enim iam dictum est
affirmationi universali negationem universalem esse contrariam sed hic, ut
dictum est, non hoc dicitur sed illud potius quae magis perimat rem. Nam quae
magis perimit ea propemodum magis videbitur esse contraria. Atque ideo non
solum de universalibus proposuit sed ne suspicaretur quis quod illam
contrarietatem diceret quam vel in praedicamentis locutus est vel rursus supra
cum de universali affirmatione et negatione loqueretur, de particularibus
adiecit, quibus non erat contrariae oppositionis affirmatio atque negatio. Nam
si recte superius comprehensa meminimus, affirmatio universalis et negatio
universalis contrariae esse dicebantur. Nec solum hoc sed etiam secundum iustum
et iniustum constituit quaestionem, quod habitus et privatio potius est quam
ulla contrarietas. Quare, ut diximus, intellegendum est esse nunc in
quaestione, quae propositio quam propositionem proxime efficaciusque destruat
ac perimat. Huius inquirendae rei via exsistet hoc modo: NAM SI EA QUAE SUNT IN
VOCE SEQUUNTUR EA ƿ QUAE SUNT IN ANIMA, ILLIC AUTEM CONTRARIA EST OPINIO CONTRARII,
UT OMNIS HOMO IUSTUS EI QUAE EST OMNIS HOMO INIUSTUS, ETIAM IN HIS QUAE SUNT IN
VOCE AFFIRMATIONIBUS NECESSE EST SIMILITER SESE HABERE. QUOD SI NEQUE ILLIC
CONTRARII OPINATIO CONTRARIA EST, NEC AFFIRMATIO AFFIRMATIONI ERIT CONTRARIA
SED EA QUAE DICTA EST NEGATIO. QUARE CONSIDERANDUM EST, QUAE OPINATIO VERA
FALSAE OPINIONI CONTRARIA EST, UTRUM NEGATIONIS AN CERTE EA QUAE CONTRARIUM
ESSE OPINATUR. DICO AUTEM HOC MODO. EST QUAEDAM OPINATIO VERA BONI QUONIAM
BONUM EST, ALIA VERO QUONIAM NON BONUM FALSA, ALIA VERO QUONIAM MALUM. QUAENAM
ERGO HARUM CONTRARIA EST VERAE? ET SI EST UNA, SECUNDUM QUAM CONTRARIA? Haec
investigatio, quae magis sit universali affirmationi contraria, utrumne
privatoria universalis affirmatio an universalis negatio, hinc sumitur quod
omnis fere proprietas, quam in vocibus venire necesse est, ex opinionibus venit
quas voces ipsae significant. Quod igitur quaerendum in vocibus est, hoc prius
est in opinionibus perspiciendum. Neque enim fieri potest ut, cum vocum
significatio ex opinionibus veniat, quas scilicet voces ipsae significant, non
prius proprietates vocum in opinionibus reperiantur. Requirendum igitur ƿ est
quemadmodum se ista in opinionibus posita habeant, ut quod in his fuerit
repertum ad voces rationabiliter transferatur. Quaeratur igitur prius in
opinionibus hoc modo: si opinio privatoriae universalis affirmationis magis est
contraria opinioni simplicis universalis affirmationis quam opinio universalis
negationis, manifestum quoniam privatoria universalis affirmatio magis perimit
universalem simplicem affirmationem quam universalis negatio. Quod si illud
magis ratio reppererit, quod opinio negationis universalis opinionem
affirmationis universalis magis perimat potius quam opinio privatoriae
affirmationis opinionem universalis affirmationis, constat quod universalis
negatio magis contraria est universali affirmationi potius quam privatoria
affirmatio. Hoc autem ut inveniatur, ita faciendum est: ponatur opinio quaedam
vera, contra eam duae falsae, quarum una affirmatio sit privatoria, altera
universalis negatio. De duabus igitur falsis quam mendaciorem ratio invenerit,
eam dicimus verae opinioni magis esse contrariam. Sint igitur tres opiniones,
una vera, duae falsae, et sit quidem vera haec quae id quod bonum est bonum
esse arbitratur, ea scilicet quam dicit Aristoteles opinionem esse BONI QUONIAM
BONUM EST; sit autem ex falsis una quae id quod bonum est non bonum esse
arbitratur, quam Aristoteles dicit falsam opinionem ƿ boni quoniam NON BONUM
EST; reliqua quae id quod bonum est malum esse arbitratur ea est quae ab
Aristotele dicta est opinio boni quoniam malum est. Ex his igitur tribus, una
vera, duabus falsis, quaerendum est quae magis sit contraria verae. Sed quia
contingit saepe et negationem et privationem unum significare, in his
praesertim contrariis in quibus nulla medietas invenitur, addit: ET SI EST UNA,
SECUNDUM QUAM CONTRARIA? Hoc autem huiusmodi est: in his contrariis in quibus
nulla medietas est idem negatio valet quod etiam privatio, in his vero in
quibus est quaedam medietas affirmatio privatoria et negatio non eiusdem
significationis sunt. Age enim sint huiusmodi contraria quae sint immediata
genitum esse et ingenitum esse. In contrariis igitur immediatis idem privatoria
affirmatio quod negatio valet, in his autem quae medietatem habent non idem.
Neque enim aequum est dicere quemlibet illum esse malum et rursus non esse
bonum. nam cum bonum negatur, potest aliquid medium audientis animus suspicari;
cum vero malum ponitur, tota audientis suspicio in contrarium reiecta est,
atque ideo non idem significant. Sed quia saepe (ut dictum est) privatio vel
contrarietas negationi consentit, quotiens tales quaedam propositiones
reperiuntur, in quibus nihil negatione diserepet privatoria affirmatio,
quaerendum est, ut Aristoteli videtur, secundum quam potius prolationem ƿ vel
opinionem verae affirmationi vel opinioni contraria propositio vel opinio fiat.
Quamquam enim interdum idem eignificent, alio tamen modo ipsis propositionibus
utuntur. Nam qui negationem ponit id quod est dicit non esse, qui vero
privationem id quod non est dicit esse. Cum igitur diversum initium et diversa
intentio quodammodo sit propositionum sub eadem significatione, et quae earum
magis verae propositioni contraria sit et secundum quem motum animi magis vera
propositio perimatur quaerendum est. Hoc est enim quod ait: ET SI EST UNA,
SECUNDUM QUAM CONTRARIA? Non enim dicit quoniam omnino negatio et privatio idem
sunt sed in his in quibus idem sunt, hoc est in immediatis contrariis, et
quando idem significant, quoniam non secundum unum motum animi unam
significationem dicunt, qui contrarium vel privationem ponunt et qui
negationem, secundum quam contraria magis est propositio, utrumne secundum eam
quae privationem ponit an secundum eam quae negationem? Post hoc quemadmodum
sit contrarietatis natura designat. NAM ARBITRARI CONTRARIAS OPINIONES DEFINIRI
IN EO, QUOD CONTRARIORUM SUNT, FALAUM EST. BONI ENIM QUONIAM BONUM EST ET MALI
QUONIAM MALUM EADEM FORTASSE ET VERA, SIVE PLURES SIVE UNA SIT. SUNT AUTEM ISTA
CONTRARIA SED NON EO QUOD CONTRARIORUM SINT CONTRARIAE SUNT SED MAGIS EO QUOD
CONTRARIE. Sensus quidem breviter expeditus sed summa rationis veritate
contextus est. Cum enim de contrariis disputat, quemadmodum contrariae
opiniones esse pos sint prima fronte disponit. Arbitratur enim quidam
contrarias esso opiniones, quae de contrariis aliquid arbitrarentur sed hoc
falsum esse conuincitur. Neque enim si bonum et malum contrarium est et aliqui
de bono et malo opinetur, mox necesae est ut contrarietas subsequatur. Age enim
quilibet de bono opinetur quoniam bonum est et rursus de malo opinetur quoniam
malum est. Cum igitur idem de bono et de malo opinetur, illud quoniam bonum,
illud quoniam malum, tamen contrariae opiniones non sunt. Neque enim contrarium
est opinari id quod bonum est bonum esse et id quod malum est malum esse. Utraeque
enim verae sunt, opinionum autem contrarietas in falsitate cognascitur. Quo
autem modo huiusmodi opiniones contrariae esse possunt, quae de eadem
quodammodo affectione animi proficiscuntur, id est opiniones cognoscentes quod
verum est? Non igitur si quis contrariorum aliquam opinionem habeat et quicquam
de contrariis arbitretur, statim necesse est subsequi in opinionibus
contrarietatem. Ergo non est contrarietas opinionum in ea arbitratione, quae
contrariorum est vel quae de contrariis habetur sed potius contrarietas in
opinionibus tunc fit, quotiens de una eademque re contrarie quisquam opinatur.
Ut ƿ quaelibet res sit proposita bona: de ea si quis contrario modo opinetur,
quoniam bonum est, de eadem rursus quoniam malum est, opinio quae id quod est
bonum bonum esse putat vera est, altera vero quae id quod est bonum malum esse
arbitratur falsa est, vera autem et falsa contrariae sunt. Recte igitur has
opiniones quas veritas falsitasque disiungit contrarias esse dicimus et sunt
non contrariorum sed de una eademque re per contrarietatem ductae. Recte igitur
dictum est non oportere definire contrarias opiniones in eo quod contrariorum
sint sed potius in eo quod de eadem re contrarie suspicentur. Ordo vero
sermonum talis est: NAM ARBITRARI, inquit, CONTRARIAS OPINIONES DEFINIRI IN EO,
QUOD CONTRARIORUM SINT, id est in eo quod quaedam de contrariis opinentur,
FALSUM EST. Quomodo autem falsum sit ipse declarat. BONI ENIM QUONIAM BONUM EST
ET MALI QUONIAM MALUM est EADEM FORTASSE est, id est non sibi sunt contrariae
opiniones sed utraeque idem sunt. Quemadmodum autem idem sint ipse subiunxit
dicens ET VERA. Idcirco enim idem sunt, quia verae sunt, contrarietas autem in
veritate, ut dictum est, et falsitate est posita. Qua in re si consentiunt,
idem in veritate et falsitate esse videbuntur. Nec hoc numerositas impediet.
SIVE ENIM PLURES SIVE UNA SIT, in eo quod verae sunt idem sunt. SUNT AUTEM,
inquit, ISTA CONTRARIA, id est quae in opinionibus versantur. SED NON EO QUOD
VEL CONTRARIORUM SUNT vel do contrariis arbitrantur, contrariae opiniones
inveniuntur sed ipsarum contrarietas inde nascitur, quod de una re contrario
modo opinantur. Hoc est qund ait: sed magis eo quod contrarie. Hic enim
contrarie adverbii loco positum est, tamquam si diceret: sed magis ea re
contrariae sunt, quod contrarie opinantur, et subintellegimus de una scilicet
re. Si enim non de una re contrarie opinentur sed de pluribus, poterunt non
esse contrariae. Quod facile cauteque perspiciens unusquisque reperiet. SI ERGO
EST BONI QUONIAM EST BONUM OPINATIO, EST AUTEM QUONIAM NON BONUM, EST VERO
QUONIAM ALIQUID ALIUD QUOD NON EST NEQUE POTEST ESSE, ALIARUM QUIDEM NULLA
PONENDA EST, NEQUE QUAECUMQUE ESSE QUOD NON EST OPINANTUR NEQUE QUAECUMQUE NON
ESSE QUOD EST (INFINITAE ENIM UTRAEQUE SUNT, ET QUAECUMQUE ESSE OPINANTUR QUOD
NON EST ET QUAECUMQUE NON ESSE QUOD EST) SED IN QUIBUS EST FALLACIA. HAE AUTEM
EX QUIBUS SUNT GENERATIONES. EX OPPOSITIS VERO GENERATIONES, QUARE ETIAM
FALLACIA. Validam quidem sententiam brevissimis sermonibus clausit, cuius, ut
breviter dicendum sit, haec vis est: qui de contrarietate propositionum nosse
quaerebat, debebat primo quae propositionum non esset infinita constituere
atque ad eam vim contrarietatis aptare. In omnibus enim contrariis unum uni
contrarium est. Si autem sit quaedam in propositionibus infinitas, illa. Tota
infinitas propositionum uni propositioni contraria esse non poterit. Hoc
sumendo totum textum argumentationis ingreditur aitque non solum exspectari
oportere in propositionibus quod falsa verae sit contraria sed quod inter omnes
falsas illa falsa sit verae contraria, quae una est et non infinita. Possum
esse infinitae propositiones et falsse, potest una finita eadem quoque falsa,
quae verae contraria esse rationabiliter ponenda est. Volens ergo constare,
quoniam negatio potius contraria sit affirmationi quam ea affirmatio quae
contrarium ponit, hoc dicit: potest, inquit, esse opinatio quaedam quae id quod
est de unaquaque re esse opinetur. Est etiam alia quae id quod non est rem
ullam esse arbitretur. Est alia quae id quod secum habet res ulla proposita non
eam habere pPomba. Est rursus alia quae id quod est res ipsa non eam id esse
arbitretur. Ut autem hoc per uagatum luceat exemplum, sumpsit propositum de quo
opinaretur aliquis id quod est bonum. Si quis igitur hoc bonum bonum esse
opinetur, vere opinabitur. Rursus si quis hoc esse bonum quod non est bonum pPomba,
falsa opinabitur: ut si quis arbitretur quoniam bonum laedit, quoniam inutile
est, quoniam bonum iniustum est, is ea de bono opinabitur quae non sunt et hoc
falsum est Rursus qui id quod in se habet bonum non habere arbitratur, is
opinabitur hoc modo: bonum non esse utile, bonum non esse iustum, bonum non
esse expetendum, et is quoque fallitur. Quod si quis sit qui hoc ipsum quod est
bonum, non esse bonum arbitretur, ut non pPomba bonum neque malum esse, id est
quod non est, neque expetendum esse, id est quod in sese habet sed id quod est
ipsum bonum non esse, ita arbitratur bonum non esse bonum. Caeterae igitur
omnes opiniones infinitae sunt. Possumus enim permulta colligere falsa quae cum
non sint de unaquaque re ea tamen esse dicamus, ut in eo ipso bono possum
dicere, quia malum est, possum quia turpe, quia iniustum, quia vitabile, quia
periculosum, et caetera quaecumque in bono nullus inveniet et haeo sunt infinita.
Rursus possum dicere ea quae habet bonum non esse in bono, ut si dicam bonum
non esse utile, bonum non esse expetendum, bonum non esse quod auget atque haec
quidem rursus infinita sunt. Sed quando id quod est aliqua res aufert opinio,
hoc facere nisi semel non potest. Neque enim aliqua per id effici possum, si
quod bonum est non esse bonum arbitratur. Ergo caeterae quaecumque aut id ƿ
quod non est bonum esse arbitrantur aut id quod habet in sese bonum non esse
arbitrantur falsae sunt sed in infinitum. Bonum autem ita nunc usurpat, tamquam
si dicat bonitas. Si quis autem ipsam bonitatem non esse bonum arbitretur, is
et falsus est et definito modo falsus est. Sed in falsis quae definita sunt et
una numero, ea magis et proxime veris videntur esse contraria. Una enim res
semper uni rei est contraria. Quocirca recte haec magis contraria est quae
negat id quod est potius quam ea quae negat vel id quod in sese habet vel
affirmat quod in se non habet. Hoc autem ut ostenderet non recto sermone usus
est sed ad quiddam aliud orationem detorsit, quae res confusionem non minimam
fecit. Nam cum dixisset non debere nos illas potius ponere contrarias verae
opinioni quae infinitae sunt, subiunxit illud quod ait: SED IN QUIBUS EST
FALLACIA. Haec autem est ex his ex quibus sunt et generationes. Hoc autem talem
sententiam claudit: inquit opiniones veris opinionibus opponendum esse
contrarias in quibus principium est fallaciae. Fallaciae autem ex his nascuntur
ex quibus etiam et generationes, generationes autem in oppositis inveniuntur.
Hoc autem tale est: omnis generatio ex permutatione eius quod fuit surgit. Nisi
enim id quod fuit prius esse desierit, non potest esse generatio. Omne enim
quod gignitur in aliam quodammodo formam substantiae permutatur. Ergo cum non
fuerit id quod fuit tunc gignitur et est quiddam aliud quam fuit et qui
fallitur id quod est quaelibet ƿ res non esse arbitratur. Nam qui quod bonum
est malum esse putat fallitur sed fieri aliter non potest ut sit malum, nisi
non sit bonum et in caeteris eodem modo. Fallacia igitur est et principium
fallaciae est, quod quis id quod est aliqua res non eam esse arbitratur. Haec
autem fallacia ex his est ex quibus sunt generationes. Omnis enim, ut dixi,
generatio ex detrimento surget, ut quod fit dulce non fit ex albo sed ex non
dulci, et rursus quod fit album non fit ex duro sed ex non albo, et caeterae
generationes es negationibus potius proficiscuntur et est prima inde fallacia.
Quod si ubi prima fallacia [ex quibus sunt generationes], ibi integerrima
falsitas est et proxima verae opinioni, haec autem in oppositis reperiuntur,
hoc est in affirmationibus et negationibus, dubium non est quin negationis
opinatio magis contraria sit ea opinione quae contrarium aliquid in
arbitratione confirmat. Et sensus quidem huiusmodi est, verba autem sese sic
habent: SI ERGO EST, inquit, BONI QUONIAM EST BONUM OPINATIO, quae scilicet
vera est, EST AUTEM QUONIAM NON BONUM EST, quae falsa est ac definita, EST VERO
QUONIAM ALIQUID ALIUD EST QUOD NON EST NEQUE POTEST ESSE, id est ea quae id esse
adscribit quod non est, ALIARUM ƿ QUIDEM omnium NULLA PONENDA EST, dicit, NEQUE
QUAECUMQUE ESSE QUOD NON EST OPINATUR, id est quae id quod non est res
proposita esse eam putat, NEQUE QUAECUMQUE NON ESSE QUOD EST, id est neque ea
quae id quod habet res proposita in opinionibus negat. Cur autem istae non
ponantur contrariae docet hoc modo: INFINITAE ENIM, inquit, UTRAEQUE SUNT, ET
QUAE ESSE OPINANTUR QUOD NON EST, ET QUAE NON ESSE QUOD EST. Sed quae magis
ponenda est? IN QUIBUS EST, inquit, FALLACIA, id est in quibus principium
fallaciae. Principium autem fallaciae unde ducitur? Ex his ducitur, EX QUIBUS
SUNT ET GENERATIONES. Unde autem sunt generationes? EX OPPOSITIS. Omnis enim,
ut dictum est, generatio ex eo quoniam non est id quod fuit, quod scilicet ad
negationem vergit. Quare, inquit, etiam fallacia et principium fallaciae in
oppositis invenitur, ubi etiam generahones, ex quibus est ipsa fallacia. SI
ERGO QUOD BONUM EST ET BONUM ET NON MALUM EST, ET HOC QUIDEM SECUNDUM SE, ILLUD
VERO SECUNDUM ACCIDENS (ACCIDIT ENIM EI MALO NON ESSE), MAGIS AUTEM IN
UNOQUOQUE EST VERA QUAE SECUNDUM SE EST, ETIAM FALSA, SIQUIDEM ET VERA. ERGO EA
QUAE EST QUONIAM NON EST ƿ BONUM QUOD BONUM EST EIUS QUOD SECUNDUM SE EST FALSA
EST, ILLA VERO QUAE EST QUONIAM MALUM EIUS QUOD EST SECUNDUM ACCIDENS. QUARE
MAGIS ERIT FALSA DE BONO EA QUAE EST NEGATIONIS OPINIO QUAM EA QUAE EST
CONTRARII. Licet haec omnia in primae editionis secundo commentario
diligentissime explicuerimus, ne tamen curta expositio huius libri esse
videatur, hic quoque eadem repetentes explicabimus. Est namque ingressus huius
argumentationis huiusmodi: si, inquit, posita vera propositione plures sint
quae eam perimunt falsae, illa inter eas verae propositioni magis erit contraria,
quaecumque magis est falsa. Quaerendum igitur est quae inter plures falsas
propositiones magis falsa sit, ut ea verae propositioni magis videatur esse
contraria. Hoc autem per veritatem dicendum est. Nam cum vere et per ipsam rem
aliquid dici possit et per accidens, illud tamen maxime veritatis naturam
tenet, quod secundum rem ipsam dicitur potius quam quod secundum aecidens
venit. Ut si quis de bono opinetur, quoniam bonum est, hic secundum ipsam rem
veram opinionom habet, sin vero aliquis arbitretur, quoniam bonum utile est,
verum quidem opinabitur sed ista veritas de bono per accidens fit boni. Accidit
ƿ enim bono ut utile quoque sit. Quare illa quae bonum bonum esse arbitratur
per se vera est, id est secundum ipsam rem vera est, illa vero quae id quod
bonum est utile esse opinatur per accidens boni vera est. Quare propinquior
naturae bonitatis est ea quae id quod bonum est bonum esse arbitratur quam ea
quae id quod bonum est utile. Quod si ita est, verior illa est quae secundum
ipsam rem vera est potius quam ea quae secundum accidens videtur. His igitur
ita constitutis et de falsitate idem dicendum. Falsa enim propositio quae illi
verae contraria est, quae secundum se est, magis falsa est quam ea quae illam
veram perimit, quae secundum accidens vera est. Nam si verior ea quae de ipsa
natura rei verum aliquid opinatur, illa erit magis falsa quae perimit veriorem.
Quod si illa, quamquam sit vera, minus tamen, quae de rei accidente pronuntiat,
minus quoque illa erit falsa quae minus veriorem perimit. His igitur ita
constitutis videamus nunc quemadmodum se in his habeant opinionibus vel
propositionibus de quibus nunc tractatur. Idem igitur sit exemplum: ut supra
dictum, id quod est bonum et bonum est et non malum sed quod bonum est secundum
ipsam rem est, quod vero malum non est accidit ei. Nam id quod bonum est per
naturam bonum est, quod vero malum non est secundo loco et quasi accidenter
est. Ergo opinio de bono quoniam bonum est verior erit propinquiorque naturae
ea opinione quae est de bono ƿ quoniam malum non est. Si igitur ita est et ea
quae veriorem opinionem perimit magis falsa est quam ea quae illam quae
quamquam vera sit minus tamen est vera, manifestum est quoniam negatio magis
est falsior quam ea affirmatio quae contrarium ponit. Nam negatio dicit non
esse bonum quod bonum est, affirmatio vero malum esse quod bonum est: negatio
ea quae est non esse bonum quod bonum illam secundum se opinionem veram perimit
quae dicit bonum esse quod bonum est, illa vero affirmatio contrarii quae est
malum esse quod bonum est illam opinionem perimit veram quae de bono secundum
accidens est, id est non malum esse quod bonum est. Constat igitur magis falsam
esse opinionem quae dicit non esse bonum quod bonum est potius quam eam quae
opinatur malum esse quod bonum est. Quod si haec falsior, magis contraria:
magis igitur contraria est negationis opinio quam contrariae affirmationis. Expedito
igitur sensu verba ipsa discutienda sunt. SI ERGO, inquit, QUOD BONUM EST sit
bonum et non sit malum, ET HOC QUIDEM SECUNDUM SE, id est ut quod bonum est
bonum sit, ILLUD VERO SECUNDUM ACCIDENS, hoc est quod bonum est ut malum non
sit, (ACCIDIT ENIM EI MALUM NON ESSE), MAGIS AUTEM IN UNOQUOQUE EST VERA, QUAE
SECUNDUM SE EST, nam quod secundum uniuscuiusque naturam est propinquius ƿ est
ei rei cui secundum naturam: quocirca et veritas secundum rem, quia rei proxima
est, verior est quam est ea quae secundum accidens est (hoc est enim quod ait:
MAGIS AUTEM IN UNOQUOQUE EST VERA QUAE SECUNDUM SE EST): quod si hoc ita est,
ETIAM FALSA, id est etiam illa est falsitas magis falsior quae illam perimit
opinionem vel propositionem quae secundum se vera est, siquidem illa secundum
naturam rei vera verior est quam quae secundum accidens vera est, hoc est enim
quod dixit: SIQUIDEM ET VERA. Hoc igitur disponens exemplo confirmat: ERGO EA
QUAE EST QUONIAM NON EST BONUM QUOD BONUM EST EIUS QUOD SECUNDUM SE EST FALSA
EST, hoc est illa quae opinatur illi opinioni quae secundum se vera fuit. Hoc
enim haec verba demonstrant, quod dixit: ERGO EA QUAE EST QUONIAM NON EST BONUM
QUOD BONUM EST EIUS QUOD SECUNDUM SE EST FALSA EST, id est quae ipsum bonum
negat bonum esse per se verae propositionis falsa est, id est opposita.
Falsitas enim veritati opponitur. ILLA VERO QUAE EST QUONIAM MALUM EIUS QUOD
EST SECUNDUM ACCIDENS, hoc est illa opinio quae id quod bonum est malum
arbitratur esse falsa est et apta ei propositioni quae est secundum accidens
vera, id est quae ƿ opinabatur bonum non esse malum. QUARE MAGIS ERIT FALSA DE
BONO EA QUAE EST NEGATIONIS OPINIO QUAM EA QUAE EST CONTRARII, id est magis
contraria est negatio quam affirmatio contrarii, siquidem cum sint de bono
utraeque praedicatae, falsior tamen negatio reperitur. Sed quod dixit bono
accidere, ut malum non sit, non ita intellegendum est, quemadmodum solemus
dicere substantiae aliquid acoidere. Neque enim fieri potest sed accidere hic
intellegendum est secundo loco dici. Principaliter enim quod est bonum dicitur
bonum, secundo vero loco dicitur non est malum. Hoc autem tractum est a
similitudine substantiae et accidentis. Unaquaeque enim substantia
principaliter quidem substantia est, secundo vero vel alba vel bipeda vel
iacens vel quicquid substantiis accidere potest. FALSUS EST AUTEM MAGIS CIRCA
SINGULA QUI HABET CONTRARIAM OPINIONEM; CONTRARIA ENIM EORUM QUAE PLURIMUM
CIRCA IDEM DIFFERUNT. QUODSI HARUM CONTRARIA EST ALTERA, MAGIS VERO CONTRARIA
CONTRADICTIONIS, MANIFESTUM EST QUONIAM HAEC ERIT CONTRARIA. Vis omnis
argumentationis, ut brevissime expediatur, huiusmodi est: omne verum aut
secundum se verum est aut secundum accidens, quare necesse est etiam falsum aut
secundum se falsum esse aut per accidens. Verum autem illud esse verius constat
quod secundum se est potius quam illud quod per accidens. Qui vero contrariam
de re aliqua habet opinionem quam res ipsa est, necesse est ut plurimum falsus
sit. Etenim contrarietas opinionum, quotiens de una eademque re longissime a se
absistentes opiniones sunt. Quod igitur magis falsum est, hoc erit etiam falsum
contrarium. Illud enim quod magis a veritate abest, hoc magis falsum est. In
opinionibus vero quae a se plurimum differunt, ea sunt contraria illa igitur in
opinionibus contraria est quae plurimum falsa est. Est autem, ut dictum est,
plurimum falsa, quae secundum se falsa est, id est quae illam perimit
propositionem quae secundum se vera est. Quocirca (haec enim est negatio)
negatio contraria est affirmationi potius quam ea affirmatio quae contrarium
ponit. Talis igitur sensus his verbis includitur: FALSUS EST AUTEM MAGIS,
inquit, CIRCA SINGULA QUI HABET CONTRARIAM OPINIONEM. Quamquam enim possit esse
quilibet falsus, etiamsi de eadem re contrariam non habeat opinionem, ille
tamen magis fallitur qui contrarium aliquid opinatur. Hoc autem cur eveniat
dicit: CONTRARIA ENIM EORUM SUNT QUAE PLURIMUM CIRCA IDEM DIFFERUNT. Idcirco
enim maxime falsa contraria opinantur, quia contrarietas non nisi in plurimum
discrepantibus invenitur. QUOD SI HARUM CONTRARIA EST ALTERA, id est quod si
harum propositionum, quae per se falsa est vel quae per accidens, unam
contrariam esse necesse est, MAGIS VERO CONTRARIA CONTRADICTIONIS, hoc est
magis autem falsa negatio ƿ (hoc enim quod ait: MAGIS VERO CONTRARIA hoc sensit
tamquam si dixisset: magis vero falsa contradictionis est, id est magis vero
falsa negatio est), concludit: si illa, ut dictum est superius, ita sunt,
MANIFESTUM esse, QUONIAM HAEC, id est contradictionis, ERIT CONTRARIA. ILLA
VERO QUAE EST QUONIAM MALUM EST QUOD BONUM IMPLICITA EST; ETENIM QUONIAM NON
BONUM EST NECESSE EST FERE IDEM IPSUM OPINARI.Postquam idcirco contrariam
potius negationem esse monstravit, quod haec magis esset falsa quam ea quae
contrarium affirmaret, et distinctione falsitatis contrariam esse propositionem
opinionemque quae rem propositam negaret edocuit, nunc ex simplicibus
implicitisque propositionibus opinionibusque idem nititur approbare. Dicit enim
quod ea affirmatio quae contrarium ponit implicita et non simplex sit. Idcirco
autem implicita est, quod quae arbitratur id quod bonum est malum esse mox illi
quoque opinari necesse est id quod bonum est bonum non esse. Neque enim aliter
esse malum potest, nisi bonum non sit. Quare qui quod bonum est malum esse
arbitratur, et rem bonam malum putat et eandem ipsam non esse bonum. Non igitur
simplex est haec opinio de bono, quoniam malum est. Continet enim intra se
illam, quoniam non est bonum. Qui vero opinatur non esse bonum quod bonum est,
non illi quoque necesse est opinari quoniam ƿ malum est. Potest enim et non
esse aliquid bonum et malum non esse. Atque hoc quidem in his innititur rebus
in quibus aliqua medietas poterit inveniri. Hoc quoque cautissime addidit. His
igitur ita positis quoniam contrarii opinio non est simplex, simplex vero est
negationis, necesse est ut contra simplicem opinionem simplex potius videatur
esse contrarium. Est autem simplex opinio boni quoniam bonum est vera, simplex
vero boni quoniam non bonum est falsa. Simplici igitur opinioni de bono quoniam
bonum est simplex erit contraria, negationis scilicet, quae est boni quoniam
non est bonum. Tota vero vis huius argumentationis hinc tracta est: quotiens
vera est quaedam propositio et duae quae eam perimere possint, si una earum
nihil indigens alterius veram propositionem perimat, reliqua vero praeter
alteram eandem veram propositionem perimere non possit, illa magis dicenda
contraria est, quae sibi sufficiens nec reliquae indigens propositam
propositionem perimere valet. Veram autem propositionem de bono quoniam bonum
est sola perimere potest et ad illius verae interitum est sibi ipsa sufficiens
illa quae opinatur non esse bonum quod bonum est. Illa vero quae opinatur malum
esse sibi sola non sufficiet, nisi illa quoque ei auxilietur, quae est id quod
bonum est bonum non esse. Idcirco enim contraria illa aufert, quia secum
negationem trahit. Manifestum est hanc quae ad verae ƿ propositionis interitum
sibi ipsa sufficit recte magis videri contrariam quam eam quae sibi ipsa non
sufficit, nisi ei vis negativae propositionis addatur. AMPLIUS, SI ETIAM IN
ALIIS SIMILITER OPORTET SE HABERE, ET HIC VIDEBITUR BENE ESSE DICTUM; AUT ENIM
UBIQUE EA QUAE EST CONTRADICTIONIS AUT NUSQUAM. QUIBUS VERO NON EST CONTRARIA,
DE HIS EST QUIDEM FALSA EA QUAE EST VERAE OPPOSITA, UT QUI HOMINEM NON PUTAT
HOMINEM FALSUS EST. SI ERGO HAE CONTRARIAE SUNT, ET ALIAE CONTRADICTIONIS.Quod
de his, inquit, propositionibus dicimus si hoc in omnibus invenitur, firmum
debet esse quod dicimus. Neque enim verisimile est in aliis quidem
propositionibus negationes esse contrarias, in aliis vero affirmationes quae
contrarium ponunt sed si hoc in omnibus propositionibus invenitur et
contradictionibus, ut contradictio potius contraria sit, id est negatio, quam
quae contrarium habet, nihil est dubium quin haec ratio consistat in omnibus:
sin vero in aliis ea quae contrarium ponit magis contraria est quam negatio,
hic quoque ita sese manifestum est non habere. Ubi enim inveniri potest
contrarietas, in his dubitatio est, quaenam sit contraria, utrumne ea quae
contrarium affirmat an ea quae id quod propositum est negat. Ergo in his in
quibus dubium non est quemadmodum ƿ sit hoc speculandum est. Dubium autem non
est in his in quibus nulla est contrarietas, ut in substantiis. Hic enim solae
sunt contrariae negationes. Si ergo huic opinioni quae est de homine quoniam
homo est illa opponitur quae est de homine quoniam homo non est, manifestum est
in aliis quoque in quibus contrarietas invenitur locum contrarietatis
negationem potius optinere. [Nam si in his in quibus contrarietas est, ut in
bono vel malo, manifestum est potius illam esse contrariam quae bonum negaret
quam eam quae malum opponeret ei quae id quod bonum est bonum esse arbitretur,
nec in his eam contrariam esse oporteret in quibus contrarietas nulla est.]
Quid enim attinet cum de homine dicimus, quod contrarium non habet, ibi esse
negationem contrariam, cum vero de bono, quod contrarium habet, ibi non esse sed
potius eam quae contrarium poneret? Quodcumque enim convertitur a negatione
suam vim in omnibus servare debet.Quod ergo dicitur ab Aristotele, ut breviter
explicem, tale est: si in aliis negatio est contraria, hie quoque negationem
esse contrariam manifestum est quod si in aliis minime, in his quoque quae
supra posuit. Sed in omnibus aliis in quibus contrarietas non invenitur
contradictio contrarietatis locum tenet, et in his igitur in quibus est aliqua
contrarietas eundem locum neque alium tenebit. Quod in his verbis ƿ explicuit: AMPLIUS,
SI ETIAM IN ALIIS SIMILITER OPORTET SE HABERE, ET HIC VIDEBITUR BENE ESSE
DICTUM. Nam si in caeteris omnibus ita se habere necesse est, et in his quae
supra sunt dicta ita sese habet et id quod dictum est optime dictum esse videbitur.
AUT ENIM UBIQUE EA QUAE EST CONTRADICTIONIS alicubi quidem contrariam reperiri,
alicubi vero minime. QUIBUS VERO NON EST CONTRARIUM, ut in substantiis in
quibus nulla est contraria (hoc enim nos, si bene meminimus, praedicamenta
docuerunt), DE HIS EST QUIDEM FALSA EA QUAE EST VERAE OPPOSITA, id est in his
invenitur quidem opposita falsa opinio verae opinion) sed quae sit ista
manifestum est. Nam ubi nulla contrarietas, liquet contradictionis esse
contrarietatem. UT QUI HOMINEM NON PUTAT HOMINEM FALSUS EST. Haec enim
sola contrarietas verae propositionis invenitur. SI ERGO HAE CONTRARIAE SUNT,
et illae aliae quae sunt CONTRADICTIONIS, id est si in his quae contrarietatem
non habent negationes sunt contrariae (necesse est enim aliquas esse
contraries), in aliis omnibus etiam in quibus est aliqua contrarietas, ut bono
et malo, negatio locum optinet contrarietatis. AMPLIUS SIMILITER SE HABET BOND
QUONIAM BONUM EST ET NON BOND QUONIAM NON BONUM ƿ EST, ET SUPER HAS BONI
QUONIAM NON BONUM EST ET NON BONI QUONIAM BONUM EST. ILLI ERGO QUAE EST NON
BONI QUONIAM NON BONUM VERAE OPINIONI QUAE EST CONTRARIA? NON ENIM EA QUAE
DICIT QUONIAM MALUM; SIMUL ENIM ALIQUANDO ERIT VERA, NUMQUAM AUTEM VERA VERAE
CONTRARIA EST; EST ENIM QUIDDAM NON BONUM MALUM, QUARE CONTINGIT SIMUL VERAS ESSE.
AT VERO NEC ILLA QUAE EST NON MALUM; SIMUL ENIM ET HAEC ERUNT. RELINQUITUR ERGO
EI QUAE EST NON BONI QUONIAM NON BONUM CONTRARIA EA QUAE EST NON BONI QUONIAM
BONUM, QUARE ET EA QUAE EST BONI QUONIAM NON BONUM EI QUAE EST BONI QUONIAM
BONUM. Quaecumque superius dicta sunt, ea rursus validiore per proportionem
argumentatione confirmat. Proportio autem est rerum inter se inuicem
similitudo. Si igitur positae sint res quatuor, quarum duae sint praecedentes,
reliquae sequentes, et sic se habeat prima ad secundam quemadmodum tertia ad
quartam, necesse est ita sese habere primam ad tertiam quemadmodum fuerit
secunda ad quartam. Hoc enim ipsum ƿ breviter facillimeque numeris agnoscamus.
Sit enim primus numerus II, secundus VI, rursus inchoantibus tertius IIII,
quartus XII. II VI IIII XII In his igitur praecedentes quidem unt duo et
quattuor, sequentes vero sex et duodecim. Sunt autem ut duo ad sex, ita quatuor
ad duodecim. Nam sicut duo senarii tertia pars est, ita quaternarius duodenarii
tertia pars est. Quocirca sicuti quaternarius praecedens ad sequentem, ita
alius praecedens ad alium sequentem erit; ut praecedens ad praecedentem, ita
sequens ad sequentem. Sed duo ad quatuor qui sunt praecedentes medietas est, et
sex igitur ad duodecim medietas est. Igitur in omni proportione hoc
respiciendum, quod si de quatuor propositis rebus sicut prima est ad secundam,
ita tertia ad quartam, erit ut prima ad tertiam, ita secunda ad quartam. Ista
igitur numerorum proportio ad propositionum vim naturamque transferatur sintque
duae propositiones primae, quarum una praecedens, altera sequens, et aliae
rursus duae, quarum una praecedens, altera similiter sequens, et in his sit
aliqua similitudo. Sit enim prima boni quoniam bonum est, hanc sequatur boni quoniam
ƿ bonum non est. Rursus sit praecedens tertia non boni quoniam non bonum est,
hanc autem sequens quarta non boni quoniam bonum est. I II Boni quoniam bonum
est Boni quoniam boni non est III IIII Non boni quoniam non bonum est Non boni
quoniam bonum est Praesciatur igitur in his quae sit proportionis
similitudo. Est enim ut prima boni quoniam bonum est ad secundam boni quoniam bonum
non est, ita tertia non boni quoniam bonum non est ad quartam non boni quoniam
bonum est. Nam sicut boni quoniam bonum est vera propositio est, falsa autem
boni quomam non est bonum, ita quoque non boni quoniam non est bonum vera
propositio est, falsa autem non boni quoniam bonum est. Quod si ita est et
eodem modo sese habet opinio boni quoniam bonum est ad opinionem quae est boni
quoniam bonum non est, quemadmodum etiam opinio non boni quoniam non bonum est
ad opinionem non boni quoniam bonum est, et quemadmodum se habet prima ad
tertiam, ita sese habebit secunda ad quartam. Quemadmodum sese habet igitur
boni quoniam bonum est ad eam quae est non boni quoniam non bonum est, cum
utraeque sint verae, ita sese habet opinio boni quoniam bonum non est ad
opinionem non boni quoniam bonum est, quod ipsae quoque utraeque sunt falsae.
Nam ut istae ƿ simul verae, ita illae simul falsae. Quocirca ut est prima ad tertiam,
ita secunda ad quartam. Ostensa igitur hac proportione immutato ordine eaedem
disponantur. Sed sit prior opinio ea quae est non boni quoniam bonum non est
eamque sequatur boni quoniam bonum est et sub his praecedens tertia non boni
quoniam bonum est, quarta sequens boni quoniam bonum non est. I VERA II VERA
Non boni quoniam bonum est Boni quoniam bonum est III FALSA IIII FALSA Non boni
quoniam bonum est Boni quoniam bonum non est Ut igitur superius
demonstratum est, ita se habet opinio non boni quoniam non bonum est ad eam
opinionem quae est boni quoniam bonum est, quemadmodum non boni quoniam bonum
est ad eam quae est boni quoniam non est bonum. Ut enim illae simul verae, ita
hae simul falsae eademque proportio est. Quocirca erit sicut prima quae est non
boni quoniam non bonum est ad tertiam eam quae est non boni quoniam bonum est,
ita erit secunda boni quoniam bonum est ad quartam boni quoniam non est bonum.
Requirendum igitur est quemadmodum hic nunc sit prima ad tertiam, ut ex eo
speculemur, quemadmodum sit secunda ad quartam. Dico enim, quoniam huic
opinioni quae arbitratur non esse bonum quod bonum non est contraria illa est
quae arbitratur id quod ƿ bonum non est bonum esse. Age enim, si potis est,
contra eam opinionem quae id quod bonum non est non bonum putat sit ea quae id
quod bonum non est malum putat. Sed hoc fieri non potest. Contrariae enim
opiniones simul numquam verae sunt, possunt autem simul hae esse verae. Si quis
enim parricidium quod non est bonum pPomba non esse bonum, idem quoque
parricidium quod per naturam non est bonum malum pPomba, vere in utraque
opinione arbitratur. Igitur non est contraria opinio ei quae id quod bonum non
est non bonum putat ea quae id quod bonum non est malum arbitrator. Rursus
ponatur eidem opinioni de non bono quoniam non est bonum contraria ea quae
arbitratur id quod non est bonum non esse malum. Id quoque interdum est. Fieri
enim potest ut id quod bonum non est nec malum sit. Neque enim omnia quaecumque
bona non sunt statim mala sunt sed est ut bona quidem non sint, nec tamen mala
sint. Si quis enim lapidem nequiquam iacentem, quod per se bonum non est, non
bonum esse pPomba, vere arbitrabitur, idem ipsum lapidem, quod per se bonum non
est, si non malum pPomba, nihil eius opinioni falsitatis incurrit. Quare
quoniam ea quae est non boni quoniam non bonum est et cum ea quae est non boni
quoniam malum est et cum ea quae est non boni quoniam non est malum vera
aliquotiens ƿ invenitur, neutri contraria est. Restat igitur ut ei sit
contraria opinio non boni quoniam non bonum est quae opinatur id quod non est
bonum bonum esse, haec autem est non boni quoniam bonum est. Contraria igitur
est non boni quoniam non bonum est ei quae est non boni quoniam bonum est. Sed
hic ita sese habebat opinio non boni quoniam bonum est ad opinionem non boni
quoniam non bonum est, quemadmodum opinio boni quoniam bonum est ad eandem
opinionem quae est boni quoniam non est bonum. Sed prima tertisque contrariae,
secunda igitur quartaque secundum similitudinem proportionis sunt sine ulla
dubitatione contrariae. Potest vero et simplicius intellegi hoc modo: si boni
quoniam bonum est opinio et non boni quoniam non est bonum opinio similes
secundum veritatem sunt, boni autem quoniam non est bonum et rursus non boni
quoniam bonum est ipsae quoque similes secundum falsitatem sunt, si una
falsarum uni verarum opinionum inventa fuerit contraria, erit reliqua falsa
reliquae verae contraria, quod sola efficit similitudo. Ostenditur autem una
falsa uni verae, quemadmodum supra exposuimus, contraria, hoc est ea quae dicit
id quod non est bonum bonum esse ei quae arbitratur id quod non est bonum non
esse bonum. Relinquitur igitur ea quae arbitratur id quod bonum est non esse
bonum contraria esse ei quae opinatur id quod bonum est esse bonum. Qua in re
colligitur negationem potius quam contrarium ƿ ponentem affirmationem verae
affirmationi esse contrariam. Perplexa igitur sententia his modis quibus
diximus expedita est sed se sic habet ordo sermonum: AMPLIUS, inquit, SIMILITER
SE HABET BONI QUONIAM BONUM EST ET NON BONI QUONIAM NON BONUM EST, quae
utraeque verae sunt, ET SUPER HAS BONI QUONIAM NON BONUM EST ET NON BONI
QUONIAM BONUM EST, quae sunt utraeque mendaces. ILLI ERGO QUAE EST NON BONI
QUONIAM NON BONUM est VERAE OPINIONI QUAENAM EST CONTRARIA? Hoc quasi
interrogativo modo dictum est. NON ENIM EA QUAE DICIT QUONIAM MALUM est,
quoniam simul aliquando esse poterit vera. Hoc autem in contrariis non potest
inveniri. NUMQUAM enim VERA VERAE CONTRARIA EST. Quemadmodum autem fieri
potest, ut simul sint verae? Quoniam est QUIDDAM NON BONUM MALUM, QUARE
CONTINGIT SIMUL VERAS ESSE. AT VERO NEC ILLA QUAE EST NON MALUM; SIMUL ENIM ET
HAE ERUNT, id est possunt aliquando simul esse verae, in his praesertim rebus quae
inter bonum malumque sunt. RELINQUITUR ERGO EI QUAE EST NON BONI QUONIAM NON
BONUM, quae scilicet vera est, CONTRARIA EA QUAE EST NON BONI QUONIAM BONUM
est, quae falsa est et simul vera non potest inveniri. QUARE, ad similitudinem
superius positam proportionis reuertitur, ut dicat ET EAM QUAE EST BONI QUONIAM
NON BONUM EST EI QUAE EST BONI QUONIAM ƿ BONUM est contrariam. Quod si quis ea
quae superius dicta sunt diligentius intuetur, nec in totius sententiae statu
nec quicquam in ordine fallitur. MANIFESTUM VERO QUONIAM NIHIL INTEREST, NEC SI
UNIVERSALITER PONAMUS AFFIRMATIONEM; HUIC ENIM UNIVERSALIS NEGATIO CONTRARIA
ERIT, UT OPINIONI QUAE OPINATUR QUONIAM OMNE QUOD EST BONUM BONUM EST EA QUAE
EST QUONIAM NIHIL EORUM QUAE BONA SUNT BONUM EST. In superiori
argumentatione omnia de indefinitis explicuit sed quoniam fortasse aliquis
poterat suspicari non eandem rationem esse posse in his propositionibus quae
sunt definitae atque in his aliquid interesse, utrum eadem demonstratio in his
quae indefinitae sunt eveniret, hoc addit nihil interesse, utrum eandem
demonstrationem, quam ipse superius in propositionibus indefinitis fecit,
quisquam faciat in universalibus, quae iam sine dubio definitae sunt. Si quis
enim secundum indefinitarum propositionum superiorem dispositionem definitas
disponat easque secundum praedictum modum speculetur, non aliam universatis
affirmationis opinioni contrariam reperiet quam eam quae est universalis
negationis opinio. Nihil enim interest inter indefinitas definitasque
propositiones, nisi quod indefinitae quidem sine determinatione, definitae ƿ
vero cum augmento determinationis sunt, vel universalitatis vel
particularitatis. Hoc est enim quod ait: NIHIL INTEREST, NEC SI UNIVERSALITER
ponatur affirmatio. Universali namque affirmationi universalis contraria erit
negatio, UT OPINIONI QUAE OPINATUR QUONIAM OMNE QUOD EST BONUM BONUM EST, quae
scilicet est universalis affirmationis, EA SIT CONTRARIA QUAE EST QUONIAM NIHIL
EORUM QUAE BONA SUNT BONUM EST, hoc est opinio universalis negationis. Hoc
autem cur fiat ostendit. NAM EA QUAE EST BOVI QUONIAM BONUM, SI UNIVERSALITER
SIT BONUM, EADEM EST EI QUAE OPINATUR QUICQUID EST BONUM QUONIAM BONUM EST.
NIHIL DIFFERT AB EO QUOD EST OMNE QUOD EST BONUM BONUM EST. SIMILITER AUTEM ET
IN NON BONO. Gradatim indefinitam propositionem ad similitudinem universalis
adduxit. Dicit autem: quaecumque fuerit indefinita propositio, ei si quod in
sermone solemus dicere quicquid addatur, universalis fit, ut nihil omnino
distet ea quae ad rem in affirmatione omne praedicat. Ut ea opinio vel
propositio quae est de bono quoniam bonum est hoc scilicet opinatur, quoniam
bonum bonum est, huic si addatur quicquid, ut ita dicamus: quicquid bonum est
bonum est, nihil differt ab ea quae opinatur omne bonum bonum esse. Quare eadem
vis est superioris demonstrationis in ƿ propositionibus indefinitis, quae etiam
in universalibus, quae paruulum quiddam distant, quod non ad qualitatem nec ad
vim propositionis sed ad quantitatem refertur. Universalitas enim quantitatis
ponitur. Et sensus quidem huiusmodi est, verba vero sic sunt. Superius
proposuerat nihil interesse, an indefinita esset propositio an universalis. Cur
autem nihil intersit hoc modo dicit: NAM EA QUAE EST BONI QUONIAM BONUM est, id
est indefinita affirmatio, SI UNIVERSALITER SIT BONUM, id est si bonum
universaliter proferatur, EADEM EST EI QUAE OPINATUR QUICQUID BONUM EST QUONIAM
BONUM EST, id est nihil discrepat ab ea opinione quae opinatur quicquid bonum
est bonum esse. Huiusmodi autem opinio NIHIL DIFFERT AB ea, quae aperte
universaliter proponitur, quae est OMNE QUOD EST BONUM BONUM EST. SIMILITER
AUTEM ET IN NON BONO, id est non bonum quoque eadem ratione dicimus. Ea namque
propositio vel opinio quae opinatur non bonum esse quod non bonum est, si ei
adicitur universalitas, nihil differt ab ea quae dicit quicquid non bonum est
non est bonum. Haec autem nullo distat ab ea, quae universaliter aperte
proponitur, quae est omne quod bonum non est non est bonum. QUARE SI IN
OPINIONE SIC SE HABET, SUNT AUTEM HAE QUAE SUNT IN VOCE AFFIRMATIONES ET ƿ
NEGATIONES NOTAE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA, MANIFESTUM EST, QUONIAM ETIAM AFFIRM
ATIONI CONTRARIA QUIDEM NEGATIO CIRCA IDEM UNIVERSALIS, UT EI QUAE EST QUONIAM
OMNE BONUM BONUM EST VEL QUONIAM OMNIS HOMO BONUS EA QUAE EST VEL QUONIAM
NULLUM VEL NULLUS, CONTRADICTORIE AUTEM AUT NON OMNIS AUT NON OMNE. Superiores
omnes argumentationes ad unum colligit redigitque ad conclusionem omnem
quaestionis vim. Supra enim negationes et affirmationes earumque contrarietates
de opinionibus pensari oportere praedixerat, nunc vero quoniam in opinionibus
repperit illam contrariam esse, quae esset universalis negatio, idem refert ad
propositiones, quas manifestum est, quoniam voces sunt et significativae,
passiones animi designare. In principio enim libri significativas voces
passiones animae monstrare veraciter docuit, nunc ea velut probaturus est:
quoniam in opinionibus illa potius contraria universali affirmationi reperta
est, quae esset universalis negatio potius quam ea quae contrarium universali
affirmationi affirmaret, idem quoque arbitratur in vocibus provenire, hoc est
affirmationi universali non affirmationem contrariam rem ponentem sed
universalem negationem esse contrariam, ƿ contradictorias vero eas quae, cum
affirmatio universalis esset, particularis negatio inveniretur. Atque hoc
quidem planissime dictum est nec aliquis in verbis error est sed nos, ut
caetera nihil ambiguum relinquentes ipsorum quoque verborum, eorum ordinem
persequemur. Ait enim: QUARE SI IN OPINIONE SE SIC HABET, id est quod opinio
negationis contraria invenitur opinioni affirmationis potius quam contrarium
ponens affirmatio, SUNT AUTEM HAE QUAE SUNT IN VOCE AFFIRMATIONES ET NEGATIONES
NOTAE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA (nam sicut in voce affirmatio et negatio est,
ita quoque etiam in opinione, cum ipse animus in cogitatione sua aliquid
affirmat aut quid negat, quod nos alio loco diligentius expediemus): ergo
quoniam affirmationes et negationes quae sunt in voce notae earum sunt
affirmationum vel negationum quae sunt in anima, MANIFESTUM EST, QUONIAM ETIAM
AFFIRMATIONI CONTRARI. QUIDEM EST NEGATIO CIRCA IDEM UNIVERSALIS. CIRCA IDEM
autem addidit, ne disiunctas affirmationes et negationes contrarias diceremus
sed ut affirmatio et negatio de una eademque re illa quidem universaliter
affirmaret, illa vero universaliter negaret. Earum autem exempla haec sunt: UT
EI QUAE EST QUONIAM ƿ OMNE BONUM BONUM EST VEL QUONIAM OMNIS HOMO BONUS EST EA
QUAE EST QUONIAM NULLUM, id est nullum bonum bonum est, quae contraria est, VEL
NULLUS, hoc est quoniam nullus homo bonus est. CONTRADICTORIA AUTEM AUT NON
OMNIS, id est non omnis homo bonus est contra eam quae dicit: Omnis homo bonus
est AUT NON OMNE, hoc est non omne bonum bonum est contra eam quae dicit
quoniam omne bonum bonum est. Constat igitur in his propositionibus quas supra
proposuit illam magis esse contrariam, affirmationi quae dicit: Omnis homo
iustus est eam quae dicit: Nullus homo iustus est potius quam eam
quae dicit: Omnis homo iniustus est MANIFESTUM AUTEM QUONIAM ET VERAM
VERAE NON CONTINGIT ESSE CONTRARIAM NEC OPINIOVEM NEC CONTRADICTIONEM.
CONTRARIAE ENIM SUNT QUAE CIRCA OPPOSITA SUNT, CIRCA EADEM AUTEM CONTINGIT
VERUM DICERE EUNDEM; SIMUL AUTEM EIDEM NON CONTINGIT INESSE CONTRARIA. Post
haec libri terminum expedit in ea speculatione et demonstratione, per quam,
licet verum sit manifestumque omnibus duas propositiones veras non esse
contrarias, tamen id ipsum demonstrare conatur. Est autem huius argumentationis
ingressus huiusmodi: ea quae sunt contraria opposita sunt, opposita vero non
possunt eidem simul inesse: contraria igitur eidem simul inesse non possunt. De
quibus autem aliquid simul verum dici potest, illa simul eidem inesse possunt,
quae vero simul eidem inesse ƿ non possunt, de his simul verae propositiones,
affirmatio et negatio, esse non possunt. Sed contraria simul eidem inesse non
possunt: quae igitur simul verum dicunt contrariae non sunt, idcirco quoniam de
quibus et affirmatio et negatio simul verae esse possunt, illa simul eidem
insunt. Quocirca quae simul verae sunt contrariae non sunt. Sensus hic est,
verba autem sic constant: MANIFESTUM AUTEM EST, inquit, QUONIAM ET VERAM VERAE
NON CONTINGIT ESSE CONTRARIAM, id est duas veras propositiones non posse esse
contrarias? NEC OPINIONEM NEC CONTRADICTIONEM: si opinio non est vera verae
contraria, multo magis nec contradictio quae ex opinionibus venit. Contradictio
autem hic pro contrarietate posuit: de ea enim non agebatur. CONTRARIAE ENIM
SUNT QUAE CIRCA OPPOSITA SUNT, id est omne contrarium oppositum. CIRCA EADEM
AUTEM CONTINGIT VERUM DICERE, idcirco quod de his solis et negatio et
affirmatio verae simul esse possunt, quae eidem simul esse contingit, SIMUL
AUTEM EIDEM NON CONTINGIT INESSE CONTRARIA, ut concludatur: quoniam de quibus
affirmatio et negatio simul verae sunt, ea simul eidem inesse possunt,
contraria vero simul eidem inesse non possunt, quae simul verae sunt non
possunt esse contrarialNoster quoque labor iam tranquillo constitit portu.
Nihil enim, ut arbitror, relictum est quod ad plenam ƿ huius libri notitiam
pertineret. Quare si rem propositam studio diligentiaque perfecimus, erit
perutile his qui harum rerum scientia complectendarum cupiditate tenebuntur:
sin vero minus id eiecimus, quod nobis propositum fuit, ut obscurissimas libri
sententias enodaremus, labori nostro nihil ut aliis nocituro, et si non
proderit, obloquitur. Multa ueteres philosophiae duces posteriorum
studiis contulerunt, in quibus priusquam ad res profunda mersas caligine
peiuenirent qandam quasi intelligentiae luctatione praeluderent: hinc
institutionum breuior compendii facilitate doctrina, hinc per ea quae illi
*prolegomena* uocant, ad intelligentiam promptior uiam unitur. Huius igitur
aemulus prouidentiae statui obscura rum aditus doctrinarum praemissae
institutionis luce reserare, et praesentem operam syllogismis quorum
connexionibus omnis ratio continetur, addicere, modumque eum custodire dicendi,
ut facilitati atque intelligentiae seruientes, astringamus a ueteribus dicta
latius, enuntiata breuius porrigamus, obscurata improprii nouitate sermonis
consueti uocabuli proprietate pandamus. Sed qui ad hoc opus lector accedit, ab
eo primitus petitum uelimus ne in hic quae nunquam alias attigerit statim
audeat iudicare, neue si quid in ludo puerilium disciplinarum rudis adhuc et
nondum firmus acceperit, id amplexandum atque etiam colendum pPomba; alia enim
teneris atque imbuendis adhuc auribus accomotata, alia firmis ac robustioribus
doctrina mentibus, reseruatur. Quare si quid est quod discrepet, ne statim
obstrepat sed ratione consulta, quid ipse sentiat quid nos afferamus, ueriore
mentis acumine et subtiliore consideratione diiudicet. Idem namque eueniet, ut
quae in primo statim studendi aditu didicerunt, perspecta penitus ac potius
deprehensa contemnant. At si iam quisque duae scientiae defensor esse cupidus
malit (habent hoc quoque uitii homines quos comprehendit discendi uetus ac
longa, segnities, ut si arreptis semel opinionibus non recedant, ne in
senectute discendo, nihil usque in senectutem didicisse uideantur), si, inquam,
malunt uindicare quam uertere quae uulgatis semel etudiis imbiberunt, nemo
expetit ut priora condemnent sed ut maiora quaedam construant atque altiora
coniungant. Non enim una atque eadem diuersarum ratio disciplinarum, cum sit
diuersissimis disciplinis una atque eadem substantia materies. Aliter enim de
qualibet orationis parte grammatico, aliter dialectico disserendum est, nec
eodem modo lineam uel superficiem mathematicus ac physicus tractant. Quo fit ut
altera alteram non impediat disciplina, sed multorum consideratione coniuncta
fiat uera naturae atque ex omnibus explicata cognitio. Sed de his hactenus;
nunc de propositis ordinamur. Quoniam igitur nobis hoc opus est in categoricos
syllogismos, syllogismorum uero compago propositionibus texitur, propositionum
uero partes sunt nomen et uerbum, pars autem ab eo cuius pars est, prior est;
de nomine et uerbo, quae prima sunt, disputatio prima ponatur, dehinc de
propositione ad ultimum de syllogismorum connexione tractabitur. Nomen
est uox significatiua secundum placitum sine tempore, cuius nulla pars
significatiua eit separata; quae definitio paulo enodatius explicanda
est. Nomen enim uocem esse dicimus, quoniam uox nominum genus est; omne
autem genus de sua specie praedicatur, omnisque definitio a genere sumitur, ut
si definias hominem prius animal dicas, quod est genus, Post uero differentias
iungas quae sunt rationale et mortale. Ita igitur nos quoque in nominis
difinitione uocem quidem ut genus sumimus, caetera autem uoci quasi
differentiae aggregamus, uelut quod nomen designatiua uox dicitur. Sunt enim
uoces quae nihil designant, ut syllabae, nomen uero designatiua uox est, quon
iam nomen designat id semper cuius nomen est. Secundum placitum uero
adiunctum est, quoniam nullum nomen natura significat sed secundum placitum
ponentis constituentisque uoluntatem. Illud enim unaquaeque res dicitur quodei
placuit qui primus rei nomen impressit. Aliae enim sunt uoces naturaliter
significantes, ut canum latratus, iras canum significat, et aliae eius quaedam
uox blandimenta; gemitus etiam designant dolorem, sed non sunt nomina, quia non
designant secundum placitum sed secundum naturam. Sine tempore uero, quod
et uerba uoces sunt significatiuae et secundum placitum sed distant a
nominibus, quia nomina quidem sine tempore sunt, uerba uero cum tempore.
Cuius nulla pars significatiua est separata, nomina ab oratione disiungit.
Oratio namque uox est significatiua secundum placitum et aliquoties sine
tempore, ut hic uersus: Nerine Galathea thymo mihi dulcior Hyblae. Sed
orationis partes, separatae a tota oratione, designant: nominum uero nihil
extra designat, atque in illis quidem nominibus quae figurae sunt simplicis
nihil pars omnino significare manifestum est, ut in eo quod est Cicero, nulla
pars separata [763C] designat neque ci, neque ce, neque ro. At si nomen
compositum fiat, significare aliquid separata, partes uidentur; sed in eodem
nomine quod ex utrisque compositum est, separate nihil designant, ut si dicam
magister, partes eius nominis sunt magis atque ter, quae sumpta extrinsecus et
a nominis parte separatae significatione non carent, utraque enim ad uerbi
aliter significat quantitatem; sed cum magister quod est compositum nomen
alicuius artis peritum doctoremque significet, magis neque partem doctoris,
neque totum doctorem poterit designare. Eodem quoque modo ter, neque in toto
significat, neque in parte doctorem, id est, rem illam quae magistri uocabulo
subiecta est nulla ratione designat. Compositorum ergo nominum partes
nihil eius rei quam in unum conuenientes uocabulum designabant disiunctae
distractaeque significant; alia uero significare possunt sed tunc non partes
nominis sed ipsa sunt nomina. Quod enim coniuncta significant, id diuisa atque
se posita non designant. iuncta autem magis et ter doctoris significationem
tenebant, separata igitur omnem significationem doctoris amitunt. Sed ne
quis superius posito calumnietur exemplo, nec magister compositum nomen esse
concedat, uir fortis esse compositum nomen, si uno praeferatur accentu nullus
negabit, cuius partes uir atque fortis quod in eo quod est uir fortis
significare dicantur, non iam nominis partes sed ipsa sunt nomina, nec uir
fortis unius erit nomen sed potius oratio, quae duorum nominum collata
significatione conuincitur, quod uir fortis cum unius accentus intentione
prolatum non est oratio sed nomen, cuius partes nomina esse non poterunt, ac si
nomina non sunt, cum neque naturales affectus neque actus, ut uerba
significent, omnino non nihil designant. Quare concludendum est, cum quaelibet
uoces propriam significationem tenent, non partes nominum, sed ipsa esse
nomina, cum uero unius formam nominis copulauerint, eo considerantur ut partes
uim propriae significationis amittere. Sed de his in commentario libri
*Peri hermeneias* Aristotelis satis dictum est, et maior eius rei tractatus est
quam ut nunc totus ualeat expediri. Sed quoniam sunt quaedam uoces quae
et designatiuae sunt et secundum placitum, et sine tempore, quarumque partes
nihil extra significant, neque tamen proprietates nominis naturamque obseruent,
discernendae prius sunt, additisque differentiis a nomine segregandae, ut quae
sit uis nominis euidenter appareat. Adiecta enim semper negatio nomini, uocem
dubiam facit, quae neque uerbo neque orationi, etsi interius consideratum sit,
neque nomini possit annecti, ut si quis dicat, non homo, uox est significatiua.
Designat enim quidquid homo non fuerit, secundum placitum. Eas enim omnino
partes habet quis ad significationem uel negationis uel hominis placitum
uocabula ponentis assumpsit. Sine tempore, quae res eam uocem quae dicit non
homo separat ac seiungit a uerbo, cuius partes nihil extra significant, ne
oratio esse uideatur. Non homo enim uox seiuncta est ex negatiua particula et
homine, quae in eodem nomine separata nihil designant, significat enim non
homo, uel equum, uel canem, uel quidquid (ut dictum est) non homo non fuerit.
Sed quae est negatiua, neque hominis, neque equi, neque ullius substantiae
significationem tenet. Item homo neque canem, neque quidquid homo non fuerit,
significare potest; quocirca in ea uoce quae est non homo partes nihil
separatae significant eius rei quam tota uocis compositio designabat. Atque
ideo nec in oratione quidem poni potest. Si quis enim eam uocem quae est non
homo orationem concedat, nihil aliud eam esse fatebitur quam negationem.
Negatio autem omnis uera uel falsa est. Qui autem dicit non homo, neque
ueritatem nuntiat, neque mendacium. Praeterea ab omni negatione si quis
negatiuum seiungat aduerbium, affirmatio relinquetur; ab ea autem uoce quae est
non homo, si quis aufert id quod est negatiuum aduerbium, homo relinquetur,
quod nondum est affirmatio. Quocirca si non homo haec uox negatio esse non
potest, nihil autem aliud esse uideretur si esset oratio, concludendum est
negationem iunctam eum nomine orationem esse non posse. Nomen enim omne certum
aliquid definitumque significat, ut homo, equus, canis et caetera; non homo
autem uox aufert quidem quod significatur a nomine, nec praescribit quid ipse
significet. Quocirca quoniam significat quidem aliquid sed non finitum negatio
iuncta cum homine, infinitum nomen uocetur. Addenda est ergo definitioni
nominis differentia, scilicet ut nomen sit quod cum caeteris quae dicta sunt
sit definitae significationis. Iam uero casus nominum non altius intuentibus
nomina uideantur. Quid enim Catonis, et Catoni, atque huiusmodi uoces quae
rectis nominibus inflectuntur, nomina esse non existimet? Sed hae quoque uoces
a nomine quadam differentia discrepabunt. Omne enim nomen iunctum cum est
uerbo, enuntiationem reddit ac suscipit mendacii ueritatisque naturam, ut Cato
est, uel dies est, at si est uerbum casibus adiungatur, neque enuntiatio sit,
neque plena sententia orationis absoluitur, ut Catonis est, nec sententiam
habet absolutam, nec ueri aliquid potest notare nec falsi, atque idcirco non
nomina, sed casus nominum nuncupantur. Nam cum id a quo quidquam flectitur
primum sit, illud uero quod ab inflexione primi nascitur sit secundum, neque
idem primum ac secundum esse possit, manifestum est casus nominum non idem esse
quod nomina: idcirco caeteros quidem genitiuum, datiuum, accusatiuum, casus
appellant grammatici, primum uero rectum ac nominatiuum quod hic locum
principem in significatione possederit. Facienda est igitur nominis plena
neque ullo diminuta definitio sic: Nomen est uox significatiua secundum
placitum sine tempore, cuius nulla pars significatiua est separata, aliquid
finitum designans, cum est uerbo coniuncta faciens enuntiationem. Separat
igitur nomen uox quidem ab articulis atque inanimatis sonis; designatiua uero a
uocibus quae nihil significant, secundum placitum a uocibus aliquid natura
significantibus; sine tempore a uerbo quod a temporis significatione non
recedit, cuius nulla pars separata significat, ab oratione, cuius quemadmodum
partes extra significent, paulo posterius disseram; aliquid definitum
designans, ab his uocibus quae nomen negationemque coniungunt et nomina faciunt
infinita, cum est uerbo faciens enuntiationem, a casibus qui cum est copulati
non possunt plenam perficere atque explicare sententiam. In uerbo quoque
eadem fere cuncta conueniunt, nisi quod in significatione temporis a nomine
separatur. Omne enim uerbum actionem passionemue designat, quae fieri sine
temporis notatione non potest. Est itaque uerbi definitio haec: uerbum est uox
significatiua secundum placitum cum tempore, cuius nulla pars significatiua est
separata, ut currit, uincit; sed si uerbis negatiua copulentur aduerbia, fiunt
infinita uerba, sicut fieri nomina diximus infinita, ut cum currit, nut uincit,
certum aliquid finitumue designet, addita negatione, id quidem quod a uerbo
designatur intercipit, quid uero aliud fieri dicat tali significatione non
terminat; praeterea negatio iuncta cum uerbo siue in eo quod est, siue in eo
quod non est, recte dici potest, ut homo non currit. Non esse autem orationem
aut enuntiationem negatiuam illa prorsus argumenta monstrabunt, quae infinitum
nomen ab oratione aut negatione diuidebant. Sed quoniam principaliter
praesentia quaeque sentimus, his autem rebus quas praesenti sensu concipimus indita
esse a mortalibus uocabula manifestum est, recte dicis uerbum semper
significationis temporis habere praesentis, ut currit aut uincit. Curret autem
aut uincet, et cucurrerit aut uicerit, non sunt uerba sed uerborum casus,
scilicet quia a praesentis temporis significatione flectuntur; est ergo uerbi
plena definitio sic: Verbum est uox significatiua secundum placitum cum
significatione temporis, cuius nulla pars significatiua est separata, aliquid
finitum designans et praesens. Restat igitur ut de oratione dicamus sed
prius uidetur esse monstrandum utrumne nomen et uerbum sola in partibus
orationis ponantur, an ut grammatici uolunt et reliquae orationis partibus
debeant aggregari. Grammatici enim considerantes uocum figuras, octo orationis
partes annumerant. Philosophi uero, quorum omnis de nomine uerboque tractatus
in significatione est constituta, duas tantum orationis partes esse docuerunt,
quidquid plenam significationem tenet, siquidem sine tempore significat, nomen
uocantes, uerbum uero si cum tempore: atque ideo aduerbia quidem atque
pronomina nominibus iungunt, sine tempore enim quiddam constitutum definitumque
significant, nec interest quod flecti casibus nequeunt, non est hoc nominum
proprium ut casibus inflectantur. Sunt enim nomina quae a grammaticis
*monoptota* nominantur, participium uero quia temporis significationem trahit,
etsi casibus effertur, uerbo tamen recte coniungitur. Interiectiones autem
siquidem, naturaliter significent, nec uerbo, nec nomini copulandae sunt; uerbi
enim ac nominis definitiones non habent esse naturalia sed ad ponentis placitum
constituta, atque ideo nec in orationis partibus numerabuntur. Oratio enim
positione significat, nam si naturaliter significaret oratio, non diuersa
gentes orationes loquerentur. Si quae uero interiectionem positione significant,
quoniam finitam sine tempore affectionem designant, recte nominibus
annumerantur. Quae uero ipsa, quidem nulla propria significatione nituntur, cum
aliis uero iunctae designant, ut coniunctiones atque praepositiones, illae ne
partes quidem orationis esse dicendae sunt; oratio enim ex significatiuis
partibus iuncta est. Quocirca recte nomen ac uerbum solae orationis partes esse
dicuntur. Oratio est uox significatiua secundum placitam, cuius
partes aliquid extra significant ut dictio, non ut affirmatio. Oratio
igitur habet simul cum uerbo et nomine commune, quod uox est, quod
significatiua est, quod secundum placitum est. Separatim uero cum nomine illi
commune, est quod aliquando sine tempore est, ut Virgilianus quem supradiximus
uersus: Nerine Galathea thymo mihi dulcior Hyblae et qui
sequitur: Candidior cygnis, bedera formosior alba. Cum uerbo autem
quod interdum cum temporis significatione profertur, ut: Si qua tui
Coridonis habet te cura, uenito. Differt autem ab utroque quod partes
orationis a tota separatae oratione significant. Sunt enim partes orationis
nomen et uerbum quae significatiua esse dum ea definiremus ostendimus.
Significant igitur partes orationis ut dictio, non ut affirmatio, quanquam
aliquoties quidem ut affirmatio sed non semper tamen, semper autem ut dictio.
Est enim dictio simplex uerbi ac nominis nuncupatio. Nam cum dicimus: Si
dies est, lux est hanc totam orationem si diuidere in partes uelimus,
scilicet dies est, lux est, utraque pars ut affirmatio significabit, dies est,
lux est, aftirmationes esse manifestum est. At si minutatim tota orationis
membra carpamus, usque in nomina ac uerba postrema fiet resolutio. Dicemus enim
partes esse superius positae orationis, dies et lux et est, quae per se prolata
non sunt affirmationes sed tantum dictiones. Omnis uero oratio, quoniam ex
uerbis nominibusque consistit, in nomina et uerba solui potest. Non enim omnem
orationem in affirmationem cedi possibile est, ueluti si quis dicat lux est,
huius partes sunt, lux atque est, quas non esse affirmationes sed simplices
dictiones nullus ignorat. Cum igitur oratio quidem non semper in affirmationem
solui queat semper autem in simplices dictiones, iure dictum est orationis
partes extra aliquid designare non ut affirmationes sed potius ut
dictiones. Orationis autem species (ut arctissime diuidamus) sunt
quinque, interrogatiua, ut Quo te, Meri, pedes? an quo uia ducit in
urbem? Imperatiua, ut: Suggere tela mihi. Inuocatiua,
ut: Dii maris et terrae, tempestatumque potentes. Deprecatiua: Ferte
uiam, uenti, facilem, et spirate secundi. Enuntiatiua: Est mihi
disparibus septem compacta cicutis Fistula. Quarum quidem praeter
enuntiationem nulla uel esse aliquid, uel non esse designat. Caeterae namque uel
interrogant, uel inuocant, uel imperant, uel precantur. Enuntiatio uero semper
esse aliquid aut non esse significat. Atque ideo sola enuntiatio est, in qua
ueritas uel falsitas inueniri queant. Unde etiam enuntiationis nascitur
definitio, est enim enuntiatio quae uerum falsumue denuntiat. Hanc etiam
proloquium uel propositionem Tullius uocat, quae quidem partim simplex, partim
composita. Simplex est quae conditione seposita esse aliquid uel non esse
proponit, ut: Plato philosophus est. Composita uero quae ex duabus
simplicibus copulante conditione consistit, ut: Plato si doctus est,
philosophus est. Simplicium uero enuntiationum alias in qualitate sitas,
alias in quantitate differentias inuenimus. In qualitate quidem quod alia
affirmatiua, alia negatiua est. Enuntiatio affirmatiua est enuntiatio aliquid de
aliquo significans, ut: Plato philosophus est philosophum de Platone
praedicamus. Negatiua uero est enuntiatio aliquid ab aliquo praedicatione
seiungens, ut: Plato philosophus non est philosophum enim a Platone
tali praedicatione seiunximus. Secundum quantitatem uero differentiae
enuntiationum sunt, quod aliae quidem uniuersales aliae particulares aliae
indefinitae, alio singulares. Uniuersales sunt quae siue affirment, siue
negent, uniuersaliter tamen enuntiant uniuersale subiectum, ut: Omnis homo
sapiens est. Nullus homo sapiens est homo uniuersale quiddam est. Multos
enim sub se indiuiduos coercet et continet, qui uniuersaliter enuntiantur, dum
ei omnis uel nullus adiungitur. Particulares uero quae uel affirmando uel
negando ambitum subiecti uniuersalis in partem redigunt, ut: Quidam homo
sapiens est. Quidam homo sapiens non est hic enim uniuersalitas hominis,
adiecta particulari determinatione minuta est, atque in partem redacta.
Indefinitae uero sunt quae absque uniuersalitatis et particularitatis determinatione
dicuntur, ut: Est homo sapiens. Non est homo sapiens Singulares uero
sunt quae de singulari aliquid et de indiuiduo affirmando negandoue proponunt,
ut: Socrates sapiens est. Socrates sapiens non est Differt autem
particularis propositio a singulari, quod particularis quidem unum aliquem
subiicit, nec quis sit iste designat, ut: Quidam homo sapiens est
quis iste homo sit propositio non declarat. Singularis uero unum aliquem sumit,
et quis iste sit significat, ut: Socrates sapiens est unum enim et hunc
Socratem sapientem esse proposuit. Amplius particularis omnis uniuersalem
quidem terminum ponit sed ei detrahit uniuersalitatem, dum qualitatem
particularitas adiungit, ut in propositione: Quidam homo sapiens est
Homo uniuersalis est terminus, multos enim propria praedicatione concludit. Sed
quia dicitur quidam, ad unum homo redigitur, qui uniuersale persisteret, nisi
particularitas fuisset adiuncta; in singularibus uero propositionibus
praedicato termino semper indiuiduum supponitur, ut: Socrates sapiens
est Socrates enim singularis est, atque indiuiduus; idcirco igitur illa
particularis propositio quae partem ex uniuersalitatem detrahit, haec singularis
quae in singularis atque indiuidui praedicatione consistit. Simplicium
uero enuntiationum partes sunt subiectum atque praedicatum. Subiectum st quod
praedicati suscipit dictionem, ut in ea propositione quae est: Plato
philosophus est. Plato subiectum est, de ipso enim philosophos praedicatur, et
in eo philosophi suscipit dictionem. Praedicatum uero est quod dicitur de
subiecto, ut in eadem propositione, philosophos dicitur de Platone subiecto,
semper enim quod subiectum est uel minus est, uel aequale praedicato: minus
quidem ut in ea propositione de qua paulo ante tractauimus. Plato enim
philosophi nomen non potest aequare neque solus Plato philosophus est; aequalis
uero est subiectus terminus praedicato, ut si quis dicat: Homo risibilis
est homo enim qui subiectus est terminos praedicato risibili coaequatur.
Unde fit ut possit reddi reciproca praedicatio, scilicet, ut uices subiectum
praedicatumque permutent, subiectumque fiat quo erat antea praedicatum,
uersoque ordine praedicetur quod fuerat ante subiectum, ut si dicatur quod
risibile est homo est; omnia enim quae sunt aequalia de se inuicem praedicantur.
Ut uero id quod subiectum est maius possit esse praedicato, nulla prorsus
enuntiatione contingit, ipsa enim praedicata natura minora esse non patitur.
Sed quod aequale uel maius est, id semper de aequali uel minore praedicatur.
Has uero enuntiationum partes, id est praedicatum atque subiectum terminos
appellamus. Termini uero dicuntur quod in eos postrema sit resolutio: itaque in
singularibus uel indefinitis propositionibus duos terminos semper inuenimus, et
uerbum quod propositionis determinet qualitatem, ut in propositione qua
dicimus: Socrates sapiens est Socrates quidem ac sapiens terminos
esse manifestom est. Est uero uerbum non est terminus sed designatio
qualitatis, et qualis propositio sit negatiuam affirmatio significat, et nunc
quidem solo est uerbo propositioni accommodato facta est affirmatio. At si non,
quod est abuerbium negatiuam esset ad iunctum ita diceretur: Socrates
sapiens non est atque hoc modo mutata qualitate fieret de affirmatione
negatio. "Est" igitur et "non est" non sunt termini
sed, ut dictum est, significatio qualitatis. Eadem omnia etiam in indefinita
propositione conueniunt; quod si sint tales orationes: Socrates est, dies
est "est" ui gemina fungitur, scilicet praedicati, est enim
uerbum de Socrate et die praedicatum, et signi qualitatis, idem namque est
solum positum affirmationem efficit, cum negatiuo aduerbio negationem. At si
sint propositiones quae differentias secum habeant quantitatum, ut sunt
uniuersales ac particulares, eadem uis permanet terminorum; "omnis"
enim ac "nullus" et "quidam" terminis non annumerantur sed
enuntiationem significant qualitatem. Atque ideo recte quod subiicitur ac
praedicatur termini nuncupati sunt, quoniam in eos tantum resoluitur
propositio. Caetera enim quae simplicibus enuntationibus adiunguntur, aut
qualitatem propositionum retinent, aut quantitatem significant.
Propositionum uero simplicium aliae sunt quae in nulla parte conueniunt,
ut: Plato philosophus est et: Virtus bona est utraque
enim aliud quiddam de alio praedicatur, nec babent aliquid in proponendi
ratione commune. Illa enim Platonem philosophum dicit, illa uirtutem bonam esse
pronuntiat. Aliae uero sunt quae aliqua terminorum participatione iunguntur. Id
autem duobus fieri modis potest, aut enim ordine eodem, aut per ordinis
commutationem. Eodem uero ordine duplici modo, si uel simplices terminos in
utriusque constituas uel si per oppositionem fiat participatio terminorum: quod
tribus neque amplius continget modis, nam uel praedicato, uel subiecto, uel
utriusque terminis negatio copulatur. Ordinis etiam commutatione conueniunt
duobus modis, aut enim per simplicem terminorum praedicationem, aut per
eorumdem terminorum oppositionem. Haec quoque oppositio terminorum triplicem
recipit modum, cum negatio uel praedicato, uel subiecto, uel utrisque
coniungitur; illae uero quae altero termino participant et tribus modis, uel
cum in una propositione quod praedicatur in altera subiectum est, uel cum idem
in utriusque praedicatur, uel cum idem in utrisque subiectus est. Et quoniam
omnium sibimet conuenientium propositionum ordinatissimam fecimus diuisionem,
nunc de singulis quibusque tractemus, ac primum de ea propositionum
conuenientia, quae cum utrisque participet terminis, participandi tamen ordinem
seruent, ea est huiusmodi: Omnis homo sapiens est. Nullus homo sapiens
est. Utraque enim propositio hominem subiicit, et praedicat sapientiam,
et cum utroque termino congruant, sunt tamen diuersae, quoniam haec affirmatio
est, illa negatio. Et hoc quidem exempli gratia dictum sit, plenius uero fiet
de tali participatione tractatus hoc modo. Cunctarum simplicium
propositionum differentias, uel in qualitate, uel in quantitate sitas esse
ostendimus; in quantitate cum uniuersaliter pronuntiat [F. pronuntiantur] uel
particulariter uel indefinite, uel singulariter proferuntur, in qualitate uero
cum hae quidem affirmatiuae sunt, illae uero negatiuae. Si igitur duas
affirmatiuas aggregamus fiunt mixtae cum utrisque octo differentiae, quae simul
qualitatem quantitatemque contineant. Sunt autem mixtae hae, affirmatio
uniuersalis, negatio uniuersalis, affimatio particularis, negatio particularis,
affirmatio indefinita, negatio indefinita, affirmatio singularis, negatio
singularis. Quarum quidem indefinitas singularesque segregemus, et de
uniuersalibus ac particularibus disseramus. Describatur ergo uniuersalis primum
affirmatio: Omnis homo iustus est cuius aduersum tenet locum negatiua
propositio uniuersalis: Nullus homo iustus est item sub uniuersali
affirmatione ponatur particalaris affirmatio, quidam homo iustus est, hanc
aduersa fronte respiciat, sitque uniuersali negatiuae supposita particularis
negatio: Quidam homo iustus non est. Uniuersalis
affirmatio: Omnis homo iustus est. Uniuersalis negatio: Nullus
homo iustus est. Particularis affirmatio: Quidam homo iustus est
Particularis negatio: Quidam homo iustus non est Harum igitur
affirmatio atque negatio uniuersalis qualitate quidem discrepant sed quantitate
concordant; nam quod haec quidem affirmatio est, illa uero negatiua est, sunt
in qualitate diuersae, quia uero utraque unuersalis est quantitate conueniunt.
Harum igitur uel utrasque falsas, uel alteram ueram alteram falsam recipere
possibile est, utraeque autem simul uerae nequeunt inueniri, nam in proposita
descriptione affirmatio quae est: Omnis homo iustus est et negatio
quae est: Nullus homo iustus est cum utraeque sint uniuersales,
neutra tamen est uera. At si sit affirmatio: Omnis homo animal est
atque uniuersaliter denegetur ita: Nullus homo animal est uel
ita: Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis est unam ueram, alteram
falsam esse necesse est. Atque ideo quoties ea praedicantur quae et conuenire
subiecto et ab eo ualeant segregari et uniuersaliter illa confirmat haec
denegat, utrasque falsas contingit, et superius positis declaratur exemplis.
Iustitia enim cum esse in hominibus possit, non tamen ita hominibus inhaesit,
ut ab eis separari nullo modo queat, atque ideo neque omnis homo iustus est,
neque omnis homo iustus non est, contingit utrasque mentiri; at si tale sit
quod a subiecto abstrahi separarique non possit, uel quod nunquam possit
euenire subiecto, et quae uniuersaliter affirmatiua est uniuersaliter abnuatur,
euenit uni ueritatem, alteri semper adesse mendacium sed ita ut si a subiecto
quod praedicatur non potest segregari, uera sit semper affirmatio, falsa
negatio; at si quod euenire non potest praedicatur, affirmatio quidem falsa sit
sed uera sit negatio. Nam quoniam anima non ab homine potest segregari, quae
hominem animal esse confirmat uera est, falsa uero illae quae denegat; item si
quod non potest fieri praedicetur, fiatque affirmatio, omnem hominem esse
lapidem, idque aduersa propositio neget, nullumque hominem lapidem esse
concedat, negatio quidem ueritati, affirmatio autem iuncta est mendacio: simul
autem ueras esse affirmationem uniuersalem uniuersalemque negationem nulla
poterunt exempla monstrare. Atque ideo uniuersalis quidem affirmatio,
uniuersalisque negatio contraria dicuntur, nam ut in contrariis aliquid medium
cortinentibus potest neutrum inesse subiecto, ut corpus neque nigrum sit neque
album, quoniam est quod praeter ea esse possit, ut rubrum, itemque in
contrariis medietate carentibus necesse est alterum semper inesse subiecto ut
omne animal aut dormita ut uigilat, quoniam inter dormire ac uigilare nihil
medium est; autem simul atque in eodem utraque contraria reperiantur fieri
nequit. Ita etiam in uniuersalibus affirmatione ac negatione: ut utraeque
falsae sint, exemplo contrariorum aliquid medium claudiunt; uel altera uera, falsa
uero altera, sicut in contrariis quae medio carent fieri posse manifestum est
sed impossibile est ut utriusque sententia in ueritate conueniat, sicut nulla
contraria simul esse patiuntur. Atque ideo uniuersalis aftirmalio
uniuersalisque negatio contrariae nominantur. Hae igitur non eam uim ipsa
semper aduersitate conseruant, ut eis sit perpetua atque inconciliata
discordia, nec se semper inuicem perimunt, quae cum sententia dissideant
communi tamen falsitate concordant. Si igitur earum una sub mota sit, non
necesse est ut esse altera consequatur: fieri enim potest ut neutra sit, uelut
si omnem iustum esse hominem destruat, non est consequens ut nullus homo sit
iustus. Quae autem sub his propositionibus collocantur, id est particularis
affirmatiua atque negatio, subcontrariae nomen habent, idcirco quod
uniuersalitati particulare commune subiectum est; cum igitur uniuersales
intelliguntur esse contrariae, subcontrarias esse necesse et quae sub
uniuersalibus contrariis collocantur. Horum quoque quantitas est eadem, quoniam
utraeque sunt particulares; diuersa qualitas intelligitur, quoniam affirmatio
haec est, illa uero negatio; sed quanquam contrariis uideantur esse subiectae,
conuerso tamen modo particulares in ueritate sibimet, noii in falsitate
consentiunt. Nam ut haec uerum, falsum illa pronuntiet, atque utraeque sint
uerae tacile propositis declaratur exemplis; ut uero utraeque falsae sint, non
potest inueniri. Nam si quod neque separari, neque possit adesse subiecto,
alterutra enuntiet propositio, una est ueritati, altera cognata mendacio. Et
siquidem quod a subiecto separari non potest praedicetur, affirmatio sola
ueritatis calculum tenet; at si quod subiecto impossibile adesse dicatur, sola
obtinet negatio ueritatem, ut si quis enuntiet: Quidam homo animal est
et alius neget: Quidam homo animal non est uel ita: Quidam homo
lapis est. Quidam homo lapis non erat utraque affirmationum negationumque
oppositio uerum inter falsumque partitur. Sed in prioribus quidem affirmatio,
in posterioribus autem uera negatio est. At si quod euenire quadem possit sed a
subiecto tamen aliquando ualeat segregari, affirmatio particularis, negatioque
pronuntietur, utrasque ueras esse necesse est, ut: Quidam homo iustus
est Quidam homo iustus non est ut uero utraeque falsae sint, nulla
potuerunt exempla congruere. Quocirca ne ista quidem quas subcontrarias
appellamus semper sese inuicenm perimunt, quandoquidem aliquoties in ueritate
concordant. At si omnibus differentiis dissidentes ac inuicem destruentes
inuenire conemur, respiciendae sunt angulares; hae uero sunt uniuersalis
affirmatio et negatio particularis, uel uniuersalis negatio et affirmatio
particularis; his enim tanta inter se discordia manifesta est, ut neque in
falsitate unquam, neque in ueritate conueniant, semperque necesse est cum
affirmatio sit uera, negationem esse mendacem, cum negationi adsit ueritas,
affirmationi esse propriam falsitatem. At primum cum geminas esse propositionum
differentias dixerimus in qualitate scilicet et quantitate, harum et qualitas
diuisa esse probator et quantitas: nam quod haec affirmatio est, illa negatio,
in qualitate dissentiunt; quod uero haec uniuersalis, in particularis
quantitate discordant. Item neque in falsitate, neque in ueritate unquam poterunt
conuenire. Siue enim de his quae a subiecto abesse non possunt unam
semper ueram esse necesse est, alteram falsam, nam si talis terminus
praedicatur, ut cum uel adesse subiecto uel non adesse contingat, uniuersales
semper falsae sunt, particulares uerae sunt, si quis enim ita proponat: Omnis
homo iustus est atque alius neget: Quidam homo iustus non est
uniuersalis affirmatio falsa est, particularis est uero negatio, similiter autem
si quis ita pronuntiet: Nullus homo iustus est uniuersalis
negationis falsa, particularis affirmationis uera sententia est; ita in his
quae uel adesse subiecto, uel abesse contingant, uniuersales falsitati
coniunctae sunt, particulares obtinent ueritatem. At si tales termini
sint, qui separari atque a subiecto diuidi nequeant, siue illa sit uniuersalis,
siue particularis, haerebit semper affirmationi ueritas, negationi mendacium,
ut si quis uniuersaliter enuntiet omnem hominem esse animal, aliusque
particulariter neget, quemdam hominem non esse animal affirmatio uniuersalis
uerum loquitur, particularis negatiuae falsa sententia est. Item si quis
uniuersaliter negando proponat nullum hominem esse animal, particularem
affirmationem ueritas sequitur, haeret uniuersalis negatio falsitati; quod si
sint quae predicantur ut nunquam possint adesse subiecto, seu illae
uniuersaliter seu particulariter proponantur, negationes ornat ueritas,
affirmationes falsitas decolorat. Si quis enim confirmat dicens omnem hominem
lapidem esse, aliusque quemdam hominem non esse lapidem respondeat, uniuersalem
affirmationem falsitas, particularem negationem ueritas tenet; quod si ita quis
uniuersaliter neget: Nullus homo lapis est et particulariter
affirmet: Quidam homo lapis est uniuersali constat negatione
ueritas, particularis affirmatio non caret falsitate. Quoquo igitur modo
praedicata uel subiecta mutaueris, si tamen uniuersalem affirmatiuam
particulari negatiuae, uel uniuersalem negatiuam particulari affirmatiuae
consertam a singulari consideratione committas, si haec falsa illam reram esse
contingit, et si haec uera est illam falsam necesse est inueniri, atque idcirco
has inter se oppositas et contradictorias nuncupamus. Et hactenus quidem
affirmationes et negationes auersis intentionibus conferentes, quid in eis
discordiae ac diuersitatis esset ostendimus; nunc uniuersalem affirmationem
particulari affirmatiuae, et uniuersale in negationem particulari negatiuae ad
ueritatis falsitatisque conuenientiam comparemus. Harum namque inter se nulla
discordia est, atque ideo non de earum dissensu sed de consensu potius uidetur
esse quaerendum. Primum igitur uniuersalis affirmatio et particularis
affirmatio subalternae dicuntur, quoniam altera subiacet alteri, id est
particularis affirmatio uniuersali affirmationi supposita est atque subiecta,
ueluti pars intra totius semper ambitum latet; idemque de uniuersali et
particulari negatiua dicendum est, subalternae enim uocantur, quod superior atque
amplior uniuersalis negatio intra se particularem negationem claudit et
continet. Haec igitur tali ratione consentiant, si enim uniuersales in
ueritate praecedant, particulares ueras esse necesse est, ut si quis
uniuersaliter affirmando proponat, omnem hominem animal, ea cum sit uera,
particularis sibi affirmationis ueritatem comitem trahit, ea uero est: Quidam
homo animal est. Nam si uerum est omnem hominem esse animal, uerum est
esse aliquem; item si quis uniuersaliter enuntiet nullum hominem esse lapidem,
et uerum dixerit, subiecta ei particularis negatio idem retinet, nec mentitur
qui dixerit quemdam hominem lapidem non esse; ita igitur uniuersalibus
affirmatione ac negatione uera dicentibus, particularis affirmatio et negatio
ueram uniuersalium sententiam consequuntur. At si uniuersales falsae sint, non
necesse est particulares uniuersalium consensu praebere mendacinm, uelut in his
uniuersalibus qua proponunt omnem hominem esse iustum, uel nullum hominem esse
iustum, quae cum una sit affirmatio, altera negatio, utraeque sunt falsae; sed
eas particularium falsitas non ex necessitate consequitur, nam et quemdam
hominem esse iustum, quae particularis est affimatio, uere quis dixerit, atque
ideo falsis uniuersalibus, particulares ueras esse non necesse est. Quod enim
uniuersalis affirmatio falsa dicatur omnem hominem esse lapidem, errat
particularis affirmatio quae proponit quemdam hominem esse lapidem. At si
uniuersalis negatio falsa proponatur nullum hominem esse animal non idcirco
partirularis erit uera negatio, si pronuntiet quendam hominem non esse animal,
atque ideo uniuersalibus quidem in ueritate manentibus, particulares necesse
est uniuersalium consentire ueritati, at si uniuersalibus falsitas inhaerebit,
particulares tum ueras, tum etiam falsas esse possibile est, ueras quidem si
quidtale praedicetur quod adesse subiecto possit, et a subiecto ualeat
separari, falsas esse utrasque, affirmationem quidem particularem, si in eo sit
uniuersalis falsa affirmatio quod subiecto non potest conuenire, negationem
particularem, si in eo uniuersalis negatio mentiatur quod a subiecto non potest
segregari, ut posita superius exempla declarant. Quod si ad ueritatis et
falsitatis consequentiam particulares propositiones locum principem sortiantur,
contraria eis uniuersalis propositionis ratione conueniunt. Nam si sint falsae,
particulares falsas esse necesse est; sin uero particulares uerae sint, tum
uniuersales uerae sunt, tum etiam falsae. Nam si particularis affirmatio est
falsa, quae dicit aliquem hominem esse lapidem, uniuersalis quoque affirmatio
falsa est quae proponit omnem hominen esse lapidem. Item si particularis est
falsa negatio quae decernit quemdam hominem non esse animal, falsa erit
uniuersalis negatio quae nullum hominem animal esse contendit. At si
particularis affirmatio uel negatio uerae sunt, idque praedicatur quod a
subiecto diuidi ac segregari queat, affirmationem negationemque uniuersales non
est dubium posse mentiri, ut quod iam uerae sint particulares quae proponunt
quemdam hominem esse iustum, et quemdam hominem non esse iustum, his suppositas
uniuersales falsas esse manifestum est, ut ea quae dicit: Omnis homo
iustus est et: Nullus homo iustus est. At si quid tale
affirmatio particularis pronuntiet quo subiectum carere non possit, uera erit
superposita affirmatio uniuersalis, ut cum aliquis enuntiat quemdam hominem
esse animal, huic uniuersalis affirmatio in ueritate consentit, quae est omnis
homo animal est. At si quid particularis negatio tale proponat, quod subiecto
nequeat inhaerere, ueritatem particularis negationis uniuersalis negatiuae
ueritas necesso est consequatur, ut cum aliquis dicit quemdam hominem lapidem
non esse, consonat uniuersalis ueritas propositionis quae nullum hominem
lapidem esse pronuntiat: quo fit ut praecedentibus quidem uniuersalibus ueris,
particulares ueras esse necesse sit; praecedentibus uero in falsitate
particularibus, uniuersalium ueritas non subsequatur; manentibus uero
uniuersalibus falsis, particulares mendacium dicere non sit necesse, sicut ne
uera quidem particularibus proponentibus, ueram uniuersalium necesse est esse
sententiam. Et hoc quidem exempla docuerunt: ut autem firma demonstratione
clarescat, utilis ad euidentiam rerum descriptio proponatur. Ex his ergo quae
superius dicta sunt intelligi potest contrarias quidem uel uerum inter se
falsumque diuidere, uel simul posse mentiri, ueras simul esse non posse;
subcontrarias uero uel utrasque ueras esse, uel alteram ueram, alteram falsam,
nunquam tamen simul proferre mendacium; angulares autem neque in ueritate
unquam, neque in mendacio consonare sed uni semper ueram, alteri semper falsam
esse sententiam. Nunc demonstrandum est uniuersalibus ueris particulares
non posse mentiri, falsis autem uniuersalibus posse particulares non falsa
proferre. Dico enim si uniuersalis affirmatio sit uera, particularem quoque
affirmationem ueram futuram; nam si falsa est, erit uera quae particulari
affirmationi opponitur uniuersalis negatio sed posita est uera affirmatio
uniuersalis; hoc igitur modo utrasque simul ueras esse contingit, affirmationem
scilicet uniuersalem uniuersalemque negationem, quod euenire non posse
monstratum est; non igitur fieri potest ut affirmatiua uniuersali uera
proposita, particularis affirmatio mentiatur. Rursus si uera est
uniuersalis negatio, particularem quoque negationem ueram esse concedo, nam si
falsam quis dixerit uniuersalem affirmationem, quae est ei opposita ueram
necessario esse fatebitur. At si uniuersalis negatio uera esse proposita est,
simul igitur uniuersales negationem et affirmationem ueras esse contingit; quod
fieri non posse superius posita exempla docuerunt. At si falsa est
uniuersalis affirmatio, particularis uel falsum poterit enuntiare uel uerum:
quo posito nihil impossibile comitatur, siue enim falsa sit, erit uera negatio
uniuersalis, seu uera illa sit, uniuersalem negationem falsitas obtinebit. Quod
fit ut falsa uniuersali affimatione, uniuersalis negatio, tum si falsitate
consonet, tum ab ea ueritate discordet, quod non esse impossibile superioribus
docetur exemplis. Eodem quoquo modo et si uniuersalis negatio falsa sit,
particularem negationem, uel ueram uel falsam esse possibile est, neque idcirco
aliquid sequitur incongruum. Particulari namque negatione uera, uniuersalis
affirmatio mentietur; eadem falsa, uerum uniuersalis affirmatio pronuntiat: quo
fit ut falsa uniuersali negatione proposita, affirmationem uniuersalem tum
ueram, tum falsam rationis demonstret euentus, quod impossibile non est.
Rursus si particulares false sunt, uniuersalis quoque falsitas sequitur. Nam si
particularis affirmatiua pronuntiet mendacium, uniuersali quoque affirmationi
falsitas inhaerebit, nam si haec uera est, falsa erit ei apposita negatio
particularis; sed affirmationem particularem constituimus esse mendacem, simul
igitur particularis affirmatio et negatio falsa sunt, quod esse inconueniens
praecedens tractatus declarauit. Item, si particularis negatio falsa
dicatur, uniuersalis quoque negationis falsitas consonabit: nam si negatio
uniuersalis uera est, falsa est opposita, quae est affirmatio particularis,
quomodo utrasque particulares, affirmationem scilicet ac negationem, simul
falsas esse contingit, quod fieri non posse praediximus. At si uera sit
affirmatio particularis, falsa uel uera uniuersalis affirmatio esse potest: sed
si falsa sit particularis, negationem ueram esse necesse est; si uera sit,
habebit particularis negatiua mendacium. Sed cum uera sit affirmatio
particularis, negationem particularem uel falsam esse uel ueram nihil est
impossibile. Rursus si negatio particularis teneat ueritatem, uniuersalis
negatio uel ueritatem tenere potest uel proferre mendacium. Nam si uera est,
oppositam affirmationem particularem falsam esse manifestum est; si falsa est,
ueritatem particularis affirmatiua custodiet: quo fit ut si particularis
negatio teneat ueritatem, affirmatio particularis uera uel falsa sit, quorum
neutrum impossibile. non esse praemissa docuerunt. Atque haec quidem de
uniuersalibus dicta sufficiant. Nunc de infinitis ac singularibus
disseramus, quarum quidem indefinitae sunt, quibus nulla significatio
determinationis adiungitur sed praeter uniuersalis et particularis intelligentiam
quantitatis proferuntur, ut: Homo iustus est. Homo iustus non est
quibus tametsi ut, dictum est, nulla significatio determinationis adiungitur,
uim tamen obtinent particularium propositionum. Namque ut illae quas
subcontrarias in priore descriptione signauimus, alias quidem inter se uerum
falsumque distribaunt, alias quidem inuicem ueritate conspirant, nunquam tamen
simul uidentur posse mentiri, ita etiam indefinitae, siquidem tale est quod
enuntiat quod subiecto semper inesse necesse sit, affirmatio est uera, falsa
negatio, ut in his propositionibus: Homo animal est. Homo animal non
est. At si id in indefinitis propositionibus efferatur quod subiecti
natura non suscipit, negatio quidem uera est sed affimatio iuncta est falsitati,
ut si quis dicat: Homo lapis est. Homo lapis non est ut uero
utraeque in pronuntianda falsitate consentiant, non potest inueniri. Eadem
tamen ab uniuersalibus affirmatiuis atque negatiuis, ita dissentiunt, ut quoquo
modo subiecta permutes, una semper ueritatis, altera sit semper plena mendacii.
Exemplum uero huiusmodi praedicati, quod subiecto semper inhaereat, hoc
est: Omnis homo animal est. Homo animal non est. Nullus homo animal est. Homo
animal est. Hic indefinitae ui eadem funguntur qua et particularis, huius
uero quod nunquam inhaeret, hoc est: Omnis homo lapis est. Homo lapis non
est. Nullus homo lapis estt. Homo lapis est in his quoque
indefinita, uniuersalibus oppositae per unamquamque oppositionem unam ueram,
falsam alteram reddiderunt, item quod suscipere subiecti naturam ualeat et
possit amittere. Omnis homo iustus est. Homo iustus non est. Nullus homo
iustus est. Homo iustus est in his etiam indefinitae particularibus
immutatae sunt, quae uniuersalibus obiecta per unamquamque propositionum
aduersitatem, uni semper uerum, alteri diuisere mendacium. Praeterea quoque
modo terminorum exempla ponantur, si affirmationes affirmationibus, negationes
negationibus comparemus, uniuersalibus ueris indefinitarum ueritas prouenit, ut
cum uerae sunt, omnem hominem esse animal, et nullum hominem esse lapidem, constat
ueritas indefinitis quae proponunt, et hominem animal esse, et hominem lapidem
non esse. At si uniuersalium falsitas antecedat, indefinitarum uel ueritas, uel
mendacium uariabit, hoc modo. Falsa enim est uniuersalis enuntiatio quae
proponit omnem hominem esse iustum; sed ea quae dicit hominem esse iustum,
tenet in humanae naturae parte ueritatem. Nam si non habet omnis homo
iustitiam, cum tamen aliquis habeat, uere dici potest hominem esse
iustum. Item, cum proponitur uniuersaliter: Nullus homo iustus est
falsum est, at si id indefinitae denegetur, a ueritate non discrepat. Nam cum
sit aliquis homo non iustus, non mentietur qui pronuntiauerit hominem esse non
iustum. Item cum sit falsa quae uniuersaliter affirmat dicens omnem hominem
esse lapidem, falsa est quae idem indefinita enuntiatione confirmat dicens
hominem esse lapidem. Rursus cum sit falsa negatio per quam proponitur
nullum hominem esse animal, falsa est indefinita negatio quae pronuntiat
hominem non esse animal. Hic quoque particularium similitudo seruata est. Nam
in subalternis uera uniuersalitas ueritatem particularitatis trahebat. Falsa
uero uniuersalitas nec ueritatis, nec mendacii necessitatem particularibus
afferebat. Eadem omnia uniuersalium atque indefinitarum collatione
proueniunt. Rursus indefinitas primum falsas constet, uniuersales quoque
necesse est esse mendaces, ut si falsum sit esse hominem iustum, falsum erit
omnem hominem esse iustum, quandoquidem non capit ueritatem, si iustus uel unus
homo non fuerit. Item, si indefinita negatio mentiatur, uerum uniuersalis
negatio non habebit, ueluti si falsa sit ea qeae dicit hominem non esse iustum,
quandoquidem non potest uniuersaliter ab homine denegari, si uel uni hominum
probabitur adesse iustitia. At si indefinitae sententiam ueritatis obtineant,
uniuersales tum ueras, tum eueniet esse mendaces: uelut cum dicimus hominem
esse iustum uerum est, est enim homo qui iustitia non careat. Huius uniuersalis
negatio mentietur, cum quis dixerit nullum hominem esse iustum. At si id
affirmabitur indefinite quod a subiecto diuelli secernique non possit, uera
nihilominus erit affirmatiua que proponit omnem hominem esse animal. At si id
quod subiecti naturam non recipit proponit indefinita negatio, ueluti si dicat
hominem lapidem non esso nihil ab eius ueritate uniuersalis negatiua dissentiet
ut ea quae nullum animal esse proponit. Nihil igitur dubium est indefinitas
particularibus esse consimiles, eamdemque uim ueritatis ac falsatis
significationibus obtinere: de quibus sufficienter dictum est. Nunc de
singularibus explicemus, quae nihil superioribus similes exstant. Illae
namque quoniam constituebant uniuersale subiectum, de quo praedicatum terminum
dicerent, idcirco suscipiebant etiam differentias quantitatis. Nam quod
uniuersale est et uniuersaliter et particulariter et indefinite poterit
pronuntiari. At hae quae unum aliquid ponunt, singuiariter atque indiuidue
differentias quantitatis habere non possunt, atque ideo sola in eis relinquitur
discrepantia qualitatis, quod haec quidem affirmatio, illa uero negatio. Semper
igitur inter se affirmatio et negatio singularis uerum falsumque distribuent,
si non caetera impediant quae sensum in alias atque in alias significationes
solent deflectere ac detorquere. Cum uero unum atque idem praedicatum
atque subiectum in affirmatione et negatione constiterit, uno eodemque sumptum
tempore, uno eodemque prolatum modo, ad unum atque idem relatum, de una atque
eadem parte propositum, necesse est ex his unam semper esse ueram, alteram
semper esse falsam. Nam siue aequiuocos terminos sumant siue non ad idem tempus
procedant, siue alius utrisque insit modus, siue ad alias partes uel ad aliquid
aliud referantur, ueras utrasque esse contingit. Age enim aequiuocum terminum
sumat affirmatio, dicatque: Cato Uticae se peremit negetque
negatio: Cato se Uticae non peremit. Hic igitur utraeque sunt uerae,
quoniam Cato aequiuocum est. Namque Cato praetorius Uticae sibi manus intulit,
Cato uero censorius minime. Item proponatur affirmatiua hoc modo: Nocte lucet
negatio respondeat: Nocte non lucet. Hic igitur lucere aequiuocum est.
Atque ideo nihil impedit quominus utraeque in ueritate permaneant. Affirmatio
namque cum dicit lucere nocte, lunae loquitur locem. Illa uero cum negat, de
solis luce significat. Hic igitur aequiuocum praedicatum utrasque uerum
conseruare permisit. Item si quis de Socrate proponat dicens: Socrates
sedet atque alius neget: Socrates non sedet utraeque uerae
esse queunt, si ad diuersa tempora referantur. Potest enim nunc quidem Socrates
sedere, alio uero tempore non sedere. Rursus si quis humani oculi colorem
nigrum esse confirmet, aliusque nigrum non esse contendat, utrique uerum
loquentur, si ad singulas oculi partes affirmatio negatioque referantur. Nam
quod circa orbem est qui medius pupulam tenet, album est. Ipse uero orbis niger
uisitur. Rursus si de Socrate inter duos locato quis dixerit: Socrates
dexter est aliusque respondeat: Socrates dexter non est
utrisque constare ueritas potest. Ad eum qui cum sinistra Socratis est, dexter
est. Ad eum uero cuius laeuo lateris pars Socratis dextra coniungitur, dexter
non est. Item, si quis ouum animal esse constituat, aliusque ouum animal
esse neget, utraeque a ueritate non dissonant: namque ouum potestate animal
est, actu animal non est. Ita igitur inter se singulariam subiectorum
propositiones uerum faleumque distribuent, ut unam ueritatem necesse sit
habere, alteram mendacium, si neque quod subiectum est, neque quod predicatum,
aliqua sit aequiuocatione confusum ad idem tempus, ad easdem partes, ad eumdem
modum, eademque rem ad quam affirmatio retulit ea quae proponuntur in negatione
afferatur, ut si quis de Socrate pronuntiet: Socrates caluus est Socrates
caluus non est si igitur de Socrate eodem affirmatio negatioque
proponant, si eamdem caluitii significationem affirmatio sumpserit et negatio,
si eamdem utraeque capitis partem loquantur, si uel actum utraeque potestatemue
significant, si nulla diuersitate temporis erretur, si non ad alium affirmatio,
ad alium negatio referatur, una semper ueritati coniuncta est, retinet semper
altera falsitatem. Quoniam de ea conuenientia propositionum quae utrisque
simplicibus terminis eodemque ordine captaretur explicui, nunc de ea partici
patione dicendum est quae et utrosque terminos et eumdem ordinem seruat; hoc
autem (ut dictum est) tribus contingere modis potest -- aut enim predicatus
tantum, aut subiectus terminus, aut uterque cum negatione proponitur. At tum
enuntiatio uel ab infinito subiecto, uel ab infinito praedicato, uel ab
infinitis utrisque consistit. Quoties enim nomini negatio subiungitur, nomen
redditur infinitum. Atque ideo per oppositionem participatio fieri
dicitur. Nomini enim simplici semper infinitum nomen opponitur, ut
"homo" "non homo", "animal" "non
animal", et caetera: quae cum ita sint, disponantur simplices, atque ex
earum natura caeteras colligamus. Primo igitur propositionum series
describatur, ea scilicet quae utrisque iungitur finitis, propositisque
simplicibus ita ex infinitis omnibus copulatarum propositionum ordo iungatur,
ut affirmationes affirmationibus, negationes negationibus, aduersis frontibus
collocentur. Omnis homo rationalis est. Omnis non homo non rationalis
est. Nullus homo rationalis est. Nullus non homo non rationalis est. Quidam
homo rationalis est. Quidam non homo non rationalis est. Quidam homo
rationalis non est. Quidam non homo non rationalis non est.
Omnis homo grammaticus est. Omnis non homo non grammaticus est. Nullus
homo grammaticus est. Nullus non homo non grammaticus est. Quidam homo
grammaticus est. Quidam non homo non grammaticus est. Quidam homo grammaticus
non est. Quidam non homo non grammaticus non est. Omnis homo lapis
est. Omnis non homo non lapis est Nullus homo lapis est. Nullus non
homo non lapis est. Quidam homo lapis est. Quidam non homo non lapis est.
Quidam homo lapis non est. Quidam non homo non lapis non est. Omnis homo
iustus est. Omnis non homo non iustus est. Nullus homo iustus est. Nullus
non homo non iustus est. Quidam homo iustus est. Quidam non homo non
iustus est. Quidam homo iustus non est. Quidam non homo non iustus non
est. Omnis homo risibilis est. Omnis non homo non risibilis est. Nullus
homo risibilis est. Nullus non homo non risibilis est. Quidam homo risibilis
est. Quidam non homo non risibilis est. Quidam homo risibilis non est. Quidam
non homo non risibilis non est. Harum igitur talis est consocianda
falsitate uel ueritate proprietas, ut affirmationes quidem inter se uniuersales
particularesque negationes uel in ueritate uel in mendacio consentire queant,
uel uerum inter se falsumque diuidere. Si quid enim de subiecto tale
praedicetur quod uel de subiecto nequeat segregari, ut ab homine
rationabilitas, uel a subiecto quidem recedere queat sed subiecti naturam non
possit aequare, ut hominis grammaticus, unam ueram, alteram falsam esse proueniet.
Nam qui dicit: Omnis homo rationalis est uerum loquitur, et qui
dixerit: Omnis non homo non rationalis est mentietur. Diuinae namque
substantiae rationis quidem compotes sunt sed homines non sunt. Item si
quis pronuntiet, omnis homo grammaticus, est falsum dixerit. At qui
proponit: Omnis non homo non grammaticus est uerum dixerit. Nam qui
homo non est, grammaticus esse non potest. At si id de subiecto praedicetur
quod uel nunquam subiecto ualeat conuenire, ut lapis homini, uel conueniens ab
eo possit abscedere, cum sit maius atque uniuersalius subiecto, ut iustitia
homini, simul utrisque falsitas prouenit. Nam si quis dicit: Omnis homo
lapis est falsam fecerit propositionem. Eodem quoque modo qui dixerit,
omnis non homo non lapis est, cum silex homo non sit sed lapis. Item
propositio: Omnis homo iustus est falsa est, cuius sequitur
falsitatem: Omnis non homo non iustus est. Nam diuinis substantiis adest
semper iustitia, cum non sit humanitas. At si quid tale de subiecto
praedicetur quod et semper ei copuletur, neque tamen subiectum possit excedere,
ut risibile homini, utrinque sententia in significandi ueritate
concurrit: Omnis homo risibilis est uera est: Omnis non homo
non risibilis est haec retinet ueritatem. Nam quia risibile hominis
proprium est, recte dicitur non esse risibile quidquid homo non fuerit. Eadem
omnia in particulari negatione redduntur. Nam siue quae sunt maiora subiecto
atque ab eo discedere nequeunt, at rationabilitas ab homine, uel quae discedunt
quidem sed sunt maiora subiecto, ut grammaticus homine, de subiecto
praedicentur, unam ueram, alteram falsam faciunt. Nam qui dicit: Quidam homo
rationalis non est falsum proposuit; qui uero respondet: Quidam non
homo non rationalis non est uerum loquitur. Diuina quippe
substantia non est quidam homo sed carere non potest humanae ratione naturae.
Item: Quidam homo grammaticus non est uera est sed falsa est si
dicam: Quidam non homo non grammaticus non est. Cum illud sit uerius,
quoniam qui homo non fuerit, non potest esse grammaticus. At si quae uel
nunquam de subiecto possunt uere praedicari, ut lapis de homine, uel
praedicantur quidem et sunt maiora subiecto sed ab eo discedere separarique
patiuntur, ut iustitia ab homine, ueras protinus utrasque conseruant. Nam qui
dicit: Quidam homo lapis non est uerum dixerit. At si quis
respondeat: Quidam non homo non lapis non est is quoque uerum
dixerit: si quidem de silice uel de huiusmodi caeteris uelit intelligi, quae
cum non sint homines, non lapides non sunt. Item: Quidam homo iustus
non est propositio ueritatem tenet. Sed ne illa quidem falsa est quae
proponit: Quemdam non hominem non iustum non esse hoc enim, ut
dictum est, diuinis substantiis inuenitur, ut iustitiam teneant, quamuis ab
hominis definitione seiunctae sunt. Item, si id quod abesse non potest,
et sit aequale subiecto, de eodem subiecto praedicetur, ut risibile homini,
incurrit utrisque mendacium. Nam: Quidem homo risibilis non est falsa
est, cuius falsitati sese aemulam praestat quae proponit: Quidam non homo
non risibile non est quasi qui homo non sit possit esse risibilis. Ita igitur
quidem in affirmationibus uniuersalibus et particularibus negatiuis ueritas
falsitasque et simul aliquoties inuenitur, et inter utrasque diuiditur.
Negationes uero uniuersales et particulares affirmationes non simili respondent
modo. Sed negationes quidem uniuersales, unam uerum dicere, alteram falsam,
simul utrasque falsas esse possibile est. Simul autem ueras nunquam esse
contingit. Nam si id quod adesse subiecto non potest, praedicetur, ut lapis
homini, unam ueram faciunt, alteram falsam, ut est: Nullus homo lapis est
uera est; falsa est quae proponit: Nullus non homo non lapis est
omnia quippe animalia praeter hominem ita non sunt lapides, sicut ab hominum
natura seiuncta sunt. Quidquid uero aliud de subiecto praedicetur, neutri
constare ueritas potest, ut si quis proponat: Nullus homo rationalis
est falsum dixerit; aliusque respondeat: Nullus non homo non
rationalis est hanc quoque conuincit ratio mentiri, equus quippe non homo
est, nec eum quis dixerit rationis esse participem; ut autem simul uerae sint,
nullus poterit terminus approbare. Particulares autem affirmatiuae in
differentiam ueritatis falsitatisque discedunt, quoties aliquid tale de
subiecto dicitur, quod nunquam possit adesse subiecto, ut lapis: nam si quis
enuntiet: Quidam homo lapis est falsa propositio est; at si quis
respondeat: Quidam non homo non lapis est tenet contrariam ueritatem,
equus quippe non homo est, nec lapis esse dicetur. Quidquid uero aliud de
subiecto praedicabitur, est eas in ueritatis significationem conuenire,
ut: Quidam homo rationalis est uera est, Quidam non homo non
rationalis est huic quoque ueritas constat, equus quippe non homo est,
nec ratione subsistit; ut uero simul falsae sint, nullis reperietur exemplis.
Ad hunc igitur modum ei de caeteris quae uel subiectum uel praedicatum retinent
infinitum, ad ueritatis falsitatisque consensum enuntiationum proprietas
consideranda est, de quibus modo breuiter quid eueniat tetigisse sufficiat,
singula uero lectoris exploranda diligentiae, et per conuenientes terminos
rimanda permittimus. Disponantur igitur propositiones quae ex utrisque
simplicibus terminis constant, easque quarum subiectum tantum abnuatur ex aduerse
parte respiciant. SIMPLICES EX SUBIECTIS FINITIS Omnis homo
rationalis est. Omnis non homo rationalis est. Nullus homo rationalis
est. Nullus non homo rationalis est. Quidam homo rationalis est. Quidam
non homo rationalis est. Quidam homo rationalis non est. Quidam non homo
rationalis non est. Omnis homo risibilis est. Omnis non homo
risibilis est. Nullus homo risibilis est. Nullus non homo risibilis est.
Quidam homo risibilis est.Quidam non homo risibilis est. Quidam homo risibilis
non est. Quidam non homo risibilis non est. Omnis homo iustus
est. Omnis non homo iustus est. Nullus homo iustus est. Nullus non
homo iustus est. Quidam homo iustus est. Quidam non homo iustus est. Quidam
homo iustus non est. Quidam non homo iustus non est. Omnis homo
grammaticus est. Omnis non homo grammaticus est. Nullus homo grammaticus
est. Nullus non homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam
non homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam non
homo grammaticus non est. Omnis homo lapis est. Omnis non homo
lapis est Nullus homo lapis est. Nullus non homo lapis est. Quidam homo
lapis est. Quidam non homo lapis est. Quidam homo lapis non est. Quidam
non homo lapis non est. In harum igitur affirmationibus quidem
uniuersalibus ueritas et falsitas distribuitur, si quis tale de subiecto
praedicetur quod abesse non possit, siue illud maius sit, ut animal homine,
siue aequale, ut risibile homini. In his enim unam ueram, alteram falsam esae
neoesse est, quidquid uero praeter ea fuerit praedicatum, unam semper ueritas,
alteram semper falsitas non sequetur: ut autem simul uerae sint nequit
ostendi. Particularium uero in affirmationibus quidem, siquidem ea
praedicentur quae ualeant transire subiectum, siue ab eo separari nequeunt, ut
animal ab homine, seu possint, ut iustitia ab homine, loquitur utraque uera
sententia. Quidquid uero praeter ea fuerit praedicatum, unam ueritas, alteram
falsitas tenet; falsae uero simul nequeunt inueniri. Negationes uero
particulares siquidem id praedicent quod a subiecto non possit abscedere, siue
illud maius sit, ut rationale homine, seu aequale, ul risibile homini, uni
constabit ueritas, aItera mentietur. Si quid uero praeter ei fuerit praedicatum,
ueras semper utrasque constat, ut ineas communis falsitasnunquam possit
incidere. Item disponantur in ordinem primum quidem simplices, has e regione
respiciant quae subiecto simplici denegantur praedicato. SIMPLICES EX
INFINITO PRAEDICATO Omnis homo lapis est. Omnis homo non lapis est
Nullus homo lapis est. Nullus homo non lapis est. Quidam homo lapis
est. Quidam homo non lapis est. Quidam homo lapis non est. Quidam
homo non lapis non est. Omnis homo animal est. Omnis homo non
animal est Nullus homo animal est. Nullus homo non animal est. Quidam homo
animal est. Quidam homo non animal est. Quidam homo animal non est. Quidam
homo non animal non est. Omnis homo risibilis est. Omnis non homo
non risibilis est. Nullus homo risibilis est. Nullus non homo non
risibilis est. Quidam homo risibilis est. Quidam non homo non risibilis
est. Quidam homo risibilis non est. Quidam non homo non risibilis non
est. Omnis homo iustus est. Omnis non homo non iustus est. Nullus
homo iustus est. Nullus non homo non iustus est. Quidam homo iustus
est. Quidam non homo non iustus est. Quidam homo iustus non est. Quidam
non homo non iustus non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis non
homo non grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Nullus non homo non
grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam non homo non
grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam non homo non
grammaticus non est. Harum igitur affirmationes uniuersales, siquidem
praedicent quod subiecto nequeat conuenire, ut lapis homini, uel a subiecto,
cum sit aequale uel sit maius, non possit abscedere, ut animal uel risibile ab
homine, unam semper necesse est ueritatem. alteram proferre mendacium:
quidquiduero praeterea fuerit praedicatum, utrisque falsitas inuenitur, ut ad
ueritatem conuenire non possint. Negationes uero uniuersales siquidem id de
subiecto praedicent quod subiecto adesse possit et abesse, ita ut excedat, ut
uirtus hominem, uel id quod adesse quidem queat sed non possit adaequare
subiectum, ut grammaticus hominem, utraeque in falsitate communicant. Quidquid
uero aliud fuerit praedicatum, unam ueritas, alteram falsitas consequetur; ut
autem simul uerae sint, nequit ostendi. Particularium uero affirmationes
quidem simul uerae sunt, si id quod uel adesse possit uel abesse praedicetur,
siue illud maius sit ut iustitia homine, seu minus ut grammaticus ab homine. Si
quid uero aliud fuerit praedioatum, ueritas in eas ac falsitas distribuitur,
ita ut nunquam communem consonent falsitatem. Particulares quoque negatiuae in
similibus terminis ueritate concordant. Nam si quod adesse uel abesse potest,
siue illud maius sit ut iustus ab homine, siue minus, ut grammaticus ab homine,
de subiecto praedicetur, ueritas utrisque constabit. In aliis uero cunctis
praedicationibus uni ueritas, alteri falsitas cedit. Nunquam tamen utraeque in
prodenda falsitate consentient. Praeter hanc autem inter se conuenientiam
propositionum, habent aliquid hae proprium quae praedicatum adiecia negatione
pronuntiant, quod caeteris inesse non possit.Affirmationes namque negationibus,
negationesque affirmationibus, quarum uniuersalis est propositio, itemque
particulares affirmationes negationibus, negationes affirmationibus ita
conueniunt, ut nunquam neque in falsitate, neque in ueritate discordent.
Conuenientium autem ordinem seriemque describimus quas si quis in superius
posita respexerit; uidebit angulariter conuersas. Omnis homo rationalis
est. Nullus homo non rationalis est. Omnis homo non rationalis est. Nullus homo
rationalis est Quidam homo non rationalis est. Quidam homo rationalis non est.
Quidam homo rationalis est. Quidam homo non rationalis non est. Quod idcirco in
his tantum uidetur euenire, quod de eodem subiecto uterque intelligitur ordo
oppositionis. Nam quae dicit: Omnis homo rationalis est de homine
rationale praedicauit; item quae proponit: Omnis homo non rationalis
est de eodem homine rationale seiunxit, ut merito simplices affirmationes
negationi consentiant. At non in aliis intelligitur idem esse subiectum. Nam et
illa quae proponit omnem non hominem esse rationalem, et illa quae enuntiat
omnem non hominem esse non risibilem, de homine non loquantur sed quolibet alio
quod hominis negatione relinquitur. Atque ideo uelut extraneae atque a semet
alienae, nec in ueritate possidet aliquam nec in falsitate concordiam.
Indefinitas autem propositiones, quoniam particularibus similes esse
monstrauimus, adiungendas superioribus non putaui. Id enim indefinitis necesse
est euenire, quod particularibus solet incurrere. Expeditis igitur his propositionibus
quae ex utrisque communicant terminia atque eodem ordine collocatis, nunc eam
propositionum conuenientiam uel participationem loquimur, quae in utrisque
quidem terminis conuenientia sed ordinis commutatione consistunt, cuius
disceptationis hic finis est, de propositionum conuersione docuisse, quid enim
est aliud propositiones mutato ordine conuenire utrisque terminis, nisi
propositiones conuerti? Conuerti autem uel sibi uel aliis propositiones
dicuntur, quoties, mutato ordine terminorum, id est quod subiectum fuerat
praedicato et quod praedicabatur ante subiecto, ueritatem simul obtinent uel
falsitatem. De quibus plenissime hic disputandi sumemus exordium. Quatuor
propositiones esse praediximus, quae habeant differentias quantitatum et
utrisque terminis absque ordinis permutatione participant. Hae uero sunt
affirmatio uniuersalis, negatio uniuersalis, affirmatio particularis, negatio
particularis. Harum igitur particularis affirmatio particulariter quidem
sibi ipsa conuertitur, uniuersali autem affirmationi per accidens, et rursus
uniuersalis negatio, loco principe sui recipit conuersionem, ad particularem
uero negationem per accidens conuerti potest. Affirmationis uero
uniuersalis ad se ipsam perpetua non potest esse conuersio, ad particularem uero
affirmationem per accidens potest. Nec uero negationis particularis ad se ipsam
principaliter stabilis ac firma conuersio est sed negationi uniuersali secundo
loco atque accidentaliter. Quae omnia facilius declarantur exemplis. Affirmatio
enim particularis, ut ea quae proponit: Quidam homo albus est facile
sibi ipsa conuertitur, si dicamus, quoddam album homo est, atque in utrisque
simul ueritas constat. At si quis proponat quendam hominem esse lapidem, eamque
conuertat dicens quemdam lapidem esse hominem, mansit in utrisque mendacium.
Hoc igitur modo affirmatio particularis sui recipit conuersionem. Item
negatio uniuersalis conuerti potest, ut si quis enuntiet nullum hominem esse
lapidem, eamdemque conuersis terminis dicat nullum lapidem esse hominem, simul
ueritatem tuentur. At si quis dicat nullum hominem esse animal, atque eamdem
sub terminorum conuersione proponat dicens nullum animal esse hominem; neutra
suam perdidit falsitatem. Hoc igitur modo uniuersalis quoque negatio sibi ipsa
conuertitur, uniuersalis uero affirmatio non tenet perpetuam conuersionem:
quamuis enim quoties de speciebus propria praedicentur conuerti uniuersales
affirmationes queant, ut si quis dicat: Omnis homo risibilis est
poterit terminorum ordinem permutare, omne risibile esse hominem, tamen non est
haec aequalis atque in omnibus terminis fida conuersio. Quid enim cum quis ita
proponit: Omnis homo animal est nunquid conuertere uere potest, ut
omne animal hominem esse pronuntiet? Quare cum aliquoties uniuersalis affirmatio
conuersa propriam non teneat ueritatem, dicitur conuersionis naturam non posse
suscipere. Negatio quoque particularis interdum uidetur posse conuerti,
ueluti si quis enuntiet quemdam hominem lapidem non esse, uerum loquetur, cum
dixerit quemdam lapidem hominem non esse; sed est instabilis et incerta
conuersio: nam cum quidam homo grammaticus non sit, falsum est dicere quemdam
grammaticum hominem non esse. Ita igitur haec quoque conuersio protinus a sua
ueritate deficit. Superius igitur propositarum quatuor enuntiationem duae
quidem oppositae, id est particularis affirmatio et uniuersalis negatio,
conuersionem sui firmam perpetuamque suscipiunt; duae uero oppositae, id est
affirmatio uniuersalis et negatio particularis, conuersionis non tenent
firmitatem sed quia uniuersalis affirmatio, quae in sui conuersione uidetur
instabilis, si uera est, particularem quoque affirmationem ueram esse necesse
est. Si autem particularis affirmatio conuersa non amittit propriam ueritatem,
uniuersalis quoque affirmatio conuersa particulari affirmationi eamdem
ueritatem sonabit, uelut his exemplis probabitur. Si quis enim proponat omnem
hominem esse animal, uerum dixerit, huius subalterna particularis affirmatio
quemdam hominem esse animal, ea quoque uera est, quoniam uniuersalis
affirmationis ueritas antecessit. Sed eamdem conuerti sibi uerissime potest,
dicitur enim quoddam animal esse hominem. Quocirca affirmatio uniuersalis quae
proponit omnem hominem esse animal, et conuersa particularis affirmatio quae
pronuntiat quoddam animal esse hominem, utraeque simul a ueritatis
significatione non deficiunt. Ita igitur uniuersalis affirmatio, quae sui
conuersionem perpetuam ferre non poterat, per accidens particulari affirmationi
conuersa est. Per accidens autem idem quoniam particularis affirmatio principe
sibi ipsa loco conuertitur, conuersae autem particulari affirmationi
uniuersalis affirmatio eamdem retinet in ueritate sententiam. Eadem ideo est
etiam uniuersalis negationis, quae quoniam ipsa principaliter conuerti potest,
conuersaeque negationi uniuersali illa quae subalterna est eamdem.
ueritatis refert sententiam. Particularis negatio conuersa ad ueritatis
signiticationem poterit conuenire, ut si quis nullum hominem esse lapidem
confiirmet, et huius conuersio est, nullum lapidem esse bominem, quae cum uera
praecedat, subalternae particularis negatiuae perficit ueritatem: ea uero est,
quidam lapis homo non est, quae comparata uniuersali negationi quae dicit
nullum hominem esse lapidem, quamuis terminis discrepans, tamen similis ueritate
proponitur. Igitur particularis negatio, quae sibi ipsi conuerti non poterit,
uniuersali negationi per accidens conuerti potest. Per accidens autem idcirco
quoniam uniuersalis negatio in se ipsam priore loco conuerti potest. Per
conuersionem autem sui cum particulari negatione similem ueritatis uidetur
obtinere sententiam. Itaque concludendum est particularem quoque affirmationem
uniuersalemque negationem conuersionem sui firmam ac stabilem custodire.
Affirmationem autem uniuersalem particularemque negationem in conuertendo
firmas esse non posse sed hanc affirmationi particulari, illam uniuersali
negationi per accidens, posse conuerti. Restat nunc de ea propositionum
conuenientia uel participatione disserere, in qua utrinque terminorum ordine permutato,
uni uel utrique eorum negatiuum copulatur aduerbium. Sed quanquam
huiusmodi participationis plures esse differentias nouerimus, ad instructionem
tamen Categoricorum Syllogismorum de hac tantum proposuisse sufficiat, quarum
quidem propositionum pars ex simplicibus nominibus constat, pars uero ex
infinitis. Nam propositio uniuersalis, quae est: Omnis homo animal
est ex utrisque nominibus finitis constat. Namque et homo et animal
finita nomina esse manifestum est. Ea uero affirmatio quae proponit omne non
animal non hominem esse infinitorum terminorum positione coniuncta est. Non
animal enim et non homo nomina esse infinita, in nominis definitione
praediximus, quae quidem sese ad ueritatis falsitatisue rationem sic habent, ut
enim negationibus adiunctis infinita nomina simplicibus opponuntur, ita etiam
conuersio propositionum econtrario contingit quam paulo ante in simplicibus
hababatur. Atque in his enuntiationibus conuerti termini per appositionem
dicuntur, unusque enim terminorum negatione praeposita terminis simpliciter pronuntiatis
uidetur oppositus. Huius uero participationis est triplex modus: aut enim
praedicato tantum termino, negatio iungitur, aut subiecto, aut utrique termini
denegantur. Primum igitur supposita descriptione pandantur exempla. Post autem
quemadmodum se habent ad ueritatis falsitatisue consensum consequentis ordine
dispPombaur. Ac primum quidem de hac disserimus cuius subiectum
praedicatumque negatur. Post uero cuius subiectum solum, postremo cuius qui
praedicatur terminus cum negatione profertur. Atque earum quidem naturam atque
ordinem ex simplicibus informabimus. Simplices autem, in quantitatum differentiis
constitutas, quatuor esse monstrauimus. Sit igitur prima quidem affirmatio
uniuersalis, quae proponat omnem hominem esse animal; aduersum hanc collocetur
affirmatio uniuersalis, quae non solum conuersis terminis enuntietur uerum in
uno quoque termino negatiuum aduerbium habeat adiunctum hoc modo: Omne non
animal non homo est. Rursus proponatur uniuersalis negatio, ea quae
est: Nullus homo animal est huic aduersam teneat locum uniuersalis
negatio terminis cum negatione conuersis, id: Nullum non animal non homo
est. Item sit particularis affirmatio simplex: Quidam homo animal
est huic terminus atque ex aduerso referatur particularis affirmatio,
quae, commutatis in ordinem terminis, negationes utrisque gestet oppositas, ut
est: Quoddam non animal non homo est. Item sit particularis simplex
negatio quae proponat quemdam hominem animal non esse; hanc ex aduerso
respiciat particularis negatio, quae, permutatis ad ordinem terminis, aduerbium
negationis adiecerit, ut est: Quoddam non animal non homo non est.
SIMPLICES CONVERSAE UTRISQUE INFINITIS Omnis homo animal est. Omne
non animal non homo est Nullus homo animal est. Nullum non animal non homo
est. Quidam homo animal est. Quoddam non animal non homo est. Quidam homo
animal non est. Quoddam animal non homo non est. In illis enim
affirmatio uniuersalis particularisque negatio conuersionem stabilem non
tenebant. Affirmatio autem particularis atque uniuersalis negatio conuersae
certissime tuebantur uel in ueritate, uel in falsitate consensum. Hic omne
diuersum est. Uniuersalis namque affirmatio et particularis negatio per
oppositionem sibi ipsa conuertitur, uniuersalis autem negationis et
particularis affirmationis non est ad ueritatis falsitatisue consensum fide
conuersio. Ac primum de uniuersali affirmatio tractemus, quae cum in
simplicibus uera sit, ueritatem quoque per oppositionem conuerse custodit, ut
ea qua dicit omnem hominem esse animal, uera est, atque illi per oppositionem
conuertitur, id est: Omne non animal non homo est eam quoque ueram
esse necesse est. Propositionis autem huius ista sententia est, quoniam non est
homo, quidquid animal non est, quod uerum esse nullus ignorat. Item si sit
falsa uniuersalis affirmatio in simplicibus terminis constituta, falsa quoque
eius per oppositionem probabitur esse conuersio: nam cum dicimus: Omnis
lapis animal est falsa est, atque illi per oppositionem conuertitur, id
est: Ommne non animal non lapis est eam quoque fals&m esse
necesse est. Id enim ex tali enuntiatione sentitur, quoniam quidquid animal non
fuerit, id lapis non est, quod apertissime falsum est, cum lapis ipse animal
non sit: quod si uniuersalis affirmatio terminorum oppositionem conuersa
sibimet in ueritate conuenit et in falsitate, non est dubium quin uniuersalis
simplex affirmatio stabili per oppositionem conuersione monstretur. Idem
de simplici etiam particulari negatione dicemus. Nam cum haec falsa est, ut ea
quae dicit: Quidam homo animal non est illa quoque falsitatem
tenebit, quae huic terminorum oppositione conuertitur, ut ea quae
proponit: Quoddam non animal non homo non est. Id enim ex bac
enuntiatione colligitur, quod res quae non sit animal, sit homo. Etenim hoc
esse hominem, quod non esse non hominem. At si uera sit negatio particularis ex
simplicibus terminis iuncta, ut est: Quidam lapis animal non est non
deerit ueritas cum terminorum oppositione conuersae quae proponit quoddam non
animal non lapidem non esse. Id enim conuersio ita significat, quod res quaedam
quae animal non sit lapis sit, hoc est enim esse lapidem quod non esse non
lapidem; quod si particularis simplex negatio per oppositiones propriae conuersioni
et in ueritatis et in falsitatis significatione concordat, non est dubium
particularem simplicem negationem certo sibi ac stabili modo per oppositionem
terminorum posse conuerti. In negatione uero uniuersali non est perpetua
neque fida conuersio. Quod quidem fallere poterit, si quis ad solam respiciat
conuenienliam falsitatis. Nam cum sit falsa simplex uniuersalis negatio quae
proponit nullum hominem esse animal, falsa est quae ei per oppositionem
conuertitur, ut est: Nullum non animal non homo est. Id enim ex haec
propositione monstratur, quoniam omne quod animal non est, id homo est, hominem
esse significat, quidquid animal non sit, quae proponit, nullum esse non
hominem, qui animal non sit. Sed hic in falsitate consensus ad ueritatem usque
non peruenit. Age enim sit uera simplex uniuersalis negatio: Nullus homo
lapis est non uera potest esse: Nullus non lapis non homo est.
Id namque designat ista conuersio, quoniam quidquid lapis non fuerit, id homo
est; hominem namque esse designat quod lapis non sit, qui pronuntiat nullum
esse non hominem quod lapis non est, quod apertissime falsum est; quamuis enim
multa proferam quaecum lapides non sint, tamen ab hominum natura seiuncta sunt,
ut equus, arbor atque alia plurima. Si igitur negatio uniuersalis per
oppositionem propriae conuersioni in falsitate quidem conuenit, nec tamen in
ueritate consentit, recte pronuntiatur conuersionem perpetuam atque aequabilem
non habere. Eadem quoque ratio est in affirmatione simplici particulari.
Nam in hoc quoque saepe error deprehenditur, ut certae propositionum
conuersiones putentur, si quis non ad falsitatis quoque sed ad solam
conuenientiam ueritatis aspiciat. Nam cum affirmatio simplex particularis uera
sit, ut est: Quidam homo animal est si huius termini cum oppositione
conuertantur, fiatque propositio: Quoddam non animal non homo est a
ueritate non discrepat. Quid enim aliud enuntiatio ista designet quam esse rem
aliquam quae cum animal non sit, ne homo quidem sit, ut lapis simul et animalis
et hominis natura deficiat. Sed hic in ueritate consensus ad falsitatem usque
non tendit. Quid enim si sit falsa simplex affirmatio particularis, ut
est: Quidam homo lapis est non erit eius per oppositionem falsa
conuersio: Quidam non lapis non homo est? Atqui haec firma ueritate
consistit, id enim ex hac propositione datur intelligi quod sit quidam quod cum
lapis non sit, ne homo quidem sit, ut equus atque arbor, quae neque hominis,
neque lapidis definitione clauduntur. Quod si particularis affirmatio, dum per
oppositionem conuertitur, in ueritate quidem tenet secum ipsam concordiam, in
falsitate autem sibimet ipsa dissentit, rectum est pronuntiare quod termini
negatione coniuncta conuersionem firmam stabilemque non teneant. Quare cum
in simplicibus, ac praeter oppositionem conuersionibus, uniuersalis quidem
negatio particulurisque affirmatio pernetua fidaque terminorum permutatione
uertantur, affirmamatio uero uniuersalis particularisque negatio minime, dum
per terminorum oppositionem simplex propositio sibi ipsa conuertitur, omnia, ut
dictum est, aduersa ratione contingunt, uniuersalia namque affirmatio et
particularis negatio firmam negatarum partium retinent conuersionem. Uniuersalis
autem negatio in falsitate quidem recte sibi ipsa conuertitur. In ueritate
autem sibi ipsa discordat. Particularis autem affirmatio in ueritate quidem
sibi conuenit sed in falsitate dissentit. Similis autem contemplatio est
in his quae, conuerso ordine terminorum, praedicato tantum uel subiecto sibi
copulant negationem: in quibus, ut in superioribus quoque fecimus, propositionum
tantum ordinem describemus, et quid eueniat sub breuilate monstrabimus,
perquirenda atque examinanda singula lectoris diligentiae derelinquentes. Descriptis
ergo simplicibus ex aduersa parte, quae, conuerso ordine praedicatum cum
negatione pronuntiant, conferantur. SIMPLICES CONVERSAE DE PRAEDICATO
INFINITO: Omnis homo animal est. Omne animal non homo est. Nullus homo
animal est. Nullum animal non homo est. Quidam homo animal est. Quoddam
animal non homo est. Quidam homo animal non est. Quoddam animal non homo
non est. Omnis homo iustus est. Omnis iustus non homo est. Nullus
homo iustus est. Nullus iustus non homo est. Quidam homo iustus est.
Quidam iustus non homo est. Quidam homo iustus non est. Quidam iustus non
homo non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis grammaticus non homo est.
Nullus homo grammaticus est. Nullus grammaticus non homo est. Quidam homo
grammaticus est. Quidam grammaticus non homo est. Quidam homo grammaticus
non est. Quidam grammaticus non homo non est. Omnis homo lapis
est. Omnis lapis non homo est Nullus homo lapis est. Nullus lapis non
homo est. Quidam homo lapis est. Quidam lapis non homo est. Quidam homo
lapis non est. Quidam lapis non homo non est. Omnis homo risibilis
est. Omne risibile non homo est. Nullus homo risibilis est. Nullum
risibile non homo est. Quidam homo risibilis est. Quoddam risibile non
homo est. Quidam homo risibilis non est. Quoddam risibile non homo
non est. Harum igitur in affirmationibus quidem uniuersalibus si ea de
subiecto praedicentur quae et adesse et abesse contingent, siue illud subiecto
maius sit ut iustitia homine, siue minus ut grammaticus homine, uel si ea quae
omnino adesse non possum ut lapis homini, simul semper falsas esse necesse est.
Si quid uero praeter haec fuerit praedicatum, unam ueram, falsam alteram esse
proueniet, nunquam uero utrique ueritas consonabit. In negationibus uero
uniuersalibus siquidem ea de subiecto praedicentur quae a subiecto ualeant
segregari, siue illa maiora sint ut iustitia homine, siue minora ut eodem
homine grammaticus, utrisque aderit falsa sententia. Quidquid uero
reliquorum fuerit praedicatum uni uerum, alteri faciet adesse mendacium.
Nunquam uero in his concors ueritas inuenitur. In particularibus uero
affirmationibus siquidem ea praedicentur, quae [792A] cum separari possint, tum
uel maiora sunt ut iustus homine, uel minora ut grammaticus homine, communis
affirmationes ueritates obtinebit. Alia uero quaelibet praedicatio unam ueram,
alteram semper faciet esse mendacem sed nunquam communiter mentientur. In
negationibus uero particularibus hic modus est, ut siue ea quae adesse non
rossunt, ut lapis homini, siue quae possum ac poterunt segregari, cum tamen
eorum aliud maius sit, ut iustitia homine, aiitld minus, ut grammaticus homine,
praedicentur, ueritas utrisque constabit. Quidquid uero absque hic
praedicabitur, ueritatem uni, alteri diuides falsitatem, simul tamen falsas
esse non euenit. Item descriptio supponatur quae priore parte simplicibus
collocatis, eas quae conuerso ordine subiectum cum negatione proponunt contraria
fronte constituat. SIMPLICES CONVERSAE DE SUBIECTO INFINITO: Omnis
homo animal est. Omne non animal homo est. Nullus homo animal est. Nullum
non animal homo est. Quidam homo animal est. Quoddam non animal homo est.
Quidam homo animal non est. Quoddam non animal homo non est. Omnis
homo risibilis est. Omne non risibile homo est. Nullus homo risibilis
est. Nullum non risibile homo est. Quidam homo risibilis est. Quoddam
non risibile homo est. Quidam homo risibilis non est. Quoddam non risibile homo
non est. Omnis homo lapis est. Omnis non lapis homo est. Nullus homo
lapis est. Nullus non lapis homo est. Quidam homo lapis est. Quidam
non lapis homo est. Quidam homo lapis non est. Quidam non lapis homo non
est. Omnis homo iustus est. Omnis non iustus homo est. Nullus homo
iustus est. Nullus non iustus homo est. Quidam homo iustus est.
Quidam non iustus homo est. Quidam homo iustus non est. Quidam non iustus
homo non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis non grammaticus homo
est. Nullus homo grammaticus est. Nullus non grammaticus homo est. Quidam
homo grammaticus est. Quidam non grammaticus homo est. Quidam homo
grammaticus non est. Quidam non grammaticus homo non est. Superius igitur
descriptarum enuntiationum affirmationes quidem uniuersales, siue de subiecto
praedicentur quae ab eo nunquam ualeant amoueri, siue illud maius sit, ut
animal homine, seu aequale ut risibile homini, seu tale quod subiecto nullo
modo possit obtingere ut lapis homini, uni ueritatem dispartient, alteri
falsitatem. At si quod absque his praedicabitur, utrasque falsitas obtinebit,
communi autem propositionum ueritati locus esse non poterit. At in
negationibus quidem uniuersalia et maiora praedicentur, seu ea quae relinquere
subiectum nequeant ut animal hominem, seu quae possint ut iustitia hominem,
utrisque falsitas inhaeredit. Aliae quaelibet praedicamenta unam ueram faciunt,
alteram falsam, ita ut communis utraeque ueritatis non possint esse participes.At
in particularibus affirmationibus quidem, siquidem maiora de subiecto
praedicentur, quae uel nunquam subiecti coniunctione diicedant ut animal
homine, uel etiam segregentur ut iustitia ab homine, respondebit utraque ueritatem;
caeterae uero praedicationes ueritatem propositionibus falsitatemue distribuunt
in commune participantibus falsitatem. Particulares uero negationes, siquidem
ea praedicent quae possint a subiecto separari, siue illud maius sit ut
iustitia homine, seu minus ut grammaticus homine, ueras utrasque esse recesse
est. Si quid uero extra praedicabitur, uni oportet uerum, alteri adesse
mendacium, ut simul falsae nequeant inueniri. Atque haec quidem de his
propositionibus quae cum determinatione proferuntur dicta sunt. Quae uero
indefinitae sunt, quoniam particularium proprietatibus adaequantur, eadem omnia
comparatae uniuersalibus obtinebunt quae in superiore descriptione
particularium propositionum ordo seruauit. Restarent subiectorum
singularium propositiones, de quibus, quoniam et longum est dicere, et nihil ad
operis propositi affert utilitatem, et sibi ipse exemplo earum quas superius
proposuimus easdem lector inueniet, praetereundum uidetur. Multa Graeci ueteres
posteris suis in consultissimis reliquere tractatibus, in quibus priusquam ad
res densa caligantes obscuritate uenirent, quasi quadam intelligentia
luctatione praeludunt: hinc per introductionem est facilior discibiliorque
doctrina, hinc per ea quae illi *prolegomena* uocant, nos praedicta uel
praedicenda possumus dicere, ad intelligentiam promptior uia munitur. Hanc
igitur prouidentiam non exosus, statui ego quoque in res obscurissimas aliquem
quodammodo pontem ponere, mediocriter quidque delibans ita ut si quid breuius
dictum sit, id nos dilatione ad intelligentiam porrigamus; si quid suo more
Aristoteles nominum uerborumque mutatione turbauit, nos intelligentiae
seruientes ad consuetum uocabulum reducamus; si quid uero ut ad doctos scribens
summa tantum tangens designatione monstrauit, nos id introductionis modo aliqua
in eas res tractatione disposita perquiramus. Sed si qui ad hoc opus
legendum accenserint, ab his petitum sit ne in his quae nunquam attigerint
statim audeant iudicare; neue si quid in puerilibus disciplinis acceperint, id
sacrosanctum iudicent, quandoquidem res teneris auribus accommodatas saepe
philosophiae seuerior tractatus eliminat. Si quid uero in his non uidebitur, ne
statim obstrepant sed, ratione consulta, quid ipsi opinentur, quidue, nos
ponimus, ueriore mentis acumine et subtiliore pertractata ratione diiudicent.
Et hi quidem sic. Nos enim, ut arbitror, suffecimus eos commentarios, de quibus
haec nos protulimus, degustent blando fortasse sapore subtilitatis eliciti,
quamuis infrenis et indomiti creatores sint, tamen ueterum uirorum
inexpugnabilibus auctoritatibus acquiescent; si quis uero Graecae orationis
expers est, in his, uel si qua aliorum sunt similia, desudabit. Itaque haec
huius prooemii lex erit, ut forum nostrum nemo non intellecturus, et ob id
culpaturus inspiciat. Sed ne prooemiis nihil afferentibus tempus teratur,
inchoandum nobis est illo prius depulso periculo, ne a quoquam sterilis
culpetur oratio. Non enim eloquentiae compositiones sed planitiem consectamur:
qua in re si hoc efficimus, quamlibet incompte loquentes, intentio quoque nostra
nobis perfecta est. Sed quoniam syllogismorum structura nobis est hoc
opere explicanda, syllogismis autem prior est propositio, de propositionibus
hoc libello tractatus habebitur. Et quoniam propositionis partes sunt
nomen et uerbum, pars autem ab eo cuius pars est prior est, de nomine, et
uerbo, quae prima sunt, disputatio prima ponatur. Nomen est uox
designatiua ad placitum sine tempore, cuius nulla pars extra designatiua
est. VOX autem dictum est, quia uox nominum genus est. Omnis autem
definitio a genere trahitur, ut si definias hominem, animal dicis, id est
genus; post uero rationale, id est differentia. DESIGNATIVA uero dicta
est, quia sunt uoces quaedam quae nihil significant, ut sunt syllabis. NOMEN
uero, designat id cuius est nomen. AD PLACITUM uero, quia nullum nomen
aliquid per se significat sed ad ponentis placitum. Illud enim unaquaeque res
dicitur quod ei placuit qui primus rei nomen illud impressit. Sunt enim uoces
naturaliter significantes, ut canum latratus iras canum significat, et alia
eius quaedam uox blandimenta; sed non sunt nomina non sunt ad placitum significantes
sed natura. SINE TEMPORE uero, quod uerba quidem uoces sunt designatiuae
et secundum placitum sed distant, quod nomina sine tempore sunt, uerba cum
tempore. CUIUS NULLA PARS EXTRA DESIGNATIVA EST: nomen ab oratione
disiungit, quod oratio et ipsa uox est, et desiguatiua, et secundum placitum,
aliquoties sine tempore est sed orationis partes significant, nominum uero
minime. In Ciceronis enim nomine nulla extra pars designatiua est, neque 'ci'
neque 'ce' neque 'ro'. Neque si ex duobus integris nomina sint. Quod enim in
uno consignificat, id extra non significat. In nomine enim 'magister',
'magis' et 'ter' consignificauit, quia est magister. Sublatum uero 'ter'
et 'magis' non erit alicuius significatio, nisi tibi hoc alii nomen dare
placuerit. Omnia enim nomina non naturaliter sunt, sed ad placitum ponuntur.
Sed de hoc in commentario libri *Peri hermeneias* Aristotelis dictum est et
maior eius rei tractatus est, quam ut nunc queat expediri. Reuertamur
igitur ad nomen. Sed quoniam sunt quaedam uoces quae et designatiuae sunt, et
secundum placitum et sine tempore, quarum dubia sit natura, ut est 'non-homo',
hoc enim significat quiddam et secundum placitum, impositum est enim sed dubium
est cui subdi possit, nomini enim non potest, omne enim nomen significat
aliquid definitum, 'non-homo' autem quod definitum est perimit, oratio uero
dici non potest, omnis enim oratio ex nominibus et uerbis constat, 'non-homo'
autem, neque ex nominibus constat neque ex uerbis sed multo magis esse non
potest uerbum, omne enim uerbum cum tempore est, 'non-homo' uero sine tempore
est: quid sit ergo ita uidendum est: et quoniam 'non-homo' uox significat
quiddam, quid autem significet in homine ipso non continetur (potest enim
'non-homo' et equus esse et lapis et domus, et quidquid homo non fuerit,
quoniam ea qui re significare potest infinita sunt, infinitum nomen uocatur);
et quoniam sunt quaedam uoces et designatiuae et ad placitum, et definitae, et
quarum partes extra nihil significant, ut sunt casus nominum, ut 'Ciceronis' et
'Cicerone' et caetera, haec nomina non erunt. Omne enim nomen iunctum cum est
uerbo, aut uerum aut falsum demonstrat. Ut si dicas: Dies est hoc
uero aut uerum aut falsum est. Si uero casum iungas, neque uerum neque falsum
efficis. Si enim dicas: Diei est nihil quod sit aut non sit
demonstrasti. Itaque nihil ex hoc neque uerum neque falsum efficies. Et merito
dictum uidetur. Quod enim primo uocabulum nomina rebus imponentes dixerunt, id
solum numen uocabitur merito. Qui enim primus circo circum nomen imposuit, ita
dixisse uidetur: Dicutur hoc circus! Atque ideo primus hic casus
nominatiuus uocatur, quod nomen sit. Aliis uero nominibus non nominis caeteros
casus appellauere. Ergo a capite reuoluendum est, uocem dictum quod uox
nominum genus sit; designatiuam uero, quod sunt quaedam uoces quae nihil
designant, ut ad his uocibus separetur quae nihil significant; ad placitum, ut
ab his uocibus separetur quae naturaliter significant, ut sunt pecudum. Sine
tempore uero dictum est, ad diuisionem uerbi quod cum tempore est; cuius nullapars
extra significat, ut diuideretur ab oratione, cuius partes nomina sunt et
uerba, quae significant; finita uero, ut ab infinitis separetur; recta, ut a
casibus distingueretur. Et in uerbo eadem omnia fere conueniunt. Est
enim uerbum uox significatiua ad placitum cum tempore, cuius nulla pars
extra significatiua est. Et quia est quaedam uox significatiua et ad
placitum cum tempore, cuius pars nihil significat, ut 'non albet' (Albet enim,
quod cum non iunctum consignificat, solum non significat), et quia nihil
definitum monstrat (quod enim non albet, potest et rubere, potest et
nigrescere, potest et pallere, et quidquid non albet), ideo "infinitum
uerbum" uocatum est. 'Faciebat' autem et 'facturus', ut superius in
nomine, non uerba sed casus uerborum sunt. Repetendum est igitur ab
initio uerbum esse uocem dictum, a genere; significatiuam, ut a non
significatiuis uocibus diuidatur; ad placitum, ut ab illis quae natura sunt
significatiuae uocibus separetur: cum tempore, ut a nomine diuideretur;
praesens aliquid significare, ut a uerbi casibus disiungeretur; finita, ut ab
infinitis disterminaretur. Restat ergo nunc quid sit oratio dicere. Haec
enim ex nomine et uerbo componi uidetur: sed prius utrum nomen et uerbum solae
partes orationis sint consideremus, an etiam aliae sex, ut grammaticorum opinio
fert, an aliquae ex his in uerbi et nominis iura uertantur; quod nisi prius
constitutum sit, tota propositionum ac deinceps ea ipsa quae ex propositionibus
componitur syllogismorum ratio titubabit. Nam si ex quo sint genere termini
nesciatur, totum ignorabitur. Nomen et uerbum, duae solae partes sunt putandae,
caeterae enim non partes sed orationis supplementa sunt: ut enim quadrigarum
frena uel lora non partes sed quaedam quodammodo ligaturae sunt et, ut dictum
est, supplementa non etiam partes, sic coniunctiones et praepositiones et alia
huiusmodi non partes orationis sunt sed quaedam colligamenta. Participium uero
quod uocatur, uerbi loco ponetur, quoniam temporis demonstratiuum est.
Aduerbium uero nomen est, cuiusdam enim definitae significationis est sine
tempore, quod si per casus non flectitur, nihil impedit. Non enim est proprium
nominis flecti per casus. Sunt enim quaedam nomina quae flecti non possunt,
quae a grammaticis *monoptata* nominantur -- sed hoc grammaticae magis quam huius
considerationis est. Oratio est uox designatiua ad placitum, cuius partes
aliquid extra significant, ut dictio, non ut affirmatio. Et est
orationi commune cum nomine et uerbo quod VOX est, et DESIGNATIVA, et AD
PLACITUM. Cuius enim partes ad placitum sunt, ea quoque ipsa ad placitum est;
orationis autem partes sunt nomen et uerbum; sed haec ad placitum; oratio igitur
ad placitum est. Termini uero orationis a dialecticis nominantur nomina et
uerba. Termini uero dicti sunt, quod usque ad uerbum et nomen resolutio partium
orationis fiat, ne quis orationem usque ad syllabas nominum uel uerborum tentet
resoluere, quae iam designatiuae non sunt. Distat autem a nomine uel
uerbo oratio quod illis partes extra significant, uerbi et nominis partes nihil
extra designant. Est autem dictio unius simplex uocabuli nuncupatio, uel
simplex affirmatio. Atque ideo dictum est orationis partes significare ut
dictionem id est ut simplicis uocabuli nuncupationem. In oratione enim: Socrates
ambulat utraque extra significat tantum quantum simplex uocabuli
nuncupatio designare queat. Quomodo autem ut affirmatio simplex non significet
in commentario Perihermeneias explicui. (Quid autem sit affirmatio et negatio
paulo post explicabimus.) Sunt uero species orationis in angustissima
diuisione quinque. Interrogatiua, ut: Putasne anima immortalis est?
Imperatiua, ut: Accipe codicem! Optatiua uel deprecatiua,
ut: Faciat Deus. Vocatiua, ut: Adesto Deus. Enuntiatiua,
ut: Socrates ambulat sed in illis quatuor nulla neque ueritas est,
neque falsistas Enuntiatiua uero sola aut uerum aut falsum continet. Atque hinc
propositiones oriuntur. Enuntiatio autem in duas partes secabitur, in
affirmationem et negationem. Affirmatio est enuntiatio alicuius ad aliquid.
Negatio est enuntiatio alicuius ab aliquo. Et est affirmatio, ut puta: Plato
philosophus est. Negatio: Plato philosophus non est. Affirmatio
enim ad Platonem philosophiam enuntiat aliquam, id est Platonem esse
philosopbum. Negatio uero ab aliquo Platone aliquam pbilosophiam enuntiando
tollit, id est enuntiat Platonem non esse philosophum. Enuntiatiuarum
igitur orationum aliae sunt simplices, aliae non simplices. Simplices sunt ut
si dicas: Dies est. Lux est. Non simplices ut: Si dies est
lux est. Affirmationes uero simplices et negationes, aliae sunt
uniuersales, aliae sunt particulares, aliae indefinitae. Uniuersales sunt quae
aut omne affirmant ut: Omnis homo animal est aut omne negant,
ut: Nullus homo animal est Particulares uero quae aliquem affirmant
uel aliquem negant, ut: Aliquis homo animal est. Aliquis homo animal non
est indefinitae uero quae neque uniuersaliter affirmant aut negant, neque
particulariter, ut: Homo animal est. Homo animal non est Diuiditur
autem simplex propositio in duas partes: in subiectum et praedicatum, ut: Homo
animal est 'homo' subiectum est, 'animal' uero de homine praedicatur. Hae
autem partes termini nominantur. Quos definimus sic: Termini sunt partes
simplicis propositionis in quibus diuiditur principaliter propositio. Est enim
simplicis propositionis uniuersalis secunda diuisio, ut sit in
propositione: Omnis homo animal est 'omnis homo' unus terminus,
alius uero 'animal est'. Sed hoc secundo loco, illud uero principaliter. Nam
primi termini sunt subiectum et praedicatum. 'Est' enim et 'non est', non magis
termini sunt quam affirmationis uel negationis designatiua sunt, et 'omnis' uel
'nullus' uel 'aliquis' non magis sunt termini quam definitionum, utrum
particulariter an uniuersaliter dictum sit, designatiua sunt. Diuiditur
ergo, ut dictum est, propositio in id quod subiectum est, et in id quod
praedicatur. Dico autem subiectum, ut in: Omnis homo animal est
propositione hominem, id uero quod pradicatur dico animal, et semper quod
praedicatur, aut abundat et superest sub#ecto, aut aequatur. Minus autem
praedicatum a subiecto nunquam reperietur. Sed id quod diximus diuersis
demonstremus exemplis. Subiecto praedicatum abundat quoties genus aliquod de
aliquo praedicatur, ut si dicas: Omnis homo animal est Non enim potes
conuertere, ut dicas: Omne animal homo est quia animal ab homine
plus est et abundat. Aequatur autem praedicatum subiecto quoties proprium
quoddam cuipiam praedicatur, ut: Omnis homo risibile est potes
conuertere: Omne risibile homo est ut autem minus sit id quod
praedicatur, fieri nequit. Dicitur etiam praecedere pracdicatum, sequi quod subiectum
est. Idonior est enim praedicatio constituere propositionem, quam id quod
subiectum est. Simplicium autem propositionum aliae sunt in nullo sibi
participantes ut sunt: Omnis homo animal est et: Virtus bona
est et aliae huiusmodi propositiones, aliae uero quae participant.
Participantium aliae sunt quae in utroque termino participant, aliae quae in
altero, et quae altero termino participant tribus modis, utroque uero
duobus. Ostendamus ergo exemplis quomodo altero tribus modis participant.
Communis enim terminus est, cum in una subiectus sit, in altera praedicatus, ut
est: Omnis homo animal est et: Omne animal animatum. In
priore enim propositione animal praedicatur ad hominem, in posteriore
praedicatur ad animal animatum, et fit animal subiectum. Et est hic primus
modus de eis qua altero termino participant. Secundus uero modus est in
quo in utrisque communis terminus praedicatur, ut si quis dicat: Omnis nix
est candida et: Omnis margarita est candida. Etenim in prima
et secunda propositione candida praedicatur, in prima ad niuem, in secunda ad
margaritam. Et est hic secundus modus altero termino participantium.
Tertius uero modus est, quoties in utrisque propositionibus cornmunis terminus
subiectus est, ut si dices: Virtus bonum est Virtus iustum est
In utrisque enim ad iustum et ad bonum uirtus subiectum est. Sunt igitur
participantes alterum terminum his tribus modis, aut cum in una communis
terminus praedicatur, in illa subiectus est; aut cum in utrisque praedicatur;
aut cum in utrisque subiectus est. Earum uero quae ad utrosque
participant terminos duo sunt modi. Aliae enim ad eumdem ordinem, aliae ad
ordinis commutationem. Ad eumdem sunt quae de eodem idem demonstrant, uel
affirmatiue uel negatiue, uel uniuersaliter aliter uel particulariter: Omnis
uoluptas bonum est. Nulla uoluptas bonum est et rursus
particulariter: Quaedam uoluptas bonum est. Quaedam uoluptas bonum non
est. Ad ordinis uero commutationem sunt quoties qui in altera subiectus
est terminus, in alia praedicatur ut: Omne bonum iustum est
et: Omne iustum bonum. Nam in priore bonum subiectum est, iustum
praedicatum, in secunda iustum subiectum est, bonum praedicatum. Nunc ergo
quoniam aliae ad eumdem ordinem, aliae ad ordinis commutationem sunt, prius
dicemus de his quae ad eumdem ordinem utroque termino participant. Et quoniam
sunt propositiones, aliae affirmatiuae aliae negatiuae; aliae uniuersales aliae
particulares aliae indefinitae: -- duae sunt ex his quae qualitate differunt,
tres quae quantitate. Et sunt quae qualitate differunt affirmatiua et negatiua;
ad quantitatem quae uero differunt, sunt uniuersalis, particularis, et
indefinita. In affirmatiuis enim et negatiuis quale quid sit aut non sit
ostenditur. In uniuersali particulari et indefinita de omnium uel nullorum uel
nonnullorum quantitate monstratur. Ex his ergo quinque differentiis, id est
uniuersali, particulari, indefinita, affirmatiua, negatiua, sex coniunctiones
fiunt, ita ut tribus quae ad quantitatem dicuntur duae quae ad qualitatem
dicuntur aptentur, et fit uniuersalis affirmatiua, et uniuersalis negatiua,
ut: Omnis homo iustus est. Nullus homo iustus est et
particularis affirmatiua, et particularis negatiua, ut: Quidam homo iustus
est. Quidam homo iustus non est et indefinita affirmatiua et negatiua,
ut: Homo iustus est. Homo iustus non est fiunt ergo ex duabus quae
sunt ad qualitatem, tribus quae sunt ad quantitatem iunctis, sex coniunctiones,
de quibus indefinitas, affirmatiuas et negatiuas separemus, et de solis
uniuersalibus et particularibus tractatus habeatur. Subscribantur etiam
earum participantium quae ad eumdem ordinem utroque termino participant, duae
uniuersales propositiones, una affirmatiua, et altera negatiua, et sit
affirmatiua uniuersalis: Omnis homo iustus est et contra ipsam
uniuersalis negatiua: Nullus homo iustus est. Item sub his ponantur
particularis affirmatio et particularis negatio, ita ut sub uniuersali
affirmatiua ponatur particularis affirmatiua, et sub uniuersali negatiua
ponatur particularis negatiua, et sit particuiaris affirmatiua: Quidam
homo iustus est et contra ipsam particularis negatiua: Quidam homo iustus
non est quod demonstrat sequens descriptio. In superiori igitur
descriptione uniuersalis affirmatiua et uniuersalis negutiua contrariae sunt,
subcontrariae uero particularis affirmatiua et particularis negatiua,
subalternae uero dicuntur uniuersalis affirmatiua et particularis affirmatiua,
et item uniuersalis negatiua et particularis negatiua. Contraiacentes sunt
angulares, id est uniuersalis affirmatiua et particularis negatiua. Et item
uniuersalis negatiua et particularis affirmatiua, ut: Omnis homo iustus est. Quidam
homo iustus non est. Nullus homo iustus est. Quidam homo iustus est et
sunt ut hoc modo definiri possint. Contrariae sunt quae uniuersaliter eidem
idem haec affirmat, haec negat. Subcontrariae sunt quae particulariter eidem
idem haec affirmat, haec negat. Subalternae sunt quae eidem idem affirmant uel
negant, haec particulariter, illa uniuersaliter. Contraiacentes sunt quando
eidem eamdem rem haec affirmat, haec negat, uel haec negat, haec affirmat, illa
generaliter, haec particulariter, et uocantur contrariae, quis quod affirmatio
uniuersaliter ponit negatio uniuersaliter tollit. Subalternae uero, quoniam
quod illa uniuersaliter ponit, etiam haec particulariter ponit. Subcontrariae
uero dictae sunt, uel quod naturaliter sub ipsis contrariis positae sunt, ut
descriptio docet, uel quod a contrariis diuersae sunt, et ipsis contrariis
quodammodo contrariae. Nam contraria, ut utraeque simul sint fieri non potest,
ut utraeque omnino non sint fieri potest, contrariam uim obtinebunt
subcontrariae. Nam ut utraeque omnino non sint fieri non potest, ut utraeque
simul sint fieri potest, quod in sequentibus melius explicabitur.
Contraiacentes dicuntur, quoniam uniuersalis affirmatio uel negatio,
particularem affirmationem uel negationem angulariter respiciunt. Cum
autem singulae propositiones habeant duas differentias, unam ad qualitatem,
alteram ad quantitatem, ut quae uniuersalis, affirmatiua est, habeat
differentiam ad quantitatem quod uniuersalis est, et aliam ad qualitatem quod
affirmatiua est; eodem modo caeterae propositiones binas habeant differentias,
unam secundum qualitatem, alteram secundum quantitatem. Subalternae quae
sunt, una tantum differentia distant quantitatis, quod haec particularis, illa
uniuersalia est. Nam qualitatis differentiam nullam retinent. Utraeque enim
affirmatiuae sunt. Hae uero aliae, id est contrariae et subcontrariae ad
qualitatem, quod illa affirmatiua, illa negatiua est, nam ad quantitatem nihil
differunt. Utraeque enim contrariae uniuersales, utraeque subcontrariae
particulares sunt, illae autem quae contraiacentes dicuntur utrisque
differentiis differunt. Nam et illa uniuersalis affirmatio est, haec
particularis negatio, et illa uniuersalis negatio, est, haec particularis
affirmatio. Nunc quoniam quae secundum qualitatem uel secundum
quantitatem et quomodo differant dictum est, earum proprietates, qus secundum
uerum falsumque sunt, explicemus. Igitur earum quae subalternae sunt, si
fuerit uera uniuersalis affirmatio uera erit particularis affirmatio. Si
enim: Omnis homo iustus est uera est, uera erit etiam quae
dicit: Aliquis homo iustus est. Nam si omnis homo iustus est, et
quidam. Eodem modo negatiuae subalternae nam si uniuersalis negatiua uera
fuerit, erit etiam uera negatiua particularis, ut si: Nullus homo iustus
est uera fuerit, etiam erit uera: Quidam homo iustus non est.
Nam si nullus homo iustus est, nec quidam. Conuerti autem non potest, nam si
particularis uera fuerit, non necesse erit ueram esse etiam uniuersalem. Ut
si: Quidam homo iustus est uera fuerit, non necesse erit ueram
esse: Omnis homo iustus est. Possunt enim esse non omnes. Et eodem
modo de negatiua. Nam si particularis negatiua uera fuerit, ut est: Quidam
homo non est iustus non necesse erit uniuersalem: Nullus homo iustus
est ueram esse. Potest enim fieri ut quidam iusti sint. Ergo
dicamus in subalternis propositionibes si uniuersales uerae sint, ueras esse
necesse est particulares sed non conuertitur. Nam si particulares uerae fuerint
non necesse est ueras etiam uniuersales esse. Particulares uero ad
uniuersales contrariam conuersionem habent. Nam ut superius si uniuersales
uerae essent, etiam particulares uerae essent; et si particulares uerae essent,
non omnino uere essent etiam uniuersales in particularibas; si particulares
falsae fuerint, falsae erunt etiam uniuersales. Nam si particularis: Quidam
homo iustus est falsa fuerit, uniuersalis etiam: Omnis homo iustus
est falsa erit. Nam si quidam homo iustus est falsa est, uera est nullus
homo iustus est. Si uera est: Nullus homo iustus est falsa
est: Omnis homo iustus est. Falsa igitur particulari, falsa erit
uniuersalis. Item si negatiua particularis falsa fuerit, quae
est: Quidam homo iustus non est falsa erit etiam: Nullus homo
iustus est. Nam si falsum est quia quidam homo iustus non est, uera est
quia omnis homo iustus est. Si uera est haec, falsa est: Nullus homo
iustus est falsa igitur particulari, falsa erit etiam uniuersalis. Sed
non conuertitur, ut si uniuersales falsae sint, falsas necesse sit esse
particulares: nam si uniuersalis: Omnis homo iustus est falsa
fuerit, non necesse est particularem: Quidam homo iustus est falsam
esse. Potest enim fieri ut si omnis homo iustus non fuerit, sit quidam iustus.
Et item si uniuersalis negatiua: Nullus homo iustus est falsa fuerit,
non necesse erit: Quidam homo non est iustus falsam esse. Nam si
falsa est nullus homo iustus est, uerum est esse aliquos iustos, uera est etiam
quae dicit: Quidam homo iustus non est quod sint quidam etiam non
iusti. Repetens igitur a capite dicat quod in subalternis. Si uniuersales
uerae fuerint, uerae erunt etiam particulares. Sed non conuertitur. Item si
particularea falsae fuerint, falsae erunt etiam uniuersales; sed non
conuertitur, contrariae uero simul eese uerae nunquam possunt. Potest autem
fieri ut alias utraeque falsae sint, alias una uera, altera falsa. Utraeque
falsae sunt, ut si quis dicat: Omnis homo grammaticus est falsa est,
nam non omnis; et: Nullus homo grammaticus est falsa est, nam non
nullus; est autem una uera, altera alsa, ut si quis dicat: Omnis homo
bipes est haec affirmatiua uera est; Nullus homo bipes est
haec negatiua falsa est. Et item: Omnis homo quadrupes est haec affirmatiua
falsa est; Nullus homo quadrupes est haec negatiua uera est. Sunt
ergo contrariae aliquoties utraeque falsae, aliquoties inter se uerum falsumque
diuidentes; ut utraeque autem uerae sint fieri nunquam potest, subcontrariae
uero contraria patiuntur. Nam falsae nunquam reperiri queunt. Sed alias uerae
utraeque sunt, ut est: Quidam homo grammaticus est uera est,
et: Quidam homo grammaticus non est etiam haec uera est. Potest enim
alius esse grammaticus et alius non esse. Alias una uera est, altera falsa. Vera
est enim affirmatio: Quidam homo bipes est falsa est autem
negatio: Quidam homo bipes non est. Item falsa est affirmatio: Quidam
homo quadrupes est uera est negatio: Quidam homo quadrupes non
est ut uero utraeque falsae sint fieri nunquam potest. Restat
igitur ut de contreiacentibus dicamus, quae neque falsae simul aliquando esse
possunt neque uerae sed semper una uera est, altera falsa, quod facilius liquet,
si quis sibi quaecumque fingat exempla. Res admonet ut quaedam de
indefinitis propositionibus consideremus. Indefinitae etenim propositiones
aequam uim retinent particularibus propositionibus. Dictum est enim quod si
uniuersales uel affirmatiuae uel negatiuae in subalternis propositionibus
essent uerae, essent quoque uerae particulares. Nunc uero dicimus quod si
uniuersalis propositiones uerae fuerint, uerae erunt etiam indefinitas. Nam si
uera est: Omnis homo bipes est uera est etiam: Quidam homo
bipes est uera erit etiam indefinita quae dicit: Homo bipes est.
Item dictum est quod si particulares falsae essent, falsae essent etiam
uniuersales, nunc uero dicendum est quod si indefinita falsa fuerit, falsa erit
etiam uniuersalis. Nam si falsa est quae dicit: Homo quadrupes est
falsa erit etiam quae dicit: Quidam homo quadrupes est et: Omnis
homo quadrupes est. Atque idem hoc etiam in negatiuis conuenire uidetur.
Unde constat quod omnes indefinitae particularibus propositionibus aequam uim
continent. Rursus dictum est quod subcontrariae, quae particulares
affirmatiuae et negatiuae sunt, simul uerae esse possunt, diuidere etiam uerum
falsumque ualent, simul uero falsae esse non posse. Hoc idem in indefinitis
propositionibus exspectandum est. Nam diuidunt inter se uerum falsumque, ut si
quis dicat: Homo bipes est uera est; Homo bipes non est
falsa est, et item: Homo quadrupes est falsa est; Homo
quadrupes non est uera est; uerae autem simul inueniri possunt, ut si
quis dicat: Homo grammaticus est si quis hoc dicat de Donato, uerum
est. Item: Homo grammaticus non est si quis hoc dicat de Catone,
uerum est, ut simul falsae sint nunquam reperiemus. Hinc quoque ostenditur
indefinitas cum particularibus aequali esse potentia. Amplius quod dictum
est, contraiacentes, id est uniuersalem affirmatiuam et particularem negatiuam,
et item uniuersalem negatiuam et particularem affirmatiuam neque ueras simul
esse neque falsas sed inter se diuidere uerum falsumque, hoc idem euenit in
indefinitis. Nam uniuersalis affirmatiua et indefinita negatiua, uel
uniuersalis negatiua et indefinita affirmatiua, neque uerae simul esse possunt,
neque simul falsae. Diuiduntur autem inter se uerum falsumque: nam si
dixeris: Omnis homo bipes est uera est; et si dicas: Homo bipes
non est falsa est. Item si dixeris: Homo quadrupes est falsa
est, si dixeris, Nullus homo quadrupes est uera est: unde hinc
quoque colligere licet omnes indefinitas potestate et ui aequales esse particularibus. Sunt
etiam quaedam propositiones quae diuidunt quidem et ipsae uerum et falsum,
ut: Deus fulminat. Deus non fulminat. Sed istae tunc diuidunt inter
se uerum et falsum, cum idem tempus, idem subiectum, idem praedicatum sit. Quod
autem dico tale est, si aequiuocum subiectum fuerit, non diuidunt uerum et
falsum. Si quis enim dicat:Cato se Uticae occidit et
respondeatur: Cato se Uticae non occidit utraeque uerae sunt. Nam et
Cato Minor se peremit, et Cato Censorius se Uticae non occidit. Sed hoc idcirco
euenit, quod Catonis nomen aequiuoce dicitur, dicitur enim et Maior Cato
Censorius, et Minor Uticensis. Item si aequiuoca fuerit in propositione
praedicatio, uerum inter se affirmatio negatioque non diuidunt. Si quis enim
sic dicat: In nocte lucet et respondeatur: In nocte non
lucet fieri potest ut utraeque uerae sint. Nam in nocte lucerna lucere
potest, et sol lucere non potest: hoc ideo euenit quia lucere aequiuoce et ad
lucernae lumen et ad solis dicitur. Amplius si aliud est aliud in
subiectis et praedicatis tempus fuerit, uerum falsumque inter se affirmatio
negatioque non diuidunt. Nam si quis dicat: Socrates ambulat et
respondeatur: Socrates non ambulat possunt utraeque uerae esse,
potest enim fieri ut Socrates alio tempore ambulet, alio tempore non ambulet;
sed aut stet aut sedeat, aut quodlibet aliud: in talibus ergo propositionibus
quales sunt: Socrate ambulat. Socrates non ambulat illae inter se
uerum falsumque diuidunt quae ad idem subiectum, ad idem praedicatum, ad idem
tempus dicuntur. Sunt etiam aliae quae contradictoriae uocantur, quae
sunt huiusmodi, quoties affirmationem uniuersalem tollit negatio particularis:
Omnis homo iustus est. Non omnis homo iustus est et rursus: Nullus
homo iustus est et: Quidam homo iustus est in his enim
uniuersalis determinatio tollitur. Sed de his alias. Et quoniam dictum
est de his quae eodem ordine participant, dicamus nunc de his quae ordinis
commutatione participant. Harum quoque propositionum quae ad comnmutationem
ordinis participant duplex modus est. Est enim per contrapositionem conuersio,
ut si dicas: Omnis homo animal est Omne non animal non homo est
simplex conuersio est, ut si dicas: Omnis homo <est> risibile
et conuertas: Omne risibile est homo sed in illis terminorum tantum
commutatio conuersionem facit, in quibus neque praedictum subiecto, neque
subiectum praedicato abundat. In hac enim propositione quae dicit: Omnis
homo est risibile homo subiectum, risibile praedicatum, aequam uim habet,
et ideo conuerti potest ut si risibile subiectum et homo praedicatum, et
dicatur omne risibile homo. In quibus uero unus terminus alio abundauerit,
conuerti propositio non potest. Nam si dicas: Omnis homo animal est uera
est; non tamen potest ueri ut conuersa haec propositio terminis commutatis uera
sit: falsum est enim dicere: Omne animal homo est. Sed hoc cur
euenit? Quia homine animal abundat. Illa uero conuersio, quae per
contrapositionem fit hoc modo fit quoties in affirmatiua subiectum fuerit, idem
mutatum et factum praedicatum ad negatiuam particulam ponitur, ut est: Omnis
homo animal est. Hic homo subiectum est et ad hoc animal praedicatur. Si
uero quis per contrapositionem conuertat, et faciat animal subiectum hominem
praedicatum, et ad hominem particulam negatiuam ponat, hoc modo faciet: Omne
non animal non homo est et erit ista conuersio: Omnis homo animal
est. Omne non animal non homo est. Sed de his posterius
tractabimus. Nunc ad simplices reuertamur. Cum sint igitur quatuor
propositiones quarum quae uniuersales sunt, id est affirmatiua et negatiua,
duae uero particulares, id est affirmatiua et negatiua, particularis
affirmatiua, et uniuersalis negatiua commutatis terminis sibi ipsa conuertitur.
Conuertuntur autem illae ut dictum est quoties, commutatis terminis, uel simul
uerae sunt, uel simul falsae. Nam si quis dicat: Quidam homo animal est
uera est. Conuersio uero eius: Quoddam animal homo est uera est.
Item: Quidam homo lapis est falsa est, quemadmodum et eius
conuersio: Quidam lapis homo est nam et ista falsa est. Est igitur
particularis affirmatiua quae commutatis terminis sibi ipsa conuertitur. Idem
uere patitur uniuersalis negatio. Si quis enim dicat: Nullus homo lapis
est uera est, et potest conuerti: Nullus lapis homo est nam et ista
uera est. Item: Nullus homo rhetor est falsa est, et eius
conuersio: Nullus rhetor homo est falsa est. In quatuor igitur his
propositionibus quae tantum contraiacentes sibi ipsae conuertuntur, id est
particularis affirmatio et uniuersalis negatio. Aliae uero duae sibi ipsis non
conuertuntur. Nam neque uniuersalis affirmatio, neque particul&ris negatio
sibi ipsa conuertitur. Si quis enim dicat: Omnis homo animal est
uera est. Si quis uero conuertat: Omne animal homo est falsum est. Non
igitur sibi ipsi conuerti potest, quoniam conuersa prioris ueritatem non
recipit. Neque uero particularis negatio sibi conuertitur. Nam si quis
dicat: Quidam homo grammaticus non est uera est; si uero
conuertat: Quidam grammaticus homo non est falsa est: omnis enim
grammaticus homo est. Repetendum est igitur a capite quod cum quatuor
propositiones sint, affirmatio uniuersalis, negatio uniuersalis, affirmatio
particularis, negatio particularis, particularis affirmatio et uniuersalis,
negatio quae contraiacentes sunt, sibi ipsis conuerti possunt. Uniuersalis uero
affirmatio et particularis negatio, quae ipsae contraiacentes sunt, nunquam
possunt sibi ipsis conuerti. Nec hoc nos turbet quod quaedam affirmationes
uniuersales et quaedam particulares negationes conuerti possunt. Potest enim
dici: Omnis homo risibilis est Omne risibile homo est et utraeque
uerae sunt. Et item: Omnis homo hinnibilis est falsa est; et: Omne
hinnibile homo est et haec quoque falsa est. Item in particulari
negatione: Quidam homo non est lapis uera est; et: Quidam lapis
non est homo uera est. Item: Quidam homo non est risibile
falsa est; Quoddam risibile homo non est et haec quoque falsa est.
Ergo uidentur posse uniuersales affirmationes et particulares negationes
conuerti, et conuertuntur quidem sed non uniuersaliter. Generaliter autem
dico propositiones posse conuerti, quoties uniuersaliter, id est in omnibus
conuertuntur. Istae autem in duabus solis materiebus conuerti possunt. Si quis
enim proprium cuiuslibet speciei ad ipsam speciem cuius est proprium uelut ad
subiectum praedicet, potest conuertere. Nam quia risibile proprium est homini,
si praedices risibile, et subiicias hominem, ut est: Omnis homo risibile
est potes iterum subiicere risibile et hominem praedicare, ut si
dicas: Omne risibile est homo. In illis uero simul falsae sunt
generalium affirmationum conuersiones, in quibus id quod praedicatur ad
subiectum nullo tempore uere dici potest, ut si quis dicat: Omnis homo
lapis est falsa est. Et iterum: Omnis lapis homo est falsa est
haec, quoniam nullo tempore neque homo lapis est, neque lapis homo uere
praedicabitur. In particularibus negatiuis contrarium est; nam aut falsae sunt,
cum proprium subiectum est aut praedicatum, ut si quis dicat: Quidam homo
risibile non est falsum est. Item: Quoddam risibile homo non
est et haec quoque falsa est. In illis uerae sunt, quando id quod
affirmando nullo tempore uere praedicari potest ad subiectum praedicant, ut si
dicas: Quidam homo lapis non est uera est. Iterum: Quidam lapis homo
non est uera est. Ergo uniuersales affirmationes tum sibi conuertuntur ut
uerae sint cum proprium praedicant, tum sibi conuertunturut falsae sint cum id
quod nullo tempore adsubiectum uere dici poterit praedicatur. Item in particularibus
negatiuis, tum falsae sunt, cum proprium praedicant, tum uerae, cum id quod
nullo tempore uere dici poterit praedicant. In his ergo solae conuerti possunt.
In aliis uero conuerti non possunt. Atque ideo uniuersaliter non conuertuntur;
remanet ergo ut in aliis rebus omnibus, ut superius dictum est, non
conuertantur. Hoc uero perpiciendum est, quod particularis affirmatioque
sibi ipsi conuertitur, uniuersali affirmationi, quae sibi non conuertitur, per
accidens conuerti potest. Et item contraiacens uniuersali affirmationi
particularis negatio, quae sibi ipsi non conuertitur, conuerti potest per
accidens negationi uniuersali, quae sibi ipsi conuertitur. Sed quomodo
particularis affirmatio et uniuersalis negatio sibi ipsis conuertantur
ostendimus. Nunc uero quomodo particularis affirmatio uniuersali
affirmationi per accidens, uel quomodo particularis negatio uniuersali
negationi per accidens couertantur, demonstrandum est. Dictum est superius quod
si uera est uniuersalis affirmatio, uera est etiam particularis, et sequeretur
particularis uniuersalem. Nam si uera est: Omnis homo animal est
uera est etiam: Quidam homo animal est. Si enim omnis, et quidam;
sed particularis affirmatio sibi ipsi conuertitur, conuertitur etiam uniuersali
affirmationi. Nam si omnis homo animal est, et quidam homo animal est. Sed ista
sibi conuertitur hoc modo, si dicas: Quidam homo animal est potest
igitur conuerti ad: Omnis homo animal est uniuersalem affirmationem
particularis affirmatio, quae est: Quidam homo animal est et conuertitur,
ut si dicas: Quoddam animal homo est utraeque enim uerae sunt -- et
quae dicit: Omnis homo animal est et quae dicit: Quoddam animal
homo est per accidens autem conuerti dicitur particularis affirmatio
uniuersali affirmationi, qui particularis affirmatio sibi ipsi principaliter
conuertitur, secundo uero loco uniuersali affirmationi conuertitur.
Restat igitur ut hoc monstremus: quomodo particularis negatio quae sibi non
conuertitur uniuersali negationi quae sibi conuertitur per accidens
conuertatur, et hic eadem ratio est. Nam quoniam uniuersalis negatio si uera
est, uera est etiam particularis, uniuersalis uero negatio sibi ipsa
conuertitur potest uniuersali negationi conuersae particularis conuerti
negatio. Age enim uniuersalem negationem, id est:. Nullus homo hinnibilis est
conuertamus, ut sit: Nullum hinnibile homo est. Sed istam
propositionem, id est uniuersalem negatiuam quae est: Nullus homo hinnibilis
est sequitur particularis negatio quae est: Quidam homo non est
hinnibilis. Conuerte igitur uniuersalem quae est: Nullus homo
hinnibilis est et fac: Nullum hinnibile homo est conuerte huic
particularem negationem quae est: Quidam homo non est hinnibilis et
fac: Quoddam hinnibile non est homo utraeque uerae sunt. Nam
et: Nullum hinnibile homo est quae est uniuersalis conuersio negationis,
uera est, et: Quoddam hinnibile non est homo quae conuersio
particularis negationis est. Cur autem per accidens conuerti dicatur, superius
dictum est. Liquet ergo talis per accidens conuersio: quod igitur habet
uniuersalis affirmatio, hoc habet etiam contraiacens particularis negatio,
utraeque enim sibi conuerti non possunt; quod autem habet uniuersalis negatio,
hoo habet et ei contraiacens affirmatio particularis, utraeque enim sibi
conuerti possunt. Iunctae ergo quae sibi conuerti possunt, et quae sibi
conuerti non possunt, ut quae sibi conuerti potest iungatur ei quae sibi
conuerti non potest, et quae sibi conuerti non potest iungatur ei quae sibi
conuerti potest, faciunt per accidens conuersiones quae superius demonstratae
sunt. Restat ut de his conuersionibus dicamus quae per contrapositionem
fiunt, et primum earum sit dispositio in descriptione subiecta, generalis enim
affirmationis quae dicit: Omnis homo animal est conuersio per
contrapositionem est quae dicit: Omne non animal non homo est. Item
generalis negationis quae dicit: Nullus homo animal est conuersio per
contrapositionem est: Nullum non animal non homo est. Item
particularis affirmationis quae dicit: Quidam homo animal est
conuersio per contrapositionem est quae dicit: Quoddam non animal non homo
est. Item particularis negationis quae dicit: Quidam homo animal non
est conuersio per contrapositionem est quae dicit: Quoddam non animal
non homo est quod demonstrat subiecta descriptio: Omnis homo animal
est Omne non animal non homo est Nullus homo animal est. Nullum
non animal non homo est. Quidam homo animal est Quoddam non animal non
homo est Quidam homo animal non est Quoddam non animal non
homo non est. His ergo ita positis, quomodo dictum est superius in simplici
terminorum conuersione, quod particularis affirmatio et generalis negatio sibi
ipsis conuerterentur, generalis uero affirmatio et particularis negatio sibi
ipsis non conuerterentur, hic in per contrapositionem conuersionibus contra
est. Nam generalis affirmatio per contrapositionem sibi ipsa conuertitur, et
particularis negatio sibi ipsi conuertitur. Generalis uero negatio et
particularis affirmatio per contrapositionem sibi non conuertuntur. Quod
ita esse his exemplis probabimus. Si enim uera sit affirmatio generalis quae
dicit: Omnis homo animal est uera erit eius per contrapositionem
conuersio quae dicit: Omne non animal non homo est. Quod enim animal
non fuerit, id homo non erit. Et si falsa fuerit generalis affirmatio quae
dicit: Omne animal homo est falsa erit etiam eius per
contrapositionem conuersio quae dicit: Omnis non homo non animal est
potest enim fieri ut quod homo non est, animal sit. Illa enim negat esse animal
quod homo non fuerit. Quod si cum uera est generalis affirmatiua, uera est eius
per contrapositionem conuersio, et si cum falsa est generalis affirmatio, falsa
est eius per contrapositionem conuersio, non est dubium quin generalis
affirmatio possit sibi ipsa conuerti. Item nunc ostendendum est quomodo
particularis negatio sibi ipsi per contrapositionem conuertitur. Nam si falsa
est quae dicit: Quidam homo animal non est falsa eius erit etiam per
contrapositionem conuersio quae dicit: Quoddam non animal non homo
est. Hoc enim uidetur haec propositio dicere, ac si diceret: Quaedam res
quae animal non est homo est, qui enim dicit: Non homo non est
hominem esse significat quod animal non sit. Hoc uero aperte falsum est, omnis
enim homo animal est, et si uera fuerit particularis negatio quae
dicit: Quoddam animal homo non est uera erit et eius per
contrapositionem conuersio quae dicit: Quidam non homo non animal non
est. Aequale est enim ac si diceret: Res quae homo non est non est non
animal sed est animal, ut equus et bos homo non est, et non est non
animal. Ergo si cum particularis negatio falsa est, falsa est etiam eius
per compositionem conuersio, et si cum particularis negatio uera est, uera est
eius per contrapositionem conuersio, non est dubium quin particularis negatio
possit per contrapositionem sibi ipsa conuerti. Nunc quoniam ostensum
generalem affirmatiuam et particularem negatiuam, per contrapositionem sibi
posse conuerti, ostendamus generalem negatiuam et particularem affirmatiuam per
contrapositionem sibi non posse conuerti. Et prius de generali negatione
dicendum est. Nam si generalis negatio uera est, non necesse erit per
contrapositionem sibi conuersam ueram esse. Sed si falsa fuerit et per
contrapositionem sibi conuersam falsam esse necesse est. Nam si falsa est quae
dicit: Nullus homo animal est falsa erit fortasse eius per
contrapositionem conuersio, quae dicit: Nullum non animal non homo
est. Aequale est enim ac si dicat: Nulla res est quae non sit animal et
sit non homo, quod est omnis res quae animam non habet homo est, quod aperte
falsum est. Item si uera fuerit generalis negatio, falsa erit eius per
contrapositionem conuersio. Nam si uera est quae dicit: Nullus homo est
lapis falsa erit eius per contrapositionem conuersio quae dicit: Nullus
non lapis non homo est. Aequale est enim ac si dicat: Nulla res est quae
cum non sit lapis non homo sit, quod est omnis res quaecumque lapis non fuerit
homo est, quod falsum est. Innumerabilia enim inuenies quae non sunt lapides,
et non homines non sunt; ergo quoniam si generalis negatio falsa fuerit, Falsa
est eius per contrapositionem conuersio, uel si eadem uera fuerit, falsa erit
eius per contrapositionem conuersio, non est dubium generalem negationem sibi
non posse conuerti, quod enim in aliquo fallit, generaliter colligi non
potest. Restat igitur ut id quod reliquum est monstremus, particularem
affirmationem per contrapositionem sibi non posse conuerti. Cum enim fuerit
particularis affirmatio uera, uera erit eius etiam per contrapositionem
conuersio. Nam si uera est quae dicit: Quidam homo animal est uera
est eius per contrapositionem conuersio: Quoddam non animal non homo
est. Aequale est enim ac si dicat: Quaedam res quae animam non habet homo
non est, quod uerum est. Lapis enim animam non habet, et tamen homo non est.
Item si particularis affirmatio quae dicit: Quidam lapis homo est
falsa est, uera erit eius per contrapositionem conuersio quae
dicit: Quidam non homo non lapis est. Aequale est enim ac si
diceret: Quaedam res quae homo non fuerit lapis non est, quod uerum est. Equus
enim homo non est, et tamen lapis non est. Ergo si cum in quibusdam
particularis affirmatio uera fuerit, uera erit eius per contrapositionem
conuersio, et si cum in quibusdam falsa fuerit particularis affirmatio, uera
erit eius per contrapositionem conuersio, non est dubium particulares
affirmationes per contrapositionem sibi non posse conuerti. Generalis enim
negatio et particularis affirmatio, quae contraiacentes sunt, in per contrapositionem
conuersionibus contraria patiuntur. Nam in generalibus negatiuis siue generales
negatiuae uerae fuerint siue falsae per contrapositionem conuersiones semper
falsae sunt; in particularibus autem affirmatiuis, siue particularis affirmatio
uera fuerit siue falsa, siue per contrapositionem conuersio uera est. Repetendum
est igitur a superioribus et confirmandum quod in simplicibus terminorum
conuersionibus particularis affirmatio et generalis negatio sibi conuerti
possunt. Generales uero affirmatio et particularis negatio sibi conuerti uon
possunt. In his uero conuersionibus quae per contrapositionem fiunt, contra
est; nam generalis affirmatio et particularis negatio per contrapositionem sibi
ipsis conuerti possunt, generalis uero negatio, et particularis affirmatio per
contrapositionem sibi ipsis conuerti non possunt, et generalis negatio et
particularis affirmatio quae sunt contraiacentes in ueri falsique distantia (ut
demonstratum est), sibi ipsis inuicem contraria patiuntur. Haec de
categoricorum syllogismorum categoricis propositionibus dicta sufficiant. Si
qua uero in his praetermissa sunt, in Perihermenias Aristotelis commentario
diligentius subtiliusque tractata sunt. Superioris series uoluminis quod
ad categoricorum syllogismorum propositiones attinebat explicuit. Nunc autem,
quantum introductionis patitur temperamentum, de ipsa categoricorum
syllogismorum ratione tractabitur; et quoniam omnium compositorum firmitudo uel
uitium, aut in his maxime reperitur ex quibus est compositum, aut penes bonam
malamue compositionem eius laus uituperatioque tenetur: namque domus si
fortibus lapidibus debilibusue constructa, ipsa quoque est fortis aut debilis;
porro autem si artificis compositionem aequabilem solertemque fuerit nacta,
ipsa quoque constructio, merito stabilitatis erit laudabile fundamentum; si
uero insolertior compositio fiat, tota quoque quamuis ex bonis ordinata
lapidibus, nulla sese gerens fabrica stabilitate nutabit; nos quoque hanc
eamdem imaginem secuti, prius de his quibus ipse syllogismus constat, id est
propositionibus explicuimus. Nunc uero de ipsa inter se syllogismorum
coniunctione compositioneque tractubimus. Illud uero meminisse debebis,
introducendis hic me praestitisse docendis, non introductis. Et prius
quid sit esse in omni uel non esse, paucis ostendam. Si qua enim res alterius
generis fuerit, omnem intra se speciem continebit, et in toto species genere
illa esse dicetur. Sit enim genus animal, homo uero species. Homo ergo quoniam
minus est quam animal, in toto animali esse dicetur. Omnis enim homo animal
est. Si quis ergo sic dicat aliquam rem de omni alia re praedicari, conuersa
uice nihil interest. Nam sicut in toto animali homo est, sic etiam animal de
omni homine praedicatur. In toto uero non esse est, quoties alia res ab alia re
omni disiuncta est: ut si dicas: Animal in nullo lapide est nullum
enim animal lapis est; et si dicas: Animal de nullo lapide
praedicatur de nulloenim lapide animal dicitur. Definimus ergo in toto
esse, uel in toto non esse sic: in toto esse, uel de omni praedicari dicitur,
quoties non potest inueniri aliquid subiecti ad quod illud quod praedicatur
dici non possit. Namque nihil hominis inuenitur ad quod animal dici non possit.
In toto uero non esse, uel de nullo praedicari dicitur, quoties nihil subiecti
poterit inueniri ad quod illud quod praedicatur dici possit. Nihil enim lapidis
inueniri potest de quo possit animal praedicari. Illud sane notandum est,
quod esse in toto uersa uice dicitur. Nam si aliquid de omni aliquo
praedicatur, illud de quo illud praedicatur in toto illo esse dicitur quod
praedicatur, ut animal de omni homine dicitur. Homo uero in toto est, id est
uelut quaedam pars intra totum animal latet. Et si quid in alio omni fuerit, in
eo toto res illa de quo superius dicebatur esse dicitur, ut idem animal cum in
omni sit homine, et de eo omni praedicetur, homo in toto est animali. His
igitur ita positis, quotiescumque ita dicimus, ut litteras pro terminis
disponamus, pro breuitate hoc et compendio facimus, id quod per litteras demonstrare
uolumus uniuersaliter demonstrarnus. Nam fortasse in terminis aliquibus falsum
ingerendum necesse sit. In litteris uero nunquam fallimur, quoniam ad hoo
utimur litteris quasi terminos poneremus. In litteris uero ipsis, nisi
terminorum coniunctio per se firma ualensque fuerit, ulla neque ueritas, neque
falsitas reperietur. Quoties igitur aliud de alio omni predicari uolumus
ostendere, sic ponimus. Sit primus terminus a, secundus b, et praedicetur a de
omni b. Hoc autem ita accipito tanquam si posuerimus a animal, b hominem. Eodem
modo et de negatiuis. Nam si dicamus, a de nullo b praedicatur, tale est ac si
dicamus, a, quod est animal, de nullo lapido praedicatur, quod est b, et alia
quaecumque eis fuerint consimilia. Omnis autem syllogismus simplex tribus terminis
demonstratur atque concluditur. Sed prius ipsorum syllogismorum figurae
aspiciumus, post uero do modis ordinibusque eorum tractabimus. Tribus
igitur terminis ita positis, ut prope se et sibi connexi sint, tres non ultra
fieri complexiones necesse est hoc modo: sit enim a, sit b, sit c; aut enim a
de b praedicabitur, et b de c, aut certe a et de b praedicabitur et de c, uel
iisdem ipsis a et b c terminus uidebitur esse subiectus. Sit enim a bonum, sit
b iustum, sit c uirtus, aut enim a, id est bonum erit in omni b, id est iusto,
et dicetur: Omne iustum bonum est et item b iustum in omni c, id est
uirtute, et dicetur: Omnis uirtus iusta est. Et erunt huiusmodi propositiones: Omne
iustum bonum est et: Omnis uirtus iusta est aut a, id est
bonum, de b, quod iustum est, et de c, quod uirtus est, predicabitur, ut
sit: Omne iustum bonum est. Omnis uirtus bona est aut certe a bonum,
b iusto, et c uiriuti subiacebit, ut dicatur: Omne bonum iustum est
et:Omne bonum uirtus est. In hac enim complexione b et c de solo a
termino praedicantur. Ubi uero a de omni b termino, et b item predicatur de
omni c. Hanc figuram uoco primam quae definitur sic: Prima figura est in
qua is qui subiectus est de alio praedicatur. Namque b, quod a termino
subiectum est, ad c item terminum praedicatur. Extremitates uero dico huius
figurae quod praedicatur et quod subiectum est, id est a c. Namque a pradicatur
de b termino, c uero terminus b termino subiacet. Medium autem illud uoco quod
alii subiacet, et de alio praedicatur, id est b. Nam b terminus a termino
subiacet, de c uero termino praedicatur. Maior uero extremitas est, quae prima
praedicatur, id est a. Namque idem a de b termino praedicatur. Minor uero quae
medio termino subiicitur, id est c, namque c terminus medio termino, id est b,
subiecius est; de eo enim b medius terminus dicitur. Maior uero terminus a
uocatus est, id est qui praedicatur, quoniam omne praedicatum ab e. de quo
praedicatur maius est. Et in conclusionie, sicut in prima propositione, semper
a terminus praedicatur, a enim bonum praedicatur de b iusto, et
dicitur: Omne iustum bonum est b uero medius terminus predicatur de
c, et dicitur: Omnis uirtus iusta est. Ex his igitur concluditur in
syllogismo: Omnis uirtus bonum est et a bonum nominabitur de c uirtute,
atque ideo maior a nobis extremitas appeliatur. Id uero meminisse
debemus, quod ea quae paria sunt retorqueri possunt, et ad se inuicem
praedicari, et sicut id quod predicatur in eo quod subiectum est, omni est, ita
rursus conuersum quod fuerit subiectum, in eo quod antea praedicabatur omne
erit. Nam si f et g duo termini ita sibi sint aequales, ut neuter neutro maior
sit, cum praedicaueris f de omni g, erit f terminus in omni g termino. Si uero
conuertas et praedices g terminum de f termino, erit iterum g terminus in omni
f termino. Sit enim f risibile, g homo. Ergo si praedices f risibile, et g
hominem subiicias, f risibile in omni g inuenitur. Omnis enim homo risibile
est. Si uero praedicas g hominem ad f risibile, g homo in omni f risibile
reperitur. Omne enim risibile homo est. Quid autem termini sint, uel quid
praedicatio, aut subiecto, priori de propositionibus libro satis dictum est. Sed
ne forte erremus quod uidetur uniuersalis affirmatio conuersa. Nam de hoc
quoque superius dictum est. Modo uero hoc solum monstrare uolumus, quod
quae sunt in toto paria sola conuertantur. Hoc tamen prodest ad ostensionem
syllogismorum quae fit in circulo, quam in Analyticis diximus. Ac de prima
syllogismorum categoricorum figura expeditum est. Secunda uero figura est
quoties a terminus de utrisque b et c terminis praedicatur hoc modo: Si enim
dicas a bonum de omni b iusto, ut sit hoc modo propositio: Omne iustum
bonum est et inde a bonum de omni c uirtute, ut dicas: Omnis uirtus
bonum est solum a de utrisque b et c terminis praedicasti, et erit haec
secunda figura. Medius autem terminus in hac figura erit qui de utrisque
praedicatur, id est a. Extremitates uero ea quae subiecta sunt, id est b et c.
Maior uero extremitas est de qua primo a terminus appellatur, id est b iustum;
uel si ad c primo praedicabitur c terminus maior extremitas inuenitur. Idcirco
quod ea extremitas de qua medius terminus primo praedicatur, in conclusione
ipsa quoque praedicabitur, ut posterius demonstrandum est. Minor uero
extremitas erit ad quod medius terminus posterius praedicabitur. Tertia
uero figura est, quoties a et b termini de ullo c praedicantur. Si quis enim
praedicet a, id est bonum de c, id est uirtute, ut sit huiusmodi
propositio: Omnis uirtus bonum est item b praedicetur de c, ut
sit: Omnis uirtus iustum est tertiam figuram facit. In hac uero
figura medius terminus erit qui utrisque subiectus est, id est c. Namque de c
termino a et b termini praedicantur. Maior uero extremitas est quae primo
praedicatur, id est a; minor uero quae postea, id est b; uel si quem libuerit b
prius, a posterius praedicare secundum priorem posterioremque praedicationem,
maior minorue extremitas inuenietur, et hic quoque maior extremitas in
conclusionibus, sicut in superioribus aliis figuris, de minore
praedicatur. Expeditis igitur tribus syllogismorum figuris, dicendum est
quia perfectus syllogismus est cui ad integram probatamque conclusionem ex
superius sumptis et propositis nihil deest. Sed modo atque ordine facta
conclusio nihil dehabens, per ea quae antea proposuit terminatur.
Imperfectus uero syllogismus est cui nihil aeque ad perfectionem deest,
uerumtamen in his quae in propositionibus sumpta sunt aliqua desunt cur ita esse
uidetur. Sed et hae definitiones omnes posterius liquebunt. Nunc autem
unde hae figurae nascantur breuiter expliicandum est. Quoniam unde nascuntur,
in eadem iterum resoluuntur. Sed secunda et tertia figura de prima figura nasci
et procreari uidentur. Sit enim a terminus in omni b termino, et de omni eo
praedicetur, b uero terminus de omni c termino praedicatur. Haec, ut dictum
est, prima syllogismorum figura est. Si quis igitur maiorem extremitatem
propositionemque conuertat, et quod fuerat antea praedicatum faciat esse
subiectum, secundam faciet figuram. Nam quemadmodum a terminus praedicatur de b
termino, ita b de c. Si ergo conuertatur, et fiat b terminus de a termino
praedicetur, inuenitur b terminus qui antea medius fuerat, et a termino
subiectus, de c uero termino praedicatur ad utrosque terminos
praedicatiuus. Age enim quoniam a bonum de b iusto praedicabatur, b
uero iustum de c uirtute praedicabatur, erat propositio: Omne iustum bonum
est Omnis uirtus iusta est manente propositione quae est: Omnis
uirtus iusta est prima propositio (id est "Omne iustum bonum
est") contrauertatur et fiat: Omne bonum iustum est. Inueniuntur
igitur propositiones sic: Omne bonum iustum est. Omnis uirtus iusta
est et iustum, id est b de a et c terminis praedicabitur. Conuersa igitur
maiore prioris figurae extremitate, secunda syllogismorum figura
procreatur. Tertia uero figura nascitur, minori propositione conuersa. Nam
si a bonum predicatur de b iusto, ut dicatur: Omne iustum bonum est
b uero iustum praedicatur de c uirtute, ut dicatur: Omnis uirtus iusta
est si, priore propositione manente, id est: Omne iustum bonum
est secunda quae est: Omnis uirtus iusta est conuertatur et
fiat: Omne iustum uirtus est inuenietur omnes propositiones sic: Omne
iustum bonum est. Omne iustum uirtus est et de b iusto a et c termini
praedicantur, et fit tertiae figurae connexio. Conuersis igitur primis
posterisque extremitatibus primae figure, tertia uel secunda figura nascuntur.
At uero unaquaeque harum trium figurarum habet sub se plures syllogismorum
modos, ut modi sub figuris ita sint ut sunt species sub suis generibus.
Habet enim prima figura sub se, Aristotele auctore, modos quatuor; sed
Theophrastus uel Eudemus super hos quatuor quinque alios modos addunt,
Aristolele dante principium in secundo Priorum Analylicorum uolumine, quod
melius postmodum explicabitur. Secunda uero figura habet sub se quatuor modos; tertia
uero, auctore Aristotele, sex; addunt etiam alii unum, sicut ipse Porphyrius,
superiores scilicet sequens. Et quoniam (ut superiore libro dictum est)
aliae propositiones affirmatiuae sunt, aliae negatiuae, et earum aliae
uniuersales, aliae uero particulares, secundum eas ipsas, propositiones
syllogismorum conclusionesque iunguntur. BARBARA Namque primae figurae
primus modus est qui fit ex duabus uniuersalibus affirmatiuis, uniuersalem
colligens affirmatiuam. Si enim a termimis fuerit in omni b termino, et si b
terminus de omni c termino fuerit praedicatus, a terminus de omni c termino
praedicabitur. Namque a bonum si praedicetur de omni b iusto, ut sit: Omne
iustum bonum est b uero iustum, si de c praedicetur uirtute, ut
sit: Omnis uirtus iustum est necessario concluditur extremitatibus
ad se inuicem praedicatis, id est a et c, ut sit: Omnis uirtus bonum
est Sunt igitur huiusmodi propositiones atque conclusio? Si a in omni b
fuerit, et b in omni c fuerit, a terminus de omni c praedicabitur, id
est: Omne iustum bonum est, Omnis uirtus iusta est; et
conclusio: Omnis igitur uirtus bonum est et hic primae figurae primus
modus est. CELARENT Secundus uero modus primae figurae est, quoties ex
prima uniuersali negatiua et secunda uniuersali affirmatiua conclusio
uniuersali negatione colligitur. Si enim sit a malum, b bonum, c iustum, a
terminus de nullo b termino praedicabitur. Nullum enim bonum malum est, b uero
terminus de omni c termino praedicabitur, omne enim iustum bonum est. Quare
colligitur, nullum iustum malum est, ut est hoc modo: Si a terminus de nullo b
termino praedicatur, b uero terminus de omni c fuerit praedicatus, a terminus
de nullo c praedicabitur, ut est: Nullum bonum malum est, Omne iustum
bonum est; Nullum igitur iustum malum est. DARII Tertius uero modus
primae figurae est, quoties ex uniuersali affirmatiua, et particulari
affirmatiua, particularis affirmatiua colligitur. Nam si a uirtus de omni b, id
est bono, praedicetur, et b bonum de quodam c, id est iusto, fuerit praedicatum
particulariter, erit quoque conclusio particularis, hoc modo, ut a uirtus de
quodam c iusto particulariter praedicetur. Si igitur fuerit a terminus in omni
b, et b terminus in aliquo c particulariter, erit a terminus in aliquo c
particulariter, ut sit: Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum bonum
est; Quoddam igitur iustum uirtus est. FERIO Quartus modus primae
figurae est talis, quoties ex uniuersali negatione et particulari affirmatione
paricularis negatiua colligitur. Nam si a terminus de nullo b termino
praedicetur, b uero termimis de quodam c termino praedicetur, a terminus de
quodam c termino non praedicabitur, quod monstrat subiecta descriptio. Nam sunt
huiusmodi propositiones: Nullum bonum malum est, Quoddam iustum bonum
est; Quoddam igitur iustum malum non est. Hos ergo quatuor in prima
figura modos in Analyticis suis Aristoteles posuit. Caeteros uero quinque modos
Theophrastus et Eudemus addiderunt, quibus Porphyrius, grauissimae uir
auctoritatis, uisus est consensisse, qui sunt huiusmodi. Nam quoniam
particularis affirmatiua sibi ipsi conuertitur, quisquis ostenderit in
conclusione a terminum de quodam c termino particulariter praedicari, in eadem
ipsa conclusione monstrauit quod c terminus de a termino rursus particulariter
praedicetur. Nam si sibi particularis propositio in coliclusione conuertitur,
si a terminus in quodam c termino fuerit, c terminus de quodam a termino
praedicabitur. Item quisquis uniuersalem negatiuam in conclusione probauerit,
necesse est eum ipsius quoque conuersionem in eadem conclusione probasse.
Uniuersalis enim negatio semper sibi couuertitur. Nam si quis probauit quod a
terminus de nullo c termino praedicatur, non est dubium quin in hac conclusione
illud quoque probatum sit, quod c terminus de nullo a termino praedicetur.
Semper enim, ut dictum est, uniuersalis negatiua sibi ipsi conuertitur.
Uniuersalis quoque affirmatiua duplici conclusione continetur: nam quisquis
ostendit a terminum de omni c termino praedicari, illud quoque ostendit quod c
terminus de quodam a termino particulariter praedicetur. Si quis enim
probauerit animal de omni homine praedicari, ita dicens, omnis homo animal est,
illud quoque necessario monstrauit particulariter, quoniam quoddam animal homo
est. Ita semper uniuersalis negatio, et uniuersalis affirmatio, uel
particularis affirmatiua dupliciter concluduntur. Aliae enim sibi ipsis
conuertuntur, quae particularis est particulariter, quae uniuersalis
uniuersaliter. Alia uero, cum ipsa uniuersalis affirmatiua sit, particulariter
sibi ipsi conuertitur. Particularis autem negatio nunquam sibi ipsi
conuertitur, atque ideo simplicem in se retinet conclusionem. Hoc autem
quod nuper diximus, in secundo priorum Analyticorum libro ab Aristotele
monstratur, quod scilicet Theophrastus et Eudemus principium capientes ad alios
in prima figura syllogismos adiiciendos animum adiecere, qui sunt huiusmodi qui
*kata anaklasin* uocantur, id est, per refractionem quamdam conuersionemque
propositionis. BARALIPTON Et est quintus modus ex duabus uniuersalibus
affirmationibus, particularem colligens affirmatiuam hoc modo: Si a fuerit in
omni b, et b fuerit in omni c, posset equidem concludi quod a terminus esset in
omni c termino. Sed quoniam ista uniuersalis propositio, ut dictum est,
particulariter conuertitur, praetermisso eo quod a terminus de omni c termino
praedicatur, conclusio esse dicitur quod c terminus de quodam a termino
praedicatur, quod hoc exemplo monstrandum est. Si enim sint propositiones sic:Omne
iustum bonum est, Omnis uirtus iusta est; posset concludi equidem
quoniam: Omnis uirtus bonum est. Sed quoniam illa propositio sibi
conuertitur, ut sit: Quoddam bonum uirtus est particulariter,
particularis syllogismus conclusioque colligitur ex duabus uniuersalibus
affirmatiuis. Eius uero forma talis est, a terminus in omni b, b terminus in
omni c; igitur c terminus in quodam a, ut est: Omne iustum bonum est, Omnis
uirtus iusta est; Quoddam bonum iustus est. Per conuersionem
refractionemque dicitur, quoniam quod uniuersaliter colligebatur conuersum,
particulariter collectum est. CELANTES Sextus modus est primae figurae qui
fit ex uniuersali negatiua et uniuersali affirmatiua uniuersalem conclusionem
per conuersionem colligens. Nam si a terminus in nullo b fuerit, b uero
terminus in omni c termino fuerit, posset equidem colligi quoniam a terminus in
nullo c termino est: se quoniam uniuersalis negatiua conuertitur, dicimus
quoniam c terminus in nullo a termino est, ut sit hoc modo: Nullum bonum
malum est, Omne iustum bonum est; posset colligi: Nullum iustum
malum est sed ex his per conuersionem colligimus: Nullum malum
iustum est. DABITIS Septimus modus primae figurae est, qui ex uniuersali
affirmatiua et particulari affirmatiua per conuersionem particularem colligit
affirmatiuam. Si enim fuerit a terminus in omni b, et b terminus de quodam c
termino praedicetur, potest a terminus de quodam c termino praedicari. Sed
quoniam particularis affirmatio sibi ipsi conuertitur, per conuersionem fit
conclusio, et dicitur c terminus de quodam a termino praedicari, ut sit
sic: Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum bonum est; posset
equidem concludi, quoniam: Quoddam iustum uirtus est sed quia
particularis affirmatio conuertitur, dicimus quoniam: Quaedam uirtus
iusta est. FAPESMO Octauus modus primae figurae est, quoties ex uniuersali
affirmatione et uniuersali negatione particulariter colligitur. Si enim a
terminus de omni b termino praedicatus fuerit, b uero terminus de nullo c
termino praedicetur, non posset colligi quoniam a terminus de nullo c termino
praedicatur. Cur autem non possit, in resolutoriis dictum est. Sed quoniam
uniuersalis negatiua sibi ipsa conuertitur, potest dici et conuerti, quoniam c
terminus de nullo b termino praedicatur, b uero terminus de quodam a termino
dicitur, quoniam uniuersalis affirmatiua purtioulariter sibi ipsa conuertitur:
quare c terminus de quodam a termino non praedicabitur, ut sit sic: Omne
bonum iustum est, Nullum malum bonum est; non posset colligi,
quoniam: Nullum malum iustum est, sed conuertitur sic: Nullum
bonum malum est, Quoddam iustum bonum est; Quoddam igitur iustum
malum non est. FRISESOMORUM Nonus modus primae figurae est, qui ex
particulari affirmatiua et uniuersali negatiua particularem colligit negatiuam
per conuersionem. Si enim a terminus de quodam b termino, b uero terminus de
nullo c termino praedicetur, non potest quidem dici quoniam a terminus de
quodam c termino non praedicabitur. Cur autem non possit, hoc quoque in
resolutoriis diximus; sed quoniam uniuersalis negatio conuerti potest, dicitur
quoniam c terminns de nullo termino praedicatur, et b terminus de quodam a
praedicatur; c igitur terminus de quodam a non praedicabitur, ut sit sic:
Quoddam bonum iustum est, Nullum malum bonum est; Quoddam igitur
iustum malum non est. Expeditis igitur nouem primae figurae modis, ad
secundae figurae quatuor modos ueniamus. lllud tantum constet, quod quemadmodum
in prima figura per nouem supradictos modos et affirmatio uniuersalis, et
negatio uniuersalis, et affirmatio particularis, et negatio particularis, in
conclusione colligitur, in secunda figura affirmatiuam neque generalem neque
particularem posse colligi sed tantum uel particulariter, uel uniuersaliter solas
colligi negatiuas. CESARR Est autem secundae figurae primus modus hic,
quoties ex uniuersali negatione, et uniuersali affirmatione, uniuersalis
negatiue colligitur. Si enim a terminus de nullo b termino et de omni c termino
praedicetur, terminus de nullo c termino praedicabitur. Sit enim a bonum, sit b
malam, c iustum. Si quis igitur sic dicat: Nullum malum bonum est,
Omne iustum bonum est; concludit: Nullum iustum malum est.
Liquet igitur maiorem extremitatem de minore in conclusione praedicari. Sed
omnes secundae fgurae syllogismis quam uis ueri sint, uerum tamen ex seipsis
non probatur sed ex primae figurae modis implentur. Namque si a terminos de
nullo b termino praedicetur, et in omni c termino sit, nondum probatum est
quoniam omnino b terminus de nullo c termino praedicetur. Sed si quis ex isto
secundae figurae primo modo primae figurae secundum modum faciat, per
conuersionem totus syllogismus conclusioque probata est. Si quis enim in hoc
syllogismo qui est a terminus in nullo b, et idem a terminus de omni c
praedicetur, et a b propositionem conuertat, ut faciat esse b a, nam omnis
uniuersalis negatiua conuertitur; si quis igitur dicat quoniam a terminus de
nullo b termino praedicatur, et b igitur de nullo a termino praedicabitur sed a
terminus de omni c termino praedicabitur. Fit igitur primae figurae
secundus modus ex uniuersali negatiua et uniuersali affirmatiua uniuersalem
colligens negatiuam, ut sit conclusio. De nullo igitur c termino b
praedicabitur. His igitur conuersionibus omnis secundae et tertiae figurae
syllogismus conclusioque colligitur et probatur. Atque ideo quoniam ex seipsis
non sunt probati nisi ex superioribus comprobentur, id est, primae figurae
modis, quicumque in secunda uel tertia figura inuentus fuerit, imperfectus
uocatur syllogismus. CAMESTRES Secundus uero modus secundae figurae est
quoties ex uniuersali affirmatiua et uniuersali negatiua commutatis ordinibus
uniuersalibus rursus negatiua concluditur, Si enim a terminus in omni b termino
fuerit, et de nullo c termino praedicetur, b term in us de nullo c termino
praedicabitur. Sit enim a bonum, b iustum, c malum. Si quis igitur sic
dicat: Omne iustum bonum est, Nullum malum bonum est;
concludit: Nullum igitur malum iustum est. Sed haec complexio
coniunctioque propositionum duplicem conuersionem habet. Ostenditur enim de
secundo primae figurae modo sic. Nam si a terminus in omni b termino est, et de
nullo c termino praedicatur, hic uniuersalis negatiua conuertitur. Erit igitur
ut c terminus de nullo a termino praedicetur. Quod si ita est, erit huiusmodi
syllogismus: c terminus de nullo a termino praedicatur, a terminus in omni b
termino est, c igitur terminus de nullo b termino praedicabitur. Ecce una
conuersio facta est propositionis negatiuae. Sed quoniam diximus concludi non c
in nullo b sed b in nullo c termino, hic uniuersalis conclusio negatiua
conuertitur: et sicut conclusum est c terminum de nullo b termino praedicari,
ita concluditur de nullo c termino b terminum praedicari. FESTINO Tertius
modus secundae figurae est, quoties ex uniuersali negatiua et particulari
affirmatiua particularis negatiua colligitur. Si enim a terminus de nullo
b termino praedicetur, et in quodam c termino fuerit, b terminus de quodam c
termino non praedicabitur. Sit enim a bonum, b malum, c iustum. Si quis igitur
sic dicat: Nullum malum bonum est, Quoddam iustum bonum est;
concludat necesse est: Quoddam iustum malum est. Hic quoque
syllogismus per conuersionem hoc modo probatur. Nam si a terminus de nullo b
termino praedicatur, et b terminus de nullo a termino praedicabitur. Sed a
terminus de quodam c termino praedicatur. Redit igitur primae figurae modus
quartus, qui est ex uniuersali negatione est particulari affirmatione,
particularem scilicet colligens negatiuam, ut in hoc quoque syllogismo. Nam hic
quoque particularem nagatiuam colligit, id est b terminum de quodam c termino non
praedicari. BAROCO Quartus modus secundae figurae est, qui ex uniuersali
affimatione et particulari negatione particularem colligit negatiuam, Nam si a
terminus in omni b termino sit, et de quodam c termino non praedicetur, b
terminus de quodam c termino non praedicabitur. Sit enim a bonum, b iustum, c
malum. Si quis igitur dicat: Omne iustum bonum est, Quoddam malum
bonum non est; concludit: Quoddam igitur malum iustum non est.
Haec uero complexio atque ordo propositionum per conuersionem non potest
approbari. Generalis enim affirmatiua sibi ipsa conuerti non potest. Monstratur
igitur iste syllogismus ex prima figura non per conuersionem sed per impossibilitatem,
quoniam si particularis conclusio negatiua in hoc syllogismo non concluditur,
aliquod inconueniens impossibileque contingit. Sed haec impossibilitas per
primam figuram demonstrabitur. Dico enim quoniam si a terminus de omni b
termino praedicetur, et in aliquo c termino non sit, talem colligi
conclusionem, ut b terminus de aliquo c termino non praedicetur. Nam si hoc
falsum est, huic contraiacens propositio uera erit. Particularibus autem
negatiuis uniuersales affirmatiuae contraiacentes sunt, ut in superiore libro
docuimus. Si igitur hic particularis negatio non est conclusio, erit generalis
affirmatio. Sit enim affirmatio generalis, et b terminus de omni c termino
praedicetur; sed a terminus de omni b termino predicatur, b uero terminus de
omni c termino praedicari dicitur; a igitur terminus de omni c termino
praedicatur, quod fieri non potest. lta enim a c propositionem posuimus prius,
ut diceremus a terminum de quodam c termino non praedicari. Hoc igitur ostensum
est per primum modum primae figurae. Quare in secunda figura omnis
syllogismus imperfectus est, et eius probatio aut per conuersionem in primam
figuram reducitur, aut ex hypothetica dispositione per impossibilitatem, et
primam figuram aliter fieri non posse monstratar, et alii quidem omnes per
impossibile probantur, quod paulo post dernonstrabitur. Restat ut tertiae
figurae modos atque ordines explicemus. Sed antea quam id faciamus, illud prius
uidendum est, quod in tertiae figurae modis quam conclusio colligitur
uniuersalis. Sed si uel negatiuae uel affirmatiuae fuerint collectiones,
particulares semper erunt, nunquam etiam generales. DARAPTI Est autem
tertiae figurae primus modus hic, qui ex duabus uniuersalibus affirmationibus
particularem colligit affirmationem. Nam si a et b termini de omni c termino
praedicentur, a terminus de quodam b termino praedicabitur per conuersionem. Nam
si b terminus de omni c termino praedicatur, et uniuersalis affirmatio
particulariter sibi conuertitur, c terminus de quodam b termino praedicatur.
Quod si ita est, fit tertius primae figurae modus, qui est ex uniuersali et
particulari affirmatiua, et colligit a terminuni de quodam b termino
praedicari. Sit enim a iustum, b uirtus, c bonum. Si quis enim sic dicat: Omne
bonum iustum est, Omne bonum uirtus est; fit conclusio:
Quaedam uirtus iusta est. Mutant alii terminos, et uolunt facere secundum
modum, ut sit a uirtus, b iustum, c bonum, ut si talis syllogismus: Omne bonum
uirtus est, Omne bonum iustum est; et concludatur: Quoddam
iustum uirtus est. Sed hunc Aristoteles a superiore non diuidit, et hos
duos unum modum putat, et idcirco nos septem tertiae figurae esse diximus modos
dubitantes; sed magis Aristoteles sequendus est, atque ideo alium modum dicamus
esse qui possit integre uideri secundus. <III-2: FELAPTON> Secundus
uero modus tertiae figurae est, quoties ex uniuersali negatione et uniuersali
affirmatione negatio colligitur particularis. Si enim a terminus de nullo
c termino, b terminus uero de omni c termino praedicetur, a terminus de quodam
b termino non praedicabitur. Nam si a terminus de nullo c termino
praedicatur, b uero de omni c, et c terminus de quodam termino
praedicabitur. Particulariter enim sibi uniuersalis affirmatiua
conuertitur. Concluditur igitur in quarto primae figurae modo, a terminum
de quodam b termino non praedicari. Sit enim a malum iustum, c bonum. Si quis
sic dicat: Nullum bonum malum est, Omne bonum iustum est;
concludat necesse est: Quoddam igitur iustum malum non est. Ex quo
considerandum est maiorem extremitatem in conclusione praedicari. DISAMISTertius
modus tertiae figurae est, quoties ex particulari et uniuersali affirmatiua
particularis affirmatio concluditur. Si enim a terminus de quodam c, et b
terminus de omni c termino praedicetur, concluditur a terminum de quodam b
termino praedicari per duplicem conuersionem. Quoniam enim b terminus de omni c
termino praedicatur, et a terminus de quodam c termino praedicatur, et
particularis affirmatiua semper sibi ipsi conuertitur, c terminus de quodam a
termino praedicabitur. Sunt igitur propositiones sic: b terminus de omni c
termino, c uero terminus de quodam a termino praedicatur: quod si ita est,
colligitur in primae figurae modo tertio b terminum de quodam a termino
praedicari. Atque ita particularis affirmatiua conuertitur, et a terminus de
quodam b termino praedicabitur, eruntque duplices couuersiones, una
propositionis, alia conclusionis. Sit enim a iustum, b uirtus, c bonum. Si quis
igitur sic dicat: Quoddam bonum iustum est, Omne bonum uirtus
est; concludat necesse est: Quaedam uirtus iusta est. DATISI Quartus
modus tertiae figurae est quoties ex uniuersali affirmatione et particulari
affirmatione affirmatio particularis colligitur. Nam si a terminus de omni c
termino praedicetur, b uero terminus in quodam c termino sit, concluditur a
terminum de quodam b termino praedicari per conuersionem. Si enim b terniinus
de quodam c termino praedicetur, et c terminus de quodam b termino praedicatur,
quonium particularis affirmatiua sibi ipsi conuertitur, et fit syllogismus in
primae figurae tertio modo, qui at ex uniuersali affirmatiue et particulari
affirmatiue, particularem colligens affirmatiuam, ut sit syllogismus hoc modo:
a terminus in omni c, et c terminus in quodam b. Igitur b terminus in quodam b.
Sit n uirtus, h iustum, c bonum. Si quis igitur sic dicat: Omne bonum
uirtus est, Quoddam bonum iustum est; concludet quoniam: Quoddam
iustum uirtus est. BOCARDO Quintus modus tertiae figurae est quoties ex
particulari negatione et uniuersali affirmatione particularis colligitur
negatiua. Sed hic modus per conuersionem probari non potest sed per
impossibilitatem, sicut quartus secundae figurae probatus est modus. Si enim a
terminus de quodam c termino non praedicetur, b uero terminus de omni c termino
praedicetur, a terminus de quodam b termino non praedicabitur; nam si non ita
est, erit illud uerum, a terminum de omni b termino praedicari; sed b terminus
de omni c termino praedicatur, a igitur terminus de omni c termino praedicabitur,
quod fieri non potest. Prius enim ita positus est a terminus, ut de quodam c
termino non praedicaretur. Quod si generalis affirmatio in conclusione
syllogismi non est, ut sit a terminus in omni b termino, erit huic contraiacans
particularis negatio, ut a terminos de quodam b termino non praedicetur. Sit
enim a malum, b iustum, c bonum. Si quis igitur sic dicat: Quoddam bonum malum
non est, Omne bonum iustum est; concludat necesse est: Quoddam
igitur malum non est. FERISON Sextus modus tertiae figurae est quoties ex
uniuersali negatiua et particulari affirmatiua particularis negatio colligitur
per conuersionem. Nam si a terminus in nullo c termino sit, b uero terminus de
quodam c termino praedicetur, fit conclusio a terminus de quodam b termino non
praedicari. Nam si a terminus de nullo c termino praedicatur, b uero termimis
de quodam c termino praedicabitur, et c terminus de quodam b termino
praedicabitur, quoniam particularis affirmatiua potest conuerti. Fit igitur
talis syllogismus, ut a terminus de nullo c termino praedicetur, c terminus de
quodam b termino praedicetur, et a terminus de quodam b termino non
praedicetur. Sit a malum, b iustum, c bonum. Si quis igitur dicat: Nullum
bonum malum est, Quoddam bonum iustum est; concludit:
Quoddam iustum malum non est. His igitur expeditis, quid ipse
syllogismus sit definiendum est. Definitur autem sic: Syllogismus est
oratio in qua positis quibusdam atque concessis, aliud quiddam quam sint
ea quae posita et concessa sunt, necessaria contingit per ipsa quae
concessa sunt. Orationem diximus esse syllogismum idcirco quoniam omnis
definitio a generali trahitur, genus autem syllogismi EST ORATIO. Quod autem
dictum IN QUA POSITIS QUIBUSDAM ET CONCESSIS, ita intelligendum est, quasi sic
dictum esset, secundum quam positis et concessis; ut enim syllogismus fiat,
ante aliquid a proponente dicitur, quod audiens concedat, quod si ille
concesserit, concludit et perficit syllogismum, idoirco, quia dubiae res per
quaedam CONCESSA et probata monstrantur, conceditur autem aequaliter et negatio
uera. Caetera uero in syllogismi definitione talia sunt quae non integre
dispositos syllogismos a syllogismorum definitione uerorum discernant. Nam quod
dictum est IN QUA POSITIS QUIBUSDAM, sumptorum scilicet et propositionum
multitudo monstratur. Sunt enim qui putantur esse huiusmodi syllogismi, in
quibus tantum una propositio est et una conclusio. Qualis est
hic: Vides; Viuis igitur. Homo es; Animal igitur es.
et alia huiusmodi, quos scilicet ueteres in syllogismis non acceperunt,
syllogismos enim est aliquorum collectio. At uero collectio non nisi plurimorum
est, et quicumque unam posuit propositionem, ille non colligit. Nullum igitur
faciet syllogismum. Debet enim syllogismus, ut angustissimus sit, duabus
propositionibus comprobari. Quod autem dictum est, aliud quiddam necessario
euenire quam sint ipsa quae concessa sunt, quoniam freqaenter tales ab
aliquibus flunt syllogismi, ut ea quae proposuerunt, ipsa etiam in conclusione
concludant, ut est hic: Si homo es, homo es; Homo autem es; Homo
igitur es. Idem enim conclusit quod ante proposuit. Atque ideo, ad
istorum discretionem, aliud quiddam contingere debere dictum est QUAM SINT EA
QUAE CONCESSA SUNT, ut in superioribus omnibus syllogismis quos in trium
figurarum modis et demonstratione posuimus. Tales uero syllogismi quales nunc
dicti sunt per ridiculi sunt, quod id quod ante concessum est quasi dubium
quiddam in conclusione colligitur. Nam quod positum est, necessario contingere,
ad hoc pertinet, quoniam frequenter ad inductionem uerae quaedam propositiones
sunt quarum conclusio nullo modo uera est, ut si quis sic dicat: Qui
musicam nouit musicus est et concedatur; et: Qui arithmeticam
arithmeticus est et: Qui medicinam medicus est et: Qui bonum
bonus est. Cum igitur haec omnia concessa sunt, dicat: Et qui malum,
malus est quod quasi superioribus simile uidetur sed omni modo falsum
est: boni enim homines non aliter cauent, nisi mala nouerint. Atque ideo
propter eas conclusiones quae sunt per eas propositiones quae per inductionem
dicuntur, additum est conclusiones in syllogismis necessarias contingere, id
est ex necessitate contingere. Est etiam alia exposilio sed in Analyticis
nostris iam dicta est. Illud uero quod dictum est, PER IPSA QUAE POSITA SUNT,
hoc propter eos dictum est qui tales faciunt syllogismis, in quibus aut minus
aliquid, aut plus, aut aliud propositum est quam proponi debuerat. Fiunt enim
huiusmodi syllogismi. Si quis enim ita dicat: Socrates homo
est, Omnis homo animal est; et concludat: Socrates igitur
animatus est minus proposuit, quod non dixit omne animal esse animatum.
Nunc si sic proposuisset, recte Socrates animatum esse concluderet, ita
dicendo: Socrates homo est, Omnis homo animal est, et: Omne
animal animatum est; Socrates igitur animatus est. Plus autem
proponere hoc est, ut si quis sic dicat: Omnis homo animal est, Omne
animal animatum est, sed et: Sol in Ariete est; Omnis igitur homo animatus
est hic uero superfluum est quod solem in Ariete esse interposuit. Aliud
autem quam necesss est quidam proponunt hoc modo, ut si quis sic dicat:
Omne homo animal est, Virtus autem bonum est; Omnis igitur homo
animatum est. Nulla igitur harum propositionum ad rem pertinet quod
concludere cupiebat. Expedita igitur syllogismi definitione, ad priorum
modorum naturam resolutionemque ueniamus, et prius omnes in ordinem
disponatur. PRIMAE FIGURAE MODI PRIMUS Omne iustum bonum
est, Omnis uirtus iusta est; Omnis igitur uirtus bona est. SECUNDUS
Nullum bonum malum est, Omne iustum bonum est; Nullum igitur
iustum malum est. TERTIUS. Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum
bonum est; Quoddam igitur iustum uirtus est. QUARTUS Nullum bonum
malum est, Quoddam iustum bonum est; Quoddam igitur iustum malum non
est. QUINTUS Omne iustum bonum est, Omnis uirtus iusta est; Quoddam
igitur bonum uirtus est. SEXTUS Nullum bonum malum est, Omne iustum
bonum est; Nullum igitur malum iustum est. SEPTIMUS Omne bonum uirtus
est, Quoddam iustum bonum est; Quaedam igitur uirtus iusta est. OCTAVUS
Omne bonum iustum est, Nullum malum honum est; Quoddam igitur iustum
malum non est. NONUS Quoddam bonum iustum est, Nullum malum bonum
est; Quoddam igitur iustum malum non est. SECUNDAE FIGURAE
MODI PRIMUS Nullum malum bonum est, Omne iustum bonum
est; Nullum igitur iustum malum est. SECUNDUS Omna iustum bonum
est, Nullum malum bonum est; Nullum igitur malum iustum est. TERTIUS Nullum
malum bonum est, Quoddam iustum bonum est; Quoddam igitur iustum
malum non est.QUARTUS Omne iustum bonum est, Quoddam malum bonum non
est; Quoddam igitur malum iustum non est. TERTIAE FIGURAE
MODI PRIMUS Omne bonum iustum est, Omne bonum uirtus est; Quaedam
igitur uirtus iusta est. SECUNDUS Omne bonum uirtus est, Omne bonum
iustum est; Quoddam igitur iustum uirtus est. TERTIUS Nullum bonum malum
est, Omne bonum iustum est; Quoddam igitur iustum malum non est
QUARTUS Quoddam bonum iustum est, Omne bonum uirtus est; Quaedam
igitur uirtus iusta est. QUINTUS Omne bonum uirtus est, Quoddam bonum
iustum est; Quoddam igitur iustum uirtus est. SEXTUS Quoddam bonum
malum non est, Omne bonum iustum est; Quoddam igitur iustum malum non
est. SEPTIMUM Nullum bonum malum est, Quoddam bonum iustum est; Quoddam
igitur iustum malum non est. Hi sunt igitur omnes trium figurarum modi quorum
primae figurae quatuor primae indemonstrabiles nominantur et directi, id est
sine aliqua conuersione monstrati; indemonstrabiles autem quoniam non per alios
demoiistrantur, et perfecti dicuntur, quoniam per seipsos comprobantur. Et
primi quoniam positione et natura primi sunt, et in eos omnes caeteri
resoluuntur. Illi quoque quinque primae figurae modi imperfecti et per
conuersionem sunt. Secundae uero figurae, uel tertiae, omnes imperfecti sunt,
quoniam per primos primae figurae modos quatuor comprobantur, namque in ipsos
resoluuntur: ut eos per conuersionem resoluamus, et per impossibilitatem, ut
duo illi superius demonstrati sunt, consideremus igitur eorum principia,
quoniam unde nascuntur in idipsum resoluuntur. Quintus igitur primae figurae
modus de prima, primo figurae modo procreatur. Binis enim propositionibus
prioribus manentibus, conclusio primi modi particulariter conuersa quintum
efficit syllogismum, quod in subiecta declaratur descriptione: Omne iustum
bonum est,- eadem - Omne iustum bonum est, Omnis uirtus iusta est;- eadem
- Omnis uirtus iusta est; Omnis uirtus bona est.- uersa - Quoddam
bonum uirtus est. Sextus uero primae figurae modus de secundo primae figurae
modo capit principium. Manentibus enim duabus prioribus propositionibus secundi
modi, uniuersali conclusione uniuersaliter conuersa, sextus nascitur
syllogismus, ut subiecta docet descriptio: Nullum bonum malum est,- eadem
- Nullum bonum malum est, Omne iustum bonum est;- eadem - Omne iustum
bonum est; Nullum iustum malum est.- uersa - Nullum malum iustum est. Septimus
modus primae figurae de tertio primae figura, nascitur modo. Manentibus
enim binis propositionibus prioribus, particulari affirmatiua in conclusione
conuersa, septimi modi collocatio procreatur: Omne bonum uirtus est,-
eadem - Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum bonum est;- eadem
- Quoddam iustum bonum est; Quoddam iustum uirtus est.- uertitur - Quaedam
uirtus iusta est. Octauus uero et nonus primae figurae modus in quartum
primae figurae modum resoluuntur, non etiam initium sumunt. Octauus resoluitur
in quartum hoc modo: prima enim quarti in secundam octaui uniuersaliter conuersa,
et prima propositione octaui modi particulariter in secundam quarti modi
conuersa, eadem conclusio colligitur, id est negatio particularis. Nullum
bonum malum est, negatio uniuersalis. Quoddam iustum bonum est,
particularis affirmatio. Uniuersaliter conuersa, Omne bonum iustum
est. Uniuersaliter conuersa, Nullum malum bonum est. Quoddam iustum
malum non est, eadem conclusio, Quoddam iustum malum non est. Nonus
uero modus in quartum modum resoluitur sic, prima quarti in secundam noni
propositionem uniuersaliter conuertatur, et secunda quarti particulariter in
primam noni, et eadem conclusio maneat negatio particularis. Nullum bonum
malum est, uniuersalis negatiua. Quoddam iustum bonum est, particularis
affirmatiua. Particulariter conuersa. Quoddam bonum iustum
est. Uniuersaliter conuersa, Nullum malum bonum est. Quoddam iustum
malum non est, eadem conclusio: Quoddam iustum malum non est. Resolutis
igitur quinque primae figurae modis in quatuor superioribus, secundae figurae
quatuor modos in prioris figurae modos quatuor resoluamus, quorum tres per
conuersionem probantur. Quartus uero per solam impossibilitatem. At uero primus
et secundae figurae secundus modus in secundum prioris figure modum
resoluuntur, et resoluitur primus sic. Conuersa enim prima uniuersali oegatione
uniuersaliter, et manente secunda uniuersali affirmatione, eadem conclusio
utrorumque nascitur: Nullum bonum malum est,- conuersa - Nullum
malum bonum est, Omne iustum bonum est;- eadem - Omne iustum bonum est;
Nullum iustum malum est- eadem - Nullum iustum malum est. Secundae
figurae secundus modus in primae figurae secundum modum resoluitur sic:
conuersa secunda propositione, et secunda prima manente, uniuersaliter fit
conuersa conclusio: Nulllum bonum malum est, Omne iustum bonum est, Omne
iustum bonum est;- conuersa - Nullum malum bonum est; Nullum iustum malum
est.- conuersa - Nullum malum iustum est. Tertius uero secundae figurae
modus, de quarto primae figurae procreatur. Ut enim uniuersaliter negatio in
primam propositionem uniuersaliter conuertatur, et secundae propositiones maneant,
idem syllogismi terminus propositioque colligitur hoc modo: Nullum bonum
malum est,- conuersa - Nullum malum bonum est, Quoddam iustum bonum est;-
similis - Quoddam iustum bonum est; Quoddam iustum malum non est.-
eadem - Quoddam iustum malum non est. Quartus modus seoundae figurae
quoniam iam primo, cum factus est per conuersionem, in superioris primae
figurae modum retorqueri non poterat sed per impossibile demonstratum est, hic
quoque per impossibile ad superiores reducitur modos, et quoniam omnes secundae
figurae modi per impossibile monstrantur, idcirco nos quoque inchoantes a
quarto omnes per impossibile resoluamus. Nam quartus secundae figurae modus in
primum primae figurae resoluitur per impossibilitatem, tertius in secundum,
secundus in tertium, primus in quartum, quod hoc modo liquebit. Si quis ergo
duas istas concesserit propositiones, id est: Omne bonum uirtus est.
et: Quoddam iustum uirtus non est necesse est quoque conclusionem
concedat quae est: Quoddam igitur iustum bonum non est. Nam si haec
falsa est, erit ei contraiacens uera quae est, omne iustum bonum est sed illam
concessit quae est prima quarti modi, id est: Omne bonum uirtus est. Ex
his igitur concludat: Omne igitur iustum uirtus est. Sed prius
concessit quarti modi secundum propositionem, quae est: Quoddam iustum
uirtus non est. Nunc uero concedit: Omne iustum uirtus est
duas sibi contraiacentes simul conclusurus est, quod fieri non potest. Hoc
autem idcirco euenit, quia conclusio quarti modi in primi modi secundam
propositionem conuersa est: quod si secunda propositio primi modi in quarti
conclusione non colligitur, quarti oonclusio, id est particularis negatio,
permanebit. Sed ne forte nos conturbet quod alios terminos in resoluendo modo
posuimus, quam superius in disponendo; non enim modo in terminis laboramus sed
in figuris et modis et complexionibus construendis atque resoluendis operam
consumimus. Eodem modo et caeteri secundae figurae in primos quatuor
resoluuntur: Omne bonum uirtus est- eadem - Omne bonum uirtus
est, Quoddam iustum uirtus non est; Omne iustum bonum est; Quoddam igitur
iustum bonum non est. Omne igitur iustum uirtus est. Tertus secundae figurae
modus secundo primae figurae modo sic resoluitur: si quis duas primas tertii modi
concesserit, particuiarem quoque negatione concludet, quae est: Quoddam
igitur iustum bonum non est. Nam si haec falsa est uera erit
contraiacens, quae est: Omne iustum bonum est. Sed etiam illa
concessa est, quae est: Nullum bonum malum est. Ex his ergo
colligitur: Nullum igitur iustum malum est. Sed prius concessa erat: Quoddam
iustum malum est nunc uero: Nullum iustum malum est duas sibi
contraiacentes, uno tempore concedit, quod fieri non potest. Sublata igitur
uniuersali conclusione, quae est: Omne iustum bonum est remanebit
particularis negatio, quae est: Quoddam iustum bonum non est. Nullum
bonum malum est,- conc. - Nullum bonum malum est. Quoddam iustum
malum est; - contr. - Omne iustum bonum est. Quoddam igitur
iustum bonum non est. - perm. contr. - Nullum ergo iustum malum est. Secundus
secundae figurae in tertio primae figura, modo sic resoluitur: si quis duas
secundae figura, propositiones concesserit, conclusionem quoque concedit, quae
est: Igitur iustum bonum est. Nam si haec falsa est, erit uera
contraiacens ei particularis affirmatio: Quoddam iustum bonum est.
Sed idem concessit illam quae est: Omne bonum uirtus est concludat
necesse est: Quoddam iustum uirtus est qui iam ante concesserat
secundam secundi modi quae est: Nullum iustum uirtus est duas
contraiacentes uno tempore concedit, quod fieri non potest. Omne bonum
uirtus est,- concessae - Omne bonum uirtus est, Nullum iustum uirtus
est; - contraiac.- Quoddam iustum bonum est;
Nullum iustum bonum est. - permut. - Quoddam iustum uirtus
est. Primae item secundae figurae in quartum primae figurae sic
resoluitur: qui concedit duas primi modi propositiones, concedat necesse est et
conclusionem. Nam si illa falsa est, erit uera contraiacens ei particularis
affirmatiua quae est: Quiddam iustum bonum est. Sed idem concessit
illam quae est: Nullum bonum malum est concludat necesse est: Quoddam
igitur iustum malum non est qui ante concesserat illam quae
est: Omne iustum malum est. Uno tempore duas contraiacentes
concedit, quod fieri non potest. Sublata igitur particulari affirmatione quae est: Quoddam
iustum bonum est remanet illa quae est: Nullam iustum bonum
est. Nullum bonum malum est, - similes - Nullum bonum
malum est. Omne iustum malum est; - contraiac. - Quoddam iustum
bonum est. Nullum iustum bonum est. - perm. iacen. - Quoddam igitur
iustum malum non est. Sequitur ut tertiae figurae modos ad primos quatuor
reducamus, quorum quinque per conuersionem et per impossibilitatem ad primos
quatuor resoluuntur unus uero solus, id est quintus, per solam impossibilitate
in priora resoluitur. Primus tertiae modus figurae in tertium primae figurae
hoc modo resoluitur: Si enim prima propositio tertii modi primae figurae
maneat, et secunda propositio particularis tertii modi prime figurae
uniuersaliter conuertatur, et sit secunda propositio primi modi tertiae
figurae, eadem conclusio, colligitur, id est affirmatio particularis.
Omne bonum iustum est,- manet - Omne bonum iustum est, Quaedam
uirtus bona est;- conu. - Omne bonum uirtus est; Quaedam uirtus iusta
est.- manet - Quaedam uirtus iusta est. Vel certe sic, quia superius
talem syllogismum diximus terminis commutatis, quem Aristoteles dissimilem non
putat. Omne bonum uirtus est,- similes - Omne bonum uirtus est,
Quoddam iustum bonum est;- conu. - Omne honum iustum est; Quoddam iustum
uirtus est.- manet - Quoddam iustum uirtus est. Secundus modus
tertiae figurae in quartum modum primae figura, hoc modo resoluitur. Si enim
primae propositiones secundi tertiae figurae modi, et quarti modi primae
figurae maneant, quarti uero modi primae figurae secunda propositio
uniuersaliter conuertatur, et secunda sit proposilio secundi modi tertiae
figurae, eadem conclusio procreatur. Nullum bonum malum est,- manet
- Nullum bonum malum est, Quoddam iustum bonum est;- uersa - Omne
bonum iustum est; Quoddam iustum malum non est.- manet - Quidam iustum
malum non est. Tertius modus tertiae figurae in tertium modum primae figurae
resoluitur. Si enim propositio prima tertii primae figurae modi, et secunda
propositio tertii modi tertiae figurae maneat, et secunda propositio tertli
modi primae figurae particularis particulariter conuertatur, ut sit prima
tertii modi tertiae figurae, conuersa particulariter conclusio nascitur.
Omne bonum uirtus est, Quoddam bonum iustum est, Quoddam iustum bonum est; Omne
bonum uirtus est; Quoddam iustum uirtus est.- uersa - Quaedam
uirtus iusta est. Quartus modus tertiae figurae in tertium modum primae
figure resoluitur: si enim utrorumque prima, maneant propositiones, et secundae
particulares particulariter conuertantur, eaedem conclusiones nascuntur. Omne
bonum uirtus est,- manet - Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum bonum
est;- uertitur - Quoddam bonum iustum est; Quoddam iustum uirtus est - manet
- Quoddam iustum uirtus est. Reliquus sextus syllogismus tertiae
figurae de primae figurae quarto modo procreatur; manentibus enim primis eorum
propositionibus atque secundis particulariter immutatis particulis in utroque
manebit concluso. Nullum bonum malum est,- eadem - Nullum bonum
malum est, Quoddam iustum bonum est;- mutata - Quoddam bonum iustum est;
Quoddam iustum malum non est. - manet - Quoddam bonum iustum est. Quintus
autem qui restat, sicut ante per impossibile probatur, ita etiam nunc per
impossibilitatem resoluitur. Sed quemadmodum unus fuerit resolutus, eodem
ordine omnes resoluendi sunt. Resoluitur autem sextus tertiae figurae modus in
tertium prima, flgurae modum. Quintus autem tertiae figurae modus resoluitur in
primum primae figurae. Quartus tertiae figurae modus resoluitur in quartum
primae figurae modum. Tertius tertiae figurae modus resoluitur in
secundum primae figurae modum. Secundus tertiae figurae modus resoluitur in
primum primae figurae modum. Primae tertiae figurae modi resoluuntur in secundos
primae figurae modos. Resoluitur autem per impossibilitatem sextus tertiae figurae
modus in primae figurae modum tertium hoc modo: si quis igitur duas
proportiones sexti modi tertiae figurae concesserit, concedat etiam necesse est
conclusionem quae est: Quoddam iustum malum non est. Nam si haec
falsa est, erit uera contraiacens ei primae figurae tertii modi prima
propositio quae est: Omne iustum malum est. Sed etiam concessit
propositionem secundam, quae est: Quoddam bonum iustum est. Ex his
igitur concedat necesse est, quoddam bonum malum est qui ante concesserat
primam propositionem sexti modi tertiae figurae quae est: Nullum bonum
malum est. Uno tempore duas sibi contraiacentes concedit, quod fieri non
posse descriptio declarat. Nullum bonum malum est,- contraiac. - Omne
iustum malum est Quoddam bonum iustum est;- concessae - Quoddam bonum
iustum est Quoddam iustum malum est.- permut. iac. - Quoddam bonum malum est. Hoc
modo omnes caeteri modi tertiae figurae in primos modos primae figurae
referuntur, quod subiecta descriptio declarat, in qua prior quintus, qui per conuersionem
resolui non potuit, per impossibilitatem resolutus est. Quoddam bonum
malum non est,- contraiac. - Omne iustum malum est Omne bonum iustum est-
concessae - Omne bonum iustum est. Quoddam iustum malum non est- permut.
- Omne bonum malum est. Omne bonum uirtus est- contraiac. - Nullum iustum
uirtus est. Quoddam bonum iustum est- concessae - Quoddam bonum iustum
est. Quoddam iustum uirtus est- permut. - Nullum bonum uirtus est.
Quoddam bonum iustum est- contraiac. - Nulla uirtus iusta est. Omne bonum
uirtus est- concessae - Omne bonum uirtus est. Quaedam uirtus iust. est-
permut. - Nullum bonum iustum est. In resolutione modi secundi
tertiae figurae in primum modum primae figurae, haec impossibilitas euenit,
quod duas contrarias uno tempore concedit, quod fieri nequit. Numquam enim duae
contrariae uno tempore simul uerae inueniuntur. Nullum bonum malum est,-
contraiac. - Omne iustum malum est., Omne bonum iustum est;- concessae - Omne
bonum iustum est; Quoddam iustum malum non est.- permut. - Nullum bonum
iustum est. Et in sequenti quoque syllogismo duas concedit, quod
impossibile est. Omne bonum iustum est,- contraiac. - Nulla uirtus iustus
est, Omne bonum uirtus est;- concessae - Omne bonum uirtus est; Quaedam
uirtus iusta est.- permut. - Nullum bonum iustum est. Nec nos illud
turbet, quod in quibusdam contraria propositio et conclusio inuenitur, in
quibusdam uero contraiacens. Namque aequaliter peccauit tam qui utrasque
contrarias concesserit, quam si utrasque contraiacentes. Nam quo modo
contraiacentes uno tempore uerae esse non possunt unquam, sic etiam
contrariae. Omne bonum uirtus est,- contraiac. - Nullum iustum uirtus
est, Omne bonum iustum est;- concessae - Omne bonum iustum est; Quoddam
iustum uirtus est.- permut. - Nullum bonum uirtus est. Haec de
categoricorum syllogismorum introductione Aristotelem plurimum sequens, et
aliqua de Theophrasto et Porphyrio mutuatus quantum parcitas introducendi
permisit, expressi. Si qua uero desint in Analyticis nostris calcatius
exprimemus. Nunc uero quantum ad solam categoricorum syllogismorum formam
spectabat, perfectum hic nobis est, et ad cumulum introductionis elaboratum. Nec
hoc nos perturbet, si que hic propositiones et conclusiones falsae sunt,
quandoquidem non ueritates rerum sed connexiones syllogismorum figuras et modos
suscepimus disserendos. Nam his cognitis, si quos ad perfectum studium logicae
disciplinee disputationis subtibilitas traxerit, prius de ambiguis
disputationibus discant, post ab his ueritas in rebus mendaciumque meditabitur.
Cum in omnibus philosophiae disciplinis ediscendis atque tractandis
summum in uita positum solamen existimem, tum iocundius, et ueluti cum quodam
fructu etiam laboris arripio quae tecum communicanda compono. Nam et si ipsa
speculatio ueritatis sua quodam specie sectanda est, fit tamen amabilior cum in
commune deducitur. Nullum enim bonum est quod non pulchrius elucescat, si
plurimorum notitia comprobetur; namque alias taciturnitate compressum et iam
iamque silentio periturum, latius efflorescit et ab obliuionis interitu
scientium participatione defenditur. Fit quoque iocundior disciplina, cum
inter eiusdem sapientiae conscios iubet esse sapientem: quod si accedat, ut
tecum mihi nunc res est, ea quae sponte iocunda sunt in amicitiae
participationem deduci, necesse est studii suauitatem quodam ueluti dulcissimo
caritatis sapore condiri. Nam cum id in se obtineat amicitia proprium munus, ut
nolit habere solitarias cogitationes, tunc quod honeste quisque cogitat, nulli
promptius, nisi quem diligit, confitetur. Quo factum est ut, etiam si immensus
labor coepto operi uiam negabat, animus tamen ad efficiendum quod aggressus
fuerat tui contemplatione sufficeret. Quid enim magnum studiosus tui amor
efficeret, si intra facilitatis terminos constitisset? Quod igitur apud
scriptores quidem Graecos per quam rarissimos strictim atque confuse, apud
Latinos uero nullos repperi, id tuae scientiae dedicatum noster etsi diuturnus,
coepti tamen efficax labor excoluit. Nam cum categoricorum syllogismorum
plenissime notitiam percepisses, de hypotheticis syllogismis saepe quaerebas,
in quibus nihil est ab Aristotele conscriptum. Theophrastus uero, uir omnis
doctrinae capax, rerum tantum summas exsequitur; Eudemus latiorem docendi
graditur uiam sed ita ut ueluti quaedam seminaria sparsisse, nullum tamen
frugis uideatur extulisse prouentum. Nos igitur, quantum ingenii uiribus
et amicitiae tuae studio sufficimus, quae ab illis uel dicta breuiter uel
funditus omissa sunt, elucidanda diligenter et subtiliter persequenda
suscepimus; in qua re superatae difficultatis praemium fero, si tibi munus
implesse uidear amicitiae, etsi non uidear satisfecisse doctrinae.
Vale. Omnis syllogismus certis et conuenienter positis propositionibus
continetur. Propositio uero omnis aut categorica est, quae praedicatiua
dicitur, aut hypothetica, quae conditionalis uocatur. Praedicatiua est in
qua aliquid de alio praedicatur hoc modo: Homo animal est hic enim animal
de homine praedicatum est; hypothetica est quae cum quodam conditione denuntiat
esse aliquid si fuerit aliud, ueluti cum ita dicimus: Si dies est, lux
est Hypotheticae autem propositiones ex categoricis constant, ut paulo
posterius apparebit, quo fit ut syllogismus quidem, qui ex categoricis
propositionibus iunctus est, categoricus appelletur, id est praedicatiuus, qui
uero ex hypotheticis propositionibus constat, dicatur hypotheticus, id est
conditionalis. Ut igitur horum syllogismorum differentia peruideatur,
spectanda prius est eorum in propositionum natura discretio. Videtur enim
in aliquibus propositionibus nihil differre praedicatiua propositio a
conditionali, nisi tantum quidem orationis modo; uelut si quis ita
proponat: Homo animal est id si ita rursus enuntiet: Si homo
est, animal est hae propositiones orationis quidem modo diuersae sunt,
rem uero non uidentur significasse diuersam. Primum igitur dicendum est quod
praedicatiua propositio uim suam non in conditione sed in sola praedicatione
constituit, in conditionali uero consequentiae ratio ex conditione suscipitur. Rursus
praedicatiua simplex est propositio, conditionalis uero esse non poterit, nisi
ex praedicatiuis propositionibus coniungatur, ut cum dicimus: Si dies est,
lux est; Dies est; atque: Lux est duae sunt praedicatiuae, id
est simplices propositiones. Ad hoc illud est, quo maxime declaratur
utrarumque proprietas, quod praedicatiua quidem propositio habet unum terminum
subiectum, alterum praedicatum; et id quod in praedicatiua propositione
subicitur, illius suscipere nomen uidetur quod in eadem propositione praedicatur
hoc modo, ut cum dicimus: Homo animal est homo subiectum est, animal
praedicatum, et homo animalis suscipit nomen, cum ipse homo animal esse
proponitur. At in his propositionibus quae conditionales dicuntur non est idem
praedicationis modus; neque enim omnino alterum de altero praedicatur sed id
tantum dicitur esse alterum, si alterum fuerit, ueluti cum dicimus: Si peperit,
cum uiro concubuit Non enim tunc dicitur ipsum peperisse id esse quod est
cum uiro concumbere sed id tantum proponitur quod partus numquam esse potuisset
nisi fuisset cum uiro concubitus. Quod si quando in una eademque propositionum
proprietas incurrerit, tunc secundum modum enuntiatae propositionis
intelligendi ratio uariabitur hoc modo. Nam cum dicimus: Homo animal
est propositionem facimus praedicatiuam; at si ita proponamus: Si
homo est, animal est in conditionalem uertitur enuntiationem. In
praedicatiua igitur id spectabimus quod ipse homo animal sit, id est nomen in
se suscipiat animalis, in conditionali uero illud intellegimus, quod si fuerit
aliqua res quae homo esse dicatur, necesse sit aliquam rem esse quae animal
nuncupetur. Itaque praedicatiua propositio rem quam subicit praedicatae rei
suscipere nomen declarat; conditionalis uero propositionis haec sententia est,
ut ita demum sit aliquid, si fuerit alterum, etiamsi neutrum alterius nomen
excipiat. Ita igitur propositionibus disgregatis ex enuntiationum proprietate
syllogismi quoque uocabulum perceperunt, ut alii dicantur praedicatiui alii
conditionales. Nam in quibus propositiones praedicatiuae sunt, eos
praedicatiuos syllogismos uocamus, in quibus uero hypothetica propositio prima
est (potest namque et assumptio et conclusio esse praedicatiua), hi tantum per
unius hypotheticae propositionis naturam hypothetici et conditionales dicuntur.
At de simplicibus quidem, id est praedicatiuis syllogismis, duobus libellis
explicuimus, quos de eorum institutione confecimus. Post simplicium uero
syllogismorum disputationem, ordo est ut de non simplicibus disseramus. Non
simplices autem syllogismi sunt qui hypothetici dicuntur, quos latino nomine conditionales
uocamus. Non simplices uero dicuntur quoniam ex simplicibus constant,
atque in eosdem ultimos resoluuntur, cum praesertim primae eorum propositiones
uim propriae consequentiae ex categoricis, id est simplicibus, capiant
syllogismis. Namque prima propositio hypothetici syllogismi, si dubitetur an
uera sit, praedicatiua conclusione demonstrabitur. Assumptio uero in pluribus
modis talium syllogismorum praedicatiua esse perspicitur, itemque conclusio,
uelut cum dicimus: Si dies est, lucet; Atqui dies est; Haec
assumptio praedicatiua est, et, si quaeratur, praedicatiuo probabitur
syllogismo: Lucet. igitur consecuta rursus est praedicatiua
conclusio. Super haec omnis conditionalis propositio ex praedicatiuis (ut
dictum est) iungitur; quod si ex his et fidem capiunt, et ordinem partium
sortiuntur, necesse est categoricos syllogismos hypotheticis uim conclusionis
ministrare. Sed quoniam de hypotheticis loquimur, quid significet hypothesis
praedicendum est. Hypothesis namque, unde hypothetici syllogismi accepere
uocabulum, duobus (ut Eudemo placet) dicitur modis: aut enim tale adquiescitur
aliquid per quamdam inter se consentientium conditionem, quod fieri nullo modo
possit, ut ad suum terminum ratio perducatur; aut in conditione posita
consequentia ui coniunctionis uel disiunctionis ostenditur. Ac prioris
quidem propositionis exemplum est, ueluti cum res omnes corporales materiae
formaeque concursu subsistere demonstramus. Tunc enim quod per rerum naturam
fieri non potest, ponimus, id est omnem formae naturam a subiecta materia, si
non re, saltem cogitatione separamus; et quoniam nihil ex rebus corporeis
reliquum fit, demonstratum atque ostensum putamus eisdem conuenientibus
corporalium rerum substantiam confici, quibus a se disiunctis ac discedentibus
interimatur. In hoc igitur exemplo posita consentiendi conditione, ut id
paulisper fieri intelligatur quod fieri non potest, id est ut formae a materia
separentur, quid consequatur intendimus, perire scilicet corpora, ut eadem ex
iisdem consistere comprobemus. Nam quoniam interitus corporalium rerum
consequitur, iure dicimus res omnes corporeas forma materiaque constare. Sed
hae quidem huiusmodi propositiones quae ex consentientium conditione
proueniunt, nihil his differunt quas simplices categoricae institutionis primi
libri tractatus ostendit; quae uero a simplicibus differunt illae sunt, quando
aliquid dicitur esse uel non esse, si quid uel fuerit uel non fuerit. Hae
semper cum coniunctionibus proponuntur, ut cum dicimus: Si homo est,
animal est. Si ternarius est, impar est uel caetera huiusmodi. Haec enim
ita proponuntur, ut si quodlibet illud fuerit, aliud consequatur. Vel cum
dicimus: Si homo est, equus non est rursus haec eodem modo
proponitur in negatione, quo superior in affirmatione proponebatur; hic enim
dicitur: Si hoc est, illud non est et ad hunc modum caeterae.
Possunt autem aliquando etiam hoc enuntiari modo: Cum hoc sit, illud
est ueluti cum dicimus: Cum homo est, animal est uel: Cum
homo est, equus non est quae enuntiatio propositionis eiusdem potestatis
est cuius ea quae hoc /216/ modo proponitur: Si homo est, animal est. Si homo
est, equus non est. Fiunt uero propositiones hypotheticae etiam per
disiunctionem ita: Aut hoc aut illud est. Nec eadem uideri debet haec
propositio quae superior, quae sic enuntiatur: Si hoc est, illud non
est haec enim non est per disiunctionem sed per negationem. Negatio uero
omnis infinita est, atque ideo et in contrariis, et in contrariorum
medietatibus, et in disparatis fieri potest (disparata autem uoco, quae tantum
a se diuersa sunt, nulla contrarietate pugnantia, ueluti terra, ignis, uestis,
et caetera). Nam: Si album est, nigrum non est Si album est,
rubrum non est Si disciplina est, homo non est at in ea quae
disiunctione fit, alteram semper poni necesse est hoc modo: Aut dies est aut
nox est quod si cuncta ea quae per negationem dici conuenit ad
disiunctionem transferamus, ratio non procedit. Quid enim si quis
dicat: Aut album est aut nigrum Aut album est aut rubrum Aut
disciplina est aut homo...? fieri enim potest ut nihil horum sit. Igitur
quoniam per disiunctionem propositio in certis tantum rebus in quibus alterum
eorum euenire necesse est ponitur, haec autem per negationem separatio in
omnibus etiam his quae suam inuicem naturam non perimunt poni potest, aperta
ratione discreta est. Omnis igitur hypothetica propositio uel per
connexionem fit (per connexionem uero illum quoque modum qui per negationem fit
esse pronuntio), uel per disiunctionem; uterque enim modus ex simplicibus
propositionibus comparatur. Simplices autem propositiones sunt quas
praedicatiuas primo Institutionis Categoricae libro diximus. Haec uero sunt cum
aliquid de aliquo praedicatur, uel affirmando, uel negando, ut: Dies est,
lux est. At si his media conditio interueniat, fiet: Si dies est,
lux est fitque una hypothetica propositio ex duabus categoricis
iuncta. Sed quoniam omnis simplex propositio uel affirmatiua est uel
negatiua, quatuor modis per connexionem fieri hypotheticae propositiones
possunt, aut enim ex duabus affirmatiuis, aut ex duabus negatiuis, aut ex
affirmatiua et negatiua, aut ex negatiua et affirmatiua. Harum omnium exempla
subdenda sunt, quo id quod dicimus clarius innotescat. Ex duabus
affirmatiuis: Si dies est, lux est ex duabus negatiuis: Si non
est animal, non est homo ex affirmatiua et negatiua: Si dies est,
nox non est ex negatiua et affirmatiua: Si dies non est, nox
est. Sed quoniam dictum est idem significare "si" coniunctionem
et "cum" quando in hypotheticis propositionibus ponitur, duobus modis
conditionales fieri possunt: uno secundum accidens, altero ut habeant aliquam
naturae consequentiam. Secundum accidens hoc modo, ut cum dicimus: Cum
ignis calidus sit, caelum rotundum est. Non enim quia ignis calidus est,
caelum rotundum est sed id haec propositio designat, quia quo tempore ignis
calidus est, eodem tempore caelum quoque rotundum est. Sunt autem aliae quae
habent ad se consequentiam naturae; harum quoque duplex modus est, unus cum
necesse est consequi, ea tamen ipsa consequentia non per terminorum positionem fit;
alius uero cum fit consequentia per terminorum positionem. Ac prioris
quidem modi exemplum est, ut ita dicamus: Cum homo sit, animal est
non enim idcirco animal est quia homo est, sed fortasse a genere principium
ducitur, magisque essentiae causa ex uniuersalibus trahi potest, ut idcirco sit
homo quia animal est. Causa enim speciei genus est. At qui dicit: Cum homo
sit, animal est rectam ac necessariam consequentiam facit, per terminorum
uero positionem talis consequentia non procedit. Sunt autem aliae hypotheticae
propositiones in quibus et consequentia necessaria reperitur, et ipsius
consequentiae causam terminorum positio facit, hoc modo: Si terrae fuerit
obiectus, defectio lunae consequitur. Hic enim consequentia rata est, et
idcirco defectio lunae consequitur, quia terrae interuenit obiectus. Istae
igitur sunt propositiones certae atque utiles ad demonstrationem. Partimur
autem propositiones hypotheticas in suas ac simplices propositiones, et primam
quidem, cui coniunctio praeponitur, praecedentem dicimus, secundam uero
consequentem, ut in hac: Si dies est, lux est praecedentem dicimus
eam quae dicit: "si dies est"; consequentem uero partem: "lux
est". In disiunctiuis uero propositionibus ordo enuntiandi praecedentem
uel consequentem facit, ut: Aut dies est aut nox est nam quae prima
proponitur praecedens, quae posterior consequens appellatur. Ac de partibus quidem
hypotheticarum propositionum ista suffficiunt. Illud nunc expediendum uidetur,
quod etiam ab Aristotele dicitur. Idem cum sit et non sit, non necesse est
idem esse, ueluti cum sit a, si idcirco necesse est esse b, idem a si non sit,
non necesse est esse b, idcirca quoniam non est a. Ad huiusmodi uero rei
demonstrationem impossibilitatis definitio praemittenda est, quae est
huiusmodi. Impossibile est quo posito aliquid falsum atque impossibile
comitatur, eo nomine quod impossibile primitus propositum fuit. Sit igitur
positum, cum sit a, esse b, id est hanc inter a atque b esse consequentiam, ut
si concessum fuerit esse a, necesse sit concedere esse b. Itaque
proponatur: Si a est, b est dico quia si a non fuerit, non necesse
est esse b. Ac primum quae sit propositionum consequentia consideremus.
Si enim fuerit tale coniunctum, ut si sit a, etiam b esse necesse sit, si b non
fuerit, a non esse necesse est; quod tali demonstratione cognoscitur. Si sit a,
necesse sit esse b; dico quia si b non sit, a non erit. Ponatur enim non esse
b, et sit si fieri potest a. Sed dictum est, si sit a, necessario concedi esse
b. Cum igitur sit b, non erit b: nam quia ponimus non esse b, non erit b, quia
uero ponimus esse a, erit b; erit igitur b ac non erit, quod fieri non potest. Impossibile
est igitur non esse b et esse; et demonstratione quidem firma sic utimur. Exemplo
uero id clarius innotescet. Nam si homo est, animal est; si non est animal, non
est homo; non uero si homo non fuerit, animal non est, multa enim sunt animalia
quae homines non sunt. Itaque in consequentia propositionis coniunctae, si est
primum, secundum esse necesse est, si secundum non fuerit, non erit primum; at
uero si primum non fuerit, non necesse est ut non sit secundum, nec uero necesse
est ut sit. Id enim demonstrandum esse dudum nobis propositum fuit. Sit enim a,
idque cum sit, necesse sit esse b: dico quia si non fuerit a, non necesse est
esse b; nec id dico quoniam si non fuerit a, necesse est non esse b sed tantum
non necesse est esse b. Nam quia paulo ante demonstratum est, si b non
fuerit, necessario non esse a, si eundem b terminum non esse contingerit, non
erit a. Sed si cum non sit a, necesse est esse b, idem b ex necessitate erit,
ac non erit: nam quia b terminum non esse contingit, non erit; quia uero, si a
non fuerit, b esse necesse est, erit. Idem igitur b terminus erit ac non erit,
quod est impossibile. Ex his igitur demonstratum esse arbitror, in coniuncta
hypothetica propositione, si sit primum consequi ut sit secundum; si non sit
secundum, consequi ut non sit primum; si uero non sit primum, non consequi ut
sit uel non sit secundum. Nam et illud apparet, si sit secundum non
consequi ut sit uel non sit primum, ut in ea propositione quae est: Si
homo est, animal est si animal sit non consequitur ut sit homo uel non
sit; quod si primum non sit, non consequitur ut necessario sit uel non sit
secundum, uelut in eadem propositione, si homo non fuerit, non necesse est ut
aut sit animal, aut non sit. Ex omnibus igitur solae duae consequentiae
stabiles sunt et immutabiliter constant: si sit primum, ut consequatur ut sit
secundum; si secundum non fuerit, necessario consequi ut non sit primum. His
ita determinatis, illud adiungam, quoniam, cum omnis hypothetica propositio
simplex non sit, atque ex aliis propositionibus coniungatur, sunt tamen quaedam
hypotheticae quae, si reliquis conditionalibus comparentur, simplices
existimentur. Omnis enim conditionalis propositio aut connexa est aut
disiuncta; haec uero quoniam ex praedicatiuis copulantur, in connexis
propositionibus quatuor fieri necesse est huius copulationis modos. Namque
hypothetica propositio aut ex duabus simplicibus coniuncta est, et uocatur
simplex hypothetica, ut haec: Si a est, b est ueluti cum
dicimus: Si est homo, animal est; Homo est enim; et Animal
est. duae sunt simplices propositiones; aut ex duabus hypotheticis
copulatur, et dicitur composita, ueluti cum dicimus: Si cum a est, b
est; Cum sit c, est d ueluti cum tali propositione enuntiamus:
Si cum homo est, animal est, cum sit corpus erit substantia.
Etenim: Si cum homo est, animal est una est hypothetica; alia
uero: Cum sit corpus substantia est ex quibus coniungitur una
propositio quae composita nuncupatur. Aut ex una simplici et ex una hypothetica
copulatur, uelut haec: Si a est, cum sit b, est c ueluti cum
dicimus: Si homo est, cum sit animal, est substantia
namque: Homo est simplex est propositio; Cum sit animal esse
substantiam hypothetica ex ipsa consequentia conditionis ostenditur; aut
ex priore hypothetica et simplici posteriore committitur, ut cum
dicimus: Si cum sit a, est b, erit et c ueluti hoc modo: Si cum
sit homo, animal est, est et corpus. Hypothetica namque est prior ea quae
proponit: Si cum sit homo, animal est simplex posterior quae hanc
hypotheticam propositionem sequitur, id est, corpus esse. Haec quoque quoniam
non ex simplicibus copulatae sunt, compositae dicuntur. Sed priores quidem
quae ex simplicibus propositionibus constant, et simplices hypotheticae
nuncupantur, in duobus terminis constitutae sunt. Terminos autem nunc partes
propositionis simplices, quibus iunguntur, appello. Quae uero compositae
hypotheticae sunt, illae quidem quae ex duabus hypotheticis constant, quatuor
terminis copulatae sunt; illae uero quae ex hypothetica et simplici, uel
simplici atque hypothetica coniunctae sunt, ex tribus terminis coniunctae sunt.
Harum igitur quae sunt hypotheticae simplices uel compositae differentiae
similitudinesque dicendae sunt. Nam quae ex simplicibus copulantur, si ad
eas quae ex hypotheticis duabus iunctae sunt comparentur, consequentia quidem
eadem est et proportio manet, tantum termini duplicantur. Nam quem locum in his
propositionibus hypotheticis quae ex simplicibus constant ipsae simplices
propositiones tenent, eundem in his propositionibus quae sunt hypotheticae ex
hypotheticis constantes, illae conditiones tenent quibus illae propositiones
inter se iunctae et copulatae esse dicuntur. Nam in hac propositione quae
dicit: Si est a, est b et in ea quae dicit: Si cum sit a, est
b, cum sit c, est d quem locum in ea propositione quae ex duabus
simplicibus continetur tenet ea quae prior est: Si est a eundem locum
tenet, in ea propositione quae ex duabus hypotheticis propositionibus
copulatur, ea quae prior est: Si cum est a, est b. Hic namque
duarum inter se propositionum coniunctionis conditione facta est consequentia.
Itemque quam uim obtinet ex utrisque propositionibus copulatae hypotheticae
portio quae infertur, id est esse b eandem uim obtinet in propositione
ex hypotheticis iuncta ea quae sequitur, id est Cum sit c, esse d
atque id tantum differt, quia cum in prima propositione ex simplicibus iuncta
propositio propositionem sequatur, in secunda propositione ex hypotheticis
iuncta conditio consequentiae conditionis consequentiam comitatur. Nihil
est enim aliud dicere: Si est a, est b quam ei propositioni per quam
dicimus esse a, illam esse comitem per quam b esse praedicamus; at in ea
propositione quae ex hypotheticis iuncta est cum dicimus: Si cum sit a,
est b, cum sit c esse d illud dicitur, ei consequentiae quae inter a et b
est, eam esse consequentiam comitem quae est inter c et d, ita ut si
consequitur posito a esse b, consequatur sine dubio c posito esse d. At in his
propositionibus quae ex simplici et hypothetica consistunt, illa ratio est ut
uel propositionem conditio consequentiae consequatur, uel conditionem
consequentiae propositio comitetur. Nam cum dicimus: Si a est, cum
sit b, esse c id intellegi uolumus, ei propositioni per quam
dicimus: Est a consequi eam conditionem per quam dicimus: Cum
sit b, esse c id est ut, si est a, necesse sit b termino comitem esse c
terminum; cum uero dicimus: Si cum a est, b est, esse c nihil aliud
intellegi uolumus, nisi duarum inter se consequentium propositionum alterius
propositionis consequi ueritatem, ut si habeant inter se consequentiam a atque
b, necesse sit hanc conditionem consequentiae propositionis eius per quam
dicimus esse c consequi ueritatem, id est, si necesse est a posito esse b, necesse
est etiam c esse. Similes igitur syllogismi fient earum propositionum
quae ex simplicibus et earum quae ex non simplicibus utrisque iunguntur: earum
uero quae ex una simplici et ex altera hypothtica copulantur, diuersi quidem a
superioribus, ipsi tamen inter se similes fiunt. Nec interest utrum prima
hypothetica, secunda sit simplex, an e conuerso, ad syllogismorum modos, nisi
forsitan ad ipsius tantum ordinis permutationem. Cum igitur demonstrata fuerit
earum propositionum quae ex simplicibus constant, syllogismorum ratio
demonstrata quoque uidetur earum propositionum esse, quae ex hypotheticis
committuntur; et cum quarumlibet earum propositionum quae ex simplici et
hypothetica constant syllogismorum natura perspecta sit, etiam conuersi ordinis
propositionum natura quales faciat syllogismos ostenditur. Est etiam
species alia propositionum in connexio. ne positarum, quae media quodammodo sit
earum propositionum quae ex hypotheticis simplicibusque iunguntur, et earum
quae duabus hypotheticis copulantur. Nam si ad numerum respicias propositionum
quasi ex tribus terminis constant; quod si ad conditionales animum referas,
quasi ex duabus conditionalibus uidentur esse compositae: quae medietas idcirco
euenit quoniam unus in his terminus communis utrisque conditionalibus inuenitur.
Proponuntur uero hae uel per primam figuram, uel per secundam, uel per
tertiam. Per primam hoc modo: Si est a, est b; et si est b, est
c igitur b in utrisque numeratur, et sunt tres quidem termini hi: Est
a. Est b. Est c. Duae uero conditionales hoc modo: Si est a, est b Si
est b, est c namque b utrisque communis est: atque ideo inter eas
propositiones quae ex tribus terminis, et eas quae ex quatuor componuntur,
mediae sunt huiusmodi propositiones. Per secundam uero figuram proponitur hoc
modo: Si est a, est b; si non est a, est c. Per tertiam uero figuram
sic: Si est b, est a; si est c, non est a. Ac de connexis quidem ista
sufficiunt. Disiunctiuae uero propositiones semper ex contrariis constant, ut
haec: Aut a est aut b est. Altero enim posito alterum tollitur, et
interempto altero ponitur alterum: nam si est a, non est b, si non est a, est
b, eodem modo etiam, si sit b, non erit a, si non sit b, erit a. His igitur
expeditis, ad connexas reuertamur. In illis enim uel propositio propositionem,
uel conditio conditionem, uel propositio conditionem, uel conditio sequitur
propositionem. Dicendum igitur est quae propositiones quarum propositionum
consequentes esse uideantur, et quae contrarietatis modo quam longissime a se
differant, quae uero oppositionis contradictione dissentiant. Simplicium
namque, id est praedicatiuarum propositionum, aliae praeter modum proponuntur,
aliae cum modo: praeter modum sunt quaecumque purum esse significant hoc
modo: Dies est Socrates philosophus est et quae similiter
proponuntur; quae uero cum modo sunt, ita proponuntur: Socrates uere
philosophus est. Hoc enim 'uere' modus est propositionis. Sed maximas
syllogismorum faciunt differentias haec propositiones cum modo enuntiatae,
quibus necessitatis aut possibilitatis nomen adiungitur. Necessitatis hoc modo,
cum dicimus: Ignem necesse est calere possibilitatis, ut cum ita
proponimus: Possibile est a Graecis superari Troianos. Quo fit ut omnis
propositio aut inesse significet, aut necessario inesse, aut, cum non sit
aliquid, tamen enuntiet posse contingere; quarum quidem ea quae inesse
significat simplex est, neque in nullas partes alias diduci potest, ea uero
quae ex necessitate aliquid inesse designat, tribus dicitur modis. Uno quidem
quo ei consimilis est propositioni quae inesse significat, ut cum
dicimus, Necesse esse Socratem sedere, dum sedet. Haec enim eandem
uim obtinet ei quae dicit: Socrates sedet. Alia uero necessitatis
significatio est, cum hoc modo proponimus: Hominem necesse est habere cor
dum est atque uiuit hoc enim significare uidetur haec dictio, non quoniam
tamdiu eum necesse sit habere quamdiu habet sed tamdiu eum necesse est habere
quamdiu fuerit ille qui habeat. Alia uero necessitatis significatio est
uniuersalis et propria, quae absolute praedicat necessitatem, ut cum
dicimus: Necesse est Deum esse immortalem nulla conditione
determinationis apposita. Possibile autem idem quoque tribus dicitur modis: aut
enim quod inest possibile esse dicitur, ut: Possibile est Socratem sedere, dum
sedet aut quod omni tempore contingere potest, dum ea res permanet cui
aliquid contingere posse proponitur, ut: Possibile est Socratem
legere quamdiu enim Socrates est, legere potest; item possibile est quod
absolute omni tempore contingere potest, ut auem uolare. Ex his igitur
apparuit alias propositiones esse inesse significantes, alias necessarias,
alias contingentes atque possibiles, quarum necessariarum et contingentium cum
sit trina partitio, singulae ex iisdem partitionibus ad eas quae inesse
significant referuntur. Restant igitur duae necessariae et duae contingentes,
quae cum ea quae inesse significat numeratae, quinque omnes propositionum
faciunt differentias. Omnium uero harum propositionum aliae sunt affirmatiuae,
aliae negatiuae. Affirmatiua inesse significans est quae dicit: Est
Socrates negatiua quae proponit: Non est Socrates. Necessariarum
uero propositionum affirmatiuarum duae uidentur esse negationes, una contraria,
altera uero opposita. Eius namque, quae dicit: Necesse est esse a
quolibet modo ex utrisque qui dicti sunt, aut ea est negatio quae
dicit: Necesse est non esse a aut ea quae dicit: Non necesse est
esse a quarum quidem ea quae dicit: Necesse est non esse a
contraria est ei quae dicit: Necesse est esse a. Utraeque enim
falsae poterunt inueniri, ueluti si dicimus: Necesse est Socratem
legere Necesse est Socratem non legere utraque mentitur. Nam et cum
legit, non ex necessitate legit, et cum non legit, nulla ne legat necessitate
constringitur sed est utrumque possibile. At uero ea quae dicit: Non
necesse est esse opposita est ei quae proponit: Necesse est
esse una enim semper uera est, semper falsa altera reperitur. In
contingentibus uero atque possibilibus eadem ratio est. Huic enim quae
dicit: Contingit esse a tum ea uidetur obiecta quae
dicit: Contingit non esse a tum ea quae proponit: Non contingit
esse a. Atque ea quidem quae dicit: Contingit non esse a
contingens negatio nuncupatur, ueraque esse potest cum ea affirmatione quae
dicit: Contingit esse a ueluti cum dicimus: Contingit sedere
Socratem Contingit non sedere Socratem. Et haec quidem non dicuntur
esse contrariae, quoniam simul uerae esse possunt; at uero opposita sunt
quotiens ipsum contingens negatur, ut si aduersus eam quae
dicit: Contingit esse a ea proponatur quae dicit: Non contingit
esse a id enim ista significat omnino non posse contingere. Quae cum ita
sint, cumque inesse significantes propositiones praeter ullum dicuntur modum,
his ad esse iuncto aduerbio negatiuo, negatio plena perficitur; quae uero cum
modo proponuntur, si necessariae sint et ad esse negatio coniungatur, ut ea
quae dicit: Necesse est non esse fit necessaria negatio. Si
uero ipsi necessario negatio praeponatur, fit negatio necessarii uehementer
affirmationi opposita, ut ea quae dicit: Non necesse est esse. Item
in contingentibus si ad esse negatio ponatur, fit contingens negatio, ut ea
quae dicit: Contingit non esse. Si uero ipsi contingenti negatio
iungatur, fit contingentis negatio contingenti affirmationi uehementer
opposita, ut ea quae dicit: Non contingit esse. Sed quoniam omnis
propositio aut uniuersalis aut particularis aut indefinita aut singularis
proponitur -- uniuersalis hoc modo: Omnis homo legit particularis
sic: Quidam homo legit indefinita sic: Homo legit
singularis sic: Socrates legit -- necesse est ut sicut in
Categoricorum Syllogismorum Institutione monstratum est, illae sibi maxime
uideantur oppositae quaecumque uel uniuersale affirmant, si particulariter
denegetur, uel uniuersale denegant, si particulariter affirmetur, et quae singulares
sunt, si illa quidem in affirmatione sit posita, illa uero in negatione. Quae
cum ita sint, si haec eadem ratio ad contingentes et necessarias referatur,
idem in necessariis et contingentibus inuenitur, ut si quis dicat: Omnem a
terminum esse necesse est aliusque neget dicens: Non necesse est
omnem a terminum esse fecit oppositam negationem. Et si dicat
aliquis: Contingit omnem a terminum esse itaque aliquis
neget: Non contingit omnem a terminum esse fecerit oppositam
negationem; in utrisque enim negatio et modum remouet, et significationem
uniuersalitatis exstinguit. Atque hoc quidem in simplicibus et categoricis propositionibus
euenire necesse est, de quarum natura diligentius persecuti sumus in his
uoluminibus, quae secundae editionis expositionum in Aristotelis
*Perihermeneias* inscripsimus. Si quis igitur propositionum omnium
conditionalium numerum quaerat, ex categoricis poterit inuenire; ac primum in
connexis ex duabus simplicibus inquirendus est hoc modo. Nam quoniam
propositio simplex hypothetica ex categoricis duabus iungitur, una earum uel
inesse significabit, uel contingere esse dupliciter, uel necesse esse
dupliciter; quod si sint affirmatiuae, quinquies affirmatiua enuntiatione
proponentur; sed quoniam omnis affirmatio habet oppositam negationem, rursus
quinquies negatiua enuntiatione poterunt pronuntiari. Erunt igitur in
prima propositione, quae una pars est hypotheticae propositionis in negatione
et affirmatione constitutae modorum, propositiones decem. Secunda etiam propositio,
quae pars est hypotheticae, totidem affirmationibus et negationibus proponi
potest; erunt igitur eius quoque enuntiationes decem. Sed cum prima propositio
secundae propositioni quodam consequentia copuletur, ut una hypothetica fiat,
omnes decem affrmatiuae ac negatiuae propositiones omnibus decem affirmatiuis
negatiuisque propositionibus applicabuntur. Itaque complexae centum omnes
efficiunt propositiones, haec quae connexae ex simplicibus coniunguntur.
Secundum hunc uero modum potest propositionum numerus inueniri etiam in his
propositionibus /246/ quae ex categorica et hypothetica copulantur, uel quae ex
duabus conditionalibus fiunt. Nam quae ex categorica et conditionali constant,
uel e diuerso, haec tribus categoricis iunctae sunt. Quod si duarum inter
se praedicatiuarum in afffirmatione uel negatione complexio secundum esse, uel
necessario, uel contingenter esse, quinque modos, centum efficit complexiones,
quoniam tertia propositio uel affirmatiua erit uel negatiua, et si affirmatiua
quinque modis uel inesse significans, uel necessario inesse dupliciter, uel
contingenter inesse dupliciter, itemque totidem negabitur modis, simul non
amplius quam decies proponetur. Quo fit ut tertia propositio cum duabus
superioribus, centum inter se modis copulatis atque complexis, iuncta atque
commissa, mille omnes faciat complexiones. Centum namque duarum propositionum
modi, cum decem modis tertiae propositionis complicati, mille perficiunt;
decies enim centum mille sunt. Rursus quoniam ex duabus hypotheticis iuncta
conditionalis quatuor categoricis copulatur, et duae inter se primae
categoricae centum complexionibus iungebantur, necesse est ut posteriores
quoque duae centum complexionibus connectantur; quod si centum superiorum
propositionum categoricarum modi centum posteriorum categoricarum modis
complicentur, fient decem milia complexiones. In illis autem
propositionibus quae tribus uariantur figuris, siquidem medius terminus
similiter et in prima et in secunda hypothetica proponatur, mille erunt
complexiones, ad earum similitudinem quae ex tribus categoricis connectuntur;
tunc enim unus atque idem terminus in utrisque tres neque amplius faciet
enuntiationes. Similiter uero in utrisque proponitur hoc modo: Si est a,
est b; si est b, est c hic enim b terminus, et ad a terminum, et ad c
positus est, esse significans. Idem in necessariis et contingentibus
intelligendum est. At si ita proponatur: Si est a, est b, et, si necesse
est esse b, est uel non est c duae propositiones conditionales, id est
quatuor praedicatiuae fiunt. Quo fit ut secundum eas quae ex quatuor
praedicatiuis connectuntur, decem millia faciunt complexiones. Atque hi numeri
tam in prima quam in secunda uel tertia figura sunt inspiciendi. Et nos quidem
quantus esse propositionum numerus posset, ascripsimus. Numquam tamen
dissimiliter medius terminus enuntiatur: namque ut fiat extremorum conclusio,
medius terminus intercedit, cuius communitas extrema coniungit. Quod si medius
diuersis modis in utraque propositione dicatur, nec connectuntur extrema, atque
ideo ne syllogismus quidem ullus fieri potest, cum praesertim ne una quidem
propositio dici possit, in qua medius terminus dissimiliter enuntiatur. Longe
autem multiplex propositionum numerus existeret, si inesse significantes et
necessarias et contingentes affirmatiuas negatiuasque propositiones per
uniuersales ac particulares, uel oppositas ac subalternas uariaremus; sed id
non conuenit, quia conditionalium termini propositionum indefinito maxime
enuntiantur modo. Atque ideo superuacuum iudicaui determinatarum secundum
quantitatem propositionum quaerere multitudinem, cum determinatae conditionales
proponi non soleant; fere autem hypotheticae propositiones ne per necessitatem
quidem uel per contingens enuntiantur sed illae maximae in usum collocutionis
deducuntur, quae inesse significant. Omnes uero necessariam tenere
consequentiam uolunt, et quae inesse significant, et quibus necessitas additur,
et quibus praedicatio possibilitatis aptatur; haec enim terminis
applicatur. Necessitas uero hypotheticae propositionis, et ratio earum
propositionum ex quibus iunguntur inter se connexiones, consequentiam quaerit,
ut cum dico: Si Socrates sedet, et uiuit neque sedere eum, neque
uiuere necesse est sed, si sedet, uiuere necesse est. Item cum dicimus: Si
sol mouetur, necessario ueniet ad occasum tantumdem significat quantum,
si sol mouetur, ueniet ad occasum. Necessitas enim propositionis in
consequentiae immutabilitate consistit. Item cum dicimus: Si
possibile est legi librum, possibile est ad uersum tertium
perueniri rursus necessitas consequentiae conseruata est; nam si
possibile est legi librum, necesse est etiam id esse possibile, ut ad uersum
tertium perueniatur. Opponuntur autem hypotheticis propositionibus illne solse
quae earum substantiam perimunt. Substantia uero propositionum hypotheticarum
in eo est, ut earum consequentiae necessitas ualeat permanere. Si quis
igitur recte conditionali propositioni repugnabit, id efficiet ut earum
destruat consequentiam, ueluti cum ita dicimus: Si a est, b est non
in eo pugnabit si monstret, aut non esse a, aut non esse b sed si posito quidem
a, ostendit non statim consequi esse b sed posse esse a, etiamsi b terminus non
sit. Uel si negatiua sit conditionalis, eodem destruetur modo: ut cum
dicimus: Si a est, b non est non ostendendum est, aut non esse a,
aut b esse; sed cum a sit, posse esse b terminum. Sunt autem hypotheticae
propositiones, aliae quidem affirmatiuae, aliae negatiuae; sed de his nunc
loquor quae in consequentia positae in connexione esse dicuntur: affirmatiuae
quidem, ut cum dicimus: Si est a, est b. Si a non est, b est
negatiuae uero: Si a est, b non est. Si non est a, non est b. Ad
sequentem enim propositionem respiciendum est, ut an affirmatiua uel negatiua
sit propositio iudicetur; idem de compositis syllogismis conditionalibus
intellegi oportebit. De his autem propositionibus quae in disiunctione sunt
positae, cum de earum syllogismis tractauero, commodius atque uberius dicam. Hypotheticos
syllogismos, quos latine conditionales uocamus, alii quinque, tribus alii
constare partibus arbitrantur, quorum mox controuersiam diiudicabo, si prius
quibus nominibus talium syllogismorum partes appellentur ostendero. Quoniam
enim omnis syllogismus ex propositionibus texitur, prima uel propositio, uel sumptum
uocatur; secunda uero dicitur assumptio, his quae infertur, conclusio
nuncupatur. Cum enim ita dicimus: Si homo est, animal est; Homo autem
est; Animal igitur est ea quidem enuntiatio per quam
diximus: Si homo est, esse animal propositio uel sumptum uocatur, ea
uero quam huic adiunximus: Est autem homo assumptio dicitur, tertia
conclusio nominatur, per quam ostendimus animal esse qui fuerit homo. Sed
quoniam saepe euenit ut propositionis enuntiatae consequentia non sit
uerisimilis, propositioni saepe adiungitur approbatio, per quam id quod est
propositum uerum esse monstretur. Assumptio saepe ad fidem per se non uidetur
idonea: huic quoque iuuamen probationis adiungitur, ut uera esse uideatur; quo
fit ut saepe quinque partes, saepe quatuor, interdum tres hypotheticos
syllogismos habere contingat. Nam quinque constabit partibus si et propositio
et assumptio probationibus indigebunt; quod siue propositio, siue assumptio
probatione indigent, quadripartitus est syllogismus, quod si neutra est
approbanda, tripartitus esse relinquitur. In hac uero sententia etiam
Marcus Tullius esse deprehenditur: in Rhetoricis enim syllogismos quosdam
quinquepartitos, quadripartitos alios esse confirmat. Quibus uero non placet
talium syllogismorum partes ultra ternarium numerum propagari, hi probationes
propositionum atque assumptionum non putant in syllogismi partibus esse
ponendas, neque enim propositionem esse, de qua syllogismus possit existere,
cui non consentit auditor; quod si per se dubia est ea probatio quae propositioni
dubiae iungitur, fidem faciens eidem cui coniungitur propositioni, faciat ut sit
idonea syllogismo. Ac per hoc tunc incipit esse propositio syllogismi,
cum talis per probationem redditur, ut ex ea colligi aliquid possit; tunc uero
colligi ex se aliquid potest, cum probationis auxilio poterit ab auditore
concedi. Quocirca membrum quoddam, et quasi fulcimentum dubiae propositionis
uel assumptionis, probatio esse uidetur, non pars etiam syllogismi; sed nostra
sententia his potius accedit qui tribus eum partibus constare pronuntiant.
Etenim quaelibet probatio quae uel propositioni uel assumptioni copulatur,
propositionis esse uel assumptionis probatio dicitur. Cum igitur non ad
syllogismum sed ad propositionem uel assumptionem cuius est probatio referatur,
non oportet eam syllogismi proprie partem uideri. Nam illud quod obici potest, nullus
ignorat, quin partium partes etiam totius partes esse dicantur; sed plurimum
refert utrum ipsae sint primitus partes totius, an in secundarum partium
postremitate ponantur. Amplius, si sit per se nota ac probabilis propositio,
totus syllogismus probatione non indiget; quod si per se propositionis nulla
fides est, necesse est ut ea propositio quodam ueluti testimonio probationis
indigeat. Non igitur syllogismus probatione, in eo quod syllogismus est,
indigebit, sed propositio, si fide propria fuerit destituta. Idem etiam de
assumptione dici potest. Quare manifestum est eorum esse sententiam
praeponendam, qui sullogismum putant tribus partibus constare. Praeterea si qua
propositio probationis indigeat, ut eam ueri fides sequatur, aliquo
demonstrabitur syllogismo. Quocirca qui fieri potest ut recte syllogismus pars
syllogismi simplicis esse dicatur? ipsam enim probationem propositionis
syllogismum, uel ex syllogismo esse necesse est. His itaque determinatis, de
his protinus syllogismis quorum propositiones in connexione positae duobus
terminis constant, explicandum uidetur. Horum autem duplex forma est: quatuor
enim fiunt per praecedentis positionem qui sunt primi hypothetici atque perfecti,
quatuor uero per sequentis negationem, qui cum demonstratione egeant, non
uidentur esse perfecti. Prioris uero negatione, uel sequentis positione, nullus
omnino syllogismus efficitur. Omnium igitur talium propositionum primum numerus
explicetur, ut qui fiant ex his syllogismi facilis acquiratur agnitio. Sunt
autem quatuor: Si est a, est b Si est a, non est b Si non est a,
est b Si non est a, non est b Ac de prioribus quidem syllogismis
atque perfectis primo loco dicendum est. Horum enim primus modus est hic
ueniens a prima propositione: Si a est, b est; Atqui est a; Est
igitur b. Cum enim prima propositio eam conditionem proponat, ut si sit a
necesse sit consequi essentiam b termini, idem assumptio quod praecedit assumit
ac ponit, dicitque: At est a consequitur igitur ut sit b. Si enim ex
consequentia primae propositionis id quod secundum est assumendo ponamus,
nullus efficitur syllogismus. Age enim sit huiusmodi consequentia, ut si
sit a, sit b assumaturque quod sequitur hoc modo: At est b non
consequitur ut sit uel non sit a. Id uero clarius fiet exemplo: sit enim
propositio: Si homo est, animal est assumaturque esse animal,
scilicet quod consequitur, non necesse erit esse hominem uel non esse; potest
enim, cum sit animal, homo uel esse uel non esse. Secundus uero modus est eorum
in quibus prior propositionis pars in assumptione repetitur, uenit autem ex
secunda propositione superius digesta, hoc modo: Si est a, non est b; Atqui
est a; Non est igitur b. Id enim propositum fuerat, si esset a, non
esset b. Sumpto igitur praecedente, consequentis est facta conclusio; quod si
consequens sumas, nullus uidetur fieri syllogismus, quia nec consequitur ulla
necessitas, hoc modo: Si est a, non est b; Atqui non est b; non
necesse est esse a uel non esse. Age enim ita sit propositio: Si est
nigrum, album non est et id quod sequitur assumatur: Atqui non est
album non necesse erit esse nigrum uel non esse, quia cum non sit album
potest aliquid esse medium. Tertius uero modus est talium syllogismorum qui
uenit ex tertia propositione, quorum in assumptione id ponitur quod praecedit
hoc modo: Si non est a, est b; Atqui non est a; Est igitur
b. Haec igitur conclusio rursus ex conditione propositionis euenit: id
enim fuerat propositum, ut si non esset a esset b; quod si conuertas et sumas
esse b, id est quod sequitur, non necesse erit uel esse uel non esse id quod
praecedit. Sed huius exemplum non potest inueniri, eo quod si ita
proponitur, ut: Cum non sit a sit b nihil esse medium uideatur inter
a atque b; sed in his si alterum non fuerit, statim necesse est esse alterum,
et si alterum fuerit, statim alterum non esse necesse est. Videtur ergo
quodammodo et sequenti posito in his fieri syllogismus; sed quantum ad rerum
naturam ita est, quantum uero ad propositionis ipsius pertinet conditionem,
minime consequitur. Quod quidem ex his patet quae superius dicta sunt. In
utrisque enim superioribus modis sequenti posito nihil ex necessitate collectum
est, hic uero tertius modus, quantum ad complexionem propositionum pertinet, in
quo ponendo si id quod consequebatur assumitur, nullum efficit
syllogismum. Quantum uero ad rerum naturam, in quibus solis hae
propositiones enuntiari possunt, uidetur esse necessaria consequentia hoc modo,
ut: Si dies non est, nox sit Si nox sit, dies non sit ex
necessitate consequitur; similesque sunt hi syllogismi his qui in disiunctione
sunt constituti, de quibus paulo posterius commemorabo, quorumque ad illos et
differentias et similitudines dabo. Quartus uero modus est ex quarta
propositione, cum ita proponitur: Si a non est, b non est; Atqui non
est a; Non est igitur b rursus enim id quoque consequi ex
propositione monstratur, quae proposuit non fore b, si a prior terminus non
fuisset. At si id quod consequitur assumamus, nulla uidetur fieri posse
necessitas, ueluti si ita dicamus: Non est autem b non necesse erit
uel esse uel non esse a. Age enim proponatur si animal non est, non esse
hominem, assumaturque: At non est homo non necesse est ut uel sit
animal uel non sit. Demonstratum igitur est in huiusmodi syllogismis, si id
quidem quod praecedit ponendo assumatur, perfectos atque ex ipsis
propositionibus probabiles et necessarios fieri syllogismos. Si uero id
quod sequitur ponendo assumatur, nullam fieri necessitatem, praeter in tertio
modo, qui cum sit similis his syllogismis qui secundum disiunctionem propositis
enuntiationibus fiunt, uidetur in rebus de quibus proponi possit seruare
necessitatem, cum in complexione non seruet, quod ex caeteris tribus modis
arguitur primo, secundo atque quarto, in quibus assumpta ponendo sequente
propositionis parte, nihil ex necessitate conficitur. Ac de his quidem
syllogismis, qui duobus terminis coniunguntur, quorum prima pars propositionis
ponendo assumitur, quantum ad institutionis pertinet modum, sufficienter
expressimus. Nunc uero de his dicendum est, quorum consequens propositionis
pars ita assumitur, ut perimatur. Ex his quoque quatuor fiunt modi, cum prior
propositionis pars in assumptione non possit interimi, ut ulla syllogismi
necessitas consequatur. Est igitur primus modus talium syllogismorum a prima
ueniens propositione sic: Si est a, est b; Atqui non est b; Non
est igitur a. Hic igitur b terminus, qui in prima propositione consequens
fuerat, in assumptione est interemptus, ut a terminus, qui propositionis prima
pars fuerat, interimeretur, eaque necessitas tali ratione probabitur. Positum
namque est si a sit, b esse; et assumptio facta est ut consequens pars
propositionis interimeretur, id est, non esse b. Dico quia consequitur non esse
a: nam si potest esse a, ut non sit b, frustra erit prior propositio quae ait,
si a sit, b esse. Atqui ea propositio ualet; cum igitur a sit est b. Quod si
cum non sit b, sit a, quod scilicet ex assumptione proponitur, idem b erit
/268/ et non erit: non erit quidem, quia b non esse proponit assumptio; erit
autem, quia si est a, erit b, quod fieri non potest; non igitur, si b non
fuerit, erit a. Hic est igitur primus modus talium syllogismorum, qui ex
interempta parte consequenti propositionis fiunt, qui non sunt perfecti neque
ex se cogniti sed indigent uel eius quam superius proposui, uel cuiuslibet
alterius probationis, ut ueri esse monstrentur. Quod si prima pars interimatur,
non erit syllogismus; age enim ita dicamus: Si est a, est b; Atqui
non est a non consequitur ut sit uel non sit b, ut exemplo etiam
demonstratur. Sit enim propositio: Si est homo, animal est; Sed homo
non est; non necesse erit uel esse animal, uel non esse. Secundus modus
per contradictionem assumptionis, qui a secunda propositione descendit, ille
est cum ita proponimus: Si a est, b non est; Atqui est b; Igitur
a non est. Hic enim rursus secunda pars propositionis est interempta: nam
cum secunda pars propositionis b non esse diceret, si a fuisset, assumptio b
esse pronuntiat. Affirmatio autem perimit negationem, quam assumptionem
consequitur, ut a non sit, hoc modo. Sit enim propositio: Si a est, b non
est et sit b. Dico quia a non erit: nam si erit a, cum sit b, idem b erit
et non erit: non erit quidem ex prima propositione quae dicit: Si a est, b
non est erit autem per assumptionem, qua dicimus esse b. At si praecedens
propositionis pars auferatur, non fiet ulla necessitas. Age enim in
huiusmodi propositione: Si a est, b non est ita dicamus: Atqui
non est a non consequitur ut b sit aut non sit. Id uero tali arguitur
exemplo. Dicamus enim: Si nigrum est, album non est assumamusque non
esse nigrum, non statim consequitur ut uel album sit, uel non sit: potest enim
aliquid esse mediorum. Tertius modus ille est ex tertia propositione deductus,
cum ita proponimus: Si a non est, b est; b autem non est; a
igitur est. Hic quoque consequens pars propositionis assumpta est, et cum
in propositione affirmaretur, in assumptione negata est, et est rata
consequentia, et perficiens syllogismum hoc modo. Nam si uerum est, cum non sit
a, esse b, dico quia si b non sit, esse a: nam si poterit, cum b non sit, non
esse a, frustra est prima propositio, quae dicit cum non sit a esse b eritque b
ac non erit; non erit quidem ex ea assumptione quae proponit non esse b; erit
autem, quia, si a terminus esse negabitur, posito non esse b termino, cum non
sit a, erit b, quod est impossibile. Non igitur potest fieri ut cum non
sit b, non sit a; consequitur igitur ut, cum non sit b, sit a. Quod si prior
pars propositionis quae praecedens est auferatur, nullus est syllogismus, hoc
modo: cum enim dicimus si a non est, esse b, si assumamus: Atqui est
a nihil euenit necessarium, ut uel sit b uel non sit, secundum ipsius
complexionis naturam. Nam hic quoque, ut in his in quibus in assumptione
secundus terminus ponebatur, dicendum est secundum quidem ipsius complexionis
figuram nullum fieri syllogismum; secundum terminos uero in quibus solis dici
potest, necesse esse, si a fuerit, b non esse. In contrariis enim tantum, et in
his immediatis, id est medium non habentibus, haec sola propositio uere poterit
praedicari, ueluti cum dicimus: Si dies non est, nox est siue non
fuerit dies, nox erit, siue nox non fuerit, dies erit, siue dies fuerit, nox
non erit, siue nox fuerit, dies non erit. Quartus modus est horum
syllogismorum ex quarta propositione descendens, cuius haec prima est
propositio: Si a non est, non est b; Est autem b; Erit igitur
a. Hic quoque secunda pars propositionis assumpta est, et quaniam eadem
in negatione fuerat posita, affirmatione est interempta; affirmatio enim uim
negationis interimit. Hic quoque eodem modo syllogismi necessitas continetur,
nam, si posito cum non sit a, non esse b, sumatur esse b, dico quia consequens
est etiam a esse. Nam si potest, cum sit b, non esse a, frustra est prima
propositio, quae, cum a non sit, b non esse pronuntiat; fiet igitur rursus ut
idem b sit ac non sit. Ex assumptione namque erit b; ita enim
dicitur: Atqui est b si uero hoc posito possit non esse a, rursus b
non erit, quia prima propositio ait: Si non sit a, non est b quod
est impossibile. Quod si ea portio propositionis quae praecedens est auferatur,
nihil euenit necessarium. Age enim ita dicamus: Si non est a, non est
b assumamusque: Atqui est a non consequitur ut b uel esse uel
non esse necessario concludatur, ut in hoc syllogismo: Si non est animal,
non est homo; Atqui est animal; non necesse est uel esse hominem uel
non esse. Hi igitur quatuor syllogismi imperfecti /274/ dicuntur, idcirco
quoniam per se non habent apertam atque perspicuam consequentiae necessitatem,
eaque illis ex probatione conficitur. Ut igitur breuiter concludendum sit,
in hypotheticis simplicibus syllogismis connexas habentibus propositiones,
quoquo modo factis, si quidem prima pars propositionis assumitur, si ea
ponatur, fient quatuor syllogismi per se cogniti atque perfecti; si uero id
quod consequitur assumatur, nulla est syllogismo necessitas, nisi in tertio
tantum modo, qui non propter complexionis naturam sed propter terminorum
contrarietatem, in quibus solis dici potest, uidetur conclusionis necessitatem
tenere. Itaque si quid in assumptione ex his quae in propositione sunt
prolata ponatur, quatuor uel quinque fieri necesse est syllogismos perfectos:
quatuor, ubi prima pars propositionis, quintum uero, ubi secunda pars
propositionis ponendo assumitur, si non ad complexionis naturam sed ad terminos
aspiciamus. Si quid uero ex his quae in assumptione prima propositio enuntiat,
auferatur, si quidem consequens pars propositionis auferatur, fient imperfecti
et probatione indigentes quatuor syllogismi; si uero prior propositionis pars
auferatur, nulla erit necessitas syllogismi, nisi in tertio tantum modo, ubi
non facit necessitatem complexionis sed terminorum natura. Quocirca hi quoque
quatuor uel quinque sunt syllogismi: quatuor quidem, si secunda propositionis
pars fuerit interempta; quintus /276/ uero, si eum non complexionis natura sed
terminorum proprietate metiamur. Quocirca si ex duobus terminis propositio prima
consistat, octo sunt uel decem, nec amplius syllogismi. Ac de his quidem
conditionalibus syllogismis, quorum propositiones connexae sunt, et ex duabus
praedicatiuis simplicibus constant, sufficienter expeditum est. Nunc de his
syllogismis dicendum est, qui uel ex praedicatiua et hypothetica, uel ex
hypothetica praedicatiuaque nectuntur. Horum autem facile complexiones omnium
syllogismorum apparebunt, si prius earum numerus exponatur. Sunt igitur
priores quidem quae ex praedicatiua atque hypothetica connectuntur hae: Si
sit a, cum sit b, est c. Si est a, cum sit b, non est c. Si est a,
cum non sit b, est c. Si est a, cum non sit b, non est c. Si non est
a, cum sit b, est c. Si non est a, cum sit b, non est c. Si non est
a, cum non sit b, est c. Si non est a, cum non sit b, non est c. Ac
primum quae sit earum natura, uidetur esse tractandum. Neque enim quoquo modo
conditio ponatur, conditionalis propositio fiet sed si illa consequentia
propter positam euenit conditionem. Nam si quis ita dicat: Si homo est, cum sit
animal, animatum est non uidetur facere apposita conditio consequentiae
necessitatem; nam etiam si non sit homo, nihilominus tamen, cum sit animal,
animatum est. At si ita ponatur: Si homo /278/ est, cum sit animatum,
animal est uidetur consequentiae ratio in conditione consistere. Neque
enim necesse est, cum animatum sit, esse animal, nisi homo uel tale aliquid
fuerit, quod animatum esse proponitur; tunc enim quod animatum est, animal esse
necesse est, homo namque uel quodlibet aliud tale animal est. Per singulas
igitur propositiones eundum est, et spectanda est earum singularis natura hoc
modo. Prima propositio per quam enuntiatur si est a, cum sit b, esse c,
talis esse debet ut b quidem possit esse etiam praeter a, si tamen a fuerit, b
non esse non possit; rursus idem b terminus possit esse etiam cum non est c,
nec sit necesse ut b posito sit etiam c sed tunc tantum necesse sit esse c,
quando b terminus a terminum sequitur, ut si sit a homo, b animatum, c animal.
Animatum enim et praeter hominem et praeter animal esse potest; si uero sit
homo, animatum esse necesse est, et cum animatum hominis essentiam consequatur,
consequitur ut idipsum animatum sit animal. Item secundam propositionem,
quae ait si est a, cum sit b, non esse c, huiusmodi esse oportebit ut b quidem
praeter a esse possit sed cum fuerit a, necesse sit esse etiam b; at uero c
tale sit ut simul quidem cum a esse non possit, cum b uero esse possit sed tunc
tantum cum b esse non possit, quando b terminus a terminum sequitur, ut si sit
a homo, b animatum, c insensibile. Namque animatum praeter hominem esse potest;
at si homo sit, ut sit animatum necesse est; insensibile uero potest esse
animatum sed tunc /280/ insensibile et animatum non conueniunt, cum idcirco est
animatum quia homo esse praedictus est. Tertia uero propositio a quidem
terminum debet habere, qui numquam simul esse possit cum b termino; c uero
terminum talem esse oportebit, ut possit quidem non esse, si non fuerit b sed
tunc tantum necesse sit, si b terminus non sit, esse c terminum, si idcirco non
est b quaniam terminus a esse praedictus est, ut si sit a homo, b inanimatum, c
sensibile. Nam si est homo, non est inanimatum, sensibile uero potest simul non
esse cum inanimato; possunt enim esse quaedam quae nec inanimata sint, nec
sensibilia, ut arbores. Idem tamen sensibile necesse est esse, cum non sit
inanimatum, si idcirco inanimatum non est quia homo esse praedictus est. Rursus
quarta propositio huius debet esse proprietatis, ut b quidem terminus nullo
modo esse possit, si fuerit a, at uero c possit esse, si non fuerit b; sed tunc
tantum c, cum non fuerit b, non esse necesse sit, si b terminus non sit quia
prius a terminus esse positus est, ut si sit a homo, b inanimatum, c
insensibile. Inanimatum enim non erit si fuerit homo; insensibile uero potest
esse et non esse, si non sit inanimatum; tunc tamen insensibile non esse ne cesse
est, cum inanimatum non sit, cum idcirco inanimatum non est quia homo esse
praedictus est. Quinta quoque propositio tales habere terminos debet, ut a
quidem si non sit, necesse sit esse b, si b terminus sit, c et esse possit et
possit non esse: tunc tantum c esse necesse sit, cum fuerit b, cum idcirco est
b quia a terminus esse negatus est, ut si sit a quidem animatum, b uero
insensibile, c inuitale. Igitur si non sit animatum, statim consequitur ut sit
insensibile; inuitale autem potest esse, si sit insensibile, ut lapis, potest
uero non esse inuitale, si sit insensibile, ut sunt arbores; sed tunc tantum,
posito insensibili, consequitur ut inuitale esse necesse sit, cum idcirco est
insensibile quia non est animatum. Sexta uero propositio tales terminos
habere desiderat, ut b quidem esse necesse sit, si non fuerit a, at uero c
terminus, si sit b, uel esse uel non esse possit; tunc tamen c non esse necesse
sit, cum sit b, quando idcirco est b quia a terminus non esse propositus est,
ueluti si sit a animatum, b insensibile, c uitale. Nam necesse est esse
insensibile, si non fuerit animatum; cum uero sit insensibile, fieri quidem
potest ut non uiuat, ueluti lapis, fieri autem potest ut uiuat, ueluti arbor;
tunc tamen necesse est non uiuere, cum sit insensibile, quando idcirco est insensibile
quia animatum non esse propositum est. Septimus modus talibus terminis
debet esse contextus, ut b quidem sine a esse non possit, c autem si non sit, b
et esse et non esse possit; tunc tamen necesse sit c terminum esse, si non sit
b, cum idcirco b non esse propositum est quoniam a fuerit ante denegatum. Sit
enim a quidem animatum, b uero sensibile, c inuitale; sensibile igitur esse non
potest nisi fuerit animatum; si igitur non sit animatum, non erit sensibile, si
uero non sit sensibile, potest esse inuitale, uelut in lapidibus, idem potest
non esse, uelut in arboribus; tunc tamen sensibili denegato inuitale necesse
est esse, cum idcirco non est sensibile quia prius animatum non esse propositum
est. Octaua propositio his terminis connectenda est, ut b terminus esse
non possit si non fuerit a, cum uero non sit b, terminus c et esse et non esse
possit sed tunc necesse sit c terminum non esse, cum non fuerit b, cum idcirco
non est b quia a terminus prius esse negatus est, ut si sit a quidem animatum,
b uero sensibile, c uitale. Sensibile igitur esse non potest nisi fuerit
animatum; idem tamen sensibile si non sit, et non esse uitale potest, ut
lapides, et esse uitale, ut arbores; tunc tamen necesse est uitale non esse, si
non sit sensibile, cum idcirco sensibile non est quia prius animatum esse
negatum est. Ex his igitur constat c terminum, quoquo modo fuerit b, in
conditionalibus propositionibus, quae in tota enuntiatione post praedicatiuas
locantur, posse tam loco afFirmationis quam negationis assumi, ex quibus
assumptionibus fiunt complexiones uariae syllogismorum. His igitur ita
expeditis, de omnibus in commune praecipiendum uidetur. Nam cum sint octo
propositiones quae ex praedicatiua hypotheticaque nectuntur, quae superius
ascriptae sunt, earum quatuor ita faciunt consequentiam, si a terminus sit;
quatuor uero ita conditionem proponunt, si a terminus non sit. Fiunt uero
ex his syllogismi hoc modo. Ex prima propositione: Si est a, cum sit b, est
c; Atqui est a; Cum igitur sit b, est c uel sic: Atqui cum
sit b, non est c; Non est igitur a (posse autem huiusmodi esse
assumptionem ex superius descripta propositionum natura cognoscitur). Ex
secunda propositione: Si est a, cum sit b, non est c; Atqui est
a; Cum igitur sit b, non est c uel ita: Atqui cum si b, est
c; Non est igitur a. Ex tertia: Si est a, cum non sit b, est
c; Atqui est a; Cum igitur non sit b, est c uel
ita: Atqui cum non sit b, non est c; Non est igitur a. Ex
quarta: Si est a, cum non sit b, non est c; Atqui est a; Cum
igitur non sit b, non est c uel ita: Atqui cum non sit b, est
c; Non est igitur a. In his igitur quatuor propositionibus, in
quibus a terminus esse proponitur, si assumptum fuerit eundem a terminum esse,
c terminus uel esse uel non esse monstratur; idem uero si c terminus assumatur,
siquidem cum est non esse, uel cum non est esse assumatur, a terminus non esse
monstrabitur. Ex quinta etiam propositione ita syllogismi fiunt: Si
non est a, cum sit b, est c; Atqui non est a; Cum igitur sit b, est
c uel ita: Atqui est a; Cum igitur sit b, non est c uel
ita: Atqui cum sit b, non est c; Est igitur a uel
sic: Atqui cum sit b, est c; Non est igitur a. Quod idcirco
euenit ut huiusmodi propositio quatuor colligat syllogismos, quia in his tantum
si non sit aliquid esse aliud proponi potest, in quibus contraria medietatibus
carent; in his enim uel interempto altero alterum ponitur, uel posito altero
alterum necesse est perimatur. Ex sexta: Si non est a, cum sit b, non
est c; Atqui non est a; Cum igitur sit b, non est c uel ita: Atqui
cum sit b, est c; Est igitur a. Ex septima: Si non est a, cum
non sit b, est c; Atqui non est a; Cum igitur non sit b, est c
uel ita: Atqui est a; Cum igitur non sit b, non est c uel
ita: Atqui cum non sit b, non est c; Est igitur a uel
ita: Atqui cum non sit b, est c; Non est igitur a. In hac
quoque complexione propter eandem causam quatuor collectiones hunt. Ex
octaua: Si non est a, cum non sit b, non est c; Atqui non est
a; Cum igitur non sit b, non est c uel ita: Atqui cum non sit
b, est c; Est igitur a. In his quoque quatuor propositionibus, si
quidem a non esse assumatur, c uel esse uel non esse concluditur; si uero c cum
est non esse, uel cum non est esse assumatur, a terminus semper esse
concluditur, nisi in quinto et septimo tantum modis, ubi cum c esse assumatur,
a non esse monstratur. Omnium uero communis est ratio, praeter quintum ac
septimum modum, ut si a terminus ita assumatur, quomodo in prima enuntiatione
propositus est, conditio quae sequitur in conclusione firmetur. Si uero
conditio quae sequitur contrario modo atque in enuntiatione proposita est
assumatur, categorica propositio, quae prima est, interimetur. In septimo autem
uel quinto modo, quaque ratione sumptum sit alterum, in utrisque partibus
faciet conclusionem. Itaque fiunt sedecim uel uiginti potius syllogismi: octo
quidem, si a terminus, ut est propositus, assumatur, octo uero, si c terminus
conuerso modo atque in propositione est positus assumatur, quatuor uero ex
quinto et septimo modis utrobique facientibus conclusionem. Reliquis uero
complexionibus nulla est consequentia necessitatis. Ut autem plenior fieret
intellectus ipsas propositiones cum suis terminis positas annotaui, ut secundum
praedictos assumptionum modos non ratione solum demonstratio fieret, uerum
etiam per exempla currentibus doctrina clarior elucesceret. Si est a homo,
cum sit b animatum, est c animal. Si est a homo, cum sit b animatum, non
est c insensibile. Si est a homo, cum non sit b inanimatum, est c
sensibile. Si est a homo, cum non sit b inanimatum, non est c
insensibile. Si non est a animatum, cum sit b insensibile, est c
inuitale. Si non est a animatum, cum sit b insensibile, non est c
uitale. Si non est a animatum, cum non sit b sensibile, est c
inuitale. Si non est a animatum, cum non sit b sensibile, non est c
uitale. Expeditis igitur his syllogismis qui ex talibus propositionibus
fiunt, quae ex prima praedicatiua secunda hypothetica copulantur, nunc ad eos
transitum faciamus qui ex prima conditionali secunda uero praedicatiua
nectuntur, quamm omnium numerus proponendus est, ut de quibus loquimur lector
agnoscat. Si cum sit a, est b, est c. Si cum sit a, est b, non est c.
Si cum sit a, non est b, est c. Si cum sit a, non est b, non est
c. Si cum non sit a, est b, est c. Si cum non sit a, est b, non est
c. Si cum non sit a, non est b, est c. Si cum non sit a, non est b,
non est c.Prima igitur propositio tales habere terminos debet, ut a quidem
possit esse praeter c ac b; sed tunc, si a fuerit, c esse necesse sit, cum a
terminum b terminus subsequatur, ut si sit a quidem animatum, b homo, c animal.
Animatum namque praeter animal et praeter hominem esse potest; tunc uero id
quod animatum est etiam animal esse necesse est, si id quod est animatum, homo
est. Secunda propositio talibus terminis contexenda est, ut a quidem praeter b
atque c, et cum eisdem esse possit; tunc tamen necesse sit non esse c, si a
posito b sequatur, ut si a sit animatum, b homo, c equus. Animatum quippe
et ut homo uel equus sit aut non sit fieri potest; tunc uero necesse est id
quod animatum est non esse equum, si id ipsum quod animatum est, homo fuerit.
Tertia propositio his terminis copulatur, ut a quidem cum b et c uel esse uel
non esse possit, tunc tamen necesse sit simul esse cum c, si, posito a termino,
b terminus abnuatur, ut si sit a animatum, b animal, c insensibile. Nam quod
animatum est, uel animal uel non animal, uel insensibile uel non insensibile
esse potest sed tunc necesse est id quod animatum est esse insensibile si,
animato posito, animal abnuatur. Quartae propositionis hi termini sunt,
ut a quidem cum b atque c esse et non esse possit, tunc uero ab eo modis
omnibus separetur, si, posito a termino, b terminus abnuatur, ut si sit a
quidem animatum, b animal, c homo. Nam quod animatum est uel animal esse uel
non esse, itemque homo esse uel non esse potest; tunc tamen necesse est ut, cum
sit animatum, non sit homo, cum posito esse animato animal denegatur. Quinta
uero propositio his terminis conectatur, ut si non sit a, possit et esse et non
esse b atque c; tunc tamen cum non sit a, terminum c esse necesse sit si,
posito non esse a, esse b terminum consequatur, ut si sit a quidem inuitale, b
homo, c animal. Nam si non sit inuitale, tunc possunt homo atque animal
esse uel non esse; at necesse est esse animal, negato inuitali, si, cum
inuitale negabitur, esse hominem subsequatur. Sextam uero propositionem talia
debent membra coniungere, ut, si non sit a terminus, b atque c uel esse uel non
esse possint; tunc uero, denegato a termino, c non esse necesse sit, cum
negationem a termini b termini affirmatio comitabitur, ut si sit a inuitale, b
homo, c equus. Nam quod non est inuitale, potest esse homo uel equus uel non
esse sed necesse est non esse equum, inuitali denegato, si negationem inuitalis
hominis positio subsequatur. Septimae propositionis hos esse terminos
oportebit, ut, si non sit a terminus, b atque c et esse et non esse possint;
/296/ sed tunc necesse sit esse c terminum, si negationem a termini b termini
negatio subsequatur, ut si sit a animal, b animatum, c inuitale. Animal quidem
si non sit, animatum et inuitale esse uel non esse potest; tunc uero necesse
est, si animal non sit, esse inuitale, quando, si animal non sit, non erit
animatum. Octaua propositio est cum, negato a termino, possunt et esse et
non esse b atque c termini; sed tunc necesse est, si a terminus abnuatur, non
esse c terminum, cum negationem a termini negatio b termini subsequetur, ut si
sit a inuitale, b animal, c homo. Si igitur non sit inuitale, potest esse
uel non esse animal uel homo, tunc uero si non sit inuitale necesse est hominem
non esse, cum animal non fuerit. His igitur ita expeditis, illud in
commune dicendum est, quod superiores quatuor propositiones ita faciunt
conditionem, si fuerit a, posteriores uero si non fuerit, ex quibus omnibus
syllogismi tali ratione nascuntur. Ex prima propositione: Si cum sit
a, est b, est c; Atqui cum sit a, est b; Est igitur c uel
ita: Atqui non est c; Cum igitur sit a, non est b. Posse uero
tales fieri conclusiones, ex superius descriptarum propositionum natura
cognoscimus: poterat enim a terminus esse uel non esse cum b. Item ex
secunda: Si cum sit a, est b, non est c; Atqui cum sit a, est
b; Non est igitur c uel ita: Atqui est c; Cum igitur sit
a, non est b. Ex tertia uero utrobique assumptis terminis collectiones
fiunt, ut: Si cum est a, non est b, est c; Atqui cum est a, non est
b; Est igitur c uel ita: Atqui cum sit a, est b; Non est
igitur c uel ita: Atqui non est c; Cum igitur sit a, est b uel
sic: Atqui est c; Cum igitur sit a, non est b. Quae idcirco
facta est utrobique collectio, quoniam in his terminis hae propositiones
poterant poni, in quibus immediata contraria reperiebantur; in illis enim
alterius positio alterum perimebat, et alterius interemptio ponebat
alterum. Ex quarta: Si cum sit a, non est b, non est c; Atqui
cum sit a, non est b; Non est igitur c uel ita: Atqui est
c; Cum igitur sit a, est b. Ex quinta:Si cum non sit a, est b, est
c; Atqui cum non sit a, est b; Est igitur c uel ita: Atqui
non est c; Cum igitur non sit a, non est b. Ex sexta: Si cum
non sit a, est b, non est c; Atqui cum non sit a, est b; Non est
igitur c uel ita: Atqui est c; Cum igitur non sit a, non est
b. Ex septima utrobique colligitur hoc modo: Si cum non sit a, non
est b, est c; Atqui cum non sit a, non est b; Est igitur c uel
ita: Atqui cum non sit a, est b; Non est igitur c uel
sic: Atqui non est c; Cum igitur non sit a, est b uel
ita: Atqui est c; Cum igitur non sit a, non est b. Hic quoque
propter eandem causam in alterutra assumptione syllogismus fiet; non esse
aliquid cum alind non sit in immediatis tantum contrariis dicebatur. Ex
octaua: Si cum non sit a, non est b, non est c; Atqui cum non sit a,
non est b; Non est igitur c uel ita: Atqui est c; Cum
igitur non sit a, est b. In omnibus igitur superius descriptis
syllogismis, haec ratio est, ut, si b terminus assumatur, ita ut in
propositione est positus, ita c terminum concludat, ut in eadem propositione
fuerit collocatus. At si c terminus contrario modo assumatur quam in
propositione fuerit positus, contrario modo b terminus in conclusione
monstrabitur, praeter tertium et septimum modum, in quibus etiamsi b terminus
contrario modo atque in propositione est positus assumatur, c terminum
contrario modo atque positus est colligit, uel si c terminus ita ut in
propositione est positus assumatur, simili modo b terminum concludit, ut in
eadem propositione fuerat collocatus. Quare sedecim quidem uel uiginti fiunt
syllogismi: assumptis namque primis hypotheticis propositionibus, octo; octo
uero si secundae praedicatiuae assumantur; quatuor autem his adinuguntur ex
tertio et septimo modo utrobique colligentibus, ut omnes etiam in his
propositionum complexionibus fiant sedecim uel uiginti syllogismi. Quoquo
autem modo aliter assumptiones uerteris, nihil euenit necessarium. Ut autem
omnis propositionum ac syllogismorum ratio colliquescat, exempla subiecimus,
quibus facilius id quod superius docuimus declaretur. o Si cum sit a
animatum, est b homo, est c animal. o Si cum est a animatum, est b
homo, non est c equus. o Si cum sit a animatum, non est b animal,
est c insensibile. o Si cum sit a animatum, non est b animal, non est c
homo. o Si cum non sit tale, est b homo, est c animal. o
Si cum non sit a inuitale, est b homo, non est c equus. o Si cum non sit
a animal, non est b animatum, est c inuitale. o Si cum non sit a
inuitale, non est b animal, non est c homo. Ac de his quidem syllogismis
qui talibus propositionibus conectuntur, quae ex hypothetica praedicatiuaque
consistunt, sufficienter est dictum. Nunc de his dicendum est syllogismis,
quorum propositiones ita tribus terminis continentur, ut mediae sint earum quae
ex hypothetica categoricaque texuntur, et earum quae ex duabus hypotheticis
connectuntur, quas idcirco hoc loco proponimus, quia, ut superiores, ita haec
quoque tribus terminis continentur, et a similibus ad similia facilior
transitus fiet. Harum uero fiunt multiplices syllogismi, quorum nullus
poterit esse perfectus, cum nec per se perspicui sint, et ut his fides debeat
accomodari adiumento extrinsecus positae probationis indigeant; est autem
probatio talium syllogismorum alio constitutus ordine syllogismus. Fiunt uero,
ut dictum est, tum per primam, tum per secundam, tum uero per tertiam figuram.
Sunt autem primae figurae propositiones hae: Si est a, est b; et si est b,
est c. Si est a, est b; et si est b, non est c. Si est a, non est b;
et si non est b, est c. Si est a, non est b; et si non est b, non est
c. Si non est a, est b; et si est b, est c. Si non est a, est b; et
si est b, non est c. Si non est a, non est b; et si non est b, est c. Si
non est a, non est b; et si non est b, non est c. Ergo ratio colligentiae
talis est, ut si constituat et confirmet assumptio quod enuntiatio prima
pronuntiat, sexdecim necesse est fieri complexiones, ex quibus octo tantum
seruant consequentiae necessitatem, reliquae uero octo nihil habere idoneum
uidentur ad fidem. Rursus id quod propositio prima constituit euertat
assumptio: sic quoque sexdecim necesse est fieri complexiones, quarum octo
firma necessitas tenet, octo uero reliquas infida saepius uarietas mutat. Fiunt
uero hi syllogismi, tum in prima figura, tum in secunda, tum uero in tertia.
Omnes igitur trium figurarum modos, a prima ordientes, ut nihil subterfugiat
explicemus. Est enim primae figurae primus modus a prima ueniens
propositione, cum ita proponimus: Si est a, est b; Si est b, necesse
est esse c. Tunc enim si est a, etiam c esse necesse est, cuius haec
demonstratio est: nam si est a, consequitur ut sit b (id est enim quod proponit
prima conditio, si sit a, esse b); at si b fuerit est c, id est enim quod
propositionis pars secunda pronuntiat, si sit b, consequi necessario ut sit
c. Quibus ita concessis, euenit ut, cum sit a, etiam c esse necesse sit;
imperfectum uero hunc dicimus syllogismum, quia testimonio probationis
indiguit; probatio uero ea fuit per syllogismum demonstratio. Ita namque
firmauimus talis consequentiae necessitatem: cum enim ita proponeretur: Si
est a, est b; Et si est b, necesse est ut sit c; poneretque assumptio id
quod affirmatio constituerat, esse a, eamque assumptionem talis sequi conclusio
diceretur, quod necessario esset c, neque id esset ipsius syllogismi natura et
proprietate perspicuum, addita est probatio per syllogismum hoc modo: Si
est a, est b; At si est b, est c; Si igitur est a, necesse est ut sit
c. Et in reliquis quidem eandem rationem exspectari oportere manifestum
est. Et haec quidem complexio ea est, quae id quod primo in propositione
positum fuerat assumit atque constituit; quod si id ponendo quis quod
sequebatur assumat, nulla est necessitas syllogismi, ueluti cum dicimus: Si est
a, est b; Et si est b, necesse est esse c; Atqui est c; non necesse
est esse b uel non esse; sed cum non sit necesse esse b uel non esse, non erit
necesse a esse uel non esse. Idem quoque tale firmabit exemplum: Si est
homo, animal est; Et si est animal, erit corpus animatum; Atqui est corpus
animatum; non necesse erit esse animal, quocirca ne hominem quidem. Secundus
uero modus est hic primae figurae, cum ita proponimus: Si est a, est
b; Et si est b, necesse est non esse c; At uero est a; Non est
igitur c. Huius demonstratio talis est. Nam Si est a, est b id
enim prima conditio monstrabat, quae est, si sit a esse b; cum uero sit b,
necesse est non esse c: id enim consequentia praeferebat in qua pronuntiabatur,
si esset b consequi ex necessitate ut non esset etiam c; si igitur sit a, non
erit c. Quod si id quod ultimum propositio constituit ponat assumpio, id
est non esse c nullus est syllogismus. Nam si de aliqua re ita
proponatur: Si homo sit, est animal; Et si est animal, non est
lapis; At non est lapis; non necesse erit aut esse aut non esse
animal, eodem modo nec hominem. Potest enim, si lapis non sit, esse lignum uel
caetera quae neque animalia sunt, nec inter homines numerantur. Tertius
uero modus est primae figurae, cum id assumptio constituit quod propositio
prima ponebat, cuius ex tertia propositione principium est cum ita
proponimus: Si est a, non est b; Et si non est b, necesse est esse
c; hic enim rursus, si a terminus assumatur ita ut in prima est
enuntiatione propositus, ita dicetur: Atqui est a; Est igitur
c. Probatio uero superioribus similis. Nam quia est a, non est b, et quia
non est b, est c; quia igitur est a, est c. Quod si c terminus assumatur, nihil
necessarium fiet, ut si ita proponamus: Si homo est, non est insensibile; Si
non est insensibile, animal est; Est autem animal; non est necesse
esse hominem. Quartus uero modus est qui ex quarta propositione principium
capit, qui tali propositione formatur: Si sit a, non est b; Si non
est b, non est etiam c; hic enim si est a, necesse est c non esse. Demonstratio
uero eadem quae in prioribus modis. Quod si c assumatur, nulla erit necessitas
complexionis, hoc modo. Age enim proponatur: Si est homo, lapis non
est; Si lapis non est, non est inanimatum; Atqui non est
inanimatum; non necesse est esse hominem. Quintus modus est ex
quinta enuntiatione descendens, cuius prima talis est propositio: Si non
est a, est b; Si est b, etiam c esse necesse est; Atqui non est
a; c igitur necesse est esse. Hic quoque prius dicta conditio facit
consequentiam necessitatis; at si id quod est c assumatur, nulla necessitas
euenit. Sit enim propositio: Si non est irrationabile rationabile
est; Et si rationabile est, animal est; et assumamus: Sed est
animal; non necesse erit uel esse uel non esse irrationabile. Sextus
modus est ita propositus, quem sexta propositio facit: Si non sit a, est
b; Et si est b, non est c; Atqui non est a; Non est igitur
c. Similis uero superioribus demonstratio. At si c assumatur, eodem modo
nullus est syllogismus; nam si sit propositio: Si animatum non est,
inanimatum est; Et si inanimatum est, sensibile non est; si
assumatur: Atqui non est sensibile; non necesse erit uel esse uel
non esse animatum. Septimus modus est, qui ex septima propositione
est: Si a non est, b non est; Et si b non est, necesse est esse
c; Atqui non est a; Necesse est igitur esse c. Quod si c
assumatur, nihil fit necessarium: nam si proponamus: Si animatum non est,
animal non esse; Et si animal non sit, insensibile esse;
assumamusque: At est insensibile; non necesse est uel esse uel non
esse animatum. Octauus uero modus est qui ita proponitur: Si non est a,
non est b; Et si non est b, necesse est non esse c; Atqui non est a; Non
est igitur c. Quod si c assumatur, nec in complexione nec in terminis erit ulla
necessitas. Age enim ita proponamus: Si non est animatum, non est
animal; Et si non est animal, necesse est non esse sensibile; Atqui
non est sensibile; non necesse erit non esse animatum, ut arbores,
herbas, et quidquid uitali tantum anima, non etiam sensibili, uegetatur. In
prima igitur figura ex tribus terminis fiunt hypotheticae sexdecim
complexiones, ita ut id quod positum est in propositione, idem in assumptione
quoque ponatur: octo quidem, si a terminus in propositione ponatur; octo uero,
si c. Quod si a terminus ponendo assumatur, erunt octo necessarii
syllogismi; si uero c terminus ponendo assumatur, quinque equidem complexiones,
id est quae primo secundo tertio quarto atque octauo respondent modo, nullius
necessitatis esse deprehenduntur; tres uero complexiones, quae quinto sexto
septimoque modo accomodantur, per complexionis quidem naturam nullam
necessitatis constantiam seruant; per terminorum uero proprietatem necessarium
colligunt syllogismum, ut sint omnes octo uel undecim syllogismi. Eodem
quoque modo syllogismorum complexionumque ordo constabit, si id in assumptione
quod in propositione positum fuerat, auferatur. Fient quippe sexdecim
complexiones, quarum octo quidem, ubi id quod sequitur aufertur, integra
necessitate perdurant, octo uero, in quibus id quod praecedit aufertur,
necessitatem non eadem ratione conseruant. Sed hae quidem complexiones
quae primo secundo ac tertio, quarto atque octauo modo accomodantur, nihil
colligunt nec per terminorum nec per complexionis proprietatem; tres uero, id
est quintus, sextus et septimus, nihil quidem colligunt secundum complexionis
naturam, uidentur uero colligere secundum terminorum proprietatem, ut hinc
quoque octo uel undecim sint syllogismi. Horum uero omnium subdantur
exempla. Primus igitur modus hic est: Si est a, est b; Et si est b,
etiam c esse necesse est; At non est c; Igitur a non est. Quod
si assumamus: At non est a; nihil euenit necessarium. Sit enim
propositio haec: Si est homo, animal est; Et si animal est, animatum
esse necesse est; Atqui non est homo; necesse non erit ut non sit
animatum. Secundus modus est: Si est a, est b; Et si est b, non
esse c necesse est; Atqui est c; Igitur a non erit. Quod si
assumamus ita: Atqui non est a; non necesse erit esse c uel non
esse. Nam si sit propositio talis: Si est homo, animal est; Et si
animal est, lapis non est; si assumamus: Atqui non est homo;
non necesse erit lapidem uel esse uel non esse. Tertius modus: Si est a,
non est b; Et si non est b, necesse est esse c; Atqui non est
c; Necesse est igitur non esse a. Quod si a terminum tollat
assumptio, nihil euenit necessarium: age enim sit propositio: Si homo est,
non est inanimatus; Et si inanimatus non est, animatum esse necesse
est; Atqui non est homo; non necesse est uel esse uel non esse animatum.
Quartus: Si est a, non est b; Et si non est b, necesse est non esse
c; At est c; Igitur a non erit. Quod si assumamus non esse a,
nulla complexionis necessitas inuenitur: nam si sit propositio: Si homo
est, non est irrationabile; Si irrationabile non est, inanimatum eum non
esse necesse est; Atqui non est homo; non necesse est eum uel esse
inanimatum uel non esse. Quintus: Si a non est, b est; Et si b
est, c esse necesse est; Atqui non est c; Igitur a esse necesse
est. Quod si a terminus assumatur, non fiet syllogismus: sit enim
propositio: Si irrationabile non est, rationabile est; Et si
rationabile est, animal est; Atqui irrationabile est; non necesse
erit esse uel non esse animal. Sextus: Si non est a, est b; Et si est
b, necesse est non esse c; Atqui est c; Igitur a esse necesse
est. Quod si a terminum sumam, nulla necessitas inuenitur: sit enim
propositio talis: Si animatum non sit, inanimatum est; Et si
inanimatum est, sensibile non est; Atqui animatum est; non erit
necesse uel esse uel non esse sensibile. Septimus: Si a non sit, b non
est; Et si b non est, c esse necesse est; Atqui c non
est; Igitur a esse necesse est. Quod si a terminum sumpserimus,
complexio nullam faciet necessitatem: sit enim proposititio talis: Si non
est animal, non est rationabile; Si rationabile non est, irrationabile
est; et si assumamus: Atqui animal est; non necesse est uel
esse irrationabile uel non esse. Octauus modus est qui hac propositione
formatur: Si a non est, nec b est; Et si b non est, c non esse
necesse est; Atqui est c; Igitur a esse necesse est. Quod si a
terminum sumpserimus, non fiet ulla necessitas: sit enim propositio: Si
non est animal, non est homo; Et si non est homo, necesse est non esse
risibile; Atqui est animal; non necesse erit uel esse uel non esse
risibile. Ac de prima quidem figura satis dictum est, sequenti uero uolumine de
secunda tractabitur. Conditionalium propositionum, quae tribus terminis
constant, secunda figura est, quotiens cum aliquid dicitur uel esse uel non
esse, consequitur ut duo quaedam uel esse uel non esse dicantur. Variantur
autem in ipsis propositionibus uel etiam in conclusionibus secundum
assumptionis ordinem multis modis; quod ut facilius innotescat, prius cunctae
propositiones ordine digerantur. In quibus illud est praedicendum, quod saepe
aequimodae propositiones ponuntur, saepe uero non; aequimodis quidem nullus est
syllogismus. Aequimoda enim propositio est si ita dicamus: Si a est, b
est; Et si a est, c non est; inaequimoda uero secundae figurae propositio
est in his syllogismis hypotheticis quorum enuntiationes tribus terminis
componuntur, ueluti cum ita proponimus: Si est a, est b; Si autem non
est a, est c. Huius propositionis tale intellegatur exemplum: Si
animal est, animatum est; Si animal non est, insensibile est; hic
igitur animal, quod est a, non est uno modo utrisque propositum sed ad b quidem
afiirmatiue, ad c autem negatiue coniungitur, et id uocatur non aequimode
praedicari. Quod si in utrisque a esse uel non esse poneretur, aequimoda
praedicatio diceretur. Disponantur igitur (ut dictum est) omnes non aequimodae
propositiones hoc modo: o Si est a, est b; si non est a, est c. o Si
est a, est b; si non est a, non est c. o Si est a, non est b; si non est
a, est c. o Si est a, non est b; si non est a, non est c. Nunc
igitur a quidem esse propositum est cum b, non esse uero cum c; rursus a non
esse ponamus cum b, esse uero cum c: o Si non est a, est b; si est a, est
c. o Si non est a, est b; si est a, non est c. o Si non est a, non
est b; si est a, est c. o Si non est a, non est b; si est a, non est
c. Si igitur non sit aequimoda praedicatio, assumpto quidem b fiunt
sexdecim complexiones, quarum tantum octo sunt syllogismi; rursus, si assumatur
c, sic quoque sexdecim complexiones fiunt sed in octo tantum syllogismorum
deprehenditur firma necessitas. Sit igitur secundae figurae primus modus hic,
ex prima ueniens propositione: Si est a, est b; Si autem non est a,
est c. Dico quoniam: Si non est b, est c quoniam enim si est a
est b, secundum ordinem consequentiae si non est b, non erit a; atqui si non
esset a, esset c, si igitur non sit b, erit c. Quod si idem b esse ponatur,
nihil euenit necessarium: age enim sit b, non necesse est esse uel non esse a.
Nihil igitur necessarium sequitur, ut sit uel non sit c; ut si sit a animal, b
animatum, c insensibile: nam si est animal, est animatum; si uero non est
animal, insensibile est; atqui si sit animatum, non necesse est esse animal,
uel non esse, non igitur necesse est esse insensibile uel non esse. Quod
si c terminus assumatur, siquidem non esse ponatur, erit necessario b; si uero
esse, nullus est syllogismus. Nam si non est c, est a, at si est a, est b, si
igitur non est c, est b; quod si est c, non necesse est esse a, aut fortasse
necesse sit non esse. Haec enim propositio, id est: Si non est a, est
c in talibus tantum euenit, in quibus alterum eorum esse necesse sit;
quod si est c, non erit a, si non est a, nihil ad b, ueluti si est insensibile,
non erit animal, at si non sit animal, nihil animatum uel esse uel non esse necesse
erit. Ex secunda rursus propositione fit syllogismus cum ita
proponimus: Si est a, est b; Si non est a, non est c; dico
quia: Si non est b, non est c propositum quippe est: Si est a,
est b. Ordo uero consequentiae est, si non est b, non esse a, quod si non
est a, non est c, si igitur non est b, non est c. Quod si fuerit b, non necesse
est esse c; sit enim a animal, b animatum, c rationabile, et
proponatur: Si animal est, animatum est; Si animal non est,
rationabile non est; Atqui est animatum; non necesse est esse
animal, quo fit ut ne rationabile quidem. Quod si c terminum dicat
assumptio, si quidem c terminus affirmatus fuerit, erit b; quod si idem c
terminus abnuatur, nullus est syllogismus. Nam quoniam si est a, erit b, si non
est a, non erit c, si est c, erit a; at cum est a, est b, si est igitur c, erit
b; quod si non sit c, nihil sit necessarium, nam in hac propositione quae
dicit: Si animal est, animatum est; Si animal non est, /326/
rationabile non est; assumamus: Atqui non est rationabile; non
necesse erit esse uel non esse animal, quocirca ne animatum quidem. Item
ex tertia propositione talis est syllogismus: Si est a, non est b; Si
non est a, est c; dico quia: Si est b, est c; nam quoniam ita
propositum est: Si est a, non esse b necesse est consequi ut, si sit
b, non sit a; at si non sit a, erit c; si igitur sit b, erit c; quod si non sit
b, nihil est necessarium. Si enim sit a animal, b inanimatum, c insensibile, in
hac propositione quae dicit: Si est animal, non est inanimatum; Si non est
animal, est insensibile; si assumamus non esse inanimatum, non necesse
erit esse animal uel non esse, quare ne insensibile quidem. Si uero a c termino
fiat assumptio, si quidem non sit c, non erit b; si uero sit, nulla erit necessitas
conclusionis. Nam quoniam ita propositum est, ut si sit a, non sit b, si
uero non sit a, sit c, ea est consequentia, ut si non sit c, sit a (in his enim
tantum terminis dici potest, qui medietate priuati sunt); at si sit a, non est
b, si igitur non sit c, non erit b. Quod si sit c, nullus est syllogismus; nam
in hac propositione quae dicit: Si est animal, non est inanimatum; Si
uero non est animal, insensibile est; assumat aliquis esse insensibile,
sequitur quidem ut non sit animal, sed non consequitur ut uel sit uel non sit
inanimatum. Ex quarta propositione est syllogismus ita: Si est a non est
b; Si non est a, non est c; dico quoniam: Si est b, non est
c; nam quoniam ita propositum est: Si est a, non est b ea
rerum consequentia est, ut si sit b, non sit a. Atqui cum non sit a, positum
fuerat non esse c; si igitur sit b, non est c. Quod si b non esse assumatur,
nullus est syllogismus; age enim sit a quidem animal, b inanimatum, c
rationabile, et sit haec propositio: Si est animal, non est
inanimatum; Si non est animal, non est rationabile; assumamus igitur
non esse inanimatum, non necesse erit esse animal, quocirca nec rationabile. Rursus
si c terminus assumatur, si quidem esse ponatur, necesse erit non esse b; at si
non est c, nullus est syllogismus. Nam quoniam propositum est: Si a sit,
non esse b; Si a non sit, non esse c; necesse est ut, cum sit c, sit
etiam a, at si sit a, non sit b; si igitur sit c, non erit b. Quod si c non
esse ponatur, nullus est syllogismus, ueluti in hac propositione: Si est animal
non est inanimatum; Si non est animal, non est rationabile. Si quis
igitur assumat non esse rationabile, non necesse erit esse animal, quocirca ne
inanimatum quidem uel esse uel non esse. Atque in his quidem quatuor
propositionibus ita a terminus positus est, ut ad b quidem esse diceretur, ad c
uero non esse; quod si ordo mPombaur, rursus quatuor erunt alii syllogismi, si
b terminus assumatur, quatuor etiam alii, si c; ex utraque autem parte
quaternae complexiones erunt, quae nullos faciant syllogismos. Sit enim quinta
propositio: Si non est a, est b; Si est a, est c; dico quia: Si
non est b, erit c. Assumatur enim: Atqui non est b erit igitur
a (hic enim consequentiae ratus ordo constabat); sed cum est a, est c, si igitur
non est b, erit c. Quod si b esse ponatur, nihil sit necessarium; si enim
est b, non erit a, quod si a non est, nihil ad c, quocirca nullus est
syllogismus. Non esse autem a, si b sit, ea propositio monstrat per quam
dicimus: Si a non est, est b haec enim immediatis tantum contrariis
conuenit. Age enim sit a quidem animal, b uero insensibile, c animatum, et
proponatur: Si animal non est, insensibile est; Si animal est,
animatum est; et ponatur esse insensibile, non necesse est esse uel non
esse animal, quocirca ne animatum quidem esse uel non esse necesse est. Quod si
c terminus assumatur, si quidem negatiue, faciet syllogismum, affirmatiue uero,
nullo modo. Nam si non est c, non est a; quod si non est a, est b, si igitur c
non est b est; quod si sit c, non necesse est esse uel non esse a, quo fit ut
ne b quidem esse aut non esse necesse sit. Nam si est animatum, non necesse est
esse uel non esse animal, cum uero animal non sit, non necesse est esse uel non
esse insensibile. Propositio uero eadem quae superius. Rursus ex sexta propositione
fit syllogismus hoc modo: Si non est a, est b; Si est a, non est
c; dico quia: Si non est b, non erit c; si enim non est b, est a, at
si est a, non est c; si igitur non est b, non erit c. Quod si b terminum ponat
assumptio, nulla est necessitas conclusionis; si enim est b, non est a. Id enim
ex superioribus manifestum est. At si non est a, nihil ad c; tunc enim c non
erat, si esset a. Exemplum uero hoc est, ut si sit a animal, b insensibile, c
inanimatum. Si igitur sit propositio talis: Si non est animal, est
insensibile; Si est animal, non est inanimatum; Atqui est
insensibile; non est igitur animal sed non consequitur ut sit uel non sit
inanimatum. Quod si c terminum sumpseris, si quidem affirmes, facies
syllogismum; nam si est c, non erit a, quod si a non sit, erit b, si igitur c
fuerit, erit b. At si negaueris, nihil est necessarium. Si enim assumas: Atqui
non est c non necesse erit esse uel non esse a, quocirca ne b quidem; nam
si inanimatum negaueris, non necesse est esse uel non esse animal, quocirca ne
insensibile quidem esse uel non esse. Ex septima propositione conclusio est cum
ita proponimus: Si non est a, non est b; Si est a, est c dico
quia: Si est b, erit c nam quoniam ita propositum est, si non esset
a, non esse b, si sit b erit a. Atqui si sit a, erit c; si igitur sit b, erit
c.Quod si b terminum neget assumptio, nulla est in conclusione necessitas. Nam
si non sit b, nihil erit necessarium esse uel non esse a, quocirca ne c quidem,
uelut in his terminis. Si enim sit a animatum, b animal, c uiuere, si sic
enuntiemus: Si non est animatum, non est animal; Si est animatum uiuit;
si igitur assumamus: Atqui non est animal; non necesse est esse uel
non esse animatum, quocirca nec uiuere. Quod si assumamus c terminum, si quidem
negemus, erit syllogismi perfecta necessitas; si uero affirmemus, nulla
conclusio est. Nam si non est c, non erit a, si non est a, non erit b, si
igitur non sit c, non est b. Quod si affirmetur, nihil est necessarium;
siue enim necesse est esse, siue non necesse est esse a, nihil ad b, ut in
superioribus terminis poterit ostendi: si enim uiuit, et si necesse est esse
animatum, non necesse est tantum esse animal; quod si non est necesse esse
animatum, non necesse est esse uel non esse animal; ut uero necesse sit non
esse animatum, fieri non potest. Ex octaua enuntiatione conclusio est, cum ita
proponitur: Si non est a, non est b; Si est a, non est c; dico
quoniam: Si est b, non est c nam si est b, est a, quod si est a, non
est c, si igitur est b, non erit c. Quod si b terminum neget assumptio,
nihil est necessarium: Si enim non sit b, non necesse erit a uel esse uel non
esse, quo fit ut ne c quidem, uelut in his terminis, si sit a animatum, b
animal, c inanimatum. Si igitur proponamus: Si non est animatum, non est
animal; Si est animatum, non est inanimatum; et assumamus: Sed
non est animal non necesse est uel esse uel non esse animatum, quocirca
ne inanimatum quidem. At si c terminus assumatur, si quidem cum affirmatione
ponatur, erit necessitas syllogismi: nam si est c, non est a, quod si non est
a, non est b, si igitur est c, non est b; at si c terminum neget assumptio,
nihil est necessarium: nam si non est c, non necesse erit esse uel non esse a,
quo fit ut ne b quidem. Nam si non est inanimatum, fortasse quidem necesse
sit esse animatum sed non necesse est esse animal. Inuenientur autem termini ut
non sit necesse esse a, ueluti si c ponamus nigrum, a album; negato enim nigro
non consequitur ut affirmetur album. Et secundae quidem figurae inaequimodas
complexiones omnes (ut arbitror) explicuimus; si uero aequimodae sint, nullus
omnino fit syllogismus. Aequimodae uero fiunt hoc modo: quotiescumque enim a
terminus ad b et ad c simul uel esse uel non esse ponitur, quoquomodo b atque c
termini uarientur, harum igitur quae aequimodae complexiones esse dicuntur,
nulla est collectibilis. Sunt autem omnes aequimodae complexiones
hae: o Si est a est b, si est a est c. o Si est a est b, si est a non
est c. o Si est a non est b, si est a est c. o Si est a non est b, si est
a non est c. o Si non est a est b, si non est a est c. o Si non est a
est b, si non est a non est c. o Si non est a non est b, si non est a est
c. Si non est a non est b, si non est a non est c. Quarum imbecillam
conclusionem atque omni carentem necessitate ex assumptionibus quoquo modo
factis inueniemus, nec non secundum superius descriptos modos etiam terminos
facillime reperire poterimus, per quos demonstratur nullam in talibus
complexionibus inueniri posse constantiam. Ac de secunda quidem figura, quanti
sint quotque modis fiant syllogismi diligenter ostendimus. Fiunt autem, si
inaequimodae quidem complexiones fuerint, b termino assumpto, syllogismi octo, totidemque
si c terminus assumatur. Sunt igitur secundae figurae sedecim syllogismi,
totidem uero, b atque c termino non ita ut oportet assumptis, complexiones
fiunt, quibus nihil admodum colligatur. Nunc igitur de tertia figura
dicendum est, in qua quidem totidem complexiones fiunt et totidem syllogismi
sed ita ut non aequimodae propositiones ponantur; quod si aequimodae fuerint,
nullus omnino (ut in secunda figura dictum est) fiet syllogismus. Exponamus
igitur omnes figurae tertiae inaequimodas propositiones: o Si est b est a,
si est c non est a. o Si es b est a, si non est c non est a. o Si non
est b est a, si est c non est a. o Si non est b est a, si non est c non
est a. Et nunc quidem a cum b esse, cum c uero non esse propositum est;
rursus uero a quidem cum b non esse, cum c uero esse proponatur: o Si est
b non est a, si est c est a. o Si est b non est a, si non est c est
a. o Si non est b non est a, si est c est a. o Si non est b non est a,
si non est c est a. Tertiae igitur figurae primus modus huiusmodi est: Si
est b, est a; Si est c, non est a; qui quidem diuersus est a secundae
figurae primo modo. Illic enim si a esset uel non esset, b et c esse
dicebantur. Nunc uero si b uel c fuerint, a esse uel non esse proponitur.
Aequimodae autem propositiones non sunt, quae in alia parte esse, in alia non esse
constituunt, uelut in superius comprehensa: nam si b est, a est, si autem c
est, a non est. Quibus ita positis, dico quoniam Si est b, c non esse
necesse est; si enim est b, est a, quod si est a, non est c, si igitur
est b, non est c. Quod si b terminus abnuatur, nullus est syllogismus: si enim
b non sit, non necesse erit esse uel non esse a, nec c igitur necesse erit esse
uel non esse, uelut in hoc exemplo. Si sit b animal, a animatum, c
mortuum, et proponatur: Si animal est, animatum est; Si mortuum est,
animatum non est; Atqui non est animal; non necesse est esse uel non
esse animatum. Quae enim non sunt animalia, possunt esse animata, ut arbores;
possunt esse non animata ut lapides. Quocirca, si animal non fuerit, ne mortuum
quidem esse uel non esse necesse est. Plura enim non sunt animalia, quae mortua
non sint, ut lapides; ea enim mortua dicuntur quae aliquando uixerunt. Ab
assumptione uero c termini affirmatio faciet syllogismum. Nam si c est, b non
erit, si enim c est, non est a: at si non sit a, non erit b, si igitur c est, b
non erit. Negatio uero nihil explicat necessitatis; nam si non est c, non
necesse est esse uel non esse a, quo fit ut ne b quidem. Nam si non sit
mortuum, non necesse est esse animatum uel non esse: quaedam enim quae non sunt
mortua, animata sunt, ut arbores, quaedam uero, cum mortua non sint, non sunt
animata, ut lapides, quo fit ut ne animal quidem esse uel non esse necesse sit,
si mortuum destruatur. Ex secunda uero propositione hic modus est
colligendus: Si est b, est a; Si non est c, non est a; dico
quia: Si est b, erit c. Nam si est b, est a, quod si est a, est c -- ita
enim conuertitur talis propositio --; si igitur est b, est c. Quod si b
terminus negetur, nulla est necessitas syllogismi: nam si non est b, non
necesse est esse uel non esse a, quocirca ne ad c quidem ulla necessitas
perueniet, ut in terminis patet. Nam si sit b animal, a animatum, c corporeum,
et proponatur: Si est animal, est animatum; Si non est corporeum, non
est animatum; et assumatur: Atqui non est animal; non necesse
est esse uel non esse corporeum -- c uero terminus si negetur, erit necessitas
syllogismi: nam si non est c, non est a, quod si non est a, non est b (ita enim
conuerti potest), si igitur non est c, non erit b; si affirmetur c, nulla est
necessitas, nam si est corporeum, non necesse est animatum esse uel non esse,
quocirca nec animal quidem esse uel non esse necesse est. Tertia
propositio talem recipit conclusionem: Si non est b, est a; Si est c,
non est a; dico quia: Si non est b, non erit c. Si enim non
sit b, est a; quod si sit a, non erit c (ita enim poterat conuerti ea pars
propositionis, quae, si esset c terminus, a terminum non esse dicebat); fit
igitur ut si non sit b, non sit c. Quod si affirmetur esse b terminum, nulla
est necessitas conclusionis; nam si sit b, necesse est quidem non esse a, sed
non necesse est esse c, ut in his terminis, si sit b animatum, a inanimatum, c
animal. Si quis igitur sic proponat: Si non est animatum, inanimatum
est; Si est animal, non est inanimatum; si igitur ponamus esse
animatum, sequitur quidem ut non sit inanimatum sed non necesse est ut sit animal. C
uero terminus si affirmetur, fiet necessaria conclusio hoc modo. Nam si est c,
non est a, si non est a, est b (id enim sequebatur eam propositionem quae, si
non esset b terminus, a terminum esse dicebat); si igitur sit c, est b. Quod si
idem c terminus abnuatur, nullus est syllogismus: nam si non sit c, non necesse
est esse uel non esse a, quo fit ut ne b quidem. Nam si non est animal, non
necesse est esse uel non esse inanimatum, quocirca ne animatum quidem. Ex
quarta propositione talis est syllogismus: Si non est b, est a; Si
non est c, non est a; dico quia: Si non est b, est c. Nam si
non est b, est a, si uero a fuerit, necesse est esse c -- id enim consequitur
eam propositionis partem quae ait: Si non est c, non est a -- si
igitur non sit b, est c. At si b terminus affirmetur, nullus est syllogismus.
Sequitur namque ut non sit a sed non sequitur ut sit uel non sit c, uelut in
his terminis: nam si sit b quidem insensibile, a animal, c animatum, et proponatur:
Si sit insensibile, non est animal; sed non necesse est esse uel non esse
animatum. C uero terminus si negetur, fiet protinus syllogismus. Nam si
non est c, non est a, si non est a, erit b -- id enim consequitur eam
propositionis partem quae dicit: Si non est b est a -- si igitur non
sit c, erit b. Quod si sit c, non est necesse esse uel non esse a, quo fit ut
ne b quidem. Nam si est animatum, non necesse est esse animal uel non esse, quo
fit ut ne insensibile quidem esse uel non esse necesse sit. Et hactenus quidem
quatuor modos ita disposuimus, ut ad b terminum, quoquo se modo haberet, a
terminus esse poneretur, ad c uero non esse. Nunc ita statuamus ut a terminus
ad b terminum non esse dicatur, ad c uero esse, ordine scilicet immutato.
Omnes uero non esse aequimodas propositiones illud ostendit quod a quidem si
affirmatiue est ad b, ad c negatiue proponitur, aut si negatiue ad b,
affirmatiuam ad c retinet enuntiationem. Quinta igitur propositio talem facit
syllogismum, cum talis est propositio: Si est b, non est a; Si est c,
est a; dico quia: Si est b, non est c. Nam si est b, non est
a, si uero non sit a, non est c (id enim talem propositionem consequebatur,
quae, si esset c terminus, a quoque esse dicebat); si est igitur b, non est c.
At si negetur b, nullus est syllogismus: si enim /348/ non sit b, non necesse
est esse a, quo fit ut ne ad c quidem necessitas ulla perueniat. Et in
terminis idem patet: nam si sit b quidem mortuum, a animatum, c animal, et sit
ita propositio: Si est mortuum, non est animatum; Si animal est,
animatum est; et assumamus non esse mortuum, non necesse est esse uel non
esse animatum. Nam et quae adhuc animata sunt, et quae numquam fuerunt, non
sunt mortua, quocirca non sequitur ut sit uel non sit animal; quod enim mortuum
non est, potest et esse animal, ut canis uiuens, et non esse, ut lapis. At si c
terminus affirmetur, erit perfecta conclusio non esse b; nam si sit c, est a,
si uero sit a, non erit b (id enim consequitur superius positum propositionis
modum); si igitur sit c, non erit b. At si negetur c, neque ad a neque ad
b necessitas ulla perducitur, uelut in his terminis: nam si non est animal,
neque animatum, neque mortuum uel esse uel non esse necesse est. Sextae
propositionis haec conclusio est: Si est b, non est a; Si non est c,
est a; dico quia: Si est b, erit c. Nam si est b, non est a,
si non sit a, erit c (talis enim in hac parte propositionis est consequentia);
si igitur sit b, erit c. Quod si b terminus abnuatur, nihil necessarium fiet:
nam si non sit b, nec a nec c terminos uel ad esse uel ad non esse sequitur
ulla necessitas, ut in terminis patet. Nam si sit b mortuum, a animatum, c
inanimatum, si non sit mortuum, non necesse est esse uel non esse animatum,
quocirca ne inanimatum quidem. At si c terminus assumatur, si quidem in
negatione sit positus, fiet rata conclusio non esse b terminum: nam quoniam non
est c, est a, at si sit a, non est b, si igitur non sit c, non erit b. Quod si
affirmetur c terminus, nihil est necessarium; neque enim si sit c, quamuis a
non esse necesse sit, ad b terminum necessitas ulla perueniet, ut etiam in
terminis patet: nam si sit inanimatum, necesse est non esse animatum sed non
necesse est esse mortuum. Septimae propositionis talis est syllogismus:
enuntietur enim: Si non est b, non est a; Si est c, est a;
dico quia: Si non est b, non est c si enim non sit b, non erit a,
quod si a non fuerit, non erit c (id enim sequebatur eam propositionem qua
dicebatur, si esset c terminus, a quoque consequi ut esset); si igitur non sit
b non erit c. Quod si affirmetur b, nihil est necessarium; neque enim si
sit b, uel a uel c aut esse aut non esse necesse est, ut in terminis patet: nam
si sit b animatum, a animal, c sensibile, et sit propositio: Si animatum
non est, non est animal; Si sensibile est, animal est; si assumatur
esse animatum, neque animal necesse est esse, neque sensibile. At si per c
terminum fiat assumptio, si quidem affirmabitur, erit firma conclusio; si
negetur, nullus est syllogismus: nam si est c, est a, si sit a, erit b (id enim
consequebatur eam propositionem quae ait: si non sit b, non esse a); si igitur
sit c, erit b. At si idem c terminus abnuatur, nihil est necessarium; nam si
non sit c, neque a neque b terminum necessitas ulla constringit, uelut si non
sit sensibile, non sit forsitan animal sed non necesse est esse animatum;
reperientur uero termini quibus ne a quidem non esse necesse sit. Octauus
modus est in quo ita proponitur: Si non est b, non est a; Si non est
c, est a; dico quia: Si non est b, est c. Si enim non sit b,
non erit a, quod si non sit a, erit c -- id enim consequebatur eam partem propositionis
quae dicebat: Si non est c, est a -- si igitur non sit b, erit c.
Quod si b terminus affirmetur, nihil est necessarium; nam si sit b, neque esse
neque non esse necesse est a terminum, quo fit ne c quidem. Id uero tali liquet
exemplo, si sit b animatum, a animal, c insensibile, et proponatur: Si non
sit animatum, non est animal; Si non sit insensibile, est animal. Si
igitur in assumptione affirmemus b terminum, ac dicamus: Atqui est
animatum; non necesse est esse uel non esse animal uel insensibile,
quocirca nullus est syllogismus. At si c terminus abnuatur, fiet protinus
syllogismus: nam si non est c, est a, si uero est a, erit b, si igitur non sit
c, erit b. Quod si c terminus affirmetur, nihil est necessarium; nam et si a
terminum non esse necesse est, quantum ad b terminum nihil necessarium cadit.
Id uero tali demonstratur exemplo: Si sit insensibile, non est
animal; quod si animal non est, non necesse est esse uel non esse
animatum. In non aequimodis igitur propositionibus, siue b siue c terminus
assumatur, octo necesse est ex utraque parte fieri syllogismos; reliquae uero
ex utraque parte octonae complexiones necessitate priuatae sunt. At si sint
aequimodae, nullus omnino est syllogismus. Aequimodae uero dicuntur quotiens a
terminus ad utrosque uel esse uel non esse proponitur; omnes autem aequimodae
propositiones sunt huiusmodi: o Si est b, est a, si est c, est a. o Si est
b, est a, si non est c, est a. o Si non est b, est a, si est c, est
a. o Si non est b, est a, si non est c, est a. o Si est b, non est a, si
est c, non est a.o Si est b, non est a, si non est c, non est a. o Si non
est b, non est a, si est c, non est a. o Si non est b, non est a, si non
est c, non est a. In quibus et per consequentiam propositionum superius
designatam, et per exempla currentes, possumus lucide et constanter agnoscere
nullam omnino in syllogismis fieri necessitatem. Quocirca, cum tribus terminis
texitur propositio, ex prima quidem figura fiunt syllogismi sedecim, ex secunda
syllogismi sedecim, ex tertia etiam totidem colliguntur, omnes ex tribus
terminis syllogismi quodraginta octo. Restat nunc ut de his syllogismis
dicamus qui duabus hypotheticis continentur, quorum quidem similis
consequentiae modus est, ut in his propositionibus quae ex duabus categoricis
ac simplicibus efficiebantur. In omnibus enim si quidem uelimus astruere,
primam totius propositionis assumemus partem, si uero in conclusione aliquid
destruendum est, secunda negabitur. Siue autem prima denegetur, siue posterior
affirmetur, nulla fit omnino necessitas, nisi in quinta, septima, tertia decima
et quinta decima propositione, in quibus non complexionis natura sed terminorum
proprietas consequentiam facit, sicut in his syllogismis fieri docuimus qui in
his propositionibus constant, quae duabus simplicibus continentur. Horum autem
omnium qui ex duabus hypotheticis constant propositiones apposui, quarum differentias
cum lector agnouerit, ad earum exempla necesse est reuertatur, quae ex
simplicibus et categoricis iunctae sunt. Sunt autem omnes propositionum
differentiae, quae ex duabus hypotheticis copulantur, huius modi: o Si cum
est a, est b, cum sit c, est d. o Si cum est a, est b, cum sit c, non est
d. o Si cum est a, est b, cum non sit c, est d. o Si cum est a, est b,
cum non sit c, non est d. o Si cum sit a, non est b, cum sit c, est
d. o Si cum sit a, non est b, cum sit c, non est d. o Si cum sit a,
non est b, cum non sit c, est d. o Si cum sit a, non est b, cum non sit c,
non est d. o Si cum non sit a, est b, cum sit c, est d. o Si cum non
sit a, est b, cum sit c, non est d. o Si cum non sit a, est b, cum non
sit c, est d. o Si cum non sit a, est b, cum non sit c, non est d. o
Si cum non sit a, non est b, cum sit c, est d. o Si cum non sit a, non est
b, cum sit c, non est d. o Si cum non sit a, non est b, cum non sit c, est
d. o Si cum non sit a, non est b, cum non sit c, non est d. In his
quoque propositionibus illud inspiciendum est quod, cum sedecim sint, octo
quidem ita uariantur, ut tamen in omnibus a terminus esse ponatur, octo uero
ita, ut idem a terminus non esse dicatur. Non uero quoquo modo positae fuerint
habebunt uim conditionalium propositionum ex duabus hypotheticis constantium;
nam si quis sic dicat: Si cum homo est, animal est; Cum sit animatum,
corpus est; non fecerit eam propositionem quae ex duabus conditionalibus
constet. Neque enim idcirco quod animatum est corpus est, quia qui homo est
animal est, nec conditio sequitur conditionem; sed si eas separes, per seque
pronunties, utraque habet in terminorum consequentia necessitatem: nam et qui
homo est animal est, et quod animatum est corpus est, et per se istae
propositiones uerae sunt nec conditione iunguntur. Ut igitur singularum
natura clarescat, de unaquaque est disserendum. Prima igitur propositio talis
esse debet, ut si sit a positum, b terminus non continuo subsequatur, itemque,
si c ponatur, non necesse sit d terminum consequi sed, posito quidem a termino,
c terminum, posito uero b, terminum d esse necesse sit. Tunc enim eueniet ut
si, posito a, fuerit b, necesse sit c posito subsequi d, ut si sint termini a
homo, b medicus, c animatum, d artifex. Posito enim homine non necesse est ut
medicus sit, et cum sit animatum, non necesse est ut sit artifex; at si homo
sit, necesse est ut sit animatum, et si medicus sit, necesse est ut artifex
sit. Hoc itaque posito, eueniet ut si, cum homo sit, medicus est, cum sit animatum,
sit artifex. Secunda propositio ita esse debet, ut a atque b, itemque c
atque d praeter se esse possint sed a praeter c esse non possit, b autem atque
d simul esse non possint. Tunc enim eueniet ut si, posito a termino, b fuerit
consecutum, posito c non esse d necesse sit, ut si sit a homo, b niger, c
animatum, d albus: homo namque praeter nigrum, et animatum praeter album uel
esse uel non esse potest; homo uero praeter animatum, nigrum autem cum albo
esse non potest, euenitque ut si cum sit homo, niger sit, cum sit animatus non
sit albus. Item tertiae propositionis tales terminos esse oportebit, ut a
praeter b esse possit, c uero uel cum a uel cum d simul esse non possit. Quocirca
euenit ut, si a posito fuerit b, negato c termino d esse necesse sit, ut si sit
a quidem animatum, b medicus, c inanimatum, d artifex: animatum enim praeter
medicum esse potest, inanimatum uero neque cum animato neque cum artifice iungi
potest; itaque si cum animatum est, medicus est, cum inanimatum non sit artifex
est. Quarta propositio his terminis contexenda est, ut a quidem cum b termino,
c autem cum d uel esse uel non esse possit, neque uero a cum c, neque b cum d
ullo modo esse possibile sit. Tunc enim euenit ut, si a posito, b subsequatur,
c negato negetur etiam d, ut si sit a homo, b niger, c inanimatum, d album:
homo quidem praeter nigrum, inanimatum uero praeter album esse et non esse
potest; neque tamen homo cum inanimato, neque nigrum cum albo esse possibile
est. Si tamen, cum homo sit, niger est, sequitur ut, cum non sit
inanimatum, non sit album. Quintae propositionis haec membra sunt, ut a praeter
b, et c praeter d esse uel non esse possit sed a praeter c esse non possit, b
atque d numquam simul esse possint, ita ut si alterum non sit, alterum esse
necesse sit. Tunc enim eueniet ut si a posito b negetur, c posito d sequatur,
ut si sit a quidem homo, b aeger, c animatum, d sanus. Homo quidem praeter
aegritudinem, animatum uero praeter sanitatem et esse et non esse potest; sed
si homo sit, animatum esse necesse est; itaque fiet ut si, cum homo sit, non
sit aeger, cum sit animatus sanus sit. Sexta propositio hos terminos habere
desiderat, ut a praeter b, et c praeter d, et esse et non esse possit; idem
uero a praeter c, et d praeter b esse non possit. Tunc enim eueniet ut si a
posito non est b, posito c non sit d, ut si sit a homo, b artifex, c animatum,
d medicus. Homo quidem praeter artificium, animatum uero praeter medicinam et
esse et non esse potest; neque uero homo praeter animatum, neque medicus
praeter artificium esse potest. Quo fit ut si cum homo est, artifex non est,
cum sit animatum, non sit medicus. Septimae propositionis hi termini
sunt, ut a quidem praeter b esse et non esse possit, c autem neque cum d neque
cum a esse possit, b etiam cum c simul esse et non esse non possit; ita namque
eueniet ut si, posito a esse, b denegetur, negato c termino d sequatur, ut si a
quidem sit animatum, b sanum, c inanimatum, d aegrum. Animatum quidem praeter
sanitatem et esse et non esse potest, inanimatum uero neque cum animato neque
cum aegro conuenire potest; quo fit ut, si cum animatum est, sanum est, cum non
sit inanimatum aegrum sit. Item octaua propositio his terminis copulanda
est, ut a quidem praeter b terminum et esse et non esse possit, c autem cum d
non esse possit, /364/ sed a cum c et d praeter b esse non possit. Hoc enim
pacto eueniet ut, si a posito b denegetur, denegato c termino d terminus non
sit, ut si sit a animatum, b artifex, c inanimatum, d medicus. Animatum enim
praeter artificium et esse et non esse potest, inanimatum uero neque cum
animato neque cum medico conuenit, medicus uero praeter artificium esse non
potest; unde euenit ut, si cum animatum est, non sit artifex, cum non sit inanimatum
non sit medicus. Nona propositio fiet si a quidem atque b simul esse non
possint, c uero possit esse praeter d, cum a uero esse non possit. Tunc enim
eueniet ut, si a denegato, b esse consequitur, c posito d sequatur, ut si sit a
quidem inanimatum, b medicus, c animatum, d artifex. Inanimatum quippe medicus
esse non potest, animatum uero potest non esse artifex; inanimatum uero atque
animatum simul esse non possunt, quo fit ut si quod non est inanimatum, medicus
sit, cum sit animatum sit artifex. Decimam propositionem tales termini
copulabunt, ut a quidem praeter b, at uero c praeter d esse possit sed a cum c,
et b cum d esse non possit. Ita enim proueniet ut, si negato a esse, b
consequatur, posito c termino d non esse necesse sit, ut si sit a inanimatum, b
nigrum,c animatum, d album.Inanimatum quippe praeter nigrum, et animatum
praeter album esse et non esse possunt; sed inanimatum cum animato, et nigrum
cum albo simul esse non possunt. Sed si negatum fuerit inanimatum et consecutum
fuerit nigrum, posito animato album esse negabitur. Item undecima propositio ea
sit, ut neque a cum b, neque c cum d simul esse pcssit, a uero sine c et b sine
d esse non possit. Ita enim si cum a sit negatum, b sequitur, cum c negabitur,
d esse necesse est, ut si sit a inanimatum, b medicus, c inuitale, d artifex.
Inanimatum quidem medicus esse non potest, quocirca ne inuitale quidem artifex;
sed quod inanimatum est non potest non esse inuitale, itemque qui medicus est
non potest non esse artifex. Si igitur inanimatum negetur et medicum esse
consequatur, cum negabitur inuitale artifex esse consequitur. Duodecima
propositio est quam talibus terminis constare oportebit, ut a quidem praeter b,
at uero c praeter d uel esse uel non esse possit, a uero sine c, et b cum d,
esse non possint. Ita enim cadet ut si, a negato, b sequitur, c negato d etiam
denegetur, ut si fuerit a inanimatum, b album, c inuitale, d nigrum. Inanimatum
quidem praeter album, inuitale autem praeter nigrum uel esse uel non esse
potest; si tamen inanimatum non sit, et sit album, cum inuitale non sit non
erit nigrum. Tertia decima propositio his terminis connectenda est, ut a
quidem prneter b, at uero c praeter d esse possit, a uero atque c, et b atque d
ita simul esse non possint, ut si alterum eorum non fuerit, alterum esse
necesse sit. Ita namque fiet si cum a negatum sit, b negetur, cum c affirmatum
sit d affirmetur, ut si sit a irrationabile, b aegrum, c rationabile, d sanum.
Irrationabile /368/ namque praeter aegrum, et rationabile praeter sanitatem
esse potest, irrationabile uero atque rationabile, et aegrum atque sanum simul
esse non possunt; si tamen alterum eorum non fuerit, alterum esse necesse est.
Itaque fit ut si irrationabili denegato aegrum denegetur, rationabili posito
sanum ponatur. Quarta decima propositio his texenda membris est, ut a
quidem praeter b, et c praeter d esse possint sed a atque c simul esse non
possint, ita ut cum alterum non fuerit alterum esse necesse sit, d uero praeter
b esse non possit. Fit igitur ut, si cum sit a denegatum, b denegetur, cum sit
c non sit d, ut si sit a inanimatum, b artifex, c animatum, d medicus.
Inanimatum quidem praeter artificem, animatum uero praeter medicum esse potest;
inanimatum uero cum animato non conuenit, et medicus ab artifice nullo modo
separatur; fit igitur ut si, cum non est inanimatum, non sit artifex, cum sit
animatum non sit medicus. Quinta decima propositio hos terminos habere
debet, ut a quidem cum c, at uero b cum d esse non possit, b uero atque d talia
sint, ut altero eorum negato, alterum eorum esse necesse sit. Ita namque fiet
ut si, cum sit a denegatum, b negetur, cum negabitur c aflirmetur d, ut si sit
a quidem irrationabile, b sanum, c inanimatum, d aegrum. Irrationabile quidem
si non sit, non est inanimatum; sanum etiam atque aegrum simul esse non
possunt, et qui sanum negauerit aegrum necesse est affirmet, itemque e diuerso;
est igitur ut, si negato irrationabili negetur sanum, negato inanimato aegrum
ponatur. Sexta decima propositio est quae his terminis constat, ut a
quidem praeter c, at uero d praeter b esse non possit, a uero cum b et c cum d
esse nullo modo queant. Euenit igitur ut si, a quidem negato, negetur b,
denegato c terminus d abnuatur, ut si sit a inanimatum, b artifex, c inuitale,
d medicus. Inanimatum igitur praeter inuitale et medicus praeter artificem esse
non potest, inanimatum uero cum artifice et inuitale cum medico esse non
poterit: si igitur negato inanimato negetur artifex, negato inuitali negatur
medicus. Atque haec quidem ratio propositionum, quarum superius exempla
descripsimus, idcirco intellegatur assumpta ut earum natura claresceret, non
quo aliter inter se termini esse non possint. Nam, ut superius dictum est, non
sufficit quolibet modo iungere terminos, ut fiant hypotheticae propositiones ex
duabus conditionalibus coniugatae; neque enim si quis dicat: Si cum homo
est, animal est, cum dies est, lucet talem fecerit propositionem quae ex
duabus conditionalibus constet, idcirco quia prior conditio non est secundae
causa conditionis. Hoc igitur superius positarum propositionum ratio
demonstrat, quemadmodum fit ut conditionem conditio consequatur. Quae cum ita sint
de earum dicendum est syllogismis. Fit igitur ex prima propositione syllogismus
hoc modo: Si cum est a, est b, cum sit c, est d; Atqui cum sit a, est
b; Cum igitur sit c, erit d. Vel ita: Atqui cum sit c, non est
d; Cum igitur sit a, non est b. Posse uero hanc esse assumptionem
superius descripta propositionum natura demonstrat. Item ex secunda
propositione: Si cum est a, est b, cum sit c, non est d; Atqui cum
sit a, est b; Cum igitur sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum
sit c, est d; Cum igitur sit a, non est b. Ex tertia: Si cum
sit a, est b, cum non sit c, est d; Atqui cum sit a est b; Cum igitur
non sit c, est d. Vel ita: Atqui cum non sit c, non est d; Cum
igitur sit a, non est b. Item ex quarta: Si cum sit a, est b, cum non sit
c, non est d; Sed cum sit a, est b;Cum igitur non sit c, non est d.
Vel ita: Atqui cum non sit c, est d; Cum igitur sit a, non est
b. Ex quinta propositione hunt quatuor collectiones: ita namque termini
proponuntur, ut utrobique fiat rata conclusio hoc modo: Si cum est a, non
est b, cum sit c, est d; Atqui cum sit a, non est b; Cum igitur sit
c, est d. Vel ita: Atqui cum sit a, est b; Cum igitur sit c,
non est d Vel ita: Atqui cum sit c, non est d; Cum igitur sit
a, est b. Vel ita: Atqui cum sit c, est d; Cum igitur sit a, non
est b. Ex sexta: Si cum est a, non est b, cum sit c non est d. Atqui
cum sit a, non est b; Cum igitur sit c, non est d. Vel
ita: Atqui cum sit c, est d; Cum igitur sit a, est b. Ex septima
item fiunt quatuor syllogismi hoc modo: Si cum est a, non est b, cum non
sit c, est d; Atqui cum est a, non est b; Cum igitur non sit c, est
d. Vel ita: Atqui cum sit a, est b; Cum igitur non sit c, non est
d. Vel ita: Atqui cum non sit c, non est d; Cum igitur sit a,
est b. Vel ita: Atqui cum non sit c, est d; Cum igitur sit a,
non est b. Ex octaua propositione: Si cum est a, non est b, cum non
sit c, non est d. Atqui cum sit a,
non est b; Cum igitur non sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum
non sit c, est d; Cum igitur sit a, est b. Hactenus quidem ex his
propositionibus quae a esse proponebant, atque ita caeteros terminos affirmando
negandoque uariabant, ostendimus qui fierent syllogismi. Nunc ex his
propositionibus quinam syllogismi fiant dicendum est, quae ita caeteros
terminos uariant, ut a non esse proponant. Ex nona enim propositione ita fit
syllogismus: Si cum non est a, est b, cum sit c, est d; Atqui cum
non sit a, est b; Cum igitur sit c, est d. Vel ita: Atqui cum
sit c, non est d; Cum igitur non sit a, non est b. Item ex
decima: Si cum non est a, est b, cum sit c, non est d; Atqui cum non
est a, est b; Cum igitur sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum
sit c, est d; Cum igitur non sit a, non est b. Ex undecima: Si
cum non est a, est b, cum non sit c, est d. Atqui cum non est a, est
b; Cum igitur non sit c, est d. Vel ita: Atqui cum non sit c,
non est d; Cum igitur non sit a, non est b. Ex duodecima: Si
cum non est a, est b, cum non sit c, non est d; Atqui cum non sit a, est
b; Cum igitur non sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum non sit
c, est d; Cum igitur non sit a, non est b. Item ex tertia decima,
quae quatuor colligit syllogismos hoc modo: Si cum non est a, non est b,
cum sit c, est d; Atqui cum non sit a, non est b; Cum igitur sit c,
est d. Vel ita: Atqui cum non sit a, est b; Cum igitur sit c,
non est d. Vel ita: Atqui cum sit c, non est d; Cum igitur non sit
a, est b. Vel ita: Atqui cum sit c, est d; Cum igitur non sit
a, non est b. Item ex quarta decima: Si cum non est a, non est b, cum
sit c, non est d; Atqui cum non est a, non est b; Cum igitur sit c,
non est d. Vel ita: Atqui cum sit c, est d; Cum igitur non sit
a, est b. Quinta decima rursus quatuor colligit syllogismos, hoc
modo: Si cum non est a, non est b, cum non sit c, est d; Atqui cum
non sit a, non est b; Cum igitur non sit c, est d. Vel ita: Atqui
cum non est a, est b; Cum igitur non sit c, non est d. Vel
ita: Atqui cum non sit c, non est d; Cum igitur non sit a, est
b. Vel ita: Atqui cum non sit c, est d; Cum igitur non sit a,
non est b. Ex sexta decima propositione: Si cum non est a, non est b,
cum non sit c, non est d; Atqui cum non sit a, non est b; Cum igitur
non sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum non sit c, est d; Cum
igitur non sit a, est b. Ex quibus omnibus quodraginta conclusiones fiunt:
sedecim quidem assumpta prima conditione, ita ut in prima propositione est
posita; sedecim uero assumpta secunda conditione, contrario modo atque in
propositione est collocata; octo uero ex quinta, septima, tertia decima et
quinta decima propositionibus fiunt, assumptis primis quidem conditionibus contrario
modo atque in propositione proferebantur, secundis uero conditionibus eodem
modo assumptis, ut in propositione fuerant collocatae. Ut igitur omnium
propositionum conclusionumque ratio clarescat, omnes huiusmodi enuntiationes
cum propositis apposuimus exemplis. o Si cum est a homo, est b medicus,
cum sit c animatum, est d artifex. o Si cum est a homo, est b niger, cum
sit c animatum, non est d albus. o Si cum est a animatum, est b
medicus, cum non sit c inanimatum, est d artifex. o Si cum est a
homo, est b niger, cum non sit c inanimatum, non est d albus. o Si
cum est a homo, non est b aeger, cum sit c animatum, est d sanus. o
Si cum est a homo, non est b artifex, cum sit c animatum, non est d
medicus. o Si cum est a animatum, non est b sanum, cum non sit c inanimatum, est
d aegrum. o Si cum est a animatum, non est b artifex, cum non sit c inanimatum,
non est d medicus. o Si cum non est a inanimatum, est b medicus, cum sit c
animatum, est d artifex. o Si cum non est a inanimatum, est b niger, cum
sit c animatum, non est d albus. o Si cum non est a inanimatum, est b
medicus, cum non sit c inuitale, est d artifex. o Si cum non est a
inanimatum, est b albus, cum non sit c inuitale, non est d nigrum. o
Si cum non est a irrationale, non est b aegrum, cum sit c rationale, est d sanum. o Si cum non est
a inanimatum, non est b artifex, cum sit c animatum, non est d medicus. o
Si cum non est a irrationale, non est b sanum, cum non sit inanimatum,
est d aegrum. o Si cum non est a inanimatum, non est b artifex, cum non
sit c inuitale, non est d medicus. Ac de his quidem qui per
connexionem fiunt haec dicta sunt. Hi uero qui in disiunctione sunt positi
illis uidentur adiuncti, eorumque modos formasque suscipiunt, quos superius in
connexione positos ex his propositionibus fieri diximus quae duabus simplicibus
iungerentur. Si igitur in disiunctione propositarum propositionum ad eas
similitudinem demonstrauerim quae in connexione positae ex simplicibus
copulatae sunt, quot modi qualesque conclusiones sunt in unaquaque illarum quae
per connexionem fiunt propositionum, tot etiam in his esse necesse est quae per
disionctionem pronuntiatae eamdem uim connexioni habere monstrantur. Quatuor
ergo superius differentias per connexionem enuntiatarum propositionum esse
diximus, si ex simplicibus propositionibus copularentur, hoc modo: Si est
a, est b. Si non est a, non est b. Si est a, non est b. Si non est a, est
b. Per disiunctionem quoque propositiones quatuor diderentias tenent hoc
modo: Aut a est aut b est Aut a non est aut b non est Aut a est
aut b non est. Aut a non est aut b est. Quarum quidem ea quae prima est
et proponit aut a esse aut b, in his tantum dici potest in quibus alterum eorum
esse necesse est, uelut in contrariis medietate carentibus, similisque est ei
propositioni quae dicit: Si a non est, b est. Quae enim
proponit: Aut a est aut b est id intellegit, neque simul utraque
esse posse, et, si unum non fuerit, consequi ut sit alterum. Itaque si non sit
a, erit b; sed haec una est earum propositionum quas in his quae per
connexionem fiunt superius numerauimus. Quicumque igitur syllogismi in ea
propositione fiunt, quae est: Si a non est, b est hi etiam in ea
faciendi sunt quae per disiunctionem proponitur, cum dicimus: Aut a est aut b
est. Fiunt autem in superiore quatuor modis: quamlibet enim partem
propositionis assumpseris, siue praecedentem, siue etiam consequentem, siue
negatiuo modo, siue affirmatiuo, faciet sullogismum. Nam si haec propositio
sit: Si non est a, est b siue non sit a, erit b; siue sit a, non
erit b; siue non sit b, erit a; siue sit b, non erit a. In propositione
quoque disiunctiua idem est. Nam cum dicitur: Aut a est aut b est
siquidem a fuerit, b non erit; quod si a non fuerit, erit b, et si b non sit,
erit a: si b fuerit, non erit a. Id quoque tali declaratur exemplo. Nam si sit
propositio: Aut aeger est aut sanus quidquid horum in assumptione
assumptum fuerit, uel negatum, altera pars uel affirmabitur, uel negabitur hoc
modo: nam si sanus est, non est aeger; si non est sanus, aeger est; si aeger
est, non est sanus; si non est aeger, sanus est. Item ea propositio
disiunctiua quae proponit: Aut non est a aut non est b fit quidem de
his quae quolibet modo simul esse non possunt, etiamsi non alterum eorum
necesse sit esse, similisque est ei propositioni connexae per quam ita
proponatur: Si est a, non est b. Quae enim sic enuntiat: Aut
non est a aut non est b id nimirum sentit, quod si a sit, b esse non
possit. Id ita probabitur. Cum enim proponitur hoc modo: Aut non est a aut
non est b tum si assumatur esse a, non erit b. Quocirca ei propositioni
connexae similis est quae ita enuntiat: Si sit a non esse b. In hac
uero propositione duae tantum complexiones syllogismos creabant: nam si esset
a, non erat b, et si esset b non erat a. Siue autem non esset a, non necesse
erat esse uel non esse b; siue non esset b, non necesse erat esse uel non esse
a. Quocirca et in disiunctiua propositione totidem syllogismos esse
necesse est, totidem uero incollectibiles complexiones; nam cum ita
proponitur: Aut non est a aut non est b ita dicitur: Si sit a,
non erit b et si sit b, non erit a. Siue autem non sit a, non necesse
erit esse uel non esse b; siue non sit b, non necesse erit esse uel non esse a,
ueluti in his apparet exemplis. Si enim quis dicat: Aut non est album
aut non est nigrum si igitur assumat: Atqui est album non erit
nigrum; uel rursus: Atqui est nigrum non erit album. Siue autem
album non esse assumpserit, non necesse erit esse uel non esse nigrum; siue
nigrum non esse assumpserit, ut sit uel non sit album nullam faciet
necessitatem. Item ea propositio per quam ita proponitur: Aut est a aut
non est b dicitur quidem de sibimet adhaerentibus, proponiturque in his
propositionibus quae ad minora de maioribus tendunt, similisque est ei propositioni
connexae quae enuntiat: Si non est a, non est b. Nam qui dicit: Aut
est a aut non est b si assumat: Atqui non est a modis omnibus
non erit b; si igitur non sit a, non erit b. Id enim haec disiunctio
praemittebat. In hac uero siquidem a negaretur, uel confirmaretur b, habet
aliquis syllogismus; siue autem a affirmaretur, siue b negaretur, nulla erat in
conclusione necessitas. Idem prouenit in disiunctis: nam cum proponitur: Aut
est a aut non est b siquidem non sit a, non erit b; si uero sit b, erit
a: quod si sit a, uel non sit b, nihil est necessarium. Id uero in his
terminis approbatur, si quis ita proponat: Aut animal est aut non est
homo si igitur animal non sit, non est homo; si homo sit, animal est;
siue autem animal sit, non necesse est esse hominem, siue homo non sit, animal
non necesse est interire. Ea uero propositio quae dicit: Aut non est
a aut est b in his quae sibi adhaerent proponi potest, et a minoribus ad
maiora contendit sed est similis ei propositioni connexae quae dicit: si
est a, est b. Nam cum ita quis enuntiat, siquidem assumat esse a, statim
consequitur ut sit b; sed in hac propositione, siquidem affirmaretur esse a, sequebatur
ut esset b. Quod si negaretur b, sequebatur ut non esset a; siue autem
negaretur a, siue affirmaretur b, nihil necessarium uidebatur accidere. Et in
ea igitur propositione disiuncta quae dicit: Aut non est a aut est b
siquidem fuerit a, erit b; si non fuerit b, non erit a: siue autem non sit a,
siue sit b, nulla est necessitas syllogismi, ut in hoc declaratur
exemplo: Aut non est homo aut animal est. Si igitur assumamus: Atqui
est homo erit animal; si negemus esse animal, non erit homo; si autem
hominem negemus, uel animal affirmemus, nihil necessarium cadit. Quocirca
ex his quae superius dicta sunt declaratur quot disiunctarum propositionum
syllogismi sint, uel quibus ab his quae connexae sunt differentiis segregentur.
Quae enim connexae sunt quandam in eo quod est esse uel non esse consequentiam
monstrant; quae uero secundum disiunctionem proponuntur ita sunt, ut sibimet
consentire non possint. Inuenias quoque per connexionem propositiones,
quae id intellegi uelint, ut a se nequeant separari, ut cum ita
proponimus: Si est a, est b. Id nimirum haec propositio intellegit,
quod si esse in disiunctione sunt ita proponitur, ut simul esse uideantur. Cum
enim dicimus: Aut a est aut b est aut easdem propositiones quolibet
modo alio uariamus, id et coniunctio quae disiunctiua ponitur sentit simul eas
esse non posse. Et cum late earum pateat differentia, idcirco nunc de eisdem
pauca subiunximus, quoniam totidem syllogismos fieri dicebamus in his
propositionibus quae per disiunctionem fierent, quot etiam fuerant /390/ in
connexis; et quoniam de omnibus qui quoquo modo fieri possunt hypotheticis
syllogismis sufficienter dictum est, hic operis longitudinem terminemus.
Quam magnos studiosis afferat fructus scientia dividendi quamque apud
peripateticam disciplinam semper haec fuerit in honore notitia, docet et
Andronici, diligentissimi senis de divisione liber editus[;]et hic idem a
Plotino gravissimo philosopho comprobatus et in libri Platonis, qui Sophistes
inscribitur commentariis a Porphyrio repetitus, et ab eodem per hanc
introductionis laudata in Categorias utilitas. Dicit enim necessarium fore generis,
speciei, differentiae, proprii, accidentisque peritiam, tum propter alia multa
tum propter utilitatem quae est maxima partiendi. Quare, quoniam maximus usus
est facillimaque doctrina, ego id quoque sicut pleraque omnia Romanis auribus
tradens, introductionis modo habitaque in eandem rem et competenti subtilique
tractatione et moderata brevitate perscripsi, ut nec anxietas decisae orationis
et non perfectae sententiae legentium ƿ mentibus ingeratur; nec pPomba
supervacuam loquacitatem harum rerum inexperiens, rudis, insolensque novi audientium
mentes habere aequum, nec ullus livor id quod et arduum natura est et ignotum
nostris, nobis autem magno et labore et legentium utilitate digestum, obliquis
morsibus obtrectationis obfuscet, denique potius viam studiis, nunc ignoscendo
nunc etiam comprobando, quam frena bonis artibus stringant, dum quicquid novum
est imprudenti obstinatione repudiant. Quis enim non videat plurimum ad bonarum
artium valere defectum si apud mentes hominum numquam sit desperatio displicendi?
Sed haec hactenus. Nunc divisionis ipsius nomen dividendum est et secundum
unumquodque divisionis vocabulum uniuscuiusque propositi proprietas partesque
tractandae sunt, divisio namque multis modis dicitur. Est enim divisio generis
in species, est rursus divisio cum totum in proprias distribuitur partes, est
alia cum vox multa significans in significationes proprias recipit sectionem. Praeter
has autem tres est alia divisio quae secundum accidens fieri dicitur. Huius
triplex modus est: unus cum subiectum in accidentia separamus, alius cum
accidens in subiecta dividimus, tertius cum accidens in accidentia secamus (hoc
ita fit si utraque eidem subiecto inesse videantur). Sed harum omnium exempla
subdenda sunt quatenus totius huius ratio divisionis eluceat. Genus dividimus
in species cum dicimus "animalium alia sunt rationabilia, alia
irrationabilia; rationabilium alia mortalia, alia immortalia" vel cum
dicimus "coloris alia quidem sunt alba, alia nigra, alia media".
Oportet autem omnem generis in species divisionem aut in duas fieri partes aut
in plures, sed neque infinitae species esse possunt generis nec minus duabus.
Hoc autem cur eveniat posterius demonstrandum est. Totum in partes divididur
quotiens in ea ex quibus est compositum unumquodque resolvimus, ut cum dico
domus aliud esse tectum, aliud parietes, aliud fundamenta, et hominem anima
coniungi et corpore, cumque hominis dicimus partes esse Catonem, Virgilium, Ciceronem
et singulos qui, cum particulares sint, vim tamen totius hominis iungunt atque
componunt; neque enim homo genus, nec singuli homines species, sed partes quibus
totus homo coniungitur. Vocis autem in significationes proprias divisio fit
quotiens una vox multa significans aperitur et eius pluralitas significationis
ostenditur, ut cum dico "canis" quod est nomen et hunc quadrupedem
latrantemque designat et caelestum qui ad Orionis pedem morbidum micat; est
quoque alius, marinus canis, qui in immoderatam corporis magnitudinem crescens
caeruleus appellatur. Sed huius divisionis duplex modus est, aut enim unum
nomen multa significat aut oratio iam verbis nominibusque composita. Et nomen
quidem multa significat ut id quod supra proposui, oratio vero multa designat
ut est: Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse. Et nominis quidem per
significationes proprias divisio aequivocationis partitio nuncupatur, orationis
vero in significationes proprias distributio ambiguitatis discretio est, quam
Graeci amphiboliam dicunt, ita ut nomen multa significans aequivocum ÆQVIVOCVM
GRICE, oratio vero multa designans amphibola atque ambigua praedicetur. Eorum
autem quae secundum accidens dividuntur subiecti in accidentia divisio est ut
cum dicimus "omnium hominum alii sunt nigri, alii candidi, alii medii
coloris", haec enim accidentia sunt hominibus, non hominum species, et
homo his subiectum, non horum genus est. Accidentis vero in subiecta sectio
evenit ut est "omnium quae expetuntur alia in anima, alia in corporibus
sita sunt", animae namque atque corpori id quod expetitur accidens, non
genus, est, et boni quod in anima et corpore situm est non sunt haec species
sed subiecta. Accidentis vero in accidentia divisio est ut "omnium
candidorum alia sunt dura", ut margarita, "alia liquentia", ut
lac, liquor namque et albedo atque durities haec sunt accidentia, sed album in
dura et liquida separatum est. Cum ergo sic dicimus, accidens in alia
accidentia separamus. Sed huiusmodi divisio vicissim semper in alterutra
permutatur, possumus enim dicere "eorum quae dura sunt alia sunt nigra,
alia alba" et rursus "eorum quae liquida alia sunt alba, alia
nigra"; sed haec rursus conversa dividimus: "eorum quae sunt nigra
alia sunt dura, alia liquentia". Differt autem huiusmodi divisio omnibus
quae supra sunt dictae, nam neque significationem partiri possumus in voces,
cum vox in significationes proprias discernatur, nec partes in totum
dividuntur, quamvis totum separetur in partes, nec species secatur in genera,
licet genus in species dividatur. Quod vero superius dictum est, hanc
divisionem ita fieri si utraque eidem contingerent inesse subiecto, si
attentius perspicitur liquet, nam cum dicimus eorum quae dura sunt alia esse
alba, alia nigra, ut est lapis atque hebenum, manifestum est hebeno utraque
inesse, et duritiem scilicet et nigredinem. In caeteris quoque id diligens
lector inveniet. Quibus autem summa operatio veritatis inquiritur, his prius
intelligendum est quae sit horum omnium simul proprietas quibusque inter se
singillatim differentiis segregentur. Omnis enim vocis et generis totiusque
divisio secundum se divisio nuncupatur, reliquae vero tres in accidentis
distributione ponuntur. Secundum se autem divisionis huiusmodi differentia est.
Differt enim divisio generis a vocis divisione quod vox quidem in proprias
semper significationes separatur, ƿ genus non in significationes sed in quadam
a se quodammodo creatione disiungitur, et genus semper speciei propriae totum
est et universalius in natura, aequivocatio vero universalior quidem
significata re dicitur, tantum voce non etiam totum est in natura. Illo quoque
a vocis distributione dividitur, quod nihil habent commune praeter solum nomen
quae sub ea voce sunt, quae vero sub genere collocantur et nomen generis et
definitionem suscipiunt. Amplius quoque non eadem apud omnes vocis est
distributio: quod apud nos dicitur canis cum eius multae significationes in
lingua Romana sint simpliciter fortasse praedicatur in barbara, cum ea quae
apud nos uno nomine nuncupantur illi pluribus fortasse significent. Generis
vero apud omnes eadem divisio distributioque permanet, unde fit ut vocis quidem
divisio ad positionem consuetudinemque pertineat, generis ad naturam, nam quod
apud omnes idem est natura est, consuetudinis vero est quod apud aliquos
permutatur. Et hae quidem sunt differentiae generis distributionis et vocis. Generis
quoque sectio totius distributione seiungitur quod totius divisio secundum
quantitatem fit, partes enim totam substantiam coniungentes actu aut ratione
animi et cogitatione separantur, generis vero distributio qualitate perficitur.
Nam cum hominem sub animali locavero tunc qualitate divisio facta est, quale
namque animal est homo idcirco quoniam quadam qualitate formatur, unde quale
sit animal homo interrogatus aut "rationale" respondebit aut certe
"mortale". Amplius {quoque} genus omne naturaliter prius est propriis
speciebus, totum autem partibus propriis posterius; partes sunt quae totum
iungunt, compositi sui perfectionem alias natura tantum, alias ratione quoque
temporis antecedunt, unde fit ut genus in posteriora, totum vero in priora
solvamus. Hinc quoque illud vere dicitur: si genus interimatur statim species
deperire, si species ƿ interempta sit non peremptum genus in natura consistere.
Contra evenit in toto, nam si pars totius perit totum non erit, cuius pars una
sit interempta; sin totum pereat partes permanent distributae, ut si de integra
domo quis abstulerit tectum, totum quod ante fuit intercipit, sed pereunte toto
parietes et fundamenta constabunt. Amplius quoque genus speciebus materia est,
nam sicut aes accepta forma transit in statuam ita genus accepta differentia
transit in speciem; totius vero partium multitudo materia est, forma vero
earundem partium compositio. Nam sicut species ex genere constat et
differentia, ita totum constat ex partibus, unde fit ut totum ab unaquaque
parte sua partium ipsarum compositione differat, species vero a genere
differentiae coniunctione. Amplius quoque species idem semper quod genus est,
ut homo idem est quod animal et virtus idem est quod habitus, partes vero non
semper idem quod totum, neque enim manus idem est quod homo nec idem paries
quod domus. Et in his quidem quae dissimiles partes habent hoc clarum est, sed
non eodem modo in his quae similes, ut in aeris virgula cuius partes, quia sunt
continuae quia eiusdem sunt aeris, videntur idem esse quod totum est, sed
falso; fortasse enim idem sint partes huiusmodi substantia, non etiam
quantitate. Restat autem vocis et totius distributionis differentias dare.
Differunt autem quod totum quidem constat partibus, vox vero non constat ex his
quae significat; et fit totius quidem divisio in partes, vocis autem fit non in
partes sed in eas res quas vox ipsa significat, unde fit ut sublata parte una
totum pereat, sublata una re quam vox significat multa designans vox illa
permaneat. Nunc ergo quoniam secundum se divisionis differentiae dictae sunt
generis distributio pertractetur. Primum quid genus sit definiendum est: genus
est quod de pluribus specie differentibus in eo quod ƿ quid sit praedicatur,
species vero est quam sub genere collocamus, differentia qua aliud ab alio
distare proponimus. Et est quidem genus quod interroganti quid quaeque res sit
convenit responderi, differentia quae ad qualis percontationem rectissime
respondetur; nam cum quis interrogatur "Quid est homo?" recte
"Animal", "Qualis est homo?" convenienter
"Rationabilis", respondetur. Dividitur autem genus alias in species,
alias in differentias si species quibus genus oportet dividi nominibus carent,
ut cum dico "animalium alia rationabilia sunt, alia irrationabilia"
rationabile et irrationabile differentiae sunt. Sed quoniam speciei huius quae
est animal rationabile nomen unum non est, idcirco pro specie differentiam
ponimus eamque superiori generi copulamus, omnis enim differentia in genus
proprium veniens speciem facit, unde fit ut materia quaedam genus sit, forma
differentia, cum autem propriis nominibus species appellantur, non in differentias
generis fit recta divisio. Unde est ut ex pluribus terminis definitio
colligatur. Si enim omnes species suis nominibus appellarentur ex duobus solis
terminis omnis fieret definitio; ut cum dico "Quid est homo?" quid
mihi necesse esset dicere "Animal rationale mortale" si animal rationale
esset nomine proprio nuncupatum, quod cum reliqua differentia, id est mortali,
iunctum definitionem hominis verissima ratione et integra conclusione
perficeret? Nunc autem ad definitiones integras specierum divisio necessaria
est et forte in eodem divisionis definitionisque ratio versetur, nam
divisionibus iunctis una componitur definitio. Sed quoniam alia sunt aequivoca,
alia univoca, et quae sunt univoca ipsa in generum suscipimus sectiones, quae
vero sunt aequivoca in his divisio sola significationis est, videndum prius est
quid sit univocum quid aequivocum ne, cum ista fefellerint, aequivocum nomen
quasi in species ita in significativas ƿ resolvamus. Unde fit ut rursus ad
divisionem necessaria sit definitio, quid enim sit aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE quid
univocum definitione colligimus. Sunt autem differentiae aliae per se, aliae
vero per accidens, et harum aliae sunt consequentes, aliae statim relinquentes.
Statim relinquentes sunt huiusmodi, dormire vel sedere vel stare vel vigilare,
consequentes vero ut capilli crispi (si non amissi sint) et glauci oculi (si
non sint quadam extrinsecus debilitate turbati). Sed haec ad generis divisionem
sumenda non sunt, neque enim ad definitionem sunt commoda; omne enim quicquid
ad divisionem generis aptum est idem ad definitiones rectissime congregamus,
illa vero quae per se sunt sola ad divisionem generis apta sunt, haec autem
informant perficiuntque uniuscuiusque substantiam, ut hominis rationabilitas et
mortalitas. Sed has quemadmodum probare possimus utrum ex eo sint genere statim
relinquentium an consequentium an in substantia permanentium hoc modo mihi
videndum est, neque enim sufficit scire quas in divisione sumamus nisi illud
quoque sit cognitum, quemadmodum easdem ipsas quae sumendae et quae reiciendae
sunt rectissime cognoscamus. Videndum ergo primum est utrum proposita
differentia omni possit et semper inesse subiecto; quod si ipsa vel actu vel
ratione seiungitur, haec a divisione generis separanda est. Si enim saepe et
actu et ratione seiungitur, ex eorum est genere quae statim relinquunt, ut
sedere quidem frequentius separatur et actu ipso a subiecto dividitur. Quae
vero ratione sola a subiecto dividuntur ea sunt consequentium differentiarum,
ut glaucis oculis esse a subiecto ratione seiungimus, ut cum dico "Est
animal luminibus glaucis, ut quilibet homo", quod si hic non esset
huiusmodi non eum ƿ res aliqua esse hominem prohiberet. Aliud rursus est quod
ratione separari non possit, quod si separatum sit species interimatur, ut cum
dicimus inesse homini ut solus numerare possit vel geometriam discere. Quod si
haec possibilitas ab homine seiungatur, homo ipse non permanet; sed haec non
statim earum sunt quae in substantia insunt, nam non idcirco homo est quoniam
haec facere potest, sed quoniam rationalis est atque mortalis. Hae igitur
differentiae propter quas species consistit ipsae et in definitione speciei et
in generis eius divisione quod continet speciem collocantur. Et universaliter
dicendum est, quaecumque differentiae huiusmodi sunt ut non modo praeter eas
species esse non possit sed propter eas solas sit, hae vel in divisione generis
vel in speciei definitione sumendae sunt. Quoniam vero quaedam sunt quae
differunt quae contra se in divisionibus poni non debent, ut in animali
rationale et bipes (nullus enim dicit "Animalium alia sunt rationabilia,
alia duos pedes habentia" idcirco quod rationale et bipes, licet
differant, nulla a se oppositione disiunguntur), constat quaecumque a se aliqua
oppositione differunt eas solas differentias sub genere positas genus ipsum
posse disiungere. Sunt autem oppositiones quatuor: aut ut contraria, ut bonum
malo, aut ut habitus et privatio, ut visus et caecitas, quamquam sint et
quaedam res in quibus discernere difficultas sit utrum in contrariis an in
privatione vel habitu ea oporteat collocari, ut sunt motus quies, sanitas
aegritudo, vigilatio somnus, lux tenebrae -- sed haec alias, nunc autem de
reliquis oppositionibus dicendum est. Tertia oppositio est quae est secundum
affirmationem et negationem, ut: “Socrates vivit”, “Socrates non vivit.” Quarta
secundum relationem, ut pater filius, dominus servus. Secundum quas igitur
harum quattuor oppositionum ƿ divisio generis sit rectissima ratione
monstrandum est, manifestum est enim et oppositiones esse quattuor et species
et genera per opposita separari. Nunc ergo dicendum est secundum quam
oppositionem harum quattuor vel quemadmodum species a genere disiungi
conveniat. Et prima quidem sit contradictionis oppositio, voco autem
contradictionis oppositionem quae affirmatione et negatione proponitur. In hac
igitur negatio per se nullam speciem facit, nam cum dico "homo" vel
"equus", et aliquid huiusmodi, species sunt, quicquid autem quis in
negatione protulerit speciem non declarat, non esse enim hominem non est
species. Omnis enim species esse constituit, negatio vero quicquid proponit ab
eo quod est esse disiungit, ut cum dico "homo" quasi si sit quiddam
locutus sum, cum vero "non homo" substantiam hominis negatione
destruxi. Sic igitur per se caret divisio generis in species negatione. Necesse
est autem saepe speciem negatione componere cum ea quam simplici nomine speciem
volumus assignare nullo vocabulo nuncupatur, ut cum dico "Imparium
numerorum alii primi", ut tres, quinque, vel septem, "alii non
primi", ut novem, et rursus "Figurarum aliae sunt rectilineae, aliae
non rectilineae" et "Colorum alii sunt albi, alii nigri, alii nec
albi nec nigri". Ergo quando nomen unum speciebus positum non est, eas
negatione proferre necesse est. Hoc igitur cogit interdum necessitas, non
natura. In eodem quoque quotiens negatione facimus sectionem prius aut
affirmatio aut simplex dicendum est nomen, ut est "Numerorum alii sunt
primi, alii non primi", nam si prius negatio dicta sit, tardior fit rei
quam proponimus intellectus. Nam cum primum dicis esse aliquos numeros primos,
cum quales sint primi exemplo vel definitione docueris, quales non sint primi
mox auditor intelliget. Sin vero e contrario feceris, aut neutra subito aut
tardius utraque cognoscet, divisio vero quae propter apertissimam generis
naturam reperta est debet potius ad intelligibiliora deducere. Amplius quoque
prior affirmatio est, posterior negatio, quod autem primum ƿ est in divisione
quoque oportet primitus ordinari. Necesse est quoque semper finita infinitis
esse priora, ut aequale inaequali, virtutem vitiis, certum incerto, stabile
fixumque mutabili. Sed omnia quae aut definita parte orationis aut affirmatione
proferuntur plus finita sunt quam aut nomen cum particula negativa aut tota
negatio, quare finito potius quam infinito est facienda divisio. Sed si cui per
haec quaedam paratur anxietas aut obscuriora sunt fortasse quam ipse desiderat,
nihil ad me cognitionem facilem pollicentem, neque enim rudibus haec totius
artis sed imbutis et ulteriore paene loco progressis legenda et discenda
proponimus. Qui vero huius operis ordo sit cum De ordine Peripateticae
disciplinae mihi dicendum esset diligenter exposui. Haec quidem dicta sunt de
oppositione quam affirmatio negatioque constituit, illa vero quae secundum
habitum privationemque fit ipsa quoque superiori videtur esse consimilis. Negat
enim quodammodo privatio habitum, sed differt quod semper quidem potest esse
negatio, privatio vero non semper, sed tunc quando habitum habere possibile est
(hoc vero nos iam Praedicamenta docuerunt). Quare forma quaedam intelligitur
esse privatio, non enim tantum privat sed etiam circa se ipsam privatum quemque
disponit. Neque enim solum oculum caecitas privat lumine sed ipsa quoque
secundum se privatum luce disponit, caecus enim dicitur ad privationem
quodammodo quasi dispositus et affectus (hoc quoque Aristoteles testatur, in
Physicis). Unde fit ut privationis differentia ad generum divisionem frequenter
utamur. Sed hic quoque eodem modo sicut in contradictione faciendum est, prius
enim ponendus est habitus, qui est affirmationi consimilis, post privatio, quae
negationi. Aliquotiens tamen privationes quaedam habitus vocabulo proferuntur,
ut "orbus", "caecus", "uiduus", aliquotiens cum
particula privationis, ut cum dicimus "finitum" et
"infinitum", "aequum" et "inaequale", sed in his
"aequum" et "finitum" in divisione prima ponenda sunt,
privationes secundae. Ac de oppositione quidem privationis et habitus haec
dicta sufficiant. Contrariorum vero oppositio dubitatur fortasse an secundum ƿ
privationem et habitum esse videatur, ut album et nigrum, an album quidem
privatio nigri sit, nigrum vero albi -- sed haec alias, nunc autem ita
tractandum est tamquam si sit aliud oppositionis genus, sicut est in
Praedicamentis ab ipso quoque Aristotele dispositum. In contrariis autem
generum multa divisio est, fere enim cunctas differentias in contraria ducimus,
sed quoniam contraria sunt alia medio carentia, alia mediata, ita quoque
divisio facienda est, ut "Colorum alia sunt alba, alia nigra, alia
neutra". Fieret autem omnis definitio omnisque divisio duobus terminis
praedicatis nisi, ut supra iam dictum est, indigentia (quae saepe existit) in
nomine prohiberet. Quo autem modo utraeque duobus terminis fierent erit
manifestum hoc modo. Cum enim dico "Animalium alia sunt rationabilia, alia
irrationabilia" animal rationale ad hominis definitionem contendit, sed
quoniam animalis rationalis unum nomen non est ponamus ei nomen a litteram:
"rursus a litterae", quod est animal rationale, "alia sunt
mortalia, alia immortalia". Volentes igitur definitionem hominis reddere
dicemus: “Homo est a littera mortalis” nam si hominis definitio est animal
rationale mortale, animal vero rationale per a litteram significatur, idem
sentit "a mortale" tanquam si diceretur "animal rationale
mortale", a enim, ut dictum est, animal rationale significat. Sic ergo a
littera et mortali, duobus terminis, facta definitio est; quod si reperirentur
in omnibus quoque nomina, duobus semper terminis tota definitio constitueretur.
Divisio vero nominibus positis quoniam semper in duos terminos secatur
manifestum est si quis generi et differentiae cum deest nomen imponat, ut cum
dicimus: "Figurarum quae sunt trilaterae aliae sunt aequilaterae, aliae
duo latera habentes aequa, aliae totae inaequales". Trina igitur ista
divisio si sic proferretur fieret duplex: "Figurarum quae trilaterae ƿ
sunt aliae sunt aequales, aliae inaequales; inaequalium aliae sunt duo latera
tantum aequa habentes, aliae tria inaequalia", id est omnia; et cum
dicimus "Rerum omnium alia sunt bona, alia mala, alia indifferentia",
quae nec bona scilicet nec mala, si ita diceretur gemina divisio proveniret:
"Rerum omnium alia sunt differentia, alia indifferentia; differentium alia
sunt bona, alia mala". Ita ergo divisio omnis in gemina secaretur si
speciebus et differentiis vocabula non deessent. Quartam vero oppositionem
diximus quae est secundum ad aliquid, ut pater filius, dominus servus, duplex
medium, sensibile sensus. Haec igitur nullam habent substantialem differentiam
qua a se discrepent, immo potius habent huiusmodi cognationem qua ad se inuicem
referantur ac sine se esse non possint. Non est ergo generis in relativas
partes facienda divisio, sed tota huiusmodi sectio a genere separanda est,
neque enim hominis species est servus aut dominus nec numeri medium aut duplum.
Cum igitur quattuor sint differentiae, affirmationis et negationis si non
necesse est semper tamen relationis reicienda divisio est, privationis et
habitus et contrariorum sumendae. Maxime autem contrarietas in differentiis
ponenda est nec non etiam privatio, idcirco quoniam contra habitum quiddam
contrarium videtur apponere, ut est finitum et intinitum; quanquam enim sit
privatio, infinitum tamen contrarii imaginatione formatur, est quaedam namque,
ut dictum est, forma. Dignum vero inquisitu est utrum in species an in
differentias recte genera dividantur, definitio namque divisionis est generis
in species proximas distributio. Oportet igitur secundum naturam divisionis et
secundum definitionem in proprias species semper fieri generis disgregationem
(sed hoc interdum fieri nequit propter eam quam supra reddidimus causam, multis
enim speciebus non sunt nomina) atque ideo, quoniam quaedam sunt prima genera,
quaedam ultima, quaedam media: primum quidem ut substantia, ultimum ut animal,
medium ƿ ut corpus, corpus namque animalis genus est, substantia corporis, sed
neque super substantiam quicquam inveniri potest quod generis loco valeat
collocari neque sub animali, homo namque species, non genus, est. Quare
antiquior videbitur speciei divisio si non sit indigentia nominum, quod si his
omnibus non abundamus, prima genera usque ad ultima convenit in differentias
separare. Hoc autem fit hoc modo, ut primum genus in suas differentias
disgregemus non in posteriores, et posterius rursus in suas sed non in
posteriores. Neque enim eaedem sunt differentiae corporis quae animalis, si
quis enim dicat "Substantiae aliud est corporale, aliud incorporale"
recte divisionem fecerit, hae namque differentiae propriae substantiae sunt; si
quis vero sic, "Substantiarum alia sunt animata, alia inanimata", hic
non recte substantiae differentias disgregavit, corporis namque differentiae
sunt, non substantiae, id est secundi generis non primi. Quare manifestum est
secundum proprias differentias, non secundum posterioris generis, priorum generum
divisionem esse faciendam. Quotiens autem genus aut in differentias aut in
species solvitur, post divisionem factam mox definitiones aut exempla subdenda
sunt, sed si quis definitionibus non abundet satis est exempla subicere, ut cum
dicimus "Corporum alia sunt animata" subiciamus "ut homines vel
ferae; alia inanimata, ut lapides". Oportet autem divisionem quoque, sicut
terminum neque diminutam esse, neque superfluam, nam neque plures species quam
sub genere sunt oportet apponi nec pauciores, ut in se ipsa divisio sicut
terminus convertatur. Convertitur enim terminus sic: "Virtus est mentis
habitus optimus", rursus "Habitus mentis optimus virtus est".
Sic etiam divisio: "Omne genus aliquid eorum erit quae sunt species",
rursus "quaelibet species proprium genus est". Fit autem generis
eiusdem multipliciter divisio, ut omnium corporum et quaecumque alicuius sunt
magnitudinis. Sicut enim circulum in semicirculos et in eos quos Graeci
*tomeas* vocant (nos divisiones possumus dicere) distribuimus, et tetragonum
alias ducto per angulum ƿ diametro in triangula, alias in parallelogrammata,
alias in tetragona separamus, ita quoque genus, ut cum dicimus "Numerorum
alii sunt pares, alii impares" et rursus "alii primi, alii non
primi", et "Triangulorum alia sunt aequilatera, alia duo sola latera
aequa habentia, alia totis inaequalia lateribus" et rursus
"Triangulorum alia sunt rectiangula, alia acutos habentia tres angulos,
alia obtusum". Sic igitur generis unius fit divisio multiplex. Illud autem
scire perutile est, quoniam genus una quodammodo multarum specierum similitudo
est quae earum omnium substantialem convenientiam monstret, atque ideo
collectivum plurimarum specierum genus est, disiunctivae vero unius generis
species. Quae quoniam differentiis informantur, ut dictum est, idcirco sub uno
genere minus duabus speciebus esse non possunt, omnis enim differentia in
discrepantium pluralitate constat. Sed de divisione generis et speciei perplura
dicta sunt. Hanc igitur insistentibus viam promptior per divisionem generis ad
speciei definitionem facultas aperitur, oportet autem non solum quas ad
definitionem sumamus differentias addiscere, sed ipsius quoque definitionis
artem diligentissima cognitione complecti. Et illud quidem, an ulla possit
definitio demonstrari et quemadmodum per demonstrationem valeat inveniri, et
quaecumque de ea subtilius in postremis Analyticis ab Aristotele tractata sunt,
praetermittam, solam tantum exsequar regulam definiendi. Rerum enim aliae sunt
superiores, aliae inferiores, aliae mediae. Superiores quidem definitio nulla
complectitur idcirco quod earum superiora genera inveniri non possunt; porro
autem inferiores, quae sunt individua, specificis differentiis carent, quocirca
ipsae quoque a definitione seclusae sunt; mediae igitur quae et habent genera
et de aliis vel ƿ de generibus vel de speciebus vel individuis praedicantur sub
definitionem cadere possunt. Data igitur huiusmodi specie quae et genus habeat
et de posteriori praedicetur, primo eius sumo genus et illius generis
diffferentias divido; et adiungo differentiam generi, et video num illa
differentia iuncta cum genere aequalis possit esse cum ea specie quam
circumscribendam definitione suscepi. Quod si minor fuerit species, illam differentiam
rursus quam dudum cum genere posueramus quasi genus ponimus eamque in alias
suas differentias separamus, et rursus has duas differentias superiori generi
coniungimus, et, si aequavit speciem, definitio speciei esse dicetur, sin
minus, secundam differentiam rursus in alia separamus. Quas omnes coniungimus
cum genere et rursus speculamur si omnes differentiae cum genere illi aequales
sunt speciei quae definitur. Et postremo totiens differentias differentiis
distribuimus usque dum omnes iunctae generi speciem aequali definitione
describant. Huius autem rei clariorem facient exempla notitiam hoc modo. Sit
nobis propositum quod definire velimus "nomen". Vocabulum ergo
nominis de pluribus nominibus praedicatur et est quodammodo species sub se
continens individua. Definio ergo nomen sic. Sumo eius genus quod est vox et
divido: "Vocum aliae sunt significativae, aliae vero minime". Vox
autem non significativa nihil ad nomen, etenim nomen significat; sumo ergo
differentiam quae est significativa et iungo cum genere, id est cum voce, et
facio "uox significativa" et tunc respicio utrum genus hoc et differentia
nomini sint aequalia. Sed nondum aequalia sunt, potest enim et vox
significativa esse et nomen non esse, sunt enim quaedam voces quae dolorem
designant, aliae quae animi passiones naturaliter quae nomina non sunt, ut
interiectiones. Rursus ipsam vocum significantiam in alias differentias divido:
"Vocum significativarum aliae sunt secundum positionem, aliae ƿ sunt
naturaliter", et vox quidem significans naturaliter nihil ad nomen, vox
vero significans positione hominum nomini congruit. Quocirca duas has
differentias significativam et secundum positionem, iungo cum voce, id est cum
genere, et dico: "Nomen est vox significativa secundum placitum". Sed
rursus mihi non aequatur ad nomen, sunt namque et verba voces significativae et
secundum positionem; non igitur solius nominis definitio est. Distribuo iterum
differentiam quae est secundum positionem et dico "Secundum positionem
vocum significativarum aliae sunt cum tempore, aliae sine tempore", et
differentia quidem cum tempore nomini non iungitur idcirco quod verborum est
consignificare tempora, nominum vero minime; restat ergo ut congruat illa
differentia quae est sine tempore. Iungo igitur has tres differentias generi et
dico: "Nomen est vox significativa ad placitum sine tempore". Sed
rursus mihi non plena conclusio definitionis occurrit, potest enim vox et
significativa et secundum positionem et sine tempore esse et nomen non esse
unum sed nomina iuncta, quae est oratio, ut: “Socrates cum Platone et
discipulis”, sed quamquam imperfecta quidem haec sit oratio, tamen est oratio.
Quocirca ultima differentia quae est sine tempore aliis item differentiis
dividenda est, et dicemus: "Vocum significativarum secundum positionem
sine tempore aliae sunt quarum pars extra aliquid significat", hoc
pertinet ad orationem, "aliae quarum pars extra nihil significat",
hoc pertinet ad nomen, nominis enim pars nihil extra designat. Fit ergo
definitio sic: "Nomen est vox significativa secundum placitum sine
tempore, cuius nulla pars extra significativa est separata". Videsne
igitur quam recta definitio constituta sit? Nam quod dixi "uocem" a
caeteris sonis nomen disiunxi, quod "significativam" apposui nomen a
non significativis vocibus separavi, quod "secundum placitum" et
"sine tempore" a naturaliter significantibus vocibus et a verbis
proprietas nominis distributa est, quod eius partes extra nihil significare
proposui ab oratione distinxi, cuius partes aliquid separatae extra
significant. Unde fit ut quodcumque nomen fuerit illa definitione claudatur et
ubicumque haec ratio definitionis aptabitur illud nomen esse non dubitem. Illud
quoque dicendum est, quod genus in divisione totum est, in definitione pars, et
sic est definitio quasi quaedam partes totum coniungant, sic est divisio quasi
totum solvatur in partes, et est similis divisio generis totius divisioni,
definitio totius compositioni. Namque in divisione generis animal totum est
hominis, intra se enim complectitur hominem, in definitione vero pars est,
specie namque genus cum aliis differentiis iunctum componit, ut cum dico
"Animalium alia sunt rationabilia, alia irrationabilia" et rursus
"Rationabilium alia sunt mortalia, alia immortalia", animal rationalis
totum est et rursus rationale mortalis, et haec tria hominis. Si vero in
definitione dicam: “Homo est animal rationale mortale”tria haec unum hominem
iungunt, quocirca pars ipsius et genus et differentia reperitur. Sic igitur in
divisione genus totum est, species pars, eodem quoque modo differentiae totum,
partes in quas illae dividuntur. In definitione vero et genus et differentiae
partes sunt, definita vero species totum. Sed haec hactenus. Nunc de ea
divisione dicemus quae est totius in partes, haec enim erat secunda divisio
post generis divisionem. Quod enim dicimus totum multipliciter significamus:
totum namque est quod continuum est, ut corpus vel linea vel aliquid huiusmodi;
dicimus quoque totum quod continuum non est, ut totum gregem vel totum populum
vel totum exercitum; dicimus quoque totum quod universale est, ut hominem vel
equum, hi enim toti sunt suarum partium, id est hominum vel equorum, unde et
particularem unumquemque hominem dicimus; dicitur quoque totum quod ex
quibusdam virtutibus constat, ut animae alia potentia est sapiendi, alia
sentiendi, alia uegetandi. Tot igitur modis cum totum dicatur, facienda totius
divisio est - primo quidem, si continuum fuerit, in eas partes ex quibus ipsum
ƿ totum constare perspicitur, aliter enim divisio non fit. Hominis enim corpus
in partes suas divideres, in caput, manus, thoracem, pedes, et si quo alio modo
secundum proprias partes fit recta divisio. Quorum autem multiplex est
compositio multiplex etiam divisio, ut animal separatur quidem in partes eas
quae sibi similes habent partes, in carnes, et ossa, rursus in eas quae sibi
similes non habent partes, in manus, in pedes, eodem quoque modo et navis et
domus. Librum quoque in versus atque hos in sermones, hos autem in syllabas,
syllabas in litteras solvimus, ita fit ut litterae et syllabae et nomina et
versus partes quaedam totius libri esse videantur, alio tamen modo acceptae non
partes totius sed partes partium sint. Oportet autem non omnia speculari quasi
actu dividantur sed quasi animo et ratione, ut vinum aquae mixtum dividimus in
vina aquae mixta, hoc actu, dividimus etiam in vinum et aquam ex quibus mixtum
est, hoc ratione, haec enim iam mixta separari non possunt. Fit autem totius
divisio et in materiam atque formam, aliter enim constat statua ex partibus
suis, aliter ex materia atque forma, id est ex aere et specie. Similiter etiam
illa tota dividenda sunt quae continua non sunt eodem quoque modo et ea quae
sunt universalia, ut "Hominum alii sunt in Europa, alii in Asia, alii in
Africa". Eius quoque totius quod ex virtutibus constat hoc modo facienda
est divisio: "Animae alia pars est in virgultis, alia in animalibus"
et rursus "eius quae est in animalibus alia rationalis, alia sensibilis
est" et rursus haec aliis sub divisionibus dissipantur. Sed non est anima
horum genus sed totum, partes enim hae animae sunt, sed non ut in quantitate,
sed ut in aliqua potestate atque virtute, ex his enim potentiis substantia
animae iungitur. Unde fit ut quiddam simile habeat huiusmodi divisio et generis
et totius divisioni, nam quod quaelibet eius pars fuerit animae praedicatio eam
sequitur, ad generis divisionem refertur, cuius ubicumque fuerit species ipsum
mox consequitur genus; quod autem non omnis anima omnibus partibus iungitur sed
alia aliis, hoc ad totius naturam referri necesse est. Restat igitur ut de
vocis in significantias divisione tractemus. Fit autem vocis divisio tribus
modis. Dividitur enim in significationes ut aequivoca vel ambigua, plures enim
res significat unum nomen, ut "canis", plures rursus una oratio, ut cum
dico Graecos vicisse Troianos. Alio autem modo secundum modum, haec enim non
plura significant sed multis modis, ut cum dicimus "infinitum" unam
rem quidem significat cuius terminus inveniri non possit, sed hoc dicimus aut
secundum mensuram aut secundum multitudinem aut secundum speciem: secundum
mensuram, ut est infinitum esse mundum, magnitudine enim dicimus infinitum;
secundum multitudinem, ut est infinitam esse corporum divisionem, infinitam
namque divisionum multitudinem significamus; rursus secundum speciem, ut
infinitas dicimus figuras, infinitae enim sunt species figurarum. Dicimus etiam
infinitum aliquid secundum tempus, ut infinitum dicimus mundum, cuius terminus
secundum tempus inveniri non possit, eodem quoque modo infinitum dicimus Deum,
cuius supernae vitae terminus inveniri secundum tempus non possit. Sic igitur
haec vox non plura significat secundum se sed multimode de singulis praedicatur,
unum tamen ipsa significans. Alius vero modus secundum determinationem.
Quotiens enim sine determinatione dicitur vox ulla, facit intellectu
dubitationem, ut est "homo", haec enim vox multa significat, nulla
enim definitione conclusa audientis intelligentiam multis raptat fluctibus
erroribusque traducit. Quid enim quisque auditor intelligat ubi id quod dicens
loquitur nulla determinatione concluditur? Nisi enim quis ita definiat dicens:
“Omnis homo ambulat” aut certe: “Quidam homo ambulat” et hunc nomine, si ita
contingit, designet, intellectus audientis quod rationabiliter intelligat non
habet. Sunt etiam aliae determinationes, ut si quis dicat: “Det mihi!” quando
vel quid dare debeat nullus intelligit nisi intellectus et certa ƿ ratio
determinationis addatur, vel si quis dicat: “Ad me venite!”quo veniant vel
quando nisi determinatione non cognoscitur. Est autem omne quidem ambiguum
dubitabile, non tamen omne dubitabile ambiguum, haec enim quae dicta sunt
dubitabilia quidem sunt, non tamen ambigua. In ambiguis enim uterque auditor
rationabiliter se ipsum intellexisse arbitratur, ut cum quis dicit: “Audio Graecos
vicisse Troianos” unus potest intelligere quod Graeci Troianos vicerint, alius
quod Troiani Graecos, et uterque hoc dicentis ipsius sermonibus rationabiliter
intellegunt. Cum autem dico: “Da mihi!” quid dare debeat nullus ex ipsis
sermonibus rationabiliter auditor intelligit, quod enim ego non dixi ille
potius suspicabitur quam aliqua ratione id quod a me prolatum non est
perspicaciter videat. Tot igitur modis cum vocis divisio fiat, aut per
significantias aut per modum significationum aut per determinationem, in his
quae secundum significantiam dividuntur non solum dividendae sunt
significationes sed etiam diversas res esse quae significantur definitione
monstrandum est. Aristoteles enim hoc in Topicis diligenter praecepit, ut in
his quae dicuntur bona alia sunt bona, ut ea quae boni retinent qualitatem,
alia quae ipsa quidem nulla qualitale dicuntur sed quod bonam rem faciunt
idcirco bona dicuntur. Oportet autem maxime exercere hanc artem, ut ipse
Aristoteles ait, contra sophisticas importunitates, si enim nulla subiecta sit
res quam significat vox, designativa esse non dicitur, sin vero una res sit
quam significat vox, dicitur simplex, quod si plures, multiplex et multa
significans. Dividenda igitur haec sunt ne in aliquo syllogismo capiamur. Sin
vero amphibola oratio est, evenit ut aliquotiens utroque modo possibilia sint
quae significantur, ut id quod superius dixi; potuit ƿ enim fieri ut Graeci
vincerent Troianos et Troiani Gracos superarent. Sunt vero alia quae
impossibilia sunt, ut cum dico hominem comedere panem, significat quidem quod
homo panem comedat, rursus quod panis hominem, sed hoc impossibile est. Ergo
quotiens ad contentionem venitur dividenda et possibilia et impossibilia,
quotiens ad veritatem sola possibilia dicenda, impossibilia relinquenda sunt. Quoniam
ergo plures sunt species plura significantium vocum, dicendum est quod aliae in
particula multiplicitatem significationis habent, aliae in tota oratione, et
eorum quae in particula habent pars ipsa aequivoca dicitur, tota vero ipsa
oratio secundum aequivocationem multiplex, illa vero quae in oratione tota
significationis multiplicitatem retinet (ut supra iam dictum est) ambigua
nuncupatur. Dividitur autem significationes aequivocarum secundum
aequivocationem unius particulae orationum definitione, ut cum dico: “Homo
vivit”intelligitur et verus et pictus; dividitur autem hoc modo: “Animal
rationale mortale vivit” (quod verum est), “Animalis rationalis mortalis
simulatio vivit” (quod falsum est). Dividitur qualibet adiectione quae
terminet, vel generis vel casus vel alicuius articuli; ut cum dico: “Canna
Romanorum sanguine sorduit” et calamum demonstrat et fluuium, sed dividimus
sic: articulo quidem, ut dicamus: “Hic Canna Romanorum sanguine sorduit” vel
genere, ut: “Canna Romanorum sanguine plenus fuit”uel casu vel numero, in illo
enim singularis tantum est, in illo pluralis, et de aliis quidem eodem modo. Sunt
autem alia secundum accentum, alia secundum orthographiam, et secundum accentum
quidem ut "pone" et "pone", secundum orthographiam ut
"quaeror" et "queror" ab inquisitione et ƿ querela; et haec
rursus vel secundum ipsam orthographiam dividuntur vel secundum actionem et
passionem, quod "quaeror" ab inquisitione passivum est, "queror"
autem a querela agentis est. Ambiguarum vero orationum facienda est divisio,
aut per adiectionem aut per diminutionem aut per divisionem aut per aliquam
transmutationem, ut cum dicitur: “Audio Troianos vicisse Graecos”ita dicamus:
“Audio quod Graeci vicerint Troianos” haec enim ambiguitas quolibet eorum modo
solvitur. Non tamen ita dividenda est omnis vocum significatio tamquam generis:
in genere omnes species enumerantur, in ambiguitate vero tantae sufficiunt
quantae ad eum sermonem possint esse utiles quem alterutra nectit oratio. Ac de
vocis quidem significatione sufficienter dictum est, est autem et de generis
totiusque divisione propositum atque expeditum. Quare de omnibus secundum se
partitionibus diligentissime pertractatum est. Nunc de his divisionibus dicemus
quae per accidens fiunt. Harum autem commune praeceptum est, quicquid ipsorum
dividitur in opposita disgregari, ut si subiectum in accidentia dividimus non
dicamus "Corporum alia sunt alba, alia dulcia", quae opposita non
sunt, sed "Corporum alia sunt alba, alia nigra, alia neutra", eodem
quoque modo in aliis secundum accidens divisionibus dividendum est. Atque illud
maxime perspiciendum, ne quid ultra dicatur aut minus, sicut fit in generis
divisione. Non enim oportet relinqui aliquod accidens ex eadem oppositione quod
subiecto illi inest quod non in divisione dicatur, neque vero addi aliquid quod
subiecto inesse non possit. Posterior quidem Peripateticae secta prudentiae
differentias divisionum diligentissima ratione perspexit et per se divisionem
ab ea quae est secundum accidens ipsasque inter se disiunxit atque distribuit,
ƿ antiquiores autem indifferenter et accidente pro genere et accidentibus pro
speciebus aut differentiis utebantur, unde nobis peropportuna utilitas visa est
et communiones harum divisionum prodere et eas propriis differentiis
disgregare. Et de divisione quidem omni quantum introductionis brevitas
patiebatur diligenter expressimus. Exhortatione tua, Patrici rhetorum
peritissime, quae honestati praesentis propositi et futurae aetatis utilitati
coniuncta est, nihil antiquius existimaui. Cui muneri libentius acquieui, non
quod ad instruendum te, commentarios in M. Tullii Topica laborare me credidi
(ridiculus quippe forem si Mineruam, ut aiunt, litterae docere uellem) sed ut
ex disciplinarum liberalium sumptum penu, nostrae apud te semper pignus
amicitias permaneret. Quod enim munus ex animo diligentibus iocundius inueniri
potest, quam quod ipsius animi partes format et instruit? Nam caetera fere
caduca, imbecilla, labantia, et si ad fortunae uicem spectes, pene semper
aliena sunt. At uero opulentiam litterarum, nec praesens imminuit aetas,
earumque auctoritatem ipsa etiam cunctae conficiens, auget potius et confirmat
uetustas. Accipe igitur opus, non efficientiae securitate sed amicitiae
praesumptione susceptum, apud quam nescio quonam pacto garrire non dedecet,
simul quia praelato a nobis munere cum tuorum aliquid operum postulauero,
iniurius fueris, si negabis. Sed cum in M. Tullii Topica Marius
Victorinus rhetor plurimae in disserendi arte notitiae commenta conscripserit,
non me oportuisset melioribus forsitan attemptata contingere nisi esset aliquid
quo se noster quoque labor exercere atque parere potuisset. Quatuor enim
uoluminibus Victorinus in Topica conscriptis, eorum primo declarandis tantum libri
principiis occupatur. Addit etiam et si qua in eodem uolumine praedicenda
fuissent perpendit, ut ab exordio uoluminis Topicorum quod est: MAIORES
NOS RES SCRIBERE INGRESSOS, C. TREBATI... usque ad eum locum qui
est: SED IAM TEMPUS EST AD ID QUOD INSTITUIMUS ACCEDERE. primi
uoluminis Victorini expositio terminetur. Secundo uolumine de iudicandi,
atque inueniendi dialecticae partibus, et de loco atque argumenti definitione
pertractat, ut ab eo loco Topicorum qui est: CUM OMNIS RATIO DILIGENS
DISSERENDI DUAS HABEAT PARTIS, UNAM INVENIENDI ALTERAM IUDICANDI... usque
ad eum locum qui est: ITAQUE LICET DEFINIRE LOCUM ESSE ARGUMENTI SEDEM.
ARGUMENTUM AUTEM RATIONEM, QUAE REI DUBIAE FACIAT FIDEM. secundi libri
explanatio subsistat. Tertius uero atque quartus discretionem locorum
inter se eorumque exempla multiformiter persequuntur. Ita ut tertius quidem
Tulliana sibi de iure proponat exempla. Quartus uero eosdem locos per alias
rursus similitudines monstret ex Virgilio et Terentio poetis, oratoribus Cicerone
et Catone, ut quod praeceptis ostenditur, exemplis multipliciter collucescat,
neque ab eo loco qui est in Topicis sed ex his locis in quibus argumenta
inclusa sunt, expositio progressa eum transcendit locum qui est: VALEAT
AEQUITAS, QUAE PARIBUS IN CAUSIS PARIA IURA DESIDERAT. Quanta uero pars
reliqua si Topicorum ipsius uoluminis magnitudo demonstrat, quam Victorinus,
neque attigit, neque attingere potuisset, ita est rebus minimis immoratus, nisi
opus multa librorum pluralitate distenderet. Nos uero et hanc ipsam
particulam, quam Victorinus attigit diligenter (ut possumus) aggrediamur, et
longius expositione progressi, cum Topicorum debemus fine consistere. Quare
hinc de tota operis propositione conueniens sumamus exordium. Sed antequam de topicae
facultatis ratione pertractem, proemium, quoad Trebatium M. Tullius utitur,
paucis absoluam. Ait enim: MAIORES NOS RES SCRIBERE INGRESSOS, C.
TREBATI, ET HIS LIBRIS, QUOS BREVI TEMPORE SATIS MULTOS EDIDIMUS, DIGNIORES E
CURSU IPSO REVOCAVIT VOLUNTAS TUA. CUM ENIM MECUM IN TUSCULANO ESSES ET IN
BIBLIOTHECA SEPARATIM UTERQUE NOSTRUM AD SUUM STUDIUM LIBELLOS QUOS VELLET
EVOLVERET, INCIDISTI IN ARISTOTELIS TOPICA QUAEDAM, QUAE SUNT AB ILLO PLURIBUS
LIBRIS EXPLICATA. QUA INSCRIPTIONE COMMOTUS CONTINUO A ME LIBRORUM EORUM
SENTENTIAM REQUISISTI. QUAM CUM TIBI EXPOSUISSEM, DISCIPLINAM
INUENIENDORUM ARGUMENTORUM, UT SINE ULLO ERRORE AD EA RATIONE ET VIA
PERVENIREMUS, AB ARISTOTELE INVENTAM ILLIS LIBRIS CONTINERI, VERECUNDE TU
QUIDEM UT OMNIA, SED TAMEN FACILE UT CERNEREM TE ARDERE STUDIO, MECUM UT TIBI
ILLA TRADEREM EGISTI. CUM AUTEM EGO TE NON TAM VITANDI LABORIS MEI CAUSA QUAM
QUIA TUA ID INTERESSE ARBITRARER, VEL UT EOS PER TE IPSE LEGERES VEL UT TOTAM
RATIONEM A DOCTISSIMO QUODAM RHETORE ACCIPERES, HORTATUS ESSEM, UTRUMQUE, UT EX
TE AUDIEBAM, ES EXPERTUS. [1.03] SED A LIBRIS TE OBSCURITAS REIECIT;
RHETOR AUTEM ILLE MAGNUS HAEC, UT OPINOR, ARISTOTELIA SE IGNORARE RESPONDIT.
QUOD QUIDEM MINIME SUM ADMIRATUS EUM PHILOSOPHUM RHETORI NON ESSE COGNITUM, QUI
AB IPSIS PHILOSOPHIS PRAETER ADMODUM PAUCOS IGNORETUR; QUIBUS EO MINUS
IGNOSCENDUM EST, QUOD NON MODO REBUS EIS QUAE AB ILLO DICTAE ET INVENTAE SUNT
ADLICI DEBUERUNT, SED DICENDI QUOQUE INCREDIBILI QUADAM CUM COPIA TUM ETIAM
SUAVITATE. NON POTUI IGITUR TIBI SAEPIUS HOC ROGANTI ET TAMEN VERENTI NE
MIHI GRAVIS ESSES -- FACILE ENIM ID CERNEBAM -- DEBERE DIUTIUS, NE IPSI IURIS
INTERPRETI FIERI [1042C] VIDERETUR INIURIA. ETENIM CUM TU MIHI MEISQUE MULTA
SAEPE SCRIPSISSES, VERITUS SUM NE, SI EGO GRAVARER, AUT INGRATUM ID AUT
SUPERBUM VIDERETUR. SED DUM FUIMUS UNA, TU OPTIMUS ES TESTIS QUAM FUERIM
OCCUPATUS. UT AUTEM A TE DISCESSI IN GRAECIAM PROFICISCENS, CUM OPERA MEA
NEC RES PUBLICA NEC AMICI UTERENTUR NEC HONESTE INTER ARMA VERSARI POSSEM, NE
SI TUTO QUIDEM MIHI ID LICERET, UT VENI VELIAM TUAQUE ET TUOS VIDI, ADMONITUS
HUIUS AERIS ALIENI NOLUI DEESSE NE TACITAE QUIDEM FLAGITATIONI TUAE. ITAQUE
HAEC, CUM MECUM LIBROS NON HABEREM, MEMORIA REPETITA IN IPSA NAVIGATIONE
CONSCRIPSI TIBIQUE EX ITINERE MISI, UT MEA DILIGENTIA MANDATORUM TUORUM TE
QUOQUE, ETSI ADMONITORE NON EGES, AD MEMORIAM NOSTRARUM RERUM EXCITAREM. SED
IAM TEMPUS EST AD ID QUOD INSTITUIMUS ACCEDERE. Omne proemium, quod ad
componendum intendit auditorem, ut in rhetoricis discitur, aut beneuolentiam
captat aut attentionem praeparat aut efficit docilitatem: his tribus partibus
sibi Cicero Trebatium format. Nam quod se a magnarum rerum inchoatione
reuocatum ad amici contulit uoluntatem, fauorem Trebatii uelut iudicis,
beneuolentiae partibus meretur. MAIORES autem RES sunt a quarum scriptione ad
amici studium uersus est, moralis philosophiae tractatus. Maior est enim morum
ratio quam peritia disserendi. Id autem tempus fuisse coniicimus, quo propter
turbulenta reipublicae tempora in otium se contulit, atque ad philosophiae
disciplinas. Sed quia nobis audientium mentes ueritatis quoque opinio
praesumpta conciliat, in eo etiam praeparandae beneuolentiae partibus utitur.
Quod in commemorandis ueraciter iis quae Trebatius nouerat, facit illis fidem
quae posterius euenire et Trebatio potuerunt esse ignota. Haec autem sunt, quod
in Tusculano ad suum studium uterque libros euoluerit. Quodque Trebatius casu
in Aristotelis Topica inciderit, et quod titulum operis admiratus, a M. Tullio
inscriptionis sententiam perquisierit. Illud etiam quod ei Cicero se exposuisse
commemorat, inueniendorum argumentorum illis libris scientiam contineri, ut
sine ullo errore ad argumentorum inuentionem uia quadam et recto filo atque
artificio ueniretur, quae res breuiter enuntiata, uelut intentionem operis
monstrat, et docilem perficit auditorem. In hoc namque uidetur esse
comprehensum quae sit intentio Topicorum, quoniam Cicero ait disciplinam esse
inueniendorum argumentorum, non ut inueniantur (id enim natura
suppeditat). Sed ut sine ullo labore; ac sine ulla confusione non
casu ad ea mens sed quadam uia et ratione perueniat, post hanc beneuolentiam
captationem, Trebatii laudem subiungit, cum eius uerecundiam in his commemorat
expetendis, quae si postulanti amico Cicero praestilisset et gloriae praemium
ferret et gratiae sed quod petenti Trebatio, ut ei Topica traderet minime
concessit. Id non proprii laboris fuga sed Trebatii potius causa factum esse
contendit, ut in eo quoque Trebatii ueluti tunc repulsi subiratus forsitan
animus, nunc non sit alienus. Intererat uero Trebatio ut uel per se ipse illa
legens exercitatior fieret, uel ei perfectius si qua dubitaret rhetor doctior
expediret. Utrumque uero a Trebatio se narrat audisse. Nam et expertum cum, ut
per se ipse legeret sed obscuritate reiectum, et illum rhetorem a quo Topicorum
explanationem petiisset, illa sese Aristotelica ignorare confessum. Quae
res, propter operis difficultatem, nec esse est auditorem reddat attentum. Ea
quippe non negligentes inspicimus, quae non facilis esse intelligentiae
suspicamur, in quo etiam Cicero minime se miratum esse commemorat, quod is
philosophus a rhetore nesciretur, qui multis etiam philosophis uideretur
incognitus. Quorum etiam iure culpat ignauiam, quod ad Aristotelicae
philosophiae disciplinam non inuentorum utilitas, non orationis nitor
illexerit. In quo etiam maioris perspicaciae crescit attentio, quia facile ad
studium mentes, aliorum segnities culpata conuerterit, quocumque uero attentio
fuerit, non poterit ab esse docilitas. In his etiam laus quaedam Trebatii
latenter inducitur. Magnum est enim philosophis in suo quasi munere cessantibus
hunc ne proprio quidem studio praepeditum, alienae scientiae secreta
rimari. Iam uero sequentia multo etiam clarius beneuolentiam petunt,
uelut hoc quod elegantissime dictum est, ueritum se esse ne, si modeste
postulantis uerecundiae pernegasset, ipsi quodammodo iuris interpreti fieri
uideretur iniuria, et quod praecedens Trebatii meritum percepti beneficii memor
exsequitur, id uero est quod uel ipsi uel iis quos ipse defenderit, plura
cauisset. Fuit igitur, ut ait, uerendum, ne, si restituere gratiam noluisset,
aut ingratum id aut superbum esse uideretur. Ingratum quidem, si magna Trebatii
merita quibus ipse usus fuerat, paruo aestimare uideretur, cum nullam ei gratiam
restituendam putaret, superbum uero, si sperneret. Ad idem caetera
reuertuntur, id est ad beneuolentiam. Quod eiusdem testimonio nititur dum
fuerit in urbe, se ne debitam redderet gratiam occupationum necessitate
constrictum. Quod ut uenerit Veliam, amicorum Trebatii conuentione commonitus,
ne tacitae quidem eius flagilationi deesse uoluisset, et quod licet librorum
copia nulla suppeteret, de memoriae tamen repetitae promptuariis in ipsa nauigatione
conscripserit, eique ex itinere miserit, ut beneficii cumulo parendi etiam
celeritas adderetur. Quae cum omnia benignum captare Trebatii uideantur
assensum, quaedam tamen breuitas Topicorum memoria repetita, attentionis nec
esse est animaduersione fungatur, ipsa namque memoriae repetitio breue monstrat
esse quod colligit. Quodque diligentiae sibi fuerint mandata Trebatii, et quod
ad excitandam sui memoriam quasi pignus amico aliquod atque monimentum
uoluisset exstare. Cui adiicit illud, et si admonitione non eges, ne offendat
animum amici sedulitate si quem commonendum credit, obliuionis uideatur
arguere. Haec omnia, ut dixi, beneuolentiae partibus plena sunt. Sed de
prooemio satis dictum est. Nunc ad sequentia transeamus, nec si quis haec apud
Victorinum latius tractata repererit, nos neglecti integritatis stringat
inuidia. Nam nec in singulis (ut ille facit) uerbis haerere uolumus, et ad
ampliora huius operis festinamus. CUM OMNIS RATIO DILIGENS DISSERENDI
DUAS HABEAT PARTIS, UNAM INVENIENDI ALTERAM IUDICANDI, UTRIUSQUE PRINCEPS, UT
MIHI QUIDEM VIDETUR, ARISTOTELES FUIT. STOICI AUTEM IN ALTERA ELABORAVERUNT;
IUDICANDI ENIM VIAS DILIGENTER PERSECUTI SUNT EA SCIENTIA QUAM *DIALEKTIKEN*
APPELLANT, INVENIENDI ARTEM QUAE *TOPIKE* DICITUR, QUAE ET AD USUM POTIOR ERAT
ET ORDINE NATURAE CERTE PRIOR, TOTAM RELIQUERUNT. NOS AUTEM, QUONIAM IN
UTRAQUE SUMMA UTILITAS EST ET UTRAMQUE, SI ERIT OTIUM, PERSEQUI COGITAMUS, AB
EA QUAE PRIOR EST ORDIEMUR. Cum philosophia maximis in rebus operam suam studiumque
consumat, cumque et in naturalibus inspectionem, speculationemque adhibeat, et
in moralibus actionem, et sic formare gestiat mores ut uera uitae ratio
persuaserit, euenire nec esse est, ut secundum id quod ratio tenendum,
omittendumue, faciendum quid, aut non faciendum esse decreuerit, uel iudicium
constituatur, ascensus uel exercendae uitae dirigatur intentio. Erit igitur
necessarium, uel in naturali speculatione, uel in moralium actionum
cogitatione, ut certa ratio, uel quod in rebus speculandum est, inueniat, uel
quod in actum uiuendi duci oporteat, ante perpendat. Haec autem ratio nisi uia
quadam processerit, saepe in multos nec esse est labatur errores. Quod ne
passim fieret, atque ut certis egulis tractatus insisteret, uisum est antiquae
philosophiae ducibus, ut ipsarum ratiocinationum, quibus aliquid inquirendum
esset, naturam penitus ante discuterent, ut his purgatis atque compositis, uel
in speculatione ueritatis, uel in exercendis uirtutibus uteremur. Haec
est igitur disciplina, quasi disserendi quaedam magistra, quam *logicen*
Peripatetici ueteres appellauerunt, hanc Cicero definiens, disserendi
diligentem rationem uocauit. Haec uario modo a plerisque tractata est, uarioque
etiam uocabulo nuncupata. Ut enim dictum est, a Peripateticis haec ratio
diligens disserendi logice uocatur, continens in se inueniendi iudicandique
peritiam. Stoici uero hanc eamdem rationem disserendi paulo angustius
tractauere, nihil enim de inuentione laborantes, in sola tantum iudicatione
consistunt, deque ea praecepta multipliciter dantes, dialecticam nuncupauerunt.
Plato etiam dialecticam uocat facultatem quae id quod unum est possit in plura
partiri, ueluti solet genus per proprias differentias usque ad ultimas species
separari, atque ea quae multa sunt, in unum generum ratione colligere. Hanc
igitur Plato dialecticam dicit; Aristoteles uero logicam uocat, quam (ut dictum
est) Cicero definiuit diligentem disserendi rationem. Et huius uno quidem
modo trina partitio est: omnis namque uis logicae disciplinae aut definit
aliquid, aut partitur, aut colligit. Colligendi autem facultas triplici
diuersitate tractatur: aut enim ueris ac necessariis argumentationibus
disputatio decurrit, et disciplina uel demonstratio nuncupatur; aut tantum
probabilibus, et dialectica dicitur; aut apertissime falsis, et sophistica, id
est, cauillatoria perhibetur. Logica igitur, quae est peritia disserendi, uel
de definitione, uel de partitione, uel de collectione, id est, uel de ueris ac
necessariis, uel de probabilibus, id est uerisimilibus, uel de sophisticis, id
est, cauillatoriis argumentationibus tractat, has enim collectionis partes esse
praediximus. Atque haec est una logicae partitio, in qua dialecticam
Aristoteles uocat facultatem per probabilia colligendi. Rursus eiusdem
logicae altera diuisio est, per quam diducitur tota diligens ratio disserendi
in duas partes, unam inueniendi, et alteram iudicandi. Id autem uidetur etiam
ipsa logices definitio monstrare, nam quia logica ratio disserendi est, non
potest ab inuentione esse separata. Cum enim nemo praeter inuentionem disserere
possiti disserendi ratio inuentionis est ratio. Rursus quoniam logice diligens
est ratio disserendi, ab ea iudicium non potest ab esse, ipsa enim diligentia
rationis in disserendo posita iudicium est. Neque enim potest quisquam
diligenter disserere, nisi quale sit iudicauerit id quod in disputationem
sumitur. Quod si ad disserendi ordinem diligentia rationis adhibetur, non est
dubium quin hoc iudicium ad inuentionum uarietatem sit accommodatum. His
igitur ita expeditis, uidendum est, hae diuisiones, quanam se cognatione
contingant. Inuentio quippe caeteris omnibus, ueluti materiae loco, supponitur,
hoc modo. Nisi enim inuentio fuerit, non potest esse uel definitio, uel
partitio, quoniam unumquodque generum uel differentiarum inuentione, uel
specierum collectione, aut diuidimus, aut etiam definimus. Iam uero si absit
inuentio, nequit esse collectio. Non erit igitur necessaria, nec uerisimilis,
nec sophistica argumentatio: haec enim tria inuentioni superueniunt, ut uel
necessarium, uel probabile, uel cauillatorium sit argumentum. Necessitas enim
uero, et probabilitas, et cauillatio formae quaedam sunt, quaedum inuentionibus
assistunt, necessaria uel probabilia uel cauillatoria faciunt argumenta. Eadem
quoque ratio partitiones definitionesque complectitur. Indiscreta namque
inuentionis potestas, cum definitiua, tum diuisibilis appellari potest, cum
definiendis partiendisue rebus adhibetur. Quae hoc modo ex inuentionis materia
et differentiarum supra positarum forma composita rursus iudicationi materiae
fiunt nam prior illa partitio, logice tribus partibus segregata, ita partes
explicat, ut habeat inuentionem materiam singularum, ipsa uero iudicationi
materiam praestat. Et enim cum definit aliquis, uel rei propositae diuisionem
facit, inuenit quidem diuisioni definitionique differentias accommodatas sed an
recte uel definiat, uel diuidat, iudicatione perpendit. Ita priores logicae
partes secundae diuisionis membra coniungunt, ut materiam quidem sui habeant
inuentionem, iudicationi uero fiant ipsae materia. Quod in reliqua etiam
colligendi parte contingit, nam et ea quae de probabilibus tractat, habet et
inueniendi suppositam materiam, quae uerisimilia reperit argumenta, et de
huiusmodi argumenta iudicatio perpendit. Est enim iudicium hoc ipsum
internoscendi, quod non necessaria inuentio est sed uerisimilitudinem tenet.
Illa quoque pars quae de necessariis argumentationibus aptatur, habet subiectam
materiam necessariae inuentionis, eiusque est iudicium, ut cum necessaria sunt
quae inuenit, necessaria quoque esse perpendat. Nec non cauillandi pars utraque
in se continet, quandoquidem et inueniri falsa possunt, et falsa esse
iudicatione discerni. Quo fit ut prior logices diuisio secundum etiam
continere uideatur: nam definitio, partitio atque collectio inuentionem
continent et iudicium, quia neque existere praeter inuentionem, neque agnosci
praeter iudicium possunt. Sed cum omnis inuentio iudicationi subiecta sit,
cumque prioris diuisionis partes sine utroque esse non possint, euenit ut prima
partitio inuentionem iudiciumque coniungat. Secunda uero haec diuisio, qua
Cicero etiam partitur logicam, segregat huiusmodi facultates, et inueniendi
materiam a iudicationis parte secernit. Iudicium uero, in colligendi
ratione proprias partes habet, nam omnis argumentatio, omnisque syllogismus
propositionibus struitur, omnemque compositum duo in se quaedam retinet, quae
speculanda esse uideantur. Et quidem continet unum quae illa sint, ex quibus id
quod compositum est intelligatur esse connexum, aliud uero quanam sit suarum
partium coniunctione compositum: ut in pariete siquidem lapides ipsos quibus
paries structus est inspicias, quasi materiam species: si uero ordinem
compositionemque iuncturae consideres, tanquam de formae ratione perpendas. Ita
in argumentationibus quas propositionibus compaginari atque coniungi supra
retulimus, gemina erit speculationis et iudicandi uia. Una quae propositionum
ipsarum naturam discernit ac iudicat utrum uerae ac necessariae sint, an
uerisimiles, an sophisticis applicentur, et haec quasi materiae speculatio est.
Altera uero iudicii pars est quae inter se propositionum iuncturas
compositionesque perpendit; haec quasi formam iudicat argumentorum. Quae
cum ita sint, hoc modo fit in continuum ducta partitio, ut ratio diligens
disserendi, unam habeat inueniendi partem, alteram uero iudicandi. Tum de
ipsa inuentione, tum de inuentionis collocatione, quae forma est
argumentationis. Atque ea quidem pars quae de inuentione docet, quaedam
inuentionibus instrumenta suppeditat, et uocatur topice: cur autem hoc nomine
nuncupata sit posterius dicam. Illa uero pars quae in indicando posita est,
quasdam discernendi regulas subministrat, et uocatur analytice; et si de
propositionum iunctura consideret, analytice prior; sin uero de ipsis
inuentionibus tractet, ea quidem pars ubi de discernendis necessariis
argumentis dicitur, analytice posterior nuncupatur; ea uero quae de falsis
atque cauillatoriis, id est de sophisticis, elenchi. De uerisimilium uero
argumentationum iudicio nihil uidetur esse tractatum, idcirco quoniam plana est
atque expedita ratio iudicandi de medietate, cum quis extrema cognouerit. Si
enim quis diiudicare necessaria sciat, idemque falsorum argumentorum possit
habere iudicium, uerisimilia, quae in medio collocata sunt, discernere non
laborat. Expeditum igitur est, ut arbitror, quid sit quod ait Cicero,
rationem diligentem disserendi duas habere partes, inueniendi unam, alteram
iudicandi. Illud etiam diligentius expositum est, quae sit ratio quam Stoici
dialecticen uocant. Ea est enim quae iudicandi peritiam tenet, et quam eodem
nomine Plato partiendi per differentias, atque ad genus reuocandi facultatem
uocat. Quamque eodem nomine Aristoteles, non totam disserendi artem, ut Stoici
sed eam tantum nuncupet quae de proposita quaestione uerisimilibus colligat
argumentis, atque ideo perfectius Aristoteles de logica tractauit, quoniam de
duobus, ultra quae nihil est, tertium disseruit, de inueniendo scilicet et
iudicando, cum Stoici, inuentione neglecta, iudicationis tantum instrumenta
tradiderint. Atque ideo iure eos increpat Tullius, quoniam id maxime
relinquere quod et natura prios et usu potius erat: natura quidem, quia fieri
non potest ut de inuentione iudicetur, nisi ipsa inuentio prius exstiterit. Ad
usum uero, quia longe utilius est nuda, et praeter artem prolata naturali
inuentione susceptum saepe negotium tueri, quam inueniente alio mutum ipsum
inermemque et tacitum uersare iudicium. Dat uero Tullius de utroque sententiam,
etait summam pariter utilitatem in utroque consistere, et se de utraque, si
otium fuerit, uelle disserere. Ab ea autem quae prior est, id est inuentione, quam
*topicen* appellari diximus, ordiendum putat. UT IGITUR EARUM RERUM QUAE
ABSCONDITAE SUNT DEMONSTRATO ET NOTATO LOCO FACILIS INUENTIO EST, SIC, CUM
PERUESTIGARE ARGUMENTUM ALIQUOD VOLUMUS, LOCOS NOSSE DEBEMUS; SIC ENIM
APPELLATAE AB ARISTOTELE SUNT EAE QUASI SEDES, E QUIBUS ARGUMENTA PROMUNTUR.
ITAQUE LICET DEFINIRE LOCUM ESSE ARGUMENTI SEDEM. ARGUMENTUM AUTEM RATIONEM,
QUAE REI DUBIAE FACIAT FIDEM. Post diuisionem logicae disciplinae, quam
diligentem disserendi rationem esse definiuit, de topice, quae inueniendi ars
esse praedicta est, expedire contendit. Ac primum quid sint loci, termino
definitionis includit, eiusque artis quae topice dicitur exempli quadam
claritate designat intentionem. Est enim topices intentio, argumentorum facilis
inuentio. Non igitur inuenire docet topice quod est naturalis ingenii sed
facilius inuenire: omnis quippe ars imitatur naturam, atque ab hac materia
suscepta, rationes ipsa uiamque conformat, ut cum facilius id quod ars quaeque
promittit, tum elegantius fiat, uelut parietem struere naturalis ingenii est
sed arte fit melius. Argumentum autem ratio est quae rei dubiae faciat
fidem. Multa enim sunt quae faciant idem sed quia rationes non sunt, ne
argumenta quidem esse possunt, ut uisus facit fidem his quae uidentur sed quia
ratio non est uisus, ne argumentum quidem esse potest. Differentiam uero unam
sumpsit, eam quae faciat fidem, omne enim argumentum facit fidem. Si igitur
iunxerimus genus ac differentiam, et id esse argumentum dicamus, quod rationem
quae faciat fidem, num tota argumenti natura monstrata sit? Minime. Quid si
eius rei, de qua nemo dubitat, aliqua ratione facere quis fidem uelit, num
idcirco illa, quod fidem faciat, uocabitur argumentum? Nullo modo:
argumentum namque est quod rem arguit, id est probat, nihil uero probari, nisi
dubium, potest. Nisi ergo sit res ambigua, et ad eam ratio fidem faciens
afferatur, argumentum esse non poterit. Addita igitur alia differentia quae est
rei dubiae, facta est integra definitio argumenti, ex genere et duabus
differentiis constans, genere quidem, ratione: una uero differentia, quod
faciat fidem; altera uero, quod rei dubiae est, ut sit tota definitio, id esse
argumentum quod sit ratio, rei dublae faciens fidem. Quae cum ita sint,
nec esse est ut ubi dubitatur aliquid, ibi sit quaestio. Quod si argumentum
praeter rem dubiam esse non poterit, nullo modo esse praeter quaestionem
potest. Quaestio uero est dubitabilis propositio. Propositio uero est ratio
uerum falsumue designans. Omnis igitur propositio siue constanter atque
pronuntiatiue proferatur, ut si quis dicat: Omnis homo animal est; siue ad
interrogationem dirigatur, ut si quis interroget: Putasne omnis homo animal
est? retinet proprium nomen, et propositio nuncupatur. At si eadem, uelut
dubitabilis proferatur, fit quaestio, ut si quisque erat an omnis homo animal
sit. Quot autem modis quaestio diuidatur, nunc explicandi locus non uidetur
accommodus sed in iis libris dicemus quos de topicis differentiis formare
molimur. Ad quaestionem igitur, id est ad dubitabilem propositionem, omnis
intentio dirigitur argumenti, non uero ut totam comprobet quaestionem sed ut
partem eius ratione confirmet; neque enim tota quaestio defenditur sed una eius
quaelibet pars argumentatione firmatur: nemo enim defendit caelum rotundum esse
et non esse; si enim ita quis defenderet, totam quaestionem uideretur probare. Sed
cum ita consideratur: Utrum rotundum sit caelum an non sit in una
tantum consistit quaestionis parte defensio, siue quae affirmat siue quae
negat. Omnis enim quaestio contradictionibus constat. Nam si qua res ab altero
affirmetur, negetar ab altero, totum hoc contradictio nuncupatur, ut si quis
dicat: Caelum rotundum est alter neget dicens: Caelum rotundum non
est. Caelum rotundum esse et non esse contradictio prohibetur.
Dubitabilis uero propositio, quam quaestionem esse praediximus, et
affirmationem in se continet et negationem, hoc enim ipso quo dubitabilis est,
contradictionem uidetur includere. Cum enim dubitat quis utrumque caelum
rotundum sit, siue adiungat an non sit, siue reticeat, ipsa dubitatio partem
secum alteram trahit. Si enim unam partem propositio tueatur, dubitabilis non
est, atque idcirco nec quaestio. Cum igitur omnis quaestio duas habeat
partes, affirmationis unam, alteram negationis, nec esse est ut sit semper ex
alterutra parte defensio, ut unus quidem affirmationis partem, negationis alter
defendat, et hic quidem ad astruendam affirmationem, ille uero ad destruendam,
quae potuerit argumenta perquirat. Nihil uero interest utrum quis affirmationem
ponat, an destruat negationem, aut negationem defendat, an oppugnet
affirmationem. Age enim, sit quaestio, utrum caelum rotundum sit. Si quis eam
sibi quaestionis partem assumpserit, quam esse defendit, ad eam constituendam
cuncta nec esse est sibi comparet argumenta, atque in hoc affirmationem quidem
ponit sed destruit negationem. Si quis uero neget id, ac dicat non esse caelum
rotundum, suscipit sibi partem alteram quaestionis quae fuerat reliqua, id est
negationem, in eaque consistit, et ad hanc approbandam, perquisitis nititur
argumentis; itaque qui negationem ponit, labefactat affirmationem. Quae
cum ita sint, demonstratum arbitror, non totam quaestionem sed eius aliquam
partem ad defensionem uenire. Sed quod quisque defendet, ad hoc quoque
argumenta perquirit. Ad partem igitur quaestionis astruendam destruendamue
argumenta sumuntur, atque haec quidem si quis minus intelligit, ne a nobis
obscure dicta esse causetur. Si enim quae in dialectica, uel a nobis dicta Latina
oratione, uel a Graecis scripta sunt, ignorabit, mirum est si quam partem eorum
quae dicimus aduertere ualeat, ne dum stupeamus quod non omnia
comprehendat. Sed quoniam dubitabilem propositionem quaestionem esse
praediximus, euenit ut quas partes habeat propositio, easdem etiam quaestio
retinere uideatur. Omnis autem simplex propositio duas habet partes in terminis
constitutas. Simplex uero propositio est huiusmodi: Omnis homo animal est
Terminos uero uoco simplices orationis partes quae continent propositionem, ut
animal et homo. Hi uero sunt praedicatus atque subiectus. Praedicatus est in
propositione maior terminus collocatus; subiectus uero minor. Maior uero
terminus de subiecto dicitur, minor autem de maiore nullo modo praedicatur, ut
animal quoniam maius est quam homo, de homine praedicatur: dicitur enim: Omnis
homo animal est Homo uero de animali non dicitur, nemo enim uere
dicit: Omne animal homo est Hac igitur ratione internoscere possumus
qui terminus in propositione maior, qui uero sit minor. Omnis autem quaestio,
ut dictum est, quoniam dubitabiles partes habet, et ad easdem comprobandas
argumenta sumuntur, necesse est ut quidquid in quaestionibus comprobatur, id
argumentorum ratione firmetur. Argumentum uero nisi sit oratione prolatum, et
propositionum contexione dispositum, fidem facere dubitationi non poterit. Ergo
illa per propositiones prolatio ac dispositio argumenti, argumentatio
nuncupatur, quae dicitur enthymema uel syllogismus, cuius definitionem in
Topicis differentiis apertius explanabimus. Omnis uero syllogismus uel
enthymema propositionibus constat; omne igitur argumentum syllogismo uel
enthymemate profertur. Enthymema uero est imperfectus syllogismus, cuius
aliquae partes, uel propter breuitatem, uel propter notitiam, praetermissae
sunt. Itaque haec quoque argumentatio a syllogismi genere non recedit.
Quoniam igitur syllogismus omnis propositionibus constat, propositiones uero
terminis, terminique inter se differunt, eo quod unus maior est, alter minor,
fieri non potest ut ex propositionibus conclusio nascatur, nisi per terminos
progressae propositiones extremos terminos alicuius tertii medietate
coniunxerint: id facillimo demonstratur exemplo. Sit enim quaestio: Utrum homo
substantia sit an minime. Sumo mihi quaestionis partem alteram comprobandam, ea
est, hominem esse substantiam; in hac igitur duo sunt termini, substantia atque
homo, quorum maior substantia, minor homo, quod ex eo quoque poterit ostendi,
quoniam posterius substantia in prolatione profertur, uel ut in hoc ipso quod
dicimus homo substantia est, prius hominem, posterius substantiam nominamus. Ut
igitur substantiam atque hominem iungam, nec esse est medium terminum reperiri,
qui utrosque copulet terminos, hic sit animal, fiatque una
propositio: Omnis homo animal est in hac igitur propositione animal
praedicatur, homo subiicitur. Rursus adiungo: Omne autem animal substantia
est in hac rursus animal supponitur, substantia praedicatur. Itaque
concludo, omnis igitur homo substantia est; ac per hoc homo quidem semper
subiectus est. Animal uero ad hominem quidem praedicatum est, ad substantiam
uero subiectum. Substantia uero ipsa semper praedicata persistit, unde fit ut
minor quidem sit homo, maior uero homine substantia, medius autem terminus
animal. Quoniam igitur extremi termini medii interpositione copulantur, eoque
modo quaestionis inter se membra conueniunt, adhibitaque probatione soluitur
dubitatio, nihil est aliad argumentum quam medietatis inuentio, haec enim uel
coniungere, si affirmatio defendatur, uel disiungere, si negatio uindicetur,
poterit extremos. Quae cum ita sint, duarum propositionum et tertiae
conclusionis, maior quidem propositio dicitur ea quae maiorem terminum
continet, id est in qua maior quidem praedicatur; medius uero supponitur, ut
"Omne animal substantia est"; minor uero propositio est quae medium
quidem terminum praedicat, subiicit autem minorem, ut "Omnis homo animal
est". Sed quoniam a maioribus nec esse est minora descendere, eius
conclusionis, quae ex duabus propositionibus nascitur, illa quasi effectrix et
propria propositio uidetur esse, quae prima est; haec [autem est, "Omnis
homo substantia est". Quod qui priores posterioresque nostros Analyticos,
quos ab Aristotele transtulimus, legit, minime dubitat. Sed etsi quis quae
illic scripta sunt nesciens, ad haec legenda proruperit, etiamsi rationem rerum
quas non intelligit minime comprehendit, ita tamen ut dictum est esse confidat,
seque in Aristotelis Analyticis uberius inuenturum esse, si legerit,
arbitretur. Natura igitur rerum fert ut ubi quid maius ac minus est, ibi
maximum quoque aliquid inesse necesse sit. Quo fit ut sint quaedam maximae
propositiones, quoniam minores maioresque esse monstrauimus, quarum natura ex
simplicium propositionum partitione sumenda est. Omnis enim simplex propositio
uel affirmatiua est, uel negatiua. Earumque aliae sunt uniuersales,
ut: Omnis homo iustus est. Nullus homo iustus est aliae
particulares, ut: Quidam homo iustus est aliae indefinitae, ut: Homo
iustus est. Homo iustus non est aliae singulares aliquid atque indiuiduum
continentes, ut: Cato iustus est Cato iustus non est
Harumque omnium aliae sunt dubitabiles, aliae indubitatae. Supremas igitur ac
maximas propositiones uocamus, quae et uniuersales sunt, et ita notae atque
manifestae, ut probatione non egeant, eaque potius quae in dubitatione sunt
probent. Nam quae indubitata sunt, ambiguorum demonstrationi solent esse
principia, qualis est, omnem numerum uel parem esse uel imparem, et aequalia
relinqui, si aequalibus aequalia detrahuntur; caeteraeque de quarum nota
ueritate non quaeritur. Maximas igitur, id est uniuersales ac notissimas
propositiones, ex quibus syllogismorum conclusio descendit, in Topicis ab
Aristotele conscriptis locos appellatos esse perspeximus; quod enim maximae
sunt, id est uniuersales propositiones, reliquas in se uelut loci corpora
complectuntur, quod uero notissimae atque manifestae sunt, fidem quaestionibus
praestant, eoque modo ambiguarum rerum continent probationes. Has autem
aliquoties quidem in ipsis syllogismis atque argumentationibus inhaerere
conspicimus, aliae uero in ipsis quidem argumentationibus minime continentur,
uim tamen argumentationibus subministrant:ut si uelimus ostendere regnum melius
esse quam consulatum, dicemus: Regnum cum sit bonum, diuturnius est quam
consulutus; omne uero quod est diuturnius bonum, melius est eo quod parui
est temporis: regnum igitur melius est consulatu. Hic igitur maxima
propositio atque uniuersalis et per se cognita, neque indigens probatione,
argumentationi inserta est. Ea uero est: Omnia quae diuturniora sunt bona,
meliora esse his quae sunt temporis breuitate constricta. At si
uelimus ostendere non esse inuidum qui sapiens sit, dicamus: Inuidus est
qui moeret aliena felicitate; non autem sapiens est quem felicitas aliena
contristat: non est igitur inuidus sapiens. Hic maxima propositio
argumentationi non uidetur inclusa sed extrinsecus posita, syllogismo tamen
uires ministrat. Haec uero est: Quorum diuersae sunt definitiones, diuersas
esse substantias necesse est. Quisquis igitur uel Aristotelis Graeca
uel nostra ab Aristotele translata prospexerit, has illic propositiones locos
inueniet nuncupari, quae sunt maximae atque uniuersales et uel per se
necessariae, uel per se probabiles ac notae. Sed quoniam has propositiones
plures ac pene innumerabiles esse nec esse est, restat adhuc quo amplius ratio
speculationis ascendat. Possumus enim, diligenti tractatu considerationis
adhibito, omnium maximarum atque uniuersalium propositionum differentias
perpendere, atque innumerabilem maximarum propositionum ac per se notarum
multitudinem in paucasatque uniuersales colligere differentias, ut et alias
dicamus in definitione consistere, alias in genere, atque alias alio modo quod
paulo post apertius demonstrabo. Omnes igitur maximae propositiones, quaecumque
sub definitionis uerbi gratia rationem cadunt, uno definitionis nomine
continebuntur. Et sicut illae reliquarum propositionum loci esse dicebantur,
quod eas intra suum ambitum continerent, ita ipsarum maximarum atque uniuersalium
propositionum, quas minorum propositionum locos esse praediximus, illa
differentiae, et si non uere, tamen quadam ueluti imagine loci esse uidebuntur,
in quas fuerint conuenienti ratione reductae. Sed istae locorum, id est
propositionum maximarum, differentiae, quas etiam ipsos locos nominamus,
possunt subiectarum propositionum etiam genera nuncupari. Nam differentiae
continentes etiam genera communiter possunt uideri, ut irrationale cum a rationali
uelut diuisibili differentia dissideat; tamen equi uel canis, differentia
specifica est, et ad eos locum generis tenet. Namque animal irrationabile equi
genus est. Ita etiam in maximis propositionibus. Nam quod aliae sunt ex toto,
aliae ex partibus, hae inter se comparatae differentiae diuisibiles sunt, ad
ipsas uero maximas propositiones differentiarum continentiae uelut generis loco
sunt. Nam propositionis ex tolo uenientis genus est idipsum quod uocatur ex
toto. Item propositiones a partibus ductae, quamuis notae sint atque manifestae
genus est, quod a partibus, et caeterae differentiae earum propositionum quae
cum sint maximae, tamen eisdem uidentur includi, uelut quaedam genera sint.
Quae uero sint hae differentiae paulo posterius disseram. De his igitur
nunc locis tractare Tullius instituit qui maximas propositiones quas superius
diximus, id est per se notas atque uniuersales, continent atque includunt. Hae
uero sunt maximarum differentiae propositionum. De uniuersalium igitur
enuntiationum per seque notarum differentiis disserit, ut fit integer locus argumenti
sedes. Nam si argumentum omne per propositiones ad conclusionem usque
perducitur, omnes uero reliquae propositiones in prima maximaque propositione
continentur, ipsaque prima ac maxima propositio, tum pars est argumentationis,
id est syllogismi, tum extraposita argumentationi uires ministrat, ut utroque
modo quoniam perficit argumentum, pars argumentationis quaedam esse uideatur,
non est dubium quin hae differentiae, quae propositiones maximas continent,
eaedem omnes etiam contineant argumentationes, ut maximarum propositionum
differentiae iure loci argumentorum et quasi quaedam ultimae sedes esse
uideantur. Nam ex his quatuor significationibus appellationum duarum,
argumentationis scilicet atque argumenti, unam quamlibet esse nec esse est. Aut
enim elocutio et contextio ipsa propositionem cum maximis propositionibus, uel
extra syllogismum positis, uel in eodem inclusis, argumentatio uocatur.
Argumentum uero mens et sententia syllogismi, aut elocutio ratiocinationis cum
maximis propositionibus et sententia syllogismi argumentum esse dicetur, ut
idem sit argumentum quod argumentatio. Aut argumentatio quidem uocabitur tota
contextio syllogismi cum sententia sed argumentum maxime propositio, aut
integer ratiocinationis ordo praeter maximas propositiones argumentatio,
sententia uero argumentationis argumentum. Reliqua uero maxima propositio,
locus. Sed cum haec ita sint, siue quis ipsarum propositionum
contextionem, et usque ad conclusionem continuum ductum cum maxima
propositione, uel extra posita, uel propositionibus ratiocinationis inclusa,
argumentationem uocare uelit, argumentum uero sententiam mentemque
ratiocinationis, nihilominus locos intelligimus maximarum propositionum
differentias; siue quis ratiocinationis totius uim atque sententiam totam cum
maxima propositione, uel intra, uel extra posita, argumentum uocet, non est
dubium quin totius ratiocinationis locus ille sit qui est maximae propositionis
differentia, continet enim maximam propositionem, in qua propositiones caeterae
continentur: siue argumentationem quidem totam ratiocinationis contextionem
uocari placeat, argumentum uero maximam propositionem, recte rursus locus
putabitur maxime propositionis differentia, quae argumentum claudit et
continet. Quod si argumentum quidem sensus ipse totius ratiocinationis
intelligatur, argumentatio uero integra ratiocinationis prolatio, extra uero et
ab utrisque diuersum ualens, uelut locus quidam maxima propositio consideretur,
sic quoque maximarum differentiae propositionum loci esse uidebuntur. Nam cum
differentia ipsa maximam propositionem contineat, eiusque sit locus, maxima
uero propositio argumentationi uel argumento uires ministret, non est dubium
quin ea toti argumento locus esse uideatur, quod totum intra maximae
propositionis ambitum claudit. Demonstratum igitur est quae sint
argumentorum sedes, id est, ubi argumenta clauduntur (hae sunt autem maximarum
propositionum differentiae), quae uocantur loci, quid etiam argumentum, quoniam
est rei dubiae faciens fidem, quae sit uero res dubia, id est pars altera
quaestionis, quid sit quaestio, id est dubitabilis propositio, quid sit simplex
propositio, id est enuntiatio, quae praedicato et subiecto termino contineatur,
uerum falsumue designans, quae omnia meminisse oportet. Maximarum enim
propositionum differentiae quas locos esse praediximus, ab his dicuntur
terminis qui prius in propositione sunt, posterius in quaestione considerantur,
praedicato scilicet atque subiecto. Ex his etiam quae superius dicta sunt
quid distent Topica Ciceronis atque Aristotelis apparuit. Aristoteles namque de
maximis propositionibus disserit, has enim locos argumentorum esse posuit, ut
nos quoque supra retulimus. Tullius uero locos non maximas propositiones, sed
earum continentes differentias uocat, ac de his dicere contendit. SED EX
HIS LOCIS IN QUIBUS ARGUMENTA INCLUSA SUNT, ALII IN EO IPSO DE QUO AGITUR
HAERENT, ALII ASSUMUNTUR EXTRINSECUS. IN IPSO TUM EX TOTO, TUM EX PARTIBUS
EIUS, TUM EX NOTA, TUM EX EIS REBUS QUAE QUODAMMODO AFFECTAE SUNT AD ID DE QUO
QUAERITUR. EXTRINSECUS AUTEM EA DUCUNTUR QUAE ABSUNT LONGEQUE DISIUNCTA
SUNT. Post definitionem loci atque argumenti facit plenissimam diuisionem
locorum. Ac primum quoniam omnis diuisio cuncta debet amplecti, neque
superfluum quidquam interponere, nec omittere quid sit necessarium, id M.
Tullius proposita diuisione patefacit dicens: EX HIS LOCIS IN QUIBUS ARGUMENTA
INCLUSA SUNT, ALIOS IN EO IPSO DE QUO AGITUR HAERERE, ALIOS EXTRINSECUS ASSUMI.
Nihil enim huic diuisioni posse uidetur addi uel minui, quandoquidem breuiter
cuncta complectitur. Argumentorum enim loci quicumque sumuntur, aut in ipso de
quo agitur haerent, aut minime. Id autem minime extrinsecus positos esse
designat, quod si inter id quod dicimus in ipso de quo agitur haerere
argumentorum locos, et non haerere nihil est medium. Inter affirmationem enim
atque negationem nulla est medietas. Cumque in ipso de quo agitur non inhaerere
locum argumenti, id sit extrinsecus assumi, dubium non est quin nihil intersit
medium inter ea argumenta quorum in hoc ipso haerent loci de quo agitur, et ea
quorum extrinsecus assumuntur, EXTRINSECUS AUTEM EA DUCUNTUR QUAE ABSUNT
LONGEQUE DISIUNCTA SUNT. Sed quid ipsum sit de quo agitur facilior
explanatio est, si eorum quae prius dicta sunt meminerimus. Nam cum de
quaestione loqueremur, eamdem diximus esse quaestionem quae esset dubitabilis
propositio. Sed quoniam propositio subiecto praedicatoque constaret,
quaestionem quoque diximus subiecta praedicatoque coniungi. Praedicatum igitur
uel subiectum est hoc ipsum de quo agitur. Nam cum de alterutra quaestionis parte
dubitetur, in hac ambiguitate quaeritur utrum praedicatus terminus inesse
subiecto uideatur, an minime. Nam cum omnis quaestio in affirmationem
negationemque diuidatur, si praedicatus subiecto inest, fit ex eo uera
affirmatio; si non inest, fit uera negatio. Sed in quaestionibus disceptandis,
alter affirmationem, alter negationem tuetur, id est, alter praedicatum inesse
subiecto, alter non inesse defendit. Quod uero ex alterutra parte defenditur,
hoc est ipsum de quo agitur. Ipsum igitur est praedicatus terminus uel
subiectus, de quibus agitur. Atque ut id exemplo clarius fiat, sit
quaestio, an Verres furtum fecerit. Hic Verres subiectum est, furtum facere
praedicatum; quod si furtum Verri coniungitur, idque argumentationibus
comprobatur, quaestionis affirmatio demonstrata est. Si furtum a Verre
seiungitur, quaestionis rursus negatio comprobatur. Ipsum itaque de quo agitur
nihil est, nisi uterlibet eorum terminus qui in quaestione proponitur, siue
praedicatus, siue etiam subiectus. Qui quidem termini per se argumenta
esse non possunt, neque uero per se argumenta praestare. Si enim ipsi simplices
ut sunt argumenta esse possunt, uel argumentorum praestare materiam, nullam in
quaestione relinquerent dubitationem; sed quoniam de ipsis adhuc in quaestione
dubitatur an eorum possit esse rata coniunctio, ipsi quidem neque per se
argumenta esse, neque per se argumenta praestare poterunt, ea uero quae in
ipsis insunt, uel extrinsecus posita sunt, argumentorum copiam
subministrant. Nam quod Victorinus quaerit, et explicat latius, ne
commemoratione quidem mihi dignum uidetur. Quaerit enim quaestio ipsa de quo
agitur an habeat locum, quod minime oportuit, ut dictum est. Locus de quo nunc
agimus non cuiuslibet rei locus est sed argumenti, argumentum uero rei dubire
faciens fidem, res uero dubia pars quaestionis. Quod si argumentum quaestio uel
pars quaestionis esse non potest, locus uero de quo agimus argumenti est locus,
non est dubium quin locus quaestionis esse non possit. Amplius, omnis
quaestio dubitabilis est, argumentum uero omne quaestionis purgat ambiguum. Non
est igitur idem argumentum quod quaestio sed loci, argumentorum sunt loci, non
sunt igitur quaestionis. Hoc igitur praemisso intelligamus ipsum de quo agitur quemlibet
terminum in quaestione propositum, siue praedicatum, siue subiectum, qui cum
per se res sint, ipsi quidem argumentum esse non possunt, habere autem in se
quaedam possunt, in quibus argumenta sint collocata, et quae sedes argumentorum
esse intelligantur. Quae quidem cum terminis his de quibus agitur inhaerere
uideantur, nondum tamen sunt argumenta sed quasi iam argumenta complectentes
loci, et uelut naturali sede condentes. Idem de his locis qui extrinsecus
assumuntur dicendum est, ipsi namque positi sunt exterius et quodammodo a
propositionum terminis ablegati, et res quaedam sunt sed intra se argumentorum
copiam claudunt. Atque, ut breui sententia colligam, ipsum de quo agitur
nihil est aliud nisi quilibet in quaestione terminus collocatus. Hi argumenta
esse non possunt, neque ab his trahi aliquod argumentum. Quo fit ut termini
ipsi qui in quaestione sunt positi, nec argumenta, nec loci sint sed tantum
res. Rursus ea quae in his haerent de quibus agitur, ipsa quidem res esse
manifestum est sed claudunt in se argumentorum copiam, ut cum ex his sumi
aliquod oporteat argumentum, locorum uice fungantur. Itaque si quis per se ea
speculetur, res sunt; si quis ab his aliquod argumentum quaerat educere, loci
fiunt. Et haec communiter quidem de principalibus ac maximis locis dicta sint.
Hi uero sunt qui in ipsis de quibus agitur haerent, uel qui assumuntur
extrinsecus. Ut igitur faciat plenam locorum diuisionem, quos simpliciter
ac maximos posuit locos, eosdem uelut in quasdam species resecat, dicens: IN
IPSO TUM EX TOTO, TUM EX PARTIBUS EIUS, TUM EX NOTA, TUM EX HIS REBUS QUAE
QUODAMMODO AFFECTA SUNT AD ID DE QUO QUAERITUR. Et locorum quin in ipso sunt de
quae agitur constituti quatuor partium facta diuisiones. Hi quippe qui in ipso
de quo agitur haerent, uel ex toto eo de quo agitur termino, uel ex partium
eius enumeratione, uel ex nota, uel ex affectis intelliguntur existere. Id ita
esse breui ratione firmabitur. Nec esse est enim quemlibet eorum terminorum qui
in quaestione sunt collocati, et definitiones habere proprias, et partes, et
nomina, et ad res alias quadam relatione coniungi ac referri. Ergo locus qui
dicitur ex toto, id est, quoties argumentum ex alicuius definitione termini qui
est in quaestione tractatur, siue subiecti, siue praedicati. Ex partium
enumeratione, quoties ab eius termini partibus, qui in quaestione positus est,
ducitur argumentum. A nota, quoties ab eiusdem termini uocabulo nascitur
argumentum. Ab affectis uero, quoties ab his quae ad propositum terminum
relatione aliqua reducuntur argumentatio proficiscitur Quorum similitudines
omnium posterius explicabo, quando ea quae snper his rebus declarandis Cicero
posuit exempla tractauero. Nunc illud est considerandum, ait enim Tullius
ex his locis, in quibus argumenta inclusa sunt, alios in eo ipso de quo agitur
haerere, alios extrinsecus assumi, quod ita dictum uidetur, tanquam diuersi
sint loci qui in his de quibus agitur haerent, et ipsum illud de quo agitur.
Nihil enim in se ipso haerere potest, ac per hoc quod in aliquo haeret ab eo in
quo haeret diuersum est. Quod si loci sunt aliqui qui in his haereant de quibus
agitur, non est dubium quis hi loci ab his de quibus agitur sint diuersi.
Rursus cum dicit IN IPSO TUM EX TOTO, TUM EX PARTIBUS EIUS, tanquam non de
diuersis loquatur, ita ait, in ipso locos esse tum ex toto, tum ex partibus,
tum ex nota, quasi uero aliud sit ipsum quam totum, aut aliud ipsum quam omnes
undique eius partes. Unaquaeque enim res idem est quod totum. Idem namque est
Roma quod tota ciuitas. Rursus idem est unaquaeque res quod eius singulae
parles in unum reductae; uelut idem est homo quod caput, thorax, uenter, ac
pedes, caeteraeque in unum partes coniunctae atque copulatae. Quomodo igitur
tanquam de diuersis primum locutus est, cum locos haerere in his terminis de
quibus agitur dixit, post autem uelut de eisdem loquitur, cum in ipso locos,
tum ex toto, tum ex partibus esse proponat? Nihil enim differt dicere IN IPSO
TUM EX TOTO, TUM EX PARTIBUS quam si ita dixisset "in ipso tum ex
ipso". Nam si idem est ipsum quod totum ac partes, idem est dicere in ipso
haerere locum, ex toto, aut ex partibus, quod in ipso haerere locum, qui est ex
ipso, quod ne intelligi quidem pctegt, quemadmodum in ipso haerere possit, quod
ipsum est, cum nihil sibi haereat, ut superius expediui. Sed, quemadmodum
paulo ante exposui, unaquaeque res cum et definitionem habeat et partes, si pernoscamus
quae sit definitionis uis et quae partium, cunctus ambiguitatis nodus
absoluitur. Est enim definitio coactae in se atque complicatae rei explicatio,
uelut cum dicimus hominem esse animal rationale, mortale. Nam id quod breuiter
nomen, atque anguste designabat, id explicauit ac prolulit, et per
substantiales quodammodo partes definitio patefecit. Alium igitur nec esse est
esse intellectum rei, quae complicata est, in eo quod sibimet coacta atque in
unum redacta est, alium eiusdem rei explicatae atque dissertae, in eo quod
expedita atque diffusa est: nam et si idem rei definitio quod nomen significat,
illud tamen ipsum quod nomen anguste confuseque designat, apertius definitio
disserit ac patefacit. Recte igitur aliud quiddam est ipsum, aliud eius
definitio, etiam si unum idemque est utrisque subiectum. Ut enim dictum est,
ipsum singulum est, definitio ipsius singuli per partes distributio atque
enumeratio. (Partes autem nunc substantiales dico, non quae magnitudinem
iungunt sed quae proprietatem rationemque substantiae.) Sed quod in
definitione dictum est secundum eas partes quae substantiam iungunt, id in
partibus intelligendum est quae magnitudinem copulant, uelut domus quae
fundamento, parietibus tectoque coniungitur. Nam eum ea nihil sit aliud nisi
quod partibus copulatur, ipsa tamen una quaedam est, atque coniuncta, partitio
uero eius per quaedam membra distributio est, atque ideo licet unum sit, quod
ipsum est totum, et quot sunt partes undique confluentes, non tamen eumdem nec
esse est habere intellectum, cum ipsum integrum consideratur, ut cum in partes
ipsas quibus iunctum est distribuitur. Ex nota uero locus apertissime ab
eo termino diuersus est, qui in quaestione constitutus est. Quis enim dicat id
esse cuiuslibet rei uocabulum quod ipsa res est, quam designat? Ea uero
quae ad id de quo agitur affecta sunt, et si extra posita uidentur, terminum
tamen in quaestione propositum uelut e regione respiciunt, quae in multas
secari nec esse est partes. Omnis enim res, id quod est, unum est, multa uero
sibimet retinet adiuncta, quae hoc ab his quae omnino extrinsecus sunt differre
intelliguntur, quod ea quae affecta sunt, in relatione sunt posita, ut post et
ipsarum propositio, et exemplorum ratio monstrabit. Ea uero quae sunt
extrinsecus, in nulla relatione sunt constituta, atque ideo hac extrinsecus
solum. Illa uero affecta sunt nuncupata, habet enim aliquam quodammodo
cognationem ad id ad quod reducitur, id quod refertur ad aliquid. Sed omnes
fere bos locos quos nunc simplices atque indiuisos ponit, posteriore tractatu
diuidit, ut nunc quoque eos locos qui in ipso sunt, distribuit, cum alios ex
toto fieri proponit, alios ex partibus, alios ex nota, alios ex affectis,
affectaque ipsa suis partibus secat. Extrinsecus uero locum in testimonio
positum esse confirmat, testimonii uero uim in auctoritate constituit,
auctoritatem uero deducit in proprias partes sed hoc posteriore tractatu
liquebit. Nunc uero eos simplices atque indiuisos locos proponit, et ueluti simplicibus
subdit exempla. Restat autem nunc unum quod uidetur esse quaerendum, an
hi loci qui in locos alios diuiduntur, eorum quos intra se continent locorum
loci esse possint, ut eorum qui sunt ex toto, ex partibus, ex nota, ex
affectis, is unus quidam quasi locus sit, qui est in ipso. Nihil quidem prorsus
officeret locorum locos putare, fieri enim potest ut locus amplior intra semet
angustiores contineat locos, uelut id prouincia ciuitates, sed nunc haec
similitudo non conuenit. Locus enim est ex quo ducitur id in quo argumentum est
positum. Quod si loci locus esse posset, et is qui est in ipso de quo agitur,
eos qui sunt ex toto, uel ex partibus, uel ex nota, uel ex affectis, uelut
quidam locus includeret, non essent, ex toto, ex partibus, ex nota, uel ex
affectis loci sed argumenta quoniam in eo haererent loco, qui in eo ipso de quo
agitur termino esse praedictus est; non igitur locus esse poterit loci sed uel
ut genera in species. Ita nunc sit diuisio locorum, nec hoc superius
dictis uideatur esse contrarium, cum et maximas propositiones, et earum
differentias continentes communi nomine appelauimus locos. Nam maxime
propositiones, licet eo ipso quo maximae sint includant caeteras et uocentur
loci, tamen quia sunt notissimae possunt rebus dubiis argumenta. Iure igitur
earum differentiae loci nominantur, quod in locorum speciebus, aliter sese
habet, quae prorsus argumenta esse non possunt: nam in ipso locus uelut in
species quasdam diuiditur in eos qui sunt ex toto, ex partibus, ex nota, ex
affectis. Unusquisque [enim horum locorum primi loci integrum uidetur ferre
uocabulum, nam ut hominem animal dicimus, itemque equum atque bouuem animalia
nuncupamus, sic is locus qui ex toto est in ipso esse dicitur, itemque qui ex
partibus ac nota, atque ex affectis in ipso sunt. Sed ex his locis argumenta
quidem duci possibile est, ipsa uero argumenta ut sint, fieri nequit. SED
AD ID TOTUM DE QUO DISSERITUR TUM DEFINITIO ADHIBETUR, QUAE QUASI INVOLUTUM
EVOLVIT ID DE QUO QUAERITUR; EIUS ARGUMENTI TALIS EST FORMULA: IUS CIVILE EST
AEQUITAS CONSTITUTA EIS QUI EIUSDEM CIVITATIS SUNT AD RES SUAS OBTINENDAS; EIUS
AUTEM AEQUITATIS UTILIS COGNITIO EST; UTILIS ERGO EST IURIS CIVILIS
SCIENTIA. Post locorum bifariam diuisionem, in ipso scilicet de quo
agitur, et extrinsecus positorum, partitus est eum locum qui est in ipso in
quatuor membra, id est a toto, a partium enumeratione, a nota, ab affectis.
Nunc igitur anteaquam diuidat eum locum quem ab affectis esse proposuit,
superiorum trium quos in primo interim tractatu minime diuisurus est sed
indiuiduos relicturus, exempla supponit. Hi uero sunt a toto a partibus, a
nota. Ac de eo quidem loco qui est a toto ita disseruit ac disputauit.
Tum inquit, dicimus a toto locum argumenti quando totum illud quod in quaestione
positum est definitione complectimur, quae definitio rei dubiae de qua agitur
facit fidem. Sed definitio omnis, ut superius quoque dictum est, id quod nomine
inuolute designatur euoluit et explicat, atque ideo non terminus qui in definitione
ponitur sed quae in ipso sunt, possunt argumentis praestare materiam. Sunt
autem in unoquoque propriae definitiones. Definitio enim est oratio substantiam
uniuscuiusque significans; quod si ab unaquaque re propria substantiam non
recedit, ne definitio quidem recedit, est ergo definitio in ipso termino de quo
agitur, quae definitio totum terminum nec esse est comprehendat, neque enim
partem substantiae sed totius termini substantiam monstrat. Sed quoniam ex ea
definitione fides fit rei dubiae, trahitur ex definitione argumentum, quae
definitio in ipso termino est de quo agitur, et eius termini totum est. Itaque
argumentum quod a definitione ducitur, ab eo ducitur loco qui in ipso termino
est, qui in quaestione est collocatus. Sed quoniam multi loci sunt in ipso, hic
totus a toto est. Definitio enim totum terminum comprehendit, atque id quod
inuolute nomine significabitur, euoluit atque aperit. Eius argumenti
talis est formula. Ius ciuile est aequitas constituta his qui eiusdem ciuitatis
sunt ad res suas obtinendas, eius autem aequitatis utilis est cognitio, utilis
est ergo iuris ciuilis scientia. Est enim quaestio, an iuris ciuilis scientia
sit utilis, hic igitur ius ciuile supponitur, utilis scientia
praedicatur. Quaeritur ergo an id quod praedicatur, uere possit adhaerere
subiecto. Ipsum igitur ius ciuile non potero ad argumentum uocare, de eo
enim quaestio constituta est; respicio igitur quid ei sit insitum, uideo
quoniam omnis definitio ab eo non seiungitur, cuius est diifinitio, ne a iure
ciuili quidem propriam definitionem posse abiungi. Definitio igitur ius ciuile,
ac dico: "Ius ciuile est aequitas constituta his qui eiusdem ciuitatis
sunt, ad res suas obtinendas"; post hoc considero num haec definitio
reliquo termino, utili scientiae, possit esse coniuncta, id est an aequitas
constituta his qui eiusdem ciuitatis sunt, ad res suas obtinendas, utilis
scientia sit, uideo esse utilem scientiam dictae superius aequitatis. Concludo
itaque, iuris igitur ciuilis scientia utilis est. Hoc igitur argumentum
est ex eo loco qui est in ipso, hoc est in iure ciuili, qui terminus in
quaestione est constitutus, hic uocatur a definitione, quae definitio
quaestionum totum est, argumentum est a toto. Omnis autem locus a toto in ipso
est. Nec nos ulla dubitatio perturbet, quod ius ciuile et rursus scientia
utilis quaedam sunt orationes quas inter terminos collocamus. Non enim omnis
termiuus simplici orationis parte profertur sed aliquoties orationes integrae
in terminis constituuntur. In hac igitur argumentatione maxima ac per se nota propositio
est ea per quam intelligimus omnia quae definitioni alicuius coniunguntur, ipsa
quoque illis quorum definitio est, necessitate copulari. Sequitur enim cum
definitio iuris ciuilis utili scientiae possit adiungi, iuri quoque ciuili
utilem scientiam posse copulari; est igitur hoc argumentum tractum ab eo loco
qui est in ipso. Omnis enim definitio in eo termino est quem definit, eodem
autem loco qui in ipso est, et a toto. Omnis enim definitio totum monstrat
atque aperit. Maxima propositio haec. Quibus aliquorum definitio iungitur,
eisdem necessario ea quae definiuntur aptantur. TUM PARTIUM ENUMERATIO,
QUAE TRACTATUR HOC MODO: SI NEQUE CENSU NEC VINDICTA NEC TESTAMENTO LIBER
FACTUS EST, NON EST LIBER; NEQUE ULLA EST EARUM RERUM; NON EST IGITUR
LIBER. Sit quaestio utrum aliquis quem seruum esse constiterit, sit liber.
Quoniam faciendi liberi tres sunt partes. Una quidem ut censu liber fiat,
censebantur enim antiquitus soli ciues Romani. Si quis ergo consentiente uel
iubente domino, nomen detulisset in censum, ciuis Romanus fiebat et seruitutis
uinculo soluebatur, atque hoc erat censu fieri liberum, per consensum domini
nomen in censum deferre, et effici ciuem Romanum. Erat etiam pars altera
adipiscendae libertatis, quae uindicta uocabatur: uindicta uero est uirgula
quaedam quam lictor manumittendi serui capiti imponens, eumdem seruam in
libertatem uindicabat, dicens quaedam uerba solemnia, utque ideo illa uirgula
uindicta uocabatur. Illa etiam pars faciendi liberi est, si quis suprema
uoluntate in testamenti serie seruum suum liberum scripserit. Quae
quoniam partes sunt liberi faciendi, siquis aliquem, quem seruum fuisse
constiterit, monstrare uelit non esse liberum factum, dicet, si neque censu,
neque uindicta, noque testamento, liber factus est, non est liber. At nulla
earum parte liber factus est, non est igitur liber. Si enim omnes partes a
qualibet illa re abiunxeris, totum necessario separasti. Nam cum totum in suis
partibus constet, si quid nulla cuiuslibet parte coniungatur, a toto etiam
segregatur. Partes autem duobus dicimus modis, uel species, uel membra.
Species est quae nomen totius integrum capit, uelut homo atque equus animalis,
utraque enim per se integro nomine animalia nuncupantur. Est enim homo animal,
et rursus equus animal. Item membra sunt quae cum totum efficiant, coniuncta
totius capiunt nomen, singula uero nullo modo, ut cum fundamentum, parietes et
tecta domus membra sint, simul omnia domus dicuntur, fundamenta uero sola domus
uocabulo minime nuncupantur, neque parietes, neque tecta. In his igitur
quae species sunt, quoniam nomen totius integrum capiunt, uisi sigillatim omnes
partes ab eo de quo dubitatur abiunxeris, non possis totum ab esse monstrare.
Dictum est enim unamquamque partem totius uocabulum integrum capere. Ut quoniam
faciendi liberi tres sunt species, census, uindicta, testamentum, si quaslibet
duas remoueris, una tamen permanserit, liberum necessario confitebere. Siue
enim censu tantum, siue uindicta, siue testamento sit liber factus, liberum
esse constat. Ergo in his nisi omnes species remoueris, non potes destruere
quod in quaestione propositum est. At si affirmare uelis atque astruere,
sufficit tantum unam quamlibet speciem demonstrare, ut si uelis ostendere
liberum, sat est, ut monstres, aut uindicta, aut censu, testamentoue liberum
factum; quod si destruere uelis, non sufficit ostendere, aut censu, aut
uindicta, aut testamento liberum non esse factum sed nullo eorum modo ad
libertatem uenisse. Itaque his partibus quae species sunt, si destruere uelis,
cunctis utendum est; si astruere, una sufficiet. At uero hae partes quae
sunt membra, contrario modo sunt: si destruere uelis, sat erit unam seiungas;
si astruere, cuncta ad esse necessario comprobabis. Nam si uelis ostendere non
esse domum, sufficit ut aut fundamenta non esse dicas, aut parietes, aut tecta;
nam si quid horum defuerit, domus non potest appellari. At si uelis ostendere
domum esse, nisi cuncta in unum coniunxeris, id quod proponis astruere non
ualebis. Omnes hi loci a partium enumeratione ducuntur, quia in his
partibus quae species sunt, cunctae partes enumerantur, ut destruas; in his
uero quae membra sunt cunctae partes enumerantur, ut astruas. Quaestio
est igitur in proposito Ciceronis exemplo argumentia partium enumeratione
deducti: An is quem seruum fuisse constitit, liber sit; is quem seruum fuisse,
subiectus est terminus, liber uero praedicatus; neutrum igitur eorum terminum
ad argumentum ducere poterimus. De quibus enim dubitatur, ipsi fidem
dubitationi facere non possunt. Video igitur qui in altero eorum sit. Quoniam
uero partes omnes in eo sunt cuius partes sunt, quoniamque libertas data, habet
proprias partes, sumo eas atque dinumero, et requiro an ulla earum partium
uideatur inesse subiecto sed nulla inest. Concludam igitur non esse
liberum. Unde manifestius demonstratur, non solum ab eo termino qui
subiectus est, argumenta sumi posse, uerum etiam ab eo qui est praedicatus. Nam
prius exemplum quo demonstrabat iuris ciuilis scientiam esse utilem, ius ciuile
quod subiectum erat definiuit, ductumque inde argumentum rei dubiae fecit
fidem. Hic uero libertatis partes enumerantur, qui est terminus
praedicatus. Est igitur, ut dictum est, quaestio an quem seruum esse
constiterit, liber sit. Terminus is quidem quem seruum esse constiterit,
subiectus est, praedicatus uero liber, in ipso, id est in praedicato, partes
sunt, quae enumerantur, a qua enumeratione dum trahitur argumentum, fit
argumentum in ipso, ex partium, enumeratione. Maxima propositio, cuius partium
nihil rei propositae copulatum est, ei ne totum quidem esse potest
coniunctum. Hic uidetur esse dubitandum num locus a toto atque a partibus
idem sit, cum omnes partes totum
faciant, si coniungantur. Sed respondebitur, cum sit argumentum ab
enumeratione partium, totum diuiditur, non coniungitur, diuidendo enim
argumentatio procedit. Nam quisquis partem cuiuslibet sumpserit, eo ipso, quo
partem sumpserit, rem uidetur esse partitus. Qui uero rem diuidit, dissipat
potius quam conficit totum sed restare adhuc ambiguitas potest, nam definitio
quoque inuolutam nominis significationem explicat, per quamdam substantialium
partium enumerationem. Enumeratio uero partium quaedam ipsarum a se partium
dissipatio est. Sed aliud est eiusdem rei partes enumerare, aliud
definitionis. Nam rei partes ea re cuius partes sunt semper minores sunt, ut
caput, uel thorax, uel caetera membra toto homine; partes uero definitionis tota
re qua definitur, si substantiales sunt, probantur esse maiores, ut animal
homine maius est. Itemque rationale, mortale, eumdem hominem, uelut maiora
continent, et sunt singulae partes definitionis eiusdem quae est animal,
rationale, mortale. Partitio igitur sumit partes rei quam partitur minores
semper. Quae uero sumit definitio, uniuersalia sunt per se totaque et
continentia definiri, quamuis posita in definitione partes fiant, ut in his
quae superius exempla proposui facile intelligi potest. Unde manifestum est
locum a toto, qui definitionis est, et locum a partium enumeratione, esse
diuersos. TUM NOTATIO, CUM EX VERBI VI ARGUMENTUM ALIQUOD ELICITUR HOC
MODO: CUM LEX ASSIDUO VINDICEM ASSIDUUM ESSE IUBEAT, LOCUPLETEM IUBET
LOCUPLETI; IS EST ENIM ASSIDUUS, UT AIT L. AELIUS, APPELLATUS AB AERE
DANDO. Tertius eorum qui in ipso sunt locus a notatione est constitutus.
Notatio uero est quaedam nominis interpretatio. Nomen uero semper in ipso est.
Ut enim definitio id quod in nomine inuolutum est declarat, expedit atque
diffundit, ita etiam nomen id quod a definitione dicitur euolute, inuolute
confuseque designat. Quad si definitio in ipso est, nomen quoque in ipso esse
de quo agitur, non potest dubitari. Ex notatione autem locus uocatus est, quia
nomen omnem rem notat atque significat. Vindex est igitur qui alterius
causam suscipit uindicandam, ueluti quos nunc procuratores uocamus. LEX igitur
Aeliasanctia ASSIDUO, VINDICEM ASSIDUUM ESSE iubet. Quaeritur utrum cum LEX
Aeliasanctia VINDICEM uelit ESSE ASSIDUO ASSIDUUM, LOCUPLETEM uelit LOCUPLETI.
Hic igitur subiectus quidem terminus est, lex Aeliasanctia uindicem uolens
assiduo assiduum, praedicatus uero locupletem locupleti, ipsos igitur terminos
non potero ad fidem quaestionis adducere. De ipsis enim de quibus ambigitur,
nulla effici fides potest. Quaero igitur quid in ipsorum altero sit, ac uideo
unum eorum terminum esse, legem Aeliamsanctiam, quae assiduum assiduo uindicem
esse decernat, id est subiectum, huius orationis interpretor partem, quae est
assiduus. Quid enim est assiduus aliud nisi assem dans? assem uero dare nisi locuples
non potest, assiduus igitur locuples est. Cum igitur lex Aeliasanctia assiduo
uindicem assiduum esse constituat, locupletem iubet locupleti, assiduus quippe
est locuples, a dando aere nominatus. Argumentum igitur hoc tractum est
ex eo loco qui est in ipso, id est a nominis interpretatione, nomen enim in
ipso illo est cuius nomen est, cuius interpretatio notatio nuncupatur. Sed ab
huius interpretatione factum est argumentum. Igitur hoc argumentum ex eo loco
est, qui est in ipso, id est a nomine, et eorum qui in ipso sunt, a notatione,
id est a nominis interpretatione. Maxima propositio est, interpretationem
nomina idem ualere quod nomen. Sed paulo confusius a Cicerone dicta
argumentatio maximum praestat errorem. Ita enim dici oportuit, assiduus est qui
assemdat, qui uero assem dat, locuples est, assiduus igitur locuples est. Lex
autem Aeliasanctia assiduum assiduo esse uindicem iubet, locupletem igitur
locupleti uindicem esse praescripsit. Quod si ita dictum esset, apertior
argumentatio fuisset. Nunc uero ita dixit: CUM LEX Aeliasanctia ASSIDUO
VINDICEM ASSIDUUM ESSE IUBEAT, LOCUPLETEM IUBET LOCUPLETI et caetera.
Subiunxit, ut ostenderetur locuples esse assiduum; hoc autem tantumdem ualet,
quod ait, legem Aeliamsanctiam assiduo assiduum uindicem cum iuberet esse,
locupletem locupleti esse praecepisse, tanquam si diceret, qui assiduus est, locuples
est. Nisi enim is qui assiduus est locuples sit, non consequitur ut cum lex
Aeliasanctia assiduum assiduo uindicem esse iusserit, locupletem iusserit
locupleti, et argumenti conclusionem priorem posuit subiecit uero probationem.
Conclusio namque est, cum lex Aeliasanctia assiduum assiduo uindicem uelit
esse, locupletem iubet locupleti, atque hanc praemisit; probatio uero est
rationis assiduum esse locupletem ab aere dando nominatum, et hanc intulit
conclusionem. Restat is locus eorum qui in ipso sunt, qui ducitur ab
affectis. Cuius expositionem, quoniam uaria est multiplex quod diuisio,
differamus, ac primi uoluminis terminum, hucusque sistamus. In tam difficillimi
operis cursu non sum nescius, mi Patrici, quin labor hic noster quem te
adhortante suscepimus, dum iudicio multitudinis imperitae aut eleuatur, aut
premitur, facile uariis reprehensionibus mordeatur. Nam et illi quibus hoc
totum disserendi displicet genus, uelut superuacaneum studium, familiari prauis
mentibus cauillatione despiciunt, et qui maximum huius scientiae fructum
putant, sua caeteros segnitie mentientes, tanto nos operam pares esse non
existimant, quorum quidem priores si non inuidia laboris alieni aestimationem
premunt, sed reprehensioni iudicioque consentiunt, nullo modo ferendos esse
puto. Multo quoque in me libentius detorserim prauae opinionis inuidiam, ac
nostris eos diffidere uiribus facillime patiar, potius quam tantae disciplinae
calcare rationem. Sed proh diuinam atque humanam fidem, quae est haec hominum
prauitas, quae tantae est imprudentia caecitatis, ut pene sua sese ipsi
confessione condemnent! Nullus est enim qui sese uideri nolit peritissimum
disserendi, quin etiam obiectare ipsi aliquid, et resoluere obiecta conantur,
etsi facile id factu esset, cuncti ad scientiam logicae disciplinae uelut ad
communia quaedam sapientiae lucra concurrerent. Iam uero quid absurdius fingi
potest, quam quod probabilibus, ut ipsi existimant, argumentis inutile studium
dialecticae nituntur astruere? Quid enim conuenit disserendi artem disserendo
peruertere, ut cuius opinionem affectes, eiusdem despicias ueritatem? Sed ut
cantor ille discipulum sibi ac Musis canere iubebat, ita et ego quoque mihi ac tibi,
non Musae sed tanquam Musarum praesidi cecinerim, atque id quod multo labore
studioque collegi, non rhetorica tantum facultate, uerum etiam dialectica
subtilitate deponam. Quae uero sequuntur huiusmodi sunt: DUCUNTUR
ETIAM ARGUMENTA EX EIS REBUS QUAE QUODAM MODO AFFECTAE SUNT AD ID DE QUO
QUAERITUR. SED HOC GENUS IN PLURIS PARTIS DISTRIBUTUM EST. NAM ALIA CONIUGATA
APPELLAMUS, ALIA EX GENERE, ALIA EX FORMA, ALIA EX SIMILITUDINE, ALIA EX
DIFFERENTIA, ALIA EX CONTRARIO, ALIA EX ADIUNCTIS, ALIA EX ANTECEDENTIBUS, ALIA
EX CONSEQUENTIBUS, ALIA EX REPUGNANTIBUS, ALIA EX CAUSIS, ALIA EX EFFECTIS,
ALIA EX COMPARATIONE MAIORUM AUT PARIUM AUT MINORUM. Postquam locos eos
exquibus argumenta ducuntur gemina partitione distribuit, alios in ipso de quo
agitur haerere dicendo, alios extrinsecus assumi, cumque locum qui in ipso de
quo agitur haeret in quatuor species secuit, id est a toto, a partibus, a nota,
ab affectis, superioribus quidem tribus exempla subiecit, quae nos primo
uolumine quantum diligenter fieri potuit explicauimus. Restat is locus quem
posuit quartum, id est ab affectis, huius cum multae sunt species, integri
atque indiuisi proponere non potuit exemplum. Nam quorum facienda partitio est,
melius per singula membra dispositis aperiuntur exemplis. Hunc igitur locum
diuidit hoc modo: Locus qui ex affectis est, partim ex coniugatis, partim ex
genere, partim ex forma descendit, ex similitudine etiam, uel ex difterentia,
uel ex contrario, necnon etiam ex coniunctis, ex antecedentibus, et
consequentibus, et repugnantibus, ex causis etiam atque ex effectis causarum,
et comparatione maiorum, aut parium, uel minorum, quae omnia Tullius paulo post
conuenientibus rerum similitudinibus illustrat. Nunc illud nobis dicendum
est quae sit affectorum natura, et quid habeant proprietatis. Sunt enim affecta
quae quodammodo aliquid referri possunt, ad id ad quod referuntur. Omnia uero
quae se aliqua relatione respiciunt, aut amica inter se, aut dissidentia
conferuntur. Si amica, uel substantialiter, ut genus, forma, antecedentia,
consequentia, causa, effectus; uel in qualitate, ut coniugatum, simile,
coniunctum; uel in quantitate, ut paria. Quae uero sibi dissidentia
conferuntur, partim a se differentia sunt tantum, partim aduersa; sed aduersa,
partim in qualitate, ut contraria uel repugnantia, partim in quantitate, ut
maius ac minus. Quae cum ita sint, manifestum est, et amica sibi cognationis
relatione coniungi, et dissidentia hoc ipso quo sibi aduersa sint, ad se
inuicem comparari. Nam quae amica sunt, amicis amica sunt, et dissidentia a
dissidentibus dissident. Ita igitur et genus formae genus est, et forma generis
forma, et antecedentia consequentium, et consequentia, antecedentium, et causa
effectuum causa, et effectus causarum effectus, et coniugata coniugatis coniugata
sunt, et simile simili simile, et coniunctum coniuncto coniunctum, et paria
paribus paria, et differentia differentibus differentia, et maiora minoribus
maiora, et minora maioribus minora sunt, et contraria contrariis contraria, et
repugnantia repugnantibus repugnuntia sunt. Affecta igitur sunt quae cum a se
inuicem diuersa sint, ad se inuicem tamen referuntur. Sed quo ordine
Tullius superius descripsit locos, nos definitiones omnibus apponemus.
Eorum igitur quae ad se inuicem affecta dicuntur, in M. Tullii disputatione
prima sunt coniugata: coniugata uoco quaecumque ab uno nomine uaria prolatione
flectuntur, ut a iustitia iustus, iustum, iuste. Haec inter se cum ipsa
iustitia, unde eorum uocabulum fluxit, coniugata dicuntur. Genus uero est quod
de multis specie differentibus in eo quod quid est praedicatur, uelut animal
dicitur de homine atque equo, quae specie differunt, et in eo quod quid sit
praedicatur. Interrogantibus enim nobis quid sit homo uel equus, respondetur
animal. Quod genus licet nec esse sit ab eo esse diuersum cuius genus est,
cognatum tamen est ei, quia ad id substantiae relatione coniungitur. Species
etiam est, de qua genus superius praedicatur, quam Cicero formam uocauit, uelut
homo animalis. Similitudo est unitas qualitatis. Nam duo quae sibi
similia sunt, eamdem nec esse est habere qualitatem, et quoniam ipsum sibi
simile esse non potest, aliud nec esse est simile consideretur. Sed aliud esse
non poterit, nisi fuerit in aliqua parte diuersum. Ergo similia, a se in alia
quidem re diuersa sunt, in alia uero congruunt. In ea uero re quae secundum
qualitatem congruunt, in ea esse similia intelliguntur, quae ad se similitudinis
illius copulatione referuntur. Differentia est quae unumquodque differt
ab alio, ut homo ab equo rationabililatis differentia discrepat. Haec igitur
praedicatione quidem propriae naturae ad ea refertur quorum est differentia, ut
rationabilitas ad hominem; dissimilitudinis uero ratione ad ea a quibus
discrepat id cuius est differentia, ut rationabilitas ad bouem. Contraria
uero sunt quae in eodem posita genere longissime a se discrepant, ut album
atque nigrum, quae licet in uno qualitatis genere ponantur, a se tamen quam
longissime recedunt, ea quoque ad se referri nullus ignorat. Aliud est enim
quod sunt, aliud quod contraria sunt. Quod enim nigrum est, quale est. Quod
uero contrarium est, ab albo plurimum discrepans est. Coniuncta uero sunt
quae unicuique rei finitimam naturam tenent, uelut timori pallor adiunctus est.
Haec talia sunt ut saepius quidem adiunctis sibi cohaerescant, neque tamen ex
necessitate his quibus uicina sunt, ad esse cogantur. Nam saepe timori pallor
assistit, non tamen semper, ueluti cum dissimulatione premitur metus, atque
ideo ueri similia ex adiunctis argumenta nascuntur. Nam quaecumque coniuncta
sunt ex his quibus adhaerent, indicio esse solent. Sed de his in posteriore
disputatione diligentius disseram. Antecedentia uero sunt quibus positis
aliud nec esse est consequatur, ut quia bellum est, esse inimicitias necesse
est. Haec ordinis necessitatem tenent. Consequentia enim ab antecedentibus
separari nequeunt, consequens uero est quidquid id quod antecedit insequitur, ut
inimicitiae bellum consequuntur. Nam si bellum est, inimicitias esse nec esse
est, habetque locus hic illud notabile et spectandum, quod saepe quae
naturaliter priora sunt, tamen ipsa sunt consequentia. Saepe quae naturaliter
antecedunt, et in propositione priora sunt; namque inimicitiae prius existere
quam bella solent. Sed non possumus proponere inimicitias, ut bellum sequatur.
Non enim possumus uere dicere, si inimicitiae sunt, bellum est sed praeponimus
bellum, et inimicitiae quae natura priores sunt, subsequuntur, ita, si bellum
est, inimicitiae sunt. Nunc igitur inimicitiae quae naturaliter bellum
praecedunt, hae eadem bella in propositione comitantur; at si dicam: Si
superbus est, odiosus est superbia et naturaliter et in propositione
odium praecedit; prius enim superbia consueuit existere, post uero atque ex
eadem superbia ueniens odium sequi. Nec interest utrum naturaliter quaelibet
antecedat res aliquando, an uero consequetur, dum id in propositione adnotemus,
eam esse rem antecedentem, quae siue naturaliter prior sit, siue posterior,
alteram tamen rem secum necessario trahat. Repugnantia uero intelliguntur
quoties id quod alicui contrariorum naturaliter iunctum est, reliquo contrario
comparatur, ut quoniam amicitia ealque inimicitiae contraria sunt. Inimicitias
uero consequitur nocendi uoluntas, amicitia et nocendi uolentas, repugnantia
sunt, haec quoque ad se contrarietatis similitudine referuntur. Causa est
qua praecedente aliquid efficitur, ut causa diei est solis ortus. Effectum
est quod praecedens causa perficit, ut dies quem solis ortus emittit.
Maiorum uero comparatio est quoties ei quod minus est, id quod maius est
comparatur, ut si nemo innocens pelli in exsilium debet, multo magis ne Tullius
quidem, qui non innocens solum, uerum etiam patriae fait liberator; plus est
enim patriae esse liberatorem quam innocentem. Parium uero quoties inter se
paria comparantur, ut si hic ciuis innocens pelli in exsilium non debet, quia
innocens est, nec ille quidem qui est innocens carere patria iuste potest.
Minorum uero quoties minora maioribus conferuntur, ut si Ciceronem liberatorem
patriae praemio nemo dignum putauit, nemo eum pPomba praemio dignum qui cum
tantum innocens fuerit, nulla in rempublicam contulit merita. Haec itaque
omnia cognata sibi esse, et ad se referri inuicem, et se uelut e regione
conspicere nullus ignorat. Nam ut de coniugatis primum loquamur, et iustitia ad
id quod iustum est, uel id quod iuste fieri potest, spectat, et cum qui iustus
est perficit. Caetera quoque habent ad se non modo uocabuli cognationem, uerum
etiam cuiusdam naturae congruentiam, ita tamen ut a se diuersa sint. Neque idem
est iustitia, quod iustus. Omne enim quidquid ab aliquo inflectitur, ab eo a
quo inflectitur est diuersum, eidemque cognatum, a quo etiam probatur inflexum.
Genus etiam cognatum esse rei cuius genus est, id est speciei, quam Cicero
formam uocauit, dubium non est. Genus enim speciei genus est, et species
generis species: itaque ad se inuicem referuntur, licet idem genus ac species
non sint. Illud sane uidendum est, quoniam quas nos species nuncupamus, eas
Cicero formas uocat. Cui quidem, dum quod dicit intelligam, conMilani libenter
quibus uoluerit uti nominibus, mihi uero non idem concedi potest. Nam qui
explanationis lucem professus est, in his uerbis debet quae sunt in usu posita
uersari. Id autem quod supponitur generi ut species, quam forma potius nuncupetur,
usus obtinuit. Iam uero simile nisi simili simile esse non potest, et quod
differt nisi a dissimili differre non potest. Contraria etiam contrariis
intelliguntur esse contraria, coniuncta etiam coniunctis adhaerescunt. Et quae
sunt antecedentia, aliquid quod potest consequi antecedunt. Id etiam quod est
consequens illud quod antecessit insequitur. Omne etiam repugnans repugnanti
sibimet intelligitur inimicum. Causa etiam effectus sui causa est. Quod enim
quaeuis causa efficit, eius rei quam efficit causa est; effectus quoque causae
alicuius effectus est. Comparatio uero maiorum minora respicit, minorum uero
maiora, parium paria. Atque in omnibus ea natura esse deprehenditur, ut
cum per se res quaedam sint diuersae ab his adquae referuntur, affecta tamen
esse dum comparantur, appareant; diuersa uero esse ab his quae referantur, illa
res approbat, quoniam nihil ad se ipsum referri potest. Quae cum ita sint, iure
affecta sunt nuncupata. Quae omnia eius loci qui ex affectis ducitur,
species uel formae sunt, ipso etiam testante Cicerone, qui ait: SED HOC GENUS
IN PLURES PARTES DISTRIBUTUM EST. Cum enim genus dixit, quas scindit a genere
species esse signauit. Praeterea omnia haec et nomen generis suscipiunt et
definitionem. Affecta enim sunt ad aliquid, quae ad id ad quod affecta sunt,
referri queunt; coniugata uero et genus, et forma, et caetera, ad ea semper ad
quae sunt affecta, referuntur. Sed, ut in superioribus locis dictum est, qui in
ipso de quo agitur haerebant, id est ex toto, ex partibus, ex nota, ut ex toto
eo intelligatur termino qui fuisset in quaestione propositus, itemque ex eius
partibus atque ex eius nota. Eodem modo etiam in iis qua affecta sunt dicemus
ad eum terminum affecta considerari, qui subiecti uel praedicati loco positus
continet quaestionem. Superest nunc illud dicere, cur quae affecta sunt
in ipso, de quo agitur esse dicantur. Etenim in ipso de quo agitur termino,
quatuor locos esse significauit Cicero, id est ex toto, ex partibus, ex nota,
ex affectis. Quorum tria quidem superiora manifestum est in eo haerere de quo
agitur termino. Definitio enim cuiuslibet rei quod totum est, in illo ipso est
quod definit. Parte, etiam in ipso illo sunt, quod collectione coniungunt. Nota
etiam in illo est quod appellatione significat; affecta uero extrinsecus posita
uidentur, quippe quae referuntur ad id ad quod affecta sunt, ad id de quo
agitur quae non referuntur, nisi extrinsecus posita intelligerentur. Cur igitur
ea etiam quae affecta sunt, ad id de quo agitur, inter nos numerauit locos, qui
ipsi de quo quaeritur termino cohaerent, dicendum est. Quoniam id quod
adhaerere dicitur, non idem est ei cui adhaerere praedicatur. Quae cum
diuersa sint, cognatione tamen quaedam intelliguntur esse coniuncta, ueluti non
idem est definitio quod ipsa res qum definitione describitur. Si enim definitio
clarius efficit id quod definit, nihil uero ipsum e esse clarius quam est
efficere potest, manifestum est id quod definitur a definitione esse diuersum.
Sed idcirco haerere definitionem in eo quod definitur dicimus, quia est ei
cognata atque coniuncta, quippe quae dum eius proprietatem significet, ab eius
substantia non recedit. Partes etiam ac notae diuersa sunt ab eo quod uel
copulant, uel designant. Sed quia illae propositum terminum iungunt, illae
significant, habentes aliquam cum proposito termino cognationem, in ipso de quo
agitur haerere perhibentur. Ita etiam in affectis, licet extrinsecus sint,
neque enim idem sunt quod ea sunt ad quae intelliguntur affecta, necessario
tamen, quia aliquam cognationem cum his habere considerantur, in ipsis haerere
dicuntur ad quae ad effecta sunt. Qui uero eorum naturalis ordo sit, uel
quae differentia, uel sit alia, locorum partitio, licet in Topicis Differentiis
opportunius expediendum sit, tamen cum exempla Ciceronis quae in his
explicandis attulit exposuero, subiungam. CONIUGATA DICUNTUR QUAE SUNT EX
VERBIS GENERIS EIUSDEM. EIUSDEM AUTEM GENERIS VERBA SUNT QUAE ORTA AB UNO VARIE
COMMUTANTUR, UT SAPIENS SAPIENTER SAPIENTIA. HAEC VERBORUM CONIUGATIO *SYZUGIA*
DICITUR, EX QUA HUIUSMODI EST ARGUMENTUM: SI COMPASCUUS AGER EST, IUS EST
COMPASCERE. Definitio coniugutorum a Cicerone prolata talis est.
Coniugata dicuntur quae sunt ex uerbis generis eiusdem, id est quae ab uno
uerbo uariis inflectuntur modis. Ex eodem quippe genere uerba sunt, iustitia,
iustus, iuste, iustum, et quaecumque alia in diuersas possunt uocabulorum
species inflecti. Quaecumque enim ab uno quolibet orta uarie commutantur, haec
a Graecis quidem *syzygia* dicuntur, apud Latinos uero coniugata: nam quod Graeci
*syzygia* dicunt, nos coniugationem appellamus. Haec autem sunt, ut sapiens,
sapienter, sapientia, et quaecumque in uarias partes orationis, uariasque
inflexiones, ab uno quodam ducta cernuntur. Ex coniugatis igitur
argumenti nascentis hoc exemplum est: sit enim dubitabile an in aliquo agro
mihi atque uicino simul pascere liceat pecus, id est an ius sit compascere: subiectum
igitur est ager, compascere uero praedicatum. Faciemus itaque argumentum hoc
modo: Hic de quo quaeritur ager compascuus est, in compascuo autem licet
compascere, in hoc igitur agro licet compascere. Hic igitur compascendi iuris
argumentum ex compascuo sumptum est, ex coniugato uidelicet. Compascere enim et
compascuum coniugata sunt. Sumptum uero est argumentum, ius esse compascere,
quoniam sit ager compascuus sed coniugatum est compascuum ei quod compascere. A
coniugatis igitur sumptum est argumentum, quod coniugatum in ipso est de quo
agitur, id est in compascendo; omnia enim ex eodem fluunt, et sui sunt
continentia atque se respicientia. Factum est igitur argumentum ex eo quod est
in ipso, ab affectis, id est a coniugatis. Maxima uero propositio est: Coniugatorum
in eo quod coniugata sunt, unam atque eamdem essu naturam uel
sic: Cui conuenit aliquid, huic etiam coniugatum eius posse sociari. A
GENERE SIC DUCITUR: QUONIAM ARGENTUM OMNE MULIERI LEGATUM EST, NON POTEST EA
PECUNIA QUAE NUMERATA DOMI RELICTA EST NON ESSE LEGATA; FORMA ENIM A GENERE,
QUOAD SUUM NOMEN RETINET, NUMQUAM SEIUNGITUR, NUMERATA AUTEM PECUNIA NOMEN
ARGENTI RETINET; LEGATA IGITUR VIDETUR. Genus est quod de qualibet specie in eo
quod quid est praedicatur. In eo quod quid est praedicari dicitur, quod de
qualibet specie interrogantibus quid sit, rcsponderi conuenit, et eius de qua
respondetur speciei substantiam monstrat. Semper uero genus propria specie
maius est, eamque intra ambitum suae praedicationis includit. Quo fit ut,
quamuis in alia quoque dispartiri genus possit, speciem tamen suam nullo modo
derelinquat, uelut animal quidem praedicatur de homine, et hominis substantiam
monstrat; interrogantibus enim modis quid est homo, animal respondetur. Idem
tamen deduci in alia potest, uelut in equum atque bouem, quae animalia
nuncupantur. Sed ita deducitur in diuersa, ut unamquamque earum specierum quas
continet, non relinquat. Ubicumque enim fuerit homo, necesse est ut sit animal,
homo enim animal est. Idemque de boue ac de caeteris. Ergo liquido demonstratum
est nomen generis a specie nullo modo separari. Quod si aliquando generis
uocabulum uniuersaliter enuntietur, nec esse est omnes species designari, ut si
quis dicat omne animal, et hominem designabit et houem, et caeteras omnes
species sub animalis nomine collocatas. Quae cum ita sint, quidam
testamento mulieri argentum omne legauerat. Quaeritur an ei etiam numerata
pecunia sit legata: numerata igitur pecunia in hac quaestione subiectum est,
legata uero praedicatum. Considero igitur in alterutro eorum quidnam insit, ut
ex eo quod in ipso est aliquod argumentum requiram. Video subiectum terminum,
qui est numerata pecunia, habere argentum genus, quod affectum est, scilicet ad
speciem suam ad quam refertur. Quae enim ad se inuicem referuntur, affecta
sunt; ergo quoniam argentum omne legatum est, et genus speciem propriam non
relinquit, nec esse est ut numerata quoque pecunia sit legata. Nam cum omne
nomen generis legatum sit, nihil de speciebus uidetur exceptum, uelut si quis
dicat, omne animal uiuere, non ut arbitror tantum hominem uel bouem, uel equum,
uel sigillatim caetera, uel unum, uel plura uiuere dicit, ut tamen aliqua cum
sint animalia, uitae munere carere contendat sed omne prorsus quidquid fuerit
animal, uiuere proponit. Cum igitur omne genus, id est omne argentum legatum sit,
nulla species excipitar. At numerata pecunia argentum est, fit igitur ut
numerata quoque pecunia legati uocabulo possit includi. Est igitur
quaestio quidem, ut dictum est, an numerata pecunia legata sit; argumentum ab
eo quod in ipso est, id est a genere quod inest propriae speciei, id est ab
affectis, quod est ita ut ad id referatur; hoc autem est argentum, ab affectis,
id est a genere. Praedicatur enim ut genus argentum de numerata pecunia.
Interrogantibus enim nobis quid sit numerata pecunia iure respondemus, argentum.
Maxima propositio est: Cui conuenit omne genus, eidem unamquamque speciem
conuenire. Quam Marcus quoque Tullius diuersis quidem uerbis sed eadem
significatione proposuit dicens: FORMA ENIM A GENERE QUOAD SUUM [1070C] NOMEN
RETINET, NUNQUAM SEIUNGITUR. NUMERATA AUTEM PECUNIA NOMEN ARGENTI RETINET;
LEGATA IGITUR VIDETUR. A FORMA GENERIS, QUAM INTERDUM, QUO PLANIUS
ACCIPIATUR, PARTEM LICET NOMINARE HOC MODO: SI ITA FABIAE PECUNIA LEGATA EST A
VIRO, SI EI VIRO MATERFAMILIAS ESSET; SI EA IN MANUM NON CONVENERAT, NIHIL
DEBETUR. GENUS ENIM EST UXOR; EIUS DUAE FORMAE: UNA MATRUMFAMILIAS, EAE SUNT,
QUAE IN MANUM CONUENERUNT; ALTERA EARUM, QUAE TANTUM MODO UXORES HABENTUR. QUA
IN PARTE CUM FUERIT FABIA, LEGATUM EI NON VIDETUR. Species est, quae
propriis differentiis intormata sub praedicatione generis collocatur.
Differentiae uero propriae a caeteris eam speciebus separant atque seiungunt,
uelut homo cum sit animalis species, differentiis informatur rationabililatis
atque mortalitatis, et seiungitur ab his animalibus quae aeterna sunt, uelut
sol a Platonicis creditur, et ab iis animalibus quae sunt rationis expertia. Cum
igitur omnes species inter se propriis differentiis distent, nec esse est quod
de altera specie dicitur, id in alium non posse transferri, uelut quod de
homine dicitur specialiter, idem de equo alque boue non possit intelligi.
Ducitur autem a specie quoties genus ipsum ueluti in quamdam contrahitur
portionem. Velut si quis dicat illud animal sibi adduci debere, quod sit
rationale et mortale, non utique de equo, uel boue, aut de caeteris, nisi
tantum de homine dictum esse intelligitur. Ut igitur generaliter dictum genus
omnes species claudit, cum quis dicit omne animal, sic quodlibet animal
designatum speciem facit. Quae cum ita sint, a forma generis, id est a
specie generis tale fit, argumentum, quam formam generis Cicero partem saepe
nominat, quo id quod dicitur planius fiat. Notius enim nomen partis est quam
formae; quo autem distet forma a partibus, et nos strictim superius diximus, et
paulo post a Ciceroue ipso latius explicabitur. Nunc de proposito uideamus
exemplo. Uxoris species sunt duae, una matrumfamilias, altera usu; sed communi
generis nomine uxores uocantur. Fit uero id saepe, ut species iisdem
nominibus nuncupentur, quibus et genera; mater uero familias esse non poterat,
nisi quae conuenisset in manum; haec autem certa erat species nuptiarum. Tribus
enim modis uxor habebatur, usu, farreatione, coemptione; sed confarreatio solis
pontificibus conueniebat. Quae autem in manum per coemptionem conuenerant, hae
matresfamilias uocabantur. Quae uero usu uel farreatione, minime. Coemptio uero
certis solemnitatibus peragebatur, et sese in coemendo inuicem interrogabant,
uir ita, an mulier sibi materfamilias esse uellet. Illa respondebat uelle. Item
mulier interrogabat an uir sibi paterfamilias esse uellet, ille respondebat
uelle. Itaque mulier, uiri conueniebat in manum, et uocabantur hae nuptiae per
coemptionem, et erat mulier materfamilias uiro, loco filiae. Quam solemnitatem
in suis Institutis Ulpianus exponit. Quidam igitur extremo iudicio omne
Fabiae uxori legauit argentum, si quidem Fabia ei non tantum uxor, uerum etiam
certa species uxoris, id est materfamilias esset, quaeritur an uxori Fabiae
legatum sit argentum. Uxor Fabia, subiectum est; legatum argentum, praedicatum.
Quaero igitur quodnam ex his argumentum sumere possim, quae in quaestione sunt
posita, ac uideo uxori duas inesse formas, quarum una tantum uxor est, altera
materfamilias, quae in manum conuentione perficitur. Quod si Fabia in manum non
conuenit, nec materfamilias fuit, id est, non fuit ea species uxoris, cui
argentum omne legatum est. Quocirca quoniam id quod de alia specie dicitur, in
aliam dici non conuenit, cumque Fabia praeter eam speciem sit, quae in manum
conuenerit, id est quae materfamilias sit, et uir matrifamilias legauerit
argentum, non uidetur Fabiae esse legatum. Quaestio igitur, ut dictum
est, an uxori Fabiae omne argumentum legatum sit: subiectum, uxor Fabia;
praedicatum uero, legatum argentum. Argumentum ab eo quod est in ipso de quo
quaeritur, id est ab eo quod est in uxore de qua quaeritur. Est autem in uxore
de qua quaeritur species uxoris, ea scilicet quae in manum non conuenit quae ad
eam affecta est. Omnis enim species ad suum genus refertur, id est forma; factum
est igitur argumentum ab eo quod est in ipso, ab affectis, a forma generis. Maxima
propositio est: Quod de una specie dicitur, id in alteram non conuenire. A
SIMILITUDINE HOC MODO: SI AEDES EAE CORRUERUNT VITIUMUE FACIUNT QUARUM USUS
FRUCTUS LEGATUS EST, HAERES RESTITUERE NON DEBET NEC REFICERE, NON MAGIS QUAM
SERVUM RESTITUERE, SI IS CUIUS USUS FRUCTUS LEGATUS ESSET DEPERISSET. Similia
dicuntur, quae eiusdem sunt qualitatis ex quibus hoc modo sumitur argumentum:
Quidam testamento aedium usumfructum legauit, id est concessit aedes, ut his
alius dum uiueret uteretur; hae coeperunt uel uitium facere, id est ruinam
minari, uel etiam corruerunt. Petit igitur ab haerede is cui aedium ususfructus
legatus est, ut earum sibi aedium quae a testatore legata sunt damna compenset,
et aedes quae uitium fecerunt uel corruerunt restituat. Quaeritur an earum
aedium quarum ususfructus legatus sit, uitium uel ruinam haeres restituere
cogatur. Hic igitur subiecta quidem oratio est, ueluti quidam terminus, aedium
quarum ususfructus legatus sit, ruinam uel uitium. Praedicata uero oratio, loco
termini constituta, ab haerede restitutio. Sumo igitur a simili
argumentum, hoc modo: Quoniam si quis serui usumfructum legauerit, isque seruus
aliquo modo deperierit, non cogitur restituere haeres seruum, ne nunc quidem
cogetur haeres restituere aedes, quae in usumfructum legatae, ruinam uitiumue
iecerunt. Similes est enim serui ususfructus legatio aedium ususfructus
legationi. Simile est etiam seruum in usumfructum legatum si deperierit, ab
haerede non restitui, et aedium in usumfructum legatarum uitium ruinamue ab
haerede non refici. Est igitur quaestio quidem an aedium in usum fructum
legatarum uitium uel ruinam haeres restituere cogatur. Terminus uero subiectus
quidem, aedium in usumfructum legatarum. uitium uel ruinam, praedicatus autem
ab haerede restitutio. Argumentum uero ab eo quod in ipso est, id est ab
eo quod inest, uel ruinae, uel uitio aedium in usumfructum legatarum. Id autem
est affectum, id est similitudo. Omnis enim similitudo ei inesse perpenditur
quod est simile, simililudo uero est serui ususfructus legati pereuntis, quem
restituere haeres non cogitur. Maxima uero propositio: Similibus rebus
eadem conuenire. A DIFFERENTIA: NON, SI UXORI VIR LEGAVIT ARGENTUM OMNE
QUOD SUUM ESSET, IDCIRCO QUAE IN NOMINIBUS FUERUNT LEGATA SUNT. MULTUM ENIM
DIFFERT IN ARCANE POSITUM SIT ARGENTUM AN IN TABULIS DEBEATUR. In rebus
plurimum differentibus quod de altera earum dicitur non uidetur in alteram
conuenire. Id cum ita sit, quidam argentum suum omne legauit uxori. Illa
pecuniam quoque quae in nominibus debebatur, suam esse dicebat, quod omnis
pecunia nomine uocaretur argenti. Quaeritur an id quoque argentum quod in
nominibus debebatur, legatum sit. Hic igitur subiectus est terminus, argentum
quod in nominibus debebatur, legatum uero praedicatur. A differentia igitur
faciemus argumentationem hoc modo: Idem de plurimum differentibus rebus
intelligi non potest. Plurimum uero differt argentum in arca ne sit
positum, an in nominibus debeatur. Nam quae posita in arca pecunia est iuris
est nostri, in nominibus uero debita non est nostra; nam quod mutuum datur, ex
meo fit accipientis, atque ideo non cogitur eamdem ipsam pecuniam debitor
restituere creditori sed aliam tantam. In arca uero posita pecunia, et in
nominibus debita, non sunt argenti uel pecuniae species sed differentiae; nam
argenti species signatum acnon signatum esse dictae sunt. Qualitas uero
pecuniae in possessione positae uel non positae sed non modis omnibus alienae,
in his differentlis constat, ut alia sit in arca posita, reliqua in nominibus
debeatur; atque hoc idcirco dictum est ne quis non a differentiis sed a specie
argumentationem ductam putaret. Qualitas enim substantialis non speciebus sed
differentiis annumeratur. Cum igitur suum omne quod fuerit argentum uir
uxori legauerit, cumque manifestum sit id ad eam pertinere quod fuerit suum
legantis, id est quod in arca fuerit conditum, non potest idem intelligi de eo
quod in nominibus debebatur, quoniam, sicut dictum est, id quod in nominibus
debetur ab eo quod in arca positum est plurimum differet. Facta est igitur
argumentatio ab eo quod inerat, de quo quaerebatur. Quaerebatur uero de argento
in nominibus debito. In hoc uero inerat propria differentia, qua ab alio
differebat argento, eo scilicet quod in arca positum fuerit. Id uero est
affectum, id est differentia. Maxima uero propositio, de rebus plurimum
differentibus, idem intelligi non posse. EX CONTRARIO AUTEM SIC: NON DEBET
EA MULIER CUI VIR BONORUM SUORUM USUM FRUCTUM LEGAVIT CELLIS VINARIIS ET
OLEARIIS PLENIS RELICTIS, PUTARE ID AD SE PERTINERE. USUS ENIM, NON ABUSUS,
LEGATUS EST. EA SUNT INTER SE CONTRARIA. Quod de aliqua re dicitur, id in eius
contrarium non potest conuenire. Idem enim de duobus contrariis intelligi nullo
modo potest. Quidam igitur supremae uoluntatis arbitrio uxori bonorum suorum
usumfructum legauit, mulier cellas uinarias oleasque plenas ad usumfructum
proprium deuocabat. Quaeritur an penus quoque ususfructus legatus sit; penus
igitur ususfructus est subiectum, legatus praedicatum. A contrario igitur
sumitur argumentum hoc modo: Utimur his quae nobis utentibus permanent, his
uero abutimur quae nobis utentibus pereunt; ergo, cum permanere ac perire
contraria sint, usus quoque et abusus contraria nec esse est iudicentur. Quod
si caetera quidem utendo permanent, cellae autem uinariae atque oleariae utendo
consumuntur, aliarum quidem rerum ususfructus esse potest; penus uero non
potest usus esse sed potius abusus. Ergo cum uir uxori usumfructum bonorum
suorum legauerit, non potuit legare contrarium, quod est abusus; est uero
abusus uini atque olei, uinum igitur atque oleum ad usumfructum mulieris non
potest pertinere. Argumentum ab eo quod in ipso est de quo agitur, id est
ab ususfructus legatione, atque ab affecto, id est contrario; contraria uero in
contrariis non ita sant, tanquam definitio in eo quo definitur sed tanquam
relatio. Omnis enim relatio in relatiuis, omniaque contraria non id quod sunt,
id est qualitates sed hoc ipsum quod contraria sunt, in contrariis esse
dicuntur, quia non secundum qualitatem propriam sed secundum distantiam
plurimam sibi inuicem conferuntur. Maxima propositio est, quod alicui conuenit,
id eius contrario non conuenire. [4.18] AB ADIUNCTIS: SI EA MULIER
TESTAMENTUM FECIT QUAE SE CAPITE NUMQUAM DEMINUIT, NON VIDETUR EX EDICTO
PRAETORIS SECUNDUM EAS TABULAS POSSESSIO DARI. ADIUNGITUR ENIM, UT SECUNDUM
SERVORUM, SECUNDUM EXSULUM, SECUNDUM PUERORUM TABULAS POSSESSIO VIDEATUR EX
EDICTO DARI. Adiuncta sunt, quae proximum ac finitimum locum tenent, ut
si unum eorum quolibet exstiterit modo, [1074B] alterum quoque uel exstitisse,
uel exstare, uel exstaturum esse uideatur: haec enim sibi quasi uicina sunt.
Quae uero in existendo sibi sunt proxima, haec uel antecedere rem uolunt, ut
amor saepe concubitum, uel simul esse, ut pallor et timor, uel euenire
posterius, ut post iracundiam caedes. Eaque est adiunctorum natura, ut separari
quidem possint, tamen sese inuicem monstrent. Nam neque qui amauit, necessario
potitus est, et saepe qui potitus est, non amauit. Nec qui pallet, necessario
timet, et saepe non timens pallet. Nec ex necessitate iratus occidit, et
occidit saepe aliquis non iratus. Sed tamen si de singulis inquiratur, eum
concubuisse qui amauit, et pallere qui timet, et occidisse qui fuerit iratus,
uerisimile est, non quod ita neo esse sit sed quia ex uicinis uicina colligimus.
Nam quod ad exemplum attinet huius argumenti, haec similitudo est.
Capitis diminutio est prioris status permutatio. Id multis fieri modis solet,
uel maxima, uel media, uel minima. Maxima est, cum et libertas et ciuitas
amittitur, ut deportatio. Media uero, in quo ciuitas amittitur, retinetur
libertas, ut in Latinas colonias transmigratio. Minima, cum nec ciuitas nec
libertas amittitur sed status prioris qualitatis imminuitur, uel adoptatio, aut
quibuslibet aliis modis prior status, relenta ciuitate, potuerit
immutari. Mulieres uero antiquo iure tutela perpetua continebat.
Recedebant uero a tutoris potest ate quae in manum uiri conuenissent, itaque
febateis prioris, status permutatio, et erat capite diminuta, quae uiri
conuenisset in manum. Quaedam igitur quae se nunquam capite diminuisset, id est
quae in manum uiri minime conuenisset, sine tutoris auctoritate testamentum
fecit. Quaeritur an secundum eius tabulas ex edicto praetoris debeat dari
possessio. Hic subiectus quidem terminus, mulieris nunquam capite diminutae
tabulae, praedicatus uero possessionis concessio. Sumitur ergo ab
adiunctis argumentum, hoc modo. Nam si secundum mulieris; tabulas nunquam
capite diminutae possessio detur, nihil causae est cur non secundum puerulorum
quoque et seruorum tabulas ex edicto praetoris possessio permittatur. Quid enim
officere potest, ne secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas
possessio deferatur? Id scilicet quod ea quae testamentum confecerat, sui non
fuit iuris, quod idem et de pueris et de seruis dici potest. Illorum enim
aetas, illorum conditio, in alterius sita est potestate. Adiungitur ergo:
Si secundum mulieris, quae in suo iure non esset, tabulas, possessio detur,
secundum puerulorum quoque et seruorum tabulas possessionem dari, qui sui iuris
minime sint, quoniam quidem illi sub tutoris, illi sunt sub domini potestate.
Proxima namque est rei de qua quaeritur, quod eius est consequens, et postea
existens, ut secundum seruorum puerorumque tabulas honorum possessio detur, si
illud quod est in quaestione conceditur. Quaeritur enim an secundum mulieris
tabulas nunquam capite diminutae possessio detur. Quam rem consequitur ut, si
id fiat, secundum seruorum quoque puerorumque tabulas deferatur, quod quia
fieri non oportet, ne rei quidem praecedentis existere debebit exemplum.
Nec tamen necessaria est consecutio sed uicina. Nam fieri potest ut id
recipiatur solum secundum mulieris tabulas possessionem dari, non uero id ut
secundum tabulas seruorum uel puerorum possessio concedatur. Sed proximum est
ut qui nunc hoc recepit, posterius illud admittat. Est igitur argumentum ab
adiunctis, id est ab eo quod in ipso haeret de quo quaeritur. Est autem
quaestio de mulieris nunquam diminutae tabulis, ab affectis scilicet ab abiunctis.
Maxima propositio: Ex adiunctis adiuncta perpendi. AB ANTECEDENTIBUS
AUTEM ET CONSEQUENTIBUS ET REPUGNANTIBUS HOC MODO; AB ANTECEDENTIBUS: SI VIRI CULPA
FACTUM EST DIVORTIUM, ETSI MULIER NUNTIUM REMISIT, TAMEN PRO LIBERIS MANERE
NIHIL OPORTET. Antecedentia sunt, quibus positis, aliud necessario
consequatur, licet illud quod antecedit, minus sit atque posterius. Minus
quidem, ut si homo est, animal est; homo enim minus est animali, et tamen
posito homine, consequitur ut animal sit. Posterius uero, ut si peperit, cum
uiro concubuit; posterius enim est peperisse quam cum uiro concubuisse. Aliquoties
uero et quod aequale, et quod simul, et quod prius est ponitur ul antecedens.
Aequale quidem, ut: Si homo est, risibilis est. Simul uero,
ut: Si terra obiecta est, luna deficit. Et haec sibi conuertuntur,
ut consequentia fiant antecedentia, ut si risibilis est, homo est, et si iura
defecerit, terrae adsit obiectio. Antecedens uero prius est, ut si arrogans
est, odiosus est. Prius enim est arrogans, posterius odiosus. Illud tamen in
omnibus manet, positis antecedentibus necessario consequentia trahi.
Exempli uero talis est explanatio: Ciuitatis Romanae, iure, liberi retinentur
in patrum arbitrio, usque dum tertia emancipatione soluantur; ergo si quando
diuortium intercessisset culpa mulieris, parte quadam dotis pro liberorum
numero multabatur. De qua re Paulus, Institutionum libri secundi titulo de
Dotibus, ita disseruit: Si diuortium est matrimonii, et hoc sine culpa mulieris
factum est, dos integra repetetur; quod si culpa mulieris factum est diuortium,
in singulos liberos sexta pars dotis a marito retinetur, usque ad mediam partem
dumtaxat dotis. Quare quoniam quod ex dote conquiritur liberorum est, qui
liberi in patris potestate sunt, id apud uirum nec esse est permanere.
Facto igitur diuortio, contenditur an dotis pars pro liberis apud uirum debeat
permanere. Hic subiectum quidem est, factum diuortium a muliere nuntiatum;
praedicatum uero, apud uirum sextae partis dotis post diuortium permansio.
Quaestio an post diuortium factum, muliere nuntium remittente, sextam dotis
partem apud uirum manere oporteat. Quaero igitur, si ab antecedentibus
argumentum faciendum est, quid antecedat, quid consequatur. At si uiri culpa
factum est diuortium, uideo, mulierem dotis parte non posse multari, etiam si
prima repudii nuntium misit. Quod enim antecessit, ut uiri culpa fieret
diuortium, id non permittit ut dotis pars mulieri pereat, quamuis prima repudii
nuntium mittat. Non enim quia prius libellum repudii nuntiauit dotis parte
multanda est sed absoluendi potius damno, quod non sua factum est, sed uiri culpa
diuortium. Igitur antecedens est uiri culpa factum diuortium, consequeus uero
dotis partem non retineri. Nam si hoc est, illud est. Argumentationem
uero faciam hoc modo: Si uiri culpa factum est diuortium, etiamsi mulier
repudii nuntium misit, nullo modo tamen dotis parte multabitur. Sed uiri culpa
diuortium factum est. Non igitur iure mulier dotis parte multabitur. Quod
si non multabitur dotis parte, nihil in uiri domo liberorum causa, dotis nomine
relinquetur sed non multabitur dotis parte; nihil igitur apud uirum dotis
relinquetur pro liberis. Utriusque uero conclusio syllogismi haec est: Si
igitur uiri culpa factum est diuortium, pro liberis manere nihil oportet.
Argumentum, ab eo quod in ipso est de quo agitur: uersatur quippe intentio de
dotis parte, eiusque apud uirum, post diuortium quod prima nuntiauerit,
retentione; hoc uero antecessit, uiri culpa, quod quia praecedens est, affectum
est, omne enim quid praecedit, ad id quod sequitur uec esse est ut referatur.
Maxima propositio est: Ubi est antecedens, ibi erit et consequens at
in hac quaestione est antecedens, id est uiri culpa factum diuortium; ibi
igitur consequeus erit, sextas non retineri. Cur autem ita superius argumeutum
conclusionibus intexuerim, cum de his M. Tullio latius exsequente, tractauero,
euidentius apparebit. A CONSEQUENTIBUS: SI MULIER, CUM FUISSET NUPTA CUM
EO QUICUM CONUBIUM NON ESSET, NUNTIUM REMISIT; QUONIAM QUI NATI SUNT PATREM NON
SEQUUNTUR, PRO LIBERIS MANERE NIHIL OPORTET. Consequentia sunt quae cum
fuerint antecedentia posita, consequuntur, ueluti si dicamus: Si
homo est, animal est animal est consequens. Sed in proposito exemplo non
satis apparet a consequentibus argumentum sed ab antecedentibus potius, quod
paulo post liquebit. Filii non iure suscepti in patrum non erant
potestate sed matres potius sequebantur. Non autem omnibus erat connubium cum
Romanis, nec erant nuptiae iure contractas, quas aut non inter ciuem romanum
ciuem que romanam inibantur, aut cui princeps populusue ciuitatem uel connubium
non permisisset, eo scilicet modo ut in potest atem parentum liberi
redigereutur. Illud quoque uidendum, quod ex impari matrimonio suscepti, non
patrem sed matrem sequuntur. Ergo quasdam Romana uel cum Latino, uel cum
peregrino, uel cum seruo, cum quo connubii ius non erat, nuptias fecit, dotem
contulit, factoque inter eos diuortio, contenditur an nuptae mulieris cum eo
cum quo connubii ius non erat, apud uirum dotis pars post diuortium debeat
permanere. Hic subiectum quidem est, nupta mulier cum quo connubium non erat,
praedicatum uero dotis partis apud uirum post diuortium retentionis iure permansio.
Sumitur ergo a consequentibus argumentum hoc modo. Nam quia nuptias fecit cum
eo cum quo connubii ius nullum est, id consequitur ut liberi patrem non
sequantur. Si autem liberi patrem non sequuntur, ne in patris quidem sunt
potestate, at si in patris potestate non sunt, matrique applicantur, apud uirum
dotis pars non poterit permanere. Hic igitur antecedens est, cum quo connubii
ius non erat, nuptiae; consequens uero, nihil pro liberis dotis nomine manere
oportere. Concludatur argumentatio: Quoniam, non permisso connubio, liberi qui
procreantur patrem non sequuntur, ne dotis quidem pars apud patrem pro liberis manere
debet, quandoquidem non patrem filii sed matrem sequuntur. Probatum est
igitur pro liberis manere nihil oportere, ex hoc quod cum eo mulier nuptias
fecit cum quo connubii ius non erat; hoc uero erat antecedens. Non ergo a
consequenti sed ab antecedenti potius factum deprehenditur argumentum. Quod si
per quod nihil dotis nomine manere oporteret, probaretur eam nuptias cum eo
fecisse qui cum connubii ius non esset, recte a consequentibus argumentum
factum esse diceretur. Fieret uero a consequentibus argumentum, si ita
poneretur: si quid ex dote pro liberis manere oporteret, probatur, quia patrem
liberis equuntur, cum eo nupta esse mulier, cum quo connuhii ius erat. Assumo
quod est consequens: Sed mulier cum eo nupta non est cum quo connubii ius erat.
Concludo antecedens: Nihil igitur dotis pro liberis manere oportebit quia
patrem liberi non sequuntur. Argumentum, ab eo quod in ipso est de quo
quaeritur. Quaeritur enim de his nuptiis, quarum nullum fuerit iure connubium. Ex
affectis: omne enim consequens ad id quod praecedit refertur. Maxima propositio
est: Ubi consequens non est, ibi ne antecedens quidem esse potest.
Ac de his erit alius uberius disserendi locus. A REPUGNANTIBUS: SI
PATERFAMILIAS UXORI ANCILLARUM USUM FRUCTUM LEGAVIT A FILIO NEQUE A SECUNDO
HAEREDE LEGAVIT, MORTUO FILIO MULIER USUM FRUCTUM NON AMITTET. QUOD ENIM SEMEL
TESTAMENTO ALICUI DATUM EST, ID AB EO INUITO CUI DATUM EST AUFERRI NON POTEST.
REPUGNAT ENIM RECTE ACCIPERE ET INVITUM REDDERE. Secundus haeres dicitur
qui haeredi instituto substituitar, ueluti si quis filium instituat haeredem, scribatque,
si is filius intra pubertatem decesserit, nepotem uel quemlibet alium haeredem
esse oportere; nepos igitur uel quilibet alius, secundus haeres dicitur.
Repugnantia sunt quae (ut dictum est) contraria sequuntur, si ipsis contrariis
comparentur. Quidam igitur haeredem testamento scripsit filium, ei quo
secundum substituit haeredem, uxorique suae ancillarum usum fructum legauit a
filio, dixitque ut uxori filius eius usumfructum ancillarum permitteret, neque
illud adiecit, ut etiam secundus haeres eumdem usumfructum mulieri concederet.
Successit filius, ac mulieri ancillarum contulit usumfructum. Illo mortuo intra
pubertatem, agit secundus haeres, et usumfructum ancillarum mulieri extorquere conatur,
dicens usumfructum ei a filio legatum, a seuero minime. Quaeritur utrum ea
mulier legatum quod testamento acceperat inuita possit amittere. Hic igitur
subiectum est legatum quod testamenti iure recte accepit. Praedicatum uero,
inuitam posse amittere. Sumo igitur argumentum a repugnantibus. Repugnans uero
est, si id quod contrario cousequens est alteri contrario comparetur, uelut in
hoc ipso quod tractamus exemplo, recte accipere, et non recte accipere,
contraria sunt sed non recte accipere comitatur inuitum reddere. Iure enim
inuitus reddit, quod non recte accepit. Repugnat igitur inuitum reddere ei quod
est reate accipere. Faciemus igitur argumentum sic: Qui testamento accepit,
recte accepit; quod autem recte accipitur, inuito eo qui semel recte accepit,
auferri non potest; at mulier testamento usumfructum ancillarum accepit; id
igitur ei inuitae non poterit auferri. Argumentum, ab eo quod in ipso est de
quo agitur, id est de eo quod rectae acceptum est. In ipso uero est uelut
affectum contrarietatis modo, ut superius dictum est. Est autem argumentum a
repugnanti. Maxima propositio: Repugnantia conuenire non posse. AB
EFFICIENTIBUS REBUS HOC MODO: OMNIBUS EST IUS PARIETEM DIRECTUM AD PARIETEM
COMMUNEM ADIUNGERE VEL SOLIDUM VEL FORNICATUM. SED QUI IN PARIETE COMMUNI
DEMOLIENDO DAMNI INFECTI PROMISERIT, NON DEBEBIT PRAESTARE, QUOD FORNIX VITI
FECERIT. NON ENIM EIUS VITIO QUI DEMOLITUS EST DAMNUM FACTUM EST, SED EIUS
OPERIS VITIO QUOD ITA AEDIFICATUM EST, UT SUSPENDI NON POSSET. Causarum
quidem multa sunt genera qua Cicero paulo posterius diuidit. Sed nunc de
efficientium causarum disserit argumento. Efficiens uero causa est qua
praecedente aliquod effectum est, non tempore sed proprietate naturae, uelut in
hoc quod nunc declaramus exemplo. Damni infecti promissio est quoties
quis promittit, si quod damnum eius opera contigerit, sua restitutione esse
pensandum. Ius autem est parieti communi parietem alium uel fornicatum,
id est arcum habentem, uel directum continuumque coniungere. Quidam igitur ad
parietem communem alium extrinsecus parietem iunxit, deditque satis damni
infecti. Communis autem paries fornicatus fuit, id est, arcum habens uel
signinam fabricam sustinens; adiungente igitur eo qui satis dederat, et ut
adiungeret de moliente partem parietis, quo iunctura cohaeresceret, uitium
communis paries fecit; quaeritur an damni infecti promissio cogat eum qui
promiserit damnum restituere. Subiectus terminus damni infecti, promissio;
praedicatus uero uitii, restitutio. Sumimus igitur argumentum a causis hoc
modo. Si enim is qui damni promisitinfecti restitutionem eius uitii causa fuit,
restituere debet uitium quod eius accidit culpa; quod si ea natura parietis
fuit ut suspendi sustinerique non posset (fornicati enim parietis non ea natura
est ut suspendi queat), parietis potius forma quam demolientis culpa uitium
fecisse uidebitur, atque ita non cogitur restaurare uitium qui se damni infecti
promissione obstrinxerit. Fiet igitur argumentatio hoc modo: Si penes parietis
formam constituit ut eo adungente [1079B] parietem qui damni infecti
promiserat, uitium fieret, id uitium, qui promisit, praestare non cogitur. Fuit
autem causa paries ut uitium fieret, qui ea fuit natura ut suspendi
sustinerique non posset. Non igitur quod fornix uitium fecerit, praestare debet
quidamni promisit infecti. Argumentum ab eo quod in ipso est de quo agitur, id
est in uitii restitutione, ex effecto, id est ex causa. Causa enim uitii form.
a est parietis, non culpa coniungentis parietem. Itaque factum est ut fornix
uitium faceret, quae causa uitii, cum absit ab eo qui parietem iunxit, abest
etiam eiusdem uitii restitutio. Maxima propositio: Unamquamque rem ex causis
spectari oportere. AB EFFECTIS REBUS HOC MODO: CUM MULIER VIRO IN MANUM
CONVENIT, OMNIA QUAE MULIERIS FUERUNT VIRI FIUNT DOTIS NOMINE. Effecta
sunt quae aliquibus efficiuntur causis, non tempore praecedentibus sed natura,
uelut si quaerat, uxore defuncta quae in manum uiri conuenit, an eius bona ad
uirum pertineant. In qua quaestione, bona uxoris defunctae quae in manum uiri
conuenerit, subiectum est, ad uirum autem pertinere, praedicatum. Quaero igitur
argumentum ab effecto, dispicioque quid perfecerit ipsa in manum conuentio,
atque ex eo argumentum trabo; id autem est, omnis uiri dotis nomine fieri,
quaecumque mulieris fuere. Ipsa igitur in manus uiri conuentio, omnia quae
mulieris fuere, uiri fecit dotis nomine, non praecedens tempore sed statim
propria ui naturae. Nam ut in manum quaecumque conuenerit, mox eius bona dotis nominee
uirum sequuntur. Facio igitur argumentum sic: Si mulier quae
defuncta est in manum conuenit, in manum uero conuenientis mulieris bona
uiri fiunt dotis nomine, haec quoque bona de quibus agitur, uiri
sunt. Argumentum ex eo quod in ipso est, de quo agitur, continetur.
Agitur enim de bonis eius quae in manum conuenerit, scilicet ab effectis, id
est a causae effectis. Effectum namque est, in manum conuentione omniaquae
mulieris sunt uiri fieri sed a causa quanquam hic quoque non ab effectis dotis
nomine, tactum argumentum esse monstretur. Ostensum est enim fieri uiri
dotis nomine, quidquid mulieris fuerit, ex eo quod mulier in manum conuenerit.
Sed haec causa est ut quae mulieris erant, uiri fiant dotis nomine. Sed dicat
quis, ex eo quod ea quae mulieris fuerant, uiri fiunt dotis nomine, id est
approbare quod defunctae bona ad uirum debeant pertinere. Sed quae mulieris
sunt, ea uiri fieri dotis nomine, et bona ad uirum pertinere, uel idem est, uel
neutrum alteri causa est; uel si quis dicat eam esse causam, ut bona mulieris
uiro debeant cedere, quod per in manus conuentionem uiri facta sunt, dotis
nomine, a causa rursus, ac non ab effectis factum esse argumentum putabit, id
est a dote; ab effectis uero non oportet aliud nisi causam probari. Esset
uero ex effectis argumentum, ut ex eo causa probaretur hoc modo: Si quaestio
esset an mulier in manum uiri conuenisset, et indubitatum haberetur, omnia quae
fuissent mulieris, uiri facta dotis nomine, diceretur [1080B] ita: Si omnia
quae fuere mulieris, uiri facta sunt dotis nomine, mulier in manum uiri conuenit;
sed omnia quae fuere mulieris, uiri facta sunt dotis nomine, mulier igitur in
manum uiri conuenit. Maxima propositio: Causas ab effectis suis non
separari. EX COMPARATIONE AUTEM OMNIA VALENT QUAE SUNT HUIUSMODI: QUOD
IN RE MAIORE VALET VALEAT IN RE MINORE, UT SI IN URBE FINES NON
REGUNTUR, NEC AQUA IN URBE ARCEATUR. ITEM CONTRA: QUOD IN MINORE VALET,
VALEAT IN MAIORE. LICET IDEM EXEMPLUM CONUERTERE. ITEM: QUOD IN RE PARI
VALET, VALEAT IN HAC QUAE PAR EST; UT: QUONIAM USUS AUCTORITAS FUNDI BIENNIUM
EST, SIT ETIAM AEDIUM. AT IN LEGE AEDES NON APPELLANTUR ET SUNT
CAETERARUM RERUM OMNIUM QUARUM ANNUUS EST USUS. VALEAT AEQUITAS, QUAE
PARIBUS IN CAUSIS PARIA IURA DESIDERAT. A comparatione locus qui dicitur,
tripartito scinditur; aut enim a comparatione maiorum, aut a comparatione
minorum, aut a comparatione parium nascitur. A comparatione igitur maiorum est,
quoties maiore minoribus comparantur, hoc modo, ut quod in re maiore ualet,
ualeat in minore. Sit enim quaestio an in urbe aquam liceat arceri. In
hac igitur subiectus est terminus, in urbe aqua, praedicatus uero, ius arcendi.
Regi fines dicuntur quoties unusquisque ager propriis finibus terminatur. Arcet
uero aquam qui eam per sua spatia meare non patitur. Faciamus igitur argumentum
sic. Quoniam plus est regi fines, minus uero arceri aquam, si in ciuitate fines
non reguntur, quod maius est, ne id quidem quod minus est, fiet, ut aqua in
ciuitate arceatur. Hic igitur sumptum est argumentum ab eo quod in ipso haeret
de quo quaeritur. Quaeritur uero de arcendae aquae iure, ab atlecto scilicet,
id est a maiori, quod refertur ad id quod minus est. Notandum uero quod Tullius
maximam propositionem argumentationi inclusit hoc modo: Quod in re maiori
ualet, ualeat in minori et deinceps ea nixus, argumentationem expediuit,
ut mani testius appareat id quod in primo uolumine commemoratum est, has
maximas propositiones; aliquoties quidem argumentationibus includi, ut in
praesenti monstratur exemplo, alias uero uires argumentationibus dare, ut in
superioribus exemplis locorum. Quod si idem conuertamus exemplum,
dicemus: Quod in re minori ualet, ualeat etiam in maiori. At in urbe aqua
arcetur, regantur igitur fines. Hic tamen quaestio permutatur hoc modo:
Quaeritur enim an in urbe fines oporteat regi. Sed a minore sumitur argumentum,
id est ab arcenda aqua, ut sit hic quoque argumentum ab eo quod in ipso est, id
est ab eo quod est in regendis finibus, ab affecto scilicet, id est a minori.
Id enim quod minus est affectum est, illud namque respicit ad id quod
comparatur. Hic quoque maxima propositio a Tullio posita est, eaque est: Quod
enim in re minori ualet, ualet etiam in maiori. A paribus uero fit
similiter comparatio. Nec esse est enim ut ualeat aequitas, quae paribus in
rebus paria iura desiderat. Plurimarum igitur rerum usucapio annua est,
ut si quis eis anno continuo fuerit usus, eas firma iuris auctoritate
possideat, uelut rem mobilem. Fundi uero usucapio, biennii temporis spatio
continetur, de aedibus in lege nihil ascriptum est. Quaeritur ergo, usus aedium
unone anno, an biennio capiatur. Faciemus a paribus argumentationem, et quoniam
immobilium aequa possessio est, aedes uero immobiles sunt, ut biennio fundus
usucapiatur, ita etiam oportet aedes usucapere biennio possidentem. Aequitas
enim paribus in rebus paria iura desiderat. Quae etiam maxima propositio
a Tullio clarissime posita est sed exemplum restrictius positum est, nec
promptissime ad intelligendum. Ita namque ait: UT QUONIAM USUS AUCTORITAS FUNDI
PER BIENNIUM EST, SIT ETIAM AEDIUM. Hic igitur aedium usus auctoritatem biennio
fieri sentit sed adiungit: AT IN LEGE AEDES NON APPELLANTUR, ET SUNT CAETERARUM
OMNIUM QUARUM ANNUUS EST USUS. Hic rursus aedes in his uidetur ponere quae
annuo usucapiuntur, et concludit nihil definiens, nisi VALEAT AEQUITAS, QUAE
PARIBUS IN CAUSIS PARIA IURA DESIDERAT. Sed uidetur ita dictum, quoniam
immobiles sunt aedes ut fundus, biennio uero fundus usucapitur, aedes quoque
biennio usucapiantur, et sibi ipse rursus opponit sed in lege duodecim
tabularum, de aedibus nihil ascriptum est, et inter eas relictae sunt res,
taciturnitate legis, quarum est usus annuus. Nam cum de fundo praescriberet lex
biennii usucapionem, tacuit aedes, et iis potius hac taciturnitate eas iunxit
quarum annuus est usus. Sed soluit obiectionem ita: sed AEQUITAS PARIBUS IN
rebus PARIA IURA DESIDERAT. Itaque quoniam aeque fundus atque aedes immobiles
sunt, aeque biennio usucapientur. Factum est igitur hic quoque argumentum
ab eo quod in ipso est de quo quaeritur, id est ab affecto, id est pari. Nam
cum agatur de aedium possessione, argumentum sumptum est ab usucapione
fundorum. Expeditis igitur his locis qui in ipso de quo agitur
inhaerebant, nunc iam loci eius quem dixit esse extrinsecus, ponit exemplum.
Hic uero est qui sumitur ab auctoritate iudicii locus ualde probabilis, etiamsi
non maximae necessitatis. Quae enim necessaria sunt, haec ex propria
considerautur natura. Quae uero probabilia sunt, plurimorum iudicium
exspectant. Ea namque sunt probabilia, quae uidentur uel omnibus, uel pluribus,
uel maxime famosis atque praecipuis, uel secundum unamquamque artem scientiamque
eruditis, ut quod medico in medicina, geometrae in geometria, caeterisque in
propria studiorum facultate ueritatis. De quo extrinsecus loco sic
loquitur: QUAE AUTEM ASSUMUNTUR EXTRINSECUS, EA MAXIME EX AUCTORITATE
DUCUNTUR. ITAQUE GRAECI TALIS ARGUMENTATIONES *ATECHNOUS* UOCANT, ID EST ARTIS
EXPERTIS. Alia quippe argumenta sunt, quae ipse elicit orator, atque ipse
quodam modo ex designatis locis sibi comparat, et propria facultate conquirit.
Alia qua extrinsecus posita non ipse inuenit sed praesentibus utitur et
paratis, ueluti testimonia, tabulae, fama, caeteraque de quibus M. Tullius
latius tractaturus est. Non enim sibi ipse testimonia parat orator sed paratis
utitur, nec ipse, iudicium facit sed iam posito ac spontaneo rumore ueniente
utitur ad causam. Atque idcirco hos locos Graeci *atechnous* uocant, id
est inartificiales, atque, ut Tullius dixit, artis expertes. Quae enim non
proprio oratoris artificio comparantur sed se extrinsecus uenientia
subministrant, haec iure artis expertia sunt appellata. Huius exemplum
est: UT SI ITA RESPONDEAS: QUONIAM P. SCAEVOLA ID SOLUM ESSE AMBITUS
AEDIUM DIXERIT, QUOD PARIETIS COMMUNIS TEGENDI CAUSA TECTUM PROICERETUR, EX QUO
TECTO IN EIUS AEDIS QUI PROTEXISSET AQUA DEFLUERET, ID TIBI IUS VIDERI.
Solum ambitus aedium est, quantum soli AEDIUM AMBITUS claudii. SCAEVOLA igitur
dixit id esse AMBITUS AEDIUM SOLUM, quod tecti diffusione tegeretur. Manifestum
est enim tecta latius fundi, nec parietibus adaequari, ut stillicidium longus
cadat. Quae cum ita sint, quidam parietem communem tegere nitebatur,
quaeritur an sit aliquod ius tegendi. Respondeas tu, inquit, Trebati, id ius
esse angendi parietis communis, ut in eius qui tegit non aliud quodlibet tectum
stillicidii aqua fundatur, alias non esse iuris ut tegat quis parietem,
stillicidio in uicini tecta defluente. Haec enim stillicidii seruitus noua,
nisi consentiente uicino, nihil iuris habet. Sed si huic responso
opponatur, ne sic quidem ut tegat esse iuris, quandoquidem aedium solum tantum
est, quantum cuiusque parietes claudunt, qui uero legit, tectum longius mittit,
tu inquit, responsum tuum Scaeuolae auctoritate firmabis, dicens Scaeuolam
respondisse hoc ESSE SOLUM AMBITUS AEDIUM, quantum tectum proiiceretur, non
quantum parietes ambirent. Ius est igitur proiicere tectum, qui intra ambitum
adhuc suarum aedium tegit sed ita ut in suum tectum aqua defluat, nec uicino
noua noceat seruitute. In qua quaestione neque a subiectoneque a praedicato
termino ductum est argumentum, quod in his locis considerari moris est, qui in
ipsis haerent de quibus agitur terminis, ut in omnibus exemplis est
diligentissime declaratum. Sed quia sumitur argumentum extrinsecus, dubitationi
iudicium cuiuslibet opponitur, ut nunc Scaeuolae, cuius auctoritate responsum
est, atque ideo ex loco qui uocatur extrinsecus sumptum dicitur
argumentum. HIS IGITUR LOCIS QUI SUNT EXPOSITI AD OMNE ARGUMENTUM REPERIENDUM
TAMQUAM ELEMENTIS QUIBUSDAM SIGNIFICATIO ET DEMONSTRATIO [AD REPERIENDUM]
DATUR. UTRUM IGITUR HACTENUS SATIS EST? TIBI QUIDEM TAM ACUTO ET TAM OCCUPATO
PUTO. SED QUONIAM AVIDUM HOMINEM AD HAS DISCENDI EPULAS RECEPI, SIC
ACCIPIAM, UT RELIQUIARUM SIT POTIUS ALIQUID QUAM TE HINC PATIAR NON SATIATUM
DISCEDERE. Omne elementum principium est eius rei cuius elementum esse
perpenditur. Nam eius quod ex elementis fit, ipsa elementa nec esse est
loco esse principii; ergo quoniam hi loci superius designati argumentorum quasi
quaedam principia sunt (ipsi enim sunt qui continent argumenta; omne autem quod
continet, eius quod continetur principium est), idcirco ait Cicero ueluti
quaedam elementa argumentorum uideri locos hos quos superius posuit
Cautissimeque adiecit, quasi quaedam elementa; non enim integre elementa sed
quasi in similitudine elementorum sunt hi loci qui in argumentis eificiendis
sumuntur. Idcirco quoniam argumentorum quaedam uidentur esse principia, alioqui
elementum omne, minima pars eius est cuius elementum est, et id quod ex
elementis efficitur, partes inuicem coniungit, ut litterae orationem. At uero
locus, non pars argumenti sed totum est. Est enim significatio quaedam, et
demonstratio ad reperiendum argumentum data, ut si locum respexeris, noueris
ubi conditur, unde duci debeat argumentum. Sed reliqua ad Trebatium
expeditissime dicta sunt, blanditurque ei etiam breuia posse sufficere acuminis
praerogatiua, praesertim cum sit iuris occupatione districtus, et tempus
legendi plura non habeat. Sed quoniam, ut inquit, auidissimum studii AD HAS
doctrinarum EPULAS recepit, non uult degustatum sed satiatum relinquere, ut non
desit aliquid sed de pleno etiam relinquatur, factaque esta conuiuando
translatio iucundissima. Declaratis igitur locis omnibus, eorumque exemplis
diligenter expositis, pauca quaedam de locorum ui atque ordine disputabo,
quibus plenissima disputatione expeditis, ad ea quae restant explananda
transgrediar. Sed id tertio iam uolumine faciendum est, quoniam secundus liber
habet proprium modum. Antequam latiorem M. Tullii diuisionem de enumeratis
superius locis aggrediar, pauca, ut sum pollicitus, de ui atque ordine locorum
mihi uidentur esse tractanda, ut eorum natura diligentius cognita, facilior se
argumentorum copia subministret. Primum igitur quoniam loci omnes diuisi sunt
in eos qui in ipso haerent de quo quaeritur, et in eos qui extrinsecus
assumerentur, uidendum est qui nam sint hi loci qui in ipso haerent de quo
quaeritur, et quid ab ipsis rebus differunt in quibus haerere dicuntur, atque
illud quidem planissime expeditum est, ipsos dici terminos illos qui in
quaestione uersantur, horum esse alterum praedicatum, alterum uero subiectum,
superior expeditio patefecit. Ab eo igitur termino de quo agitur, quid
differt locus a toto? Quandoquidem idem est ipsum esse quod totum, neque enim
est aliud esse quemlibet terminum in quaestione propositum, quam totum esse
terminum eumdem qui in quaestione est constitutus; de paribus quoque idem
dicimus. Nam si omnes partes efficiunt id cuius partes sunt, terminumque in
quaestione propositum suae partes efficiunt, non est dubium quin partes quoque
omnes conuenientes idem esse quod ipsum est, in quaestione propositum
rectissime intelligantur. Notatio uero, eodem modo illud ipsum est quod in
quaestione proponitur. Rem enim unamquamque omne uocabulum designat in
quaestione ac denotat. Fit igitur ut totum, partes ac nota, idem quod est ipsum
de quo quaeritur esse uideantur. In tanta igitur similitudine rerum danda est
differentia. Neque enim, ut dictum est, si locus haeret in eo ipso de quo
quaeritur, atque ab ipso de quo quaeritur capi non potest, argumentum fieri
potest, tu locus idem esse possit quod ipsum est de quo quaeritur. Sed
haec differentia ipsum est quod confuse ac singulariter intelligitur, ut homo,
in eo inest totum suum, quod est definitio ipsius; igitur totum, ab eo quod
ipsum est, intelligentia separatur, quod illud quidem singulariter
intelligitur, hoc uero sub generis ac differentiarum enumeratione monstratur.
Diuidit enim definitio atque dispertit, totumque patefacit quod in re ipsa
singulariter intelligebatur; de partibus quoque eadem ratio est. Si enim ad
membrorum multitudinem, uel specierum omnium enumerationem, singularis termini
referas intellectum, statim ipsius ac partium differentias comprehendas. Nota
etiam ab eo cuius nota est facile distat, quia illud uox et significatio est,
illud res significationi supposita, eorum uero quae affecta sunt non sunt
dubiae differentiae ab his quorum affecta esse monstrantur. Quis enim idem
dicat esse coniugatum, quod est id cui coniugatum est? Quis idem dicat esse
iuste, quod iustitia? Quis genus idem quod forma? quis contraria? quis similia?
Quandoquidem neque contrarium, sibi ipsi contrarium esse potest, nec simile,
sibi ipsi simile; nec genus, sibimetipsi genus; et de cateris eadem ratio
est. Nunc illud dicendum est, propter quod ista praemisimus; quandocumque
enim ab illis tribus locis qui primi propositi sunt, argumenta sumuntur, id est
a toto, a paribus, a nota, fit ut ipse quidem terminus ad cuius fidem quaeritur
argumentum, intra quamlibet earum rerum contineatur, quae cum ad argumentum
ductae fuerint, loci esse monstrantur. Velut cum fit argumentum a toto, ipse
quidem terminus cui fides affertur, intra totum comprehenditur; totum uero
ipsum quod est definitio, res est siquidem orationem, rem uocari placet. At si
ex ea sumitur argumentum, fit locus itaque ipsum quidem de quo agitur, intra
totum clauditur, a quo toto cum fit argumentum, fit ipsum totum, locus; quod
totum, quoniam claudit terminum qui in quaestione uersatur eidem termino
uidetur inhaerere. Quo fit, ut locus quoque qui a toto est, eidem inhaereat
termino, de quo in quaestione dubitatur. Partium quoque enumeratio eumdem
terminum claudit, quem partium collectione coniungit. Ipsaque partium
enumeratio res quaedam est, ei oratio rebus annumeranda est. Sed si ab ea
ducitur argumentum, fit locus. Sed quoniam partium multitudo in eodem termino
est, quem conuentus partium iungit, nec esse est eum quoque locum qui est a
coniunctione partium ipsi illi termino de quo quaeritur inhaerere. Nota etiam
rem designat, et significatione aliquo modo comprehendit, a qua si ducitur argumentum,
fit locus, et quoniam nomen omne si uidetur ad esse, cuius intelligentiam
signat, locus quoque qui est a notatione, in ipso haeret de quo uersatur
intentio. At in affectis quae in tredecim partes diuisa sunt, non idem
est. Nam quoniam respicientia quodammodo terminum sunt, et quasi extrinsecus
constituta, non uidentur eodem modo coniuncta esse cum termino quo coniuncti
sunt hi loci, qui a toto, a partium enumeratione, a nota esse praedicti sunt;
sed tamen id quod affectum est, ad aliquid dicitur. Id uero aliquid iunctum est
illi semper quod ad eius ducitur relationem, ac sine eo esse nunquam potest,
quia cum ipso nascitur, et quodammodo altero dicto intelligitur alterum. Nam si
id de quo quaeritur, eiusque affecta perpendas, ea quae perhibentur affecta,
extra id de quo ambigitur, posita esse consideres, nihil enim eorum quae sunt
ad aliquid, ex se ipso esse potest sed est semper ex altero: ut enim in
praedicamentis ostenditur, omnia quae ad aliquid dicuntur, opposita sunt, non
tamen ita disiuncta sunt ut omnino sint distributa sed quoniam relatiua
praedicatione iunguntur, nec esse est aliquo modo in ipso sint ad quod uidentur
affecta. Omne quippe affectum, ex eo ad quod affectum est suscipit formam, et
sine eo esse non potest, et dicto altero, alterius se statim subiicit
intellectus, ut cum dixero dimidium, duplum intelligitur, et cum patrem
nominauero, filius ad intelligentiam uenit. Et omnia quaecumque ad aliquid
sunt, ex sese pendent, nec a se inuicem deseruntur. Igitur omne affectum, et ad
ipsum respicit ad quod refertur, et in ipso est. Ad ipsum quidem respicit, quoniam
ad affectum suum uelut ad aliquid relatiue more praedicationis refertur; in
ipso uero est, quod ea est affectorum natura ut alterum existat ab altero,
seque ipsa possideant, quandoquidem et id quod uffectum uocatur, eius est
termini ad quem consideratur affectum, et terminus in quaestione propositus
affe. cto suo intelligitur esse connexus. Quae cum ita sint, cum
argumentum sumitur a coniugatis, quoniam id quod coniugatum est, affectum est
ad id quod ei ex altera parte est coniugatum, id quidem de qua quaeritur in
altrinsecus posito coniugato haeret. Is uero locus unde argumentum trahitur, ab
altero ducitur coniugato, ueluti si compascuus ager est, ius est compascere.
Igitur compascere atque compascuum coniugata sunt; sed quaerebatur an ius esset
compascere, tractum uero est argumentum a compascuo; itaque terminus quidem de
quo fuit quaestio, in altero coniugato positus deprehenditur, id est in
compascendo; locus uero unde argumentum tractum est, in altero est, id est in
compascuo. Item quoties a genere ducitur argumentum, id de quo quaeritur
in forma, haerere nec esse est, ut cum ostenditur legata esse numerata pecunia,
quoniam fuerit argentum omne legatum. Quaeritur enim de numerata pecunia, quae
est species argenti, et argumentum tractum est ab argento, id est a genere.
Itaque ipsum de quo quaerebatur, in forma fuit, id est in specie. Argumentum
uero tractum est ab affecto, id est a genere. Quod si a forma generis
argumentum fiat, conuerso modo est, id quidem quod quaeritur in genere esse
monstratur, ipsum uero unde sumptum est argumentum, in forma esse perpenditur.
Nam cum quaeratur an legatum sit uxori argentum, ostenditur non esse legatum,
quia non fuerit uxori tantum: legatum sed matrifamilias uxori. Uxor uero genus
est matrifamilias uxoris. Quaeritur igitur de uxore, id est de genere.
Argumentum factum est a matrefamilias, in est a forma. Quoties uero a
similitudine trahitur argumentum, quoniam id quod simile est, non sibi sed
alteri simile esse perpenditur, res siquidem de quo quaeritur, in uno eorum
quae sunt similia, posita est; at uero locus, in altero est, uelut cum
quaeritur an haeres restituere uitium ruinamue cogatur aedium in usumfructam
relictarum. In hoc igitur quaestio est, locus uero a simililudine, quia non
oportet haeredem aedes restituere, sicut nec mancipium, si id aliqua ratione
depereat. Cum igitur similis sit aedium ususfructus atque mancipii, quod
quaeritur, in aedium usufructu positum est, locus uero, in usufructu
mancipii. In differentia quoque idem est: eorum namque quae differunt in
altero positum est id quod quaeritur, in altero uero illud a quo id quod est
ambiguum comprobatur, ut cum quaeritur an id quoque argentum quod in nominibus
debeatur legatum sit. Hic igitur illud est quod dubitatur. In eo uero quod ab
hoc differt, locus est a quo ostenditur minime legatum esse argentum quod in
nominibus debeatur, quia multum differt in arca ne sit positum, an in nominibus
scriptam. A contrario quoque idem est, ut in eo quod quaeritur an
ususfructus penus legatus sit. In usufructu igitur quaestio est sed probatur
minime esse legatus, quia non potest esse usus earum rerum quae utendo pereunt
sed potius abusus; in abusu igitur locus est, scilicet in altero contrariorum,
cum fuerit in usu quaestio. Ab adiunctis etiam locus in eodem modo ab eo
quod quaeritur segregatus est, ut in uno adiuncto quaestio, in altero uero sit
locus. Nam cum quaeratur an secundum mulieris tabulas nunquam capite diminutae
possessio detur, in hoc quaestio est an detur, at in eius adiuncto, locus.
Ostenditur enim minime dari debere possessionem, quia sit proximum ut secundum
puerorum quoque atque seruorum tabulas bonorum possessio concedatur. Ab
antecedentibus uero ita est locus, ut quaestio sit in consequentibus. Nam cum
quaeritur an aliquid dotis nomine pro liberis manere oporteat sumitur
argumentum nullomodo manere oportere ex antecedentibus, quod uiri culpa factum
est diuortium; locus itaque in antecedenti, quaestio uero in consequenti. Consecutum
est uiri culpa factum esse diuortium, nihil apud patrem pro liberis permanere,
cum uiri culpa praecesserit. A consequentibus uero si sit argumentum, res
quae dubia est in antecedentibus esse deprehenditur, uelut cum quaeritur an
diuortio tacto, cum eo nupta esset mulier qui cum connubii ius non esset, dotis
nomine aliquid pro liberis manere oporteat. Fit argumentum sic: Si quid ex dote
pro liberis manere oporteret, quia patrem liberi sequerentur, cum eo nupta
esset mulier, qui cum connubii ius esset, hic antecedens est, si quid de dote
pro liberis manere oporteret, et in eo quaestio an aliquid manere oporteat.
Consequens uero, cum eo mulier nupta, qui cum connubii ius esset, a quo sumitur
argumentum, id est a consequenti. Nam cum manifestum sit, non cum eo nupta esse
cum quo connubii ius erat, ostenditur quod miuime patrem liberi sequantur,
atque idcirco nihil pro liberis manere oportere. Hic igitur res quidem quae
dubitatur in antecedenti est, in eo scilicet an ex dote pro liberis manere
aliquid oporteat, argumentum uero in eo loco qui est in consequentibus, id est
in muliere quae nupta est cum eo cum quo nulla erant iura connubii. A
repugnantibus etiam quoties argumenta sumuntur, res quidem dubia in altero
repugnanti, in aduerso uero locus est argumenti, ut cum quaeritur an possit
inuita mulier reddere legatum, quod recte testamento semel accepit. Locus a
repugnanti, minime posse inuitam reddere quod recte accepit. Quaestio igitur
est in eo quod intelligitur inuitam reddere, argumentum uero in altero
repugnanti, id est in eo quod intelligitur recte accipere. Pugnat enim inuitam
reddere et recte accipere, sed quaestio in uno eorum est, locus in
altero. Quoties uero a causis efficientibus ducitur argumentum,
quaestionem in effectis esse nec esse est, ut exemplo quo quaeritur an qui
satis dederit damni infecti, uitium parietis praestare cogatur. In hoc igitur,
id est uitio parietis, quaestio est sed de causa trahitur argumentum. Dicitur
enim non oportere praestare, quoniam natura parietis causa fuerit uitii, non is
qui de praestando uitio satis dedisset. Effectum ergo causae, uitium parietis
fuit. Itaque quaestio quidem in effecto, locus uero esse consideratur ex causa.
At si ab effectis aliquid approbetur, locus in effecto, quaestio in causa est
constituta, ueluti cum quaeritur an mulier quaedam cuius bona uiri facta sint,
dotis nomine in uiri manum conuenerit. Quoniam ergo in manum ex conuentione
perficitur, ut bona mulieris post eius mortem uir adipiscatur, argumentum
ducitur ab effectis. Efficitur enim per in manum conuentionem, ut quaecumque
sunt mulieris, uiri fiant dotis nomine; ergo cum ea quae mulieris fuere, uir
nomine dotis adipiscatur, mulierem in manum uiri nec esse est conuenire.
Quaestio itaque est de muliere, an in manum uiri conuenerit. Argumentum uero ab
effectu causae, id est in manum conuentionis. Hoc uero est quod ea quae fuere
mulieris, uir nomine dotis acquirit, quo fit ut quod quaeritur, in causa, locus
uero sit in effectis. A comparatione uero maiorum si fuerit argumentum,
quaestio erit in minoribus, ut si quaeratur an in urbe aqua debeat arceri,
defendaturque minime debere, neque enim fines reguntur; ita in aqua arcenda,
quod minus est, quaestio est, locus uero in finibus regendis, quod maius est.
Contrariae uero, si a minore argumentum ducatur, erit id quod dubilatur in re
maiori, ut si dubitetur an fines in ciuitate regantur, respondeamus minime,
quoniam ne aqua quidem arcetur. Ita id quod dubitatur, in re maiore consistit,
illud uero unde argumentum sumitur, in minori. Et in comparatione parium
similis ratio est: in uno enim eorum quae sunt paria, quaestio consistit, in
altero locus intelligitur argumenti, ueluti cum quaeritur an aedium usus biennio
capiatur, id approbamus, quoniam fundorunm quoque. Cum ergo paria sint fundus
atque aedes, quaestio quidem de aedibus est, argumentum uero ducitura
fundo. Ac de ui quidem locorum, quoque a se non quaestiones et loci
argumentorum separentur, haec dicta sint. Nunc eorum ordinem breuissime
commemorabo. Ex hoc itaque oritur omne iudicium, qui locus prior, qui sit
posterior, existimandus, si eos terminos consideremus qui proposita quaestione
uersantur. Quaecumque enim his terminis propinquiora sunt, haec rectissime
priora numerantur. Posteriora uero quantum a propositis longissime quaeque rec
esserint. Id autem tali ratione clarescet. Primum namque, locorum est
diuisa pluralitas in eos qui in ipso sunt de quo agitur, et in eos qui
assumuntur extrinsecus, in quo praepositos esse intelligimus eos locos qui in
ipso sunt, his locis qui trahuntur extrinsecus. Hic uero locus qui in ipso est,
in primas quatuor distribuitur partes, quarum prima est definitio, qui locus a
toto est nuncupatus. Idcirco autem primus a toto locus ponitur, quoniam nihil
est alicui tam proximum, quam propria definitio. Consequitur enumeratio
partium, quia post definitionem proximum locum partes tenere debent, quae totum
id cuius partes dicuntur esse, coniungunt. His apponitur nota, quae quasi
conuerso modo definitio est. Nam sicut definition explicat quod implicite nota
designat, ita nota inuoluit et confuse indicat quod patefacit atque expedit
definitio. Nota uero tertia ideo est, quia definitio substantiam tenet; partium
enumeratio ea dinumerat quae totum compositum iungunt, nota uero nihil efficit
sed tantum designat. Post haec quae in ipsis terminis principaliter
haerent, illa quae sunt affecta numerantur, quae iam non ipsis insunt terminis
sed eosdem uelut exterius posita consequuntur, atque idcirco solum in ipsis
esse dicuntur, quoniam sine his esse non possunt. Quorum prima sunt
coniugata. Nihil enim inter affecta sic proximum est, quam id quod et re et
nomine participat, nisi quod parua nominis inflexione seiungitur. Nam id quod
iustum est, et iustitia participat, et inflexo iustitiae nomine nuncupatur, et
in caeteris quidem coniugatis idem est. Post haec annumeratum est genus.
Genus uero est quod cuiuslibet uniuersaliter substantiam monstrat, et quod
multorum specie diuersorum, substantialis est similitudo. Quod a propositis
terminis longius quam coniugata seiungitur, quia tametsi substantiam monstrat,
tamen ne inflexo quidem uocabulo cum termini nomine copulatur sed longe lateque
diuerso. Huic adiuncta est species (quam formam Tullius appellauit), quia nihil
est tam proximum generi quam species. Species uero est substantialis
indiuiduorum similitudo, et quod sub genere ponitur. Post hanc,
similitudo est constituta. Etenim post illud idem quod in substantiis
intelligitur illud idem recte ponitur quod in qualitate esse perpenditur. Paulatim
uero res incipit a similitudine recedere, nec statim ad contrarium uenit sed
prius a differentia locum statuit. Nam remota similitudine nihil aliud occurrit
prius, nisi differentia. Post hanc, a contrario locum ducit, id est a
maxima differentia. Rursus ad amica sibi affecta conuertitur. Sed non eo
modo amica quo sunt similia, adiuncta enim proponit, quae non sunt integrae
similitudinis sed inter se iudicii, et ueluti cuius iam rerum sibi cohaerentium
propinquitatis. Post adiuncta uero antecedentia Tullius posuit. Post id enim
quod aliquo modo iunctum est, aliquid nec esse est aut antecedens aut
consequens intelligatur. Prius itaque antecedens, post consequens collocatum
est. Post haec repugantia dixit, ut quodammodo duplex ordo contrarietatum
ac similitudinum nasceretur. Prius enim proposuit a simili, a differentia, a
contrario, atque hic uniuersus ordo est similium et contrariorum. Rursus ab
adiunctis, ab antecedentibus, a consequentibus, a repugnantibus. Hic rursus
secundus ordo similium et contrariorum esse deprehenditur. Sed primus ualde
euidentior quam secundus; plus est enim simile esse quam adiunctum, plus est
differre quam antecedere uel consequi, plus etiam est contrarium quam
repugnans. Et in suo quaeque ordine plenam retinent formam, uelut quia
similitudo propinquitatem quamdam tenere debet: propinquius est enim id quod
est simile ei cui simile esse consideratur, quam id quod ad. iunctum est
ei cui naturali uicinitate coniungitur. Rursus quoniam differentia similitudinis
auctor est, dissimilius est id quod ab aliquo differt, quam id quod consequitur
uel antecedit. Rursus quoniam contrarium longissime ab eo qui contrarium est
oportet abscedere, longius abscedit contrarium quam repugnans. Post haec
quid aliud restare poterat quam effectorum causas quaerere? aut post effectorum
causas quid aliud quam ipsarum causarum perquirere effectus? Praeterea a
comparatione loci, postremum ordinem tenent, quia siue similitudinem, siue
dissimilitudinem in sola obtinent quantitate. Ac de locorum ordine satis dictum
est. Illud praeterea considerandum puto, num hi quoque argumentorum loci
qui in ipso haerent de quo quaeritur, inter affecta iure numerentur.
Quandoquidem quae affecta sunt, idcirco esse dicuntur affecta, quia sunt ad
aliquid, et propositi termini relatione nectuntur. Nam et definitio alicuius
est definitio, et totum partium totum est, et nota significati nota est. Sed
inspicienda natura est singulorum, et uidendum num similiter haec ad aliquid
referantur ut caetera. Nam definitio rem quam definit quodammodo explicat atque
conformat. Item partes rem cuius partes sunt propria coniunctione perticiunt.
Nota uero, eius intellectum conmmuniter tenet, et cum haec caetera quae
uocantur affecta non faciant, iure haec non inter affecta ponuntur sed in eo
ipso quod ueluti conficiunt atque conformant, inesse dicuntur. Sed quoniam de
ui atque ordine locorum sufficienter dictum est, nunc ad sequentia
transeamus. Praeter omnia enim quae superius dicta sunt, [1090B] illud
animaduertendum maxime est, quia non si quid in argumentis fuerit sumptum,
illud eurum argumentorum locus dicendus est, nisi non solum insit argumentis,
uerum etiam ab eo argumenta nascantur. Id quod dico, planiore liquebit exemplo.
Si quod enim fuerit argumentum in quo sumatur genus uel species, non statim
illud argumentum ex genere uel specie tractum esse dicitur, nisi ei argumento
uires generis uel speciei qualitas subministret. Age enim, sit quaestio an idem
sit animali esse quod uiuere, et fiat argumentatio sic: non idem est animali
esse quod uiuere, quia ne inanimato quidem idem est esse quod mori, piurima
quippe sunt inanimata, neque moriuntur. Nam quae nunquam uixere, ne mori quidem
posse manifestum est. Hoc igitur inanimatum genus est lapidum, ac fusilium
metallorum, et sumptum est in argumentum sed non ex genere factum est
argumentum, licet in eodem genus uideatur inclusum sed potius a contrario. Nam
contrarium est uitae quidem mors, animalium inanimatum; sed mori non sequitur
inanimatum, igitur ne animal quidem uiuere. Non ergo ex genere locus iste
ducendus est sed potius ex contrario, quamuis genus huiusmodi contineat
argumcntum; tunc enim locus esset a genere, si ab animalis uel a uiuendi genere
argumenti ratio traheretur, uelut si ita fieret argumentum: animali esse,
substantiae est esse; ipsum uero uiuere substantia non est sed in substantiam
uenit. Non est igitur idem uiuere quod animali esse. A substantia igitur
tractum est argumentum, a genere uidelicet animalis. Hoc igitur argumentum, et
genus continet, et ex genere ductum est; in priore uero, etsi genus continet, a
contrario tamen ductum esse perpenditur. Illud enim semper speculandum est, non
quid in argumento sit sed ex quo ducitur argumentum. Et in caeteris
quidem eadem ratio tenenda est, neque est enim in singulis immorandum. Siquis
enim diligentiam decursae superius expositionis exercuit, facile in reliquis
colliget, quod uno declaratur exemplo: QUANDO ERGO UNUSQUISQUE EORUM
LOCORUM QUOS EXPOSUI SUA QUAEDAM HABET MEMBRA, EA QUAM SUBTILISSIME
PERSEQUAMUR, ET PRIMUM DE IPSA DEFINITIONE DICATUR. DEFINITIO EST ORATIO, QUAE
ID QUOD DEFINITUR EXPLICAT QUID SIT. Propositis igitur breuiter argumentorum
locis eosdem subtilius atque enodatius statuit per suas partes et conuenientia
membra partiri. Ita enim locorum omnium diligentius natura
considerabitur, si non confuse solum, uerum etiam distributim, et in suarum
partium proprietate noscantur. Dat uero hoc multam inueniendorum copiam
argumentorum: ut enim de definitione dicamus, si cunctas aliquis definitionum
partes agnouerit, ex omnibus sibi poterit argumenta conquirere, eritque in
inueniendis copiosior argumentis eo qui quot sint definitionis species ignorat.
Ex tot enim definitionum partibus argumenta producet, quantas quis definitionum
partes esse cognouerit. Is uero habebit plurimam talium locorum facultatem,
quem definitionum diuersitas non latebit. Ob hoc igitur M. Tullius, quos
confuse atque indigeste posuit locos, nunc eosdem diligentiore ratione
partitur. Ac primum illud propensiore consideratione tractandum est,
quod, ut dictum est, etiam loci ipsi res quaedam sunt sed tunc esse
intelliguntur loci, cum ab his trahitur argumentum. Ergo nunc Cicero non
principaliter locos sed res ipsas diuidit, quae ad argumentum ductae, speciem
sumunt locorum. Definitio namque, et pars, et nota, res quaedam sunt sed cum ab
his argumentum ducitur, loci fiunt. Cum igitur M. Tullius res ipsas ita ut sunt
naturaliter partiatur, simul cum rebus diuidit locos. Si enim res una est a qua
duci poterit argumentum, unus est etiam locus; at si illa diuiditur, quot
partes eius rei fuerint, tot erunt etiam loci generis eiusdem de quo argumenta
nascuntur. Quae cum ita sint, cumque prius omnium locus a toto sit, id
est a definitione; prius quid sit definitio definitione declarat, ut patefacta
rei natura, species eius uel membra conuenienti ordine partiatur. Detinitio,
inquit, est oratio quae id quod definitur explicat quid sit, sicut definitio
est hominis, animal rationale mortale. Dictum uero cautissime explicat. Nam
quod nomen confuse denuntiat, id definitio per quaedam substantialia membra
diffundit. Quod enim confuse nomine hominis declaratur, id aperit atque
explicat definitio, dicens hominem esse animal rationale et mortale. Nam nisi
ita dixisset, potuerat esse oommunis definitio generi quoque, uelut hoc modo:
definitio est quae designat quid est id quod definit. Sed genus quoque designat
quid est id de quo praedicatur sed non explicat quid sit. Sola enim definitio
explicat quid sit quod oratione perficitur; genus uero et caetera quae singulis
plerumque nominibus proferuntur, minime. Explicat autem definitio id quod
definitur, non quoquo modo, id est non in eo quod quale uel quantum est, non in
quolibet aliorum praedicamenlorum sed quid sit, id est eius quod definit,
substantiam monstrat. Ea uero definitio substantiam digerit, qua ex genere
differentiisque consistit; haec namque uniuscuiuslibet substantiam significant,
sicut in his dictum est, ubi de genere, specie, differentia, proprio, accidentique
tractatum est. Ergo omnis definitio explicat quid sit id quod definitur.
Aristoteles uero eodem pene modo definitionem determinat, dicens: Definitio est
oratio quidem esse significans. Hanc M. Tullius partitur hoc modo: DEFINITIONUM
AUTEM DUO GENERA PRIMA: UNUM EARUM RERUM QUAE SUNT, ALTERUM EARUM QUAE INTELLEGUNTUR. ESSE
EA DICO QUAE CERNI TANGIQUE POSSUNT, UT FUNDUM AEDES, PARIETEM STILLICIDIUM,
MANCIPIUM PECUDEM, SUPELLECTILEM PENUS ET CAETERA; QUO EX GENERE QUAEDAM
INTERDUM VOBIS DEFINIENDA SUNT. NON ESSE RURSUS EA DICO QUAE TANGI
DEMONSTRATIVE NON POSSUNT, CERNI TAMEN ANIMO ATQUE INTELLEGI POSSUNT, UT SI
USUS CAPIONEM, SI TUTELAM, SI GENTEM, SI AGNATIONEM DEFINIAS, QUARUM RERUM
NULLUM SUBEST [QUASI] CORPUS, EST TAMEN QUAEDAM CONFORMATIO INSIGNITA ET
IMPRESSA INTELLEGENTIA, QUAM NOTIONEM VOCO. EA SAEPE IN ARGUMENTANDO
DEFINITIONE EXPLICANDA EST. Omnem definitionem manifestum est ad aliquid dici,
ulicuius est enim semper definitio. Quae uero ad aliquid dicuntur, quamdam
proprietatem ex his sumant nec esse est, ad quae referuntur. Quo fit ut ex his
rebus quas determinat definitio, in ipsas definitiones quaedam proprietas
transferatur; sed quia quod ad aliquid refertur, id non potest esse idem ei ad
quod dicitur, propriam quoque ipsum quod refertur ad aliud formam nec esse est
possidere. Eoque fit, ut in definitionibus, et sua insit forma, et ea quam ab
his accipiunt, quae definiunt consideretur. Quod M. Tullius uidens, primum
diuidit definitiones secundum ea quae definiuntur. Quarum genera duo esse
proponit, unum earum rerum quae sunt, alterum earum quae intelliguntur. Has
igitur definitionum differentias ex his uidetur sumpsisse quae in definitione
monstrantur. Omnia enim qua definiuntur aut corporalia sunt, aut incorporalia.
Res enim omnes in haec primitus diuiduntur. Ea uero quae corporalia sunt, esse
dicit; ea quae sunt incorporalia, non esse, non quod omnino ea quae
incorporalia sunt non sint, alioqui nec definitionem susciperent. Nam si
definitio est qua explicatur id quod definitur quid sit, eius rei, qua omnino
non est, nec quid sit, explicatio ulla esse potest. Sed quia humanum genus
sensibus degit, id maxime esse arbitratur, quod sensuum conprehensioni
subiicitur. Quis enim sibi non magis lapidem scire uideatur, aut hominem quam
iustitiam, uel haereditatem, uel quidquid aliud non sensibus [sed intelligentia
comprehendit? Unde fit ut propter euidentiam cognitionis ea magis esse
uideantur quae subiecta sunt sensibus, ea minime quae intelligentiae ratione
capiuntur. Sed id sciendum est, M. Tullium ad hominum protulisse
opinionem, non ad ueritatem. Nam ut inter optime philosophantes constitit, illa
maxime sunt quae longe a sensibus segregata sunt, illa minus, quae opiniones
sensibus subministrant. Unde etiam idem Cicero in Timeo Platonis ait: Quid est
quod semper sit, nec ullum habeat ortum, et quod gignatur, nec unquam sit?
Quorum alterum, intelligentiae ratione comprehenditur, alterum affert opinionem
sensui rationis expers. Hic igitur id quod semper sit, rationi adiecit, id uero
quod nunquam sit, sensibus coniunxit. Sed, ut dictum est, corporea esse,
et incorporea non esse, non ad ueritatem sed a communem quorumlibet hominum
opinionem locutio est. Ponit igitur exempla earum quidem rerum quae sunt,
formas quasdam corporalium rerum, ut fundum, aedes, parietes, stillicidium,
atque id genus, quae corporalia esse hac ratione ostendit, quoniam cerni
tangique possunt; earum uero rerum qua non sunt, exempla posuit, usucapionem,
tutelam, gentem, caeteraque quae sunt incorporea; quae ex hoc incorporea esse
monstrauit, quod ait, EA TANGI DEMONSTRATIVE non posse sed intelligentia atque
ANIMO comprehendi. Cur uero ea non esse dixerit, supposuit rationem dicens,
nullum quasi corpus earum rerum esse, nec molem aliquam quae feriat sensum.
Quod enim corpus esse potest usucapionis? Nam ipsa quae usucapiuntur, corporea
sunt, ipsa uero usucapio corporea non est. Ipsa enim per utendi
consuetudinem possidendi firmitudo, quodnam corpus habere potest? Item, quod
quis tutela regit, corporale est, homo namque est. Ipsa uero cura tutela, atque
ipsum ius alium tuendi, nihil omnino corporis habere potest. Homines quoque qui
in eadem gentilitate sunt, corporei sunt. Ipsa uero gentilitas, id est communis
nominis liberorum societas, ut Scipionum, Valeriorum et Brutorum, certe incorporea
est; sed quaedam eorum rerum incorporalis animi conceptio est, atque
intelligentia, quam notionem uocauit. Ipsa enim imaginatio usucapionis uel
tutelae atque intellectus incorporalis rei notio dicitur, quam Graeci *ennoia*
uocant. Diuisit igitur definitionem in has duas partes, scilicet secundum
subiecti diilerentias, ut alias quidem esse diceret definitiones earum rerum
quae sunt, id est corporalium, alias ueroearum quae non sunt, id est
incorporalium. Hinc quaeri potest, quod etiam superius breuiter
commemoraui, quonam modo definito non inter affecta numeretur, cuni ornnis
definitio ad aliquid esse uideatur? Idcirco enim affecta esse dicta sunt
similitudo, contrarium, et caetera, quoniam semper ad aliquid referuntur. Quod
si etiam definitio refertur ad aliquid, nec est absolutae ac propriae
considerationis, ea quoque inter affecta ponenda est. Sed occurritur,
quoniam ea quae affecta sunt tanquam umbrae quaedam corpus, ita extra posita
non possunt id relinquere ad quod probantur affecta, et aut omnino substantiam
eorum ad quae affecta sunt, non significant ut contrarium, simile et caetera.
Aut si quando designant, una quaedam pars intelligitur esse substantiae, uelut
genus, species, differentia. Non enim genus tota substantia est speciei,
quando, quidem non solum genus speciem format sed differentiae quoque; nec
differentiae totam substantiae continent formam, quandoquidem non sola
differentia speciem perficit sed etiam genus. Ipsa uero species quaedam generis
pars est, at uero definitio, etsi ad aliquid est, tamen totam substantiam
monstrat, atque exsequatur ei rei quam definit, et substantiam perficit, ut
neque extraposita sit, sicut similitudo et contraria, neque pars eius
substantiae sit quam definitione determinat sed potius ipsa substantia. Ac de
hac quidem re satis dictum est. Idem uero de partibus dici potest. Nam
coniunctae partes totum id efficiunt cuius partes sunt. Nota quoque tutum
significat id quod designat, utque omnia coaequantur, et definitum definitioni,
et partes toti, et nota rei quam significatione declarat si non sit aequiuoca,
uel si res quae designatur non sit multiuoca. Sane illud dubitari recte
potest, cur cum dixisset duo genera esse definitionum, non ipsas definitiones
partitus est sed quae definiuntur, id est corporale atque incorporale. Quod
idcirco dictum uidetur, quia definitio cum sit ad aliquid, ut dictum est,
quamdam capit ex his, quorum; substantiam determinat, qualitatem. ATQUE
ETIAM DEFINITIONES ALIAE SUNT PARTITIONUM ALIAE DIUISIONUM; PARTITIONUM, CUM
RES EA QUAE PROPOSITA EST QUASI IN MEMBRA DISCERPITUR, UT SI QUIS IUS CIVILE
DICAT ID ESSE QUOD IN LEGIBUS, SENATUS CONSULTIS, REBUS IUDICATIS, IURIS
PERITORUM AUCTORITATE, EDICTIS MAGISTRATUUM, MORE, AEQUITATE CONSISTAT.
DIVISIONUM AUTEM DEFINITIO FORMAS OMNIS COMPLECTITUR QUAE SUB EO GENERE SUNT
QUOD DEFINITUR HOC MODO: AB ALIENATIO EST EIUS REI QUAE MANCIPI EST AUT
TRADITIO ALTERI NEXU AUT IN IURE CESSIO INTER QUOS EA IURE CIVILI FIERI
POSSUNT. Quoniam definitio ita exsubiecta re quam definit, proprietatem
capit, ut tamen formam propriam non relinquat, idcirco post eas differentias
definitionum, quae ab his rebus tractae sunt quae definiebantur, nunc a propria
forma definitionum differentias tradit. Propria uero forma uniuscuiusque
compositi in suis partibus constat itaque ex partibus definitionum tales differentias
docet, quod aliae definitiones per diuisionem, aliae per partitionem fiunt.
Definitur enim res quamlibet dum aut eius species omnes enumerantur aut partes.
Partes uero a specie quo differant, paulo posterius dicam. Hinc exponenda
arbitror Ciceronis exempla; dat enim partitionis exemplum hoc: Sit enim
propositum definire quid sit ius ciuile, dicemus ita: ius ciuile est quod in
legibus, senatus consultis, rebus iudicatis, iuris peritorum auctoritate,
edictis magistratuum, more, aequitate consistit. Lex igitur est quam populus
centuriatis comitiis ciuerit. Senatus consulta sunt quae fuerint senatus
auctoritate decreta. Res iudicatae sunt quae inter eos qui super aliqua re
ambigunt, sententia iudicum fuerint constitutae, quarum exemplo caeterae quoque
iudicantur. Iurisperitorum auctoritas est eorum qui ex duodecim tabulis, uel ex
edictis magistratuum, ius ciuile interpretati sunt, probatae ciuium iudiciis,
creditaeque sententiae. Edicta nmagistratuum sunt quae praetores urbani uel
peregrini, uel aediles curules iura dixere. Mos est quod in ciuitatem solium
est fieri. Aequitas est quod naturalis ratio persuasit. Haec igitur omnia unam
formam iuris efficiunt, tanquam partes, uelut hominem, caput, brachia, thorax,
uenter, crura atque pedes. Partitio est enim ut ipse ait, quae unamquamque rem
propositam, quasi in membra discerpit. Alteram uero partem definitionis,
quae per diuisionem sit specierum, tali monstrat exemplo. Definit enim quid sit
abalienatio eius rei quae mancipi est, dicens: ABALIENATIO EST EIUS REI QUAE
MANCIPI EST, AUT TRADITIO ALTERA NEXU, AUT CESSIO IN IURE, INTER QUOS EA IURE
CIVILI FIERI POSSUNT. Nam iure ciuili fieri aliquid non inter alios, nisi inter
ciues Romanos fieri potest, quorum est etiam ius ciuile, quod duodecim tabulis
continetur. Omnes uero res quae abalienari possunt, id est quae a nostro ad
alterius transire dominium possunt, aut mancipi sunt, aut non mancipi. Mancipi
res ueteres appellabant, quae ita abalienabantur, ut ea ab alienatio per
quamdam nexus fieret solemnitatem. Nexus uero est quadam iuris solemnitas, quae
fiebat eo modo quo in Institutionibus Caius exponit. Eiusdem autem Caii libro
primo institutionem de nexu faciendo, haec uerba sunt: Est autem
mancipatio, ut supra quoque indicauimus, imaginaria quaedam uenditio, quod
ipsum ius proprium Romanorum est ciuium, eaque res ita agitur, adhibitis
non minus quam quinque testibus Romanis ciuibus puberibus, et praeterea
alio eiusdem conditionis qui libram aeneam teneat, qui appellatur
libripens. Is qui mancipium accipit, aes tenens, ita dicit: Hunc ergo
hominem ex iure Quiritium meum esse aio, isque mihi emptus est hoc aere
aeneaque libra. Deinde aere percutit libram, indeque aes dat ei a quo
mancipium accipit, quasi pretii loco. Quaecumque igitur res, lege
duodecim tabularum, aliter nisi per hanc solemnitatem abalienari non poterat.
Sui iuris autem caeterae res nec mancipi uocabantur, eaedem uero etiam in iure
cedebantur. Cessio uero tali fiebat modo ut secundo commentario idem Caius
exposuit. In iure autem cessio fit hoc modo: apud magistratum
populi Romani, uel apud praetorem, uel apud praesidem prouinciae, is cui
res in iure ceditur rem tenens ita uindicat: Hunc ego hominem ex iure
Quiritium meum esse aio. Deinde postquam hic uindicauerit, praetor
interrogat eum qui cedit an contrauindicet; quo negante, aut tacente, tunc
ei qui uindicauerit, eam rem addicit, idque legis actio uocabatur. Res
igitur quae mancipi sunt, aut nexu, ut dictum est, abalienabantur, aut in iure
cessione. Has autem solemnitates quasdam esse iuris, ex superioribus Caii
uerbis ostenditur. At si res ea quae mancipi est nulla solemnitate interposita
tradatur, abalienari non poterit, nisi ab eo cui traditur, usucapiatur. Quae
cum ita sint, recte definita est secundum diuisionem abalienatio rei mancipi,
scilicet quae aut nexus traditione, aut in iure cessione perficitur. Nam pura
traditione, abalienatio rei mancipi non explicatur. Species uero has esse, non
partes, hinc intelligitur, quia si quis nexu abalienet rem mancipi, id quod
suum fuit, in alterius potestatem pleno iure transtulit. Quid si etiam in iure
cedat, plenum abalienationis ius erat. Ubi autem plenum nomen eius, quod
diuidunt, partes suscipiunt, illud genus, et has species esse paululum quoquo
dialectica cognitione imbutus intelligit. Quae cum ita sint, diuisit
Cicero definitionem in duas partes, unam quae partium enumeratione fieret,
alteram quae per partium diuisionem, utraque uero definitio partes enumerat.
Sed hoc interest, quia haec quidem species, illa uero membra partitur. Hic
suboritur quaestio ualde difficilis. Nam si definitio est etiam partitio, mirum
uideri potest quemadmodum alter sit a definitione locus, alter a partium
enumeratione. Quae res maximam confusionem praestat. Nam cum superius in
locorum enumeratione alter a definitione locus, alter sit a partium
enumeratione propositus, cumque nunc enumerationem partium, uel diuisionem,
definitionis species esse confirmet, non est dubium quin cum idem sit partium enumeratio
quod definitio (idem namque est species quod genus), idem sit locus a definitione, qui est a partium
enumeratione. Cuius quaestionis ualde difficilis, facilior absolutio est,
si definitionum ipsarum formas ac distantias colligamus. Multis namque modis
fieri definitio potest. Inter quos unus est uerus atque integer definitionis
modus qui etiam substantialis dicitur; reliqui per abusionem definitiones
uocantur. De quibus omnibus paulo posterius integram faciam diuisionem. Nunc in
commune sic disseram: nam quia omnis definitio explicat quid sit id quod
definitur. Explicatio autem fit duobus modis: uno quidem cum pro re minime
cognita planius aliquid affertur; alio uero cum fit quaedam partium enumeratio.
Ac de priore quidem modo, posterius. Nunc uero de enumeratione partium ita
dicendum est, quod omnis definitio, quae per partium enumerationem fit, quasi
quaedam partitio recte intelligitur. Dictum est, id quod in nomine confuse
significaretur, in definitione quae fit enumeratione paritum, aperiri atque explicari.
Quod fieri non potest nisi per quarumdam partium nuncupationem; nihil enim dum
explicatur oratione, totum simul dici potest. Quae cum ita sint, cumque omnis
huiusmodi definitio quaedam sit partium distributio, quatuor his modis fieri
potest. Aut enim substantiales partes explicantur, aut proprietatis partes
dicuntur, aut quasi totius membra enumerantur, aut tanquam species
diuiduntur. Substantiales partes explicantur, cum ex genere ac
differentiis definitio constituitur. Genus enim quod singulariter praedicatur,
speciei totum est. Id genus sumptum in definitione, pars quaedam fit. Non enim
solum speciem complet, nisi adiiciantur etiam differentiae, in quibus eadem
ratio quae in genere est. Nam cum ipsae singulariter dictae totam speciem
claudant, in definitione sumptae, partes speciei sunt, quia non solum speciem
quidem esse designant sed etiam genus. Huius exemplum est: Homo est animal
rationale mortale. Cum ergo tota definitio homini coaequetur, totiusque
definitionis partes sint, tum anima, tum rationale, tum mortale, ipsius hominis
partes esse uidentur singula, quae eiusdem definitionis partes sunt. Haec
igitur proprio nomine definitio nuncupatur. Item est illa definitio,
quando in unum accidentia colliguntur, atque unum aliquid ex his efficitur, et
est ueluti quaedam partium enumeratio, non in substantia sed in quadam
accidentium collectione posita; huius exemplum: Animal est quod moueri
propria uoluntate possit. Animali namque et motus est accidens, et
uoluntas, et possibilitas sed haec iuncta perficiunt animal, non
substantialiter constituentia sed per quaedam accidentia designantia quod
animalis quasi quaedam partes sunt, et haec descriptio nuncupatur. At si
non accidentia rei sed quasi membra quaedam dicamus, ex quibus componitur atque
coniungitur, atque inde definitionem facere tentemus, hoc modo dicimus: Domus
est quae fundamento parietibus tectoque consistit hic membra quaedam
sumpta sunt ad definitionem, quibus res tota coniungitur, et haec uocatur per
enumerationem partium definitio. At si quis ita definiat ut non in
definitione ponat membra sed species, a diuisione specierum definitio
nuncupatur: uelut si quis hoc modo pronuntiet: Animal est substantia quae
uel sensu tantum uel sensu et ratione nitatur. Haec igitur quatuor a
se differre manifestum est. In ea namque definitione quae per substantiales
partes efficitur, singulae partes maiores esse uidentur, et substantialiter
uniuersaliores ab ea requam definiunt, ut animal maius est ab homine. Mortale
etiam atque rationale, singula hominis transgrediuntur naturam, quae in unum
conuenientia, eidem quo sigillalatim maiora sunt coaequantur. Accidentia uero
quae in definitione ponuntur, omnino a substantia ratione disiuncta sunt. In ea
uero definitione quae ex partium enumeratione perficitur, talia sunt quae
enumerantur, ut singula totius deflniti nomen capere non possint, atque idcirco
eodem minora sunt, ut fundamenta non possint domus uocabulo nuncupari:
fundamenta enim domo minora sunt, itemque caeterae partes. At uero in ea
definitione quae per diuisionem fit, singulae quidem partes tota ea re quae
definitur minores sunt, totum tamen definitae rei nomen suscipiunt. Ut
rationale nomen capit animalis, eodem modo irrationale. Quibus ita
discretis, quotiescumque ab ea definitione quae per substantiales partes
efficitur, uel ab ea quae per accidentium enumerationem colligitur,
argumentatio fit, a definitione, id est a toto tractum dicitur argumentum. Quoties
uero ab ea definitione quae uel per membrorum enumerationem, uel per specierum
diuisionem perficitur, argumentatio fit, ab enumeratione partium argumentum
ductum esse perhibetur. Sed Tullius quia iam partitionem definitionis ingressus
est, etiam hanc interposuit, quae non ad definitionem sed ad enumerationis
partium locum pertinebat. Huius uero rei argumentum est, quia cum post, de
eisdem locis latius tractans, de enumeratione partium loqueretur, nullam aliam
enumerationem partium posuit, nisi eam quam nunc definitionis speciem
dixit. Nec tamen est arbitrandum omnem partitionem definitionis locum
posse obtinere, ut si quis sic dicat, fundamenta, parietes et tectum domus est,
id non est nec esse. Potest namque esse porticus publicis usibus destinata,
potest item aliud quodlibet, ut theatrum quod propter ampliores sonitus
exhibendos tegi solet. Sed id nunc intelligere nos oportet, posse per
partitionem aliquid saepe definiri, cum partium illa collectio unam rem tantum
possit efficere, ut si nihil esset aliud quod fundamenta, parietes atque tectum
posset habere, nisi domus, iure definitio facta esse uideretur, domum esse quam
fun damenta, parietes tectumque perficiunt. SUNT ETIAM ALIA GENERA
DEFINITIONUM, SED AD HUIUS LIBRI INSTITUTUM ILLA NIHIL PERTINENT; TANTUM EST
DICENDUM QUI SIT DEFINITIONIS MODUS. Hunc locum Victorinus unius
uoluminis serie aggressus exponere et omnes definitionum differentias enumerare,
multas interserit, quae definitiones esse pene ab omnibus reclamantur. Inter
definitiones enim penitet nomina, quod specialiter Aristoteli in omni
doctrinarum genere peritissimo non uidetur; pernegatque in Topicis nomine fieri
definitionem, ueluti si quis dicat: Quid est conticescere? et
respondeatur: Tacere! hae nullo modo definitiones habendae sunt.
Quod etiam ex ipsius M. Tullii definitione approbari potest, per quam definitio
quid esset ostendit; dixit enim esse definitionem orationem quae id quod
definitur explicat quid sit. Sed cum nomen non sit oratio, manifestum est
nomine definitionem non posse constitui, cum praesertim ne omnia quidem qua
oratione promuntur atque aliquid ostendunt, proprio definitionis nomine
designentur, ueluti descriptiones, omnisque alia oratio quae non ex
substantialibus partibus sed ex quolibet alio modo coniunctis efficitur.
Quod ne ipse quidem Victorinus ignorat. Sed uidetur id definitionis loco ipse
sibi Victorinus ad disserendi sumpsisse propositum, quod quoquo modo rem
subiectam posset ostendere. Idcirco enim nomen quoque in definitionum numerum
recepit, quoniam saepe notiore uocabulo fit clarius quod ignotiore antea
prolatum latebat. Idcirco etiam nos superius diximus explicationem fieri duobus
modis: uno quidem cum pro re minime cognita planius aliquid afferatur; alio
uero cum fit per quamdam partium enumerationem: ut ea quidem explicatio in qua
notius aliquid affertur, nominis sit; ea uero quae fit per partium
enumerationem orationis, quanquam etiam in ipsis orationibus semper planius
aliquid atleratur quo notius fiat illud de quo disseritur. Ut igitur
nihil expositio nostra praetermittat, et definitionis proprietas appareat,
itaque omnia in notitiam deducantur, ut nec uera definitio nesciatur, et quae
non sit proprie uere quo definitio sub scientiam cadat, talis definitionum
differentia facienda est. Definitionum enim aliae proprie definitiones sunt,
aliae abusiuo nuncupantur modo. Ac propriae quidem definitiones sunt quae ex
genere differentiisque consistunt, uelut haec: Homo est animal rationale
mortale hic enim animal genus est; rationale uero et mortale
differentiae. Earum uero definitionum quae non proprie sed abutendo definitiones
uocantur, aliae sunt quae singulis nominibus denotantur, aliae uero quas
explicat ac depromit oratio. Atque illarum quidem definitionum quae
tantum nomine designantur, aliae sunt quae *kata lexin*, id est ad uerbum
fiunt, cum pro nomine redditur nomen, uelut si dicat aliquis: Quid est
conticere? et respondeatur: Tacere! uel: Quid est
haurit? Percutit! Aliae uero, quae exempli gratia ponuntur, ut cum
uolumus designare quid est substantia, exempli gratia dicimus: Ut
homo haec uocatur Graece *typos* quae idcirco, ut dictum est, inter
definitiones ponitur, quoniam id quolibet modo aliquid designat eius quod
designatur, et si non proprie, tamen aliquo modo uidetur esse definitio.
Earum uero definitionum quae in oratione consistunt, neque tamen sunt propriae,
multae sunt diuersitates. Quarum est omnium nomen communis descriptio. Harum aliae
fiunt partitione, aliae diuisione, de quibus superius, ut dictum est. Aliae
uero substantiales quidem differentias sumunt sed genus non adiiciunt, atque
haec quidem a Victorino *ennoematike* dicitur, quasi quamdam communem continens
notionem, ueluti si quis dicat: Homo est quod rationali conceptione uiget
mortalitatique subiectum est. Hic igitur genus positum non est sed
differentiae substantiales. Aliae uero sunt quae pluribus quidem
qualitatibus designantur accidentibus tamen ita ut singulae qualitates, etiamsi
non coniungantur, possint tamen quod demonstratur efficere, ut: Homo est
ubi pietas est, ubi aequitas, et rursus ubi malitia et uersutia esse
possunt nam et si caetera nullus adiungat, sufficit ad ostendendum hominem dicere: ubi
pietas inesse potest, uel ubi iustitia, uel caetera haec uocatur
*poiotes*. Aliae uero sunt quae pluribus in unum accidentibus coniunctis
efficiuntur, ut siquis luxuriosum definire uelit, dicens: Luxuriosus est
qui pluribus et non necessariis sumptibus in delicias affluit, et in
libidinem fertur effusior omnia enim coniuncta luxuriosum uidentur
efficere, singula uero minime: haec uocatur *hypographike*. Aliae quoque
fiunt eo modo, ut ad signandam, differentiam proponantur in his rebus quae in
discreto fine coniunctae sunt, ut si dubitet quis, Nero imperatorne an tyrannus
fuerit, dicit eum tyrannum fuisse, quoniam crudelis fueritatque intemperans.
Haec enim adiuncta differentia tyrannum ab imperatore seiungit. Aut etiam si de
eodem tyranno atque rege dubitetur quid uterque sit, iuncta differentia
utrosque designat, ut si temperantia quidem regi uel pietas, tyranno uero et
intemperantia et crudelitas conuenire dicatur: haec uocatur *kata diaphoran*.
Alia quae per translationem dicitur, ut: Adolescentia est flos
aetatis. Illa quoque definitio esse diciturquae fit ex priuatione
contrarii, ut: Bonum est quod malum non est. Illa quoque
Victorinus definitionem ponit, quae tantum propriis nominibus aptari potest,
quae etiam *hypotyposis* appellatur, ut: Aenas est Veneris et Anchisae
filius. Praeter has etiam illa est quae fit per indigentiam pleni, ut
quadrans est cui dodrans deest ut sit as. Ponit etiam Victorinus inter differentias
definitionum illam quoque quae per quamdam laudem fieri potest, ut: Lex
est mens, et animus, et consilium, et sententia ciuitatis. Quod maxime
ratione caret. Non enim laudis modus illi faciet differentiam. Illa enim
consideranda sunt quae in definitione ponuntur, non quo animo constituta sunt.
Quod si recipienda fuit laudandi uoluntas inter differentias definitionum, cur
non uituperandi quoque uoluntas aliam differentiam definitionis efficiat? Sed
hoc apertissime inconueniens et ueritati uidetur esse contrarium. Fiunt
etiam definitiones per proportionum, ut si quis dicat: Homo est minor
mundus. Sicut etiam mundus ratione regitur, ita quoque quoniam homo
multis partibus iunctus, habet tamen in omnibus rationem ducem, minor mundus
dici potest. Fiunt etiam definitiones a relationibus, cum dicitur: Quid
est pater? respondetur: Cui est filius. Causa quoque solet
efficere definitionem, ut cum dicimus: Quid est dies?
respondetur: Sol super terram causam enim, id est solem, pro re
ipsa cuius causa est interposuimus, atqueita diem definitionem
monstrauimus. Hae sunt definitionum differentiae quas in eo libro quem de
definitionibus Victorinus edidit, annumerauit, quas M. Tullius praetermittit eo
nomine, quod eas minime necessarias existimauerit. Nos uero ne quid perfectio
deesset operi, etiam quae sunt a Cicerone praetermissa subiecimus. SIC IGITUR
VETERES PRAECIPIUNT: CUM SUMPSERIS EA QUAE SINT EI REI QUAM DEFINIRE VELIS CUM
ALIIS COMMUNIA, USQUE EO PERSEQUI, DUM PROPRIUM EFFICIATUR, QUOD NULLAM IN
ALIAM REM TRANSFERRI POSSIT. UT HAEC: HEREDITAS EST PECUNIA. COMMUNE ADHUC;
MULTA ENIM GENERA PECUNIAE. ADDE QUOD SEQUITUR: QUAE MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM
PERVENIT. NONDUM EST DEFINITIO; MULTIS ENIM MODIS SINE HEREDITATE TENERI
PECUNIAE MORTUORUM POSSUNT. UNUM ADDE VERBUM: IURE; IAM A COMMUNITATE RES
DISIUNCTA VIDEBITUR, UT SIT EXPLICATA DEFINITIO SIC: HEREDITAS EST PECUNIA QUAE
MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM PERUENIT IURE. NONDUM EST SATIS; ADDE: NEC EA AUT
LEGATA TESTAMENTO AUT POSSESSIONE RETENTA; CONFECTUM EST. ITEMQUE [UT ILLUD]:
GENTILES SUNT INTER SE QUI EODEM NOMINE SUNT. NON EST SATIS: QUI AB INGENUIS
ORIUNDI SUNT, NE ID QUIDEM SATIS EST, QUORUM MAIORUM NEMO SERVITUTEM SERVIVIT.
ABEST ETIAM NUNC: QUI CAPITE NON SUNT DEMINUTI. HOC FORTASSE SATIS EST. NIHIL
[1100D] ENIM VIDEO SCAEVOLAM PONTIFICEM AD HANC DEFINITIONEM ADDIDISSE. ATQUE
HAEC RATIO VALET IN UTROQUE GENERE DEFINITIONUM, SIVE ID QUOD EST, SIVE ID QUOD
INTELLEGITUR DEFINIENDUM EST. Definitionis ratione proposita diuisaque
per singulas partes tum materiae, tum etiam formae; materiae quidem, cum
definitionum esse dixit, uel earum rerum quae corporeae essent, uel earum quae
incorporeae; formae uero cum aut partitionibus aut diuisionibus definitiones
fieri docuit; praetermissisque caeteris quaecumque ad propositum opus minime
pertinerent, nunc quod utilissimum est, maximeque totam definitionem
intelligentiam significare potest, exsequitur. Id autem est: Qui sit in
omnibus, quaecumque quomodolibet fiunt, definitionis modus. Est autem una atque
omnibus communis definiendi ratio, ut ex communitatibus inter semet iunctis
atque compositis in unam proprietatem rei definitio colligatur. Omnia enim quae
communia atque uniuersalia sunt, si quid eis fuerit adiectum, determinatione
minuuntur, et ad particularitatem redeunt, atque eo ambitu quo concludebant
cuncta, cohibentur, ueluti cum generi adiicitur differentia, et fit species.
Nam cum genus per se proprio ambitu multas species contineat, ei si propriam
adiicias differentiam, minuitur, et in quamdam quodammodo particularitatem redit,
ueluti cum dicimus animal, hoc nomen multa concludit. At si ei rationale
adiiciae, faciasque animal rationale, minus erit a simplici. Minus namque est
animal rationale a simpliciter animali.Ita additio differentiae quod maius fuit
in particularitatem quamdam redegit atque cohibuit. Quoties igitur aliqua
res definienda est, sumitur id quod ei cum pluribus aliis commune est, huic
adiiciuntur differentiae, statimque nec esse est minuatur id quod pluribus
fuerat antecommune, et si hac differentiae additione in tantum modum
decreuerit, ut rei quae definitur fiat aequalis, aiias differentiaa colligere
atque aptare non nec esse erit sed id ipsum quod ita decreuit, ut aequale sit
ei quod definitur, definitionem esse nec esse est. At si adhuc amplius sit ab
ea re quae definitur, quaeramus nec esse est aliam differentiam, qua adiuncta
numerus quidem crescat, uis autem communitatum differentiarum additione
decrescat, atque id hactenus faciendum, quatenus, ut dictum est, ea quae ad
definitionem sumuntur ei quod definiendum est adaequentur. Ut igitur id
non ratione solum, uerum conuenienti quoque clarius fiat exemplo, sumatur res
notissima ad definitionem, id sit homo. Huius igitur ita quaerimus
definitionem: sumimus quod ei cum pluribus aliis commune est, id est animal.
Dicimus igitur hominem esse animal, nondum est definitio, primum quia, ut
dictum est, solo nomine definitio reddi non potest; dehinc quia animal maius
est homine. Ut igitur minuatur animal et homini coaequetur, addimus
differentiam, qua adiuncta, rerum quidem numerus crescit, uis autem rei atque
amplitudo minuitur. Addo igitur rationale, efficioque animal rationale. Minus
est igitur animal rationale quam proprie animal. Dico autem hominem esse animal
rationale. Sed id nondum coaequatur ad hominem, possunt enim esse animalia
rationabilia, sicut Platoni quoque de astris placet, quae homines non sunt.
Addo igitur rursus alium differentiam, si quoquo modo iterum definitio
contrahatur, ut fiat homini quod definitur aequale; adiungo igitur mortale, ac
dico hominem esse animal rationale mortale, id aequatur ad hominem. Nam et qui
homo est, animal rationale mortale est. Dico igitur hominis hanc esse
definitionem quae ex pluribus communibus iunctis unum tamen quiddam homini
proprium atque aequale conficit. Atque in caeteris definitionibus eadem ratio
est. Ut definitiones fiant collectis communitatibus, in unumque
copulatis, cum necesse sit illa copulatione quae communia sunt contrahi atque
in minorem cohiberi modum, eique quod definitur ex communitatibus iunctis
aliquid proprium atque aequale componitur. Hoc est igitur quod ait Cicero, hunc
esse definitionis modum, cum sumpseris ea quae sint ei rei quam definire uelis
cum aliis communia, usque eo persequi, ut proprium efficiatur, quod in nullam
aliam rem transferri possit, ut his uerbis et hac sententia breuiter
significare uideatur hanc esse definitionem quae, ex substantialibus
communitatibus iuncta atque in minorem modum redacta, fit ei rei quae definitur
aequalis. Exempla uero quae ponit huiusmodi suut, unum definiendae
haereditatis, alterum gentilitatis. Haereditatis quidem hoc modo: HAEREDITAS
EST PECUNIA. Commune hoc et multis aliis conueniens quae haereditates non sunt,
ut donationibus, ut furtis, uel quibuslibet aliis pecuniariis rebus quae minime
sunt haereditates. Huic igitur pecuniae addendum aliquid fuit, id est: QUAE
MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM PERVENIT. Haereditas enim pecunia est ad quempiam
alicuius morte perueniens. Sed ne id quidem plenum haereditatis explicat
intellectum. Commune namque est. Et pecuniae mortuorum pluribus teneri modis
possunt, uelut si bello quis uictus est ac spoliatus. Addendum igitur est
aliquid: IURE, ut sit, HAEREDITAS EST PECUNIA QUAE MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM
IURE PERVENIT. Haereditates enim iure capiuntur. Videatur forsitan hoc loco
definitionem posse consistere sed minime; quid enim? si legata pecunia est,
haereditas quidem dici non potest, capta tamen morte alicuius iure pecunia est.
Nam si testamenta iure fiunt, pecunia etiam iure legatur, adiiciendum est
aliquid, id scilicet quo ab haereditatibus legata separentur, ut dicamus,
haereditatem esse pecuniam morte alicuius ad quempiam peruenientem iure, quae
legata non sit. Num satis est definitioni? Minime. Quid enim si meum quidem
dominium sit fundi, uel alicuius pecuniariae rei, alterius uero ususfructus.
Nam morte eius cui ususfructus competit, ad me res illa reuertitur, quae in meo
dominio proprietatis possessione iure tenebatur? neque tamen haereditas esse
potest, adiiciendum igitur est, minime possessione esse relentam, id est, ut
proprietatis possessione id quod ex morte alicuius iure non legatam peruenit
non retineatur. Hoc autem modo possessione retineri potest, si sit nostra
proprietas, et eius qui decesserit ususfructus. Coniuncta igitur omnia in
unum facient haereditatis definitionem hoc modo: Haereditas est pecunia
quae morte alicuius ad quempiam peruenit iure, non legata, neque
possessione retenta. Haec definitio est aequalis haereditati. Nam ut
haereditas pecunia est morte alicuius ad quempiam perueniens iure, neque
legata, neque possessione retenta, ita quaecumque pecunia alicuius morte ad
aliquem iure peruenerit, neque legata sit, neque retenta, hanc haereditatem
esse nec esse est. Sed cum M. Tullius ad eum usque locum definiendo
uenisset, ut diceret haereditatem esse pecuniam quae morte alicuius ad quempiam
peruenisset, iure ait: iam a communitate res disiuncta uidebitur, ut sit
explicata definitio sic: Haereditas est pecunia quae morte alicuius ad quempiam
iure peruenit. Idque ita dictum est, quasi iam plena facta sit definitio. Quid
enim est aliud explicatam esse definitionem, et a communitate disiunctam, nisi
perfectam, et cui desit nihil? Sed rursus quasi non sit explicata definitio,
nec a communitate disiunctam, adiicit: NONDUM EST SATIS: ADDE: NEC EA AUT
LEGATA TESTAMENTO AUT POSSESSIONE RETENTA. Cuius adiectionis haec ratio est,
fecit enim definitionem aliis adiunctis, aliis separatis. Itaque id quod
definiebat, uel his quae adiunxit, uel his quae separauit, a caeterorum omnium communitate
segregauit. Haereditatem enim dixit esse pecuniam, huic addidit, morte alicuius
ad aliquem peruenientem. Separauitque eam ab iis pecuniis, quae non morte
alicuius ad aliquem sed contractu uiuentium peruenirent, addidit IURE, ut ab
his pecuniis separaret quae per uim morte alterius ad quempiam peruenirent. His
igitur duobus, MORTE atque IURE, ea pecunia effecta est, quae a caeteris ita
separetur, ut tamen per legitimum acquireadi modum, non inter utrosque uiuos
sed inter unum uiuum atque alterum mortuum fieret. Haec igitur una separatio ac
caeteris facta est, atque ideo ait explicatam esse definitionem et a
communitate disiunctam. Sed quoniam in ea ipsa pecunia quae morte et iure
ad aliquem peruenit inerant quaedam quae haeredites non essent, harum
separatione plena effecta est haereditatis definitio. Nam cum diceret
haereditatem pecuniam esse, itemque quae morte alicuius ad aliquem peruenisset,
itemque et quae iure, haec omnia efficientia substantiam haereditatis apposita
sunt. Sed quoniam erant in hac collectione quaedam ad quae huius collectionis
intellectus transferri posset, nec tamen essent haereditates, ueluti legatum
aut possessionis retentio, his substractis reliqua fuit haereditas, de qua
intelligi possit pecunia alicuius morte ad quempiam iure perueniens. Non
igitur legatum, aut possessionis retentio substantiam haereditatis efficiunt,
quippe quae impedirent ad eius substantiam demonstrandam, nisi remouerentur. At
uero nec negatio quidem cuiusquam substantiam perficit sed tantum quid non sit
ostendit. Quod si legatum et possessionis retentio haereditatis substantiam non
modo non complent, uerum etiam impediunt atque corrumpunt, nisi fuerint
disiuncta atque seposita; cumque harum negatio nihil ex haereditatis substantia
monstret sed tantum quid non sit ostendat; relinquitur pars superior, id est
pecunia morte alicuius ad quempiam iure perueniens, quae substantiam
haereditaiis ostendat, ea quae sit explicata definitio a caeterisque disiuncta.
Sed quoniam rursus, ut dictum est, quaedam sunt ad quae deriuari huius definitionis
intelligentia possit, idcirco ad discretionem integram designandam reliqua pars
additur. Itaque quoniam ista demonstrant haereditatem, efficiuntque substantiam
iure dictum est, IAM A COMMUNITATE RES DISIUNCTA VIDETUR, UT SIT EXPLICATA
DEFINITIO: HAEREDITAS EST PECUNIA QUAE MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM PERVENIT
IURE. Sed quoniam rursus hic intellectus ad plura intra se posita poterat
conuenire, non immerito additum est: NON EST SATIS et caetera, quae legatum et
possessionis retentionem ab haereditatis definitione seiungunt: ac de priore
quidem haereditatis exemplo haec dicta sint. Ad huius uero similitudinem
etiam secundum tractat exemplum, quod de definitione gentilitatis est positum.
Gentiles enim sunt qui eodem nomine inter se sunt, ut Scipiones, Bruti et
caeteri. Quid si serui sunt? num ulla gentilitas serorum esse potest? Minime.
Adiiciendum igitur: Qui ab ingenuis oriundi sunt. Quid si libertinorum nepotes
ciuium, Romanorum eodem nomine nuncupentur? num gentilitas ulla est? Ne id
quidem, quoniam ab antiquitate ingenuorum gentilitas ducitur; addatur igitur:
Quorum maiorum nemo seruitutem seruiuit. Quid si per adoptionem in alterius
familiam transeat? tunc etiamsi eius gentis ad quam migrauit nomine nuncupetur,
licet ab ingenuis et ab iis ortus parentibus sit qui nunquam seruitutem
seruierint, tamen quoniam in familia gentis suae non manet, ne in gentilitate
quidem manere potest; addendum igitur est: Neque capite sunt diminuti. Hoc
fortasse, inquit, satis est secundum Scaeuola, pontificis definitionem, nihil
enim ulterius adiecit, ut sit definitio gentilium haec: Gentiles sunt, qui
inter se eadem sunt nomine, ab ingenuis oriundi, quorum maiorum nemo seruitutem
seruiuit, et ubi gentilitatem nulla capitis diminutio destruxit. Haec quoque
definitio facta est ex pluribus communitatibus in unum confluentibus atque unam
proprietatem eius rei quae definiebatur, id est gentilitatis,
facientibus. Hic igitur definitionis modus in utroque genere rerum ualet,
siue quae sunt, siue quae non sunt, id est siue corporalium, siue
incorporalium; nam, ut superius ostensum est, id esse Cicero dicit quod
corporale sit, id non esse quod est incorporale. Ac postremo omnium
definitionum modus hic est, ut ex pluribus communitatibus aliqua proprietas
fiat. Sed distant a se definitiones, quod hae que proprie definitiones uocantur
ex his communitalibus coniunguntur quae substantiales sunt. Hae uero quae non
uerae sed abutendo definitions dicuntur, ex accidentibus communitatibus
congregantur. PARTITIONUM [AUTEM] ET DIVISIONUM GENUS QUALE ESSET
OSTENDIMUS, SED QUID INTER SE DIFFERANT PLANIUS DICENDUM EST. IN PARTITIONE
QUASI MEMBRA SUNT, UT CORPORIS CAPUT UMERI MANUS LATERA CRURA PEDES ET
CAETERA. IN DIVISIONE FORMAE, QUAS GRAECI *EIDE* VOCANT, NOSTRI, SI QUI
HAEC FORTE TRACTANT, SPECIES APPELLANT, NON PESSIME ID QUIDEM SED INUTILITER AD
MUTANDOS CASUS IN DICENDO. NOLIM ENIM, NE SI LATINE QUIDEM DICI POSSIT,
SPECIERUM ET SPECIEBUS DICERE; ET SAEPE HIS CASIBUS UTENDUM EST; AT FORMIS ET
FORMARUM VELIM. CUM AUTEM UTROQUE VERBO IDEM SIGNIFICETUR, COMMODITATEM IN
DICENDO NON ARBITROR NEGLEGENDAM. GENUS ET FORMAM DEFINIUNT HOC MODO:
GENUS EST NOTIO AD PLURIS DIFFERENTIAS PERTINENS; FORMA EST NOTIO CUIUS
DIFFERENTIA AD CAPUT GENERIS ET QUASI FONTEM REFERRI POTEST. NOTIONEM APPELLO
QUOD GRAECI TUM *ENNOION* TUM *PROLEPSIN*. EA EST INSITA ET ANIMO PRAECEPTA CUIUSQUE
COGNITIO ENODATIONIS INDIGENS. FORMAE SUNT IGITU] EAE IN QUAS GENUS SINE ULLIUS
PRAETERMISSIONE DIUIDITUR; UT SI QUIS IUS IN LEGEM MOREM AEQUITATEM DIVIDAT.
FORMAS QUI PUTAT IDEM ESSE QUOD PARTIS, CONFUNDIT ARTEM ET SIMILITUDINE QUADAM
CONTURBATUS NON SATIS ACUTE QUAE SUNT SECERNENDA DISTINGUIT. SAEPE ETIAM
DEFINIUNT ET ORATORES ET POETAE PER TRANSLATIONEM VERBI EX SIMILITUDINE CUM
ALIQUA SUAUITATE. SED EGO A VESTRIS EXEMPLIS NISI NECESSARIO NON REMILANI.
SOLEBAT IGITUR AQUILIUS COLLEGA ET FAMILIARIS MEUS, CUM DE LITORIBUS AGERETUR,
QUAE OMNIA PUBLICA ESSE VULTIS, QUAERENTIBUS EIS QUOS AD ID PERTINEBAT, QUID
ESSET LITUS, ITA DEFINIRE, QUA FLUCTUS ELUDERET; HOC EST, QUASI QUI ADULESCENTIAM
FLOREM AETATIS, SENECTUTEM OCCASUM VITAE VELDT DEFINIRE; TRANSLATIONE ENIM
UTENS DISCEDEBAT A UERBIS PROPRIIS RERUM AC SUIS. QUOD AD DEFINITIONES
ATTINET, HACTENUS; RELIQUA VIDEAMUS. Quoniam definitionum formas in
partitiouem diuisionemque, distribuit nequaquam rerum auditor similitudine
turbaretur, diuisionis ao partitionis differentias prodit, ac primum aliud
partes, aliud species esse demonstrat. Species enim saepe partes, partes uero
nunquam species appellantur. Differant uero haec a se, quoniam partes totius
membra coniungunt, species uero genus diuidit atque dispertit. Nam, ut superius
quoque dictum est, partes eius quod copulant non suscipiunt nomen totius. Neque
enim fundamenta uel tectum domus esse dici possunt, nam nisi omnia quae quid
efficiunt iuncta sint, totius uocabulum singula non habebunt; at uero species
etiam singulae generis suscipiunt nomen, ut homo animalis. Quo fit, ut in his
illa quoque differentia possit agnosci, quod partes quidem, totius partes,
species uero non totius, scilicet uniuersalis rei, id est generis, species esse
dicuntur. Differt uero totum a genere, quod genus quidem uniuersale est totum
uero minime, quod probatur hoc modo. Si enim id quod totum dicitur, ut domus,
uniuersale esset, partes quoque eius totius susciperent nomen; at non
suscipiunt, ut saepe monstratum est; quod igitur totum est, uniuersale non est.
Genus uero uniuersale esse manifestum est, quoniam eius nomen deductae ab eo
formae suscipiunt. Item alia differentia. Genus semper speciebus suis
prius est, totum uero suis partibus posterius inuenitur. Nisi enim partes
fuerint, totum non potest coniungi. Quo fit ut si genus pereat, species quoque
perimantur; si species intereat, maneat genus quod in partibus totoque
contrarium est. Nam si pars quaelibet una pereat, totum nec esse est interire;
si uero totum, quod partes iunxerant, dissipetur, partes maneant distributae:
ueluti si domus tecta et parietes, et fundamenta a semetipsis extrinsecus
posita intelligantur, domus quidem non erit quia coniunctio destructa est,
partes tamen manebunt. Propriis igitur nominibus M. Tullius partes quidem
ueluti totius membra appellat, species uero formas. Idcirco, quoniam non satis
ei apta uidetur inflexio casum ab eo nomine quod est species. Et licet plures,
inquit, usurpauerint hoc nomen, tamen quoniam dura est huius nominis per casus
inflexio, cum dicitur speciei, specierum, speciebus, idcirco commoditatem in
dicendo, ut ipse ait, non arbitratus est negligendum, ut formas uocaret in
cuius nominis casibus nulla sentitur asperitas. Et quoniam forma praeter
genus esse non potest (nihil enim praeter suum potest esse principium),
utrorumque apposuit definitiones, dicens genus esse notioncm ad plures
differentias pertinentem. Notio uero intellectus est quidam et simplex mentis
conceptio, quae ad res plures pertineat a se inuicem differentes. Id uero genus
esse manifestum est, quod apertissimo liquet exemplo. Animalis quippe
intellectus ad plures differentias pertinet, ad rationale scilicet atque
irrationale, ad mortale etiam atque immortale, ad ambulabile, reptibile,
uolatile, natabile, et est eorum omnium quae sub his differentiis sita sunt,
genus. Idem uero significat haec definitio quod etiam uetus, haec est
huiusmodi: Genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid est
praedicatur, uelut animal, genus ad plures res specie differentes, id est ad
hominem atque equum, in eo quod quid est praedicatur. Nam interrogantibus quid
est homo uel equus, animal dicitur. Item formae definitionem talem dedit.
Forma est notio cuius differentia ad caput generis, quasi fontem, referri
potest, et recte. Nam si formae a genere deducuntur, species necesse est
referantur ad genus. Si igitur principium quoddam et fons formae genus est, nec
esse est ut intellectus formae ad primordium suum, id est notionem generis,
reuertatur. Intellectus enim hominis refertur ad animal, itemque equi et
caeterorum. Notionem uero appellat quod Graeci *ennoian* dicunt, huius
haec est definitio: Notio est insita et ante percepta cuiusque formae cognitio
enodationis indigens. Haec uero definitio hinc tracta est quod Plato ideas
quasdam esse ponebat, id est species incorporeas substantiasque constantes, et
per se ab aliis naturae ratione separatas, ut hoc ipsum homo quibus
participantes caeterae res homines uel animalia fierent. At uero Aristoteles
nullas putat extra esse substantias sed intellectam similitudinen. plurimorum
inter se differentium substantialem genus putat esse, uel speciem. Nam cum homo
atque equus differant rationabilitate atque irrationabilitate, horum intellecta
similitudo efficit genus. Nam similitudo equi et hominis substantialis in ea
est, quod uterque substant; a est, uterque animatus, uterque sensibilis, quae
iuncta efficiunt animal, est animal namque substantia animata sensibilis.
Igitur hominis atque equi similitudo est animal, quod est genus. Rursus cum
Plato atque Cicero numero accidentibusque distarent, horum similitudo, quae est
humanitas intellecta atque animo formata, species est. Ergo communitas quaedam
et plurimorum inter se differentium similitudo notio est, cuius notionis aliud
genus est, aliud forma. Sed quoniam similium intelligentia est omnis
notio, in rebus uero similibus necessaria est differentiarum discretio, idcirco
indiget adhuc notio quadam enodatione ac diuisione, uelut ipse intellectus
animalis sibi ipse non sufficit. Nam mox animus ad aliquod animal, id est uel
hominem uel equum, deducitur inquirendum, et hominis notio uel ad Tullium, uel
ad Platonem, uel ad quemlibet singularium personarum refertur. Quae cum ita
sint, quoties genus diuiditur in formas, nullam praetermitti oportebit. Est
enim uitium uel maximum, si qua diuidentem forma praeterrat, ueluti si quis ius
diuidere uelit, in legem, morem atque aequitatem nec esse est partiatur. Nam et
lex, et mos, et aequitas, et singula, et in commune, iuris uocabulo subiecta
sunt. Culpat uero illorum inscitiam qui idem species uel formas putant esse
quod partes, conturbarique eos inscitia dicit, quod res a se plurimum
differentes imperite atque improuide distinguere ac segregare non curant.
Sed quoniam de definitione loquebatur, addit aliam speciem definitionis, quam
nos superius enumerauimus, quae per translationem non proprietatis ueritatisque
sed splendoris atque ornatus ratione perficitur, quod poetarum atque oratorum
esse autumat, quibus luculenta oratio curae est. Huius definitionis exemplum a
iure ciuili Tullius petit, atque se non aliter ab exemplis notioribus Trebatio
recessurum quam si necessitae cogat. Per translationem uero definitio est,
ueluti cum Aquilius, littus definire uolens, dicebat littus esse quo fluctus
eluderet. Hoc eludere ab iis translatum est qui agitatione aliqua, causa lusus,
mouentur. Itemque adolescentia est flos aetatis, id ab arboribus ductum est,
quarum fructus flores praecedunt. Et senectus, uitae occasus, id a die ductum
est, qui desinit esse cum sol occiderit: quae translationes a proprietate
discedunt, et quadum similitudine subiecta signant. Est enim translatio quoties
habentis rei nomen, propter alterius rei similitudinem, a re simili nomen
imponitur, ut motus habet proprium nomen, item lusus suo uocabulo nuncupatur.
Sed qui dicit, qua fluctus eluderet, a similitudine agitationis ad fluctuum
motum uocabulum transfert. Ac de definitionibus quidem disputationem
terminans, ad partitiones transitum facit. Sed nunc tertio uolumini satis est
reliqua in posterum differamus. Explicare non possum, mi Patrici, quantas
saepe in difficillimi operis cursu uires afferat amicitiae contemplatio, cum et
iis studiosius componamus, quos reposito penitus amore diligimus, et placare
cupientibus multa sese rerum copia subministret. Huc accedit quod ut quaeque in
mentem uenerint iniudicata atque etiam incastigata promuntur, quandoquidem apud
cari pectoris secretum nihil est periculi proferre quod sentias. Est igitur
mihi, cum tuam beneuolentiam specto, pronum omne atque, ut ita dicam,
uoluptarium, quod in tuae praescriptum iucunditatis impenditur. Sed cum memet
ipse perpendo, uereor ne imparato muneri par esse non possim, et deficientis
culpa in adhortantis cedat iniuriam. Quo fit ut tibi etiam atque etiam
prouidendum sit, ne, tuis ipse moribus emendatus, nostri alicuius erroris
sarcinam feras. Nosti oblatrantis morsus inuidiae, nosti quam facillime in
difficillimis causis liuor iudicium ferat. Quaeso igitur extremam nostro operi
manum communis negotii studiosus imponas, abundantia reseces, hiantia suppleas,
errata reprehendas, sis postremo nostri laboris tuaeque adhortationis assertor,
cum praesertim me securum peractum reddat officium, te amici pudor dignus
possit conuenire, si displicet. Sed haec alias, nunc operis suscepti tramitem
persequamur. Quoniam locorum in ipsis de quibus quaeritur terminis
inhaerentium, alii sunt a toto, alii a partibus, alii a nota, alii ex affectis,
de eo quidem loco qui a toto est, et in definitione est constitutus,
sufficienter disseruit superiore tractatu. Nunc uero de partium enumeratione
dicere instituit, rectam ordinis uiam scilicet insistens, ut non solum exemplo
qualis esset partium enumeratio perdoceret, uerum ratione quoque ostenderet
quomodo partium enumeratione in argumentationibus esset
utendum. PARTITIONE TUM SIC UTENDUM EST, NULLAM UT PARTEM RELINQUAS; UT,
SI PARTIRI VELIS TUTELAS, INSCIENTER FACIAS, SI ULLAM PRAETERMITTAS. AT SI
STIPULATIONUM AUT IUDICIORUM FORMULAS PARTIARE, NON EST VITIOSUM IN RE INFINITA
PRAETERMITTERE ALIQUID. QUOD IDEM IN DIUISIONE VITIOSUM EST. FORMARUM ENIM
CERTUS EST NUMERUS QUAE CUIQUE GENERI SUBICIANTUR; PARTIUM DISTRIBUTIO SAEPE
EST INFINITIOR, TAMQUAM RIUORUM A FONTE DIDUCTIO. [8.34] ITAQUE IN
ORATORIIS ARTIBUS QUAESTIONIS GENERE PROPOSITO, [1108D] QUOT EIUS FORMAE SINT,
SUBIUNGITUR ABSOLUTE. AT CUM DE ORNAMENTIS UERBORUM SENTENTIARUMUE PRAECIPITUR,
QUAE VOCANT *SCHEMATA*, NON FIT IDEM. RES EST ENIM INFINITIOR; UT EX HOC QUOQUE
INTELLEGATUR QUID VELIMUS INTER PARTITIONEM ET DIUISIONEM INTERESSE. QUAMQUAM
ENIM UOCABULA PROPE IDEM VALERE VIDEBANTUR, TAMEN QUIA RES DIFFEREBANT, NOMINA
RERUM DISTARE VOLUERUNT. Sensus huiusmodi est. Rerum quae partibus
coniunguntur, aliae quidem paucas sed facile intelligibiles comprehensibilesque
partes habent, aliae uero plures intellectuque difficiles. In his igitur
partibus quae sunt paucae ac facile sub intelligentiam cadunt, uel maximum
uitium est, si partiendo aliquid relinquatur. In his uero quarum, ut ipse ait,
infinitior numerus est et confusior perspectio, minus uitio sum est, si qua
diuidentem pars in enumeratione praetereat. Fit autem hoc non solum per
eas res quae aliquibus partibus constant, uerum etiam saepe per partes ipsas
quas in distributione partimur, ut si hominis corpus uelimus intellectu ac
ratione per propria membra disiungere, faciemus ita, caput, humeros, manus,
thoracem, uentrem, suras atque pedes. Et quoniam maiores partes sumpsimus ad
diuidendum, idcirco nihil pretermissum esse uidetur; at si minutissimas
particulas persequamur, tum oculi quoque, et labia, et nares, atque aures,
earumque partes persequendae sunt, idque in toto corpore faciendum est,
eodemque modo difficilior erit partitio, cum sit partium numerus infinitior.
Saepe etiam, ut dictum est, res ipsae his partibus iunctae sunt, quarum non sit
facilis inspectio, ut si quis stipulationem et iudiciorum formulas partiatur,
uel etiam si figuras loquendi, quae *schemata* Graeci uocant, diuidi nec esse
sit. Hic igitur si quid praetermissum sit, non erit uitium partientis, quia
partium natura multiplex sa pius obtendit errorem. At si quis genus
diuidat, perniciosum est aliquam praeterire formam, quoniam formarum finita
quantitas est. Nam quia semper in contrarium diuiduntur, aut duae sunt semper
species generis, aut tres, et tunc tres, cum ea tertia, quae sumitur, ex
contrariorum permistione perficitur, utsi colorem diuidamus, dicendum est ita.
Coloris aliud est album, aliud nigrum, aliud medium. Idque medium ex albi
coloris ac nigri commistione coniunctum est, quamuis in quamlibet aliam coloris
speciem transferatur, seu purpurei, seu rubri, seu uiridis. Itaque si tale est
quod diuidis, talesque sunt partes quas ad diuisionem sumis, quas non
difficulter intelligentia comprehendas, uitium erit, si quid omiseris, uelut si
tutelas partiaris. Tutela quippe quatuor fere modis est, aut enim per
consanguinitatis gradum est, aut patronatus iure defertur, aut testamento
patris tutor eligitur, aut urbani praetoris iurisdictione formatur, et sunt
forsitan plures sed nunc istae sufficiunt. Hic igitur et paucae partes, et
facile comprehensibiles. At si stipulationum formulas et iudiciorum
comprehendere uelis, quoniam multae in his partes sunt, non erit uitiosum si
quid omiseris. In promptu uero est exemplum partium, quod de tutelis est
dictum, magis enim ut genus in formas, quam ut totum in partes, tutela diuisa
est. Nam siue per consanguinitatem sittutor, siue patronatus iure, siue
caeteris modis, integrum tutelae ius habet, quod in singulis partibus non solet
euenire, ut totius integrum capiant nomen. Sed ut conueniens uideatur exemplum,
requirendae sunt tales tutelarum partes quae iunctae tutelas efficere possint,
non quae singulae tutelae nomine designentur, quod nescio an quisquam
iurisperitiae professor tales tutelae partes ediderit. Merobaudes uero rhetor
ita intelligendum putauit, ut id quod ait, PARTITIONE SIC UTENDUM EST, ut
nullam partem praetermittas, de diuisione dixerit, id est de una parte
propositae partitionis. Nam et diuisio et per membra distributio, partitio
nuncupatur; in diuisione enim uitiosum est aliquid praetermittere, in
partitione membrorum minime. Ita exemplum de tutelis, ei partitioni
accommodatum dedit, quae est diuisionis. At si diuisionem facias, id est
formarum a genere partitionem, summum est uitium aliquid praetermittere,
quoniam cum sit finitus formarum numerus, si quid omissum sit, inscitia
praeteritur: ut si oratorias quaestiones in formas diuidere uelimus, dicemus
omnem rhetoricam quaestionem, aut de facto esse, aut de qualitate facti, aut de
nomine. At si locutionum figuras sententiarumque distribuam, non erit, ut
dictum est, uitium, transire aliquid, quandoquidem sententiarum inter se atque
locutionum figuree et multiplices, et uaria ratione diuersa. Hic quoque
figurarum partes non ita uidentur accipi posse, quemadmodum totius sed ut
species generis; unaquaeque enim figurarum quae infinitae sunt, uelut figura,
generalis species est, quod possumus intelligere ex his uerbis rhetorum, ubi de
elocutione tractatur. Nullae namque sunt figurarum partes quae figuras iungant,
ita ut singulae figurae nomen uniuersalis figurae non possint admittere. Sed
obiici nobis potest: Et quomodo infinite sunt figurae, si species sunt?
Sed respondebo leuiter: Elocutione mutata, figuram quoque mutari, atque idcirco
in potestate esse dicentis figuras facere, quas is qui tractat difficile,
antequam fiant, potest agnoscere; hae uero non substantialibus quibusdam
differentiis constituuntur sed potius accidentibus explicantur. Unde fit ut tum
communis nominis in significationes partitio fieri uideatur, cum figura
diuiditur, potius quam generis in species; omnia uero significata cuiusque
nominis diuisione includere, difficile est, quia noua plerumque finguntur sed
ne id quidem rerum ratio permittit. Nam unaquaeque figura generalis figurae
nomine et definitione comprehenditur. Quocumque enim modo figura definitur,
eadem erit definitio etiam uniuscuiusque figurae. Quae res unamquamque figuram
uniuersalis figure speciem esse declarat. Uniuoca enim sunt species et
genus. Sed est illud uerius, partitionem figurarum ad elocutionem ipsam
Tullium retulisse, cuius pars quaedam est figura, non species. Variis enim
multiplicibusque figuris elocutio luculenta contexitur. Si quis igitur
elocutionem partiri uelit in figuras, non genus in species sed totum secabit in
partes. Quae cum ita sint, ex hoc quoque apparet quid intersit inter diuisionem
partitionemque, cum partitio interdum talis sit, ut si quid in ea praetermissum
sit, nihil afferat uitii. Diuisio uero formarum talis est, ut in ea non queat
aliquid sine culpa praeteriri. Quod factum est, ut quia res differebant,
diuersa etiam uocabula rebus inter se distantibus uiderentur. MULTA ETIAM
EX NOTATIONE SUMUNTUR. EA EST AUTEM CUM EX VI NOMINIS ARGUMENTUM ELICITUR; QUAM
GRAECI *ETYMOLOGIAN* APPELLANT, ID EST VERBUM EX VERBO VERILOQUIUM; NOS AUTEM
NOVITATEM VERBI NON SATIS APTI FUGIENTES GENUS HOC NOTATIONEM APPELLAMUS, QUIA
SUNT VERBA RERUM NOTAE. ITAQUE HOC QUIDEM ARISTOTELES *OUMBOLON* APPELLAT, QUOD
LATINE EST NOTA. SED CUM INTELLEGITUR QUID SIGNIFICETUR, MINUS LABORANDUM EST
DE NOMINE. [8.36] MULTA IGITUR IN DISPUTANDO: NOTATIONE ELICIUNTUR EX
VERBO, UT CUM QUAERITUR POSTLIMINIUM QUID SIT -- NON DICO QUAE SINT POSTLIMINI;
NAM ID CADERET IN DIVISIONEM, QUAE TALIS EST: POSTLIMINIO REDEUNT HAEC: HOMO
NAVIS MULUS CLITELLARIUS EQUUS EQUA QUAE FRENOS RECIPERE SOLET -- SED CUM
IPSIUS POSTLIMINI QUAERITUR ET VERBUM IPSUM NOTATUR; IN QUO SERVIUS NOSTER, UT
OPINOR, NIHIL PUTAT ESSE NOTANDUM NISI POST, ET LIMINIUM ILLUD PRODUCTIONEM
ESSE VERBI VULT, UT IN FINITIMO LEGITIMO AEDITIMO NON PLUS INESSE TIMUM QUAM IN
MEDITULLIO TULLIUM. SCAEVOLA AUTEM P. F. IUNCTUM PUTAT ESSE [1111B]
VERBUM, UT SIT IN EO ET POST ET LIMEN; UT, QUAE A NOBIS ALIENATE, CUM AD HOSTEM
PERVENERINT, EX SUO TAMQUAM LIMINE EXIERINT, HINC EA CUM REDIERINT POST AD IDEM
LIMEN, POSTLIMINIO REDISSE VIDEANTUR. QUO GENERE ETIAM MANCINI CAUSA DEFENDI
POTEST, POSTLIMINIO REDISSE; DEDITUM NON ESSE, QUONIAM NON SIT RECEPTUS; NAM
NEQUE DEDITIONEM NEQUE DONATIONEM SINE ACCEPTIONE INTELLEGI POSSE. Post
enumerationem partium recto ordinede notatione perpendit. Notatio igitur est
quoties ex nota aliqua rei, quae dubia est, capitur argumentum. Nota uero est
quae rem quamque designat. Quo fit ut omne nomen nota sit, idcirco quod notam
facit rem de qua praedicatur, id Aristoteles *symbolon* nominauit. Ex notatione
autem sumitur argumentum quoties aliquid ex notatione, id est nominis
interpretatione, colligitur. Interpretatio uero nominis *etymologia* Graece.
Latine ueriloquium nuncupatur; *etymon* enim uerum significat, *logos* orationem.
Sed quia id ueriloquium minus in uso Latini sermonis habebatur, interpretatione
nominis notationem Tullius appellat. Ea est huiusmodi, ut si quaeras quid
est postliminium. In qua quaestione non illud uidetur inquiri quae res
postliminio reuertantur, hoc enim in diuisionem caderet, id est earum omnium
rerum enumerationem quae postliminio redeunt postularet. Velut si ita dicamus:
Post liminio redeunt homo, nauis, mulus clitellarius, equus, equa quae frenos
recipere solet, id est domita, nunc enumeratae sunt res quae postliminio
reuertantur. At cum quod sit ipsum postliminii ius quaeritur, potest ex
ipsius nominis interpretatione cognosci. Postliminio enim redit quisquis captus
ab hostibus ad patriam remeauerit; namque dum captiuitatem hostium putitur, ius
ciuis amittit; ornnia uero iura recipit, si postliminio reuertatur. Ergo ex
notatione nominis ita ius postliminii clarescere potest, ut quia semper post id
significatur quod retro relinquitur, postliminii uocabulo quaedam reuersio
significatur, ut Seruius probat, qui ex aduerbio post uim nominis
interpretatur, reliquem uocabuli partem protractionem esse confirmans; nam in
eo quod est postliminium, ex eo quod post dictum est interpretationem nominis
sumit, liminium uero superuacuo putat esse productum. Ad horum nominum formam, meditullium;
prima enim pars medium significat, Tullium uero nihil. Et legitimum et
aeditimum similiter. In utrisque enim, lex ibi, aedes ibi, aliquid, timum uero
nihil omnino designat. Id uero nomen quod est postliminium, Scaeuola P. filius
ex aduerbio post et limine putat esse compositum, nam quia ad idem limen quod
prius reliquit reuertitur is qui postliminio redit, idcirco ex utrisque
significationibus arbitratur nomen esse compositum. Quaecumque enim a nobis
abalienata ad hostem perueniunt, cum a nostro limine exierint, si post ad id em
limen reuertantur, postliminio redeunt. Quomodo etiam Mancini causa
defendi potest, quem cum populus Romanus ob foedus male dictum dedisset, hostes
eum suscipere noluere? qui cum reuersus esset, postliminio rediisse uidebatur.
Idcirco quia si cum hostes recepissent deditum a ciuibus, etiamsi quo modo ab
hostibus effugisset, non uideretur postliminio regressus qui iudicio ciuium
omni libertatis iure fuisset exutus; sed quoniam neo deditio, neo datio, neo
donatio, praeter acceptionem uidetur posse consistere, idcirco qui non sit
susceptus, ne deditus quidem intelligi possit. Recte ergo Mancinus qui non
deditus in hostium, si ea uti uellent, peruenerat potestatem, is cum in patriam
remeauit, iure postliminio rediisse defensus est. SEQUITUR IS LOCUS, QUI
CONSTAT EX EIS REBUS QUAE QUODAM MODO AFFECTAE SUNT AD ID DE QUO AMBIGITUR;
QUEM MODO DIXI IN PLURES PARTES DISTRIBUTUM. CUIUS EST PRIMUS [1112C] LOCUS EX
CONIUGATIONE, QUAM [GRAECI] *SYZYGIAN* UOCANT, FINITIMUS NOTATIONI, DE QUA MODO
DICTUM EST; UT, SI AQUAM PLUVIAM EAM MODO INTELLEGEREMUS QUAM IMBRI COLLECTAM
VIDEREMUS, VENIRET MUCIUS, QUI, QUIA CONIUGATA VERBA ESSENT PLUVIA ET PLUENDO,
DICERET OMNEM AQUAM OPORTERE ARCERI QUAE PLUENDO CREVISSET. Cum locum qui
ipsis de quibus quaeritur inhaereret in quatuor differentius supra distribuit,
a toto, ab enumeratione partium, a nota, ab affectis, quoniam diligenter de
superioribus tribus paulo ante tractauit, nunc quartum locum, id est affecta,
persequitur. Et quoniam locus ab affectis in plurimas differentias soluebatur,
quarum prima a coniugatis proposita est, primum loquitur de coniugatis.
Quae multum a notatione non differunt. Nam qui notatio ex ui nominis trahitur,
itemque coniugatio similitudine uocabuli continetur, aliquod inter se ueluti
confinium tenent. Sed hoc interest, quia notatio expositione nominis,
coniugatio similitudine uocabuli ac deriuatione perficitur. Et quoniam
facilis et intellectu et tractatu locus est, tantum ponere sufficit exemplum,
quod est huiusmodi: Aqua pluuia est quae pluendo colligitur et crescit. Pluendo
uero atque pluuia coniugata sunt. In uno enim eodemque uocabulo diuersus
nominum terminus differentiam facit. Item: ius est aquam pluuiam arceri, id
est, ut si in alicuius agro pluuia aqua colligatur, et in alterius agrum
defluat, eaque uicini frugibus nocitura concrescat, arceat eam suis finibus
ille qulid sua putat inter esse ne defluat. Si fluuius igitur pluuia creuerit,
quaeritur an debeat arceri, respondet, inquit, Mutius, quoniam aqua pluuia a
pluendodicta sit, fluuium quoque, qui pluendo creuerit, aquam esse pluuiam,
atque arceri deberi. CUM AUTEM A GENERE DUCETUR ARGUMENTUM, NON ERIT
NECESSE ID USQUE A CAPITE ARCESSERE. SAEPE ETIAM CITRA LICET, DUM MODO SUPRA
SIT QUOD SUMITUR, QUAM ID AD QUOD SUMITUR; UT AQUA PLUVIA ULTIMO GENERE EA EST
QUAE DE CAELO VENIENS CRESCIT IMBRI, SED PROPIORE, IN QUO QUASI IUS ARCENDI
CONTINETUR, GENUS EST AQUA PLUVIA NOCENS: EIUS GENERIS FORMAE LOCI VITIO ET
MANU NOCENS, QUARUM ALTERA IUBETUR AB ARBITRO COERCERI ALTERA NON
IUBETUR. Talis generum specierumque intelligitur esse natura, ut cum
colliguntur uel etiam diuiduntur, ab indiuiduis per species et genera usque ad
maxima generapossitascendi, itemque a maximis generibus per infra posita genera
usque ad indiuidua ualeat esse descensus. Id uero uno clarum fiet exemplo.
Cicero quippe indiuiduum est, huius species homo, huius genus animal, huius
superius genus est corpus animatum, et si longius ascendas, corpus alterius
genus inuenies, si prolixius egrediare, substantia ultimi loco generis
occurrit. Cum igitur multa sint genera, si cuiuslibet speciei genus
assignandum sit, non nec esse erit, inquit, maxima et principalia genera semper
exquirere, uerum eorum quoque aliquid quae in medio locata sunt oportebit
adhibere, illa tamen ratione seruata, ut semper genus superius sit eo ad quod
praedicatur ut genus. Extrema quippe inscitia est, si dum genus semper natura
speciebus propriis superponatur, loco generis id quod est inferius collocetur.
Quocirca uitiosum est, si quis corporis genus dicat esse corpus animatum. Quo
fit ut si ad speciem aptandum est genus, eorum quae superiora sunt aliquid
aptemus, et non erit nec esse ultimum semper genus adhibere, ut si homini genus
proprium praeponere uolimus, non necesse est ut substantiam praeponamus sed uel
corpus, uel corpus animatum, uel quod maxime fieri oportet animal. Illa enim
semper genera sumenda sunt, quaecumque proxima formis adhaerent, eaque in
definitione maxime requiruntur. Sed in argumentationibus nihil differt
utrum proximum eligas, an superius genus. Nam quoniam ex continenti fit
argumentatio, plus continet id quod est superius genus. Quocirca si de homine
aliquid ambigitur, et a genere argumentanrii sumitur locus, quidquid de animali
dicetur, id etiam de homine praedicabitur. Quo fit ut si quid etiam de animato
corpore praedicetur, idem etiam de homine dici possit. Ut igitur
argumentationes ex proximis generibus fiunt, ita etiam ex alterius
constitutis. Sed in his omnibus illud est quod maxime considerandum
uidetur, ne id quod est inferius superiori praeponatur ut genus. Et sententia
quidem talis est. Quod uero ad exemplum attinet, declarabitur hoc modo: Sit
aqua pluuia ea quae deiecta de caelo imbri colligitur, huius species duplex
est; alia enim aqua plouia nocens est, alia non nocens. Nocentis quoque duplex
species est, alia manu, alia uitio. Sed aqua pluuia manu nocens est, quae ita
loco aliquo excipitur, inde profluens uicino noceat, si locus is non sit
naturaliter talis sed manu hominis excipiendae aquae fuerit apparatus; uitio
uero, quoties naturaliter ita sese locus habet, ut excipere aquam possit et
nocere uicino. Si igitur eius aquae quam quis arceri uelit, ne sibi noceat, a
uicino genus uelit exquirere, non nec esse est ab ultimo usque genere deducere,
ut nicat aquae eius quam quis uelit arceri genus esse aquam pluuiam sed potest
id quod inquirit genus paulo inferius inuenire, ut huius aquae quam arceri
desiderat id genus esse dicat, quod est aqua pluuia nocens. Quod si genus
proximum quaerat, illud poterit adhibere quod est aqua pluuia manu nocens, hoc
enim arceri quis cogitur quod manu fit noxium. Quod uero loci forma uel uitio
incommoditatis aliquid apportat, arcere non cogitur. Quod autem diximus,
eius aquae quam arceri oporteat genus esse quam pluuiam manu nocentem, ita
intelligendum est, si aqua quae arceri debet plurima sub se habet indiuidua et
similia, tunc enim demum eius aquae quae arceri debet, aqua pluuia manu nocens
genus esse poterit. Quod si aqua quae arceri dehet in nulla indiuidua
diducatur, ipsa est indiuidua, nec est eius genus aqua pluuia nocens manu sed
species. Quod si cui paululum uidetur obscurius hic si eos commentarios quos de
genere, specie, differentia, proprio, atque accidenti, composuimus, libris quinque
digestos inspexerit, nihil horum poterit incurrere quo caliget. COMMODE
ETIAM TRACTATUR HAEC ARGUMENTATIO QUAE EX GENERE SUMITUR, CUM EX TOTO PARTIS
PERSEQUARE HOC MODO: SI DOLUS MALUS EST, CUM ALIUD AGITUR ALIUD SIMULATUR,
ENUMERARE LICET QUIBUS ID MODIS FIAT, DEINDE IN EORUM ALIQUEM ID QUOD ARGUAS
DOLO MALO FACTUM INCLUDERE; QUOD GENUS ARGUMENTI IN PRIMIS FIRMUM VIDERI
SOLET. Dictum est quemadmodum genus ad speciem debeat aptari, atque in eo
praescriptum est ut nisi id quod est superius adhiberi non debeat. Nunc illud
adiungitur, quemadmodum eius loci, qui a genere ducitur, in argumentatione
commodior usus esse possit. Quotiescumque enim de re aliqua dubitatur, si,
facta generis alicuius diuisione, sub aliqua eius generis parte id de quo
ambigitur potuerimus includere, tunc a genere tractum esse argumentum uidetur
hoc modo: Sit dolus malus, quando aliud agitur, aliud simulatur. Huius ergo si
species diuidantur, et id quod factum esse arguimus alicui earum specierum quae
a dolo malo deductae sunt potuerimus adiungere, quidquid de dolo malo
existimabitur, idem etiam de ea re quani arguimus nec esse est iudicari, et
factum est argumentum a genere. Nam de quo quaeritur species est, et id a quo
sumitur argumentum genus est, scilicet ut si ita contingit dolus malus.
Locus uero hic ab eo qui est a partium enumeratione diuersus est. Nec si
enumeramus partes, id est formas aut species, idcirco non a genere sed ab
enumeratione partium ducitur argumentum. Quoties enim ipsa partium enumeratione
utimur ad argumentationem, tunc ab eadem partitione argumentum tractum esse
dicimus, ut hoc modo: Si fundamenta, et parietes, et tectum habet, et
habitationi est destinatus locus, domus est. Ipsa igitur partitione utentes,
domum esse probauimus. Quoties uero sub genere aliquid collocandum est,
diuisisque partibus alicui eorum quae a genere deducuntur id de quo quaeritur
aggregamus, ut hoc modo: Si Ciceronem animal esse monstremus, dicemus ita: Omne
animal aut rationale est, aut irrationale; sed Cicero rationalis est, animal
igitur est: non partitione utimur principaliter ad argumentum constituendum sed
idcirco genus diuisimus, ut in unaqualibet diuisione id quod nitebamur ostendere
posset includi, id est ut id de quo dubitatur in assumpti continentia generis
redigeretur, itaque de eo per generis naturam fides fieret. Sic ergo a genere
facta argumentatio iure dicetur. Amplius ita partium enumeratio totius
efficere substantiam solet, siue illud uniuersale sit ut genus, siue partium
coniunctione completur ut totum. At uero haec diuisio generis in cuius partes
quaelibet illa res de qua contenditur includenda est, non id efficit, ut totius
substantia constituatur sed ut illud quod approbare quaerimus intra genus
collocetur. Quem argumentationis modum imprimis M. Tullius ualidum esse
confirmat. Illa enim regula satis uera est atque necessaria: Quae de
genere praedicantur, eadem de specie modis omnibus praedicari.
Illud uero quaeri perutile est, cum aliquid de particularibus rebus probetur ex
superposita proxima specie, ut si Socratem rationalem esse approbemus, quoniam
sit homo, cum sit homo rationalis, utrum ex genere an ex forma argumentum
ductum esse arbitremur. Nam si dicamus ex genere, ultima species genus esee non
potest; si ex specie, superpositum genus semper species probare desiderat. Socrates
uero cui fidem praestat homo, quoniam rationalis est, genus hominis non est sed
dicendum est quoniam uelut a genere tractum uidebitur argumentum. Nam exgenere
quasi ex continenti atque ampliori, et de substantia fides praedicati ducitur:
quam sortem ad sua indiuidua speciem nemo dubitat obtinere, nam et continet ea,
et de eorum substantia praedicatur. SIMILITUDO SEQUITUR, QUAE LATE PATET, SED
ORATORIBUS ET PHILOSOPHIS MAGIS QUAM VOBIS. ETSI ENIM OMNES LOCI SUNT OMNIUM
DISPUTATIONUM AD ARGUMENTA SUPPEDITANDA, TAMEN ALIIS DISPUTATIONIBUS
ABUNDANTIUS OCCURRUNT ALIIS ANGUSTIUS. ITAQUE GENERA TIBI NOTA SINT; UBI AUTEM
EIS UTARE, QUAESTIONES IPSAE TE ADMONEBUNT. SUNT ENIM SIMILITUDINES QUAE
EX PLURIBUS COLLATIONIBUS PERVENIUNT QUO VOLUNT HOC MODO: SI TUTOR FIDEM
PRAESTARE DEBET, SI SOCIUS, SI CUI MANDARIS, SI QUI FIDUCIAM ACCEPERIT, DEBET
ETIAM PROCURATOR. HAEC EX PLURIBUS PERUENIENS QUO UULT APPELLATUR INDUCTIO,
QUAE GRAECE *EPAGOGE* NOMINATUR, QUA PLURIMUM EST USUS IN SERMONIBUS
SOCRATES. [10.43] ALTERUM SIMILITUDINIS GENUS COLLATIONE SUMITUR, CUM UNA
RES UNI, PAR PARI COMPARATUR HOC MODO: QUEM AD MODUM, SI IN URBE DE FINIBUS
CONTROVERSIA EST, QUIA FINES MAGIS AGRORUM VIDENTUR ESSE QUAM URBIS, FINIBUS
REGENDIS ADIGERE ARBITRUM NON POSSIS, SIC, SI AQUA PLUVIA IN URBE NOCET,
QUONIAM RES TOTA MAGIS AGRORUM EST, AQUAE PLUVIAE ARCENDAE ADIGERE ARBITRUM NON
POSSIS. EX EODEM SIMILITUDINIS LOCO ETIAM EXEMPLA SUMUNTUR, UT CRASSUS IN
CAUSA CURIANA EXEMPLIS PLURIMIS USUS EST, QUI TESTAMENTO SIC HEREDES
INSTITUISSET, UT SI FILIUS NATUS ESSET IN DECEM MENSIBUS ISQUE MORTUUS PRIUS
QUAM IN SUAM TUTELAM VENISSET, HEREDITATEM OBTINUISSENT. QUAE COMMEMORATIO
EXEMPLORUM VALUIT, EAQUE VOS IN RESPONDENDO UTI MULTUM SOLETIS. FICTA
ENIM EXEMPLA SIMILITUDINIS HABENT VIM; SED EA ORATORIA MAGIS SUNT QUAM VESTRA;
QUAMQUAM UTI ETIAM UOS SOLETIS, SED HOC MODO: FINGE MANCIPIO ALIQUEM DEDISSE ID
QUOD MANCIPIO DARI NON POTEST. NUM IDCIRCO ID EIUS FACTUM EST QUI ACCEPIT? AUT
NUM IS QUI MANCIPIO DEDIT OB EAM REM SE ULLA RE OBLIGAVIT? IN HOC GENERE
ORATORIBUS ET PHILOSOPHIS CONCESSUM EST, UT MUTA ETIAM LOQUANTUR, UT MORTUI AB
INFERIS EXCITENTUR, UT ALIQUID QUOD FIERI NULLO MODO POSSIT AUGENDAE REI GRATIA
DICATUR AUT MINUENDAE, QUAE *HYPERBOLE* DICITUR, MULTA ALIA MIRABILIA. SED
LATIOR EST CAMPUS ILLORUM. EISDEM TAMEN EX LOCIS, UT ANTE DIXI, ET [IN]
MAXIMIS ET MINIMIS QUAESTIONIBUS ARGUMENTA DUCUNTUR. De similitudinis
loco plene aeque expedite disseruit, omnemque aperuit intellectum,
similitudinum diuidens formas, praescripsitque apertissime quibus magis ex
similitudine argumenta contingerent, id est philosophis atque oratoribus; et
enim similitudo persuasionibus uidetur aptissima. Nam quod in unam uel plures
extra eam de qua quaeritur causam cadere solet, facile credi potest in eam
quoque de qua ambigitur conuenire. Idcirco ex similitudine tractae
argumentationes magnum oratoribus usum praestant, philosophis quoque, quoniam
non in omnibus quaestionibus demonstratione utuntur sed aliquoties uerisimilia
colligunt, quo id facilius persuadeant quod nituntur ostendere, similitudo
rerum saepe est inquirenda atque idcirco locus a similitudine oratoribus maxime
philosophisque conducit, non tamen solis. Omnes enim loci communes sunt
cuiusque materiae sed in aliis uberius incidunt, in aliis angustius
inueniuntur. Quocirca cognitis atque ante perceptis locis quaestiones ipsae
quae tractabuntur quibus locis uti debeat solertem animum poterunt
admonere. Omnis uero similitudo duplex est: aut enim ex pluribus
similitudo colligitur, et inductio nuncupatur, quod Graeci *epagoge* nominant,
aut singulae res per similitudinem comparantur. Ac prior quidem huiusmodi
est: Si tutor fidem praestare debet, si socius, si cui mandaueris, si qui
fiduciam acceperit, debet etiam procarator. Nam cum in pluribus rebus fides
praestari debeat, unaque similitudo sit in fide praestanda tam in tutore quam socio,
atque eo cui mandatum sit, eoque qui fiduciam acceperit, debet eadem similitudo
procuratori etiam conuenire. Fiduciam uero accepit cuicumque res aliqua mancipatur,
ut eam mancipanti remancipet, uelut si quis tempus dubium timens amico
potentiori fundum mancipet, ut ei cum tempus quod suspectum est praeterierit
reddat; haec mancipatio fiduciaria nominatur, idcirco quod restituendi fides
interponitur. Hac similitudinis collectione plurimum Socrates esse usus
dicitur, ut in Platonis aliorumque eius sectatorum uoluminibus inuenitur.
Quoties uero una res uni rei per similitudinem comparatur, hoc modo colligitur
argumentum. Regendorum finium arbitri esse dicuntur, qui finalia litigia
discernunt, ut si fuerit de finibus orta contentio, eorum dirimatur arbitrio.
Sed fines in agrorum tantum limitibus esse dicuntur, arbitri autem finiam
regendorum in ciuitate esse non poseunt. Item arceri aquam in agris tantum dici
solet, ubi si ex aliquo loco aqua pluuia colligatur, et defluens in campos uicini
pascua frugesue corrumpat, arbitri arcendae aquae a magistratibus statuebantur.
Quaeritur ergo an in urbe arcendae quae arbitrium possimus adigere. Et
argumentum capitur ex similitudine. Si regendorum finium, quia solius agri
sunt, in urbe arbitrum adigere non possis, ne aquae quidem arcendae, quia
solorum esse uidetur agrorum, in urbe arbitrum possis adigere. Hic igitur una
res uni rei similitudine coniuncta est. Ex eodem etiam similitudinis loco
illa sumi Cicero proponit quae uocantur exempla, ueluti Crassus in causa
Curiana, quae fuit huiusmodi: Quidam praegunutem uxorem relinquens scripsit
haeredem posthumum, eique alium substituit secundum, qui Curius uocabatur, ea
conditione, ut si posthumus, qui intra menses decem proximos nasceretur, ante moreretur
quam in suam tutelam peruenisset, idem ante obiret diem, quam testamentum iure
facere posset, secundus haeres succederet; quod si ad id tempus peruenisset
quo, iam firmo iudicio in suam tutelam receptus, iure ciuili instituto posset
haerede defungi, secundus haeres, id est Curius, non succederet quae uocatur
substituto pupillaris: quaesitum est an ualeret ita instituta ratio. Crassus,
igitur multa protulit exempla, quibus ita institutis haeres obtinuisse
haereditatem, quae exemplorum commemoratio iudices mouit. Dicit etiam
ipsos quoque iurisconsultos uti saepius exemplis, ueluti cum fingitur, id est
imaginatur, propositio, ut casus de quo agitur per similitudinem intelligatur,
hoc modo: Si quis enim iurisperitus adiiciat id quod non iure contractum est
nullius esse momenti, adhibeatque exemplum tale, uelut si quis rem non mancipi
mancipauerit, num idcirco aut rem alienauit, aut se reo facto potuit obligasse?
minime, quod enim non iure contractum est nil retinet firmitatis. Et alia
huiusmodi apud iurisperitos inueniuntur, in quibus oratores maxime ualent,
quibus etiam in tantum fingere licet, ut eorum ratione etiam mortui saepe ab
inferis excitentur, quod Tullius in ea facit oratione qua Caelium defendit. Sed
latior, inquit, est illorum campus, id est oratorum, quibuss patiari ac
deuagari licet: nec idcirco minus caeteris quoque facultatibus similitudines
prosunt, quoniam eadem argumenta maximis minimisque causis conueniunt; quo fit
ut loci quoque argumentorum diuersarum artium quaestionibus accomodentur. SEQUITUR
SIMILITUDINEM DIFFERENTIA REI MAXIME CONTRARIA SUPERIORI; SED EST EIUSDEM
DISSIMILE ET SIMILE INVENIRE. EIUS GENERIS HAEC SUNT: NON, QUEMADMODUM
QUOD MULIERI DEBEAS, RECTE IPSI MULIERI SINE TUTORE AUCTORE SOLVAS, ITEM,
QUOD PUPILLO AUT PUPILLAE DEBEAS, RECTE POSSIS EODEM MODO SOLVERE.
Eiusdem facultatis est similitudines differentiasque cognoscere; qui enim scit
quid sit idem, nosse poterit quid sit diuersum. Omnis uero similitudoidem
aliquid esse constituit, quod enim idem est secundum qualitatem, id simile esse
necesse est. Omnis quippe res aut substantia eaedem sunt, aut qualitate, aut
caeteris praedicamentis. Quod si ita est, et animus intelligere hoc idem in
pluribus praedicamentis potest. Sed eam hoc ipsum idem in praedicamentis notat,
eodem modo in eisdem praedicamentis quod diuersum est intuetur; sed simile idem
est, differentia uero diuersum. Idem igitur animus eademque intelligentia
similitudinem differentiamque cognoscit. Differentiarum uero multae sunt
species, aliae quippe sunt substantiales, ut homini rationale, aliae non
substantiales sed inseparabiles, ut nigrum Aethiopi atque coruo; aliae uero
mobiles neque constantes, ut sedere, stare, et huiuscemodi caeterae quibus et
ab aliis hominibus et a nobis ipsis saepe distamus. Item differentiae aliae
aliquo modo sunt generum diuisibiles, aliae aliquo modo specierum
constitutiuae; sed si a constitutiuis argumentum ducatur, uelut a genere ducitur.
Nam sicut genus continet speciem, ita differentiae continent species. Sane si
differentiae constitutiuae ut genera intelligentur, fides ab his ad ea
aptabitur quae constituunt. Haec enim talium differentiarum ueluti formae
quaedam sunt. Sin uero sint diuisibilis, siquidem ad ea probanda, id est
genera, quae diuidunt, earum ducitur fides, a forma argumentum fieri uidetur,
nam tales differentiae eorum quae diuiduntur formae quaedam sunt. Quod ei
ad ea probanda referuntur quae in contrariam partem genus diuidunt, tunc
proprie a differentia fieri argumentum uidetur, quia contrariae ueluti
differentiae comparantur. Quod uero ad exemplum attinet Tullii huiusmodi
est: Mulieres antiquitus perpetua tutela tenebantur, pupilli item sub tutoribus
agunt; sed mulieribus si quid debitum fuisset, sine tutoris auctoritate poterat
solui, pupillis uero minime. Ergo si quaeratur an id quod debeatur pupillo
cuilibet, renuente tutore, possit exsolui, a differentia sumitur argumentum,
sic: Non sicut mulieri sine tutoris auctoritate debitum possis exsoluere, eodem
modo, nisi auctoritas tutoris accesserit, pupillo soluere quod debeas possis;
illas enim perpetua tutela, etiam prouecta iam aetate, continentur, illorum
tutelae certus annorum numerus terminum facit; atque idcirco solui pupillo sine
auctoritate non poterit. Differt enim persona mulierum a persona pupillorum,
uel in eo quod pupilli non perpetua reguntur tutela, mulieres uero perpetua;
uel quod pupillus nullum suae rei administrandae utilitatis iudicium habere
potest cum sit aliquis mulieribus etsi non firmus, in explicanda familiaris rei
utilitate delectus. DEINCEPS LOCUS EST QUI E CONTRARIO DICITUR.
CONTRARIORUM AUTEM GENERA PLURA; UNUM EORUM QUAE IN EODEM GENERE PLURIMUM
DIFFERUNT, UT SAPIENTIA STULTITIA. EODEM AUTEM GENERE DICUNTUR QUIBUS
PROPOSITIS OCCURRUNT TAMQUAM E REGIONE QUAEDAM CONTRARIA, UT CELERITATI
TARDITAS, NON DEBILITAS. EX QUIBUS CONTRARIIS ARGUMENTA TALIA EXISTUNT: SI
STULTITIAM FUGIMUS, SAPIENTIAM SEQUAMUR ET BONITATEM SI MALITIAM. HAEC QUAE EX
EODEM GENERE CONTRARIA SUNT APPELLANTUR ADVERSA. SUNT ENIM ALIA CONTRARIA,
QUAE PRIVANTIA LICET APPELLEMUS LATINE, GRAECI APPELLANT *STERETIKA*.
PRAEPOSITO ENIM 'IN' PRIVATUR VERBUM EA VI, QUAM HABERET SI 'IN' PRAEPOSITUM
NON FUISSET, DIGNITAS INDIGNITAS, HUMANITAS INHUMANITAS, ET CAETERA GENERIS
EIUSDEM, QUORUM TRACTACTIO EST EADEM QUAE SUPERIORUM QUAE ADVERSA DIXI. NAM
ALIA QUOQUE SUNT CONTRARIORUM GENERA, VELUT EA QUAE CUM ALIQUO CONFERUNTUR, UT
DUPLUM SIMPLUM, MULTA PAUCA, LONGUM BREVE, MAIUS MINUS. SUNT ETIAM ILLA
VALDE CONTRARIA QUAE APPELLANTUR NEGANTIA; EA *APOPHATIKA*; GRAECE, CONTRARIA
AIENTIBUS: SI HOC EST, ILLUD NON EST. QUID ENIM OPUS EXEMPLO EST? TANTUM
INTELLEGATUR, IN ARGUMENTO QUAERENDO CONTRARIIS OMNIBUS CONTRARIA NON
CONVENIRE. Diuisio, differentiae loco, nunc de contrariis tractat. Quare
uti rerum ordo clarius colliquescat, pauca mihi ex Aristotele sumenda sunt quae
ille uir omnium longe doctissimus de hac diuisione tractauit, quanquam M.
Tullius re quidem Aristoteli fere consentit sed ab eo nominum interpretatione diuersus
est. Nam quae Aristoteles opposita, id est *antikeimena* uocat, ea Tullius
contraria nominat; sed haec paulo posterius. Nunc Aristotelis diuisio
consideretur. Oppositorum igitur secundum Aristotelem alia sunt contraria, alia
priuatio et habitus, alia relatiua, alia contradictoria. Contraria quidem, ut
album atque nigrum; habitus uero et priuatio, ut uisus et caecitas, dignitas et
indignitas; relatiua uero, ut pater, filius, dominus, seruus; contradictioria,
ut est dies, non est dies: horum omnium tales inter se differentiae
considerantur. Nam quae contraria sunt, partim mediata sunt, partim uero
medio carent. Mediata sunt, ut album, nigrum, est enim horum medius quilibet
alius color, ut rubeas uel pallidus, et horum contrariorum non nec esse est
alterum semper inesse corporibus. Neque enim omne corpus aut album aut nigrum
est; sed aliquoties in horum medietate est constitutum, ut sit rubrum uel
pallidum. Immediata uero contraria sunt quorum nihil medium poterit inueniri,
ut grauitas et leuitas: horum enim nihil est medium. Nam quae leuia sunt,
sursum feruntur, quae grauia, deorsum. Quod autem sit corpus quod neque sursum
neque deorsum feratur, nihil poterit inueniri. Sed immediata contraria talia
sunt, ut allerum eorum accidere semper inhaereat, ut in propositio superius
exemplo. Necesse est enim omne corpus uel leue esse uel graue, quia
leuitas et grauitas medium non habent, quod praeterea inesse corporibus
possit. At ea quae in priuatione et habitu sunt, ut caecitas et uisus,
distant quidem ab his contrariis quae claudunt aliquam medietatem, quod ipsa
medietatem non habent; ab his uero contrariis differunt quae sunt immediata,
quoniam horum contrariorum alterum semper subiecto inesse est, ut corpori
grauitatem uel leuitatem; priuationem uero et habitum non semper, ut cum sit
habitus quidem uisus, priuatio autem caecitas, non omne quod uideri potest, aut
uidet, aut caecum est: infans quippe nondum editus neque uidet, quia nondum
processit in luce, neque caecus est, quia nondum habuit uisum, quem potuisset
amittere. Idem de catulis dici potest, qui statim nati nequeunt intueri, nam
tunc eos nec caecos dicere possumus, nec uidentes. Et postremo contraria semper
in suis qualitatibus considerantur; priuationes autem, non quod ipsae sint
aliquid sed ex habitus absentia colliguntur neque enim caecitas est aliquid sed
a uisus intelligitur abscessu. Tam uero priuatio quam contrarietas
differt a relationis oppositione, eo quod neque contraria, neque priuatoria
simul esse possunt; idem enim in uno eodemque tempore, uno eodemque in loco
album et nigrum, uidens et caecum esse non poterit; sed relatiua a se nequeunt
separari, neque enim potest esse filius sine patre, nec seruus, si dominus non
sit. Amplius, contraria ad se et priuatoria non referuntur. Nemo enim dicit
album nigri, uel nigrum albi, uel caecitatem uisus, uel uisum caecitatis. Quae
uero in relatione sunt posita in ipsa relationis praedicatione consistunt, ut
duplum dimidii, dominus serui, et caetera ad hunc modum. Tam uero
contraria quam etiam relationes differunt a contradictionibus, quoniam
contradictiones quidem semper in oratione consistunt, et in altera earum parte
ueritas, in altera falsitas inuenitur, contraria uero priuatoria et relationes
in simplicibus partibus orationis inuenitur et in his neque ueritas neque
falsitas inest. Nam cum dico album, nigrum, caecitas, uisus, dominus,
seruus, simplices orationis partes sunt, neque uerum, neque mendacium
continentes; in simplicibus enim partibus orationis ueritas uel falsitas nulla
est: cum autem dico dies est, dies non est, utraeque propositiones, una in
affirmatione, altera in negatione posita, orationes sunt. Sed M. Tullius
non tam propriis nominibus quam notioribus utitur; ait enim contrariorum alia
esse quae aduersa uocantur, alia quae priuantia, alia quae in comparatione
sunt, alia quae aientia et negantia nuncupantur. Sed quae contraria nominat,
opposita uerius dicerentur; quae aduersa dicit, contrariorum melius susciperent
nomen; quae in collatione nominat, ea relatiua uel ad aliquid certius
uocarentur: sed utatur nominibus ut uolet, dum res ipeae certa proprietatis
suae ratione signentur; nos uero in caeteris quos edidimus libris eo
nuncupauimus modo, quo superius in Aristotelis dictum est diuisione. Secundum M.
Tullium igitur contrariorum alia sunt aduersa, ut sapientia, stultitia; alia
priuantia, ut dignitas et indignitas; alia quae cum aliquo conferuntur, ut
duplum, simplum; alia quae appellantur negantia, e contrario aientibus
constituta, ut si hoc est, illud non est. Aduersa igitur sunt quae, sub
uno genere posita, plurimum differunt, ut album, nigrum, quae a se plurimum
distant sub uno genere posito, id est sub colore. Item celeritati tarditas
aduersa est, positis utrisque sub motu, neque enim celeritati debilitus
opponenda est, quia debilitati firma ualetudo contraria est, quod in diuisione
omisit Cicero sed docuit exemplo; illa quoque dicuntur aduersa, quae, in
diuersis generibus sita, plurimum a se discrepare intelliguntur, ut sapientiae
stultitia. Illa enim sub genere boni est, haec uero sub mali, quamquam
huiusmodi exemplum priuationem potius spectare uideatur; nam stultitia priuatio
est sapientiae, nec quidquam est aliud stultitia nisi sapientiae et rationis
absentia; sed quae sint quae priuantia Cicero appellat, posterius demonstrabo.
Ex his aduersis hoc modo sumitur argumentum. Si stultitiam fugimus, sapientiam
sequamur; si bonitatem appetimus, malitiam fugiamus, quanquam malitia quoque,
secundum eumdem modum qui superius dictus est, priuationibus possit
adiungi. Priuantia uero secundum Ciceronem sunt, quae Graece *steretika*
appellantur, quae habent eam partem orationis praepositam, quae cum fuerit
adiecta, semper fere aliquid demit ut ea in praepositio; haec enim syllaba cui
fuerit apposita, demit fere aliquid ex ea ui quam esset res quaelibet habitura,
si in syllabam praepositam non haberet, ut humanitati inhumanitas: in namque
praeposita id de quo dicitur humanitate priuauit, ut dignitas, indignitas; et
Tullius quidem ea tantum priuantia esse confirmat, in quibuscumque syllaba ista
praeponitur: priuantium quippe natura secundum Tullium huius syllabae
commemoratione finitur; a Peripateticis uero accepimus priuationes cum
simplicibus nominibus, tum priuatoriis syllabis efferri, cum simplicibus norninibus,
ut caecitas, cum priuantibus uero syllabis, ut indignitas, inhumanitas.
Quocirca, secundum M. Tullium, caecitas non erit priuatio uisus sed ei
aduersum, atque idcirco forsitan stultitiam inter aduersa numerauit, quoniam
non habet in syllabam ex qua priuationes arbitrantur existere. Ex quibus
eodem modo, ut in superius positis aduersis, argumenta ducuntur: Inhumanitalem
auersemur, si humanitas consectanda est. Illa uero contraria, ut ait
Tullius, quae cum aliquo conferuntur, talia sunt, ut duplum simpli. Id
tantumdem est tanquam si diceret duplum dimidii simplum enim dupli dimidium
est, et pater filii; eaque sunt semper reciprocantia, aliquoties quidem septimo
casu, aliquoties uero genitiuo, nam filius patris est filius et pater filii,
haec secundum genitiuum conuersio est, et duplum simplo duplum est, haec
secundum septimum casum; sunt etiam quae accusatiuo, ut pauca ad multa, et
magnum ad paruum. Item negantia sunt quae in affirmationibus et
negationibus posita sunt, ut si hoc est, illud non est, ueluti si dies est, nox
non est, atque hanc oppositionem Cicero ualde dicit esse contrariam. Ex
quibus omnibus secundum superius dictum modum argumentorum facultas est, nam ex
relatiuis contrariis ita sumimus argumentum si pater est, fieri non potest quin
ei filius sit. Ex negantibus autem quae *apophatika* (ut ait) Graeci uocant,
ita: Si sol supra terram fuit, nox esse non potuit haec enim
affirmatio illam perimit negationem; cur uero haec negantia esse constituerit
mirandum est. Nam quae negantia sunt aientibus opponuntur, et simul esse non
possunt, ut diem esse ac diem non esse, hoc uero consequens est cum ita
dicatur, si hoc est, illud non est, ut si dies est, nox non est. Atque
affirmationem negationemque Tullius ualde dicit esse contrariam sed in hac consequentia
nequeunt csse contraria: nam quod est consequens, contrarium non est. AB
ADIUNCTIS AUTEM POSUI EQUIDEM EXEMPLUM PAULO ANTE, MULTA ADIUNGI, QUAE
SUSCIPIENDA ESSENT SI STATUISSEMUS EX EDICTO SECUNDUM EAS TABULAS POSSESSIONEM
DARI, QUAS IS INSTITUISSET CUI TESTAMENTI FACTIO NULLA ESSET. SED LOCUS HIC
MAGIS AD CONIECTURALES CAUSAS, QUAE VERSANTUR IN IUDICIIS, VALET, CUM QUAERITUR
QUID AUT SIT AUT EUENERIT AUT FUTURUM SIT AUT QUID OMNINO FIERI POSSIT. AC
LOCI QUIDEM IPSIUS FORMA TALIS EST. ADMONET AUTEM HIC LOCUS, UT QUAERATUR QUID
ANTE REM, QUID CUM RE, QUID POST REM EVENERIT. "NIHIL HOC AD IUS; AD
CICERONEM" INQUIEBAT GALLUS NOSTER, SI QUIS AD EUM QUID TALE [1122C]
RETTULERAT, UT DE FACTO QUAERERETUR. TU TAMEN PATIERE NULLUM A ME ARTIS
INSTITUTAE LOCUM PRAETERIRI; NE, SI NIHIL NISI QUOD AD TE PERTINEAT SCRIBENDUM
PUTABIS, NIMIUM TE AMARE VIDEARE. EST IGITUR MAGNA EX PARTE LOCUS HIC ORATORIUS
NON MODO NON IURIS CONSULTORUM, SED NE PHILOSOPHORUM QUIDEM. [12.52] ANTE
REM ENIM QUAERUNTUR QUAE TALIA SUNT: APPARATUS COLLOQUIA LOCUS CONSTITUTUM
CONVIVIUM; CUM RE AUTEM: PEDUM CREPITUS, STREPITUS HOMINUM, CORPORUM UMBRAE ET
SI QUID EIUS MODI; AT POST REM: PALLOR RUBOR TITUBATIO, SI QUA ALIA SIGNA
CONTURBATIONIS ET CONSCIENTIAE, PRAETEREA RESTINCTUS IGNIS, GLADIUS CRUENTUS
CAETERAQUE QUAE SUSPICIONEM FACTI POSSUNT MOVERE. Qui sit ab
adiunctis locus breui superius monstrauit exemplo, eo scilicet quo dixit: Si
secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas possessio bonorum daretur,
consequens esss ut secundum quoque puerorum et seruorum tabulas possessio
permitteretur. Sed nunc formam ipsam et quasi subiectum loci monstrare
proponit, quae est huiusmodi: Ab adiunctis enim locus est, cum ex eo quod
proponitur aliquid aliud uel esse, uel fuisse, uel futurum esse argumentatione
colligitur, ut in eo ipse quod dudum posuit exemplo. Approbatur enim non debere
secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas bonorum possessionem dari,
quia si id fuerit positum, id futurum est, ut secundum puerorum quoque ac seruorum
tabulas honorum possessio permittatur. Talia uero sunt quae dicuntur adiuncta,
ut circa rem fere quae quaeritur inueniantur, neque tamen nec esse sit ei
semper adhaerere; et forma quidem huius loci talis est, ut hanc quoque
definitionem possit admittere. Ab ad iunctis locus est cum ex aliquibus, quae
sunt proxima eis de quibus quaeritur rebus, id quod quaeritur uel inesse, uel
esse, uel futurum esse monstratur. Qui locus est coniecturalibus causae,
maxima necessarius. Cum enim de facto quaeritur, tum si id factum est quod
dubitatur, qui uel fuerit, uel sit, uel futurum sit, considerari solet: multa
enim sunt quae unicuique adiuncta rei uariorum euentu temporum colliguntur.
Idcirco enim quid ante rem, quid cum re, quid post rem euenerit, in
coniecturalibus causis inquiritur, quae ab oratoribus tractantur solis, neque
iurisconsultis in huiusmodi negotiis cum rhetorica facultate ulla communio est,
iuris enim peritus de facti qualitate, non etiam de ipsius facti ueritate
respondet. Idcirco quoties ad Gallum peritum iuris facti quaestio deferebatur,
NIHIL AD NOS inquiebat, et ad Ciceronem potius consulentes, id est ad rhetorem
remittebat. In quo Tullius facere ad Trebatium locum miscuit dicens: Quanquam
locus hic ab adiunctis coniecturalibus causis maxime utilis, nihil consultorum
iuris prudentiam iuuet, patiere me tamen, inquit, nullam suscepti operis partem
praeterire, ne si in hoc libro nihil praeter tuae artis exempla conscripsero,
tuae tantum gratiae uideatur addictus. Ab adiunctis uero locus qui non
modo iurisconsultis sed ne philosophis quidem praeter oratores non patet, trium
saepe temporum ratione tractandus est. Nam de facto si quaeritur, quid uel ante
id, uel cum eo, uel post id fuerit nec esse est uestigari. Ante rem quidem hoc
modo, apparatus; uerisimile est enim effecisse aliquem quod ante efficiendum
parauit, colloquia fieri enim potuit ut amauerit, qui saepe fuerit
collocutus. LOCUS, uelut cum ad aliquid faciendum opportunus locus
eligitur. CONSTITUTUM CONVIVIUM, uelut si quis constituto ante conuiuio
in eo fecisse aliquid arguatur capiaturque coniectura facti, ex eo ipse quod
sit conuiuium constitutum, atque horum omnium ante rem de qua quaeritur exempla
sunt. Cum re uero hoc modo: Pedum crapitus, uelut si isse in quempiam locum
aliquis accusetur, pedum crepitu deprehensus esse probabitur; uel si fuisse
adulter in cubiculo ex umbra corporis designetur, haec cum ipsis de quibus
quaeritur inspecta, eisdem tamen intelliguntur adiuncta. Post rem uero, si quas
conscientiae maculas pallor, rubor, titubatioque prodiderit: restinctus ignis,
uelut si clam factum aliquid exstincto igni uelimus ostendere, ut tutius
notitiam submouentibus tenebris committeretur. Item gladius cruentus peractum
facinus monstrat. Haec omnia post rem facto intelliguntur adiuncta. Et
semper ante rem cum re, et post rem, secundum rationem temporum intelligendum est,
neque ita ut in antecedentibus et consequentibus. Illic enim naturae ratio
consideratur. Omnia quippe simul sunt: nam quod antecedit, si positum sit,
statim est id quod consequitur, ut si ponas hominem statim animal esse nec esse
est, nec ante secundum tempus homo dici potest, post uero subsequi animal, ut
ante aliquis apparatus est secundum tempus, posterior effectus. Itaque illic
antecedentia et consequentia nominantur, hic ante rem, cum re, et post rem.
Idcirco quod illud quidem, non secundum tempus, sed secundum principalitatem
naturae secum simul aliquid trahentis antecedens dicitur, consequens id quod
antecedens comitatur. Ea uero quae secundum temporis priorem posterioremue
rationem considerantur, adiuncta, idcirco ante rem, cum re et post rem coepere
uocabulum. DEINCEPS EST LOCUS DIALECTICORUM PROPRIUS EX CONSEQUENTIBUS ET
ANTECEDENTIBUS ET REPUGNANTIBUS. NAM CONIUNCTA, DE QUIBUS PAULO ANTE DICTUM
EST, NON SEMPER EVENIUNT; CONSEQUENTIA AUTEM SEMPER. EA ENIM DICO CONSEQUENTIA
QUAE REM NECESSARIO CONSEQUUNTUR; ITEMQUE ET ANTECEDENTIA ET REPUGNANTIA.
QUIDQUID ENIM SEQUITUR QUAMQUE REM, ID COHAERET CUM RE NECESSARIO; ET QUIDQUID
REPUGNAT, ID EIUS MODI EST UT COHAERERE NUMQUAM POSSIT. Expedito
adiunctorum loco, nunc de antecedentibus et consequentibus et repugnantibus
disserit. Qui locus sit unus in tria uelut membra diuisus est. M. quidem
Tullius loci huius uocabulum tacuit, mihi autem totus conditionalis appellandus
uidetur. Cuius cum promptissime natura claruerit, nomen quoque ei, quod nos
posuimus, recte inditum manifestius apparebit. Primum igitur singularum
partium definitio prodenda est. Itaque antecedens est, quo posito aliud nec
esse est consequatur: itemque consequens alicuius est, quod esse nec esse est,
si illud cuius est consequens praecessisse constiterit. Repugnans est quod
simul cum eo cui repugnare dicitur esse non possit. Antecedentium igitur,
atque consequentium, et repugnantium, unum esse locum praediximus, qui quomodo
sit unus, paucis ostendam. Primum igitur dum quaereretur quonam modo unus esset
locus a consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, dicebatur quoniam
eiusdem mentis esset atque intelligentiae tam consentanea sibimet quam
dissidentia praeuidere, idcirco hunc quoque locum unum uideri. Consentaneorum
namque duae sunt partes, antecedens una, altera consequens. Nam cum altero
praecedente comitatur alterum, illa sibi in ipsa naturae consequentia
consentire necesse est. Repugnantium uero tametsi duae partes sint, unum tamen
est utriusque uocabulum, utraque enim repugnantia nominantur. Duae uero esse,
quae sibimet repugnent, atque a se dissentiant nullus ignorat; sed eo distant,
quod antecedentium et consequentium duo sunt nomina, licet unus sit utriusque
consensus; repugnantibus uero unum nomen est, cum sit unus in utrisque dissensus,
ergo eadem mens, eademque intelligentiae ratio id quod praecedit et id quod
comitatur, intelligit. Neque enim fieri potest ut antecedens aliquid
intelligatur, nisi in eodem quid sit consequens consideretur: eodem quoque modo
nec consequens, nisi appareat quid praecedat; item repugnans aliquod
intelligere nemo potest, nisi intelligat cui repugnet: sed quoniam eadem ratio
potest similia dissimiliaque perspicere, antecedentium uero et consequentium
consensus quidam et per naturae similitudinem concordia est, dissensus uero in
repugnantibus dissimilitudo, nec esse est ut una atque eadem ratio
antecedentium consequentiumque naturam et repugnantium spectet; quo fit ut unus
quoque locus sit eorum quae una intelligentia comprehendit. Sed huic
opponebatur: Cur igitur alium ex similitudine, alium ex contrario locum Marcus
Tullius superius enumerauit? Nam secundum propositam rationem, quoniam
similitudinem et contrarietatem intelligentia una perpendit, unus locus similium
contrariorumque esse debuisset. Sed respondebatur quoniam non eodem modo sibi
antecedentia et consequentia consentire dicuntur, sicut ea qum similia
nuncupantur. In his namque una tantum qualitas inuenitur, et secundum eamdem
qualitatem similia esse dicuntur; at in antecedentibus et consequentibus non
qualitatis similitudo sed quidam naturae consensus est. Et quae similia sunt
sine se esse possunt, antecedentia uero et consequentia sine se esse non
possunt, atque idcirco non uidetur esse consequentium et antecedentium cum
similitudine ulla communio naturae. Quae ratio non ualde uidentur idonea, nec
explicat quod demonstrare conabatur. Illud certe firmissimum esse
constat, quod huius loci tractatus conditionalibus semper propositionibus
accomonodaretur. Conditionalis uero propositio est quae cum conditione
pronuntiat esse aliquid, si aliud fuerit, ueluti cum dicimus: Si dies est,
lucet. Haec igitur rerum consequentia facile in repugnantiam uertitur.
Nam si rebus consequentibus negatio interponatur, ex consequentibus repugnantia
redduntur, hoc modo: Si dies est, lux est. Repugantia sunt
ita: Si dies est, lux non est repugnant enim diem esse et lucem non
esse. Quae repugnantia in conditione consistit. Dicimus enim: Si dies est,
lux non est nam diei contrarium est nox. Consequens uero noctis, lucem non
esse, quare esse diem et non esse lucem repugnat. Argumentum uero est,
hanc repugnantiam in conditione consistere, quia si conditio deficiat, nulla
est repugnantia, hoc modo: Dies est Lux non est utraeque enim
disiunctae propositiones suas sententias gerunt, nec quidquam intelliguntur
habere commune, atque ideo diuersis acceptae temporibus uerae sunt, nec
repugnant. Nam sicut in his propositionibus, dies est, lux est, nulla est consequentia,
quoniam conditio deest, quae propositionem facit connexam sed utraeque a se
disiunctae suam sententiam claudunt, ita in his quibus proponitur, dies est,
lux non est nulla est repugnantia, quoniam seruat suam utraque separata
sententiam. At si his conditio interueniat superiorum quidem, ita sententia
copulatur, ut consequentes fiant, posteriorum uero ita ut repugnantes, hoc
modo: Si dies est, lux est. Haec consequens propositio ex duabus per
conditionem mediam effecta est una. At si sit ita, si dies est, lux non est,
repugnat. Negatum enim quod sequitur repugnare necesse est. Amplius,
argumentum quod ex antecedentibus et consequentibus fit ex unius propositionis
connexae partibus nascitur, nam conditionalis propositionis connexae una pars
est antecedens, alia consequens. Quod si a repugnantibus argumentum fiat,
rursus ab unius propositionis membris tale argumentum nasci oportebit. Igitur
ex his propositionibus, dies est, lux est, una esse non potest nisi a
conditione copulentur, ut unum sit antecedens, aliud consequens, et ideo in his
ex antecedenti et consequenti argumentum esse non potest, quoniam duae sunt ex
illis quoque propositionibus quae sunt, dies est, lux non est: una esse non poterit,
nisi conditionis adiunctione in unius quodammodo propositionis sententiam
reducantur cuius propositionis partes sunt repugnantes. Nam, ut in connexa
propositione una pars antecedens, alia est consequens, ita in repugnanti
utraque pars propositionis a semet inuicem repugnat ac dissidet. Amplius:
repugnans propositio connexae partem contrariarm tenet, nam ut in illa quod
antecedit secum id quod sequitur trahit, ita in hac propositione partes simul
esse non possunt. Contrariae uero differentiae sub eodem genere poni solent. Si
igitur connexa propositio in conditione est constituta, repugnans quoque in
conditione subsistit; quod si et consequentiam propositionum et repugnantiam
conditio facit, non est dubium quin locus hic iure conditionalis uocetur, ac
sit unus positus in conditione diuisis partibus, id est in antecedentem
consequentemque et repugnantem. Connexaeque namque propositionis una pars
antecedens est, alia consequens. Repugnantis uero propositionis utraque
repugnatae dissidet. Itaque connexae propositionis partes antecedens et
consequens sunt, repugnantis uero repugnantes. Nec illud intelligentiam turbet
quod dies est et lux est quadam sibi ratione consentiunt. Item dies est et lux
non est, quasi a se dissentiunt atque discordant, nam connexa est propositio si
cum aliud antecesserit, aliud consequatur. Item repugnans, si uno posito aliud
inferatur, quod esse non potest nisi id ius conditionis efficiat. Quocirca
aperte demonstratum esse arbitror conditionalem hunc locum uocari et recte unum
esse a M. Tullio constitutum. Quomodo uero fiat ab antecedentibus et
consequentibus et repugnantibus argumentum, posterius dicam. Sed quoniam
nullius facultatis alterius est, quid uel quamque rem consequitur, uel quid
cuique repugnet inspicere, nisi dialecticae tantam, quae huius quam maxime rei
perititiam profitetur, idcirco ait hunc esse locum totum dialecticorum.
Qui etiam ab adiunctis longe lateque diuersus est. Primum quod adiuncta prodere
sese atque ostendere inuicem poesunt, non uero perficere atque adimplere
naturam, ueluti ambulationem pedum strepitus significare quidem ac denuntiare
potest, efficere uero non potest. Neque etiam ambulationem efficit pedum
strepitus, nec uero ex neccssitate ambulatio ut sit pedum strepitus auctor est
sed saepe ita ambulatur, ut nullus pedum strepitus exaudiatur; saepe non mulato
loco moueri pedes ac strepere praeter ambulationem queunt; idcirco non semper
inueniunt ad iuncta: propositoque termino quem probare contendimus, saepe ex
adiunctis argumenta deficiant, quia ipsa quoque aliquoties deficere uidentur
adiuncta. Praecedentia uero et consequentia et repugnantia numquam desunt omne
enim quidquid in rebus est, habet quod se aut sequatur naturaliter, aut
praecedat. Est etiam a quo per naturae diuersitatem dissideat, uelut animal
sequitur quidem hominem, praecedit uero substantiam; dicimus enim: Si homo
est, animal est substantiam uero praecedit, cum proponimus, si animal est,
substantia est. Repugnat uero mortuo cum enuntiamus, si animal est,
mortuum non est. Praeterea quae sunt adiuncta temporibus distributae
sunt, ut ante rem, cum re, post rem. Quae uero sunt antecedentia, consequentia,
et repugnantia, quomodolibet modo in temporibus sint, nihil refert. Nam priora
saepe temporibus comitantur, et temporibus posteriora praecedunt, et quae simul
temporibus sunt, alias praecedunt, alias uero consequuntur, ut superius quoque
saepe diximus. Amplius, quae antecedentia sunt et consequentia relinquere
sese non possunt, nec sibi repugnantia cobaerere, et sunt repugnantia
necessario sibimet inconnexa; quae uero sunt adiuncta nihil obtinent
necessitatis, quia et iungi sibimet, et a se separari queunt. Quae cum
ita sint, quaestio difficilis uehementer oboritur, uidetur enim minus
intuentibus nihil hic locus differre his locis qui dicti sunt uel a genere, uel
a specie, uel a contrariis. Nam genus semper speciem sequitur, speciem genus
praecedit, contraria simul esse non possunt. Quae soluenda est hoc modo:
Primum quia non omne consequens genus est, nec omnis species antecedens. Repugnantia
uero ipsa contraria sed contrariorum sunt consequentia, ut in locorum qui a M.
Tullio propositi sunt expositione monstrauimus. De hinc quia cum a genere fit
argumentum, ipsum genus assumitur, eodem quoque modo et species, cum ab ea
aliquid uolumus approbare, cum uero ab antecedentibus aliquid monstrare
contendimus, eo quod in conditionali propositione praecessit utimur in
assumptione, etiamsi non fuerit genus. Item si a consequenti argumentum fiat,
etiamsi species non sil, a consequenti parte conditionalis propositionis
ducitur argumentum, ueluti cum ita dicimus: Si ignis est, leuis est, ignis
anteoedit, leuitas sequitur; sed neutrum neutri est genus aut species,
assumitur itaque, atqui ignis est. Nunc igitur id quod antecedebat assumpsi, ex
quo monstratur conclusio, leuis igitur est. At si ita assumamus sed non est
leuis, id quod consequebatur assumpsi. Concluditur ergo atque monstratur, non
est igitur ignis. Vides igitur ut de his praecedentibus etconsequentibus
nunc biquamur quae in conditionali propositione posita, uel praecedere uel
consequi intelliguntur. Cum uero fit ex genere argumentum, species quidem est
de qua aliquid probare contendimus; genus uero assumimus non quasi praecedens
sed quasi continens, ut quidquid esse consideratur in genere, id formae quoquo
debeat aptari. Genus enim quoad permanet, a sua specie non recedit: cum uero de
specie sumimus argumentum, genus quidem est de quo aliud quaeritur; sed id
laboramus, ut quod de genere conamur ostendere, id ex specie possit facilius
agnosci. Ut cum uxori Fabiae relictum fuisset legatum, si materfanilias esset,
quoniam non conuenit in manum, scilicet, ab in manus conuentione, quae est species
uxoris, uxorem quod est matris familiae genus a legati iure seiungimus, et
legatum ad speciem, id est matremfamilias deriuamus. Sed illud interius
dispiciendum uidetur, num locus ab antecedentibus et consequentibus totus
superuacaneus esse uideatur, cum quolibet modo fuerint ex eo argumenta
composita, a caeteris locis quos superius deseripsimus non recedant. Nam
quodcumque ab antecedentibus et consequentibus ducitur argumentum, id uel a
toto, uel a partibus, uel a coniugatis, uel ab aliquo reliquorum tractum esse
perpenditur hoc modo: Si utilis est acquitas constituta ad res suas obtinendas,
utile est ius ciuile, ad id quod praecedit, quod sequitur igitur, hoc est a
definitione argumentum, scilicet ab assumptione praecedentis. At si ita dicam:
Sed non est utile ius ciuile, non est igitur utilis aequitas constituta ad res
suas obtinendas, hic per consequentis assumptionem a definitionis loco sumptum
est argumentum. Item a partium enumeratione, si neque censu, neque caeteris non
est liber, at censu uel caeteris, est igitur liber: at non est liber; neque
censu igitur, neque caeteris manumissus est. Sed notandum est quae sit
uis uniuscuiusque argumenti, et quonam modo proferatur. Sunt enim argumenta
quae predicatiuis apta sint syllogismis ut a definitione fiat sic: ius ciuile
est aequitas constituta his qui eiusdem sunt ciuitatis ad res suas obtinendas.
Id uero utile est, utile est igitur ius ciuile. Item a partibus: Qui neque
censu neque uindicta, neque testamento est manumissus, hic ex seruitute liber
factus non est; Stichus uero neque testamento, neque censu, neque uindicta
manumissus est; Stichus igitur liber non est: et in caeteris, eodem modo.
Omnia uero quaecumque per categoricum syllogismum proferri possunt, eadem per
conditionalem syllogismum dici queunt. Omnis namque praedicatiua propositio in
conditionalem uerti potest, hoc modo: omnis homo animal est, praedicatiua est;
haec facile uertitur in conditionalem ita, si homo est, animal est. Non uero
omnis conditionalis in praedicatiuam uerti potest, uelut haec: si peperit, cum
uiro concubuit. Nemo enim dicere potest ipsum peperisse, id esse quod cum uiro
concumbere, quo modo dicimus hominem, id esse quod animal sit. Alia enim
ratio est in his propositionibus quae ita dicuntur, quae peperit, cum uiro
concubuit. Haec enim similis est ei quae dicit, si peperit, cum uiro concubuit
sed praedicatiua propositio id esse subiectum dicit, quod fuerit praedicatum.
Conditionalis uero id ponit, ut si id quod antecedens fuerit necessario
comitetur quod subsequitur. Cum uero praedicatiua est propositio, si ea
uertetur in conditionalem, alia nimirum redditur propositio. Nam cum dicitur,
omnis homo animal est, ipse homo animal esse proponitur; cum uero, si homo est,
aninial est, non id sentitur, ut ille qui homo est, animal sit sed proposito
esse hominem, consequi ut sil animal. Ergo conditionalis syllogismus in
antecessione et consecutione positus, licet per definitionem, et per partium
enumerationem, et per coniugationem, et quolibet alio fiat modo, tamen in
propria forma se continet, et est conditionalis, id est utens propria potestate,
ut quodammodo caetera argumenta suae ueluti naturae uideatur habere subiecta.
Ut cum sit a definitione argumentum, si quidem per praedicatiuam formam factus
fuerit syllogismus, a definitione ductum esse dicatur. Sin uero per hypothesin
facta fuerit argumentatio, conditionalis fit syllogismus, quem discernat
assumptio, utrum ab antecedentis, an a consequentis parte promatur. Quo fit ut
etiamsi per caeteros locos conditionale argumentum proferatur, tamen suam
quamdam habeat formam, quandoquidem in antecessione et consecutione est
constitutus. Tunc enim definitio, partes, coniugatio, et caetera ueluti res
ipsa, fiunt ac non locus, cum uenerint in conditionem; at si conditio cesset,
ex ipsis profectum uidebitur argumentum. Quod si propositionem conditio
copulauerit, ipsa quidem ea sunt quae in propositionibus continentur ueluti
quaedam argumenti partes, locus uero in conditione est constitutus. Atque
haec ita dicta sunt, quasi aliter conditionalis hic locus tractari non ualeat, nisi
eorum aliquem quos praediximus includat: nam potest praeter eos etiam saepe
reperiri, ut cum dicimus: si homo est, risibilis est; si coruus est, niger est.
Hic enim nec definitionem, nec partes, nec ullum alium locum superius
enumeratum continet argumentum. Amplius, facile est in singulis eorum
differentias praeuidere: locus quippe a toto a substantia trahitur, a partibus
uero a rei compositione. Nam in simplicibus terminis tale argumentum non potest
inueniri, a nota, ab interpretatione; a coniugatis; ab eo quod ex eodem
utrumque deducitur; a genere; a continenti; a forma, ab eo quod continetur; a
differentia, ab eo quod discrepat; a similibus, ab eadem qualitate; a
contrariis, ab eo quod a se longe diuersa sunt; a causis, ab his qui efficiendi
uim habent; ab effectis, ab his quae uim alterius efficientiae susceperunt; ab
adiunctis, a uicinitate naturae; a comparatione maiorum, parium uel minorum; a
relatione, ad aequalem uel inaequalem quantitatem. Ab antecedentibus uero longe
alius modus est: constat enim in eo quod si propositum quid fuerit, aliud
quiddam modis omnibus existet, quod consequens appellatur; huius uero
intelligentia consistit in eo quod praecedente quolibet, aliud subsecutum;
repugnantium uero intelligentia consistit, non modo quod neque sequi, neque
antecedere possunt, uerum etiam quod simul esse non possunt, quae in conditione
consistere dubium non est. His igitur ita expeditis, quoniam M. Tullius
proprietatem loci succincte, ut in transcursu potuit, euidenter expressit, nunc
quibus modis eodem loco uti conueniat, adiungit. Quae Topicorum pars, quoniam
diligentius explananda est, finem quarto uolumini faciam, quinto caetera
redditurus. De omnibus quidem hypotheticis syllogismis, Patrici rhetorum
peritissime, plene abundanterque digessimus his libris, quos de eorum principaliter
institutione conscripsimus, a quibus integram perfectamque doctrinam, cui
resoluendi illa uacuum tempus esi, lector accipiet. Sed quia nunc Ciceronis Topica
sumpsimus exponenda, atque in his aliquorum M. Tullius modorum meminit,
dicendum mihi breuiter existimo de his septem conditionalibus syllogismis, que
eorum natura sit, propositionumque contextio, ut cum haec ad scientiam rite
praelibata peruenerint, Tulliana facilius noscantur exempla. Omne igitur
quod in quaestione dubitatur, aut uerisimilibus aut necessariis probabitur
argumentis. Argumentum uero omne aut in syllogismi ordinem cadit, aut ex
syllogismo uires accipit. Syllogismus uero omnis propositionibus constat.
Propositiones autem uel simplices sunt, uel compositae. Simplices sunt quae
simplicibus orationis partibus coniunguntur. Copulant autem incompositam
propositionem simplices orationis partes, nomen et uerbum, ueluti cum dicimus,
dies est, uel dies uernus est, uel dies serenus est; hic enim omnem uim
propositionis nomen connectit et uerbum. Omnis autem simplex propositio
ex subiecto praedicatoque consistit. Subiectum est de quo dicitur id quod
praedicatur. Praedicatum est quod de eo dicitur quod subiectum est. Verbum autem
aliquoties praedicato nomini adiungitur, aliquoties ipsum praedicatur. Praedicato
nomini adiungitur, ut in hac propositione quae dicit, dies serenus est: dies
enim subiectus est, serenus praedicatus; est uero uerbum sereno adiunctum est,
quod diximus esse praedicatum. At si talis sit propositio, quae solo nomine
constet et uerbo, ueluti cum dicimus, dies est, tunc dies subiicitur, est
uerbum sine dubio praedicatur; sine uerbo autem nulla est propositio: omnis
enim propositio uel uera uel falsa est; nisi autem uerbum sit quodlibet
adiunctum, quo esse aliquid aut non esse dicatur, nulla ueritas aut falsitas in
propositionibus deprehenditur. Saepe autem propositiones etiam ex totis
orationibus constant; ut si dicamus: Transire in Africam utile est Romanis; hic
enim subiectum quidem est transire in Africam, utile autem Romanis praedicatum,
est uero praedicato coniungitur. Huiusmodi igitur omnes propositiones
praedicatiuae dicuntur. Praedicatiuae uero appellantur, quia aliud de alio
praedicant. Omnesque qui ex his propositionibus fiunt syllogismi, secundum
enuntiationum suarum formas praedicatiui appellantur. Ex his autem
praedicatiuis propositionibus existunt compositae propositiones, quarum alia
quidem copulatiua coniunctione nectuntur, ut et dies est, et lux est; alia uero
per conditionem fiunt, quae etiam conditionales enuntiationes uocantur. Hae
uero sunt quae coniunctione quadam partibus interposita ad consequentiam
conditionemque ducuntur. Age enim sint duae propositiones praedicatiuae: una
quidem, quae dicit, animal est; alia uero quae proponit, homo est. His si
coniunctis interueniat, faciet, si homo est, animal est. Vides igitur ut duas
praedicatiuas propositiones in unam conditionem coniunctio copulauerit. Quae
cum ita sint, omnes hae propositiones hypotheticae, id est conditionales,
uocantur, atque ex his syllogismi tales existunt, quibus hypotheticis uel
conditionalibus nomen est. Omnis autem hypothetica propositio, uel per
connexionem fit, uel per disiunctionem. Per connexionem hoc modo, si dies est,
lux est. Per disiunctionem ita, aut dies est, aut nox est. Earum uero quae per
connexionem fiunt, aliae ex duabus affirmatiuis copulatae sunt, ut si dies est,
lux est, namque dies est, et lux est, utraeque aliquid affirmant; aliae ex
duabus negatiuis, ut si lux non est, dies non est, nam lucem non esse, et diem
non esse, utraque negatio est; aliae uero ex affirmatiua negatiuaque coniunctae
sunt, ut si dies est, nox non est; aliae uero ex negatiua affirmatiuaque
copulantur, ut si dies non est, nox est: omnes tamen in connexione positae
sunt. Aut enim affirmatio affirmationem sequitur, aut negatio negationem, eique
connexa est, aut affirmationem negatio, aut negationem affirmatio. Sed ex
connexis repugnantes manifestum esi nasci, namque ubi affirmatio sequitur
affirmationem, his si media negatio interposita sit, repugnantiam facit hoc
modo:si dies est, lax est. Hic affirmatio sequitur affirmationem; at cum dico,
si dies est, lux non est, repugnant inter se partes propostionis connexae,
interposita negatione. Item quoties negatio sequitur negationem, si posteriori
propositionis parti negatiuum dematur aduerbium, repugnantes fiunt hoc modo, si
animal non est, homo non est; haec connexio est ex duabus proposita negatiuis.
At si posteriori parti, id est homo non est, negatiuum detrahatur aduerbium,
fiet, si animal non est, homo est, quod repugnat; at si affirmatio negationem
sequatur, siue posteriori parti negatio iungatur, siue priori auferatur,
repugnantes fiunt, hoc modo, si dies non est, nox est. Hic igitur affirmatio
sequitur negationem. Siue igitur posteriori parti, id est, nox est, negatio
copuletur, ut sit ita, si dies non est, nox non est, siue priori auferatur, ut
sit ita, si dies est, nox non est, repugnantem fieri propositionem nec esse
est. Quod si negatio affirmationem sequatur, et posteriori parti negatiuum
aduerbium subtrahatur, propositionis connexae partes in repugnuntiam cadunt,
hoc modo, si uigilat, non stertit. Hic affirmationem sequitur negatio sed si
posteriori parti, id est, non stertit, negatio dematur, fiet, si uigilat
stertit, et erit repugnans. Sed in connexis atque disiunctis
propositionibus illud intelligendum est, quod in earum partibus et uis
quaestionis includitur et argumenti. Age enim dubitetur an lux sit, idque
approbandum sit ex eo quod dies est. Si igitur ita fiat propositio, si dies
est, lux est, ea quidem pars totius propositionis quae sequitur, id est, lux
est, quaestionis est. De ea namque quaeritur an lux sit. Ea uero quae prior
est, id est, dies est, uim continet argumenti. Ex eo enim quod dies est, lux
esse probabitur, et in caeteris quidem uel connexis, uel disiunctis eadem ratio
est. In omnibus uero his quoniam syllogismus atque argumentatio ad
demonstrandam partem alteram quaestionis accommodatur, quaestio uero omnis
dubitabilis est, oportet syllogismos qui acommodantur ambiguae quaestioni
indubitabiles esse atque perspicuos, qui ut tales sint, ex claris atque apertis
et in ueritate patentibus propositionibus necesse est constent; propositiones
uero partim per se notae sunt, partim aliquibus probationibus indigebunt. Omnis
uero syllogismus enuntiatione proposita habet alicuius partis assumptionem ut
quod est in quaestione concludat, hoc modo: Si dies est, lux est. Ut igitur
lucem esse demonstrem, assumam unam partem propositionis superius constitutae,
dicamque sed dies est, ac tunc demum id quod est in quaestione concludam, lux
est igitur, Ergo cum ad syllogismi conclusionem, et tota enuntiatione in
proponendo, et in assumendo parte enuntiationis utamur, nec esse est ut ea
quibus utimur nil habeant dubitabile, siquidem ex his ea quae sunt ambigua
capient fidem. Quod si propositio aliquoties quidem per se nota est atque
perspicua, uliquoties uero probationis indigens inuenitur, assumptio quoque
aliquoties per se uera esse notabitur aliquoties approbationis indiget
adiumentis. Quo fit ut si et propositio et assumptio demonstrandae sint,
quinquepartitus (ut Cicero etiam in Rhetoricis auctor est) syllogismus fiat,
constans ex propositione eiusque probatione, assumptione, eiusdemque
probatione, et conclusione. Quod si neutra sit approbanda. tripartitus sit, ex
propositione scilicet, assumptione et conclusione. Quod si altera earum
demonstranda sit, fit quadripartitus, ex propositione scilicet, et assumptione,
atque unius earum approbatione et conclusione. Conclusionis uero ipsius
probatio praecedente propositione atque assumptione perfcitur. Quae cum
ita sint, cumque omnis propositio hypotheticam connexionem disiunctionemque
diuidatur, in connexis propositionibus aliud dicimus praecedens, aliud
consequens. Idem autem consequens et connexum uocamus, uelut in hac
propositione, si dies est, lux est. Dies est praecedit, annectitur lux est. In
disiunctis autem non est eadem ratio, quia cum ea quae proponuntur simul esse
non possint, nullo modo dicuntur esse connexa. Praecedens autem et subsequens
inde iudicatur, quia quod primum ponitur, iure antecedens uocatur, quod
posterius, iure subsequens dicitur. Ex his igitur propositionibus, quae
connexae sunt, fit primus et secundus hypotheticorum syllogismorum modus.
Addita uero negatione propositioni connexae et ex duabus affirmationibus
copulatae, atque insuper denegata, tertius accedit modus. Ex disiunctis autem
propositionibus diuerso modo assumptionibus tactis, quartus et quintus. Utrisque
uero per negationem compositis, sextus et septimus. Atque hae septem sunt
hypotheticae conclusiones, quarum M. Tullius in Topicis meminit, quarum omnium
deinceps ordo atque exempla subdenda sunt. Primus igitur modus est, cum
in connexa propositione assumpto eo quod praecedit, uolumus monstrare quod
sequitur, itaque esse oportere, ut est in connexione prolatum. In quo si id
quod connexum est ac sequitur, assumpserimus, nullus omnino fit syllogismus.
Huius exemplum tale est: Si dies est, lucet; si igitur lucere
monstremus, assumamus, nec esse est diem esse, hoc modo, atqui dies est;
consequitur ergo ex necessitate, lucere. Quod si lucere assumamus, itaque
dicamus, atqui lucet, non nec esse est diem esse, atque ideo nulla necessitas
euenit conclusionis; ubi uero nulla necessitas est, ne syllogismus quidem
intelligi potest. Est igitur primus modus in hanc formam: Si dies est
lucet; Dies autem est, Lucet igitur. Inueniuntur tamen in
quibus aequo modo ualet assumptio, siue praecedens, siue subsequens assumatur,
ut in homine atque risibili. Si enim homo est, risibile est; Atqui
homo est, Risibile igitur est. Atqui risibile est, Homo igitur
est. Sed in his haec causa est, quia homo atque risibile aequi sunt
termini, atque idcirco uno posito alterum comitari nec esse est. Sed quia hoc
in omnibus non est, idcirco dicimus non esse uniuersale, ut assumpto
posteriore, quod praecedebat probetur. Secundus uero modus est quoties
assumpto posteriore atque consequenti quod antecesserat aufertur, hoc modo, si
dies est, lucet; hic si assumamus non lucere, contrario modo atque in
propositione prolatum est; assumamus dicentes, atqui non lucet, in eo igitur
sequitur non esse diem; quod si diem negemus, id est quod antecedit in
assumptione contrario modo atque positum est in propositione proferamus, non
tollitur quod est connexum, ut si dicamus, atqui non est dies, non mox
sequitur, non lucere, potest enim non esse dies; et tamen lucere. Est igitur
secundi modi forma huiusmodi: Si dies est, lucet; Atqui non lucet, Non
est igitur dies. Primus igitur modus assumit quod praecessit, ut approbet
quod connexam est; non potest uero assumere quod connexum est, ut approbet quod
praecessit. Secundus autem assumit econtrario quod sequitur, ut quod praecessite
uertat; non potest autem econtrario assumere quod praecessit, ut id quod
connexum est auferatur. Tertius modus est, cum inter partes connexae
atque ex duabus affirmationibus copulatae propositionis negatio interponitur,
eaque ipsa negatio denegatur, quae propositio*hyperapophatike* Graeco sermone
appellatur, ut in hac ipsa quam superius proposuimus, si dies est, lux est; si
inter huius propositionis partes negatio interueniat, fiet hoc modo, si dies
est, lux non est; hanc si ulterius denegemus, erit ita, non si dies est, lux
non est: cuius propositionis ista sententia est, quia si dies est, fieri non
potest ut lux non sit. Quae propositio superabnegatiua appellatur, talesque
sunt omnes in quibus negatio proponitur negationi, ut non est dies, et rursus,
Necuon Ausonit Troia gens missa coloni. In hac igitur si priorem partem,
id est diem esse, in assumptione ponamus, consequitur etiam lucem esse hoc
modo: Non si dies est, lux non est; Atqui dies est, Lux igitur
est. Qui modus a superioribus plurimum distat, quod in eo modo qui sit ab
antecedentibus, ponitur antecedens, ut id quod sequitur astruatur. In modo uero
qui sit a consequentibus, perimitur consequens, ut id quod praecesserat,
auferatur. In hoc uero neutrum est, nam neque antecedens ponitur, ut quod
sequitur, confirmetur, nec interimitur subsequens, ut id quod praecesserat,
euertatur; sed ponitur antecedens, ut id quod sequitur, interimatur. Hic
autem propositionis modus partes inter se suas continet repugnantes, aduersum
quippe est ac repugnat, si dies est, non esse lucem. Sed idcirco rata positio
est, quia consequentium repugnantia facta per mediam negationem alia negatione
destruitur, et ad uim affirmationis omnino reuocatur. Nam quia consequens esse
intelligitur, ac uerum, si dies est esse lucem, repugnat ac falsum est, si dies
est, non esse lucem, quae denegata rursus uera est ita, non si dies est, lux
non est, et si consimilis affirmationi, si dies est, lux est, quia facit
affirmationem geminata negatio. Similiter uero fiunt ex repugnantibus
propositionis partibus argumenta, uel si duabus negationibus, uel si negatione
et affirmatione, uel si affirmatione et negatione iungatur. Quomodo uero fiant
ex talibus connexis repugnantes, superius dictum est. Fit uero ex ea
propositione quae duabus iungitur negatiuis ex repugnantibus argumentum hoc
modo: sit propositio, si non est lux, dies non est; fiat repugnans ita, si non
est lux, est dies; huic iungamus negationem ut fiat uera ita: Non si lux
non est, dies est; Atqui lux non est, Dies igitur non est.
Item fit ex negatione atque affirmatione propositio haec: si dies non est, nox
est; huic additur ex posteriore parte negatio, et fit ita: si dies non est, nox
non est; fit repugnans, haec nihilominus abnuatur ut sit uera, non si dies non
est, nox non est, assumimusque, atqui dies non est concludimus, nox igitur
est. Item ex eadem propositione, quae ex negatiua affirmatiuaque
coniungitur et dicit: si dies non est, nox est, si a priori parte negatio
subtrahatur, fiet repugnans, hoc modo: si dies est, nox est; huic apponatur
negatio, ut uera esse possit, hoc modo: non si dies est, nox est, assumamque,
atqui dies est, concluditur, nox igitur non est. At si sit ex
affirmatione et negatione propositio coniuncta, uelut haec: si uigilat non
stertit, demitur posteriori parti negatio, ut fiat ita: si uiglat stertit; sed
haec repugnat. Tota rursus propositio denegatur, ut fiat uera hoc modo: non si
uigilat stertit; assumimus, at qui uigilat; concludamus necesse est, non
stertit igitur. Sed hae quatuor ex repugnantibus conclusiones in tertio
modo consistere intelliguntur, quarum quidem Tullius tres commemorauit, unamque
praecepto docuit, eam quam propositio talis efficit, quae duabus iungitur
affirmatiuis; duas uero exemplo, scilicet eam quae ex tali propositione nascitur,
quae duae copulant negationes, et eam quae ex propositione tali connexa
procreatur, quae ex affirmatione negationeque consistit. Reliquam uero
praeteriit, quod illarum similitudine etiam haec in tertium conclusionis modum
uidebatur incidere. Quartus modus in disiunctione consistit, hoc
modo: Aut dies est, aut nox est; Sed dies est, Nox igitur non
est. Huius haec ratio est, quia disiunctiua enuntiatione proposita, prior
pars eius assumitur affirmando, ut subsequens auferatur; ex ea enim
propositione quae dicit, aut dies est, aut nox est, assumimus, atqui dies est,
scilicet affirmantes esse diem, quam assumptionis affirmationem consequitur non
esse noctem. Quintus modus est, cum in eadem disiunctiua propositione, id
quod primum est, negando assumitur, ut id quod est posterius inferatur, hoc
modo aut dies est, aut nox est, atqui dies non est, per negationem scilicet
facta est assumptio, consequitur esse noctem. Sextus uero modus ac
septimus ex quarti et quinti modi disiunctiua propositione deducuntur, una
negatione uidelicet adiuncta, et disiunctiua propositione detracta, additaque
coniunctiua his propositionibus quae superius in disiunctione sunt positae, hoc
modo: non et dies est et nox est. Dudum igitur in disiunctiua ita fuit, ut aut
dies est, aut nox est. Ex hac igitur propositione sublata, aut coniunctione,
quae erat disiunctiua adlecimus, et quae copulatiua est, praeposuimusque
negationem. Itaque fecimus ex partibus disiunctiuae propositionis copulatis,
addita negatione, propositionem sexti atque septimi modi, quae est, non et dies
est et nox est, in qua is assumatur esse diem, noctem non esse consequitur ita,
atqui dies est, non est igitur nox. Septimus uero modus est, cum prima pars
prorositionis negando assumitur, ut posterior subsequatur, hoc modo: Non
et dies est et nox est; Atqui dies non est, Nox igitur est.
Atque hic modus propositionum in solis his inueniri potest, quorum alterum esse
nec esse est, ut diem uel noctem, aegritudinem uel salutem, et quidquid medium
non habet. Quo autem modo omnium syllogismorum conditionalium ueritas
sese habeat, his diligentissime expliculmus libris quos de hypotheticis
conscripsimus syllogismis. Nunc uero, non quod de his perfectior consideratio
inueniri potest apposuimus sed id quod ad explanandum M. Tullii sententiam
poterat accommodari. Ut igitur cuncta quae diximus breuiter colligantur,
primus modus est quoties in connexa propositione primum ut in propositione
locatur, assumitur, ut consequatur secundum, hoc modo: Si dies est, lux
est, Atqui dies est, Lux igitur est. Secundus modus est quoties
in connexa propositione secundum econtrario assumitur quam in propositione
collocatum est, ut id quod primum est auferatur, hoc modo: Si dies est,
lux est; Atqui non est lux, Non est igitur dies. Tertius
modus estcum connexa propositionis partes ex affirmationibus iunctae, negatione
diuiduntur, totique propositioni negatio rursus adiungitur, assumiturque, quod
prius est, sicut in propositione est enuntiatum, ut econtrario concludatur
secundum quod in propositione prolatum est, hoc modo: Non si dies est, lux
non est; Atqui dies est, Lux igitur est. Hic ergo posito quod
praecedebat, id est esse diem, euersum est quod sequebatur, id est, non esse
lucem; negatione quippe affirmatio omnis euertit, uel cum connexae
propositionis ex negationibus iunctae, secundae parti negatio detrahitur,
totaque propositio denegatur, positaque priore propositionis parte, interimitur
quod subsequebatur, hoc modo: non si lux non est, dies est, atqui lux non est,
dies igitur non est; uel si connexae propositionis ex negatione atque
affirmatione compositae, secundae parti negatio iungatur, eaque insuper
denegetur, ponaturque quod prius est, ut id quod sequitur auferatur, hoc modo:
non si dies non est, nox non est atqui dies non est, nox igitur est; uel si in
eadem propositione, quae ex negatione atque affirmatione copulata est, priori
parti negatio subtrabatur, eaque insuper denegetur, ponaturque quod primum est,
ut id quod sequitur auferatur, hoc modo: non si dies est, nox est, atqui dies
est, nox igitur non est; uel si connexae propositionis ex affirmatione et
negatione copulatae, posteriori parti denegatio dematur, totaque insuper
denegetur, positoque priore, id quod sequitur interimatur, hoc modo: non si
uigilat sterlit, atqui uigilat, non stertit igitur. Atque haec omnia in
tertio modo esse intelliguntur, atque ex repugnantibus fiunt, et semper id quod
antecedit, ponitur, ut id quod sequitur, auferatur. Nam non sicut non
propositione conditionali quia negata repugnantia partium fit uera, prior pars
ponitur, siue affirmatiue, siue negatiue, ita eam reddit assumptio. Sed ut
prior pars fuerit assumpta, reliqua contraria enuntiatione concluditur. Nam si
assumptio fuerit affi rinatiua, erit negatiua conclusio. Si assumptio negatiua,
erit conclusio affirmatiua. Quartus modus est cum in disiunctiua
propositione primum ponitur, ut auferatur secundum hoc modo: Aut dies
est, aut nox est; Atqui dies est, Nox igitur non est. Quintus
modus est quoties in disiunctiua propositione auferatur quod prius est, ut
ponatur secundum, hoc modo: Aut dies est, aut nox est; Non est autem
dies, Nox igitur est. Sextus modus cum his rebus quae in
disiunctionem uenire possunt, id est contrariis uel repugnantibus medictate
carentibus, negatio praeponitur, et copulatiuae coniunctiones adiunguntur,
poniturque quod primum est, ut id quod est subsequens auferatur, hoc modo: Non
et dies est et nox est; Dies autem est, Nox igitur non
est. Septimus modus est cum in eadem propositione aufertur id quod
praecedit, ut ponatur id quod consequitur, hoc modo: Non et dies est et
nox est; Atqui dies non est, Nox igitur est. His igitur ita
praedictis ad Ciceronis uerba ueniamus. CUM TRIPERTITO IGITUR
DISTRIBUATUR LOCUS HIC, IN CONSECUTIONEM ANTECESSIONEM REPUGNANTIAM, REPERIENDI
ARGUMENTI LOCUS SIMPLEX EST, TRACTANDI TRIPLEX. NAM QUID INTEREST, CUM HOC
SUMPSERIS, PECUNIAM NUMERATAM MULIERI DEBERI CUI SIT ARGENTUM OMNE LEGATUM, UTRUM
HOC MODO CONCLUDAS ARGUMENTUM: SI PECUNIA SIGNATA ARGENTUM EST, LEGATA EST
MULIERI. EST AUTEM PECUNIA SIGNATA ARGENTUM. LEGATA IGITUR EST; AN ILLO MODO:
SI NUMERATA PECUNIA NON EST LEGATA, NON EST NUMERATA PECUNIA ARGENTUM. EST
AUTEM NUMERATA PECUNIA ARGENTUM; LEGATA IGITUR EST. AN ILLO MODO: NON ET
LEGATUM ARGENTUM EST ET NON EST LEGATA NUMERATA PECUNIA. LEGATUM AUTEM ARGENTUM
EST; LEGATA IGITUR NUMERATA PECUNIA EST? Eum locum qui ex antecedentibus,
consequentibus et repugnantibus esset, unum recte uideri, eumque in conditione
esse positum, sed trina partiione distribui, superius explicatum est; idque M.
Tullius euidentius notat dicens, intellectum quidem eius considerationemque in
conditione positam unam esse sed per argumentationis tractationem tripartito
diuidi. Cuius rei per primum ac secundum et tertium hypotheticorum
syllogismorum modum, sicut paulo superius diximus, exempla subiecit. Quae
quoniam implicatiora uidentur quam ut primo statim auditu comprehendantur,
uisum paulisper est apertioribus exemplis animum lectoris imbuere, ut in
facilioribus primum exercitata intelligentia, sine magno negotio, qua sunt
difficiliora perpendat. Ab antecedentibus igitur argumentatio fit,
quoties enuntiata propositionis conditione sumitur id quod antecedit, ut id
quod sequitur inferatur, hoc modo: sit enim dubium an Tullius animal sit,
concedaturque eumdem Ciceronem esse hominem, et sit rata propositio haec:
Tullius si homo est, animal est; homo antecedit, animal sequitur; si igitur ex
antecedenti uelim facere argumentationem, assumam id quod praecedit, hoc modo:
sed homo est Cicero, consequitur animal esse Ciceronem; et est hic primus quem
supra diximus modus. Rursus a consequenti argumentatio fit quoties in
conditione proposita id quod consequitur tollit assumptio, ut id quod
praecesserat interimatur, hoc modo: si homo est Cicero, animal est. Antecedit
homo, sequitur animal. Si igitur ex consequenli facere argumentum uelim, dicam,
atqui non est animal, sequitur ne esse hominem quidem, sed id perspicue falsum
est, esse enim hominem constat falsum est igitur animal non esse. Tullius
igitur animal est; et hic dictorum superius secundus est modus. Quod si a
repugnantibus fiat, in tertio scilicet modo digestarum superius conclusionum,
faciemus ita: non si homo est Tullius, animal non est, repugnat enim esse
hominem et animal non esse; hic si assumamus esse hominem, animal quoque esse, recta
ratione concludimus, hoc modo: atqui homo est, animal igitur est, atque hic
quidem modus ex ea propositione connexa conuersus est, quae ex duabus coniuncta
est affirmatiuis. His igitur tribus modis Tullius qui homo esset, animal
quoque monstratus est esse: nunc quidem dum id quod antecedit assumimus, id est
esse hominem; nunc uero dum id quod consequitur, in assumptione denegamus, id
est non esse animal; nunc autem repugnantiam denegantes eorum quae sibi sunt
consequentia, posito quod praecedebat, id quod sequebatur intulimus.
Quibus ita precognitis, nunc M. Tullii tractemus exempla. Cum enim dixisset
loci in consecutione, antecessione et repuguantia positi, reperiendi quidem
argumenti simplicem esse intellectum, tractandi autem triplicem, adiecit: Nam
quid interest, cum tibi sumpseris ad demortstrandum, pecuniam numeratam mulieri
deberi, cui sit argentum omne legatum, utrum id ab antecedentibus, an a
consequentibus, an a repugnantibus probes? Namque eadem sententia in
conclusione colligitur, et argumentationum diuersitas non in re sed in
antecedenium et consequentium et repugnantium tractatu est constituta.
Primum igitur ponatur quod testamento aliquis omne suum argentum mulieri
legauerit, quaeraturque an numerata quoque pecunia mulieri legata sit,
concedaturque numeratam etiam pecuniam argentum appellari, argumentum igitur in
primo modo ex antecedentibus tali ratione contexitur: proponimus enim sic, si
pecunia signata numerataque argentum est, eadem pecunia signata numerataque
legata mulieri est; hic igitur praecedit numeratam atque signatam pecuniam
argentum esse, sequitur legatam esse mulieri; id igitur quod praecessit
assumimus dicentes: at est signata ac numerata pecunia argentum; concludimus
numeratam signatamque pecuniam mulieri esse legatam, eritque totius
argumentationis hic textus: Si pecunia signata numerataque argentum est, legata
mulieri est; At est pecunia signata numerataque argentum, Igitur
legata est mulieri. In quo si ad saepius praemissa plurimisque exemplis
superius enodata lectoris animus reuertatur, hanc argumentationem in primo modo
ab antecedentibus esse compositam non ignorabit. A consequentibus uero
hoc modo: Si numerata pecunia non est egata mulieri cui sit argentum omne
legatum, numerata peculia non est argentum. Hic igitur praecedit numeratam
pecuniam non esse legatam, cum sit argentum omne legatum; sequitur numeratam
pecuniam argentum non esse. Si igitur id quod est posterius auferamus, id est
numeratam pecuniam non esse argentum, dicemus: Atqui est numerata pecunia
argentum, affirmatio namque tollit negationem. Sequitur igitur ut pars
praecedens auferatur, ea quae erat non esse legatam mulieri pecuniam numeratam,
cum argentum ei fuisset omne legatum. Sed cum sit, omnis negatio affirmatione
consumitur, dicimusque in conclusione: Est igitur numerata pecunia mulieri
legata, cum ei sit argentum omne legatum; eritque huiusmodi argumentatio: Si
non est mulieri legata pecunia numerata, cum ei sit argentum omne legatum,
non est argentum numerata pecunia; Atqui est argentum numerata
pecunia, Legata est igitur mulieri numerata pecunia, cum ei fuerit
argentum omne legatum. Sed quod Tullius breuitatis causa
praeteriit, id est, illam partem propositionis quae ait: Cum sit mulieri
argentum omne legatum, nos apertioris intelligentiae causa subiunximus.
Nec perturbare lectorem debet, quod cum in superioribus exemplis in secundo
modo per negationem facta fuerit semper assumptio, et per negationem rursus
illata conclusio, nunc per affirmationem et assumptio et conclusio facta est.
Cuius rei euidentissima ratio est. Nam cum in superioribus exemplis prima
propositio ex affirmationibus fuerit constituta, atque in secundo modo
assumptio id quod sequebatur auferret, atque interimeret id quod praecedebat,
necessarium erat duplicem affrmationem geminata negatione consumi, hoc modo: Si
dies est, lux est, utraeque ex affirmatione sunt constitutae. Ut igitur
posterior pars, id est lux est, quae affirmatio est, interimatur, deneganda
est. Dicam igitur: Atqui non est lux, quo fit ut praecedentem quoque partem, id
est, dies est, quam affirmationem esse manifestum est, negatione tollamus,
concludentes, dies igitur non est. At in hoc Ciceronis exemplo utraque pars
primae atque hypotheticae propositionis negationibus enuntiata est, quae in
assumptione uel confusione non ab allis nisi ab affirmationibus auferuntur, hoc
modo. Est enim tale Ciceronis exemplum: si legata non est mulieri numerata
pecunia, non est numerata pecunia argentum, uides ut sit utraque negatio? Nam
et non esse legatam mulieri pecuniam numeratam, et non esse numeratam pecuniam
argentum, utraeque in negatione sunt positae; quod si auferenda est per assumptionem
propositionis consequens pars, quoniam negatio est, non esse numeratam pecuniam
argentum, dicendum est argentum esse pecuniam numeratam; quod si in conclusione
auferenda est pars praecedens, ea quae negatio est, id est, non esse legatam
mulieri pecuniam numeratam, dicendum est: Legata igitur mulieri numerata
pecunia est. Et secundus quidem modus rite a consequentibus factus huiusmodi
est. Illud tamen est diligentius adnotandum. quod superius M. Tullius,
cum locorum omnium breuiter exempla disponeret, loci huius, qui a
consequentibus ducitur, inconueniens secundo conditionalium syllogismorum modo
subiecit exemplum, potiusque primo conuenit modo quia non a consequentibus
conclusionem sed ab antecedentibus facit. Ita quippe posuit a consequentibus,
si mulier cum fuisset nupta cum eo quicum connubii ius concessum non esset,
nuntium remisit, quoniam qui nati sunt patrem non sequuntur, pro liberis manere
nihil oportet. Hic igitur cum quaeratur an dotis pars apud uirum debeat
permanere, id quod praecedit assumitur, ut fiat rata conclusio hoc modo: Sed
mulier cum eo nupta est qui cum connubii ius non fuit, concluditur: Quoniam
igitur qui nati sunt patrem non sequuntur, pro liberis manere nihil oportet, et
ita non est a consequentibus argumentum, quia non id quod consequebatur
assumptum est sed id quod praecedebat. Erat quippe antecedens, nupta mulier
praeter connubii ius; sequebatur, cum filii patrem non sequebantur, pro eis
nihil ex dote retineri. Sic igitur Tullius pro eo quod est a consequentibus
argumentum, ab antecedentibus potius dedit exemplum. Potest uero ita
fieri a consequentibus argumentum, si id de quo quaeritur prius ponatur, et id
quod assumendum; est posterius, hoc modo: Si quid ex dote pro liberis manere
oportebit, quia patrem liberi sequuntur, cum eo nupta est mulier qui cum
connubii ius esset. Sumo igitur id quod consequitur per negationem, ita: Sed
non est nupta mulier cum eo quicum connubii ius erat, atque ideo qui nati sunt,
patrem non sequuntur. Perimitur ergo in conclusione id quod in propositione
praecesserat. Ita pro liberis igitur manere nihil oportet. Sed de secundo
modo ista sufficiant, nihil namque, ut arbitror, praetermissum est.
Tertius modus a repugnantibus longe perspicuus hoc modo est: Non et legatum
omne argentum est, et non est legata mulieri pecunia enumerata. Hic namque
consequens erat: Si argentum esset omne legatum, pecuniam quoque numeratam
fuisse legatam; ut igitur fieret repugnans, huic consequentiae interposita
negatio est, dictumque est, si argentum omne legatum esset, numeratam pecuniam
non esse legatam; quod quia pugnat et falsum est, ad ueritatem alia negatione
sic reducitur: Non si legatum argentum est, non est legata numerata pecunia, ut
scilicet ei affirmationi conueniat, quae dicit, si legatum argentum est,
legatam esse pecuniam numeratam. Assumimus igitur huic propositioni argentum
omne esse legatum, et consequitur omne in numeratam pecuniam mulieri esse
legatam, ut sit forma argumentationis huiusmodi: Non si legatum argentum
est, non est legata numerata pecunia; Atqui legatum argentum
est, Legata est igitur numerata pecunia. M. uero Tullius propositionem
ita formauit: Non et legatum argentum est, et non est legata numerata pecunia.
Sed nos idcirco casualem coniunctionem apposuimus eam quae est "si",
ut ex quo esset genere talis propositio monstraremus. Namque id ex consequenti
connexo negatione addita fit repugnans. Connexum uero nulla aeque ut sit
coniunctio posset ostendere, quanquam idem efficiat et copulatiua coniunctio.
Nam quae connexa sunt, etiam coniuncta esse intelliguntur, ex hoc quod paulo
ante diximus, quod argumentum ex ea propositione profectum est, quae duabus affirmationibus
copulabatur, et iuncta negatione insuper denegata est. In omnibus igitur
illud est approbatum, pecuniam numeratam mulieri deberi, cum sit argentum omne
legatum. Sed nunc quidem ex supradictis propositionibus, id quod antecedebat,
assumpsimus; nunc uero, id quod consequebatur; nunc autem, id quod repugnabat.
Ac de explanandis Ciceronis exemplis, ut arbitror, satis est. Illud autem
dubitationem mouere potest: nam si quis minus callidus ad Ciceronis exempla
respiciat, eumdem locum arbitrabitur esse a genere, quem ab antecedentibus, et
consequentibus, et repugnantibus esse diximus; illo falsus errore, quod in
utrisque locis eodem Cicero utitur exemplo, argenti uidelicet et numeratae
pecuniae. Sed diligentius intuenti, in eisdem rebus diuersus argumentationum
uidebitar esse tractatus. Aliud quippe est dicere, cum argenti species sit
numerata; pecunia, si genus legatum sit, et speciem esse legatam, quoniam
nunquam species a genere separatur, aliud est in conditione enumerationem
proponere, et eisdem partibus assumptis argumentationem uaria ratiocinatione
formare, ut superius demonstratum est, cum praesertim huiusmodi ex
consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, argumentationes etiam praeter
genera ac species fieri possint, uelut nos superuns indicauimus in die atque
luce. Nam neque dies lucis, neque lux dici species, aut genus est. Sed id
tantum in his considerari debet, quia posito altero, alterum necessaria ratione
subsequitur. Differunt igitur loci a genere uel a specie ab eo loco qui in
conditione est constitutus, quoniam illi ex uniuersalitatis speciei ac partis
ratione ducuntur, hic autem in consequentiae ac repugnantiae ordine
tractatur. Post haec igitur Tullius hypotheticorum syllogismorum modos
conclusionesque dinumerat hoc modo: [APPELLANT AUTEM DIALECTICI EAM
CONCLUSIONEM ARGUMENTI, [1141C] IN QUA, CUM PRIMUM ASSUMPSERIS, CONSEQUITUR ID
QUOD ANNEXUM EST PRIMUM CONCLUSIONIS MODUM; CUM ID QUOD ANNEXUM EST NEGARIS, UT
ID QUOQUE CUI FUERIT ANNEXUM NEGANDUM SIT, SECUNDUS IS APPELLATUR CONCLUDENDI
MODUS; CUM AUTEM ALIQUA CONIUNCTA NEGARIS ET EX EIS UNUM AUT PLURA SUMPSERIS,
UT QUOD RELINQUITUR TOLLENDUM SIT, IS TERTIUS APPELLATUR CONCLUSIONIS
MODUS. EX HOC ILLA RHETORUM EX CONTRARIIS CONCLUSA, QUAE IPSI
*ENTHYMEMATA* APPELLANT; NON QUOD OMNIS SENTENTIA PROPRIO NOMINE *ENTHYMEMA*
NON DICATUR, SED, UT HOMERUS PROPTER EXCELLENTIAM COMMUNE POETARUM NOMEN
EFFICIT APUD GRAECOS SUUM, SIC, CUM OMNIS SENTENTIA *ENTHYMEMA* DICATUR, QUIA
VIDETUR EA QUAE EX CONTRARIIS CONFICITUR ACUTISSIMA, SOLA PROPRIE NOMEN COMMUNE
POSSEDIT. EIUS GENERIS [1141D] HAEC SUNT:HOC METUERE, ALTERUM IN METU NON
PONERE! EAM QUAM NIHIL ACCUSAS DAMNAS, BENE QUAM MERITAM ESSE
AUTUMAS MALE MERERE? ID QUOD SCIS PRODEST NIHIL; ID QUOD NESCIS
OBEST? HOC DISSERENDI GENUS ATTINGIT OMNINO VESTRAS QUOQUE IN RESPONDENDO
DISPUTATIONES, SED PHILOSOPHORUM MAGIS, QUIBUS EST CUM ORATORIBUS ILLA EX
REPUGNANTIBUS SENTENTIIS; COMMUNIS CONCLUSIO QUAE A DIALECTICIS TERTIUS MODUS,
A RHETORIBUS *ENTHYMEMA* DICITUR. RELIQUI DIALECTICORUM MODI PLURES SUNT, QUI
EX DISIUNCTIONIBUS CONSTANT: AUT HOC AUT ILLUD; HOC AUTEM; NON IGITUR ILLUD.
ITEMQUE: AUT HOC AUT ILLUD; NON AUTEM HOC; ILLUD IGITUR. QUAE CONCLUSIONES
IDCIRCO RATAE SUNT QUOD IN DISIUNCTIONE PLUS UNO VERUM ESSE NON POTEST. ATQUE
EX EIS CONCLUSIONIBUS [1142A] QUAS SUPRA SCRIPSI PRIOR QUARTUS POSTERIOR
QUINTUS A DIALECTICIS MODUS APPELLATUR. DEINDE ADDUNT CONIUNCTIONUM NEGANTIAM
SIC: NON ET HOC ET ILLUD; HOC AUTEM; NON IGITUR ILLUD. HIC MODUS EST SEXTUS.
SEPTIMUS AUTEM: NON ET HOC ET ILLUD; NON AUTEM HOC; ILLUD IGITUR. EX EIS MODIS
CONCLUSIONES INNUMERABILES NASCUNTUR, IN QUO EST TOTA FERE *DIALEKTIKE*. SED NE
HAE QUIDEM QUAS EXPOSUI AD HANC INSTITUTIONEM NECESSARIAE. Etsi
multipliciter superius cuncta digessimus, nec expositionis indiget repetita
toties disputatio, erit tamen operae pretium, si quam breuissime potero M.
Tullii uerbis mediocris lucem commentationis interseram. Septem igitur modos
hypotheticos enumerans ait, cum in connexis propositionibus id quod est primum
assumitur, ut ostendatur secundum, primum a dialecticis modum uocari, hoc modo:
Si hoc est, illud est; quod dicit hoc, primum est, quod uero ait illud,
secundum. Assumatur ergo quod primum est, atqui hoc est; concluditur igitur id
quod secundum est, illud igitur est, uelut in his rursus exemplis: si homo est,
animal est, assumitur, atqui homo est, concluditur, animal igitur est.
Secundum uero modum ait esse Tullius connexis propositionibus textum, in quo si
secundum negatur, sequitur ut id etiam quod primum est abnuatur hoc modo;
Si hoc est, illud est; Illud autem non est, Igitur ne hoc quidem
est. In exemplis ita: si homo est, animal est; animal autem non est, homo
igitur non est. Sed Tullius ita dixit, cum id quod annexum est negaris, ut id
quoque cui fuerit annexum negandum sit, secundum esse modum, quasi connexa
propositione affirmatiuis partibus iuncta; uniuersaliter autem rectius
diceretur, cum id quod annexum est, id est secundum, perimitur, perimi iliud
quoque cui annexum est, id est primum, ut si affirmatiuum est id quod annexum
est, negatione perimatur; sin uero negatiuum affirmatione; et de eo quoque cui
annexum est, id est primum, idem est ut si in connexa propositione affirmetur,
in conclusione denegetur, secundum nunc propositum Ciceronis exemplum; si uero
negatiua sit propositionis prior pars, in conclusione contraria affirmatione
tollatur. Tertium uero modum ait esse Cicero cum ea quae coniuncta sunt, denegantur, et his alia negatio rursus ad
iungitur, ut quia animal homini coniunctum est, ita dicamus: Non et homo et non
animal est, atque ex his unum ponitur, ut quod relinquitur auferatur, hoc modo:
Ponimus hominem esse, dicentes: Atqui homo est; quod ergo relinquitur, non est
animal, aufertur, atque concluditur, animal igitur est. Fit argumentatio hoc
modo: Non et homo est et non animal; Atqui homo est, Animal
igitur est. Ex his nasci dicit enthymemata ex contrariis conclusa, quibus
plurimum rhetores uti solent; atque haec enthymemata nuncupantur, non quod
eodem nomine omnis inuentio nuncupari non possit (enthymema namque est mentis
conceptio, quod potest omnibus inuentionibus conuenire) sed quia haec inuenta,
quae breuiter ex contrariis colliguntur, maxime acuta sunt, propter
excellentiam speciemque inuentionis commune enthymematis nomen proprium factum
est, ut haec a rhetoribus quasi proprio nomine enthymemata uocentur. Sicut apud
Graecos quoque poeta Homerus tantum dicitur, et quisquis ex Homero aliquid
profert, ita dicere consueuit: Hunc uersum poeta locutus est, et tunc non alius
intelligitur praeter Homerum, non quod caeteri non sint poetae sed quod
excellentia huius commune nomen uertit in proprium. Fiunt uero haec enthymemata
hoc modo, ex contrariis uidelicet texta: Hunc metuere, alterum in metu non
ponere (uelut si de Lentulo et Cethego, caeterisque diceretur) Paucos
ciues interficere metuis, ne respublica intereat nihil laboras.
Connexum quippe est ut quicumque noluit interire paucos ciues, rempublicam
multo magis nolit exstingui. Quibus cum interponitur negatio, fit ex
repugnantibus argumentum. Sed hoc breuiter Tullius enuntiauit, nos uero
argumentum in syllogismum redigamus, a repugnantibus scilicet, ex quo
enthymemata nasci solent, hoc modo: Sit connexum, si quis metuit ciues paucos
interfici, is metuit interire rempublicam, hic interponitur negatio sic: Si
quis metuit ciues paucos interfici, is non metuit interire rempublicam,
iungitur alia negatio: Non si quis metuit paucos ciues interfici, non metuit
interire rempublicam. Quae duae negationes uni affirmationi partes sunt, quae
dicit: Si quis metuit hoc, metuit et illud, cuius quidem assumptio est, at
metuit hoc, conclusio sequitur, metuit igitur et illud, quae tantumdem ualet,
si negando interrogetur ita, hoc metuis, illud non metuis. Sed quia non totus
(ut supra posuimus) in his argumentationibus ponitur syllogismus sed
propositio, cuius assumptio et conclusio notae sunt, idcirco enthymema dicitur,
quasi breuis animi conceptio. Et in caeteris exemplis idem modus est. Sed
haec quidem Ciceronis similitudo non tam ex repuguantibus quam ex contrariis
argumentum intelligitur continere. Metuere quippe et non metuere contraria
sunt, nisi hoc ipsa uerborum prolatio a contrariis argumentum ad repugnantiam
retrahat. Nam quod dicit hunc metuere, alterum in metu non ponere, tale est ut
repugnantia uideantur. Etenim metuere et non metuere contraria sunt. In metu
autem non ponere, et metuere, prolatione ipsa tam contraria quam repugnantia
intelliguntur, licet eadem probetur esse sententia. His adiecit alia
rursus in exempla. "Eam quam nihil accusas, damnas." Huius enthymematis
talis est integer syllogismus: Non si nihil accusas damnas; Sed nihil
accusas, Non damnas igitur. Venit ergo hoc argumentum ex ea
propositione connexa, quae ex duabus componitur negatiuis, ita: si nihil
accusas, non damnas; posteriori uero parti detracta negatio est, et insuper
tota est propositio denegata hoc modo, non si nihil accusas, damnas, et ex ea
factum est argumentum, quod positum in interrogatione efficit enthymema, hoc
modo: quam nihil accusas, damnas, bene quam meritam esse autumas, male
mereri. Huius quoque enthymematis talis est ratio
</collectio>: Non et bene meritam esse autumas, et male
mereri; Atqui bene meritam esse autumas, Non male igitur
mereri. Quod enthymema ex ea propositione connexa perticitur, quae
constat ex affirmatione et negatione, ita: si bene meritam esse autumas, non
male mereri. Cuius ex posteriore parte dempta negatione, totaque propositione
denegata, fiet propositio: non si bene meritam esse autumas, male mereri; quod
in interrogationem deductum tacit enthymema: bene quam meritam esse autumas,
male mereri. Item: "Id quod scis prodest, nihil id quod nescis,
obest?" Hoc quoque enthymema tali nectitur syllogismo: Non id quod
scis prodest, et id quod nescis non obest; At id quod scis
prodest, Obest igitur id quod nescis. Hoc argumentum ex ea
propositione compositum est, quae duabus affirmationibus iuncta acceperit
mediam negationem et insuper denegata est. Quod interrogatum fit enthymema hoc
modo: "Id quod scis prodest, nihil id quod nescis obest?"
Omnium uero superius exemplorum ista sententia est. Nam quam quisquam nihil
accusat, eam damnare recte non potest; et eam quam bene meritam esse autumat,
male mereri de ea turpe est; et si id quod scit quisque in causa proderit,
oberit, si est contrarium id quod nescit. Hunc uero locum communem esse
oratoribus ac philosophis dicit sed apud illos tertium modum, apud rhetores
uero enthymema nuncupari. Reliqui, inquit, modi plures sunt, nam cum tres
superius enumerasset modo adiungens quatuor, plures dixit. Hi sunt in disiunctionibus
constituti hoc modo: Aut hoc aut illud; Hoc autem, Non igitur
illud qui est quartus modus a nobis quoque suprapositus ita: Aut
dies est aut nox est; Dies autem est, Non igitur nox est et semper quod
ait Cicero 'hoc' ad praecedens spectat; quod uero ait 'illud' ad consequens,
siue inconnexis propositionibus siue disiunctis. Item: Aut hoc aut
illud Non autem hoc, Illud igitur. Hic quoque quintus modus
est, uelut in his exemplis: Aut dies est aut nox est; Non autem
dies, Nox igitur est. Quarum conclusionum, necessitatem ex eo dicit
euenire, quia quae in disiunctione posita, medium non uidentur admittere, ut
esse aliud praeter eorum alterum possit, atque ideo uno sublato alterum esse,
unoque posito alterum non esse concluditur. Quod si sit medium, quod preter
alterutrum esse possit, nec uera propositio, nec rata est conclusio, uelut in
his, aut album est, aut nigrum, id falsum est. Esse enim praeter ea rubrum
potest. Sed si ponamus esse album uel auferamus, non nec esse erit non esse uel
esse nigrum, quia quod rubrum est, medium esse potest. Deinde, inquit
Tullius, addunt coniunctionum negantiam, in disiunctiuis scilicet
propositionibus, hoc modo: Non et hoc et illud; Hoc autem, Non
igitur illud. Idem est: Non et nox et dies est; Nox autem est,
Non igitur dies est. Hic igitur sextus modus esse praedictus est.
Septimus autem est ex eadem ueniens propositione, hoc modo: Non et hoc et
illud; Non autem hoc, Illud igitur uelut si ita dicamus: Non et
nox et dies est; Nox non autem est, Dies igitur est. Quae
propositiones nisi in disiunctis medioque carentibus rebus ratam conclusionem
habere non poterunt. Age enim ita dicamas, non et album, et nigrum, ponamusque
non esse album, non consequitur ut sit nigrum, potest enim esse quod medium
est. Huiusmodi igitur per negationem coniunctionum (ut Tullius ait) propositio
si ratas factura est conclusiones in disiunctis rebus, medioque carentibus
accommodetur, alias non erit rata conclusio. Distat uero propositio
tertii modi a propositione sexti et septimi, quod tertii modi propositio ex
coniunctis nascitur. Haec uero sexti et septimi ex disiunctis terminis existit,
ut in superioribus patet exemplis. Ex his igitur, inquit, modis
conclusiones innumerabiles nascuntur, unus enim quilibet eorum modus infinitis
conclusionibus aptari potest, ueluti primus ac secundus in omnibus quae sibi
connexa sunt, quorum nullus est numerus, si quis per. sequi uelit; itemque
repugnantium infinitaest multitudo, in quibus tertius modus est utilis; item
plura disiuncta sunt in quibus quartus, et quintus, et sextus, et septimus
pluriumum ualent. Atque in his, inquit, omnis fere est dialectica sed ad
topicos locos tres primi modi sunt necessarii, qui antecessionem, consecutionem
et repugnantiam tenent. Reliqui uero complendae disputationis magis gratia quam
quod ad hanc institutionem necessarii fuerint uidentur adiecti. PROXIMUS EST
LOCUS RERUM EFFICIENTIUM; QUAE CAUSAE APPELLANTUR; DEINDE RERUM EFFECTARUM AB
EFFICIENTIBUS CAUSIS. HARUM EXEMPLA, UT RELIQUORUM LOCORUM, PAULO ANTE POSUI
EQUIDEM EX IURE CIVILI; SED HAEC PATENT LATIUS. CAUSARUM [ENIM] GENERA
DUO SUNT; UNUM, QUOD VI SUA ID QUOD SUB EAM VIM SUBIECTUM EST CERTE EFFICIT, UT
IGNIS ACCENDIT; ALTERUM, QUOD NATURAM EFFICIENDI NON HABET SED SINE QUO EFFICI
NON POSSIT, UT SI QUIS AES STATUAE CAUSAM VELIT DICERE, QUOD SINE EO NON POSSIT
EFFICI. [15.59] HUIUS GENERIS CAUSARUM, SINE QUO NON EFFICITUR, ALIA SUNT
QUIETA, NIHIL AGENTIA, STOLIDA QUODAM MODO, UT LOCUS TEMPUS MATERIA FERRAMENTA
ET CAETERA GENERIS EIUSDEM; ALIA AUTEM PRAECURSIONEM QUANDAM ADHIBENT AD
EFFICIENDUM ET QUAEDAM AFFERUNT PER SE ADIUVANTIA, ETSI NON NECESSARIA, UT:
AMORI CONGRESSIO CAUSAM ATTULERAT, AMOR FLAGITIO. EX HOC GENERE CAUSARUM EX
AETERNITATE PENDENTIUM FATUM A STOICIS NECTITUR. ATQUE UT EARUM CAUSARUM SINE
QUIBUS EFFICI NON POTEST GENERA DIVISI, SIC ETIAM EFFICIENTIUM DIVIDI POSSUNT.
SUNT ENIM ALIAE CAUSAE QUAE PLANE EFFICIANT NULLA RE ADIUVANTE, ALIAE QUAE
ADIUUARI VELINT, UT: SAPIENTIA EFFICIT SAPIENTIS SOLA PER SE; BEATOS EFFICIAT
NECNE SOLA PER SESE QUAESTIO EST. Post eum locum qui in conditione est
constitutus, consequens erat is qui considerabatur ex causis; post hunc is
enumeratus locus est qui, in effectis causarum positus, argumenta praestabat.
Quorum quidem superius M. Tullius exempla proposuit, nunc rationem latius
tractat. Cum igitur Aristoteles quatuor posuerit causas, quibus unumquodque
conficitur: primam, quae mouendi principium est; secundam, ex qua fit aliquid,
quam materiam uocat; tertiam rationem ac speciem, qua unumquodque formatur;
quartam, finem propter quem quodlibet efficitur, at uero M. Tullius principalem
causarum diuisionem facit in ea quae efficiant aliquid et in ea sine quibus effici
nequeant, ut id quod efficit, ad eam causam referatur in qua motus principium
constitutum est, id uero sine quo non fit aliquid, tum ad intellectum materiae
transferatur, uel eorum quae coniuncta materiae efficientis adiuuant
facultatem, tum ad reliquas causas ducatur, ut paulo posterius apparebit.
Eius igitur causae, quae ui sua id quod subiectum est efficit, tale proponit
exemplum, ut ignis accendit: nam accensionis ipsius causa ignis est, et id
efficere potest, atque illud quod accenditur, mouet atque permutat. Eam uero
causam, sine qua id quod faciendum est fieri nequit, ab una eius parte
designat, ueluti cum dicit aes causam esse statuae, quod sine eo status noc
possit existere: hoc enim, ut per faciendam diuisionem clarescet, non ea ipsa
est causa sine qua non efficitur sed pars eius esse monstrabitur. Eam
uero causam sine qua id quod faciendum est, effici non potest, diuidit hoc
modo: alia enim sunt quieta, nihil agentia sed stolida quodammodo, ac per se,
nisi agendi extra motus accesserit, immobilia: horum exempla, ut locus, tempus,
materia, instrumentum. Omne enim quod fit, locum nec esse est habere subiectum,
in quo nisi aliquid fiat, locus ipse immobilis est, ad aliquid explicandum.
Itemque materia et instrumenta, nisi manu moueantur artificis, ipsa naturaliter
nihil egerint. Tempus quoquo operationi subiectum est, quae si desit, nihil
ipsum propriae naturae ratione perfecerit. Atque haec quidem sunt quae nihil
agentia, tamen causae sunt, si his efficiens operatio superueniet. Alia
uero quae in motu posita praecursionem quamdam ad efficientiam ac
praeparationem uidentur afferre, uelut amoris causa est congressio, quae
praecessit, et amor flagitii. Ex his, inquit, causis Stoica disputatio fatum
connectit. Fatum enim dicunt esse praecedentium causarum subsequentiumque
perplexionem quamdam et catenae more continentiam, hoc modo: Ideo profectus est
peregre, quoniam parentum iracundiam ferre non puterat; idcirco parentum
iracundiam successione non ferebat, quia amicae amore detinebatur, idcirco amabat,
quod saepe fuerat ante congressus; ideo congressus est, quia aliquid ut
congrederetur praecessit. Itaque ordine praecedentium consequentiumque rerum
fatum (ut dicit) a Stoicis nectitur. Item diuidit eam causam quae ui sua
efficit aliquid in eam quae ad etficiendum sibi sufficit, eamque qua
extrinsecus adminiculationis indigeat. Sufficit igitur sibi ad efficiendum
causa, ut sapientia efficere sapientes per se nullo penitus adiuta solet. Sed
haec an sola beatos efficere possit, quaeritur an ei sint extrinsecus addenda
quae iuuent, uel fortunae bona, uel corporis, itaque ea causa quae ui sua
efficit aliquid, aut talis est, ut ei nulla sint extrinsecus adiuncta quaerenda,
ueluti artifici instrumenta quaedam, quibus id quod efficiendum est explicet
atque conformet. Earum uero omnium quae Tullius statuit in alterutra
diuisione causarum, illa quidem quae ui sua explicant ea quorum causae sunt,
omnia tam per se ad efficiendum ualentia, quam quaesiti extrinsecus iuuaminis
indigentia, in ea Aristotelicae diuisionis causa locabuntur, quae est
principium motus. Quanquam de sapientia tali causae non conuenit exemplum sed
potius ad rationem formamque contendit Namque sapientia ratione quadam atque
forma efficit sapientes. Eius uero causae quam Tullius refert, sine qua non fit
aliquid, materia quidem, tempus et locus, id est, ex quo fit, uel in quo fit,
quae sunt efficienti substantia naturae: ut uno intellectu comprehendantur, uel
materia sunt, uel materiae uice supposita; instrumenta uero ei causae sunt quae
ad finem spectant sed non ipsa finis, quia non finis instrumenta respicit sed
haec tinem. Instrumenta namque propter aliquem finem parantur. Sed
mirum uideri potest cur congressionem amoris causam non interea enumerauit,
quae habent efficiendi uim sed inter eas posuerit causas, sine quibus effici
non potest, cum tamen agat aliquid atque moueat. Nam ipsa congressio aliquid
uidetur efficere, similisque est ei caasae quae ipsa quidem habet efficiendi
uim sed sine adminiculo non potest, ueluti cum quaeritur de sapientia an sola
beatum possit efficere. Sed Merobaudes rhetor ita disseruit, earum causarum,
quae efficiendi uim haberent, eam esse facultatem, ut etiamsi adiumentis
extrinsecus indigeant, effectus tamen earum ad id spectet quod efficiendum est.
At in his causis quae sunt praecursoriae, etiamsi eis antecedentibus aliquid
existit, non tamen id quod existere intelligitur praecursio principaliter operatur.
Sed ista quidem ueluti sub quadam occasione praecurrit, illa uero res quae
existeret dicitur, aliis operantibus nascitur, uelut in congressione solum est
fieri. Fortasse enim non propter amorem quisque congreditur sed praecedente
congressione amor existit, quem non congressio principaliter appetebat. Itaque
quoniam praeter congressionem amor existere non potuit, recte intereas causas
congressio locata uidetur sine quibus non efficitur; quoniam uero non efficit
ui sua, quandoquidem nec principaliter ut efficiat, spectat sed tantum ea ante
aliquid existit, recte inter praecursorias, ac non inter efficientes causas est
collocata. QUA RE CUM IN DISPUTATIONEM INCIDERIT CAUSA EFFICIENS ALIQUID
NECESSARIO, SINE DUBITATIONE LICEBIT QUOD EFFICITUR AB EA CAUSA
CONCLUDERE. CUM AUTEM ERIT TALIS CAUSA, UT IN EA NON SIT EFFICIENDI
NECESSITAS, NECESSARIA CONCLUSIO NON SEQUITUR. ATQUE ILLUD QUIDEM GENUS
CAUSARUM QUOD HABET VIM EFFICIENDI NECESSARIAM ERROREM AFFERRE NON FERE SOLET;
HOC AUTEM SINE QUO NON EFFICITUR SAEPE CONTURBAT. NON ENIM, SI SINE PARENTIBUS
FILII ESSE NON POSSUNT, PROPTEREA IN PARENTIBUS CAUSA FUIT GIGNENDI NECESSARIA.
HOC IGITUR SINE QUO NON FIT, AB EO IN QUO CERTE FIT DILIGENTER EST SEPARANDUM.
ILLUD ENIM EST TAMQUAM: UTINAM NE IN NEMORE PELIO -- NISI
ENIM 'ACCIDISSENT ABIEGNAE AD TERRAM TRABES,' ARGO ILLA FACTA NON ESSET, NEC
TAMEN FUIT IN HIS TRABIBUS EFFICIENDI VIS NECESSARIA. AT CUM IN AIACIS NAVEM
CRISPISULCANS IGNEUM FULMEN INIECTUM EST, INFLAMMATUR NAVIS NECESSARIO.
Prima quidem causarum diuisio, secundum Tullium, fuit in ea quae efficerent
aliquid, et ea sine quibus effici non posset, atque illud quidem quod
efficeret, in gemina item partitus est, scilicet in id quod ad efficiendum
aliquid necessariam uim possideret, neque ullius indigeret extrinsecus
adiumenti, etinid quod nisi illis adiuuantibus operari atque efficere non
posset. Ac primum de ea loquitur causa quae efficiendi uim tenet, eius enim ea
pars cui efficiendi necessitas adest, statim secum conclusionem comitem trahit;
dicta enim causa, quae necessario ac quid efficit, effectus etiam nec esse est
consequatur, ueluti si solem adfuisse quis dixerit, lucem quoque adfuisse
monstrabit, aut cum alicui ad esse sapientiam dixerimus, sapientem nec esse est
fateamur. At in his causis efficientibus quae extrapositis indigent
adiumentis, non eadem ratio est; neque enim ut quaeque huiusmodi causa dicitur,
ita nec esse est affectum sequi. Non enim huiusmodi causa necessario efficit
quod uult, nisi extrapositis auxiliis adiuuetur; idem est etiam in ea causa
quae ipsa quidem efficiendi uim non habet sed sine ea non prouenit effectus.
Nam, ut Tullius quoque commemorat, nullam in efficiendis rebus adhibet
necessitatem, atque ideo dicta causa non statim sequitur effectus. Neque enim
si congressus est, mox amauit, nec si fuit aes, statuam quoque fuisse nec esse
est. Ex quo aliarum causarum partitio nascitur. Aliae namque causae sunt
necessariae, aliae minime. Non necessariarum aliae sunt efficientes, aliae sine
quibus non efficitur. Necessariarum uero causarum conclusio non solet
conturbare: ut enim haec causa fuerit dicta, statim in conclusione sequustur
effectus. Non necessariarum uero, quae sunt partim efficientes, quod nunc
tacuit sed paulo ante praedixit, non habent subsequentem effectae rei
conclusionem. Neque enim si liberi sine parentibus non sunt, idcirco in
parentibus efficiendi causa necessaria fuit, cum uideamus in hominum esse
potest ate ne gignant. Ea uero causa quae ipsa quidem non efficit sed sine ipsa
effici non potest, huiusmodi est quemadmodum Enniano uersu declaratur: NISI
ENIM CECIDISSENT ABIEGNAE TRABES AD TERRAM, ARGO ILLA FACTA NON ESSET. Ex
trabibus namque Argo facta est sed nulla inerat trabibus necessitas, ut ex eis
fieret nauis; at uero ea causa quae est efficiens, et quae in se suam continet
necessitatem, talis est. Quale CUM IN AIACIS NAVEM IGNEUM CRISPISULCANS FULMEN
INIECTUM EST, statim enim accendi nec esse est nauim, quia ignis accendend
necessaria causa est. Et sensus quidem est huiusmodi, ordo autem paulo
confusior est, ait enim hoc modo: ATQUE ILLUD QUIDEM GENUS CAUSARUM, QUOD HABET
VIM EFFICIENDI NECESSARIAM, ERROREM AFFERRE NON FERE SOLET; HOC AUTEM SINE QUO
NON EFFICITUR, SAEPE CONTURBAT. Quod cum dixisset, cumque uel utriusque uel
alterius exemplum ponere debuisset, neutro conueniens exemplum similitudine
dedit. Namque cum uel necessariam causam efficientem, uel eam sine qua non
efficitur, proposuisset, eius causae posuit exemplum, quae efficiat quidem
aliquid sed non sine extrapositis adiumentis, hoc modo: NON ENIM SI SINE
PARENTIBUS FILII ESSE NON POSSUNT, PROPTEREA CAUSA FUIT IN PARENTIBUS GIGNENDI
NECESSARIA. Parentes enim et maxime masculini sexus efficiens causa est sed non
sine femina, id est non sine materia quadam, et ea causa sine qua fieri non
possit, cum ipsa uim efficiendi non habeat. Itaque nec causa necessariae
et efficientis posuit exemplum, nec eius sine qua fieri nihil possit sed
efficientis quidem, non tamen necessariae sed uidetur tacuisse in propositione
id cuius posuit exemplum; ita enim apertius dici potuisset: ATQUE ILLUD QUIDEM
GENUS CAUSARUM, QUOD HABET VIM EFFICIENDI NECESSARIAM, ERROREM AFFERRE NON FERE
SOLET; HOC AUTEM quod non habet efficiendi uim necessariam; uel HOC SINE QUO
NON EFFICITUR, SAEPE CONTURBAT. Itaque sic intelligendum est quasi ita sit
dictum; nam de necessaria causa nullum posuit exemplum. Quod uero subiecit,
utrisque causis conuenit posterius enumeratis, tam efficienti non necessariae,
quam eius sine qua nihil efficitur. Parentes namque tam masculini sexus quam
feminini esse dicuntur, quorum quidem masculini sexus ea causa est quae
efficiat sed non necessaria. Feminini uero ea quae non efficiat sed sine qua
effici [non possit. Quae cum ita sint, discernendae sunt causae et
peruidenda necessitas, nec omnis causa praemittenda ut subsequatur effectus sed
ea tantum in qua est efficiendi necessitas, etiamsi extrinsecus adiumenta
defuerint. ATQUE ETIAM EST CAUSARUM DISSIMILITUDO, QUOD ALIAE SUNT, UT
SINE ULLA APPETITIONE ANIMI, SINE VOLUNTATE, SINE OPINIONE SUUM QUASI OPUS
EFFICIANT, VEL UT OMNE INTEREAT QUOD ORTUM SIT; ALIAE AUTEM AUT VOLUNTATE
EFFICIUNT AUT PERTURBATIONE ANIMI AUT HABITU AUT NATURA AUT ARTE AUT CASU:
VOLUNTATE, UT TU, CUM HUNC LIBELLUM LEGIS; PERTURBATIONE, UT SI QUIS EVENTUM
HORUM TEMPORUM TIMEAT; HABITU, UT QUI FACILE ET CITO IRASCITUR; NATURA, UT
VITIUM IN DIES CRESCAT; ARTE, UT BENE PINGAT; CASU, UT PROSPERE NAVIGET. NIHIL
HORUM SINE CAUSA NEC QUIDQUAM OMNINO; SED HUIUSMODI CAUSAE NON NECESSARIAE. Facit
aliam rursus causarum diuisionem ita: CAUSARUM enim ALIAE SUNT quae sua quadam
ui, SINE APPETITIONE, SINE VOLUNTATE, SINE OPINIONE unum atque eumdem in
efficiendis rebus ordinem tenent, ut est interire omnia quae orta sunt. Nam
quia ortum est, idcirco etiam nec esse interire, nec tamen ipse ortus, ut
caetera intereant, uel appetitu aliquo, uel uolutate uel opinione efficit; sed
ita est ab aeterno rerum statu, ut quidquid ortum est, quia accepit esse,
aliquando etiam esse desistat. Item ALIAE sunt causae quae AUT in VOLUNTATE AUT
in PERTURBATIONE ANIMI AUT in HABITU AUT in NATURA AUT in ARTE CASU ue
consistunt. VOLUNTATE, ut si quaerat aliquis cur Trebatius librum legat, respondebitur,
quia legendi uoluntas est. PERTURBATIONE animi, ut si quis timore pallescat,
aut urbem fugiat, bellis ciuilibus conturbatas. HABITU, UT si idcirco Trebatius
FACILE. de iuris ratione responderit, quoniam multo usu constantem ciuilis
scientiae habitum tenet, uel si quis idcirco irascatur facile, quia eius animus
per iracundiae habitum efferatus est. NATURA, ut si quis idcirco dicatur
irasci, quia naturaliter iracundus est, id quod in dies uitium crescat. ARTE,
ut si idcirco bene quisque pingat, quia eius artis peritus esse proponatur.
CASU, ut quae in nostra potestate nullo modo sunt, fiunt tamen, uelut in certo
praesertim tempore, prosperitas nauigandi. Atque horum omnium nihil a causa
uacuum est, nec quidquam est in rebus quod non aliqua causa perficiat. Omnia
enim quae fiunt habent aliquam rationem cur facta sint, quam si quis reddere
possit, causam quoque reddiderit. Id est enim causa propter quam unumquodque
fit. Omnes uero causae quae uel ex uoluntate, uel perturbatione animi
intelliguntur, ad eam causam pertinent quae est mouendi principium, ut in
Aristotelica diximus diuisione. Haec enim ut aliquid efficiatur, mouendi
principium sunt, at in arte, uel habitu, uel natura, illa causa est, quae in
ratione consistit. Species enim ac ratio uniuscuiusque efficiendae rei in arte
et habituet natura posita est. Casus uero exterior causa, nec inter principales
annumeratur secundum Aristotelem. Secundum uero M. Tullium casus est latens
effectae rei causa; quod quale sit paulo posterius designabitur. OMNIUM AUTEM
CAUSARUM IN ALIIS INEST CONSTANTIA, IN ALIIS NON INEST. IN NATURA ET [IN] ARTE
CONSTANTIA EST, IN CAETERIS NULLA. SED TAMEN EARUM CAUSARUM QUAE NON SUNT
CONSTANTES ALIAE SUNT PERSPICUAE, ALIAE LATENT. PERSPICUAE SUNT QUAE
APPETITIONEM ANIMI IUDICIUMQUE TANGUNT; LATENT QUAE SUBIECTAE SUNT FORTUNAE.
CUM ENIM NIHIL SINE CAUSA FIAT, HOC IPSUM EST FORTUNAE EVENTUS; OBSCURA CAUSA
ET LATENTER EFFICITUR. ETIAM EA QUAE FIUNT PARTIM SUNT IGNORATA PARTIM
VOLUNTARIA; IGNORATA, QUAE NECESSITATE EFFECTA SUNT; VOLUNTARIA, QUAE
CONSILIO. QUAE AUTEM FORTUNA, VEL IGNORATA VEL VOLUNTARIA.] NAM IACERE
TELUM VOLUNTATIS EST, FERIRE QUEM NOLUERIS FORTUNAE. EX QUO ARIES SUBICITUR
ILLE IN VESTRIS ACTIONIBUS: SI TELUM MANU FUGIT MAGIS QUAM IECIT. CADUNT ETIAM
IN IGNORATIONEM ATQUE IMPRUDENTIAM PERTURBATIONES ANIMI; QUAE QUAMQUAM SUNT
VOLUNTARIAE -- OBIURGATIONE ENIM ET ADMONITIONE DEICIUNTUR -- TAMEN HABENT
TANTUS MOTUS, UT EA QUAE VOLUNTARIA SUNT AUT NECESSARIA INTERDUM AUT CERTE
IGNORATA VIDEANTUR. Rursus causarum diuisionem aliam claram ac perspicuam
prodit. Causarum namque aliae sunt constantes, alia uero inconstantes. Constantes
sunt, quarum non fereuariatur effectus; inconstantes uero, quae huc atque illuc
facilioribus mutationibus transferuntur. Omnia igitur quae ex natura
atque arte descendunt, constantia sunt. Natura quippe atque ars suum semper
opus efficiunt, nisi subiectae materiae obstet incertum. Nam quod unus idemque
artifex ex eadem saepe materia non admodum similes statuas format, non est haec
in arte uarietas sed tum in artificis manu, quae integritatem artis assequi non
potest, tum in ipsa materia, quae efficientiae atque formae non aequaliter
cedit. Idem est in natura, seruat namque constantiam suam, cum hominem format
ex homine. Itaque similia in caeteris ex similibus gignit: at cum monstrosum
aliquid effertur, non naturae uitio sed materiae potius applicatur, ex qua id
quod efficere contendebat, non ita potuit natura explicare. Sed inter
constantes causas habitus quoque debuit adiungi; nam quod habitu cuiusque lit,
id constans, nec mutabile esse solet; quandoquidem idcirco habitus dicitur,
quia diuturnitate habendi in naturae similitudinem uertitur. Sed forsan Tullius
uidit quod natura atque ars, non tam in effectibus constantes quam in propria
ratione esse intelliguntur, in tantum ut quod ars ac natura delinquit, materiae
saepius impPombaur, habitus uero ipse consuetudine quadam collectus est, qui
non ratione aliquid et propria constantia sed usu facit, atque idcirco forsitan
habitum, qui inter caetera praeter artem et naturam uidebatur esse constantior,
a causis constantibus segregauit. Ea uero quae non sunt constantia, in ea
diuidit quae sunt perspicua, et in ea quae latent. Perspicua sunt quae ab animi
quolibet motu uel appetitione, uel iudicii ratione profecta sunt; latent uero
quae fortunae subiacent. Nam quia non ignorat animus in quam partem declinet,
qui tametsi boni aliquanio habet iudicium, nunquam tamen eius rei quam efficit
notionem relinquit, praetereos qui funditus mente capiuntur, et in quibus iam
nulla uoluntas est, nec esse est nota esse, quae ex uoluntate uel animi iudicio
fiunt. Fortuna uero atque casus semper ignotus est. Cuius quidem natura aeque
incerta est, atque ea quae casibus ipsis fiunt. Sed M. Tullius definit
esse casum, euentum causis latentibus effectum; quae non uidetur integra
definitio: quid enim, si adhuc lateret quibus causis solis defectus lunaeue
contingeret, num idcirco casu atque fortuna fierent, quae constantibus caeli
motibus administratur? An casus quidem putaretur ab his qui defectus
rationem reperire non possent, per se autem consideratus, nullo quidsm modo
esset casus. Sed M. Tullius non quod uideretur esse casus, his qui eius naturam
minime perspexissent sed qui omnino fortunae euentus esset definitionis
rationem monstrabat. Euentum uero latentibus causis Cicero casum esse ita
concludit: Cum omnia certis de causis fiant, quorum ratio cognoscitur, eorum
euentus casu fieri non posse monstrantur sed putantur aliqua fieri casu eorum
quorum causa nulla ratione cognoscitur. Ex quo euenit ut fortunae sit euentus,
qui latentibus causis efficitur. Hic igitur in rebus quidem ipsis constantiam
ponit, casum uero non re sed opinione metitur. Quo fit ut si aliter effectae
remouerit causam, id quod accidit fortunae non sit euentus, idem tamen sit
alteri fortunae euentus, si rationem alter ignoret. Quod uero omnium rerum
causas esse dicit, non determinat quales, atque ideo nec de fortuna ipsa, quorum
euentum causa sit, monstrat. Nec me saeuae hominum mentes arrogantiae
notent, quod uelut affectata auctoritate Tullianis sententiis pugnem, cum
aduersus eas si quid uidebitur non nostra sed ab antiquissimis tractata
compensem. Quod si nostra quoquo diceremus, oporteret tamen eos non personarum
uetustatem sed eorum quae opponuntur considerare rationem, nec odisse potius
quae aduersus magni nominis uiros dicuntur, quam contraria, si possent,
argumentatione reuincere. Nam si eis M. Tullius in definitione rerum nimium
placet, quaenam est inuidia nos quoque Aristotelicam rationem probare?
Quod si intemperanter molestissimi esse pergunt, audiant M. Tullium secundo
Tusculanarum disputationum libro adhortantem potius, atque ad certamen
uocantem, hoc modo: Sed tamen tantum abest ut scribi contra nos nolimus,
ut id etiam maxime optemus. Ipsa enim Graeciae philosophia nunquam in
honore tantum fuisset, nisi doctissimorum contentionibus,
dissensionibusque creuisset; quamobrem hortor omnes, qui facere id
possunt, ut eius quoque generis laudem iam languenti Graeciae eripiant, et
transferant in hanc urbem, sicut reliquas omnes, quae quidem erant
expetendae studio atque industria sua maiores nostri transtulere. Et
rursus, nos qui sequimur probabilia nec, ullraquam quod uerisimile occurrit,
progredi possumus, et refelli sine pertinacia et refellere sine iracundia
parati sumus. Quocirca quae malum ratio est ipsius M. Tullii uoluntatem
iudiciumque conuellere, cum eiusdem contra nos sententiis atque auctoritate
nitantur? Sed si cui commentarios nostros inspicere uacuum fuerit, sciat
haec nos ex Aristotelis secundo Physicorum uolumine aduertisse, quae tametsi
altioris philosophiae disputationes tangunt, non est tamen studiis inuidendum,
si rhetoricis quoque ac dialecticis disputationibus admisceamus, qua sunt
profundiora naturae, neque pigrescere ac dilassari animos dignum est, quos
intentiores ac uegetos ipsa rerum ambiguitas et uariarum cognitio speculationum
deberet efficere, eum praesertim ea librorum natura sit, ut ad legendum
studiosos teneat, nullum cogat ignauum. Dicamus igitur quid euentus sit fortunae,
uel quarum sors causa esse dicatur. Omnia igitur sunt uel immutabiliter
ac semper, ut quod sol oritur; uel saepius, ut quod equus quadrupes nascitur;
uel raro, ut si equus cum quinque uel tribus pedibus procreetur; uel aeque, ut
in quibus faciendarum rerum nihil interest, quo potius uoluntatem uergamus.
Atque illud quidem quod semper fit, nihil habet oppositum, quod ullo modo
aliter fiat; id uero quod saepe contingit habet; aduersum, id quod rarius
euenit, neque enim saepius fieret, ac non semper, nisi diuersum raro quidem sed
aliquando contingeret. Quod igitur ex fortuna tit, in sempiternis non est; quis
enim casu solem dicat oriri? Ne in his quidem quae frequentius fiunt; nullus
enim casu equum dixerit esse quadrupedem. Nee uero in his quae fieri aequaliter
solent; nam quae uoluntaria sunt non uidentur esse fortuita. Restat
igitur ut in his fortunae euentus sit, quae rarius fiunt. Eorum uero quae
fiunt, partim finem aliquem spectant, partim minime. Quis enim finis esse
potest, si manum extendam, si genua complicem, atque aliquid iacens humi
tollam, quod nullis usibus applicem? At uero ea quae aliquem finem spectant
partim uoluntatis sunt, partim naturae. Voluntatis, ut siquis idcirco domo
egrediatur, ut uideat amicum. Naturae, ut quod est in animalibus. Omnia quae ab
ea fiunt certam animalis respiciunt utilitatem, atque ad eius salutem
conseruationemque omnium membrorum momenta sunt constituta. Casum igitur ac
fortuitos euentus in his esse ponimus, quae cum rarius fiant, in his tamen per
accidens eueniunt, quae propter aliquid fiunt. Veluti si quis egressus domo
ut amicum uideret, praeteriens cadente. desuper lapide ictus est: id
igitur quod euenit, in rariore causa ponendum est, accessit uero ei uoluntati,
quae certum respiciebat finem. Ea uero fuit domo egrediendi causa, ut amicum
uideret. Rursus, quoniam lapsis naturaliter grauis est, grauitas uero terram
petit, casus quidem lapidis propter aliquid naturaliter factus est; ad id enim
lapidis natura tendebat, ut in suum locum pondus ueniens conquiesceret. Sed
huic naturali intentioni accidit id quod rarius euenit scilicet ut percuteret
caput; quo fit ut sit secundum Aristotelem fortuna uel casus, causa per
accidens rarius eueuientum in his rebus quae propter aliquid fiunt. Quae cum
ita sint, cumque definitio Aristotelica a Tulliana plurimum discrepet, illud
tamen in utrisque constat, id quod fortunae subiectum est, incertis casibus
semper esse suppositum. Nam licet in his rebus saepe fortuna suos experiatur
actus, quae uoluntate sunt, et ad aliquem finem referuntur, extra tamen accidit
quod fortunae est, nec ab eo tine uenit, quem sibi animus ante
perspexerat. Sed cum Cicero diuisisset causas in eas quae perspicuae
sunt, et in eas quae laterent, cumque eas quae perspicuae sint diceret esse
quae appetitionem animi iudiciumque tangerent, manifestum est eum uel artem,
uel uoluntatem, uel perturbationem, uel habitum in his causis ponere quae
perspicu ac sunt; uoluntas quippe atque animi perturbatioin appetitione
ponitur, saepe enim ex perturbatione aliquid appetimus, artem uero uel habitum
in iudicio; arte namque iudicamus, habitus uero ad utrumque pertinet: nam et
uoluntates consuetudo ministrat, et multo usu peritiaque fit quaedan constantia
iudicandi. Casum in non perspicuis posuit. De natura incertum est utrum
inter perspicuas an inter latentes ipsam coliocet: nam si inter latentes causas,
ipsam naturam casum uideretur putare: cuius opinionis nulla ratio est Quod si
inter perspicuas, quaenam appetitio animi uel iudicium in natura est? Neque
enim appetendo aliquid uel iudicando facit natura, nisi forte quoniam ex ipsa
saepe habilitas quaedam mentis et corpori existit, quae habi lit as ad
unamquamque rem adiuuat uoluntatem; id enim maxime uolumus ad quod habiles
sumus. Sed natura inter perspicuas causas ponitur, quae iudicio quoque
coniuncta est, ut si naturaliter sano quisque iudicio compositus est:
appetitioni etiam, ut si naturaliter aliquid animus petat. His adiungit
aliam causarum diuisionem; ait enim alias causas esse uoluntarias, alias
ignoratas: uoluntarias, eas quaecumque ex iudicio ueniunt animi; ignoratas in
quibus necessitas domina est, id est in quibus aut omnino non uolumus, aut ne
si uelimus quidem aliter facere possumus, ut in natura atque casu. Necessitate
enim quadam naturae grauia deorsum feruntur, necessitate item factum dicimus,
ut aliquis ignorans iacto trans parietem lapide praetereuntem hominem
peremerit. Eaque necessitas talis est, non quod aliter fieri non potuisset,
nisi ut lapide iacto percuteret sed quia uoluntas defuit, et non idcirco, quia
uoluit, fecit. Prior uero necessitas iam talis est, in qua nulla uoluntas est,
uel ea quae est, ne id quod cupit efficiat, ualidiore necessitate
constringitur. Nam cum lapsis deorsum propria grauitate deponitur, nulla
uoluntas est sed tantum naturae necessitas; at si homo deorsum cadat, est
quidem non cadendi uoluntas sed ferri quo non uult, ualidior naturae causa
compellit. Voluntatem uero a fortuitis euentihus uno eodemque aptissimo
secreuit exemplo, ueluti si telum manu iaciat, nolensque feriat praetereuntem. Nam
iecisse ex uoluntatis principio nascitur. Idcirco enim iecit, quia uoluit.
Ignorauit uero quod perculeret; neque enim iecisset, si se percussurum
praeuidere potuisset. Neque iecit, quia uoluit percutere. Si autem non
ignorasset, non percutere potuisset. Unde etiam machinamentum quoddam atque
defensio in iuris peritoram responsionibus inuenitur, hoc modo: Si telum manu
fugit magis quam iecit; nam si quis caedis accusetur, optima solet esse
defensio, si alia non suppetit, fugisse manu telum, magis quam uoluerit
iecisse, ut non uoluntati, quae condemnatur in culpis sed ignorantiae factum
tribuatur. De perturbationibus autem animorum paulo confusius iudicium
est. Dubitari enim potest utrum ex uoluntate, an necessitate, an ex ignoratione
uenerit, quod perturbatione peccatur: uidentur enim uoluntaria esse peccata,
quoniam qui perturbatus est appetit aliquid, aut fugit. Sed in hoc perturbatio
eius apparet, quod non fugienda uitat, et non appetenda nimis exoptat. Porro
autem quoniam in perturbationibus sunt confusa iudicia (neque enim aliter id
quod fugiendum est saepe appetunt perturbati, nisi obcaecato obscuratoque
iudicio), quod uero fit animi confusione, saepe tale est ut nollet admisisse
qui fecit, et euenit ut non inter uoluntarias sed inter ignoratas uel
necessarias causas animorum perturbatio sit; in tantum uero qui perturbatus
est, a uera discretione discedit, ut in eam possit recta bene consulentium
admonitione reduci. Quo fit ut animorum perturbatio iure a causis uoluntariis
segregetur, et aut in ignoratione, aut in necessitate ponatur. Nam quod
ait: TAMEN HABENT TANTOS MOTUS, UT EA QUAE VOLUNTARIA SUNT, AUT NECESSARIA
INTERDUM, AUT CERTE IGNORATA VIDEANTUR, ita intelligendum est: quoniam omnis
animi passio iudicium conturbat, confundit uero rectam discretionem, si acrior
fuerit quam ut rationis retinaculis temperetur, et fit quaedam ex
perturbationibus ueluti uiolenta necessitas, ut dubium sit utrum is qui aliquid
perturbatus animo facit, ignorans faciat; ueluti cum casu ignorans delinquit,
cum futurum non prouidet casum, an sciens faciat, uel necessitate ducatur. Quod
igitur dixit: Aut necessaria esse, aut ignorata, et diuisit a neeessariis
ignorata, non pugnat contra id quod superius dixit, ea quae ignorata sunt esse
necessaria. Nam id quod est ignoratum ita quodammodo diuidit: ignoratorum alia
quadam necessitate fiunt, dum aut nulla uoluntas est, aut ea quae est,
necessitati nequit obsistere; alia casu, cum in his faciendis, quae ignorantur,
nulla uoluntas est. Quod igitur dixit, perturbationes animi, aut in
necessariis causis poni, aut in ignoratis, id sine dubio sensisse intelligitur,
perturbationes animi, aut in his esse ignoratis in quibus ea necessitas est, ut
uoluntas obsistere non possit, aut in his in quibus nalla uoluntas est sed sit
delictum caecitate iudicii, uelut in his qui immoderatius amoris cupiditati
deseruiunt: aut enim confuso iudicio ab honestate discedunt, et dum quasi bonum
appetunt, in malum decidunt ignorantes, atque ita in casu quodam atque errore
ponitur amor immodicus; aut nouit quidem quod appetit esse uitandum sed maioris
actu cupiditatis impellitur, atque ita inter ea necessaria ponitur, quae aut
non habent uolunt. Item, aut eam ita infirmam ac debilem, ut nullo modo
ualidioribus passionibus obnitatur. Fore quosdam, Patrici rhetorum
peritissime, non dubitauerim, qui hunc in Topicis altiorem ex philosophia
tractatum uaria obtrectatione reprehendant, quia inter logicam disputationem
physicam interposuit. Hi uero sunt, uel quibus hoc totum philosophari
displiceat, uel qui in argumentorum locis naturales admisceri causas oportuisse
non existiment. Sed contra priores quidem, et a M. Tullio, et ab ipsa
quodammodo humana ratione, quae in motu posita aliquid semper inquirit, atque
amore scientiae neque decipi patitur, neque ullo modo a ueritatis ratione
traduci, saepe multumque responsum est. His uero qui sequestrandas ab
oratorio facultate philosophiae disciplinas putant, respondendum breuiter
existimo. Ratione quidem reperiri quiddam potest sed melius atque facilius
artifex faciet, si in opere construendo artis facultatem atque elegantiam comparet.
In argumentis quoque idem esse manifestum esti ui namque naturalis ingenii
argumenta promuntur. Sed ars facultatem imitata naturae uiam quamdam
rationemque reperit, qua id effici facilius ac melius possit. In qua re
illorum nec esse est reprehendatur error, qui rhetoricam facultatem naturalem
esse dixerunt, quoniam quilibet totius artis alienus et intendere in alterum crimen,
et sese purgare solet, et argumento aliquid prohare contendit. Reprehendendi
etiam sunt qui eamdem facultatem in sola arte positam esse dixerunt: oportuit
enim eos animaduertere, omnem quidem artem sui materiam effectus ex natura
suscipere sed in ea tamen ratione propriam facultatem elegantiamque experiri.
Haec itaque quae artium ratio perficit, ab imperitis etiam fieri, utcumque
contigerit, possunt. Bene autem ac facile nemo efficit nisi artis ratione
fuerit instructus. Cum igitur totius operis haec sit intentio, ut argumenta
quae confusa et ueluti clausa natura suppeditat, artificialiter uestigentur,
quid sit per quod efficere id quod promittit ars ualeat, sub exempli notatione
demonstrat: ut enim facilius argumenta reperiantur, illa res efficiet, si
demonstrentur loci in quibus argumenta sunt collocata. Et enim ut si quis
aliquid quaerat, facilius id inuestigare possit atque inuenire, si locus ei
monstretur ubi sit positum id quod inquirit; ita etiam cum quis argumentum
inuenire conatur, si ei locus ubi argumentum sit positum, declaretur, facilius
argumentum quod quaerit ualebit inuenire. Ita enim Aristoteles, et ita Tullius
appellat eas sedes in quibus argumenta sunt collocata, id est locos, qui ab Aristotele
topica uocati sunt. Sed quoniam de sedibus argumentorum loquimur, hi
cuiusmodi sint paulo altius expediamus; locos enim non uno modo intelligitur.
Ac relinquamus quidem eos locos quos Victorinus frustra atque inconuenienter
interserit, uelut cos qui corpora concludunt, ac simpliciter intelligamus eos
locos argumentorum esse qui intra se continent argumenta in quibus exponendis
posterius quid sit quod dicimus clarius apparebit. Nunc communiter de tota
locorum ratione, deque argumentatione, ac de quaestionibus et propositionibus
earumque terminis uidetur esse tractandum. Ac primum quoniam locus qui
tractatur in Topicis, non cuiuslibet rei sed tantum locus est argumenti, exposito
prius argumenti intellectu, deinceps de loci ratione tractabimus. Definit
igitur Tullius argumentum hoc modo: Argumentum est ratio quae rei dubiae faciat
fidem. Sumpsit igitur rationem ut genus. Omnes enim iniuriosi sunt qui
orationis uirtutem a sapientiae ratione seiungunt, aliamque esse dicendi artem
uelint, aliam intelligendi. Nam si nihil orationes aliud agimus, nisi interius
cogitata uulgamus, quae malum ratio est, orationis elegantiam a sententiarum
grauitate se ponere? Quae porro sententiarum grauitas esse potest, sine earum
rerum de quibus dicendum est comprehensione? Quae uero alia disciplina naturam
proprietatemque rerum omnium docet, uel quae omnino eorum quae intelligi
possunt, scientiam profitetur, nisi haec tantum ex qua nos pauca praesumpsimus
philosophia? quae longe aliter de his ipsis in proprio sapientium tractatu
disputare solet. Neque ita cursim ut nos, quae sint in illorum libris solet,
prolixius disserenda sumpsissem, quis ferret insolentium hominum temeritatem
prouectus suos culpare uolentium quibus prouectibus proficerent, si studiosi
potius quam queruli esse mallent? Sed his contentionibus neque antiqua caruit
aetas, nec nos ita delicati sumus, ut quibus patientia doctissimorum hominum
saepius obstitit, fere nolimus, dum et pluribus prod esse possumus, et
sapientium iudicia consequamur. Ad quem finem hic noster labor et totius operis
summa contendit. Sed haec hactenus. Nunc susceptae expositionis ordinem
persequamur. TOTO IGITUR LOCO CAUSARUM EXPLICATO, EX EARUM DIFFERENTIA IN
MAGNIS QUIDEM CAUSIS VEL ORATORUM VEL PHILOSOPHORUM MAGNA ARGUMENTORUM SUPPETIT
COPIA; IN VESTRIS AUTEM SI NON UBERIOR, AT FORTASSE SUBTILIOR. PRIVATA ENIM
IUDICIA MAXIMARUM QUIDEM RERUM IN IURIS CONSULTORUM MIHI VIDENTUR ESSE
PRUDENTIA. NAM ET ADSUNT MULTUM ET ADHIBENTUR IN CONSILIA ET PATRONIS
DILIGENTIBUS AD EORUM PRUDENTIAM CONFUGIENTIBUS HASTAS MINISTRANT. IN
OMNIBUS IGITUR EIS IUDICIIS, IN QUIBUS EX FIDE BONA EST ADDITUM, UBI VERO ETIAM
UT INTER BONOS BENE AGIER OPORTET IN PRIMISQUE IN ARBITRIO REI UXORIAE, IN QUO
EST QUOD EIUS AEQUIUS MELIUS, PARATI EIS ESSE DEBENT. ILLI DOLUM MALUM, ILLI
FIDEM BONAM, ILLI AEQUUM BONUM, ILLI QUID SOCIUM SOCIO, QUID EUM QUI NEGOTIA
ALIENA CURASSET EI CUIUS EA NEGOTIA FUISSENT, QUID EUM QUI MANDASSET, EUMVE CUI
MANDATUM ESSET, ALTERUM ALTERI PRAESTARE OPORTERET, QUID VIRUM UXORI, QUID
UXOREM VIRO TRADIDERUNT. LICEBIT IGITUR DILIGENTER ARGUMENTORUM COGNITIS LOCIS
NON MODO ORATORIBUS ET PHILOSOPHIS, SED IURIS ETIAM PERITIS COPIOSE DE
CONSULTATIONIBUS SUIS DISPUTARE. Diuiso causarum loco atque ordine suis
partibus distributo, de locis eiusdem facultate, quibusque uberius, quibusque
angustius accomodetur, uti saepe Ciceroni mos est, disserit. Primum enim
inquit, oratoribus ac philosophis, quorum in disputationibus larga materia est,
multa ex causarum loco argumentorum suppetit copia. Communis quippe oratoribus
ac philosophis hic locus esse prospicitur qui est a causis, his naturas rerum
quod est philosophiae proprium, illis quod oratoriae facultatis est, facta
probantibus. Nam et cum res quaelibet quaeritur, [eius causae a philosophis
uestigari solent. Quibus praemissis, ut superius dictum est, comitatur statim
quod concludendum est, et oratores ad suspicionem mouendam detergendamue
factorum causas requirunt. Hoc quippe stabile in hominum mentibus manet, quod
neque factum, neque res ulla praeter illam omnium principem naturam, sine
propriis causis possit existere. Quo fit ut uberrimus causarum usus sit in
rhetorum orationibus, philosophorumque tractatu. Sed ut hunc libellum M.
Tullius scribens, pleraque omnia Trebatio dedisse uideatur, hunc locum iuris
quoque consultis attributum esse demonstrat, dicens: Etsi non tam uberes
opportunitates habeat hic locus in iurisperitorum responsionibus subtilius certe
atque acutius pro ipsius artis natura tractari potest, scilicet ubertatem quae
deerat, subtilitate quae poterat inesse compensans. Habent enim etiam ipsi
proprium campum in quo eorum uirtus possit enitere. Est enim iurisconsultorum
prudentiae priuatarum quaestio causarum, maximeque in illis negotiis; hic
causarum locus examinabitur, in quibus bonae fidei iudicia nectuntur. In his
enim qui fuerit animus contrahentium quaeri solet, qui deprehendi uix poterit,
nisi praecedentibus causis intelligatur. In his igitur iudiciis in quibus additur
ut ex bona fide iudicent, id est ubi ita iudices dantur, ut non strictas inter
litigantes stipulationes sed bonam fidem quaerant, pluribus causarum usus est:
additur ut inter bonos bene agi oportet, considerantur mores, inquiruntur
consilia; statuitur quibus, quidque de causis, administratum sit. In primisque
in iudicio uxoriae rei uberrimus causarum tractatus est. Est autem
iudicium uxoriae rei, quoties post diuortium de dote contentio est. Dos enim
licet matrimonio constante in bonis uiri sit, est tamen in uxoris iure, ut post
diuortium uelut res uxoria poti potest. Quae quidem dos interdum his
conditionibus dari solebat, ut si inter uirum uxoremque diuortium contigisset,
quod melius a quius esset, apud uirum remaneret, reliquum dotis restitueretur uxori,
id est ut quod ex dote iudicatum fuisset melius aequius esse ut apud uirum
maneret, id uir sibi retineret; quod uero non esset melius aequius apud uirum
manere, id uxor post diuortium reciperet. In quo iudicio non tantum boni natura
spectari solet, uerum etiam comparatio bonorum fit, ut non tam quod aequum sed
melius aequiusque est id sequendum sit. Quae omnia ex precedentibus causis
inuestigari solent. Nam si uiri culpa diuortium factum est, aequiusmelius est
nihil apud uirum manere. Si mulieris est culpa, aequius melius est sextans
retineri. In hisque omnibus peritissimi iurisconsulti esse debent; quo
fit ut Trebatium quoque hortetur ad studium. Multa enim esse dicit, quae eorum
operam exspectant. Illi enim, inquit, dolum malum, illi bonam fidem, illi
aequum et bonum, illi etiam quid socius socio praestare debeat, quid is qui
alienum in se gerendum sponte negotium suscepisset, ei cuius id negotium
fuerat, quid is qui mandauerit ei cui mandauerit suorum negotiorum actiones,
quid uir uxori, quid uxor uiro tradiderit; quae omnia ad posteriora causae
sunt, aique exinde iudicia sumuntur idcirco enim, uerbi gratia, quodlibet illud
iudex pronuntiare debet in uxoris ac uiri causa, quia uirum hoc praestare
oportet uxori; idcirco etiam mandato rei cui mandauerit, obligatus esse
iudicandus est, quia inter mandatorem susceptoremque negotii illud est
obseruandum, omnia quoque quae quisque alteri prmslare debet, ea in tractandis
iudicandisque negotiis causae sunt. Quocirca recte conclusit, diligenter
cognitis argumentorum locis, et oratoribus, et philosophis, et iurisconsultis
argumentorum copiam non defuturam. CONIUNCTUS HUIC CAUSARUM LOCO ILLE LOCUS
EST QUI EFFICITUR EX CAUSIS. UT ENIM CAUSA QUID SIT EFFECTUM INDICAT, SIC QUOD
EFFECTUM EST QUAE FUERIT CAUSA DEMONSTRAT. HIC LOCUS SUPPEDITARE SOLET
ORATORIBUS ET POETIS, SAEPE ETIAM PHILOSOPHIS, SED EIS QUI ORNATE ET COPIOSE
LOQUI POSSUNT, MIRABILEM COPIAM DICENDI, CUM DENUNTIANT QUID EX QUAQUE RE SIT
FUTURUM. CAUSARUM ENIM COGNITIO COGNITIONEM EVENTORUM FACIT. Omnia quae
ad se referuntur recte dicuntur esse cnniuncta; ipsa enim relatio rerum efficit
coniunctionem; quod si causa alicuius causa est, non alterius, nisi sui
effectus est causa, itemque si est aliquis effectus, ex causarum principiis
uenit; iure igitur ab effectis locus, causarum loco debet esse coniunctus.
Quoniam uero semper quae ad se referuntur aequantur, nec esse est, quae ubertas
sit causarum, eadem quoque sit effectorum. Quoniam enim causa praeter effectum
esse non potest, cum sit causa super effectum, nec esse est ut ex euentibus
quoque atque effectibus, plurima suppetant argumenta, siquidem ex causis etiam
plurima contrahuntur. Nam sicut cuiuslibet effectus potest causa tractari, si
ex qualibet causa potest, qui sit euentus ostendi, recteque, ait, causarum
cognitio euentuum cognitionem facit; ut enim in praedicamentis ostenditur,
sciri relatiuum aliquod non potest, praeter reliqui scientiam relatiui. RELIQUUS
EST COMPARATIONIS LOCUS, CUIUS GENUS ET EXEMPLUM SUPRA POSITUM EST UT
CAETERORUM; NUNC EXPLICANDA TRACTATIO EST. COMPARANTUR IGITUR EA QUAE AUT
MAIORA AUT MINORA AUT PARIA DICUNTUR; IN QUIBUS SPECTANTUR HAEC: NUMERUS
SPECIES VIS, QUAEDAM ETIAM AD RES ALIQUAS AFFECTIO. NUMERO SIC
COMPARABUNTUR, PLURA BONA UT PAUCIORIBUS BONIS ANTEPONANTUR, PAUCIORA MALA
MALIS PLURIBUS, DIUTURNIORA BONA BREVIORIBUS, LONGE ET LATE PERVAGATA ANGUSTIS,
EX QUIBUS PLURA BONA PROPAGENTUR QUAEQUE PLURES IMITENTUR ET FACIANT. SPECIE
AUTEM COMPARANTUR, UT ANTEPONANTUR QUAE PROPTER SE EXPETENDA SUNT EIS QUAE
PROPTER ALIUD ET UT INNATA ATQUE INSITA ASSUMPTIS ATQUE ADVENTICIIS, INTEGRA
CONTAMINATIS, IUCUNDA MINUS IUCUNDIS, HONESTA IPSIS ETIAM UTILIBUS, PROCLIVIA
LABORIOSIS, NECESSARIA NON NECESSARIIS, SUA ALIENIS, RARA VULGARIBUS, DESIDERABILIA
EIS QUIBUS FACILE CARERE POSSIS, PERFECTA INCOHATIS, TOTA PARTIBUS, RATIONE
UTENTIA RATIONIS EXPERTIBUS, VOLUNTARIA NECESSARIIS, ANIMATA INANIMIS, NATURALIA
NON NATURALIBUS, ARTIFICIOSA NON ARTIFICIOSIS. [18.70] VIS AUTEM IN
COMPARATIONE SIC CERNITUR: EFFICIENS CAUSA GRAVIOR QUAM NON EFFICIENS; QUAE SE
IPSIS CONTENTA SUNT MELIORA QUAM QUAE EGENT ALIIS; QUAE IN NOSTRA QUAM QUAE IN
ALIORUM POTESTATE SUNT; STABILIA INCERTIS; QUAE ERIPI NON POSSUNT EIS QUAE
POSSUNT. AFFECTIO AUTEM AD RES ALIQUAS EST HUIUS MODI: PRINCIPUM COMMODA MAIORA
QUAM RELIQUORUM; ITEMQUE QUAE IUCUNDIORA, QUAE PLURIBUS PROBATA, QUAE AB OPTIMO
QUOQUE LAUDATA. ATQUE UT HAEC IN COMPARATIONE MELIORA, SIC DETERIORA QUAE EIS
SUNT CONTRARIA. PARIUM AUTEM COMPARATIO NEC ELATIONEM HABET NEC SUMMISSIONEM;
EST ENIM AEQUALIS. MULTA AUTEM SUNT QUAE AEQUALITATE IPSA COMPARANTUR; QUAE ITA
FERE CONCLUDUNTUR: SI CONSILIO IUVARE CIVES ET AUXILIO AEQUA IN LAUDE PONENDUM EST,
PARI GLORIA DEBENT ESSE EI QUI CONSULUNT ET EI QUI DEFENDUNT; AT QUOD PRIMUM,
EST; QUOD SEQUITUR IGITUR... Omnis comparatio duplex est: aut enim
aequalia sibimet comparantur, aut inaequalia; sed in his quae sunt aequalia,
semper eadem esse notatur aequalitas. Inaequalia autem ingemina ueluti membra
diuiduntur, minoris scilicet atque maioris. Nam quod minus est, non per se
minus est sed com paratione maioris. Itemque quod maius est, minoris
comparatione dicitur maius. Quae cum ita sint, diuidit atque ante oculos ponit
omnium comparationem modos, et quod raro in superioribus locis fecit, ipsas
maximas propositiones ponit in comparationibus constitutas, ut si quando loco
sit nobis comparationis utendum, habeamus quoddam, uelut inuentionis exemplar, ad
quod quaerentem animum possimus aduertere. Omnis igitur comparatio, aut
in numero constat, aut in specie aut in ui aut aliqua locata extrinsecus
affectione. Nam quodcumque conferre contendimus, aut numero comparamus, et
secundum id aliud maius, aliud minus esse decernimus; aut speciem ipsam
intuentes, eamque alii comparantes de excellentia iudicium damus; aut aliud
consideramus, quid res quaeque possit efficere, et in quantum eius progredi
possit natura, aut ex aliorum quodammodo continentia, et ex circumstantium
affectione rem quam alii conferimus intuemur. Numero igitur quae comparantur,
si ex eodem sint genere, plura paucioribus ante ponuntur, uelut ei bona omnia
sit aequalia, iure quis quamplura bona paucioribus anteponit. Et est haec
maxima propositio: Plura bona paucioribus anteponuntur et in
caeteris quoque eadem ratio perspicitur maximarum propositionum. At si omnia in
contrario sint genere, pluralitati paucitas praeferenda est, ut pauca mala
pluribus malis, mala uero ipsa bonis nullo modo conferuntur. Quae enim ullo
modo compensantur, in eodem esse genere debent, non in contrario. Nam cum
aduersum se contraria e regione locata sunt, conferri compararique non possunt,
quod sibi intelligitur esse inimica. Est etiam secundum numerum comparatio in
temporis quoque ratione. Nam cum tempuscertis quibusdam spatiis, diuidatur,
uelut horae, diei, mensis atque anni, ex aequalibus bonis ea magis eligenda
sunt, quae diuturnius perseuerant, quod in numero positum esse nullus ignorat. Ipsa
enim diuturnitas plurimos esse uel dies, uel menses, uel annos fatetur, quibus
duret id quod eligitur. Longe etiam peruagala bona, angustis et in unum minimum
locum coarctatis numeri comparatione praecedunt. Nam quae longe lateque
peruagata sunt, ea in plurimas gentes regionesque diffusa sunt; pluralitas uero
cuiuslibet rei numerum spectat. Iam uero ex quo plura propagantur bona, qui non
iudicet esse meliora his quorum est inops bonorum contractiorque fecunditas?
Quis etiam bonum quod plures imitentur ut faciant, caeteris quae ita non sint,
excellere non arbitretur, quae in numero constare quis nesciat, quando in numero
pluralibus constat? Specie uero comparantur, quae per seipsa considerata
suae quodammodo pulchritudinis merito caeteris anteferuntur. Meliora enim sunt
quae propter se, quam quae propter aliud expetuntur, ueluti salus quae propter
se excetitur, medicina propter salutem; quocirca melior est salus quam
medicina: atque haec non ad aliquem numerum, nec postremo ad aliquam
quantitatem sed ad ipsam speciem salutis ac medicinae considerationem
referentes, iudicium promimus. Illa quoque quae innata atque insita sunt,
assumptis et aduentitiis meliora iudicantur, unde innata moribus grauitas longe
amplius excellit eam quae per imitationem affectatur. Integra etiam potius quam
contaminata melioris rei iudicium ferunt. Nam quae integra sunt, suam speciem
seruant, quae contanimata sunt atque ex aliqua parte uitiata, si qua etiam
inerat, speciei pulchritudinem perdiderunt. iocunda minus iocundis meliora,
communis omnium animalium natura diiudicat. Honesta utilibus sapientes
anteponunt; procliuia laboriosis anteferri illa res monstrat, quod nemo ad
eumdem finem per laboriosam atque asperam uiam tendere cupiat, ad quem possit
procliui facilique itinere peruenire. Labor quippe omnis iniocundus est,
iocunda est facilitas. Necessaria etiam non necessariis partim praeferri,
partim etiam postponi debent, quod M. Tullius tacuit: necessaria quippe
praeferuntur his non necessariis, quae non boni ratione sed uoluptatis
appetitione sunt constituta, ueluti luxu regio parata conuiuia nullus sapiens
iudicet esse meliora his quae naturae expleant indigentiam. Quaedam uero sunt
quae ipsa specie boni, cum non necessaria sint, meliora sunt necessariis. Nam
uiuere necessarium est, et sine eo subsistere animal nequit. Philosophari uero
non est necessarium, melius tamen longeque excellentius est philosophum uiuere
quam tantum uiuere: illud enim raro paucisque etiam utentibus ratione
concessum; illud pecudibus commune nobiscum. Sua quoque alienis iure meliora
esse dicuntur, ueluti hominibus ratio potius quam uoluptatis appetitio: illud
enim proprium est hominis, illud alienum; rara quoque uulgaribus meliora sunt.
(Atque hic locus approbat id quod superius dictum est, philosophantem uitam
ipsa uita esse meliorem: nam quae rara sunt, facile id quod uulgare est
antecedunt.) Desiderabilia etiam his quibus facile carere possis, illa
res approbat esse meliora, quod maxime desiderantur, et sine his anxia uita
est, ueluti ei quis capillis uisum conierat. Aegrius enim toleramus carere uisu
quam capillis; ita ex hoc meliorem esse uisum capillis iudicamus, quod his
facile, illo aequo animo carere non possumus. Perfecta etiam imperfectis
naturaliter excellunt, illa enim suam formam adepta sunt, illa minime. Tota
etiam partibus eodem modo excellentiora esse arbitramur: nam quod totum est,
habet naturae propriam formam. Quod uero pars est et ad totius nititur
perfectionem, nondum suae pulchritudinis speciem cepit, nisi ad totius
integritatem referatur. Iam uero ratione utentia rationis expertibus nullus
dubitat esse meliora. Voluntaria quoque necessariis iure anteponuntur, namque
uoluntaria libera sunt, quae necessaria quodam nos ueluti dominio necessitatis
astringunt, atque ideo meliora esse uoluntaria necessariis existimamus;
quanquam in hoc etiam illud intelligi possit, quod a nobis superius dictum est,
non necessaria saepe necessariis anteponi, quandoquidem ea quae uoluntaria sunt
non fuerint necessaria; uoluntaria uero meliora sunt necessariis. Non
necessaria igitur saepe necessariis excellunt; animata quoque inanimatis.
ipsius animae negatione considerata, anteponenda esse ratio persuadet. Naturalia
etiam non naturalibus, et artificiosa inartificiosis. Optimusque hic gradus
est, ut naturam arti, artem praeferas inertiae, ars quippe imitatur naturam.
Quo fit ut id quod in se retinet pulchri, ex natura ueniat, cuius inmitari
speciem cupit. Longe uero postrema sunt quae cum artificio carent, non a specie
solum naturae, uerum etiam ab imitatione discedunt, atque haec quidem de specie
in comparationibus considerantur. Vis autem in eo consistit in quo
consideratur quid unaquaeque res possit efficere, nam quod quaeque res potest,
ea uis eius rectissime dicitur. Efficiens igitur causa grauiorem uim habet quam
ea quae nihil efficit: uelut artifex melior quam materia, illa quippe stolida
est atque immota. Nec aliquid efficiens, nisi formam ab artifice, id est ab
efficiente causa, susceperit. Item quae se ipsis contenta sunt, meliora esse
his uidentur quae egent aliis: ueluti omnium Deus optimus est, quia nullo
indiget, et ipso cuncta sunt indiga. Item quae in nostra sunt potestate magis
eligenda sunt quam qua in aliena manu posita facile labuntur. Quo fit ut sit
uirtus meliorquam diuitiae; nam uirtus est in nostra potestate, diuitiarum
fortuna domina est. Iam uero stabilia incertis, quae eripi non possunt, his
quae possunt, si tamen bona sunt, quis non intelligat esse meliora?
Quorum tamen locorum pars contraria contrarium teneet: inspectis quippe his
quae meliora sunt, si horum aduersa uideamus, deteriora sunt. Restat in
affectione posita comparatio quae ita tractatur, ut non per semetipsam res quae
alii confertur sed ex alterius cuiuslibet consideratione pensetur, uelut in
tribus quibusdam rebus si duae ad seinuicem comparentur, eo quod ad tertiam
plus minueue iungantur. Sint enim duo quaedam humanis rebus accommodata, quarum
una principibus atque etiam ipsi reipublicae accommodatior: hic igitur
iudicabimus eam rem esse meliorem quae melioribus prodest, id est ut
reipublicae uel principibus non considerantes ut sese res habeat sed quantum
reipublicae uel principibus adiuncta sit. Haec igitur res ex affectione est
comparata, meliusque iudicatur id quod principibus commodum est, quam id quod
aliquibus priuatis, quoniam principes reliquorum etiam continent statum. Eodem
modo sunt quae sequuntur, ut quae iucundiora sunt pluribus, quae clariora inter
multos, quae pluribus comprobata sunt, meliora ducantur. Nam etiamsi minus ipsa
huius naturae sint, affectione tamen, ut dictum est, eorum quibus uel
iucundiora, uel inter quos clariora sunt, aut a quibus probantur, meliora
existimanda sunt. Sed quanquam id quod a pluribus bonum ducitur, superius in ea
comparationis parte posuerit in qua fiebat secundum numerum comparatio, nihil
tamen impedit eumdem locum secundum aliam atque aliam considerationem diuersis
generibus subdi: uelut ala auis cum substantia sit, eadem tamen ad aliquid esse
intelligitur, si ad alatum consideretur. Illa quoque ex affectione uidentur
esse meliora quae ab eo laudata sunt, contra quem dialectica oratione uel
rhetorica facultate disseritur. Nam ut reuincere ad uersarium possis, sat est si
eum tibi consensisse monstraueris, atque id aliquando uelut optimum
praedicasse, quod tu melius re proposita monstrare contendas. Dictis
igitur omnibus meliorum locis, his oppositi quae deteriora sunt
continebunt. Parium uero nulla discretio est. Neque enim quod par est,
aut intentionem sumere, aut remissionem potest. Quibus autem modis inter se
maiora minoraque penduntur, iisdem inter se paria conferuntur. Nam quae uel
numero, uel specie, uel ui, uel affectione fuerint, aeque paria esse dicuntur.
Commune autem cunctorum exemplum est, quod Cicero in qualitate constituit, quae
qualitas in cunctis paribus aequa est sed uel numero, uel specie, uel ui, uel
affectione paria sunt. Nam in eorum comparatione quae maiora uel minora sunt, una
quaedam qualitas est sed horum accessione uariantur. Nam quibus in eadem
qualitate maior numerus, pulchrior species, efficacior uis, ad pretiosiora
coniunctior affectio, ea meliora esse existimabuntur. Quae si aequa fuerint, in
eadem qualitate paria sunt. Exemplum uero quod proposuit, ad blandiendum
Trebatii animum ualet, cum propriam, id est oratoriam, facultatem cum
iurisperitorum laude coniungit hoc modo: Si consilio iuuare ciues, quod
iurisperitorum, est, et auxilio, quod oratorum est, aequa in laude ponendum
est, pari gloria debent esse que consulunt, id est periti iuris, et hi qui
defendunt, id est oratores. Atqui primum est, id est consilio iuuare ciues, et
auxilio, aequa in laude ponendum est. Quod sequitur igitur, id est -- supple:
pari gloria debent, esse qui consulunt, id est periti iuris, et hi qui
defendunt, id est oratores -- infertur. Ea uero conclusio est per quam dicimus:
hi igitur qui consulunt, et hi qui defendunt, pari gloria esse debent. Hoc
autem breuiter dialecticorum more protulit, qui sit enuntiaut: si dies est,
lucet. At quod primum est, id autem tantumdem est ac si dicatur, atqui dies
est. In propositione enim quae est, si dies est, lux est, prior est propositio,
dies est. Concludunt quod sequitur, igitur, id est, esse lucem. Id enim in
prima parte propositionis, quae erat, si dies est, sequebatur. Igitur hic
quoque Cicero sic protulit: Atqui primum est, id est, consilio et auxilio
iuuare ciues aequa in laude esse ponendum, id enim erat primum in ea
propositione quae dicebat si consilio et auxilio ciues iuuare aequa in laude
poneretur, pari gloria esse oratores iurisque consultos. Quod sequitur igitur,
id est, pari gloria debent esse qui consulunt ac defendunt; id enim erat
consequens in ea propositione quae statuebat: Si consilio et auxilio ciues
iuuare par esset, pares esse qui consulunt ac deltendunt. PERFECTA EST
OMNIS ARGUMENTORUM INUENIENDORUM PRAECEPTIO, UT, CUM PROFECTUS SIS A
DEFINITIONE, A PARTITIONE, A NOTATIONE, A CONIUGATIS, A GENERE, A FORMIS, A
SIMILITUDINE, A DIFFERENTIA, A CONTRARIIS, AB ADIUNCTIS, A CONSEQUENTIBUS, AB
ANTECEDENTIBUS, A REPUGNANTIBUS, A CAUSIS, AB EFFECTIS, A COMPARATIONE MAIORUM
MINORUM PARIUM, NULLA PRAETEREA SEDES ARGUMENTI QUAERENDA SIT. Tametsi ex his
quae dicta sunt intelligatur nullum argumenti locum esse praeteritum, breuiter
tamen Ciceronis conclusionem, qua se nihil omisisse commemorat, ad ampliorem
doctrinae fidem approbandam reor, in his enim nihil omnino praetermittitur quae
certa ratione tractantur. Nulla uero certior ratio diuisione; quod enim quisque
partitur a communibus in particularia deducens, cum rectum iter insistat, labi
atque in errorem duci noo potest. Locorum igitur omnium prima diuisio fuit in
ea quae in ipsis haererent, et ea quae assumerentur extrinsecus. Cuius
diuisionis nihil medium reperiri potest: aut enim in ipso est aliquid de quo
quaeritur, aut extrinsecus nec esse est assumatur. Videamus igitur nunc
quemadmodum disputatio per nihil omittentem diuisionem feratur. Eorum
igitur locorum, qui in ipsis sunt de quibus agitur, nunc ex toto, nunc ex
partibus, nunc ex uocabulo, nunc ex adectis sumitur argumentum. In his igitur
quoniam nihil relictum sit perspicue apparet; in eo enim quod coniunctum est,
duplex discretio est: una ex eo ipso quod formatum est atque compositum, quod
totum est, in quo etiam definitiones adhibentur: alia in eius partibus
inspiciendis, ex quibus compositi forma coniuncta est. Sed quoniam natura
hominum id quod intelligit, uoce saepius prodit, nec esse est ut nomen quoque
quod ad intellectus declarationem adhibetur, ostendat aliquam rei quam
significat proprietatem, intellectus quippe, qualitatem rei quam intelligit,
significat. Quocirca nomen quoque intellectus qualitatem designat. Iure igitur
dictum est proprietatem quamdam rei uocabulo significari, atque ita ex eo trahi
argumentum potest, quod uocatur a nota. (Horum uero locorum alias partitiones
dedit, quas paulo post breuius colligemus.) Affecta uero, quae, ut superius
dictum est, in relatione consistunt, ipsa etiam rite diuisa sunt. Nam quae
referuntur ad aliquid, aut substantialia sunt, aut accidentia. Substantialia,
ut coniugata, nam iusto, in eo quod iustus est, iustitia substantiam facit. Nec
id dico, quod homini esse ex iustitia conslituatur sed iusto, qui iustitia
discedente corrumpitur. Similis et de eo quod est iuste aduerbio, ratio est. Est
etiam substantiale, genus, species, differentia, causa, effectus. Accidentia,
ut contrarium, simile, adiunctum, paria, maiora, minora. Consequentia uero
atque repugnantia, quoniam, ut superius dictum est, in conditione posita sunt,
nunc substantialia reperiuntur, nunc uero in accidentibus considerantur.
Substantialia, ut cum genus antecedit speciem; accidentia, ut cum nigredo
praecedentem sequitur coruum, quanquam etiam in causis aliquae accidentes esse
possint. De quarum omnium proprietatibus Tullius supra disseruit. Atque
ut breuissima descriptione tota locorum diuisio colligatur, erit hoc modo: Omne
argumentum aut ex his locis ducitur qui in ipso de quo quaeritur inhaerent, aut
ex his quae extrinsecus assumuntur. Is uero locus qui in ipsis de quibus
ambigitus positus est, diuiditur in eum locum qui est ex toto, et in eum qui
est ex partibus, et in eum qui est ex nota, et in eum qui est ab affectis. Is
autem qui a toto est, a definitione locus uocatur. Definitionum uero aliae sunt
propriae, aliae non propriae. Non propriarum uero aliae sunt quae singulis
nominibus denotantur, aliae quae oratione panduntur. Earum uero quae singulis
nominibus fiunt, aliae sunt in quibus pro nomine redditur nomen, quae
dicununtur *kat' antilexin*, aliae quae exempli gratia nomen subiiciunt, quae
dicuntur *hos typos*. Earum uero quae oratione declarantur, aliae fiunt a
partitione, aliae a diuisione, aliae a differentiis praeter genus, quae
*ennoematike* dicitur; aliae quae ex pluribus qualitatibus fiunt, etiam
singulis totum id significantibus, quod omnis qualitatum collectio declarat,
quae uocantur *poiotes*; aliae quae ex accidentibus, non singulis sed cunctis
unum aliquid efficientibus constant; aliae quae ad differentiani dantur; aliae
per translationem, aliae quae ex priuatione contrarii, aliae quae propriis
nominibus aptantur quae etiam *hypotyposeis* dicuntur; aliae per indigentiam
pleni, aliae per proportionem, aliae per relationem, aliae per causam. Item
alia definitionis diuisio secundum Tullium principalis, quod aliae corporalium
rerum sint, aliae incorporalium, et definitionis quidem locus ita diuisus
est. A partibus autem locus diuiditur in partitionem et diuisionem. A
nota uero locus simplex est. Ab affectis autem, alii sunt a coniugatis, aliia
genere, alii a forma, alii a simili, alii a differentia, alii a contrariis,
alii ab adiunctis, alii a consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, alii
a causa, alii ab effectis, alii a comparatione parium, maiorum uel
minorum. Genus uero diuiditur in suprema genera, et in ea quae etiam
species esse possunt. Species quoque diuiditur in ultimas species et in ea quae
etiam genera esse possunt. Similium quoque alia in singulis considerantur, et
uocantur exempla, alia in pluribus, et appellatur inductio; alia in coniunctis,
et uocatur proportio. Item differentiarum aliae sunt substantiales, aliae, etsi
non substantiales, inseparabiles tamen, aliae neque substantiales neque
inseparabiles. Contrariorum alia dicuntur aduersa, alia priuantia, alia negantia,
alia relatiua. Adiunctorum uero alia sunt quae ante rem existunt, alia quae cum
re, alia uero post rem. Locus uero
conditionalis diuiditur in antecedens, consequens et repugnans. Causarum
quoque multiplex locus est: aliae namque sunt quae ui sua efficiunt, aliae sine
quibus effici non potest. Earum uero quae ui sua efficiunt, aliae sunt
necessariae nihilo indigentes ut efficiant, aliae uero indigentes ut efficiant,
alis? uero indigentes et non necessariae. Earum uero sine quibus non
efficitur, aliae sunt mobiles, aliae immobiles. Item causarum aliae sunt non
spontaneae, aliae ex uoluntate, alia, ex perturbatione, aliae ex habitu, alia
ex natura, aliae ex arte, aliae ex casu. Rursus causarum aliae sunt constantes,
aliae inconstantes. Amplius, causarum aliae sunt uoluntariae, aliae ignoratae. Ignoratarum
pars in casu, pars in necessitate est constituta. Necessariarum pars in ui,
pars in scientia posita est. Effecta uero in tantum diuidi possunt, in
quantum ad superius dictas causas referuntur. Locus uero a comparatione
minorum, parium atque maiorum, diuiditur innumerum, speciem, uim, ad res alias
affectionem. Quae cum ita sint, cumque nihil sit in diuisione
praetermissum, recte M. Tullius partitione in conclusit, dicens nullam
argumenti sedem esse praeteritam. Restat igitur locus qui extrinsecus sumitur,
quem, quoniam nihil iurisconsultis est utilis, non Trebatii causa sed ne quid
perfecto operi deesse uideatur, adiungit. SED QUONIAM ITA A PRINCIPIO
DIVISIMUS, UT ALIOS LOCOS DICEREMUS IN EO IPSO DE QUO AMBIGITUR HAERERE, DE
QUIBUS SATIS EST DICTUM, ALIOS ASSUMI EXTRINSECUS, DE EIS PAUCA DICAMUS, ETSI
EA NIHIL OMNINO AD VESTRAS DISPUTATIONES PERTINENT; SED TAMEN TOTAM REM
EFFICIAMUS, QUANDOQUIDEM COEPIMUS. NEQUE ENIM TU IS ES QUEM NIHIL NISI IUS
CIVILE DELECTET, ET QUONIAM HAEC ITA AD TE SCRIBUNTUR, UT ETIAM IN ALIORUM
MANUS SINT VENTURA, DETUR OPERA, UT QUAM PLURIMUM EIS QUOS RECTA STUDIA
DELECTANT PRODESSE POSSIMUS. Ne locus nihil iuris perito profuturus
negligentiam sui faceret, Trebatium ut in prooemio magnus orator reddit
attentum; ait enim ita sese diuisisse in principio, ut; alios locos in ipsis
haerere diceret, de quibus ageretur, alios extrinsecus assumi, et eum de
superioribus locis idonee disputatum sit, intractatam reliquam partem non oportere
praeteriri. Neque enim hunc esse Trebatium, qui sua arte contentus, caeterorum studia
negligat, uerum diligentia atque ingenio plurimum ualens, cuncta ad se
pertinere ducat, quae liberalibus studiis annumerentur: simul dandam esse
operam dicit, queniam beneuolo animo Ciceronis opus Trebatius esset editurus,
ut cum in multorum manus uenisset, prodesse iis integrum posset, qui rectis
studiis tenerentur, hoc quoque Trebatio beneficii nomine concedens, quod ad eum
scripta, et per eum edita plurimis profutura conscriberet. HAEC ERGO
ARGUMENTATIO, QUAE DICITUR ARTIS EXPERS, IN TESTIMONIO POSITA EST. TESTIMONIUM
AUTEM NUNC DICIMUS OMNE QUOD AB ALIQUA RE EXTERNA SUMITUR AD FACIENDAM
FIDEM... Extrinsecus positum argumenti locum, quem M. Tullius uocat artis
expertem, in testimonio positum esse pronuntiat. Dubitari autem potest
quid hic locus a superioribus differat, quos in affectis locauit. Nam uti
affecta semper in relatione sunt constituta, ita etiam testimonia ad ea quorum
sunt testimonia referuntur. Omne enim testimonium testatae rei testimonium est.
Quocirca, cur aut ea quae affecta dudum uocata sunt, non extrinsecus
collocentur, aut ea quae nunc uocantur extrinsecus non inter affecta ponantur,
quaeri potest, cum praesertim ea quae adiuncta esse negotio superius diximus,
ueluti quoddam testimonium saepe rebus afferant, cum ex eorum quae
praecesserunt, uel consecuta sunt signis, quod gestum si considerari
solet. Quorum omnium communis illa solutio est, quod ex affectis
argumenta quae fiunt, ab oratore inueniuntur, eiusque opera atque industria
nascuntur. Ea uero quae extrinsecus posita sunt, rei tantum testimonium
prrebent, non enim inueniantur ab oratore sed his orator utitur positis atque
ante constitutis. Namque a genere, uel a specie, uel a caeteris affectis
argumenta sunt, ab ipso quodammodo oratore reperiuntur. Testimonia uero sibi
ipse non efficit sed ad causam utitur ante praeparatis. Quo fit ut argumenta ex
affectis in eausa statim atque ex tempore nascantur; ea uero quae in
testimoniis posita sunt, ante rem praecurrentia confirmando usum negotio
posterius praestent, et in adiunctis ab oratore coniectura colligitur, et
auditorum mentibus intimatur. Testimonia uero non in coniecturio, aut in
suspicionibus sed in rei gestae narratione consistunt. Ostendit autem
uehementius quid esset testimonium, cum dicit, id a se testimonium uocari quod
ab aliqua externa re sumitur. Omnia quippe affecta, ab eis ad quae affecta
sunt, non uidentur externa. Testis uero cum re testificata nulla cognatione
coniungitur, nisi sola notitia, quae nihil ad rem quae gesta est attinet, cum
si gestum negotium nullus agnosceret, nihilominus tamen gesta res esset; sed id
poterit etiam ad similitudinem duci, quid enim minus esset aliquid, si ei
simile nihil reperiretur? Sed quod simile est, ei cui simile est eadem
qualitate coniungitur, quae qualitas utrumque conformat. Scientia uero quamuis
efficiat testem, nulla tamen qualitate coniungitur cum re cuius illa notitia
est. Neque enim scientis notitia, rei gestae qualitas dici potest, cum si
notitia, qualitas rei posset intelligi, pereuntibus his qui rem norunt, res uel
interiret, uel mutaretur, quod neutrum euenire rec esse est, quandoquidem,
absumptis scientibus, res ignorata poterit permanere. PERSONA AUTEM NON
QUALISCUMQUE EST TESTIMONI PONDUS HABET; AD FIDEM ENIM FACIENDAM AUCTORITAS
QUAERITUR; SED AUCTORITATEM AUT NATURA AUT TEMPUS AFFERT. NATURAE AUCTORITAS IN
VIRTUTE INEST MAXIMA; IN TEMPORE AUTEM MULTA SUNT QUAE AFFERANT AUCTORITATEM:
INGENIUM OPES AETAS [FORTUNA] ARS USUS NECESSITAS, CONCURSIO ETIAM NON NUMQUAM
RERUM FORTUITARUM. NAM ET INGENIOSOS ET OPULENTOS ET AETATIS SPATIO PROBATOS
DIGNOS QUIBUS CREDATUR PUTANT; NON RECTE FORTASSE, SED VULGI [1168A] OPINIO
MUTARI VIX POTEST AD EAMQUE OMNIA DIRIGUNT ET QUI IUDICANT ET QUI EXISTIMANT.
QUI ENIM REBUS HIS QUAS DIXI EXCELLUNT, IPSA VIRTUTE VIDENTUR EXCELLERE. SED
RELIQUIS QUOQUE REBUS QUAS MODO ENUMERAVI QUAMQUAM IN HIS NULLA SPECIES
VIRTUTIS EST, TAMEN INTERDUM CONFIRMATUR FIDES, SI AUT ARS QUAEDAM ADHIBETUR --
MAGNA EST ENIM VIS AD PERSUADENDUM SCIENTIAE -- AUT USUS; PLERUMQUE ENIM
CREDITUR EIS QUI EXPERTI SUNT. FACIT ETIAM NECESSITAS FIDEM, QUAE TUM A
CORPORIBUS TUM AB ANIMIS NASCITUR. NAM ET VERBERIBUS TORMENTIS IGNI FATIGATI
QUAE DICUNT EA VIDETUR VERITAS IPSA DICERE, ET QUAE PERTURBATIONIBUS ANIMI,
DOLORE CUPIDITATE IRACUNDIA METU, QUIA NECESSITATIS VIM HABENT, AFFERUNT
AUCTORITATEM ET FIDEM. CUIUS GENERIS ETIAM ILLA SUNT EX QUIBUS VERUM NON
NUMQUAM INVENITUR, PUERITIA SOMNUS IMPRUDENTIA VINOLENTIA INSANIA. NAM ET PARVI
SAEPE INDICAVERUNT ALIQUID, QUO ID PERTINERET IGNARI, ET PER SOMNUM VINUM
INSANIAM MULTA SAEPE PATEFACTA SUNT. MULTI ETIAM IN RES ODIOSAS IMPRUDENTER
INCIDERUNT, UT STAIENO NUPER ACCIDIT, QUI EA LOCUTUS EST BONIS UIRIS
SUBAUSCULTANTIBUS PARIETE INTERPOSITO, QUIBUS PATEFACTIS IN IUDICIUMQUE
PROLATIS ILLE REI CAPITALIS IURE DAMNATUS EST. [HUIC SIMILE QUIDDAM DE
LACEDAEMONIO PAUSANIA ACCEPIMUS.] [20.76] CONCURSIO AUTEM FORTUITORUM
TALIS EST, UT SI INTERVENTUM EST CASU, CUM AUT AGERETUR ALIQUID QUOD PROFERENDUM
NON ESSET, AUT DICERETUR. IN HOC GENERE ETIAM ILLA EST IN PALAMEDEM CONIECTA
SUSPICIPNUM PRODITIONIS MULTITUDO; QUOD GENUS REFUTARE INTERDUM VERITAS VIX
POTEST. Quoniam locum artis expertem in testimonio positum esse dixit, in
testimoniis uero personarum fidem suam interponentium auctoritas quaeritur,
necessarium fuit, quibus rebus fieri soleat auctoritas, expedire. Ac caetera
quidem clarissime atque apertissime dicta sunt. Sed quonium auctoritatem in
naturam tempusque diuisit, cumque in tempore, ingenium, opes, aetatem,
fortunam, artem, usum, necessitatem, concursionem etiam nonnunquam rerum
fortuitarum locauit, quaeri potest: Quid enim attinet ad tempus ingenium? quid
ars? quid usus? Nam aetus atque opes, fortuna et fortuitarum rerum concursio
subiecta sunt tempori, quoniam unumquodque eorum uariis temporum uicibus
permutatur. Ingenium uero naturae potius oportuit attribui artem atque usum
tertium quiddam, quoniam neque tempori neque naturae subiiciuntur. Quanquam
uirtus quoque ipsa, quam M. Tullius in naturae ratione constituit quibusdam non
naturalis sed tum doctrina, tum recta exercitatione uiuendi uideatur
ascita. Sed haec ita intelligenda diuisio est, quod omnis auctoritas aut
ex magnis atque excellentibus rebus et per naturam optimis uenit, aut ab his
quae inferiore loco sunt constituta, fidem non ex naturae qualitate sed ex
uulgo insitis opinionibus capit. Et maximas quidem excellentesque res in natura
constituit, quae semper, ut ipse Tullius multis in locis defendit, boni est
appetens. At uero quae posteriora sunt, in tempore posuit, idcirco quod omnia
tempori subiecta, principalis boni non retinent statim. Virtus quidem in
deterius flecti non potest. Ingenium uero atque opes, fortuna et ars atque usus
saepe non recta exercitatione deprauantur. Nam quidquid horum fuerit a uirtute
seiunctum, dignitatem uerae laudis anmittit. Et de uirtute quidem
distulit dicere. Posteriorem uero partem, id est in tempore positae
auctoritatis diuisit et euidentissimis patefecit exemplis. Nam et ingeniis
fides adest, atque ex ea praesto est auctoritas plurima. Eos quippe sapientius
loqui homines credunt, quorum ingenium ad expedienda quts proposuerint,
sufficit. Opibus quoque praepollentes, dignos fide iudicant, fortuna quoque et
dignitate praeclaris, maiestatem auctoritatis impertiunt, non recte fortasse;
sed et iudicium in negotiis, et existimatio uitae, opinione hominum maxime
continetur, quae quia mutari uix potest, ad eam cuncta diriget, eaque sibi
tractanda regendaque proponet orator. Ars etiam atque usus plurimum ualent. In
utrisque enim fidem notitia facit. Necessitas quoque, quasi id quod
latebat, extorquens, auctoritate subnixa est, quae tum ab animo, tum a
corporibus uenit: a corporibus, cum igni, ferro ac uerberibus uerum quod latet
aperitur; ab animo, cum mens quadam perturbationis uel ignoranti; e necessitate
confunditur. Tunc enim quid dici, quid taceri debeat, minime distinguens, uerum
quod occultum erat, prodit atque effundit in lucem. Nam iracundia saepe, et
quaelibet animi perturbatio, quod occultandum foret, haud continet, quae
idcirco habet auctoritatem ad fidem, quia simpliciter prodita sunt, nec ulla
calliditatis arte prolata. Quin etiam ignorantia puerorum, uinolentia, somnus
quaedam saepe produxit in medium, in quibus si iudicium fuisset ullum, prolata
non essent. Saepe etiam homines praeter ullam animi perturbationem imprudentes
propria confessione obligati sunt, dum cuncta simpliciter effundunt, quae sibi
nocitura non existimant, ut Staterio euenisse proposuit, qui interposito
pariete testibus audientibus ea confessus est, ignorane se ab insidiantibus
audiri, quibus uulgatis in iudiciumque prolatis, capitali sententia condemnatus
est. Atque haec quidem ignorantia in necessitate constituta est; nam qui nescit
id quod ignorat, ne si uelit quidem poterit euitare; quae autem necessitas
extorquet, ipso quodammodo uidetur ueritas dicere, atque ideo eis ueluti
auctoritate subuixis fides adhibetur. Concursio etiam rerum fortuitarum
facit fidem, quae cum aliquoties falsa designet, tamen ita est uehemens, ut se
ab ea ueritas explicare uix possit. Quale est quod de Palamede narratur. Phryx
exstinctus, qui quasi a Priamo missus uideretur, repertae Priami litterae Phrygia
manus imitata, quae concurrentia fidem lucerent proditionis. Hinc dicit Cicero:
TALIS ETIAM FORTUITARUM RERUM CONCURSIO EST. CAETERA DESUNT. Primum dicendum
circa quid et de quo est intentio, quoniam circa demonstrationem et de
disciplina demonstrativa est. Deinde determinandum quid propositio, et quid
terminus, quid syllogismus, quis perfectus, et quis imperfectus. Postea vero
quid est in toto esse, vel non esse hoc in illo, et quid dicimus de omni, aut
de nullo praedicari. Propositio ergo est oratio affirmativa, vel negativa
alicuius de aliquo. Haec autem aut universalis, aut particularis, aut indefinita.
Dico autem universalem quidem, cum aliquid omni, aut nulli inesse; particularem
vero, cum alicui, aut non alicui, aut non omni inesse. Indefinitam autem, cum
quid inesse, vel non inesse significat, sive universali, vel particulari, ut
contrariorum eamdem esse disciplinam, aut voluptatem non esse bonum. Differt
autem demonstrativa propositio A dialectica, quoniam demonstrativa quidem
sumptio alterius partis contradictionis est. Non enim interrogat, sed sumit,
qui demonstrat. Dialectica vero interrogatio contradictionis est. Nihil autem
refert ut fiat ex utraque syllogismus; nam et qui demonstrat, et qui
interrogat, syllogizat, sumens aliquid de aliquo esse, vel non esse. Quare
erit syllogistica quidem propositio, simpliciter affirmatio vel negatio
alicuius de aliquo secundum dictum modum. Demonstrativa vero si vera sit, et
per primas propositiones sumpta. Dialectica autem percontanti quidem
interrogatio contradictionis est, syllogizanti vero sumptio apparentis et
probabilis, quemadmodum in Topicis dictum est. Quid est ergo propositio, et
quid differt syllogistica A demonstrativa et dialectica, diligentius quidem in
sequentibus dicetur. Ad praesentem vero utilitatem, sufficienter nobis
determinata sint, quae nunc dicta sunt. Terminum autem voco, in quem resolvitur
propositio, ut praedicatum, et de quo praedicatur, vel apposito, vel separato
esse, vel non esse. Syllogismus est oratio in qua, quibusdam positis, aliud
quiddam ab his quae posita sunt ex necessitate accidit, eo quod haec sunt. Dico
autem eo quod haec sunt, propter haec accidere. Propter haec vero accidere, est
nullius extrinsecus termini indigere, ut fiat necessarium. Perfectum vero voco
syllogismum, qui nullius alius indiget, praeter ea quae sumpta sunt, ut appareat
necessarium. Imperfectum vero, qui indiget aut unius aut plurium, quae sunt
quidem necessaria per subiectos terminos, non autem sumpta sunt per
propositiones. In toto autem esse alterum in altero, et de omni praedicari
alterum de altero idem est. Dicimus autem de omni praedicari, quando nihil est
sumere subiecti, de quo non dicatur alterum, et de nullo similiter. Quoniam
autem omnis propositio est, aut de inesse, aut ex necessitate inesse, aut
contingere inesse; harum autem, hae quidem affirmativae, illae autem negativae
secundum unamquamque appellationem; rursus autem affirmativarum et negativarum,
aliae sunt universales, aliae particulares, aliae indefinitae: universalem
quidem privativam de eo quod est inesse, necesse est in terminis converti. Ut
si nulla voluptas est bonum, neque bonum nullum, erit voluptas. Praedicativam
autem converti quidem necessarium est, non tamen universaliter, sed in parte,
ut, si omnis voluptas est bonum, et bonum aliquod voluptas. Particularem autem
affirmativam quidem converti necesse est particulariter. Nam si voluptas
aliqua, bonum, et bonum aliquod erit voluptas. Privativam vero non est
necessarium. Non enim si homo non inest alicui animali, et animal non inest
alicui homini. Primum ergo sit privativa universalis A B propositio, si ergo
nulli B inest A, neque A nulli inerit B. Nam si alicui inest ut C, non verum
erit nullum B esse A. Nam C eorum quae sunt B aliquod est. Si vero omni B inest
A, et B alicui A inest, nam si nulli, neque A nulli B inerit, sed positum erat
omni inesse. Similiter autem et si particularis est propositio, nam si inest A
alicui B, et B alicui eorum quae sunt A necesse est inesse; si enim nulli, nec
A nulli inerit B. Si autem A alicui eorum quae sunt B non inest, non necesse
est et B alicui A non inesse, ut si B quidem sit animal, A vero homo, homo enim
non omni animali, animal vero omni homini inest. Eodem autem modo se habebit in
necessariis propositionibus, nam universalis quidem privativa universaliter
convertitur. Affirmativarum autem utraque particulariter. Nam si necesse est A
nulli B inesse, necesse est et B nulli A inesse; si enim alicui contingit, et A
alicui B continget. Si autem ex necessitate A omni vel alicui B inest, et B
alicui A necesse est inesse, nam si non ex necessitate inest, neque A alicui B
ex necessitate inerit. Particularis vero privativa non convertitur, propter
eamdem causam, propter quam et supra diximus. In contingentibus vero, quoniam
multipliciter dicitur contingere, nam et necessarium, et non necessarium, et
possibile contingere dicimus; in affirmativis quidem, similiter se habebit
secundum conversionem in omnibus. Nam si A omni aut alicui B contingit, et B alicui
A contingit, si enim nulli, nec A nulli B, ostensum est enim hoc prius. In
negativis vero non similiter, sed quaecunque quidem contingere dicuntur, ex eo
quod ex necessitate non insunt, vel in eo quod non ex necessitate insunt
similiter. Ut si quis dicat hominem contingere non esse equum, aut album nulli
tunicae inesse. Horum enim hoc quidem ex necessitate inest, illud vero non ex
necessitate inest, et similiter convertitur propositio. Nam si contingit nulli
homini equum inesse, et hominem contingit nulli equo inesse, et si album
contingit nulli tunicae, et tunica contingit nulli albo, si enim alicui
necessario, et album tunicae alicui inerit ex necessitate, hoc enim ostensum
est prius. Similiter autem et in particulari negativa. Quaecunque vero ut in
pluribus, et in eo quod nata sunt dicuntur contingere secundum quem modum
determinamus contingens, non similiter se habebit in privativis conversionibus.
Sed et universalis quidem privativa propositio non convertitur, particularis
vero convertitur. Hoc autem erit manifestum quando de contingenti dicemus. Nunc
autem nobis tantum sit cum iis quae dicta sunt, manifestum, quoniam contingere
nulli aut alicui non inesse affirmativam habet figuram, nam et contingit ipsi
est similiter ordinatur. Est autem, quibuscunque adiacens praedicatur,
affirmationem semper facit, et omnino, ut: est non bonum, vel est non album,
vel simpliciter, est non hoc. Ostendetur autem et hoc per sequentia, secundum
conversiones autem similiter se habebunt in aliis. His vero determinatis dicemus
iam per quae et quando et quomodo fit omnis syllogismus, postea vero dicendum
de demonstratione. Prius enim de syllogismo dicendum quam de demonstratione, eo
quod universalior est syllogismus, nam demonstratio quidem syllogismus quidam
est; syllogismus vero non omnis demonstratio. Quando igitur tres termini sic se
habent ad invicem, ut et postremus sit in toto medio, et medius in toto primo
vel sit, vel non sit, necesse est extremitatum perfectum esse syllogismum. Voco
autem medium quod et ipsum in alio, et aliud in ipso est, quod et positione
medium est; extrema vero quod et ipsum in alio, et in quo aliud est. Si enim A
de omni B, et B de omni C, necesse est A de omni C praedicari. Prius enim
dictum est quomodo de omni dicimus. Similiter autem et si A de nullo B, B autem
de omni C, quoniam A nulli C inerit. Si autem primum quidem omni medio
consequens est, medium vero nulli postremo, non erit syllogismus extremitatum.
Nihil enim necessarium accidit, eo quod haec sunt, nam et omni et nulli
contingit primum postremo inesse, quare neque particulare, neque universale fit
necessarium. Cum autem nihil est necessarium, per haec non erit syllogismus. Termini
vero eius quod est omni inesse, animal, homo, equus; eius vero quod est nulli,
animal, homo, lapis. Quando vero nec primum medio, nec medium postremo ulli
inest, nec sic erit syllogismus. Termini vero ut inesse, scientia, linea,
medicina; ut non inesse, scientia, linea, unitas. Universalibus igitur
existentibus terminis, manifestum est in hac figura quando erit, et quando non
erit syllogismus, et quoniam cum est syllogismus, necessarium est terminos sic
se habere, ut diximus, et sic se habens manifestum quoniam erit syllogismus. Si
autem hic quidem terminorum universaliter, alius vero particulariter ad alium,
quando universale quidem ponitur ad maiorem extremitatem vel praedicativum, vel
privativum, particulare vero ad minorem praedicativum, necesse est syllogismum
esse perfectum. Quando vero ad minorem vel quolibet modo aliter se habeant
termini, impossibile est. Dico autem maiorem extremitatem quidem in qua medium
est, minorem vero, quae sub medio est. Insit enim A quidem omni B, B
autem alicui C, ergo si est de omni praedicari, quod in principio dictum est,
necesse est A alicui C inesse. Et si A quidem nulli B inest, B vero alicui C,
necesse est A alicui C non inesse, determinatum est enim et de nullo, quomodo
dicimus, quare erit syllogismus perfectus. Similiter autem et si indefinitum
sit B C praedicativum, nam idem erit syllogismus indefinito et particulari
sumpto. Si autem ad minorem extremitatem universale ponatur vel praedicativum,
vel privativum, non erit syllogismus neque cum affirmativa, neque negativa,
neque indefinita, neque particularis sit, ut si A quidem alicui B inest, vel
non inest, B autem omni C inest. Termini ut inesse, bonum, habitus, prudentia;
ubi non inesse, bonum, habitus, indisciplina. Rursum si B quidem nulli C, A
vero alicui B inest, vel non inest, vel non omni inest, nec sic erit
syllogismus. Termini omni inesse, album, equus, cygnus; nulli inesse, album,
equus, corvus. Idem autem et si A B indefinitum sit. Nec quando ad maiorem
extremitatem quidem universale ponatur vel praedicativum, vel privativum, ad
minorem vero particulare privativum, non erit syllogismus vel indefinito, vel
particulari sumpto. Velut si A quidem omni B inest, B autem alicui C non inest,
vel non omni inest. Cui enim alicui non inest medium, hoc omne et nullum
sequatur primum.Ponantur enim termini, animal, homo, album, deinde et de quibus
albis non praedicatur homo, sumantur cygnus et nix; ergo animal de uno quidem
omni praedicatur, de altero vero nullo, quare non erit syllogismus. Rursum A
quidem nulli B insit, B autem alicui C non insit, et sint termini, inanimatum,
homo, album, deinde sumantur alba, de quibus non praedicatur homo, cygnus et
nix; nam inanimatum de hoc quidem omni praedicatur, de illo vero nullo. Amplius:
quoniam indefinitum est alicui eorum quae sunt C non inesse B, verum est autem
et nulli inest, et si non omni, quoniam alicui non inest, sumptis autem his
terminis velut nulli inesse, non fit syllogismus (hoc enim dictum est prius)
manifestum; ergo est quoniam in eo quod sic se habent termini non erit
syllogismus, esset enim et in his. Similiter autem ostendetur, et si universale
ponatur privativum. Neque enim si ambo intervalla particularia praedicative,
vel privative dicantur, aut hoc quidem praedicativum, illud vero privativum,
vel hoc quidem indefinitum, illud vero definitum, vel ambo indefinita, non erit
syllogismus nullo modo. Termini vero communes omnium, animal, album, equus,
animal, album, lapis. Manifestum est igitur ex iis quae dicta sunt quoniam si
sit syllogismus in hac figura particularis, quoniam necesse est terminos sic se
habere, ut diximus. Aliter enim se habentibus, nullo [modo] fit. Palam autem
quoniam omnes qui in hac sunt syllogismi perfecti sunt, omnes enim perficiuntur
per ea quae ex principio sumuntur, et quoniam omnia problemata ostenduntur per
hanc figuram: etenim omni et nulli, alicui et non alicui inesse. Voco autem
huiusmodi figuram, primam. Quando vero idem huic omni quidem, illi vero nulli
inest, vel utique omni, vel nulli, figuram quidem huiusmodi voco secundam. Medium
autem in hac dico quod de utraque praedicatur; extremitates vero de quibus
dicitur hoc, maiorem quidem extremitatem, quae iuxta medium posita est, minorem
vero, quae longius sita est A medio. Ponitur autem medium foras quidem
extremitatum, primum vero positione. Perfectus igitur non erit syllogismus
nullo modo in hac figura, possibile vero erit et universalibus, et non universalibus
existentibus terminis. Universalibus igitur terminis erit syllogismus, quando
medium huic quidem omni, illi vero nulli inerit, etsi ad utrumvis sit
privativum, aliter vero nullo modo. Praedicetur enim M de N quidem nullo, de O
vero omni, quoniam igitur convertitur privativa, nulli M inerit N, at M omni O
supponebatur, quare N nulli O inerit: hoc enim ostensum est prius. Rursum si M
N quidem omni inest, O vero nulli, neque N O nulli inerit. Nam si M nulli O,
neque O nulli N inerit, at vero M omni N inerat, quare O nulli inerit. Facta
est enim rursum prima figura. Quoniam autem convertitur privativum, neque N
nulli O inerit, quare erit idem syllogismus, est autem ostendere haec et ad
impossibile ducentes. Quoniam ergo fit syllogismus sic se habentibus terminis
manifestum, sed non perfectus, non enim solum ex iis quae ab initio sumpta
sunt, sed ex aliis perficitur necessarium. Si autem M de omni N et O
praedicetur, non erit syllogismus. Termini inesse, substantia, animal, ratio;
non inesse, substantia, animal, lapis, medium, substantia.Nec quando de N nec
de O nullo praedicatur M. Termini inesse, linea, animal, homo; non inesse,
linea, animal, lapis. Manifestum ergo quoniam si fit syllogismus ex
universalibus terminis, necesse est terminos sic se habere, ut in principio
diximus. Aliter enim se habentibus terminis non fit conclusio necessaria.Si
autem ad alterum sit universaliter medium, quando ad maius quidem fuerit
universaliter vel praedicative, vel privative, ad minus autem et
particulariter, et oppositae universali (dico autem oppositae, si universale
quidem privativum particulare praedicativum, vel si universale praedicativum,
particulare privativum), necesse est syllogismum fieri privativum particulariter.
Nam si M nulli quidem N, O autem alicui inest, necesse est N alicui O non
inesse. Quoniam enim convertitur privativum, nulli M inerit, N M vero
supponebatur alicui O inesse, quare N alicui eorum quae sunt O non inerit. Fit
enim syllogismus per primam figuram. Rursus si N quidem omni M, O vero alicui
non inest, necesse est N alicui O non inesse. Nam si O omni inest N,
praedicatur autem et M de omni N, necesse est M omni O inesse, supponebatur
autem alicui non inesse. Et si M N omni quidem inest, O autem non omni, erit
syllogismus, quoniam non omni O inest N. Demonstratio autem eadem. Si autem de
O quidem omni, de N vero non omni praedicatur M, non erit syllogismus. Termini
inesse, animal, substantia, corvus. Non inesse, animal, album, corvus. Nec
quando de O quidem nullo, de N vero aliquo. Termini inesse, animal, substantia,
lapis. Non inesse, animal, substantia, scientia. Quando igitur oppositum est
universale particulari, dictum est quando erit, et quando non erit syllogismus.
Quando autem similis figurae fuerint propositiones, ut ambae privativae vel
affirmativae, nullo modo erit syllogismus. Sint enim primum privativae, et
universale ponatur ad maiorem extremitatem, ut M N quidem nulli, O autem alicui
non insit: contingit ergo et omni, et nulli O inesse N. Termini quidem nulli inesse,
nigrum, nix, animal. Omni vero inesse, non est sumere, si M alicui quidem O
inest, alicui autem non. Nam si omni O inest N, et M nulli, N etiam M nulli O
inerit; sed positum erat alicui inesse, non igitur sic sumere contingit
terminos. Ex indefinito autem ostendendum est. Quoniam enim verum est M non
inesse alicui O, et si nulli inest, nulli vero cum insit non erit syllogismus,
manifestum quoniam neque nunc erit. Rursum si praedicativae, et universale
ponatur similiter, ut M omni quidem N, O autem alicui insit, contingit ergo et
omni, et nulli O inesse. Termini nulli inesse, album, cygnus, lapis. Omni vero
non erit sumere terminos, propter eamdem causam quam et prius, sed ex
indefinito monstrandum est. Si autem universale ad minorem extremitatem est, et
M O quidem nulli, N vero alicui non inest, contingit N, et omni et nulli O
inesse. Termini inesse, album, animal, corvus; non inesse, album, lapis,
corvus. Similiter autem et si praedicativae fuerint propositiones. Termini non
inesse, album, animal, nix; inesse, album, animal, cygnus. Manifestum est
igitur quoniam si similis figurae sint propositiones, et haec quidem
universalis, illa vero particularis, quoniam nullo modo fit syllogismus. Sed
nec si alicui, utrique inest, vel non inest, vel huic quidem inest, illi vero
non, vel neutri omni, vel indefinitae. Termini autem communes omnium, album,
animal, homo, album, animal, inanimatum. Manifestum est igitur ex praedictis
quoniam si sic se habent termini ad invicem, ut dictum est, fit syllogismus ex
necessitate, et si fit syllogismus, necesse est terminos sic se habere. Palam
autem et quoniam omnes imperfecti sunt, qui in hac figura sunt syllogismi;
omnes enim perficiuntur assumptis quibusdam, quae vel insunt terminis ex
necessitate, vel ponuntur velut hypotheses, ut quando per impossibile
ostendimus. Et quoniam non fit affirmativus syllogismus per hanc figuram, sed
omnes privativi, et universales, et particulares. Si autem eidem hoc quidem
omni, illud vero nulli inest, vel ambo omni vel nulli, figuram quidem huiusmodi
voco tertiam. Medium autem in hac dico, quo ambo praedicamus; extremitates
vero, quae praedicantur; maiorem autem extremitatem, quae longius est medio;
minorem vero, quae propius. Ponitur autem medium foras quidem extremitatum,
ultimum vero positione est. Perfectus igitur non fit syllogismus, nec in hac
figura, possibilis vero erit et universaliter, et non universaliter terminis
existentibus ad medium. Universaliter quidem quando et p et r inerunt omni s,
quoniam alicui r inerit p ex necessitate, nam quoniam convertitur praedicativa,
inerit s alicui r. Quare quoniam p inest omni s, et s alicui r, necesse est p
alicui r inesse. Fit enim syllogismus per primam figuram. Est autem et per
impossibile, et expositione facere demonstrationem: si enim ambo omni s insunt,
si sumatur aliquod eorum quae sunt s, ut N huic et p et r inerunt ex necessitate,
quare alicui r inerit p. Et si r omni quidem s, p autem nulli s inest, erit
syllogismus, quoniam p alicui r non inerit ex necessitate. Nam idem modus erit
demonstrationis, conversa r s propositione. Ostendetur autem et per
impossibile, quemadmodum in prioribus. Si autem insit r, s quidem nulli, p vero
omni s, non erit syllogismus. Termini inesse, animal, equus, homo; non inesse,
animal, inanimatum, homo, neque quando ambo de nullo s dicuntur, non erit
syllogismus. Termini inesse, animal, equus, inanimatum; non inesse, homo, equus
inanimatum, medium, inanimatum. Manifestum est igitur et in hac figura et
quando erit, et quando non erit syllogismus ex universalibus terminis. Quando
enim ambo termini sunt praedicativi, erit syllogismus, quoniam inest alicui
extremitas extremitati; quando vero privativi, non erit syllogismus; quando
autem hic quidem privativus, ille vero affirmativus; si maior quidem fuerit
privativus, alter vero affirmativus, erit syllogismus, quoniam alicui non inest
extremitas extremitati. Si autem e converso, non erit. Si autem hic quidem sit
universaliter ad medium, alter vero particulariter, si uterque sit
praedicativus, necesse est fieri syllogismum, et si alteruter sit universalis
terminorum; nam si r omni s insit, p vero alicui s, necesse est et p alicui r
inesse, nam quoniam convertitur affirmativa, inerit s alicui p, quare quoniam r
omni s inest, s autem alicui p, et r alicui p inerit, quare et p alicui r. Rursum
si r alicui s, p vero omni s insit, necesse est et p alicui r inesse, nam idem
modus demonstrationis. Est autem demonstrare et per impossibile, et
expositione, quemadmodum in prioribus. Si autem unus quidem sit praedicativus,
alius vero privativus, universaliter autem praedicativus, quando minor quidem
fuerit praedicativus, erit syllogismus; nam si r omni s, p vero alicui s non
inest, necesse est p alicui r non inesse, si enim p omni r, et r omni s, et p
omni s inerit, sed non inerat. Monstratur autem et sine deductione, si sumatur
aliquid eorum quae sunt s, cui p non inest. Quando vero maior fuerit
praedicativus, non erit syllogismus, ut si p insit omni s, r autem alicui s non
insit. Termini vero omni inesse, animatum, homo, animal. Nulli vero, non est
sumere terminos si r inest alicui quidem s, alicui autem non. Si enim omni s
inest p, r autem alicui s, et p inerit alicui r, sed positum erat nulli r
inesse. Sed quemadmodum in prioribus dicendum est; nam cum indefinitum est
alicui non inesse, et quod nulli inest, verum est dicere alicui non inesse,
nulli vero cum inesset, non erat syllogismus; manifestum ergo est, quoniam non
erit syllogismus. Si autem privativus sit universalis terminus, quando maior
quidem privativus fuerit, minor autem praedicativus, erit syllogismus. Si enim
p nulli s, r autem alicui inest s, et p alicui r non inerit. Rursum enim prima
erit figura, r s propositione conversa. Quando autem minor fuerit privativus,
non erit syllogismus. Termini inesse, animal, homo, ferum. Non inesse, animal,
scientia, ferum, medium in utrisque ferum. Nec quando ambo privativi ponuntur,
est autem unus quidem universalis, alter vero particularis. Termini inesse,
quando minor est universalis ad medium, animal, homo, ferum, non inesse, animal,
scientia, ferum. Quando autem maior, non inesse quidem, corvus, nix, album;
inesse vero non est sumere si r alicui quidem inest s, alicui autem non inest.
Si enim p omni r insit, r autem alicui s, et p inerit alicui s. Positum est
autem nulli, sed ex indefinito monstrandum est. Neque si uterque alicui medio
inest, vel non inest, vel unus quidem inest, alter vero non inest, vel hic
quidem alicui, ille vero non omni, vel indefinite, nullo modo erit syllogismus.
Termini autem communes omnium, animal, homo, album, animal, inani matum, album.
Manifestum est igitur, et in hac figura, quando erit, et quando non erit
syllogismus, et quoniam habentibus se terminis, ut dictum est, fit syllogismus
ex necessitate, et si sit syllogismus, necesse est terminos sic se habere. Manifestum
est etiam, quia omnes imperfecti sunt in hac figura syllogismi, omnes enim
perficiuntur quibusdam assumptis. Et quoniam syllogizare universale per hanc
figuram non erit, neque privativum, neque affirmativum. Palam autem et quoniam
in omnibus figuris, aliquando non fit syllogismus. Cum praedicativi quidem, vel
privativi sunt utrique termini, et particulares, nihil omnino fit necessarium. Cum
autem praedicativus, et privativus, et universaliter sumptus privativus, semper
fit syllogismus minoris extremitatis ad maiorem, ut si A quidem omni B vel
alicui, B autem nulli C; conversis enim propositionibus, necesse est C alicui A
non inesse. Similiter autem et in aliis figuris, semper enim fit per
conversionem syllogismus. Palam etiam quoniam indefinitum pro praedicativo
particulari positum, eumdem faciet syllogismum in omnibus figuris. Manifestum
autem et quoniam omnes imperfecti syllogismi perficiuntur per primam figuram.
Aut enim ostensive, aut per impossibile clauduntur omnes. Utrinque autem fit
prima figura. Et ostensive quidem perfectis, quoniam per conversionem
claudebantur omnes, conversio autem primam faciebat figuram, per impossibile
vero demonstratis, quoniam posito falso syllogismus fit per primam figuram. Ut
in postrema figura, si A et B omni C insunt, quoniam A alicui B inest, nam si
nulli et B omni C, nulli C inerit A, sed inerat omni. Similiter autem in aliis.
Est etiam reducere omnes syllogismos ad universales syllogismos primae figurae.
Nam qui sunt in secunda figura, manifestum quoniam per illos perficiuntur,
verum non similiter omnes, sed universales quidem privativa conversa;
particularium autem utraque per ad impossibile reductionem. Qui vero in prima
sunt particulares, perficiuntur quidem per se. Est autem et per secundam figuram
ostendere ad impossibile ducentes, ut si A omni B, et B alicui C, quoniam A
alicui C inerit. Si enim nulli, B autem omni, nulli C inerit B. Hoc enim scimus
per secundam figuram. Similiter autem et in privativo erit demonstratio; si
enim A nulli B, et B alicui C inest, A alicui C non erit, nam si A omni C, B
autem nulli inest, nulli C inerit B. Haec autem fuit media figura; quare
quoniam qui in media sunt syllogismi, omnes reducuntur in primae figurae
universales syllogismos, qui vero particulares sunt in prima, ad eos qui sunt
in media, manifestum est quoniam et particulares reducentur ad eos qui in prima
figura sunt universales syllogismos; qui vero sunt in tertia, cum
universales sint quidem termini, statim perficiuntur per illos syllogismos. Si
autem particulares, sumuntur per particulares syllogismos primae figurae, sed
hi reducti sunt ad illos, quare et tertiae figurae particulares. Manifestum
ergo quoniam omnes reducentur in primae figurae universales syllogismos. Igitur
syllogismi inesse vel non inesse ostendentes, dictum est quomodo se habent, et
ad eos qui ex eadem sunt figura, et ad invicem, et ad eos qui ex aliis sunt
figuris. Quoniam autem diversum est inesse, et ex necessitate inesse, et
contingere inesse (nam multa insunt quidem, non tamen ex necessitate, alia vero
neque ex necessitate, neque insunt omnino, contingit autem inesse), manifestum
quoniam et syllogismus in unoquoque horum diversus est, et non similiter
habentibus se terminis, sed hic quidem ex necessariis, ille vero ex iis quae simpliciter
insunt, ille autem ex contingentibus. Ergo in necessariis quidem fere similiter
se habet, et in iis qui insunt. Similiter enim positis terminis, et in iis quae
insunt, et in iis quae ex necessitate insunt vel non insunt, et erit, et non
erit syllogismus. Verum distabit in eo quod adiacet terminis ex necessitate
inesse, vel non inesse, nam et privativum similiter convertitur, et in toto
esse, et de omni similiter assignabimus. Ergo in aliis quidem eodem modo
ostendetur per conversionem, quoniam conclusio necessaria, quomodo in eo quod
est inesse. In media autem figura quando fuerit universalis affirmativa,
particularis vero privativa, et rursum in tertia quando universalis quidem
praedicativa, particularis vero privativa, non similiter erit demonstratio, sed
necesse est exponentes, cui alicui utrumque non inest, de hoc facere
syllogismum. Erit enim necessarius in hoc. Si autem de exposito est
necessarius, erit et de illo aliquo. (0648C) Nam hoc quod est expositum, ipsum
quidem illud aliquid est. Fit autem uterque syllogismus in propria figura. Accidit
autem quandoque et altera propositione necessaria, necessarium fieri
syllogismum, verum non utralibet, sed quae ad maiorem extremitatem est, ut si A
quidem, B ex necessitate sumptum est inesse, vel non inesse, B autem C inesse
tantum; sic enim sumptis propositionibus ex necessitate A inerit C, vel non
erit. Nam quoniam omni B ex necessitate inest, vel non inest A, C autem aliquid
eorum quae sunt B, est manifestum quoniam et C ex necessitate erit alterum
horum. Si autem A B quidem non necessaria, B C autem necessaria, non erit
conclusio necessaria. Nam si est, accidit A alicui B inesse ex necessitate, per
primam et tertiam figuram, hoc autem falsum, contingit enim tale esse B cui
possibile est A nulli inesse. Amplius autem et ex terminis manifestum quoniam
non erit conclusio necessaria; ut si A quidem sit motus, B autem sit animal, in
que autem C homo, namque homo animal est ex necessitate, movetur autem animal
non ex necessitate, quare nec homo. Similiter autem et si privativa sit A B;
nam eadem demonstratio. In particularibus autem syllogismis, si universalis
quidem est necessaria, et conclusio erit necessaria; si autem particularis, non
necessaria, sive privativa, sive praedicativa fuerit universalis propositio. Sit
autem primo universalis necessaria, et A quidem omni B insit ex necessitate, B
autem alicui C insit solum, necesse est ergo A alicui C inesse ex necessitate,
nam C sub B est, B autem omni A inerat ex necessitate. Similiter autem et si
privativus syllogismus sit, nam eadem erit demonstratio. Si autem particularis
est necessaria, non erit conclusio necessaria, nihil enim impossibile evenit,
quemadmodum nec in universalibus syllogismis, similiter autem et in privativis.
Termini, motus, animal, album. In secunda autem figura si privativa quidem
propositio universalis sit et necessaria, conclusio erit necessaria. Si autem
praedicativa, non necessaria. Sit enim primum privativa necessaria, et A B
quidem nulli contingat, C autem insit tantum; quoniam ergo convertitur
privativa, et B nulli A contingit, A autem omni C inest, quare nulli C
contingit B, nam C sub A est. Similiter autem et si ad C ponatur privativum,
nam si A C nulli contingit, et C nulli A poterit inesse, A autem omni B inest.
Quare nulli eorum quae sunt B contingit C, fit enim prima figura. Rursum non
ergo neque B ipsi C, convertitur enim similiter. Si autem praedicativa
propositio est necessaria, non erit conclusio necessaria, insit enim A omni B
ex necessitate, C autem nulli insit tantum, conversa ergo privativa, fit prima
figura. Ostensum est autem in prima quoniam cum non est necessaria quae ad
maiorem est privativa, nec conclusio erit necessaria, quare nec in his erit ex
necessitate. Amplius autem si conclusio est necessaria, accidit C alicui A non
inesse ex necessitate, si enim B nulli C inest ex necessitate, neque C nulli B
inerit ex necessitate, B autem alicui A necesse est inesse, siquidem et A omni
B ex necessitate inerat, quare C necesse est alicui A non inesse, sed nihil
prohibet A huiusmodi accipere, cui omni C contingat inesse. Amplius et si
terminos ponentes sit ostendere, quoniam conclusio non est necessaria
simpliciter. Et his existentibus, necessarium ut sit A animal, B vero homo, C
autem album, et similiter propositiones sumptae sint, contingit enim animal
nulli albo inesse, non inerit ergo nec homo nulli albo, sed non ex necessitate.
Contingit enim hominem fieri album, non tamen donec animal nulli albo insit,
quare cum haec sint, necessaria erit conclusio, simpliciter autem non
necessaria. Similiter autem se habebit et in particularibus syllogismis, quando
privativa quidem propositio, et universalis fuerit, et necessaria, et conclusio
erit necessaria. Quando autem praedicativa universalis fuerit necessaria,
privativa vero particularis non necessaria, non erit conclusio necessaria. Sit
enim primum privativa, et universalis necessaria, et A B quidem nulli contingat
inesse, C autem alicui insit, quoniam ergo convertitur privativa, et B nulli A
continget inesse, A autem alicui C inest, quare ex necessitate alicui eorum
quae sunt, C non inerit B. Rursum sit praedicativa, et universalis, et
necessaria, et ponatur ad B quidem praedicativum, si ergo A omni B ex
necessitate inest, C autem alicui non inest, quoniam non inerit B alicui C
manifestum, sed non ex necessitate. Nam iidem termini erunt ad demonstrationem,
qui in universalibus syllogismis: sed nec si privativa necessaria est
particulariter sumpta, erit conclusio necessaria. Nam per eosdem terminos
demonstratio. In postrema autem figura terminis quidem universalibus ad medium,
et praedicativis utrisque propositionibus, si utralibet sit necessaria, et
conclusio erit necessaria. Si autem haec quidem sit privativa, illa vero
praedicativa, quando privativa quidem fuerit necessaria, et conclusio erit
necessaria, quando autem praedicativa, non erit necessaria. Sint enim primum
utraeque praedicativae propositiones, et A et B omni C insint, necessaria autem
sit A C, quoniam ergo B omni C inest, et C alicui B inerit, eo quod convertitur
universalis particulariter. Quare si A inest omni C ex necessitate, et C alicui
B, et A alicui B necessarium inesse, nam B sub C est. Fit igitur prima figura.
Similiter autem ostendetur, et si B C est necessaria, convertitur enim C alicui
A, quare si omni C inest B ex necessitate, et A alicui B inerit ex necessitate.
Rursum sit A C quidem privativa, B C vero affirmativa, necessaria autem
privativa, quoniam ergo convertitur affirmativa, erit C alicui B, A autem nulli
C ex necessitate, neque A alicui B inerit ex necessitate, nam B sub C est. Si
autem praedicativa sit necessaria, non erit conclusio necessaria. Sit enim B C
praedicativa et necessaria, A C autem privativa et non necessaria, quoniam ergo
convertitur affirmativa, inerit et C alicui B ex necessitate. Quare si A quidem
nulli eorum quae sunt C inest, C autem alicui eorum quae sunt B et A alicui
eorum quae sunt B non inerit, sed non ex necessitate. Ostensum est enim in
prima figura quoniam privativa propositione necessaria, nec conclusio erit
necessaria. Amplius autem et per terminos sit manifestum, sit enim A quidem
bonum in quo B animal, C autem equus, ergo bonum quidem contingit nulli equo
inesse, animal vero necesse est omni equo inesse, sed non necesse est aliquod
animal non esse bonum, siquidem contingit omne esse bonum. Aut si non hoc
possibile, sed vigilare, vel dormire terminum ponendum. Omne enim animal
susceptibile est horum. Si igitur termini universaliter ad medium sint, dictum
est quando erit conclusio necessaria. Si autem hic quidem universalis, ille
vero particularis, praedicativus uterque, quando universalis fuerit
necessarius, et conclusio erit necessaria. Demonstratio autem eadem quae prius,
convertitur enim et particularis affirmativa. Si ergo necesse est B omni C
inesse, A autem sub C est, necesse est B alicui A inesse. Si autem B alicui A,
et A alicui B inesse necessarium, convertitur enim. Similiter autem et si A C
sit necessaria universalis, nam B sub C est. Si autem particularis est
necessaria, non erit conclusio necessaria. Sit enim B C particularis et
necessaria, A autem insit omni C, non tamen ex necessitate, conversa ergo B C
prima fit figura, et universalis quidem propositio non necessaria, particularis
autem necessaria, quando autem sic se habebant propositiones, non erat conclusio
necessaria, quare nec in his. Amplius autem et ex terminis manifestum. Sit enim
A quidem vigilatio, B autem bipes, in quo autem C animal, ergo B alicui C
necesse est inesse, A autem omni C contingit, et A non necessario B, non enim
necesse est aliquem bipedem dormire vel vigilare. Similiter autem per eosdem
terminos ostendetur etiam si A C sit particularis et necessaria. Si autem hic
quidem terminorum sit praedicativus, ille privativus et necessarius, quando
universalis fuerit privativus et necessarius, et conclusio erit necessaria. Si
enim A nulli C ex necessitate contingit, B autem alicui C inest, necesse est A
alicui B non inesse, quando autem affirmativa necessaria ponetur vel
universalis, vel particularis, vel privativa particularis, non erit conclusio
necessaria. Nam alia quidem eadem quae et in prioribus dicemus. Termini autem
cum universalis quidem affirmativa est necessaria, vigilatio, animal, homo,
medium homo: cum autem particularis praedicativa necessaria, vigilatio, animal,
album. Animal enim necesse est alicui albo inesse, vigilatio autem contingit
nulli, et non necesse est alicui animali non inesse vigilationem. Quando autem
privativa particularis est necessaria, bipes, motus, animal, medium animal. Manifestum
igitur quoniam inesse quidem non est syllogismus, si utraeque propositiones non
sunt in eo quod est inesse, necessaria vero est, et altera solum existente
necessaria. In utrisque autem affirmativis et privativis existentibus
syllogismis necesse est alteram propositionem similem esse conclusioni. Dico
autem similem, si inesse quidem, inexistentem, si autem necessaria,
necessariam. Quare et hoc palam, quoniam non erit conclusio neque necessaria,
neque inesse, non sumpta vel necessaria, vel quae inesse significet
propositione. Igitur de necessario quomodo fit, et quam differentiam habeat ad
inesse, sufficienter pene dictum est. De contingente autem post haec dicemus,
quando, et quomodo, et per quae erit syllogismus. Dico autem contingere, et
contingens, quo non existente necessario, posito autem inesse, nihil erit
propter hoc impossibile. Nam necessarium aequivoce contingere dicitur. Quoniam
autem hoc est contingens, manifestum ex affirmationibus et negationibus
oppositis. Nam non contingit esse, non possibile esse, et impossibile esse, et
necesse est non esse, vel eadem sunt, vel sequuntur se invicem, quare et
opposito his contingit esse, et non impossibile esse, et non necesse non esse,
eadem erunt, vel sequentia se invicem. De omni enim affirmatio, vel negatio
vera. Erit ergo contingens necessarium, et non necessarium contingens. Accidit
autem omnes quae secundum contingere sunt propositiones converti sibi invicem, dico
autem non affirmativas negativis sed quaecunque affirmativam habent figuram
secundum oppositionem, ut ea quae est contingit esse ei quae est contingit non
esse, et ea quae est contingit omni ei quae est contingit nulli, vel non omni,
et quae alicui, et quae non alicui, eodem autem modo et in aliis. Quoniam
enim quod est contingens non est necessarium, et quod non est necessarium
possibile est non esse, manifestum quoniam si contingit A inesse B, contingit
et non inesse, et si omni contingit inesse, et omni contingit non inesse. Similiter
autem et in particularibus affirmationibus, nam eadem demonstratio. Sunt autem
huiusmodi propositiones praedicativae, nam contingere ei quod est esse
similiter ponitur, quemadmodum dictum est prius. Determinatis autem his, rursum
dicimus quoniam contingere duobus modis dicitur: uno quidem, quod plerumque fit
et deficit, necessarium, ut canescere hominem, vel augeri, vel minui, vel
omnino quod natum est esse. Hoc enim non continuum habet necessarium, eo quod
non semper est homo, cum tamen homo est, aut ex necessitate, aut ut in pluribus
est. Alio autem modo infinitum, quod et sic, et non sic possibile, ut animal
ambulare, vel ambulante fieri motum terrae, vel omnino quod casu fit, nihil
enim magis sic natum est, vel econtrario. Convertitur ergo et secundum
oppositas propositiones utrumque contingens, non tamen eodem modo, sed quod
natum quidem est esse ei quod non ex necessitate esse. Sic enim contingit non
canescere hominem. Infinitum autem ei quod nihil magis sic, vel illo modo. Disciplina
autem, et syllogismus demonstrativus, ex infinitis quidem non est, eo quod
inordinatum est medium, ex iis vero quae nata sunt esse, pene orationes et
considerationes fiunt de sic contingentibus, ex illis autem possibile quidem
est fieri syllogismum, non tamen solet quaeri. Haec ergo definientur magis in
sequentibus, nunc autem dicemus quando et quomodo, et quis erit syllogismus ex
contingentibus propositionibus. Quoniam autem contingere hoc huic inesse
dupliciter est accipere, aut enim cui inest hoc, aut cui contingit ipsum
inesse, nam de quo B, A contingere, horum alterum significat, aut de quo
dicitur B, aut de quo contingit dici, de quo autem B, A contingere, aut omni B
possibile inesse A, nihil differt. Manifestum igitur quoniam dupliciter dicetur
A omni B inesse contingere. Primum ergo dicemus si de quo C contingit B, et de
quo B contingit A, quis erit, et qualis syllogismus, sic enim utraeque
propositiones sumuntur secundum contingere, quando autem de quo B est contingit
A, haec quidem inesse, illa vero contingens, quare A similibus figuris incipiendum,
quemadmodum et in aliis.Quando ergo A contingit omni B, et B omni C,
syllogismus erit perfectus, quoniam A contingit omni C inesse. Hoc autem
manifestum est ex definitione, nam contingere omni inesse sic dicebamus.
Similiter autem et si A quidem contingit nulli B, B autem omni C, quoniam A
contingit nulli C. Nam de quo B contingit, A non contingere, hoc erat nullum
dimittere sub B contingentium. Quando autem A contingit omni B, B autem nulli
C, per sumptas quidem propositiones nullus fit syllogismus, conversa autem B C
secundum contingere, fit idem quemadmodum et prius, quoniam enim contingit B
nulli C inesse, contingit et omni inesse. Hoc autem dictum prius. Quare si B
quidem omni C, A autem omni B, rursum idem fit syllogismus. Similiter autem
etsi ad utrasque propositiones negatio ponatur cum contingere (dico autem ut si
A contingit nulli B, et B nulli C ), igitur per sumptas quidem propositiones
nullus fit syllogismus, conversis autem rursus idem erit qui et prius.
Manifestum est igitur quoniam negatione posita ad minorem extremitatem, vel ad
utrasque propositiones, aut non fit syllogismus, aut fit quidem, sed non
perfectus, ex conversione enim fit necessarium. Si autem haec quidem
propositionum universalis, illa vero particularis sumatur, ad maiorem quidem
extremitatem posita universali, syllogismus erit perfectus. Nam si A omni B
contingit, B autem alicui C, A alicui C contingit, hoc autem manifestum ex
definitione contingentis. Rursum si A contingit nulli B, B autem contingit
alicui C inesse, necesse est A contingere alicui C non inesse. Demonstratio
autem eadem quae in his. Si autem privativa sumatur particularis propositio,
universalis autem affirmativa, positione autem similiter se habeant (ut A
quidem omni B contingat, B autem alicui C contingat non inesse), per sumptas
quidem propositiones non fit manifestus syllogismus, conversa autem
particulari, et posito B alicui C contingere inesse, eadem erit conclusio quae
et prius, quemadmodum in iis quae ex principio. Si autem quae ad maiorem
extremitatem particularis sumatur, quae ad minorem universalis, sive utraeque
sumantur affirmativae, sive privativae, sive non similis figurae, sive utraeque
indefinitae, vel particulares, nullo modo erit syllogismus. Nihil enim prohibet
B transcendere A, et non praedicari de aequis, in quo enim B transcendit A
sumat C, huic neque omni, neque nulli, neque alicui, neque non alicui contingit
A inesse, siquidem convertuntur secundum contingere propositiones, et B
pluribus contingit quam A inesse. Amplius autem ex terminis manifestum est, nam
sic se habentibus propositionibus primum postremo et nulli contingit, et omni
ex necessitate inesse. Termini autem communes omnium, inesse quidem ex
necessitate, animal, album, homo, non contingere vero, animal, album, vestis. Manifestum
igitur quoniam hoc modo habentibus se terminis, nullus fit syllogismus, nam
omnis syllogismus vel eius quod est inesse est, vel ex necessitate vel
contingere, non est autem eius quod est inesse, neque necessarii, manifestum
quoniam non est, nam affirmativus interimitur privativo, et privativus
affirmativo, relinquitur ergo eius quod contingere esse, hoc autem impossibile.
Ostensum est enim quoniam sic se habentibus terminis, et omni postremo primum
necesse inesse, et nulli contingere inesse, quare non erit eius quod est
contingere syllogismus, nam necessarium uno [sic] erat contingens. Manifestum
autem et quoniam cum universales sunt termini in contingentibus
propositionibus, semper fit syllogismus in prima figura, sive sunt praedicativi,
sive privativi. Verum ex praedicativis quidem perfectus, ex privativis autem
imperfectus. Oportet autem contingere sumere non in necessariis, sed secundum
dictam definitionem, aliquoties autem latet huiusmodi. Si autem haec quidem
inesse, illa vero contingere sumatur propositionum, quando quae ad maiorem
quidem extremitatem contingere significaverit perfecti erunt omnes syllogismi,
et contingentis secundum dictam determinationem, quando autem quae ad minorem,
et imperfecti omnes, et privativi syllogismi, non contingentis secundum dictam
determinationem, sed eius quod est nulli, aut non omni ex necessitate inesse.
Si enim nulli, aut non omni ex necessitate contingere dicimus, et nulli, et non
omni inesse. Contingat enim A omni B, B autem omni C ponatur inesse, quoniam
igitur sub B est C, A autem contingit omni B, manifestum quoniam et C omni
contingit A, fit ergo perfectus syllogismus. Similiter autem et cum privativa est
A B propositio, B C autem affirmativa, et haec quidem contingere, illa vero
inesse sumetur, perfectus erit syllogismus, quoniam A contingit nulli C inesse.
Quoniam ergo inesse posito ad minorem extremitatem, perfecti syllogismi fiunt,
manifestum. Quod autem contrariae se habentes erunt syllogismi, per impossibile
monstrandum est, simul autem erit manifestum et quoniam imperfecti, nam
ostensio non ex sumptis propositionibus.Primum autem dicendum quoniam si cum
est A, necesse est esse B, et cum possibile est esse A, possibile erit B ex
necessitate. Sit enim sic se habentibus rebus ut in quo quidem A possibile, in
quo autem B impossibile, si ergo aliud possibile quidem est, cum possibile
esse, ipsum fiet, hoc vero impossibile, quoniam impossibile, non utique fiet,
simul autem si A possibile, et B impossibile, continget fieri praeter B, si
autem fieri et esse. Nam quod fit, quando factum est, est. Oportet autem
accipere non solum in generatione possibile et impossibile, sed et in verum
esse, et in quod actu est, et quocunque modo simpliciter aliter dicitur
possibile, in omnibus enim similiter se habebit. Amplius cum est A, B esse, non
tanquam uno aliquo existente A, erit B, oportet opinari, nihil enim est ex
necessitate uno aliquo existente, sed duobus ad minus, ut quando propositiones
sic se habent (ut dictum est) secundum syllogismum, nam sic dicitur de D, D
autem de E, et C de E ex necessitate, et si utrumque possibile, et conclusio
erit possibilis. Quemadmodum ergo si quis ponat A quidem propositiones, B autem
conclusionem, accidet non solum A existente necessario, et B simul esse
necessarium, sed etiam possibili possibile. Hoc autem ostenso manifestum est
quoniam falso posito, et non impossibili, et quod accidit propter positionem
falsum erit, et non impossibile, ut si A falsum quidem est, non tamen
impossibile, cum autem sit A et B, et B erit falsum quidem, non tamen impossibile.
Nam ostensum est quoniam cum est A, est B, et cum possibile est A, possibile
est B. Positum autem est A possibile esse, et B erit possibile, si enim
impossibile est B, simul idem erit possibile et impossibile. Determinatis autem
iis, insit A omni B, B autem contingit omni C, necesse est A igitur contingere
omni C inesse. Non enim contingat, B autem omni C ponatur inesse, hoc autem
falsum quidem, non tamen impossibile, si ergo A quidem non contingit omni C, B
autem omni C insit, A non omni B contingit. Fit enim syllogismus per tertiam
figuram. Sed positum erat omni C contingere inesse, necesse est ergo A omni C
contingere. Falso enim posito, et non impossibili, quod accidit est
impossibile. Possibile est autem et primam figuram facere impossibile ponentes
B inesse C, nam si B omni C inest, A autem omni B contingit, et omni C
continget A, sed positum erat non omni possibile inesse.Oportet autem accipere
omni inesse non secundum tempus determinantes, ut nunc, aut in hoc tempore, sed
simpliciter (per huiusmodi enim propositiones et syllogismos facimus), quoniam
secundum nunc sumpta propositione, non erit syllogismus. Nihil enim fortasse
prohibet quandoque et omni moventi hominem inesse, ut si nihil aliud moveatur,
movens autem contingit omni equo, sed homo nulli equo contingit. Amplius: sit
primum quidem animal, medium vero movens, postremum vero homo, ergo
propositiones quidem similiter se habebunt, conclusio vero erit necessaria, non
contingens. Ex necessitate enim homo est animal, manifestum igitur quoniam
universale sumendum simpliciter, et non tempore determinantes. Rursum: sit
privativa propositio universalis A B, et sumatur A quidem nulli B inesse, B
autem contingat omni C inesse. His igitur positis necesse est A contingere
nulli C inesse, non enim contingat, B autem ponatur inesse C sicut prius,
necesse est igitur A alicui B inesse, fit enim syllogismus per tertiam figuram.
Hoc autem impossibile, quare contingit A, nulli C. Posito enim falso, et non
impossibili, impossibile est quod accidit. Hic ergo syllogismus non est
contingentis secundum definitionem, sed nulli inesse ex necessitate. Haec est
contradictio factae hypothesis. Positum est enim ex necessitate A alicui C
inesse, syllogismus autem per impossibile, oppositae est contradictionis. Amplius
autem et ex terminis manifestum quoniam non erit conclusio contingens, sit enim
A quidem corvus, in quo autem B intelligens, in quo autem C homo, nulli ergo B
inest A, nam nullum intelligens, corvus, B autem contingit omni C, omni enim
homini inest intelligere, sed A ex necessitate nulli C, non igitur conclusio
contingens. Sed nec necessaria semper: sit enim A quidem movens, B autem
scientia, in quo autem C homo, ergo A quidem nulli B inerit, B autem omni C
contingit, et non erit conclusio necessaria, non enim necesse est nullum
hominem moveri, sed necesse est aliquem. Manifestum igitur quoniam est
conclusio eius quod est nulli ex necessitate inesse. Sumendum autem melius
terminos. Si autem privativum ponatur ad maiorem extremitatem contingere significans,
ex ipsis quidem sumptis propositionibus, nullus erit syllogismus, conversa
autem secundum contingens propositione, erit quemadmodum in prioribus. Insit
enim A omni B, B autem contingat nulli C, sic ergo habentibus se terminis,
nihil erit necessarium. Si autem convertatur B C, et sumatur B contingere omni
C, fiet syllogismus quemadmodum prius, similiter enim habent se termini
positione. Eodem autem modo et cum privativa sunt utraque intervalla, si A B
quidem non inesse, B C autem nulli, contingere significat, nam per ea quidem
quae sumpta sunt nullo modo fit necessarium, conversa autem secundum contingens
propositione erit syllogismus, sumatur enim A quidem, nulli B inesse, B autem
contingere nulli C, per haec quidem nihil necessarium. Si autem sumatur B omni
C contingere, quod verum est, A B autem propositio similiter se habeat, rursus
erit idem syllogismus. Si autem non inesse ponatur B omni C, et non contingere
non inesse, non erit syllogismus nullo modo, sive privativa sit, sive
affirmativa A B propositio. Termini autem communes ex necessitate quidem
inesse, album, animal, nix. Non contingere autem, album, animal, pix. Manifestum
est igitur quoniam cum universales sunt termini, et haec quidem propositionum
inesse, illa vero sumitur contingens, quando quae ad minorem est extremitatem
contingere sumitur propositio, semper fit syllogismus, verumtamen quandoquidem
ex ipsis, quando autem propositione conversa, quando vero utrumque horum, et ob
quam causam, diximus. Si autem hoc quidem universale, illud vero particulare
sumitur intervallorum, quando ad maiorem quidem extremitatem universale
ponitur, et contingens sive negativum, sive affirmativum, particulare autem
affirmativum et inesse, erit syllogismus perfectus, quemadmodum et cum
universales sunt termini, demonstratio autem eadem quae et prius. Quando autem
universale quidem fuerit, ad maiorem extremitatem inesse, et non contingens,
alterum vero particulare, et contingens, sive affirmative, sive negative
ponantur utraeque, sive haec quidem negativa, illa vero affirmativa, omnino
erit syllogismus imperfectus. Verum hi quidem per impossibile ostenduntur, illi
vero per conversionem contingentis, quemadmodum in prioribus. Erit autem
syllogismus per conversionem, et quando universalis quidem ad maiorem extremitatem
posita significaverit inesse, vel non inesse, particularis vero cum sit
privativa, sumatur contingens, ut si A quidem omni B inest, vel non inest, B
autem alicui contingit non inesse, conversa enim B C, secundum contingere fit
syllogismus. Quando autem non inesse sumetur particulariter posita propositio,
non erit syllogismus Termini inesse, album, animal, nix; non inesse autem,
album, animal, pix, per indefinitum enim est sumenda demonstratio. Si autem
universale quidem ponatur ad minorem extremitatem, particulare autem ad maiorem
sive privativum, sive affirmativum, sive contingens, sive inesse utrumvis,
nullo modo erit syllogismus. Nec cum particulares, vel indefinitae ponentur
propositiones, sive contingere sumptae, sive inesse, seu permutatim, nec sic
erit syllogismus, demonstratio autem eadem quae in prioribus. Termini autem
communes inesse quidem, ex necessitate, animal, album, homo; non contingere
vero, animal, album, tunica. Manifestum est igitur quoniam universali posito ad
maiorem extremitatem semper erit syllogismus, ad minorem autem nunquam. Quando
autem haec quidem propositionum ex necessitate inesse, vel non inesse, illa
vero contingere significat, syllogismus quidem erit hoc modo habentibus se
terminis. Et perfectus, quando ad minorem extremitatem ponetur necessaria.
Conclusio autem, si praedicativi sunt quidem termini, contingentis, et non
inesse erit, sive universaliter, sive non universaliter ponantur, si autem sint
hoc quidem affirmativum, illud vero privativum, quando affirmativum quidem
fuerit necessarium, et contingentis erit conclusio, et non eius quod est non
inesse. Quando autem privativum necessarium, et contingentis non esse, et non
inesse, sive universales, sive non universales sint termini. Contingere autem
in conclusione eodem modo accipiendum est quo in prioribus. Eius autem quod est
ex necessitate non inesse, non erit syllogismus, aliud enim est non ex
necessitate inesse, et ex necessitate non inesse. Quoniam igitur
universalibus affirmativis existentibus terminis non fit conclusio necessaria,
manifestum: insit enim A omni B ex necessitate, B autem contingat omni C, erit
igitur syllogismus imperfectus, quoniam A contingit omni C inesse. Quoniam
autem imperfectus, ex demonstratione palam, eodem enim modo ostendetur quo et
in prioribus. Rursum A quidem contingat omni B inesse, B autem omni C insit ex
necessitate, erit itaque syllogismus, quoniam A contingat omni C inesse, sed
non quoniam inest, et perfectus quidem, sed non imperfectus, statim enim
perficitur ex principio propositionis. Si autem non similis figurae sint
propositiones, sit primum privativa necessaria, et A quidem nulli contingat B
ex necessitate, B autem contingat omni C, necesse est igitur A nulli C inesse.
Ponatur enim A inesse aut omni, aut alicui, positum autem est A nulli
contingere B, quoniam ergo convertitur privativa, et B nulli A contingit, A
autem positum est inesse C aut omni, aut alicui, quare nulli, aut non omni C
continget B inesse, sed supponebatur omni ex principio. Manifestum autem
quoniam et eius quod est contingere non inesse fit syllogismus, siquidem non
inesse. Rursum sit affirmativa quidem propositio necessaria, et A quidem
contingat nulli B inesse, B autem insit omni C ex necessitate. Ergo fit
syllogismus quidem perfectus, sed non eius quod est non inesse, sed eius quod
est contingere non inesse. Nam et propositio sic sumpta est, quae ad maiorem
est extremitatem, et ad impossibile non est ducere: nam si ponatur A inesse
ulli C, positum est autem et A B contingere nulli inesse, nihil accidit per
haec impossibile. Si autem ad minorem extremitatem ponatur privativum quando
contingere quidem significaverit, syllogismus erit per conversionem,
quemadmodum in prioribus. Quando autem non contingere, non erit ex necessitate,
nec quando utraque quidem propositio privativa, non est autem contingens quod
ad minorem est. Termini autem inesse quidem, album, animal, nix; non inesse
quidem, album, animal, pix. Eodem autem modo se habebit, et in particularibus
syllogismis. Quando enim fuerit privativa necessaria, et conclusio erit eius
quod est non inesse, ut si A quidem nulli B contingit inesse ex necessitate, B
autem alicui C contingat inesse, necesse est A alicui eorum quae sunt C non
inesse. Si enim A omni C inest, nulli autem contingit B, et B nulli A contingit
inesse: quare si omni C inest A, nulli C contingit B, sed positum erat alicui
contingere. Quando autem particularis affirmativa necessaria fuerit, quae in
privativo est syllogismo, ut B C, aut universalis in affirmativo, ut A B, non
erit inesse syllogismus. Demonstratio autem eadem quae in prioribus. Si autem
universale quidem ponatur ad minorem extremitatem vel affirmativum vel
privativum contingens, particulare autem necessarium, non erit syllogismus.Termini
autem inesse quidem ex necessitate, animal, album, homo; non contingere autem,
animal, album, tunica. Quando similiter universale quidem est necessarium,
particulare autem contingens, cum privativum quidem est universale, inesse
quidem termini, animal, album, corvus; non inesse, animal, album, pix. Cum
autem affirmativum, inesse quidem, animal, album, cygnus; non contingere autem,
animal, album, nix. Nec quando indefinitae sumuntur propositiones, aut utraeque
particulares, non sic erit syllogismus. Termini autem communes, inesse quidem,
animal, album, homo; non inesse autem, animal, album, inanimatum. Nam et animal
alicui albo, et album inanimato alicui est necessarium inesse, et non contingit
inesse, et in contingenti similiter, quare ad omnia utiles sunt termini. Manifestum
ergo ex iis quae dicta sunt, quoniam similiter habentibus se terminis, et in eo
quod est inesse, et in necessariis, et fit, et non fit syllogismus, verumtamen
secundum inesse quidem posita privativa propositione, eius quod est contingere
erat syllogismus, secundum necessarium autem privativa, et contingere, et non
inesse. Palam autem et quoniam omnes imperfecti syllogismi, et quomodo
perficiuntur per praedictas figuras.In secunda autem figura quando contingentes
quidem sumuntur utraeque propositiones, nullus erit syllogismus, sive sint
affirmativae, sive privativae, sive universales, sive particulares. Quando
autem haec quidem inesse, illa vero contingere significat, affirmativa quidem
inesse significante, nunquam erit syllogismus, privativa universali existente,
semper. Eodem modo et quando haec quidem ex necessitate, illa vero contingere
assumatur, oportet autem et in his accipere quod in conclusionibus est contingens
quemadmodum in prioribus. Primum igitur ostendendum quoniam non convertitur in
contingenti, privativa, ut si A contingit nulli B, non necesse est et B
contingere nulli A. Ponatur enim hoc et contingat B nulli A inesse, ergo
quoniam convertuntur quae sunt in eo quod est contingere affirmationes
negationibus, et contrariae, et contraiacentes, B autem contingit nulli A inesse,
manifestum est quoniam et omni A contingit B inesse. Hoc autem falsum est. Non
enim si hoc huic omni contingit, et hoc huic contingat necessarium, quare non
convertitur privativa. Amplius autem nihil prohibet A quidem contingere nulli
B, B autem alicui A ex necessitate non inesse, ut album quidem contingit omni
homini non inesse, nam et inesse hominem autem non verum est dicere, quoniam
contingit nulli albo, pluribus enim ex necessitate non inest, necessarium autem
non inerat contingens. Sed nec ex impossibili ostendet convertens, ut si quis pPomba
quoniam falsum est B contingere nulli A inesse, verum non contingere nulli A,
affirmatio enim et negatio, si autem hoc verum, ex necessitate alicui A inesse
B, quare et A alicui B inesse, hoc autem impossibile. Non enim si A non
contingit nulli B, necesse est A alicui B inesse. Nam non contingere nulli
dicitur dupliciter, hoc quidem si ex necessitate alicui inest, illud vero si ex
necessitate alicui non inest. Nam quod ex necessitate alicui eorum quae sunt A
non inest, non est verum dicere quoniam omni contingit non inesse, quemadmodum
nec alicui inest ex necessitate, quoniam omni contingit inesse. Si ergo aliquis
pPomba quoniam contingit C omni D inesse, ex necessitate alicui non inesse
ipsum, falsum sumet, omni enim inest, si contingat, sed quoniam quibusdam ex
necessitate inest, propter hoc dicimus non omni contingere. Quare ei quod est
contingere omni inesse, et ea quae est ex necessitate alicui inesse, opponitur,
et ea quae est ex necessitate alicui non inesse, similiter autem et ei quae est
contingere nulli. Palam ergo quoniam ad sic contingens, et non contingens, ut
in principio definivimus, non solum ex necessitate alicui inesse, sed et ex
necessitate alicui non inesse sumendum. Hoc autem sumpto, nihil accidit
impossibile, quare non fit syllogismus. Manifestum ergo ex iis quae dicta sunt
quoniam non convertitur privativa. Hoc autem ostenso ponatur A, B quidem
contingere nulli, C vero omni, per conversionem ergo non erit syllogismus.
Dictum est enim quoniam non convertitur huiusmodi propositio. Sed nec per
impossibile, nam posito B omni C contingere inesse, nihil accidit falsum,
continget enim A et omni et nulli C inesse. Omnino autem si est syllogismus,
palam quoniam contingens erit, eo quod neutra propositionum sumpta est in eo
quod est inesse, et hic vel affirmativus, vel privativus: neutro autem modo
possibile est, affirmativo enim posito, ostendetur per terminos quoniam non
contingit inesse; privativo autem, quoniam conclusio non est contingens, sed
necessaria. Sit enim A quidem album, B autem homo, in quo autem C equus, ergo
album A contingit huic quidem omni, illi vero nulli inesse, sed B neque inesse
contingit C, neque non inesse. Quoniam igitur inesse non possibile, est
manifestum, nullus enim equus homo, sed neque contingere non inesse, necesse
est enim nullum equum hominem esse, necessarium autem non erat contingens, non
igitur fit syllogismus Similiter autem ostendetur, et si e converso ponatur
privativa, et si utraeque affirmative ponantur, vel privative, nam per eosdem
terminos erit demonstratio. Et quando haec quidem universalis, illa vero
particularis, vel utraeque particulares, vel indefinitae, aut quolibet modo
aliter contingit permutari propositiones, semper enim erit per eosdem terminos
demonstratio. Manifestum ergo quoniam utrisque propositionibus secundum
contingere positis, nullus fit syllogismus. Si autem altera quidem inesse,
altera vero contingere significat, praedicativa quidem inesse posita, privativa
vero contingere, nunquam erit syllogismus, sive universaliter, sive
particulariter sumantur termini, demonstratio autem eadem, et per eosdem terminos.
Quando autem affirmativa quidem contingere, privativa inesse, erit syllogismus.
Sumatur enim A B quidem nulli inesse, C vero omnia contingere, conversa ergo
privativa, B inest nulli A, A autem omni C contingebat, fit ergo syllogismus,
quoniam B contingit nulli C, per primam figuram. Similiter autem et si ad C
ponatur privativa. Si autem utraeque sint privativae, significet autem haec
quidem non inesse, illa vero contingere non inesse, per ea quidem quae sumpta
sunt nihil accidit necessarium, conversa autem secundum contingere propositione
fit syllogismus, quoniam B contingit nulli C inesse, quemadmodum in prioribus,
erit enim rursum prima figura. Si autem utraeque ponantur praedicativae, non
erit syllogismus. Termini quidem inesse sanitas, equus, homo. Eodem autem modo
se habebit et in particularibus syllogismis. Quando autem erit affirmativa
inesse, sive universaliter, sive particulariter sumpta, nullus erit
syllogismus; hoc autem similiter, et per eosdem terminos demonstratur, quibus
et prius. Quando autem et privativa, erit per conversionem, quemadmodum in
prioribus. Rursum si ambo quidem intervalla privativa sumantur, universaliter
autem quod non inesse, ex ipsis quidem propositionibus non erit necessarium,
conversa autem contingenti sicut in prioribus, erit syllogismus. Si autem
inesse quidem sit privativa, particulariter quidem sumpta, non erit
syllogismus, neque praedicativa, neque privativa existente altera propositione.
Nec quando utraeque ponuntur indefinitae, vel affirmativae, vel negativae, aut
particulares; demonstratio autem eadem et per eosdem terminos. Si autem haec
quidem propositionum ex necessitate, illa vero contingere significat, privativa
quidem necessaria, erit syllogismus, non solum quoniam contingit non inesse,
sed et quoniam non inest, affirmativa autem non erit. Ponatur autem A B quidem
nulli inesse ex necessitate, C autem omni contingere, conversa ergo privativa,
et B nulli A inerit, A autem omni E contingebat. Fit igitur rursum per primam
figuram syllogismus, quoniam B contingit nulli C inesse. Simul autem manifestum
quoniam neque inest B nulli C, ponatur enim inesse, ergo si A nulli B
contingit, B autem inest alicui C, A alicui C non contingit, sed omni ponebatur
contingere. Eodem autem modo ostendetur, et si ad C ponatur privativum. Rursum.
Sit praedicativa quidem necessaria, altera autem privativa, et contingens, et A
B contingat nulli, C autem omni insit ex necessitate, sic ergo habentibus se
terminis, nullus erit syllogismus, accidit enim B ex necessitate non inesse. Sit
enim A quidem album, in quo autem B, homo, in quo vero C, cygnus, ergo album
cygno quidem ex necessitate inest, homini autem contingit nulli, et homo nulli
cygno ex necessitate. Quoniam igitur eius quod est contingere non est
syllogismus, manifestum est, nam ex necessitate non erat contingens. Sed tamen
non necessarii, nam necessarium aut ex utrisque necessariis, aut ex privativa
necessaria contingebat. Amplius et possibile est iis positis B inesse C. Nihil
enim prohibet C quidem sub B esse, A autem B quidem omni contingere, C vero ex
necessitate inesse, ut sit quidem C vigilia, B autem animal, in quo autem A
motus. Nam vigilanti quidem ex necessitate inest motus, animali autem nulli
contingit, et omne vigilans animal. Manifestum ergo quoniam non eius quod est
non inesse, siquidem sic se habentibus terminis, necesse est inesse, neque
autem oppositarum affirmationum, quare nullus erit syllogismus. Similiter autem
ostendetur, et e converso posita affirmativa. Si autem similis figurae sint
propositiones, cum privativae sint, semper fit syllogismus, conversa secundum contingere
propositione, quemadmodum in prioribus. Si sumatur enim A B quidem ex
necessitate non inesse, C autem contingere non inesse, conversis autem
propositionibus, B quidem nulli inesse A, A autem omni C contingit, fit igitur
prima figura, et si ad C ponatur privativum similiter. Si autem praedicativae
ponantur, non erit syllogismus, nam eius quod est non inesse, aut eius quod est
ex necessitate non inesse, manifestum quoniam non erit, eo quod non sumpta sit
privativa propositio, neque in eo quod est inesse, neque in eo quod est ex
necessitate inesse, sed neque eius quod est contingere non inesse, ex
necessitate enim sic se habentibus, B non inerit C, ut si A quidem ponatur
album, in quo autem B cygnus, in quo autem C homo, neque oppositarum affirmationum,
quoniam ostensum est B ex necessitate non inesse C, non ergo fit syllogismus
omnino. Similiter autem se habebit et in particularibus syllogismis. Quando
autem fuerit privativa, et universalis, et necessaria, semper erit syllogismus,
et eius quod est contingere non inesse, et eius quod est non inesse,
demonstratio autem per conversionem. Quando autem affirmativa, nunquam, eodem
autem modo ostendetur quo et in universalibus, et per eosdem terminos. Nec
quando utraeque sumuntur affirmative, nam et huius eadem demonstratio, quae et
prius. Quando utraeque quidem privativae, universalis autem et necessaria, quae
non inesse significat, per ea quidem quae sumpta sunt, non erit necessarium,
conversa autem secundum contingere propositione, erit syllogismus, quemadmodum
in prioribus. Si autem utraeque indefinitae, vel particulares sumantur, non
erit syllogismus, demonstratio autem eadem, et per eosdem terminos. Manifestum
igitur ex praedictis quoniam privativa quidem universalis posita necessaria,
semper fit syllogismus, non solum eius, quod est contingere non inesse, sed et
non inesse, affirmativa autem nunquam. Et quoniam eodem modo se habentibus, et
in necessariis, et in iis quae insunt, fit et non fit syllogismus Palam et
quoniam imperfecti omnes sunt syllogismi, et quoniam omnes perficiuntur per
praedictas figuras. In postrema autem figura, et utrisque contingentibus, et altera,
erit syllogismus. Quando ergo contingere significant propositiones, et
conclusio erit contingens. Et quando haec quidem contingere, illa vero inesse,
similiter erit syllogismus. Quando autem altera ponitur necessaria, si
affirmativa quidem non erit conclusio, neque necessaria, neque inesse. Si autem
privativa, eius quod est non inesse erit syllogismus, quemadmodum in prioribus.
Sumendum autem et in his similiter, quod est in conclusionibus contingens. Sint
ergo primum contingentes, et A et B contingant omni C inesse, quoniam ergo
convertitur affirmativa particulariter, B autem omni C contingit, et C alicui B
contingit, quare si A quidem omni C contingit, C autem alicui B, et A alicui B
contingit, fit enim prima figura. Et si A quidem contingit nulli C inesse, B
autem omni C contingat, necesse est A alicui cui B contingere non inesse, erit
enim rursum prima figura per conversionem. Si autem utraeque privativae
ponantur, ex his quidem quae sumpta sunt non erit necessarium, conversis autem
propositionibus erit syllogismus, quemadmodum in prioribus. Si enim A et B
contingunt C non inesse, si transmutatur contingere non inesse, rursum erit prima
figura per conversionem. Si autem hic quidem terminorum est universalis, ille
vero particularis, eodem modo se habentibus terminis quo inesse, et erit, et
non erit syllogismus. Contingat enim A quidem omni C, B autem alicui C inesse,
erit ergo rursum prima figura particulari propositione conversa, nam si A omni
C, C autem alicui B, et A alicui B contingit. Et si ad B C ponatur universale,
similiter. Similiter autem et si A C quidem privativa sit, B C autem
affirmativa, erit unum rursum prima figura per conversionem, si autem utraeque
privativae ponantur, haec quidem universaliter, illa vero particulariter, per
ea quidem quae sumpta sunt non erit syllogismus, conversis autem
propositionibus erit quemadmodum in prioribus. Quando autem utraeque indefinitae
vel particulares sumuntur, non erit syllogismus, etenim necesse est A omni B,
et nulli inesse. Termini inesse, animal, homo, album: non inesse, equus, homo,
medium album. Si autem haec quidem propositionum inesse, illa autem contingere
significet, conclusio quidem erit quoniam contingit, et non quoniam inest,
syllogismus autem erit eodem modo se habentibus terminis, quo et in prioribus.
Sint enim primum praedicativae, et A quidem omni C insit, B autem omni C
contingat, conversa ergo B C erit prima figura, et conclusio quoniam contingit
A alicui B inesse, cum enim altera propositionum in prima figura significabit
contingere, et conclusio erit contingens. Similiter autem et si B C quidem
inesse, A C autem contingit inesse. Et si A C quidem privativa, B C autem
praedicativa, insit autem alterutra utrinque, contingens erit conclusio, fit
enim rursum prima figura. Ostensum est autem quoniam si altera propositio
significet contingere in prima figura, et conclusio erit contingens. Si autem
contingens privativa ponatur ad minorem extremitatem, vel si utraque ponatur
privativa, per ea quidem quae posita sunt non erit syllogismus, conversis autem
erit, quemadmodum et in prioribus. Si autem haec quidem propositionum sit
universalis, illa vero particularis, utrisque quidem praedicativis, aut
universali quidem privativa, particulari autem affirmativa, idem modus erit
syllogismorum, omnes enim clauduntur per primam figuram. Quare manifestum
quoniam eius quod est contingere, et non eius quod est inesse, erit syllogismus.
Si autem affirmativa quidem universalis, privativa autem particularis, per
impossibile erit demonstratio. Insit enim B quidem omni C, A autem contingat
alicui C non inesse, necesse est ergo A alicui B contingere non inesse, nam si
omni B inest A ex necessitate, B autem omni C positum est inesse, A omni C ex
necessitate inerit. Hoc autem ostensum est prius, sed positum est alicui
contingere non inesse. Quando autem indefinitae, vel particulares sumuntur
utraeque, non erit syllogismus, demonstratio autem eadem quae et in universis
et per eosdem terminus. Si autem est haec quidem propositionum necessaria, illa
vero contingens, si praedicativi quidem sunt termini, semper eius quod est contingere
erit syllogismus. Quando autem fuerit hic quidem praedicativus, ille autem
privativus, si sit affirmativus quidem necessarius, eius erit quod est
contingere non inesse, si autem privativus, et eius quod est contingere non
inesse, et eius quod est non inesse; eius autem quod est ex necessitate non
inesse non erit syllogismus, quemadmodum et in aliis figuris. Sint ergo
praedicativi termini primum, et A C quidem omni insit ex necessitate, B autem
omni C contingat inesse, quoniam ergo A omni C necessario inest, C autem alicui
B contingit, et A alicui B contingens erit, et non inerit, sic enim accidit in
prima figura. Similiter autem ostendetur, et si B C quidem ponatur necessaria,
A C autem contingens. Rursum sit hoc quidem praedicativum, illud vero
privativum, necessarium autem praedicativum, et A quidem contingat nulli C inesse,
B autem omni insit ex necessitate C, erit ergo rursum prima figura, et
conclusio contingens, sed non inesse. Nam privativa propositio contingere
significat. Manifestum est igitur quoniam conclusio erit contingens; cum enim
sic se habebant propositiones in prima figura, et conclusio erat contingens. Si
autem privativa sit propositio necessaria, et conclusio erit, quoniam contingit
alicui non inesse, et quoniam non inesse Ponatur enim A non inesse C, ex
necessitate, B autem omni C contingere, conversa ergo B C affirmativa, prima
erit figura, et necessaria privativa propositio. Cum autem sic se habebant
propositiones, accidebat A et contingere alicui C non inesse, et non inesse,
quare et A necesse est alicui B non inesse. Quando autem privativum ponitur ad
minorem extremitatem, si contingens quidem, erit syllogismus transsumpta
propositione, quemadmodum! et in prioribus. Si autem necessarium, non erit. Etenim
necesse est omni et nulli contingat inesse. Termini omni inesse, somnus, equus,
dormiens homo. Nulli inesse, somnus, equus, vigilans homo. Similiter autem se
habebit, et si hic quidem terminorum sit universalis, ille autem particularis
ad medium, nam si utrique sint praedicativi, eius quod est contingere, et non
eius quod est inesse erit syllogismus. Et quando hoc quidem privativum sumetur,
illud vero affirmativum, necessarium autem affirmativum, huius quod est
contingere. Quando autem privativum necessarium, et conclusio erit quod est non
inesse, nam idem modus erit demonstrationis, et cum universales et non
universales sunt termini. Necesse est enim per primam figuram perfici
syllogismos, quare ut in illis, et in his necessarium accidere. Quando autem
privativum universaliter sumptum ponitur ad minorem extremitatem, si contingens
quidem, erit syllogismus per conversionem, si autem necessarium sit, non erit,
ostendetur autem eodem modo quo et in universalibus, et per eosdem terminos. Manifestum
ergo et in hac figura quando et quomodo erit syllogismus, et quando eius quod
est contingere, et quando eius quod est inesse. Palam autem et quoniam omnes
imperfecti, et quoniam perficiuntur per primam figuram. Quoniam igitur qui in
his figuris sunt syllogismi perficiuntur per eos qui in prima figura sunt
universales syllogismos, et in hos reducuntur, palam ex dictis. Quoniam autem
simpliciter omnis syllogismus sic se habebit, nunc erit manifestum, cum
ostensus fuerit omnis qui fit, per aliquam harum figurarum fieri. Necesse est
ergo omnem demonstrationem et omnem syllogismum aut inesse quid, aut non inesse
monstrare. Et hoc aut universaliter, aut particulariter, amplius aut ostensive,
aut ex hypothesi. Eius autem quod est ex hypothesi, pars est per impossibile.
Primum ergo dicemus de ostensivis, his enim ostensis, manifestum erit et de iis
qui ad impossibile, et omnino de iis qui ex hypothesi. Si ergo oporteat A de B
syllogizare, vel inesse, vel non inesse, necesse est sumere aliquid de aliquo. Si
ergo A sumatur de B, quod ex principio erit sumptum, si autem A de C, C autem
de nullo alio, nec aliud de illo C, neque de A alterum, neque de altero A,
nullus erit syllogismus, nam in eo quod unum de uno sumitur, nihil accidit ex
necessitate, quare assumenda est altera propositio. Si igitur sumatur A de
alio, aut aliud de A, aut de C alterum, esse quidem syllogismum nihil prohibet,
ad B autem non erit per ea quae sumpta sunt, nec quando C inest alteri, et
illud alii, et hoc alteri, non copuletur autem ad B, nec sic erit ad B
syllogismus ipsius A. Omnino enim dicimus quoniam nullus nunquam erit
syllogismus alius de alio, non sumpto aliquo medio, quod ad utrumque se habet
quoquo modo praedicationibus. Nam syllogismus quidem simpliciter ex
propositionibus est, ad hoc autem syllogismus ex propositionibus, quae ad hoc,
qui autem est huius ad hoc, per propositiones huius ad hoc, impossibile est
autem ad B sumere propositionem, nihil neque praedicantes de eo, neque
negantes, aut rursum eius quod est A ad B, nihil commune sumentes, sed
utriusque propria quaedam praedicantes, aut negantes, quare sumendum, utriusque
quod copulet praedicationes, si erit huius ad hoc syllogismus. Ergo si necesse
est aliquod sumere ad utrumque commune, hoc autem contingit tripliciter, aut
enim A de C et de B praedicantes, aut C de utrisque, aut utraque de C, hae
autem sunt tres dictae figurae. Manifestum quoniam omnem syllogismum necesse
est fieri per aliquam harum figurarum. Nam eadem ratio est, etsi per plura
copuletur ad B, eadem enim erit figura et in pluribus. Quoniam igitur ostensivi
terminantur per praedictas figuras, manifestum est. Quoniam autem et qui ad
impossibile, palam erit per haec, omnes enim qui per impossibile concludunt,
falsum quidem syllogizant. Quod autem ex principio erat, ex hypothesi
demonstrant, quando aliquid accidit impossibile posita contradictione, ut
quoniam diameter est asymeter, eo quod fiunt abundantia aequalia perfectis,
posito symetro. Ergo aequalia quidem fieri abundantia perfectis syllogizant,
asymetrum autem esse diametrum, ex hypothesi monstrant, quoniam falsum accidit
propter contradictionem.Hoc enim fuit per impossibile syllogizare, ostendere
aliquid impossibile propter priorem hypothesin. Quare quoniam falsus fit
syllogismus ostensivus in his quae ad impossibile deducuntur, quod autem est ex
principio, ex hypothesi monstratur, ostensivos autem diximus prius, quoniam per
has terminantur figuras, manifestum quoniam et per impossibile syllogismi per
has erunt figuras Similiter autem et alii omnes qui sunt ex hypothesi, in
omnibus his enim syllogismus quidem fit ad transsumptum, quod autem est ex
principio, terminatur per confessionem aut per aliquam aliam hypothesin. Si
autem hoc verum, necesse est omnem demonstrationem et omnem syllogismum fieri
per tres praedictas figuras. (0666C) Hoc autem ostenso, palam quoniam omnis
syllogismus perficitur per primam figuram, et reducitur in huius universales
syllogismos. Amplius autem in omnibus oportet aliquem terminorum praedicativum
esse et universalem, sine universali enim non erit syllogismus, aut non ad hoc
quod positum est, aut quod ex principio est petet. Ponatur enim musicam
voluptatem esse studiosam, si ergo poposcerit voluptatem esse studiosam, non
addens omnem, non erit syllogismus, si autem aliquam voluptatem esse studiosam,
si aliam quidem, nihil ad hoc quod positum est, si autem eamdem, quod ex
principio erat, sumit. Magis autem fit manifestum in figuris, ut quoniam
aequicruris aequales sunt anguli, qui sunt ad basim: sint enim in centrum
ductae A B, si ergo aequalem sumpserit A C angulum ei qui est B D, non omnino
petens aequales eos qui sunt semicirculorum, et rursum C ei qui est D, non
omnem assumens eum qui est incisionis. Amplius, ab aequalibus existentibus
totis angulis, aequalibus demptis, aequales esse reliquos, scilicet E F, quod
ex principio est petet, nisi sumat ab omnibus aequalibus, aequis demptis,
aequalia relinqui. Manifestum igitur quoniam in omni syllogismo oportet
universale esse. Et quoniam universale quidem ex omnibus terminis universalibus
monstratur, particulare autem et sic, et aliter. Quare si conclusio sit
universalis, et terminos necesse est universales esse, si autem universales
sint termini, contingit conclusionem non universalem esse. Palam etiam quoniam
in omni syllogismo aut utramque, aut alteram propositionem similem necesse est
fieri conclusioni, dico autem non solum in eo quod affirmativa sit, vel
negativa, sed in eo quod necessaria aut inesse, aut contingens: considerare
autem oportet et alia praedicamenta. Manifestum autem et simpliciter quando
erit, et quando non erit syllogismus, et quando perfectus, et quoniam si est
syllogismus, necessarium est habere terminos secundum aliquem dictorum modorum.
Palam autem et quoniam omnis demonstratio erit per tres terminos, et non per
plures, nisi per alia et alia eadem conclusio fiat, ut E per A B, et per C D,
aut per A B, et A C, et B C, plura enim media eorumdem nihil esse prohibet,
haec autem cum sint, non unus, sed plures sunt syllogismi. Aut rursum, quando
utrumque A B sumitur per syllogismum, ut A per D E, et rursum B per F G, aut
hoc quidem inductione, illud autem syllogismo, sed et si plures erunt
syllogismi, plures enim conclusiones sunt, ut A B et C. Si igitur non plures,
sed unus (sic autem contingit fieri per plura media eamdem conclusionem, ut E
quidem per A B C D ), impossibile. Sit enim E conclusio ex A B C D, ergo
necesse est aliquid eorum, aliud ad aliud sumptum esse, hoc quidem ut totum,
illud vero ut pars, hoc enim ostensum est prius, quoniam si est syllogismus,
necesse est sic aliquos se habere terminorum. Habeat se ergo A sic ad B, est
itaque aliqua ex eis conclusio, aut ergo E, aut alterum eorum quae sunt C D,
aut alterum aliud quidem praeter haec. Et si E quidem, ex A B tantum, erit
syllogismus, C D autem quidem se habeant sic ut sit hoc quidem ut notum, illud
vero ut pars, erit aliquid ex illis aut E, aut aliquid eorum quae sunt A B, aut
alterum aliud quidem praeter haec. Et si E quidem, aut eorum quae sunt A B
alterum, aut plures erunt syllogismi, aut (ut contingebat) idem per plures
terminos concludi accidit, si autem aliud quidem praeter haec, plures erunt et
inconiuncti syllogismi ad invicem, si autem non sic se habeat C ad D ut faciat
syllogismum, vane erunt sumpta, nisi inductionis, aut celationis, aut alicuius
alius talium gratia. Si autem ex A B non E, sed alia quaedam fiat conclusio, ex
C D autem aut horum alterum, aut aliud praeter haec, et plures fiunt
syllogismi, et non eius quod positum est. Ponebatur enim eius quod est E esse
syllogismum. Si autem non fiat ex C D nulla conclusio, et vane sumpta esse ea
accidit, et non eius quod est ex principio esse syllogismum. Quare manifestum
quoniam omnis demonstratio et omnis syllogismus erit per tres terminos
solos.Hoc autem manifesto, palam quoniam et ex duabus propositionibus, et non
pluribus, nam tres termini, duae sunt propositiones, nisi assumatur aliquid
(quemadmodum in prioribus dictum est) ad perfectionem syllogismorum. Manifestum
igitur quando, ut in oratione syllogistica, non pares sunt propositiones per
quas fit conclusio principalis (quasdam enim superiorum conclusionum
necessarium est esse propositiones), haec oratio aut non syllogistica est, aut
plura necessariis interrogavit ad positionem. Secundum igitur principales
propositiones sumptis syllogismis, omnis syllogismus erit ex propositionibus
quidem perfectis, ex terminis autem abundantibus, uno enim plures termini
propositionibus, erunt autem et conclusiones dimidietas propositionum. Quando
autem per prosyllogismos concluditur, aut per plura media non continua, ut A B
per C D, multitudo quidem terminorum similiter uno superabit propositiones, aut
enim extrinsecus, aut medium ponetur intercidens terminus, utrinque autem
accidit uno minus esse intervalla quam terminos, propositiones autem aequales
sunt intervallis. Non tamen hae quidem semper perfectae erunt, illi vero
abundantes, sed permutatim, quia cum propositiones quidem sunt perfectae,
abundantes erunt termini, cum vero termini perfecti, abundantes erunt
propositiones, simul enim termino addito, una additur propositio, undecunque
addatur terminus. Quare quoniam hae propositiones quidem perfectae, illi vero
abundantes erant, necesse est transmutare eadem, additione facta.Conclusiones
autem non etiam eum habebunt ordinem neque ad terminos, neque ad propositiones,
uno enim termino addito, conclusiones adiungentur uno, pauciores
praeexistentibus terminis, ad solum enim ultimum non facit conclusionem, ad
alios autem omnes. Ut si eis quae sunt A B C, adiacet D, statim et conclusiones
duae adiacent, quae ad A, et ad B, similiter autem et in aliis. Si autem ad
medium intercidat, eodem modo, ad unum enim solum non faciet syllogismum, quare
multo plures conclusiones erunt et terminis et propositionibus. Quoniam autem
habemus ex quibus syllogismi, et quale in unaquaque figura, et quot modis
monstratur, manifestum nobis est, et quae propositio facile, et quae difficile
argumentabilis est. Nam quae in pluribus figuris et per plures casus
concluditur, facilis; quae autem in paucis et per pauciores, difficilius
argumentabilis. Ergo affirmativa quidem universalis per primam tantum figuram
monstratur, et per hanc simpliciter. Privativa vero et per primam, et per
mediam. Per primam quidem simpliciter, per mediam autem dupliciter.
Particularis autem affirmativa per primam et per postremam, simpliciter quidem
per primam, tripliciter autem per postremam. Privativa vero particularis in omnibus
figuris monstratur, verum in prima quidem semel, in media autem et postrema, in
illa quidem dupliciter, in hac vero tripliciter. Manifestum ergo quoniam
universalem affirmativam construere quidem difficillimum, destruere autem
facillimum, omnino autem est interimenti quidem, universalia quam particularia
facilius. Etenim si nulli, et si alicui non insit interemptum est, horum autem
alicui quidem non in omnibus figuris monstratur, nulli autem in duabus. Eodem
autem modo et in privativis, etenim si omni, et si alicui, interemptum est quod
ex principio. Hoc autem fuit in duabus figuris. In particularibus autem
simpliciter, aut omni, aut nulli ostendentem inesse. Construenti autem,
facilius est particularia, nam in pluribus figuris, et per plures modos. Omnino
autem non oportet latere quoniam destruere quidem per se invicem est, et
universalia per particularia, et haec per universalia; construere autem non est
per particularia universalia, per illa vero haec est. Nam si omni, et alicui.
Simul autem manifestum quoniam destruere quam construere facilius. Quomodo ergo
fit omnis syllogismus, et per quot terminos et propositiones, et quomodo
habentes se ad invicem, amplius autem quae propositio in unaquaque figura, et
quae in pluribus, et quae in paucioribus monstratur, palam ex his quae dicta
sunt. Quomodo autem idonei erimus semper syllogizare ad propositum, et per quam
viam sumemus circa unumquodque principia, nunc dicendum. Non enim solum
fortasse oportet generationem considerare syllogismorum, sed et potestatem
habere faciendi. Omnium igitur quae sunt, haec quidem sunt talia, ut de nullo
alio praedicentur vere universaliter, ut Cleon, et Callias, et quod singulare,
et sensibile, de his autem alia, nam et homo, et animal uterque horum est. Illa
vero et ipsa quidem de aliis praedicantur, de illis autem alia prius non
praedicantur, alia autem et ipsa de aliis, et de his alia, ut homo de Callia,
et de homine animal. Quoniam ergo quaedam eorum quae sunt de nullo nata sunt
dici, palam: nam sensibilium pene unumquodque est huiusmodi, ut de nullo
praedicetur, nisi, ut secundum accidens, dicimus enim quandoque album illud
Socratem esse, et hoc veniens Calliam. Quoniam autem in sursum pergentibus
statur quandoque, rursum dicemus. Nunc autem sit hoc positum, de iis ergo
praedicatum aliquod non est demonstrare nisi secundum opinionem, sed haec de
aliis, neque singularia de aliis, sed alia de ipsis. Quae autem in medio sunt,
manifestum quoniam utrumque contingit, nam et haec de aliis, et alia de his
dicuntur, et pene rationes et considerationes sunt maxime de his. Oportet ergo
propositiones circa unumquodque horum sic sumere supponentem, ipsum primum et
definitiones, et quaecunque propria sunt rei, deinde post hoc quaecunque
sequuntur rem. Et rursum quae res sequitur, et quaecunque non contingit ipsi
inesse, quibus autem ipsa non contingit, non sumendum, eo quod convertitur
privativa. Dividendum autem est, et eorum quae sequuntur, quaecunque in eo quod
quid est, et quaecunque ut propria, et quaecunque ut accidentia praedicantur,
et horum quae secundum opinionem, et quae secundum veritatem. Quanto enim
plurium talium abundaverit quis, citius inveniet conclusionem, quanto autem veriorum,
magis demonstrabit. Oportet autem eligere non quae sequuntur aliquam, sed
quaecunque totam rem sequuntur, ut non quod aliquem hominem, sed quod omnem
hominem sequitur, per universales enim propositiones fit syllogismus. Cum autem
est indefinitum, incertum si universalis est propositio, cum vero definitum,
manifestum. Similiter autem eligendum et quae ipsum sequitur tota, propter
dictam causam. Ipsum autem quod sequitur, non est sumendum totum sequi, dico ut
hominem omne animal, aut musicam, omnem disciplinam, sed simpliciter solum
sequi quemadmodum et praetendimus, etenim inutile alterum et impossibile, ut
omnem hominem esse omne animal, vel iustitiam omne bonum, sed cui consequens est,
in illo omni esse dicitur. Quando autem ab aliquo continetur subiectum, cuius
consequentia oportet sumere, quae universale quidem sequuntur, vel non
sequuntur, non eligendum in his, sumpta enim sunt in illis quaecunque animal et
hominem sequuntur, et quaecunque non animali insunt, similiter. Quae autem in
unoquoque sunt propria, sumendum: sunt enim quaedam speciei propria praeter
genus, necesse est enim diversis speciebus propria quaedam inesse. Neque autem
universale eligendum iis quae sequitur quod continetur, ut animal iis quae
sequitur homo, necesse est enim si hominem sequitur animal, et haec omnia
sequi, convenientiora autem haec hominis electioni. Sumendum autem et quae
plerumque sequuntur ea quae consequuntur, nam et problematibus quae plerumque,
et syllogismus ex propositionibus, quae plerumque aut in omnibus, aut
aliquibus, similis enim est uniuscuiusque conclusio principiis. Amplius quae
omnibus sequentia sunt, non eligendum, non enim erit syllogismus ex ipsis, ob
quam autem causam, in sequentibus erit manifestum. Construere ergo volentibus
aliquid de aliquo toto, eius quidem quod construitur, inspiciendum ad subiecta
de quibus ipsum dicitur, de quo autem oportet praedicari quaecunque hoc
sequuntur. Si enim aliquod horum sit idem, alterum alteri necesse est inesse.
Si autem non quoniam omni, sed quoniam alicui, quae sequitur utrumque, si enim
aliquod horum idem fuerit, necesse est alicui inesse Quando autem nulli
oporteat inesse, cui quidem oportet non inesse, ad sequentia subiecti, quod
autem oportet non inesse, inspiciendum ad ea quae non contingunt illi adesse.
Aut conversim cui quidem oportet non inesse, ad ea quae non contingunt eidem
adesse, quod vero non inesse, inspiciendum ad sequentia. Nam si haec sint eadem
utrorumque, nulli contingi alteri alterum inesse, fit enim quandoque quidem in
prima figura syllogismus, quandoque autem in media. Si autem alicui non inesse,
cui quidem oportet non inesse, quae consequitur: quod vero non inesse, quae non
possibile est illi inesse. Si enim aliquid horum sit idem, necesse est alicui
non inesse. Magis autem fortasse erit sic, unumquodque eorum quae dicta sunt
manifestum. Sint enim sequentia quidem A, in quibus B, quae autem ipsum
sequitur, in quibus C, quae autem non contingunt ei inesse, in quibus D, rursum
autem ipsi E quae quidem insunt, in quibus F, quae autem ipsum sequitur, in
quibus G, quae autem non contingunt eidem inesse, in quibus H. Si ergo eidem
aliquid eorum quae sunt C, alicui eorum quae sunt F, necesse est A omni E
inesse, nam F quidem omni E, C autem omni A, quare omni E inest. Si autem C et
G idem, necesse est alicui E inesse A, nam id quod est E A, id vero quod est G
E, omne ei sequitur. Si autem F et D sint idem, nulli E inerit ex proprio
syllogismo, quoniam enim convertitur privativa, et F ei quod est D idem, nulli
F inerit A, F autem omni E. Rursus si B et H idem, nulli E inerit A, nam B A
quidem omni, ei autem in quo E nulli inerit. Idem enim erat ei quod est H, B; H
autem nulli E inerat. Si autem G et D idem, A alicui E non inerit, nam ei quod
est G non inerit A, quoniam neque D, G autem sub E est, quare alicui E non
inerit. Si autem G et B idem, conversus erit syllogismus, nam G inerit omni A,
nam B ei quod est A, E autem ei quod est B, idem enim erat ei quod est G, A
autem ei quod est E, omni quidem non necessarium est inesse, alicui autem
necessarium, eo quod convertatur universale praedicativum in particulare. Manifestum
ergo quoniam ad praedicta perspiciendum utrinque in unaquaque quaestione, per
haec enim omnes syllogismi. Oportet autem et sequentium, et quibus sequitur
singulum, ad prima et universalia maxime inspicere, ut E quidem magis ad k F
quam ad F solum, A autem ad k C magis quam ad C solum. Si enim ei quod est k F
inest A, et ei quod est F inest et ipsi E, si vero hoc non sequitur A,
possibile est id quod est F sequi. Similiter autem et in quibus idem sequitur,
considerandum, nam si primis, et iis quae sub ipsis sunt, sequitur; si autem
non his, et iis quae sub ipsis sunt, possibile. Palam autem quoniam per tres
terminos et duas propositiones consideratio, et per praedictas figuras
syllogismi omnes, monstratur enim omni quidem E inesse A, quando eorum quae
sunt C F idem, quiddam sumitur, hoc autem erit medium, extremitates autem A et
E, fit enim prima figura. Alicui autem quando C et G sumitur idem, hoc autem
postrema figura, medium enim fit G. Nulli vero quando D et F idem; sic autem et
prima figura, et media: prima quidem, quoniam nulli F inest A, siquidem
convertitur privativa, F autem omni E. Media autem quoniam D A quidem nulli, E
autem omni inest. Alicui autem non inesse, quando D et G idem fuerit, haec
autem postrema figura, nam A quidem nulli G inerit, E vero omni G; manifestum
igitur est quoniam per praedictas figuras omnes syllogismi. Et quoniam non
eligendum quaecunque omnibus sequuntur, eo quod nullus fiat syllogismus ex
ipsis, nam construere quidem non omnino erat ex sequentibus, privare autem non
contingit per ea quae omnibus sequuntur, oportet huic quidem inesse, illi vero
non inesse. Manifestum autem quoniam et aliae considerationes quae secundum
electiones, inutiles ad faciendum syllogismum. Ut si sequentia utrumque eadem
sint, aut quae sequitur A, et quae non contingit E inesse, aut rursum
quaecunque non possibile est utrique inesse, non enim fit syllogismus per haec.
Nam si sequentia sunt eadem, ut B et F, media fit figura praedicativas habens utrasque
propositiones. Si autem ea quae sequitur A, et quae non contingit E, ut C, et
H, prima erit figura privativam habens propositionem ad minorem extremitatem. Si
autem quaecunque non contingunt utrique, ut D et H, privativae utraeque
propositiones erunt vel in prima figura, vel in media, sic autem nullo modo
erit syllogismus. Palam autem et quae eadem, sumendum secundum considerationem,
et non quae diversa vel contraria, primum quidem quoniam medii gratia,
inspectio, medium autem non diversum, sed idem oportet sumere. Deinde et in
quibus accidit fieri syllogismum quod sumantur contraria, aut non contigentia
eidem inesse, in praedictos omnia reducuntur modos. Ut si B et F sint
contraria, aut non contingant eidem inesse, erit enim his sumptis syllogismus,
quoniam nulli E inest A, sed non ex ipsis, sed ex praedicto modo, nam B A
quidem omni, E autem nulli inerit, quare necesse est B idem esse alicui eorum
quae sunt H. Rursum si B et G non possint eidem adesse, erit quoniam alicui E
non inerit A, nam et sic media erit figura, nam B A quidem omni, G vero nulli
inerit, quare necesse est G idem esse alicui eorum quae sunt D, nam non
contingere G et B eidem inesse nihil differt, aut G alicui D idem esse, omnia
enim sumpta sunt in D, quae non contingunt A inesse. Manifestum ergo quoniam ex
istis quidem inspectionibus nullus fit syllogismus, et si B et F sint
contraria, idem esse B alicui H, et syllogismum semper fieri per haec. Accidit
ergo sic inspicientibus considerare viam aliam necessariam, eo quod quandoque latet
identitas horum quae sunt B et H. Eodem autem modo se habent et qui ad impossibile
deducunt syllogismi, ostensivis, nam et ipsi fiunt per ea quae sequuntur, et
quibus sequitur utrumque. Et eadem consideratio in utrisque, nam quod
monstratur ostensive, et per impossibile est syllogizare, et per eosdem
terminos, et quod per impossibile et ostensive. Ut quoniam A nulli E inest,
ponatur enim alicui inesse, ergo quoniam B omni A, A autem alicui E, et B
alicui E inerit, sed nulli inerat. Rursum quoniam alicui E inest A, si enim
nulli E inest A, E autem omni G, nulli G inerit A, sed omni inerat. Similiter
autem est in aliis propositis, semper enim erit in omnibus per impossibile
ostensio, ex sequentibus, et quibus sequitur utrumque. Et in uno quoque
proposito, eadem consideratio et ostensive volenti syllogizare, et ad
impossibile ducere, nam ex eisdem terminis utraeque demonstrationes. Ut si
ostensum est nulli E inesse A, quoniam accidit et B alicui E inesse, quod est
impossibile. Si sumptum sit E quidem nulli B, A autem omni B inesse, manifestum
est enim quoniam nulli E inerit A. Rursum si ostensive syllogizatum sit A
inesse nulli E, suppositis inesse per impossibile monstrabitur nulli inesse,
similiter autem et in aliis. In omnibus enim necesse est iis qui per
impossibile communem aliquem sumere terminum alium A subiectis, ad quem erit
mendacii syllogismus, quare conversa ea propositione, altera autem similiter se
habente, ostensivus erit syllogismus per eosdem terminos. Differt autem
ostensivus ab eo qui ad impossibile, quoniam in ostensivo secundum veritatem
ambae propositiones ponuntur, in eo autem qui ad impossibile, falsa una. Haec
vero erunt magis manifesta per sequentia quando de impossibili dicemus; nunc
autem tantum nobis sit manifestus, quoniam ad haec perspiciendum, et ostensive
volentibus syllogizare, et ad impossibile deducere. (0673C)In aliis autem
syllogismis quicunque sunt ex hypothesi, ut quicunque secundum transsumptionem,
aut secundum qualitatem in subiectis, non in prioribus, sed in transsumptis
erit consideratio, modus autem inspectionis idem: considerare autem oportet, et
dividere quot modis sunt ex hypothesi, monstratur ergo unumquodque propositorum
sic. Est autem et alio modo quaedam syllogizare horum, ut universalia per
particularem inspectionem ex hypothesi. Si enim C et G eadem sint, solum G
autem sumatur E inesse, omni E inerit A, et rursum si G et D eadem, solum autem
de G praedicetur E, quoniam nulli E inerit A, manifestum ergo quoniam sic
inspiciendum. Eodem autem modo et in necessariis, et in contingentibus, nam
eadem consideratio, et per eosdem terminos erit, eodemque ordine et
contingentis, et inesse syllogismus. Sumendum autem et in contingentibus et
quae non insunt, possibilia autem inesse. Ostensum est enim quoniam et per haec
fit contingentis syllogismus, similiter autem se habebit et in aliis
praedicationibus. Manifestum ergo ex praedictis quoniam non solum possibile est
per hanc viam fieri omnes syllogismos, sed etiam quoniam per aliam impossibile.
Omnis enim syllogismus ostensus est quoniam per aliquam praedictarum figurarum
fit, has autem non contingit per alia constitui quam per sequentia et quae
sequitur unumquodque, ex his enim propositiones, et medii sumptio, quare nec
syllogismum possibile est fieri per alia. Ergo methodus quidem de omnibus eadem
est, et circa philosophiam, et circa autem quamlibet disciplinam. Oportet enim
quae insunt, et quibus insunt circa unumquodque colligere, et his quamplurimis
abundare, et hoc per tres terminos considerare, destruentem quidem sic,
construentem vero sic, et secundum veritatem quidem, ex iis quae secundum
veritatem scripta sunt inesse, ad dialecticos autem syllogismos, ex
propositionibus quae sunt secundum opinionem. Principia autem syllogismorum
universaliter quidem dicta sunt, et quomodo se habeant, et quomodo oportet
inquirere ea, quatenus non aspiciamus ad omnia quae dicuntur, neque eadem
construentes et destruentes, neque construentes de omni aut de aliquo, destruentes
ab omnibus aut ab aliquibus, sed ad pauciora et determinata. Secundum singulum
autem eorum quae sunt eligere, ut de bono aut disciplina. Propria autem in
unaquaque sunt plurima, quare principia quidem quae sunt circa unumquodque,
experimento est crescere, dico autem ut astrologicam quidem experientiam
astrologicae disciplinae, sumptis enim sufficienter apparentibus, sic inventae
sunt astrologicae demonstrationes. Similiter autem et circa quamlibet aliam se
habet et artem et disciplinam. Quare si sumantur quae insunt circa unumquodque,
nostrum erit iam demonstrationes prompte declarare: si enim nihil secundum
historiam omittatur eorum quae subtiliter et vere insunt rebus, habebimus de
omni (cuius quidem non est demonstratio) hanc invenire et demonstrare, cuius
autem non nata est demonstratio, hoc facere manifestum. Universaliter ergo quo
oportet modo propositiones eligere pene dictum est, per diligentiam autem
pertransivimus in eo negotio quod circa dialecticam est.Quoniam autem divisio
per genera parva quaedam particula est dictae methodi facile videre: est enim divisio
velut infirmus syllogismus, nam quod oporteat quidem ostendere petitur,
syllogizatur vero semper aliquid superiorum. Primum autem idem hoc latuit omnes
utentes ea, et suadere conati sunt quoniam esset possibile de substantia
demonstrationem fieri, et de eo quod est quid; quare neque quoniam contingebat
syllogizare eos qui dividunt, intellexerunt, neque quoniam contingebat sic
quemadmodum diximus. Ergo in demonstrationibus quidem cum oporteat quid
syllogizare, oportet medium per quod fit syllogismus minus semper esse, et non
universaliter de prima extremitate. Divisio autem contrarium vult, nam
universalius sumit medium. Sit enim animal quidem in quo A, mortale autem in
quo B, et immortale in quo C, homo vero cuius terminum oportet sumere in quo D,
omne ergo animal accipit aut mortale, aut immortale: hoc autem est quidquid
erat, omne esse aut B, aut C. Rursus hominem semper qui dividit, ponit animal
esse, quare de D sumit A esse, ergo syllogismus quidem est, quoniam D, aut B,
aut C omne erit, quare hominem aut mortalem, aut immortalem oportet sumere, nam
mortale quidem, aut immortale esse necessarium est animal, mortale autem non
necessarium est, sed petitur. Hoc autem erat quod oportebat syllogizare. Et
rursus qui ponit A quidem animal mortale in quo autem B pedes habens, in quo
autem C, non habens pedes, hominem vero D, similiter sumit A quidem, aut in B,
aut in C esse. Omne enim animal mortale aut pedes habens, aut pedes non habens
est, de D autem A, nam hominem animal mortale sumpsit esse, quare habens pedes,
vel non habens pedes esse animal, necesse est hominem, pedes autem habens non
necesse est, sed sumit, hoc autem erat quod oportebat rursum ostendere. Et ad
hunc modum semper dividentibus, universale quidem accidit eis medium sumere, de
quo oporteat ostendere et differentias et extremitates. In fine autem quoniam
hoc est homo, aut quidquid erat quod quaeritur, nihil dicunt manifestum, quare
necessarium est esse, etenim aliam viam faciunt omnem, non quidem contingentes
idoneitates, opinantes esse. Manifestum est autem quoniam neque destruere hac
via est, neque de accidente aliquid, aut de proprio syllogizare, neque de
genere, neque de quibus ignoretur utrum hoc modo aut illo se habet, ut putasne
diameter est symeter, vel asymeter? si enim sumat quoniam omnis longitudo est
symetros vel asymetros, diameter autem longitudo, syllogizatum est quoniam
symeter vel asymeter est diameter. Si autem sumetur incommensurabile, quod
oportebat syllogizare sumetur, non ergo est ostendere, nam via quidem haec, per
hanc autem non est ostendere symetrum vel asymetrum, in quo A longitudo, B autem
symeter aut asymeter, diameter C. Manifestum est igitur quoniam neque ad omnem
considerationem congruit inquisitionis modus, neque in quibus maxime videtur
convenire, in his est utilis. Ex quibus ergo demonstrationes fiunt, et quomodo,
et ad quae perspiciendum secundum unumquodque propositum manifestum ex dictis. Quomodo
autem reducemus syllogismos in praedictas figuras, dicendum erit post haec,
restat enim consideratio haec, si enim et generationem syllogismorum
inspiciamus, et inveniendi habeamus potestatem, amplius autem factos reducamus
praedictas figuras, finem habebit quod ex principio propositum est, accidet
etiam simul quae praedicta sunt confirmari et manifestiora esse, quoniam sic se
habent per ea quae nunc dicenda sunt. Oportet enim omne quod verum est, ipsum
sibi ipsi manifestum esse omnino. Primum ergo oportet tentare duas
propositiones accipere syllogismi, facilius enim in maiora dividere quam in
minora: maiora autem compositiora sunt quam ea ex quibus componuntur. Deinde
considerare utra in toto, et utra in parte. Et si non ambae sumptae sint, eum
qui ponit alteram. Aliquoties enim universalem protendentes, eam quae in hac
est non sumunt, neque scribentes, neque interrogantes, aut has quidem
protendunt, per quas autem hae concluduntur, omittunt, alia vero vane
interrogant. Considerandum autem si quid superfluum sumptum sit, et si quid
necessariorum omissum, et hoc quidem ponendum, illud vero auferendum, donec
veniat quis ad duas propositiones, sine his enim non est reducere sic interrogatas
orationes. In aliquibus ergo facile est videre quod minus est, aliqui vero
latent, et videntur quidem syllogizare, eo quod necessarium quid accidit ex iis
quae posita sunt. Ut si sumatur, non substantia interempta substantiam non
interimi, ex quibus autem est, interemptis, et quod ex eis est corrumpi. His
enim positis, necessarium est substantiae partem esse substantiam, non tamen
syllogizatum est quod ea quae sumpta sunt, sed desunt, propositiones. Rursum si
cum est homo, necesse est esse animal, et cum est animal, substantiam, et cum
est homo, necesse est esse substantiam, sed nondum syllogizatum est, non enim
se habent propositiones ut diximus. Fallimur autem in talibus eo quod
necessarium quiddam accidat ex his quae posita sunt, quam et syllogismus,
necessarium est, in plus autem est necessarium quam syllogismus, nam omnis
syllogismus, necessarium, necessarium autem non omne syllogismus. Quare non (si
quid accidat positis quibusdam) statim tentandum est reducere, sed primum
secundum est duas propositiones. Deinde sic dividendum in terminos. Medium
autem ponendum terminorum, qui utrisque propositionibus dicitur, necesse est
enim medium in utrisque esse in omnibus figuris. Si ergo subiiciatur et
praedicetur medium, aut ipsum quidem praedicetur, aliud vero illo abnegetur,
prima erit figura. Si autem et praedicetur, et negetur ab aliquo, media erit
figura: si vero alia de illo praedicentur, aut hoc quidem praedicetur, illud vero
ab illo negetur, postrema, sic enim se habuit in postrema figura medium,
similiter autem etsi non universales sint propositiones, nam est eadem
determinatio medii. Manifestum igitur quoniam in qua oratione non dicitur idem
frequenter, non fit syllogismus, non enim sumptum est medium. Quoniam autem
habemus quod propositorum in unaquaque figura clauditur, et in qua universale,
et in qua particulare, manifestum est quoniam non ad omnes figuras
perspiciendum, sed in unoquoque proposito ad propriam. Quaecunque vero in
pluribus concluduntur, medii positione cognoscimus figuram. Frequenter ergo falli
accidit circa syllogismos propter necessarium, quemadmodum dictum est prius:
aliquoties autem propter similitudinem positionis terminorum, quod non oportet
latere nos. Ut si A de B dicitur, et B de C, videbitur enim sic se habentibus
terminis esse syllogismus, non fit autem neque necessarium quidquam, neque
syllogismus. Sit enim in quo A semper esse, in quo autem B intelligibilis
Aristomenes, in quo autem C Aristomenes, verum est autem A inesse B, semper
enim est intelligibilis Aristomenes, sed et B de C, nam Aristomenes est
intelligibilis Aristomenes, A autem non inest C, corruptibilis est enim
Aristomenes; non igitur fiebat syllogismus sic se habentibus terminis, sed
oportebat universaliter A B sumi propositionem: hoc vero falsum quod putabat
omnem intelligibilem Aristomenem semper esse, cum Aristomenes sit
corruptibilis. Rursum sit in quo quidem C Micalus, in quo autem B musicus
Micalus, in quo autem A corrumpi cras. Verum est ergo B de C praedicari, nam
Micalus est musicus Micalus, sed et A de B, corrumpetur enim cras musicus
Micalus, A autem de C falsum: hoc autem idem est priori, non enim verum est
universaliter, Micalus musicus quoniam corrumpetur cras. Hoc autem non sumpto
non erat syllogismus. Haec ergo fallacia fit in eo quod pene, ut enim nihil
differens dicere hoc huic inesse, aut hoc huic omni inesse, concedimus. Frequenter
autem mentiri evenit, eo quod non bene exponuntur secundum propositionem
termini, ut si A quidem sit sanitas, B autem aegritudo, C vero homo, verum est
enim dicere quoniam A nulli B contingit inesse, nulli enim aegritudini sapitas
inest; et rursum quoniam B inest omni C, omnis enim homo susceptibilis est
aegritudinis, videbitur ergo accidere nulli homini contingere sanitatem inesse.
Huius autem causa est quod non bene exponuntur termini secundum locutionem,
quoniam transsumptis quae iis sunt secundum habitudines, non erit syllogismus.
Ut si pro sanitate quidem ponatur sanum, pro aegritudine autem aegrum, non enim
verum est dicere quoniam non contingit aegrotanti inesse sanum esse, hoc autem
non sumpto, non fit syllogismus, nisi contingentis. Hoc autem non impossibile,
contingit enim nulli homini inesse sanitatem. Rursum in media figura similiter
erit falsum. Nam sanitatem aegritudini quidem nulli, homini vero omni contingit
inesse, quare nulli homini aegritudo. In tertia autem figura secundum
contingere accidit falsum, etenim sanitatem, et aegritudinem, et disciplinam,
et ignorantiam, et omnino contraria omni eidem contingit inesse, sibi vero
invicem impossibile, hoc autem confessum in praedictis. Cum enim eidem plura
contingere inesse, contingebant et sibi invicem. Manifestum igitur quoniam in
omnibus his fallacia fit propter terminorum expositionem, transsumptis enim his
quae sunt secundum habitudines, nihil fit falsum. Palam ergo quoniam secundum
huiusmodi propositiones semper quod est secundum habitum, pro habitu sumendum et
ponendum terminum. Non oportet autem terminos semper quaerere nomine exponi,
saepe enim erunt orationes quibus non ponuntur nomina, quare et difficile erit
reducere huiusmodi syllogismos, aliquot es autem et falli accidet propter
huiusmodi inquisitionem, ut quoniam immediatorum erit syllogismus; sit enim A
duo recti, B autem triangulus, C vero aequicrurus; ergo ei quod est C inest A
propter B; ei vero quod est B, non iterum propter aliud, per se enim triangulus
habet duos rectos, quare non erit medium eius quod est A B, cum sit
demonstrativum. Manifestum enim quoniam medium non sic semper est sumendum ut
hoc aliquid, sed aliquando orationem, quod accidit et in praedicto. Inesse
autem primum medio, et hoc postremo non oportet sumere, ut praedicentur semper
ad se invicem similiter, et primum de medio, et hoc de postremo, et in non
inesse similiter, sed quoties dicitur esse et verum dicere, hoc toties
arbitrari oportet significare et inesse. Ut quoniam contrariorum una est
disciplina: sit enim A unam esse disciplinam, B autem contraria sibi invicem, A
ergo inest B, non quoniam contraria unam esse eorum disciplinam, sed quoniam
verum est dicere de ipsis unam esse eorum disciplinam. Accidit autem quandoque
primum de medio dici, medium autem de tertio non dici, ut si sophia est
disciplina, boni autem est sophia: conclusio, quoniam boni est disciplina, et
non bonum quidem est disciplina, sophia autem est disciplina. Quandoque autem
medium quidem de tertio dicitur, primum autem de medio non dicitur, ut si
qualis omnis est disciplina, aut contrarii. Bonum autem est, et contrarium, et
quale: conclusio quidem, quoniam boni est disciplina. Non est autem bonum
disciplina, neque quale, neque contrarium, sed omnium disciplina. Non est autem
bonum disciplina, neque conclusio secundum rectum, neque quale, neque contrarium,
sed bonum haec. Est autem quandoque neque primum de medio, neque hoc de tertio,
primo de tertio quandoque quidem dicto, quandoque autem non dicto. Ut si cuius
est disciplina, huius est genus, boni autem est disciplina: conclusio, quoniam
boni est genus. Praedicatur autem nullum de nullo, si autem cuius est
disciplina, genus est hoc, boni autem est disciplina: conclusio, quoniam bonum
est genus: ergo de extremo quidem praedicatur primum, de se autem invicem non
dicuntur. Eodem autem modo et non inesse sumendum, non enim semper significat
non inesse hoc huic, non esse hoc, hoc; sed aliquando non esse hoc huius, aut
hoc huic: ut quoniam non est motionis motus, aut generationis generatio,
voluptatis autem est, non ergo voluptas generatio. Aut rursus quoniam risus est
signum, signi autem non est signum, quare non est signum risus; similiter autem
et in aliis, in quibus interimitur propositum, eo quod dicitur aliquo modo ad
id genus. Rursus quoniam occasio non est tempus opportunum, Deo enim occasio
quidem est, tempus autem opportunum non est, eo quod nihil sit Deo conferens.
Terminos enim ponendum est occasionem, et tempus opportunum, et Deum. Propositio
autem sumenda secundum nominis casum, simpliciter enim hoc dicimus de omnibus,
quoniam terminos quidem semper ponendum secundum declinationes nominum, ut
homo, aut bonum, aut contraria, aut hominis, aut boni, aut contrariorum.
Propositiones autem sumendum secundum cuiusque casus, aut enim quoniam huic ut
aequale, aut quoniam huius ut duplum, aut quoniam hoc ut feriens, vel videns,
aut quoniam hic ut homo, animal, aut si quolibet modo aliter cadit nomen
secundum propositionem, inesse autem hoc huic, et verum esse hoc de hoc, toties
sumendum, quoties praedicamenta divisa sunt, et haec aut aliquo modo, aut
simpliciter, amplius aut simplicia, aut complexa. Similiter autem et non
inesse. Considerandum haec autem, et determinandum optimum. Reduplicatum autem
in propositionibus ad primam extremitatem ponendum, non ad medium, dico autem
ut si fiat syllogismus, quoniam iustitiae est disciplina quoniam bonum, ad
primam extremitatem ponendum. Sit enim A disciplina quoniam bonum, in quo autem
B bonum, in quo autem C iustitia, ergo verum est A de B praedicari. Nam boni
est disciplina quoniam bonum. Sed et B de C, nam iustitia quiddam bonum est; sic
ergo fit resolutio. Si autem ad B ponatur, quoniam bonum, non erit, nam A
quidem de B verum erit, B autem de C non erit verum, nam bonum quoniam bonum
praedicari de iustitia falsum est, et non intelligibile. Similiter autem et si
salubre ostendatur, quoniam disciplinatum est in eo quod bonum, aut
hircocervus, opinabilis in eo quod existens, aut homo corruptibilis in eo quod
sensibile, in omnibus enim praedicatis ad extremum reduplicationem ponendum. Non
est autem eadem positio terminorum, quando simpliciter quidem syllogizatum
fuerit, et quando hoc aliquid, aut quo, aut quomodo. Dico autem ut quando bonum
disciplinatum ostensum erit, et quando disciplinatum quoniam bonum. Sed
simpliciter quidem disciplinatum ostensum est medium ponendum ens, si autem
quoniam bonum, quid ens. Sit enim A disciplina quoniam quid ens, in quo autem B
ens quid, in quo autem C bonum, verum est ergo A de B praedicari, erat enim
disciplina alicuius entis, quoniam quid ens, sed et B de C, nam in quo C ens
quid, quare et A de C, erit ergo disciplina boni quoniam bonum, erat enim quid
ens, proprie substantiae signum. Si autem ens medium positum sit, et ad extremum
ens simpliciter, et non quid ens dictum sit, non erit syllogismus, quoniam est
disciplina boni quoniam bonum, sed quoniam ens, ut si sit in quo A disciplina
quoniam ens, in quo B ens, in quo C bonum. Manifestum igitur quoniam in
particularibus syllogismis sic sumendum terminos. Oportet autem accipere quae
idem possunt nomina pro nominibus, et orationes pro orationibus, et nomen et
orationem et semper pro oratione nomen suscipere, facilior est enim terminorum
expositio, ut si nil differt dicere suspicabile opinabilis non esse genus, aut
non esse idem quiddam suspicabile, quod opinabile, nam si idem est quod
significatur, pro oratione dicta, suspicabile et opinabile terminos ponendum. Quoniam
vero non est idem voluptatem esse bonum, et esse voluptatem quod bonum, non
similiter ponendum terminos; sed si est syllogismus quoniam voluptas quod
bonum, terminum ponendum quod bonum; si autem quoniam bonum, bonum, similiter
autem et in aliis. Non est autem idem neque esse, neque dicere quoniam cui B
inest, huic quoque omni A inest, et dicere, cui omni B inest, et A inest omni,
nihil enim prohibet B inesse C, non autem omni. Ut sit B pulchrum quid, C autem
album, si igitur alicui albo inest pulchrum quid, verum est dicere quoniam albo
inest pulchrum, sed non omni fortasse. Si ergo A inest B, non omni autem de quo
B (neque si omni C, inest B, neque si solum alicui), non necesse est ei quod
est C inesse A, non quia non omni, sed nec inesse ei quod est C. Si autem de
quocunque B dicatur vere, huic omni inest A, accidet A de quo omni B dicitur,
de eo omni dici. Si autem A dicitur de omni de quo B dicatur, nihil prohibet ei
quod est C inesse B, non omni autem A, aut non inesse omnino. In tribus igitur
terminis manifestum est quoniam de quo B quidem omni, et A dicitur, hoc est de
quibuscunque B dicitur, de omnibus dicitur et A, et si B quidem de omni, et A
similiter, si autem non de omni, non necesse est A inesse omni. Non oportet
autem arbitrari propter expositionem accidere aliquod inconveniens, non enim
laboramus in eo quod aliquid sit hoc, sed quemadmodum geometer pedalem, et
rectam hanc esse et sine latitudine dicit quae non est, sed non sic utitur, ut
eis syllogizans. Omnino enim quod non est ut totum ad partem, et aliud ad hoc
ut pars ad totum, ex nullo talium ostendit demonstrator, neque enim fit
syllogismus, expositione autem sic utimur, ut et sentiat qui discit dicentes,
non enim sic ut sine his non possibile sit demonstrare, quemadmodum ex quibus
est syllogismus. Non lateat autem nos, quoniam in eodem syllogismo, non omnes
conclusiones per unam eamdem figuram sunt, sed haec quidem per hanc, illa vero
per aliam. Palam ergo quoniam et resolutiones sic faciendum. Quoniam autem non
omne propositum in omni figura, sed in unaquaque disposita sunt, manifestum est
ex conclusione in qua figura sit quaerendum. Et ad definitiones orationum
quaecunque ad unum quiddam sunt argumentatae in eorum quae insunt termino, ad
quod argumentatum est ponendum terminum, et non totam orationem, minus enim
contingit perturbari propter longitudinem, ut si quis aquam ostendit quoniam
est humidus potus, potum et aquam terminos ponendum. Amplius autem ex hypothesi
syllogismos non est tentandum reducere, nam non est ex iis quae posita sunt
reducere; non enim per syllogismum ostensi sunt, sed ad placitum concessi sunt
omnes. Ut si quis ponat, si una quaedam potestas non sit contrariorum, neque
disciplinam esse unam; deinde dispPomba quoniam non est una potestas
contrariorum, ut sanativi et aegrotativi, simul enim idem erit sanativum et
aegrotativum. Quoniam autem non est omnium contrariorum una potestas, ostensum
est, sed quoniam disciplina non una, non est ostensum; quamvis confiteri sit
necesse, at non ex syllogismo, verum ex hypothesi; hoc igitur non est reducere,
quoniam non una potestas est: hic enim fortassee erat syllogismus, illud autem
hypothesis. Similiter autem in his qui per impossibile concluduntur, nam neque
hoc est resolvere, sed ad impossibile quidem reductio est; syllogismo enim
monstratur; alterum autem non est, nam ex hypothesi concluditur. Differunt
autem A praedictis quoniam in illis quidem oportet prius confiteri, si debet
concedere, ut si ostendatur una potestas contrariorum, et disciplinam es E
eamdem; hic autem et non prius confessi concedunt, eo quod manifestum sit
falsum, ut posita dian etro symetro, eo quod imparia esse aequalia paribus. Plures
autem et diversi terminantur ex conditione, quos prospicere oportet, et notare
apte. Quae ergo horum differentiae, et quoties fiunt, qui sunt ex hypothesi,
postea dicemus. Nunc autem tantum sit nobis manifestum quoniam non est
resolvere in figuras huiusmodi syllogismos, et ob quam causam diximus. Quaecunque
autem in pluribus figuris monstrantur proposita, si in altera syllogizetur, est
reducere syllogismum in alteram, ut eum qui in prima est privativum in secundam
figuram, et eum qui in media est in primam. Non omnes autem, sed quosdam, erit
autem in sequentibus manifestum. Si enim A nulli B, B autem omni C, A nulli C,
sic ergo prima figura; si autem convertatur privativa, media erit. Nam B A
quidem nulli, C autem omni inerit. Similiter autem et si non universalis, sed
particularis fit syllogismus, ut si A quidem nulli B, B autem alicui C,
conversa enim privativa media erit figura. Eorum autem syllogismorum, qui sunt
in secunda figura, universales quidem reducentur in primam figuram,
particularium autem alter solum. Insit enim A B quidem nulli, C vero omni,
conversa privativa prima erit figura, nam B quidem nulli A, A autem omni C
inerit. Si autem praedicativum quidem sit ad B, privativum autem ad C, primus
terminus ponendus est C, hoc enim nulli A, A autem omni B, quare nulli B inerit
C, ergo et B nulli C, convertitur enim privativa.Si autem particularis sit
syllogismus, quando privativum quidem erit ad maiorem extremitatem, resolvetur
in primam figuram, ut si A nulli B, B autem alicui C, conversa enim privativa
prima erit figura, nam B quidem nulli A, A autem alicui C. Quando vero praedicativum,
non resolvetur, ut si A quidem omni B, C vero non omni, non enim suscipit
conversionem A B, neque cum fit, erit syllogismus. Rursus qui in tertia quidem
sunt figura, non resolvuntur omnes in primam, qui autem sunt in prima, omnes in
tertiam. Insit enim A quidem omni B, B autem alicui C, ergo quia convertitur
particularis praedicativa, inerit et C alicui B, A vero omni B inerat, quare
fit tertia figura. Et si privativus sit syllogismus, similiter: convertitur
enim particularis affirmativa, quare A quidem nulli B, C autem alicui inerit. Eorum
autem sylogismorum qui sunt in postrema figura unus tantum non resolvitur in
primam, quando non universalis ponitur privativa, alii autem omnes resolvuntur.
Praedicentur enim de omni C, et A et B, ergo convertetur C ad utrumque
particulariter; inerit ergo A alicui B, quare erit prima figura, siquidem A
omni C, C vero alicui B; et si A quidem omni C, B autem alicui C, cadem ratio,
convertitur enim ad B C. Si autem B quidem omni C, A autem alicui C, primus
ponendus B, nam B omni C, C autem alicui A, quare B alicui A, quoniam autem
convertitur particularis, et A alicui B inerit. Et si privativus sit
syllogismus universalibus terminis, similiter sumendum. Insit enim B omni C, A
autem nulli C, ergo alicui B inerit C, A autem nulli C, quare erit medium C.
Similiter autem et si privativa quidem si universalis, praedicativa autem
particularis, nam A quidem nulli C, C autem alicui B inerit. Si autem
particularis sumatur privativa, non erit resolutio, ut si B quidem omni C, A
autem alicui C non inest, conversa enim B C, utraeque propositiones erunt
particulares.Manifestum autem quoniam ad resolvendum ad se invicem figuras,
quae ad minorem extremitatem est propositio, convertenda in utrisque figuris,
hac conversa, transitio fit; eorum autem qui in media sunt figura, alter quidem
resolvitur, alter vero non resolvitur in tertiam, nam cum sit universalis privativa,
resolvitur. Si enim A nulli quidem B, alicui autem C, utraque similiter
convertitur ad A, quare B quidem nulli A, C vero alicui, medium ergo A. Quando
autem A omni B, C autem alicui non insit, non fit resolutio, neutra enim
propositionum ex conversione universalis. Qui autem ex tertia sunt figura,
resolventur in mediam, quando fuerit universalis privativa, ut si A nulli C, B
autem alicui, aut omni C, nam C, A quidem nulli, B autem alicui inerit. Si
autem particularis sit privativa, non resolvetur, non enim suscipit conversionem
particularis negativa. Manifestum ergo quoniam iidem syllogismi non resolvuntur
in his figuris, qui nec in primam resolvebantur, et quoniam in primam figuram
reductis syllogismis, isti soli syllogismi per impossibile clauduntur. Quomodo
ergo oportet syllogismos reducere, et quoniam resolvuntur figurae in se
invicem, manifestum ex dictis. Differt autem in construendo vel destruendo
opinari, aut idem, aut diversum significare, non esse hoc, et esse non hoc, ut
non esse album, ei quod est esse non album; non enim idem significant, nec est
negatio eius quae est esse album ea quae est esse non album, sed non esse
album. Ratio autem huius haec est; similiter enim se habet possibile est
ambulare ad possibile non ambulare, id quae est esse album ad esse non album,
et scit bonum ad scit non bonum: nam scit bonum vel sciens bonum nihil differt,
neque potest ambulare vel est potens ambulare; quare et opposita, non potest
ambulare et non est potens ambulare. Si igitur non est potens ambulare idem
significat et est potens non ambulare, ipsa simul inerunt eidem, nam idem
potest ambulare et non ambulare, et idem sciens bonum et non bonum est.
Affirmatio autem et negatio non sunt oppositae simul in eodem. Quemadmodum ergo
non idem est, non scire bonum et scire non bonum, nec esse non bonum et non
esse bonum idem, nam proportionalium, si alterum sit, et alterum, nec esse non
aequale et non esse aequale idem, huic enim quod est non aequale subiacet
aliquid, et hoc est inaequale, illi vero nihil, eo quod aequale quidem vel
inaequale non omne est, aequale autem vel non aequale omne; amplius, est non
album lignum et non est album lignum non simul sunt, si enim est lignum non
album, erit lignum, quod autem non est album lignum, non necesse est esse
lignum: quare manifestum est quoniam non est eius quod est bonum, est non
bonum, negatio; si ergo de omni uno vel affirmatio, vel negatio vera, si non
est negatio, palam quoniam affirmatio aliquo modo erit; affirmationis autem
omnis, negatio est, et huius ergo, ea quae est non est, non bonum. Habent autem
ordinem hunc ad invicem, sit esse quidem bonum in quo A, non esse autem bonum
in quo B, esse autem non bonum in quo C sub B, non esse autem non bonum in quo
D sub A, omni ergo inerit aut A, aut B, et nulli eidem, et omni aut C, aut D,
et nulli eidem, et cui C inest, necesse est B omni inesse. Si enim verum est
dicere quoniam est non album, et quoniam non est album, verum; impossibile est
enim simul esse album et esse non album, aut esse lignum album et esse lignum
non album: quare si non affirmatio, et negatio inerit. Ei autem quod est B, non
semper C, quod enim omnino non est lignum, neque lignum erit album, nec non
album. E converso autem cui inest A, et D omni inest, aut enim C, aut D:
quoniam autem non possunt simul esse non album et esse album, D inerit, nam de
eo quod est album verum est dicere quoniam non est non album. De D autem non
omnino A erit, nam de eo quod omnino non est lignum, non verum est dicere A
quoniam est lignum album; quare D verum est, et A non verum, quoniam est lignum
album. Palam autem quoniam et A et C nulli eidem insunt sed B et D contingit
eidem alicui inesse. Similiter autem tem se habent et privationes ad
praedicationes eadem positione: sit enim aequale in quo A, non aequale in quo
B, inaequale in quo C, non inaequale in quo D. In pluribus autem quorum his
quidem inest, illis vero non inest idem, negatio quidem similiter vera fit, ut
quoniam non sunt alba omnia, aut quoniam non est album unumquodque, aut quoniam
est non album unumquodque, aut quoniam omnia sunt non alba, falsum est. Similiter
autem et eius quae est omne animal album, non haec (est non album omne animal)
negatio, ambae enim falsae, sed es, non omne animal album. Quoniam autem palam
quod aliud significat est non album, et non est album, et illa quidem
affirmatio, haec vero negatio, manifestum quoniam non est idem modus monstrandi
utrumque, ut quoniam quidquid est animal, non est album, aut contingit non esse
album, et quoniam verum dicere non album, hoc enim est esse non album. Sed
verum quidem dicere, est album, sive non album, idem modus. Constructive enim
ambae per primam ostenduntur figuram, nam verum ei quod est similiter
ordinatur, eius enim quae est, verum dicere album, non haec, verum dicere non
album, negatio, sed haec, non est verum dicere album. Si enim verum est dicere
quidquid est homo musicum esse, aut non musicum esse, quidquid est animal
sumendum musicum esse, aut non musicum esse, et ostensum est. Non esse autem
musicum quidquid est homo, destructive monstratur secundum dictos tres modos. Simpliciter
autem quando sic se habent A et B, ut simul quidem eidem non contingant, omni
autem de necessitate alterum, et rursum C et D similiter. Sequitur autem id
quod est C, A, et non convertitur, et id quod est B sequetur D, et non
convertitur, et A quidem et D contingunt eidem, B autem et C non contingunt.
Primum ergo quoniam id quod est B sequitur D, hinc manifestum quoniam eorum
quae sunt C D alterum ex necessitate omni inest, cui autem B non contingit C,
eo quod simul infert A, A autem et B non contingunt eidem, manifestum quoniam D
sequetur B. Rursum quoniam ei quod est A non convertitur C, omni autem vel C,
vel D, contingit A, et D eidem inesse; B autem et C non contingit, eo quod
consequitur A id quod est C, accidit enim quiddam impossibile. Manifestum est
ergo quoniam nec B ei quod est D convertitur, eo quod contingit simul A, D
inesse. Accidit autem aliquoties in huiusmodi terminorum ordine falli, eo quod
opposita non sumantur recte, quorum necesse est omni alterum inesse: ut si A et
B non contingunt simul eidem, necesse est autem inesse cui non alterum,
alterum, et rursus C et D similiter, cui autem C omni sequitur A, accidet enim
cui D, B inesse ex necessitate, quod falsum est; si sumatur enim negatio eorum
quae sunt A B, ea quae est in quibus F, et rursus eorum quae sunt C D, ea quae
est in quibus G. Necesse est igitur omni inesse vel A, vel F, aut enim
affirmationem aut negationem, et rursum, aut C, aut G; affirmatio enim et negatio,
et cui C omni A subiacet, quare cui F omni hoc quod est G. Rursum quoniam eorum
quae sunt F B omni alterum, et eorum quae sunt G D similiter. Sequitur autem G
id quod est F, et id quod est D sequitur B, hoc enim scimus. Si ergo A id quod
est C, et id quod est D sequetur B, hoc autem falsum; E contrario enim erat in
his (quae sic se habent) consequentia. Non enim fortasse necessarium omni
inesse, aut A aut F, nec F aut B: non enim est negatio eius quod est A hoc quod
est F, nam boni non bonum negatio; non autem est idem hoc quod est non bonum ei
quod est neque bonum neque non bonum; similiter autem et in C D, nam negationes
quae sumptae sunt, duae sunt. In quot ergo figuris, et per quales, et quot
propositiones, et quando, et quomodo fit syllogismus, amplius autem ad quae
perspiciendum construenti et destruenti, et quomodo oporteat quaerere de
proposito secundum unamquamque artem, amplius autem per quam viam sumemus, quae
in singulis sunt principia iam pertransivimus. Quoniam autem alii quidem
syllogismorum sunt universales, alii vero particulares: universales quidem
omnes semper plura syllogizant, particularium autem praedicativi quidem plura,
negativi vero conclusionem solam. Nam aliae quidem propositiones convertuntur,
privativa vero non convertitur. Conclusio vero aliquid de aliquo est, quare
alii quidem syllogismi plura syllogizant: ut si A ostensum sit omni aut alicui
B inesse, et B alicui A necessarium est inesse, et si nulli B inesse A, et B
nulli A, hoc autem aliud est A priore. Si autem A alicui B non insit, non
necesse est et B alicui A non inesse; contingit enim omni A inesse. Haec ergo
communis omnium causa universalium et particularium. Est autem de
universalibus, et aliter dicere, quaecunque enim aut sub medio aut sub
conclusione sunt, omnium erit idem syllogismus, si illa quidem in medio, haec
vero in conclusione ponantur, ut si A B conclusio per C, quaecunque sub B aut
sub C sunt, necesse est de omnibus dici A, nam D si in toto B, et B in A, et D
erit in A. Rursum si E in toto C, et C in toto A, et E in toto A erit. Similiter
autem et si privativus sit syllogismus. In secunda autem figura quod sub
conclusione erit, solum erit syllogizare, ut si A insit nulli B, et omni C,
conclusio quoniam nulli C inest B; si autem D sub C est, manifestum quoniam non
inest ei B, iis autem quae sunt sub A, quoniam B non inest, non palam est per
syllogismum, et si non inest B ei quod est E, si est E sub A, sed inesse quidem
B nulli C per syllogismum ostensum est, non inesse vero A hoc quod est B,
indemonstratum sumptum est, quare nec per syllogismum accidit B non inesse E. In
particularibus autem, eorum quidem quae sub conclusione sunt, non erit
necessarium. Non enim fit syllogismus, quando ea sumpta fuerit particularis,
eorum autem quae sunt sub medio, erit omnium, verumtamen non per syllogismum,
ut si A omni B, et B alicui C: nam eius quod sub C est positum, non erit
syllogismus, eius vero quod sub B erit, sed non propter eum qui prius factus
est syllogismum. Similiter autem et in aliis figuris, nam eius quidem quod sub
conclusione est non erit, alterius vero erit, verum non per syllogismum, eo
quod et in universalibus ex indemonstrata propositione quae sunt sub medio
ostendebantur; quare neque hic erit, vel et in illis. Est ergo sic se habere,
ut verae sint propositiones per quas fit syllogismus; est autem ut falsae, est
vero ut haec quidem vera, illa autem falsa, conclusio autem aut vera, aut falsa
ex necessitate. Ex veris ergo non est falsum syllogizare, ex falsis autem
verum, tamen non propter quid, sed quia, nam eius qui est propter quid non est
ex falsis syllogismus, ob quam autem causam in sequentibus dicetur. Primum ergo
quoniam ex veris non possibile falsum syllogizare, hinc manifestum. Si enim cum
est A, necesse est esse B, si non est B, necesse est A non esse; si ergo verum
est A, necesse est et B verum esse, aut accidet idem simul et esse et non esse,
hoc autem impossibile. Non autem quoniam ponitur A unus terminus, accipiatur,
contingere uno aliquo existente, ex necessitate aliquid accidere, non enim
potest. Nam quod accidit ex necessitate conclusio est, per quae autem fit ad
minimum tres sunt termini, duo autem intervalla et propositiones. Si ergo verum
est cui omni inest B et A, cui autem C et B, cui C, necesse est A inesse, et
non potest hoc falsum esse, simul enim erit idem et non inerit; ergo A ut unum,
positum est duas propositiones colligere. Similiter autem se habet et in
privativis, non enim est ex veris ostendere falsum. Ex falsis autem est verum
syllogizare, utrisque propositionibus falsis, et una; hac autem non utralibet
contingit, sed secunda, si quidem totam sumamus falsam, non tota autem sumpta
est utralibet. Insit enim A omni C, ei autem quod est B nulli, nec B insit C;
contingit autem hoc, ut nulli lapidi animal, et lapis nulli homini; si igitur
sumatur A omni B, et B omni C, A omni C inerit, quare ex utrisque falsis vera
est conclusio, omnis enim homo animal. Similiter autem et privativum: insit
enim C nulli, nec A, nec B, A autem B omni, ut si eisdem terminis sumptis medium
ponatur homo, lapidi enim nec animal, nec homo nulli inest, homini autem omni
animal; quare si cui quidem omni inest, sumamus nulli inesse, cui vero non
inest, omni inesse, ex falsis utrisque vera erit conclusio. Similiter autem
ostendetur et si in aliquo utraque falsa sumatur. Si autem altera ponatur
falsa, prima quidem tota falsa existente, ut A B, non erit conclusio vera, B C
autem erit. Dico autem totam falsam quod contrariam verae, ut si quod nulli
inest, omni sumptum est; aut si quod omni, nulli inesse. Insit enim A B nulli,
B autem omni C; si ergo B C quidem propositionem sumamus veram, A B autem
falsam totam, et omni B inesse A, impossibile est A C conclusionem veram esse,
nulli enim inerat A earum quae sunt C, siquidem cui B nulli, B autem omni
C. Similiter autem nec si A omni B inest, et B omni C, sumpta sit autem B
C quidem vera propositio, A B autem falsa tota, et nulli, cui B inest A,
conclusio falsa erit, omni enim C inest A, siquidem cui B omni C et A, B autem
omni C. Manifestum ergo quoniam prima tota sumpta falsa, sive affirmativa, sive
privativa, altera autem vera, non fit vera conclusio. Non tota autem sumpta
falsa, erit: nam si A C quidem omni inest, B autem alicui, B autem omni C, ut
animal, cygno quidem omni, albo autem alicui, album autem omni cygno, si
sumatur A omni B, et B omni C, A omni C inerit vere, omnis enim cygnus animal.
Similiter autem et si privativa sit A B; possibile est enim A B quidem alicui
inesse, C vero nulli, B autem omni C, ut animal alicui albo, nivi vero nulli, album
vero omni nivi; si ergo sumatur A quidem nulli B, B autem omni C, A nulli C
inerit. Si autem A B quidem propositio tota sumatur vera, B C autem tota falsa,
erit syllogismus verus, nihil enim prohibet A, et B et C omni inesse, B autem
nulli C, ut quaecunque eiusdem generis sunt species non subalternae, nam animal
et homini et equo inest, equus autem nulli homini inest; si ergo sumatur A omni
B, et B omni C, conclusio vera erit, tota falsa B C propositione. Similiter
autem cum universalis privativa est A B propositio, contingit enim A neque B,
neque C nulli inesse, et B nulli C, ut ex alio genere speciebus diversum genus,
nam animal nec musicae, nec medicinae inest, neque musica medicinae. Sumpta
ergo A quidem nulli B, B autem omni C, vera erit conclusio. Et si non tota
falsa sit B C, sed in aliquo, etiam sic erit conclusio vera. Nihil enim
prohibet A, et B et C toti inesse, B autem alicui C, ut genus speciei et
differentiae, nam animal homini omni et omni gressibili, homo autem alicui
gressibili, et non omni; si ergo A omni B, et B omni C sumatur, A omni C
inerit, quod quidem erat verum. Similiter autem cum privativa est A, B
propositio, contingit enim A nec B, nec C nulli inesse, B vero alicui C, at
genus ex alio genere speciei et differentiae, nam animal nec sapientiae nulli
inest, nec contemplationi, sapientia vero alicui contemplationi; si ergo
sumatur A nulli B, B autem omni C, nulli C inerit A, hoc autem erat verum. In
particularibus autem syllogismis contingit, prima propositione tota falsa
existente, altera autem vera, veram esse conclusionem, et A B in aliquo falsa
existente, B C autem vera, et A B quidem vera, particulari autem falsa, et
utrisque existentibus falsis. Nihil enim prohibet A B quidem nulli inesse, C
autem alicui, et B alicui C inesse, ut animal nulli nivi, albo autem alicui
inest, et nix albo alicui. Si ergo ponatur medium nix, primum autem animal, et
sumatur A quidem toti B inesse, B autem alicui C, A B tota falsa, B C autem
vera, et conclusio vera. Similiter autem et cum privativa est A B propositio,
possibile est enim A B quidem toti inesse, C autem alicui non inesse, B vero
alicui C inesse, ut animal homini quidem omni inest, album autem aliquod non
sequitur, homo vero alicui albo inest; quare si medio posito homine sumatur A
nulli B inesse, et B alicui C, vera fit conclusio, cum sit tota falsa A B
propositio. Et si in aliquo sit falsa A B propositio, B C vera existente, erit
conclusio vera. Nihil enim prohibet A, et B, et C, alicui inesse, B autem
alicui C, ut animal alicui pulchro, et alicui magno, et pulchrum alicui magno
inest; si ergo sumatur A omni B, et B alicui C, et A B, quidem propositio in
aliquo falsa erit, B C autem vera, et conclusio vera. Similiter autem et cum
privativa est A B propositio, nam iidem erunt termini, et similiter positi ad
demonstrationem. Rursum si A B quidem vera, B C autem falsa, vera erit
conclusio. Nihil enim prohibet A quidem toti inesse B, C autem alicui, et B
nulli C inesse: ut animal cygno quidem omni, nigro autem alicui, cygnus vero
nulli nigro; quare si sumatur A omni B, et B alicui C, vera erit conclusio, cum
sit falsa B C. Similiter autem et privativa sumpta A B propositione, possibile
enim A B quidem nulli, C autem alicui non inesse, et B nulli C, ut genus ex
alio genere speciei et accidenti eius speciebus, nam animal quidem numero nulli
inest, albo vero non alicui, numerus autem nulli albo; si ergo medium ponatur
numerus, et sumatur A quidem nulli B, B autem alicui C, A alicui C non inerit,
quod fuit verum, cum A B quidem sit propositio vera, B C autem falsa. Et si in
aliquo sit falsa A B, falsa autem et B C, erit conclusio vera. Nihil enim
prohibet A alicui B et alicui C inesse utrique, B autem nulli C, ut si B sit
contrarium ipsi C, et ambo accidentia eidem generi, nam animal alicui albo et
alicui nigro inest, album autem nulli nigro inest; si ergo sumatur A omni B, et
B alicui C, vera erit conclusio. Et privativa quidem sumpta A B, similiter. Nam
iidem termini, et similiter ponentur ad demonstrationem. Et ex utrisque falsis
erit conclusio vera. Possibile est enim A B quidem nulli, C autem alicui
inesse, B vero nulli C. Ut genus ex alio genere speciei, et accidenti speciebus
eius, animal enim numero quidem nulli, albo vero alicui inest, et numerus nulli
albo. Si ergo sumatur A omni B, et B alicui C, conclusio quidem vera, propositiones
vero ambae falsae. Similiter autem et cum privativa est A B. Nihil enim
prohibet A B quidem toti inesse, C autem alicui non inesse, et neque B nulli C,
ut animal cygno quidem omni, nigro autem alicui non inest, cygnus vero nulli
nigro: quare si sumatur A nulli B, B autem alicui C A non inerit; ergo
conclusio quidem vera, propositiones autem falsae. In media autem figura omnino
contingit per falsa verum syllogizare, et utrisque propositionibus totis falsis
sumptis, et hac quidem vera, illa tota falsa, utralibet falsa posita, et si
utraeque in aliquo falsae, et si haec quidem simpliciter vera, illa autem in
aliquo falsa, et in universalibus, et in particularibus syllogismis. Si enim A
B quidem nulli inest, C autem omni, ut lapidi animal quidem nulli, homini autem
omni, si contrariae ponantur propositiones, et si sumatur A B quidem omni, C
vero nulli, ex falsis totis propositionibus erit vera conclusio. Similiter
autem et si A inest B quidem omni, C vero nulli, nam idem erit
syllogismus. Rursum si altera quidem tota falsa, altera autem tota vera. Nihil
enim prohibet A et B et C omni inesse, B autem nulli C, ut genus non
subalternis speciebus. Nam animal equo omni, et homini inest, et nullus homo
equus; si ergo sumatur animal huic quidem omni, illi vero nulli inesse, haec
quidem erit falsa, illa vero tota vera, et conclusio vera, ad quodlibet posito
privativo. Et si altera in aliquo falsa, altera autem tota vera, possibile est
enim A B quidem alicui inesse, C autem omni, et B nulli C, ut animal albo
quidem alicui, corvo autem omni, album vero nulli corvo. Si ergo sumatur A B
quidem nulli, C autem toti inesse, A B quidem propositio in aliquo falsa est, A
C autem tota vera, et conclusio vera, et transposita quidem privativa,
similiter. Nam per eosdem terminos demonstratio. Et si affirmativa quidem
propositio in aliquo falsa, privativa autem tota vera, nihil enim prohibet A B
quidem alicui inesse, C autem toti non inesse, et B nulli C, ut animal albo
quidem alicui, pici autem nulli, album vero nulli pici: quare si sumatur A to i
B inesse, C autem nulli, A B quidem in aliquo falsa, A C autem tota vera, et
conclusio vera. Et si utraeque propositiones in aliquo falsae, erit conclusio
vera, possibile est enim A, et B, et C alicui inesse, B autem nulli C, ut
animal, et albo alicui, et nigro alicui, album vero nulli nigro. Si ergo
sumator A B quidem omni, C autem nulli, ambae quidem propositiones in aliquo
falsae, conclusio autem vera; similiter autem transposita privativa per
terminos. Manifestum autem et in particularibus syllogismis, nihil enim
prohibet A B quidem omni, C autem alicui inesse, et B alicui C non inesse, ut
animal omni homini, albo autem alicui, homo vero alicui albo non inerit. Si
ergo ponatur A B quidem nulli inesse, C autem alicui inesse, universalis quidem
propositio tota falsa, particularis autem vera, et conclusio vera. Similiter
autem et affirmativa sumpta A B, possibile est enim A B quidem nulli, C autem
alicui non inesse, et B alicui C non inesse, ut animal nulli inanimato, albo
autem alicui, et inanimatum non inerit alicui albo Si ergo ponatur A B quidem
omni, C vero alicui non inesse, A B quidem propositio universalis tota falsa, A
C autem vera, et conclusio vera. Et universali quidem vera posita, minori autem
particulari falsa, nihil enim prohibet A nec B nec C nullum sequi, et B alicui
C non inesse, ut animal nulli numero nec inanimato, et numerus aliquod
inanimatum non sequitur. Si ergo ponatur A B quidem nulli, C autem alicui, et
conclusio vera, et universalis propositio vera, particularis autem falsa. Affirmativa
autem universali similiter posita, possibile est enim A et B et C toti inesse,
B autem aliquod C non sequi, ut genus speciem et differentiam. Nam animal omnem
hominem et totum gressibile sequitur, homo vero non omne gressibile: quare si
sumatur A B quidem toti inesse, C autem alicui non inesse, universalis quidem
propositio vera, particularis falsa, conclusio autem vera. Manifestum autem
quoniam et utrisque falsis erit conclusio vera, siquidem contingit A et B et C
huic quidem omni, illi vero nulli inesse, B vero aliquod C non sequi, nam
sumpto A B quidem nulli, C autem alicui inesse, propositiones quidem ambae
falsae, conclusio autem vera. Similiter autem et cum praedicativa fuerit
universalis propositio, particularis autem privativa, possibile est enim A B
quidem nullum, C autem omne sequi, et B alicui C non inesse, ut animal
disciplinam quidem nullam, hominem autem omnem sequitur, disciplina vero non
omnem hominem. Si ergo sumatur A B quidem toti inesse, C autem aliquod non
sequi, propositiones quidem falsae, conclusio autem vera. Erit autem et in
postrema figura per falsas totas, et in aliquo utraque, et altera quidem vera,
altera autem falsa, et haec quidem in aliquo falsa, illa autem tota vera, et e
converso, et quotquot modis aliter possibile est transumere propositiones. Nihil
enim prohibet nec A nec B nulli C inesse, A autem alicui B inesse, ut nec homo,
nec gressibile, nullum inanimatum sequitur, homo autem alicui gressibili inest;
si ergo sumatur A et B omni C inesse, propositiones quidem totae falsae,
conclusio autem vera. Similiter autem et cum haec quidem est privativa, illa
vero affirmativa. Possibile est enim B quidem nulli C inesse, A autem omni, et
A alicui B non inesse, ut nigrum nulli cygno, animal autem omni, et animal non
omni nigro: quare si sumatur B quidem omni C, A vero nulli, A alicui B non
inerit, et conclusio quidem vera, propositiones autem falsae. Et si in
aliquo fuerit utraque falsa, erit conclusio vera, nihil enim prohibet et A et B
alicui C inesse, et A alicui B, ut album et pulchrum alicui animali inest, et
album alicui pulchro; si ergo ponatur A et B omni C inesse, propositiones
quidem in aliquo falsae, conclusio autem vera. Et privativa A C posita, similiter:
nihil enim prohibet A quidem alicui C non inesse, B vero alicui inesse, et A
non omni B inesse, ut album alicui animali non inesse. Pulchrum autem alicui
inest, et album non omni pulchro: quare si sumatur A quidem nulli, C B autem
omni, utraeque propositiones quidem in aliquo falsae, conclusio autem
vera. Similiter autem et haec quidem tota falsa, illa vero tota vera
sumpta. Possibile est enim A et B omne C sequi, et A alicui B non inesse, ut
animal et album omne cygnum sequitur, et animal non omni inest albo; positis
igitur his terminis, si sumatur B quidem toti C inesse, A vero toti non inesse,
B C quidem tota erit vera, A C autem tota falsa, et conclusio vera. Similiter
autem et si B C quidem falsa, A C autem vera, nam hi quidem termini ad demonstrationem,
nigrum, inanimatum, cygnus. Sed et si utraeque assumantur affirmative, nihil
enim prohibet B quidem omne C sequi, A autem toti C non inesse, et A alicui B
inesse, ut omni cygno animal, nigrum vero nulli cygno, et nigrum inest alicui
animali: quare si sumatur A et B omni C inesse, B C quidem tota vera, A C autem
tota falsa, et conclusio vera. Similiter autem et A C sumpta vera, nam per eosdem
terminos demonstratio. Rursum hac quidem tota vera existente, illa vero
in aliquo falsa, possibile est enim B quidem omni C inesse, A autem alicui C et
alicui B, ut bipes quidem omni homini, pulchrum non omni, et pulchrum alicui
bipedi inest. Si ergo sumatur A et B toti C inesse, B C quidem tota vera, A C
autem in aliquo falsa, conclusio autem vera. Similiter autem et A C quidem
vera, B C autem falsa in aliquo sumpta, transpositis enim eisdem terminis erit
demonstratio. Et cum haec quidem est privativa, illa vero affirmativa, quoniam
possibile est B quidem toti C inesse, A autem alicui C, et quando sic se habeant,
non omni B inesse A. Si ergo assumatur B quidem toti C inesse, A autem nulli,
privativa quidem in aliquo falsa, altera autem tota vera, et conclusio erit
vera. Rursum quoniam ostensum est quod cum A quidem nulli C inest, et B alicui,
evenit A alicui B non inesse, manifestum igitur quoniam et cum A C tota est
vera, B C autem in aliquo falsa, contingit conclusionem esse veram; si enim
sumatur A quidem nulli C, B autem omni, A C quidem tota vera, B C autem in
aliquo falsa. Manifestum autem et in particularibus syllogismis quoniam omnino
per falsa erit verum, nam iidem termini sumendi, et quando universales fuerint
propositiones, in praedicativis quidem praedicativi, in privativis autem
privativi; nihil enim differt, cum nulli inerat, universaliter sumere inesse,
et si alicui inerat, universaliter sumere ad terminorum positionem; similiter
autem et in privativis. Manifestum igitur quod quando sit conclusio falsa,
necesse est ea ex quibus est oratio falsa esse, aut omnia, aut aliqua; quando
autem vera, non necesse est verum esse nec aliquod quidem, nec omne. Sed est
cum nullum sit verum eorum quae sunt in syllogismis, et conclusionem similiter
esse veram, non tamen ex necessitate. Causa autem quoniam cum duo sic se habent
ad invicem, ut cum alterum sit, ex necessitate esse alterum, hoc cum non sit
quidem, nec alterum erit; cum autem sit, non necesse est esse alterum; idem
autem cum sit, et non sit, impossibile ex necessitate esse idem. Dico autem,
cum sit A album, B esse magnum ex necessitate, et cum non sit A album, B esse
magnum ex necessitate; quando enim cum hoc sit (ut A ) album, illud necesse est
(ut B ) esse magnum, cum autem sit B magnum, C non esse album, necesse est, si
A sit album, C non esse album. Et quando duobus existentibus, cum alterum sit,
necesse est alterum esse, hoc autem cum non sit, necesse est A non esse, cum
ergo B non sit magnum, A non potest album esse, cum vero A non sit album,
necesse est B magnum esse, accidit ex necessitate cum B magnum non sit, idem B
esse magnum: hoc autem impossibile, nam si B non est magnum, A non erit album
ex necessitate; si ergo cum non sit A album, B erit magnum, accidit, si B non
est magnum, B esse magnum, ut per tria. Circulo autem, et ex se invicem
ostendere est per conclusionem, et e converso praedicationem alteram sumentem
propositionem concludere reliquam, quam sumpserat in altero syllogismo, ut si
oportuit ostendere quoniam A inest omni C, ostendat autem per C, rursus si
monstret quoniam A inest B, sumens A quidem inesse C, C autem B, et A inerit B,
prius autem e converso sumpsit B inesse C, aut si quoniam B inest C, oporteat
ostendere si sumat A de C, quae fuit conclusio, B autem de A esse, prius autem
sumptum est e converso A de B. Aliter vero non est ex se invicem
ostendere, sive enim aliud medium sumetur, non circulo, nil enim sumitur
eorumdem, sive horum quiddam, necesse est alterum solum, nam si ambo, eadem
erit conclusio, at oportet diversam esse. In iis igitur quae non convertuntur
ex indemonstrata altera propositione fit syllogismus, non enim est demonstrare
per hos terminos, quoniam medio inest tertium, aut primo medium. In iis autem
quae convertuntur, erit omnia monstrare per se invicem, ut si A, et B, et C
convertuntur sibi invicem: ostendatur enim A C per medium B, et rursum A B per
conclusionem, et per B C propositionem conversam; similiter autem et B C, et
per conclusionem, et per A B propositionem conversam; oportet autem et C B, et
B A propositionem demonstrare, nam his demonstratis usi sumus solis. Si
ergo sumatur B omni C inesse, et C omni A, syllogismus erit eius quod est B ad
A. Rursus si sumatur C omni A inesse, et A omni B, necesse est C inesse omni B.
In utrisque ergo syllogismis C A propositio sumpta est indemonstrata, nam aliae
probatae erant: quare si hanc ostenderimus, omnes erunt approbatae per se
invicem; si ergo sumatur C omni B, et B omni A inesse, utraeque propositiones
demonstratae sumuntur, et C necesse est inesse A. Manifestum est ergo quoniam
in solis iis quae convertuntur, circulo et per se invicem contingit fieri
demonstrationes, in aliis vero quemadmodum prius diximus. Accidit autem et in
iis eodem quod monstratur uti ad demonstrationem, nam C de B, et B de A
monstratur sumpto C de A dici, C autem de A per has ostenditur propositiones:
quare conclusione utimur ad demonstrationem. In privativis autem syllogismis
hoc modo monstratur ex se invicem: sit B quidem omni C inesse, A autem nulli B,
conclusio autem quoniam A nulli C. Si ergo rursum oporteat concludere quoniam A
nulli B, quod prius sumptum erat, erit A quidem nulli C, C autem omni B, sic
enim e converso propositio. Si autem quoniam B inest C, oporteat concludere,
non iam similiter convertendum A B, nam eadem propositio est B nulli A, et A
nulli B inesse, sed sumendum, cui A nulli inest, huic B omni inesse. Sit enim A
nulli C inesse, quod quidem fuit conclusio, cui autem A nulli B, si sumatur
omni inesse, necesse est ergo B omni C inesse: quare cum sint tria, unumquodque
conclusio est facta, et circulo demonstrare, hoc est conclusionem sumentem et e
converso alteram propositionem, reliquam syllogizare. In particularibus autem
syllogismis universalem quidem propositionem non est demonstrare per alias,
particularem autem est; quoniam autem non est demonstrare universalem,
manifestum, nam universale monstratur per universalia, conclusio autem non est
universalis, oportet autem ostendere ex conclusione et altera propositione. Amplius,
omnino non fit syllogismus conversa propositione, nam particulares fiunt
utraeque propositiones. Particulare autem est, ostendatur enim A de aliquo C
per B, si ergo sumatur B omni A, et conclusio maneat, B alicui C inerit, fit
enim prima figura, et est A medium. (0693C) Si autem fit privativus
syllogismus, universalem quidem propositionem non est ostendere, propter hoc
quod prius dictum est, particularem (si simpliciter convertatur A B quemadmodum
et in universalibus) non est, per assumptionem autem est, ut cui A alicui non
insit, B alicui inesse; nam aliter se habentibus non fit syllogismus, eo quod
negativa est particularis propositio. In secunda autem figura affirmativam
quidem non est ostendere per hunc modum, privativam autem est; ergo
praedicativa quidem non ostenditur, eo quod non sunt utraeque propositiones
affirmativae, nam conclusio privativa, praedicativa autem ex utrisque ostendebatur
affirmativis. Privativa autem sic ostenditur: insit enim A omni B, C autem
nulli, conclusio quoniam B nulli C; si ergo sumatur B omni A inesse, et nulli
C, necesse est A nulli C inesse, fit enim secunda figura, medium B. Si autem A
B privativa sumpta sit, altera vero praedicativa, prima erit figura, nam C
quidem omni A, B autem nulli C, quare B nulli A, ergo nec A B, medium C; ergo
per conclusionem quidem et unam propositionem non fit syllogismus, assumpta
autem altera erit. Si autem non universalis sit syllogismus, quae in toto
quidem est propositio non ostenditur, propter eamdem causam quam quidem diximus
et prius, quae autem in parte, ostenditur quando universalis sit praedicativa. Insit
enim A omni B, C autem non omni, conclusio B C; si ergo sumatur B omni A, C
autem non omni, conclusio A alicui C non inerit medium B. Si autem est
universalis privativa, non ostenditur A propositio, conversa A B, accidit enim
utrasque aut alteram propositionem fieri negativam: quare non erit syllogismus;
sed similiter ostendetur quemadmodum et in universalibus, si sumatur, cui B
alicui non inest, A alicui inesse. In tertia autem figura, quando utraeque
propositiones universaliter sumentur, non contingit ostendere per se invicem
propositionem. Nam universalis quidem ostenditur per universalia, in hac autem
conclusio semper est particularis: quare manifestum quoniam omnino non
contingit ostendere per hanc figuram universalem propositionem. Si autem haec
quidem universalis sit, illa vero particularis, quandoque quidem erit, quandoque
vero non inerit; quando ergo utraeque praedicativae sumantur, et universalis
sit ad minorem extremitatem, erit; quando vero ad alteram, non erit. Insit enim
A omni C, B autem alicui C, conclusio A B. Si ergo sumatur C omni A inesse
conversa universali, et A inesse B, quod erat conclusio, C quidem ostensum est
alicui B inesse, B autem alicui C, non est ostensum, quamvis necesse est si C
alicui B, et B alicui C inesse; sed non idem est hoc illi, et illud huic
inesse, sed assumendum est, si hoc alicui illi, et alterum alicui huic, hoc
autem sumpto iam non sit ex conclusione et altera propositione syllogismus. Si
autem B quidem omni C, A autem alicui C, erit ostendere A C, quando sumatur C
quidem omni B inesse, A autem alicui; nam si C omni B inest, A autem alicui B,
necesse est A alicui C inesse, medium B. Et cum fuerit haec praedicativa
quidem, illa vero privativa, universalis autem praedicativa, ostendetur altera.
Insit enim B omni C, A autem alicui non insit, conclusio quoniam A alicui B non
inest. Si ergo assumatur C B omni inesse, inerat autem et A non omni B, necesse
est A alicui C non inesse medium B. Cum autem privativa universalis sit, non
ostenditur altera nisi sicut in prioribus, si sumatur cui hoc alicui non inest,
alterum alicui inesse, ut si A nulli C, B autem alicui, conclusio quoniam A
alicui B non inest. Si ergo sumatur cui A alicui non inest, eidem C alicui
inesse, necesse est C alicui B inesse, aliter autem non est convertentem
universalem propositionem ostendere alteram, nullo enim modo erit syllogismus. Manifestum
igitur quoniam in prima quidem figura per se invicem est ostensio, et per
primam, et per tertiam figuram fit: nam cum praedicativa quidem est conclusio,
per primam, cum autem privativa, per postremam; sumitur enim cui hoc nulli,
alterum omni inesse. In media autem, cum universalis est quidem syllogismus et
per ipsam, et per primam figuram, et per postremam; cum autem particularis, et
per ipsam, et per postremam. In tertia vero per ipsam, omnes. Manifestum etiam
quoniam in media et in tertia qui non per ipsas fiunt syllogismi, aut non sunt
secundum eam quae circulo est ostensionem, aut imperfecti sunt. Convertere
autem est transponentem conclusionem facere syllogismum, quoniam vel extremum
medio non inerit, vel hoc postremo; necesse est enim conclusione conversa, et
altera remanente propositione, interimi reliquam; nam si erit, et conclusio
erit: differt autem opposite aut contrarie convertere conclusionem, non enim
fit idem syllogismus utrolibet conversa; palam autem hoc erit per sequentia. Dico
autem opponi quidem omni inesse non omni, et alicui nulli, contrarie autem omni
nulli, et alicui non alicui inesse. Sit enim ostensum A de C per medium B; si
igitur sumatur A nulli C inesse, omni autem B, nulli C inerit B, et si A quidem
nulli C, B autem omni C, A non omni B, et non omnino nulli, non enim
ostendebatur universale per tertiam figuram. Omnino autem eam quae est ad
maiorem extremitatem propositionem non est destruere universaliter per
conversionem, semper enim interimitur per tertiam figuram, necesse enim ad
postremam extremitatem utrasque sumere propositiones. Et si privativus sit
syllogismus, similiter: ostendatur, enim A nulli C inesse per B, ergo si
sumatur A omni C inesse, nulli autem B, nulli C inerit B. Et si A et B omni C,
A alicui B, sed nulli inerat. Si autem opposite convertatur conclusio, et alii
syllogismi oppositi, et non universales erunt, fit enim altera propositio
particularis, quare conclusio erit particularis. Sit enim praedicativus
syllogismus, et convertatur sic, ergo si A non omni C, B autem omni B, non omni
C. Et si A quidem non omni C, B autem omni A, non omni B. Similiter autem et si
privativus sit syllogismus, nam si A alicui C inest, B autem nulli, B alicui C
non inerit, et non simpliciter nulli, et si A quidem alicui C, B autem omni,
quemadmodum in principio sumptum est, A alicui B inerit. In particularibus
autem syllogismis quando opposite convertitur conclusio, interimuntur utraeque
propositiones, quando vero contrariae, neutra; non enim iam accidit quemadmodum
in universalibus interimere deficiente conclusione secundum conversionem, sed nec
omnino interimere. Ostendatur enim A de aliquo C per B; ergo si sumatur A nulli
C inesse, B autem alicui C, A alicui B non inerit, et si A nulli C, B autem
omni, nulli C inerit B; quare interimentur utraeque. Si autem contrarie
convertantur, neutra; nam si A alicui C non inest, B autem omni, B alicui C non
inerit, sed nondum interimitur quod ex principio, contingit, enim alicui
inesse, et alicui non inesse: universali autem sublato A B, omnino non fit
syllogismus. Si enim A quidem alicui C non inest, B autem alicui inest, neutra
propositionum universalis est. Similiter autem et si privativus sit
syllogismus, si enim sumatur A omni C inesse, interimuntur utraeque; si autem
alicui, neutra; demonstratio autem eadem. In secunda autem figura, eam quidem
quae est ad maiorem extremitatem propositionem, non est interimere contrarie,
quolibet modo conversione facta, semper erit conclusio in tertia figura,
universalis autem non fuit in hac syllogismus, alteram autem in hac
interimemus, similiter conversione. Dico autem similiter: si contrarie quidem
convertitur, contrarie; si opposite, opposite. Insit enim A omni B, C autem
nulli, conclusio B C. Si ergo sumatur B omni C inesse, et A B maneat, A omni C
inerit, fit enim prima figura. Si autem B omni C, A autem nulli C, A non omni
B, figura postrema.Si autem opposite convertatur B C, A B quidem similiter
ostendetur, A C autem opposite: nam si B alicui C, A autem nulli C, A alicui B
non inerit; rursum si B alicui C, A autem omni B, A alicui C, quare oppositus
fit syllogismus. Similiter autem ostendetur et si e converso se habeant
propositiones. Si autem particularis est syllogismus, contrarie quidem conversa
conclusione neutra propositionum interimitur, quemadmodum nec in prima figura,
opposite autem, utraeque. Ponatur enim A B quidem nulli inesse, C autem alicui,
conclusio B C. Si igitur ponatur B alicui C inesse, et A B maneat, conclusio
erit quoniam A alicui C non inest, sed non interimitur quod ex principio,
contingit enim alicui inesse et non inesse. Rursum si B alicui C, et A alicui
C, non erit syllogismus, neutrum enim universale eorum quae sumpta sunt, quare
non interimitur A B. Si autem opposite convertatur, interimuntur utraeque, non
si B omni C, A autem nulli B, nulli C, A erit autem alicui. Rursum si B omni C,
A autem alicui C, alicui B, A. Eadem autem demonstratio et si universalis sit
praedicativa. In tertia vero figura quando contrarie quidem convertitur conclusio,
neutra propositionum interimitur secundum nullum syllogismorum; quando autem
opposite, utraeque in omnibus. Si enim ostensum A alicui B inesse, medium autem
sumptum C, et sint universales propositiones, si ergo sumatur A alicui B non
inesse, B autem omni C, non fit syllogismus eius quod est A de C. Neque si A B
alicui non inest, C autem omni, non erit eius quod est B C syllogismus. Similiter
autem ostendetur et si non universales sint propositiones, aut enim utrasque
necesse est particulares esse per conversionem, aut universalem ad minorem
extremitatem fieri, sic autem non fiet syllogismus, nec in prima figura, nec in
media. Si autem opposite convertantur propositiones, interimuntur utraeque, nam
si A nulli B, B autem omni C, A nulli C. Rursum si A B quidem nulli, C autem
omni, B nulli C. Et si altera non sit universalis, similiter; si enim A nulli
B, B autem alicui C, A alicui C non inerit. Si autem A quidem nulli, C autem
omni, nulli C, B. Similiter et si privativus sit syllogismus; ostendatur enim A
alicui B non inesse; si autem praedicativa quidem B C, A C autem negativa, sic
enim fiebat syllogismus. Quando igitur contrarium sumitur conclusioni, non erit
syllogismus, nam si A alicui B, B autem omni C, non fit syllogismus eius quod
est A et C. Neque si A alicui B, nulli autem C, non fuit eius quod est A B et C
syllogismus, quare non interimuntur propositiones. Quando vero oppositum,
interimuntur; nam si A omni B, et B omni C, A omni C, sed nulli inerat. Rursum
si A omni B, nulli autem C, B nulli C, sed omni inerat. Similiter autem
monstratur, et si non universales sint propositiones: sit enim A C universalis
et privativa, altera autem particularis et praedicativa, ergo si A quidem omni
B, B autem alicui C, A alicui C accidit, sed nulli inerat. Rursum si A omni B,
nulli autem C, et B nulli C. Si autem A alicui B, et B alicui C, non fit
syllogismus. Neque si A alicui B, et nulli C, nec sic. Quare illo quidem modo
interimuntur, sic autem non interimuntur propositiones. Manifestum est ergo ex
iis quae dicta sunt quomodo conversa conclusione in unaquaque figura fit
syllogismus, et quando contrarie propositioni, et quando opposite; et quoniam
in prima quidem figura per mediam et postremam fiunt syllogismi, et quae quidem
ad minorem extremitatem semper per mediam interimitur, quae vero ad maiorem per
postremam; in secunda autem, per primam et postremam, quae quidem ad minorem
extremitatem semper per primam figuram, quae vero ad maiorem, per postremam; in
tertia vero, per primam et per mediam, et quae quidem ad maiorem per primam
semper, quae vero ad minorem per mediam semper. Quid ergo est convertere, et
quomodo in unaquaque figura, et quis fit syllogismus, manifestum. Per
impossibile autem syllogismus ostenditur quidem, quando contradictio ponitur
conclusionis, et assumitur altera propositio. Fit autem in omnibus figuris,
simile enim est conversioni. Verumtamen differt in tantum quoniam convertitur
quidem facto syllogismo, et sumptis utrisque propositionibus. Deducitur autem
ad impossibile non confesso opposito prius, sed manifesto quoniam est verum. Termini
vero similiter se habent in utrisque, et eadem sumptio utrorumque, ut si A
inest omni B, medium autem C, si supponitur A non omni vel nulli B inesse, C
vero omni, quod fuit verum, necesse est C B aut nulli aut non omni inesse, hoc
autem impossibile, quare falsum est quod suppositum est. Verum ergo oppositum;
similiter autem in aliis figuris, quaecunque enim conversionem suscipiunt, et
per impossibile syllogismum. Ergo alia quidem proposita omnia ostenduntur per impossibile
in omnibus figuris, universale autem praedicativum in media et in tertia
monstratur, in prima autem non monstratur: supponatur enim A non omni B aut
nulli inesse, et assumatur alia propositio, utrolibet modo, sive A omni inest
C, sive B omni D (sic enim erat prima figura); si ergo supponatur A non omni B
inesse, non fiet syllogismus quomodolibet sumpta propositione. Si autem nulli
B, D quidem assumatur, syllogismus quidem erit falsi, non ostenditur autem
propositum; nam si A nulli B, B autem omni D, A nulli D, hoc autem sit
impossibile, falsum igitur est nulli B inesse A, sed non si nulli falsum, omni
verum. Si autem C A assumatur, non fit syllogismus, nec quando supponitur non
omni B inesse A; quare manifestum quoniam omni inesse non ostenditur in prima
figura per impossibile. Alicui autem, et nulli, et non omni ostenditur.
Supponatur enim A nulli B inesse, B autem sumptum sit omni aut alicui C, ergo
necesse est A nulli aut non omni C inesse, hoc autem impossibile. Sit enim
verum et manifestum quoniam omni C inest A, quare si hoc falsum, necesse est A
alicui B inesse. Si autem ad A sumatur altera propositio, non erit syllogismus,
neque quando subcontrarium conclusioni supponitur ut alicui non inesse;
manifestum ergo quoniam oppositum sumendum est. Rursum supponatur A alicui B
inesse, sumptum autem sit C omni A, necesse est igitur C alicui B inesse, hoc
autem sit impossibile, quare falsum quidem suppositum est; si autem sic, verum
est nulli inesse. Similiter autem et si privativa sumpta sit C A. Si autem ad B
sumpta sit propositio, non erit syllogismus. Si autem contrarium supponatur,
syllogismus erit et impossibile, non tamen ostenditur quod est propositum:
supponatur enim A omni B, et C sumptum sit omni A, ergo necesse est C omni B
inesse: hoc autem impossibile, quare falsum est omni B inesse A, sed nondum
erit necessarium, si non omni, nulli inesse. Similiter autem et si A D B
sumatur altera propositio: nam syllogismus quidem erit et impossibile, non
interimitur autem hypothesis, quare oppositum supponendum. Ad ostendendum autem
non omni B inesse A, supponendum omni inesse, nam si A omni B, et C omni A,
omni B inerit C; si ergo hoc impossibile, falsum quod suppositum est; similiter
autem et si ad B sumpta sit altera propositio. Et si privativa sit C A,
similiter, nam et sic fit syllogismus. Si autem ad B sumpta sit privativa,
nihil ostenditur. Si autem non omni, sed alicui inesse supponatur, non
ostenditur quoniam non omni, sed quoniam nulli: si enim A alicui B, C autem
omni A, alicui B inerit C; si ergo hoc impossibile, falsum est alicui B inesse
A, quare verum nulli; hoc autem ostenso, interimitur verum, nam A alicui quidem
B inerat, alicui vero non inerat. Amplius autem non tam propter hypothesin
accidit impossibile, falsa enim erit, siquidem ex veris non est falsum
syllogizare: nunc autem est vera, inest enim A alicui B, quare non supponendum
alicui inesse, sed omni. Similiter autem et si alicui B non inest A,
ostenderemus; si enim idem est alicui non inesse, et non omni inesse, eadem in
utrisque demonstratio. Manifestum ergo quoniam non contrarium, sed oppositum
supponendum in omnibus syllogismis, sic enim necessarium erit et axioma
probabile; nam si de omni vel affirmatio vel negatio, ostenso quoniam non
negatio, necesse est affirmationem veram esse; rursum si non ponant veram esse
affirmationem, constat veram esse negationem; contrariam vero neutro modo
contingit ratum facere. enim necessarium, si nulli falsum, omni verum, neque
probabile ut sit alterum falsum, quoniam alterum verum. Manifestum ergo quoniam
in prima figura alia quidem proposita omnia ostenduntur per impossibile,
universale autem affirmativum non ostenditur. In media autem figura et postrema
et hoc ostenditur. Ponatur enim A non omni B inesse, sumptum sit autem omni C
inesse A; ergo si B quidem non omni inest A, C autem omni, non omni B inest C,
hoc autem impossibile. Sit enim manifestum quoniam omni B inest C, quare falsum
quod suppositum est, verum est ergo omni inesse. Si autem contrarium
supponatur, syllogismus quidem erit ad impossibile, non tamen ostenditur quod
propositum est. Si enim A nulli B, omni autem C, nulli B, C, hoc autem
impossibile, quare falsum est, nulli inesse, sed non si hoc falsum, verum omni.
Quando autem alicui B inest A, supponatur A nulli B inesse, C autem omni insit,
necesse est ergo C nulli B inesse, quare si hoc impossibile, necesse est A
alicui B inesse. Si autem supponatur alicui non esse, eadem erunt quae in prima
figura. Rursum supponatur A alicui B inesse, C autem nulli insit, necesse est
igitur C alicui B non inesse; sed omni inerat, quare falsum quod suppositum
est, nulli ergo B inerat A. Quando autem non omni B inest A, supponatur omni
inesse: C autem nulli, necesse est ergo C nulli B inesse, hoc autem
impossibile, quare verum est non omni inesse. Manifestum ergo quoniam omnes
syllogismi fiunt per mediam figuram. Similiter autem et per ultimam. Ponatur
enim A alicui B non inesse, C autem omni B, ergo A alicui C non inerit; si ergo
hoc impossibile, falsum alicui non inesse, quare verum est omni. Si vero
supponatur nulli inesse, syllogismus quidem erit, et impossibile, non ostendit
autem quod propositum est; si enim contrarium supponatur, eadem erunt quae in
prioribus. Sed ad ostendendum alicui inesse, eadem sumenda est hypothesis,
nam si A nulli B, C autem alicui B, A non omni C; si ergo hoc falsum, verum est
A alicui B inesse. Quando autem nulli B inest A, supponatur alicui inesse,
sumptum sit autem et C omni B inesse, ergo necesse est A alicui C inesse; sed
nulli inerat, quare falsum est alicui B inesse A. Si autem supponatur omni B
inesse A, non ostenditur propositum: sed ad ostendendum non omni inesse, eadem
sumenda hypothesis, nam si A omni B, et C alicui B, A inest alicui C; hoc autem
non fuit, quare falsum est omni inesse, si autem sic, verum non omni. Si autem
supponatur alicui inesse, eadem erunt quae et in iis quae prius dicta sunt. Manifestum
ergo quoniam in omnibus per impossibile syllogismis oppositum supponendum.
Palam autem et quoniam in media figura ostenditur quodammodo affirmativum, et
in postrema universale. Differt autem quae ad impossibile demonstratio ab ea
quae est ostensiva, eo quod ponat quod vult interimere, deducens ad confessum
falsum, ostensiva autem incipit A confessis positionibus veris. Sumunt ergo
utraeque duas propositiones confessas, sed haec quidem ex quibus est
syllogismus, illa vero unam quidem harum, alteram vero contradictionem
conclusionis. Et hinc quidem non necesse est notam esse conclusionem, neque
prius opinari quoniam est, aut non est; illinc vero necesse est, quoniam non
est. Differt autem nihil affirmativam, vel negativam esse conclusionem, sed
similiter se habet in utrisque. Omnis enim quae ostensive concluditur, et per
impossibile monstrabitur, et quae per impossibile ostensive, et per eosdem
terminos, non autem in eisdem figuris. Nam quando per impossibile syllogismus
fit in prima figura, quod verum est in media erit, aut in postrema, privativum
quidem in media, praedicativum autem in postrema. Quando autem syllogismus in
media fit, quod verum est erit in prima figura in omnibus propositionibus,
quando autem in postrema syllogismus, quod verum est erit in prima et in media,
affirmativa quidem in prima, privativa autem in media. Sit enim ostensum A
nulli aut non omni B per primam figuram, ergo hypothesis quidem erat alicui B
inesse A, C autem sumebatur A quidem omni inesse, B autem nulli, sic enim
fiebat syllogismus ad impossibile. Hoc autem media figura, si C A quidem omni,
B autem nulli inest, et manifestum ex his quoniam B nulli inest A. Similiter
autem et si non omni ostensum sit inesse, nam hypothesis quidem est omni B A
inesse, C autem sumebatur A quidem omni, B autem non omni, et si privativa sit
sumpta C A, similiter etenim sic fit in media figura. Rursum sit ostensum
alicui B inesse A, ergo hypothesis quidem est nulli inesse, B autem sumebatur
omni C inesse, et A vel omni vel alicui C, sic enim erit impossibile. Hoc autem
postrema figura, si A et B omni C, et manifestum ex his quia necesse est A
alicui B inesse, similiter autem et si alicui C sumatur inesse B vel A. Rursum
in media figura ostensum sit A omni B inesse, ergo hypothesis quidem fuit, non
omni B inesse A, sumptum est autem A omni C, et C omni B, sic enim erit
impossibile; hoc autem prima figura, si A omni C, et C omni B. Similiter autem
et si ostensum sit alicui inesse, nam hypothesis quidem fuit, nulli B inesse A,
sumptum est autem A omni C, et C alicui B. Si autem privativus fit syllogismus,
hypothesis quidem A alicui B inesse, sumptum est autem A nulli C, et C omni B,
quare fit prima figura. Et si non universalis sit syllogismus, sed A alicui B
ostensum sit non inesse, similiter: nam hypothesis quidem omni B inesse A,
sumptum est autem A nulli C, et C alicui B, sic enim prima figura. Rursum in
tertia figura ostensum sit A inesse omni B, ergo hypothesis quidem fuit non
omni B inesse A, sumptum est autem C omni B, et A omni C, sic enim erit
impossibile, hoc autem prima figura. Similiter autem et si in aliquo sit
demonstratio, non hypothesis quidem erit nulli B inesse A, sumptum est autem C
alicui B, et A omni C. Si autem privativus sit syllogismus, hypothesis quidem A
alicui B inesse, sumptum est autem C A quidem nulli, B autem omni, hoc autem
media figura. Similiter autem et si non universalis sit demonstratio, nam
hypothesis quidem erit omni B inesse A, sumptum est autem C A quidem nulli, B
autem alicui, hoc autem media figura. Manifestum ergo quoniam per eosdem
terminos et ostensive est demonstrare unumquodque propositum, et per
impossibile. Similiter autem erit, et cum sint ostensivi syllogismi, ad
impossibile deducere in terminis sumptis, quando opposita propositio
conclusioni sumpta fuerit, nam fiunt iidem syllogismi iis qui sunt per
conversionem, quare statim habemus et figuras per quas unumquodque erit. Palam
ergo quoniam omne propositum ostenditur per utrosque modos et per impossibile
et ostensive, et non contingit separari alterum ab altero. In qua autem figura
est ex oppositis propositionibus syllogizare, et in qua non est, sic erit
manifestum. Dico autem oppositas esse propositiones, secundum locutionem quidem
quatuor, ut omni et nulli, et omni et non omni, et alicui et nulli, et alicui
et non alicui inesse; secundum veritatem autem tres, nam alicui et non alicui
secundum locutionem opponuntur solum; harum autem contrarias quidem
universales, omni nulli inesse, ut omnem disciplinam esse studiosam, nullam
esse studiosam, alias vero oppositas. In prima igitur figura non est ex
oppositis propositionibus syllogismus, neque affirmativus, neque negativus;
affirmativus quidem, quoniam oportet utrasque affirmativas esse propositiones,
oppositae autem affirmatio et negatio; privativus autem, quoniam oppositae
quidem idem de eodem praedicant et negant, in prima autem medium non dicitur de
utrisque, sed de illo quidem aliud negatur, idem autem de alio praedicatur, hae
vero non opponuntur. In media autem figura, et ex oppositis, et ex contrariis
contingit fieri syllogismum. Sit enim bonum quidem in quo A, disciplina autem
in quo B et C; si ergo omnem disciplinam studiosam sumpsit, et nullam, A inest
omni B, et nulli C, quare B nulli C, nulla ergo disciplina disciplina est.
Similiter autem et si omnem sumens studiosam disciplinam, medicinam vero non
studiosam sumpsit, nam A B quidem omni, C autem nulli, quare aliqua disciplina
non erit disciplina. Et si A C quidem omni, B autem nulli, est autem B quidem
disciplina, C autem medicina, A vero opinio, nullam enim disciplinam opinionem
sumens, sumpsit aliquam disciplinam esse opinionem. Differt autem A priore in
terminis converti, nam prius quidem ad B, nunc autem ad C affirmativum. Et si
sit non universalis altera propositio, similiter; semper enim medium est, quod
ab altero quidem negative dicitur, de altero vero affirmative. Quare contingit
opposita quidem perfici, non autem semper, neque omnino, sed sic se habeant,
quae sunt sub medio, ut vel eadem sint, vel totum ad partem; aliter autem
impossibile, non enim erunt propositiones ullo modo, neque contrariae, neque
oppositae. In tertia vero figura affirmativus quidem syllogismus nunquam erit
ex oppositis propositionibus propter causam dictam, et in prima figura. Negativus
autem erit syllogismus, et universalibus, et non universalibus terminis. Sit
enim disciplina in quo B et C, medicina autem in quo A; si ergo sumat omnem
medicinam disciplinam, et nullam medicinam disciplinam, B omni A sumpsit, et C
nulli A, quare erit aliqua disciplina non disciplina. Similiter autem et si non
universaliter sumpta sit A B propositio, nam si est aliqua medicina disciplina,
et rursum nulla medicina disciplina, accidit disciplinam aliquam non esse
disciplinam. Sunt autem universaliter quidem sumptis terminis contrariae
propositiones, si autem particularis altera sit, oppositae. Oportet autem scire
quoniam contingit opposita sic sumere quemadmodum diximus, omnem disciplinam
studiosam esse, et rursum nullam aut aliquam non esse studiosam, quod non solet
latere; erit autem per alias interrogationes syllogizare alteram, et quemadmodum
in Topicis dictum est, sumere. Quoniam autem affirmationum oppositiones sunt
tres, sexies accidit opposita sumere, aut omni et nulli, aut omni et non omni,
aut alicui et nulli; et hoc converti in terminis, ut A omni B et nulli C, aut
omni C et nulli B, aut huic quidem omni, illi vero non omni, et rursum hoc
converti secundum terminos; similiter autem et in tertia figura. Quare
manifestum est et quoties et in quibus figuris contingit per oppositas
propositiones fieri syllogismum. Manifestum est quoniam ex falsis est verum
syllogizare, quemadmodum dictum est prius; ex oppositis autem non est, semper
enim contrarius syllogismus fit rei (ut si est bonum non esse bonum, aut si
animal non animal) eo quod ex contradictione est syllogismus, et subiecti
termini aut iidem sunt, aut hic quidem totum, ille autem pars. Palam autem
quoniam in paralogismis nihil prohibet fieri hypotheseos contradictionem, ut si
est impar non esse impar, nam ex oppositis propositionibus contrarius erit
syllogismus; si ergo sumpserit hoc modo, hypotheseos erit contradictio. Oportet
autem considerare quoniam sic quidem non est contraria concludere ex uno
syllogismo (ut sit conclusio quoniam non est bonum, bonum aut aliud quiddam
tale), nisi statim huiusmodi propositio sumatur, ut omne animal esse album et
non album, hominem autem animal, sed vel assumere oportet contradictionem, ut
quoniam omnis disciplina opinio et non opinio, deinde sumere quoniam medicina
disciplina quidem est., nulla autem opinio, quemadmodum redargutiones fiunt,
vel ex duobus syllogismis. Quare esse quidem contraria secundum veritatem quae
sumpta sunt, non est alio modo quam hoc quemadmodum dictum est prius. In
principio autem petere et accipere est quidem, ut in genere, sumere in eo quod
non est demonstrare propositum. Hoc autem accidit multipliciter, nam et si
omnino non syllogizatur, et si per ignotiora aut similiter ignota, et si per
posteriora quod prius est, demonstratio enim ex prioribus et notioribus est. Horum
ergo nullum est petere quod ex principio est, sed quia haec quidem nata sunt
per se cognosci, illa vero per alia (nam principia quidem per se, quae autem
sub principiis, per alia), quando quod non per se notum est, per se aliquis
conatur ostendere, tunc petit quod ex principio est. Hoc autem est sic
facere quidem ut statim postulet id quod propositum est: contingit autem et
transgredientes et ad alia eorum quae nata sunt per illa ostendi per haec
monstrare quod ex principio est, ut si A ostendatur per B, et B per C, C autem natum
sit ostendi per A, accidit enim idem A per se demonstrare eos qui sic
syllogizant, quod faciunt qui parallelas arbitrantur scribere, latent enim ipsi
seipsos talia sumentes quae non valent demonstrare, cum non sint parallelae. Quare
accidit sic syllogizantibus unumquodque esse dicere si est unumquodque, sic
autem omne erit per se notum, quod est impossibile. Si ergo aliquis dubitat
assumpto dubio quoniam A inest C, similiter et quoniam B, petat autem i inesse
B, nondum manifestum si quod in principio est petat, sed quoniam non
demonstravit manifestum, non enim est principium demonstrationis, quod
similiter est incertum. Si autem B ad C sic se habet ut idem sit, aut
manifestum quod convertuntur, aut inest alterum alteri, quod in principio est
petit, nam et quoniam A inest B, per illa monstrabit si convertantur, nunc
autem hoc prohibet, sed non modus. Si autem hoc faciat, quod dictum est faciet,
et convertet per tria, similiter autem et si B sumat inesse C, quod similiter
incertum sit, ut et si A inest C, nondum quod ex principio petit, sed neque
demonstrat. Si autem idem sit A et B, aut eo quod convertuntur, aut eo quod A
sequitur ei quod est B, quod ex principio est petit propter eamdem causam, nam
ex principio quod valet, prius dictum est A nobis, quoniam per se monstrabitur
quod non est per se manifestum. Si ergo est in principio petere per se
monstrare quod non per se est manifestum, hoc autem est non ostendere quando
similiter dubitantur quod monstratur et per quod monstratur, vel eo quod eadem
eidem, vel eo quod idem eisdem inesse sumitur, in media quidem figura et tertia
utrorumque continget similiter quod est in principio petere, in praedicativo
quidem syllogismo et in tertia figura, et in prima, negative autem quando
eadem ab eodem, et non similiter utraeque propositiones, similiter autem et in
media, eo quod non convertuntur termini secundum negativos syllogismos. Est
autem in principio petere in demonstrationibus quidem quae secundum veritatem
sic se habent, in dialecticis autem, quae secundum opinionem. Non propter hoc
autem accidere falsum (quod saepe in disputationibus solemus dicere) primum
quidem est in iis qui ad impossibile syllogismis, quando ad contradictionem est
huius quod monstratum est ea quae ad impossibile. Nam neque qui non contradicit
dicit non propter hoc, sed quoniam falsum est aliquid positum priorum, neque in
ostensiva, non enim ponit quod contradicit. Amplius autem quando interimitur
aliquid ostensive per A B C, non est dicere quoniam non propter quod positum
est factus est syllogismus, nam non propter hoc fieri tunc dicimus, quando
interempto hoc nihilominus perficitur syllogismus, quod non est in ostensivis,
interempta enim propositione, nec qui ad hanc est erit syllogismus. Manifestum
igitur quoniam in iis qui ad impossibile sunt dicitur non propter hoc, et
quando sic se habet ad impossibile quae ex principio est hypothesis, ut cum
sit, vel cum non sit haec, nihilominus accidit impossibile. Ergo
manifestissimus quidem modus est non propter suppositionem esse falsum, quando
ab hypothesi inconiunctus est A mediis syllogismus ad impossibile, quod dictum
est in Topicis; quod enim non est causa, ut causam ponere hoc est; ut si volens
ostendere quoniam asymeter est diameter, conetur Zenonis ratione quoniam non
est moveri, et ad hoc inducat impossibile, nullo enim modo continuum est falsum
locutioni quae est ex principio. Alius autem modus, si continuum quidem sit
impossibile hypothesi, non tamen propter illam accidat, hoc autem possibile est
fieri, et in hoc quod superius, et in hoc quod inferius sumenti continuum, ut
si A ponatur inesse B, B autem C, C vero D, hoc autem sit falsum B inesse D,
nam (si ablato A, nihilominus B inest C, et C D ) non erit falsum propter eam
quae ex principio est hypothesin. Aut rursum si quis in superiori sumat continuum,
ut si A quidem B, E autem A, F vero E, falsum autem sit F inesse A, nam et sic
nihilominus erit impossibile, interempta quae est ex principio hypothesi. Sed
oportet ad eos qui ex principio terminos copulare impossibile, sic enim erit propter
hypothesin, ut in inferiori quidem sumenti continuum ad praedicatum terminum;
nam si impossibile est A inesse D, interempto A, non amplius erit falsum. In
superiori autem de quo praedicatur; nam si F non possibile est inesse B,
interempto B non amplius erit impossibile; similiter autem et cum privativi
sint syllogismi. Manifestum ergo quoniam cum impossibile non ad priores
terminos, non propter positionem accidit falsum; an nec sic semper propter hypothes
in erit falsum? nam si non ei quod est B, sed ei quod est k positum est inesse
A, k autem C, et hoc D, et sic manet impossibile; similiter autem et in sursum
sumenti terminos, quare (quoniam cum est, et cum non est, hoc accidit
impossibile) non erit propter positionem, aut cum non est hoc, nihilominus
fieri falsum. Nec sic sumendum ut alio posito accidat impossibile, sed quando
ablato hoc idem per reliquas propositiones concluditur impossibile, eo quod
idem falsum accidere per plures hypotheses nihil fortasse inconveniens est, ut
parallelas, contingere, et si maior est qui interius est, eo qui exterius, et
si triangulus habet plures rectos duobus.Falsa autem oratio fit propter primum
falsum; aut enim ex duabus propositionibus aut ex pluribus omnis est
syllogismus; ergo si ex duabus quidem, harum necesse est alteram, aut etiam
utrasque esse falsas, nam ex veris non erat falsus syllogismus; si vero ex
pluribus (ut sic quidem per A B, hoc autem per D F G ), horum erit aliquid
superiorum falsum, et propter hoc oratio, nam A et B per illa concluduntur,
quare propter illorum aliquid, accidit conclusio et falsum. Ut autem non
catasyllogizetur, observandum, quando sine conclusionibus interrogat orationem,
ut non detur bis idem in propositionibus, eo quod scimus quoniam sine medio
syllogismus non fit, medium autem est quod plerumque dicitur. Quomodo autem
oportet ad unamquamque conclusionem observare medium manifestum est, eo quod
scitur quale in unaquaque figura ostenditur, hoc autem nos non latebit, eo quod
videmus quomodo submittimus orationem. Oportet autem quod custodire praecipimus
respondentes, ipsos argumentantes tentare latere, hoc autem erit primum quidem
si conclusiones non prius syllogizent, sed sumptis necessariis non manifestae
sint. Amplius autem si non propinqua interrogant, sed quam maxime longe media,
ut si sit opportunum concludere A D E F, media B E D E, oportet ergo inquirere
si A B, et rursum non si B E, sed si D E, deinde si B C, et sic reliqua, et si
per unum medium sit syllogismus, A medio incipere, maxime enim sic latebit
respondentem. Quoniam ergo habemus quando et quomodo se habentibus terminis fit
syllogismus, manifestum et quando erit, et quando non erit elenchus, nam
omnibus affirmativis, vel permutatim positis responsionibus (ut hac quidem
affirmativa, illa vero negativa), contingit fieri elenchum: erit enim
syllogismus, et sic in illo modo se habentibus terminis; quare si id quod
positum est contrarium sit conclusioni, necesse est fieri elenchum, nam
elenchus syllogismus contradictionis est. Si vero nihil affirmetur, impossibile
est fieri elenchum, non enim erat syllogismus, cum omnes termini erant
privativi, quare nec elenchus: nam si elenchus, necesse est syllogismus esse;
cum autem est syllogismus, non necesse est elenchum esse. (0706A) Similiter
autem si nihil positum sit secundum responsionem universaliter; nam eadem erit
definitio syllogismi et elenchi. Accidit autem quandoque (quemadmodum in
positione terminorum fallebamur) et secundum opinionem fieri fallaciam, ut si
contingat idem pluribus principaliter inesse, et hoc quidem latere aliquem, et
putare nulli inesse, illud autem scire, ut insit A B et C per se, et haec omni
D similiter. Si igitur B quidem pPomba omni A inesse, et hoc D, C autem nulli
A, et hoc omni D, eiusdem secundum idem habebit disciplinam et
ignorantiam. Rursum si quis fallatur circa ea quae sunt ex eadem
coniugatione, ut si A inest B, hoc autem C, et C D, opinetur autem A inesse
omni B, et rursum nulli C. Simul enim sciet, et non opinabitur inesse; ergo
nihil aliud existimat ex iis quam scit, hoc non opinari, scit enim aliquo modo
quoniam A inest C per B, velut in universali hoc quod est particulare; quare
quod aliquo modo scit, hoc omnino existimat non opinari, quod est impossibile. In
eo autem quod prius dictum est, si non ex eadem coniugatione sit medium;
secundum utrumque quidem mediorum ambas propositiones non possibile est
opinari, ut A B quidem omni, C autem nulli, haec autem utraque omni D; accidit
autem aut simpliciter aut in aliquo contrariam sumere primam propositionem. Si
enim cui B inest omni A opinatur inesse, B autem D novit, et quoniam A D novit,
quare si rursum cui C nulli, putat A inesse, cui B alicui inest, huic non putat
A inesse, quod autem omni putat cui B, rursum alicui non putare cui B, aut
simpliciter, aut in aliquo contrarium et; sic ergo non contingit opinari.
Secundum utrumque autem unam, aut secundum alterum utrasque, nihil prohibet A
omni B, et B D, et rursum A nulli C. Nam similis huiusmodi fallacia, veluti
fallimur circa particularia, ut si A omni B inest, B autem omni C, A omni C inerit;
si ergo aliquis novit quoniam A cui B inest omni, novit et quoniam ei quod est
C; sed nihil prohibet ignorare C quoniam est, ut si A quidem duo recti, in quo
autem B triangulus, in quo vero C sensibilis triangulus; opinabitur enim
aliquis non esse C, sciens quoniam omnis triangulus habet duos rectos: quare
simul sciet et ignorabit idem, nam scire omnem triangulum quoniam duobus
rectis, non simplex est, sed hoc quidem universalem habet disciplinam, illud
vero singularem. Sic ergo in universali novit C, quoniam duobus rectis, in
singulari autem non novit, quare non habebit contrarias. Similiter autem est
quae in Menone est oratio, quoniam disciplina est reminiscentia; nunquam enim
accidit praescire quod singulare est, sed simul inductione sumere particularium
disciplinam, velut recognoscentes. Nam quaedam scientes, statim scimus, ut
quoniam duobus rectis, si scimus quoniam triangulus, similiter autem et in
aliis. Ergo universali quidem speculamur particularia, propria autem non
scimus; quare contingit et falli circa ea, verum non contrarie, sed habere
quidem universale, decipi autem particulari. Similiter autem in praedictis, non
enim contraria quae est secundum medium ei quae est secundum syllogismum
disciplinae, nec quae est secundum utrumque mediorum opinatio, nihil enim
prohibet scientem, et quoniam A toti B inest, et rursum hoc toti C, putare non
inesse, ut quoniam omnis mula sterilis, et haec mula, putare hanc habere in
utero; non enim scit quoniam A, C qui non conspicit, quod est secundum
utrumque. Quare manifestum quoniam et si hoc quidem novit, illud vero non
novit, falletur, quod habent universales ad particulares disciplinas; nullum
enim sensibilium cum extra sensum fit scimus, nec si sentientes fuerimus
scimus, nisi ut in universali, et in eo quod habet propriam disciplinam, sed
non in eo quod est in actum. Nam scire tripliciter dicitur, aut ut universali,
aut ut propria, aut ut in actu, quare et decipi totidem modis, nihil ergo
prohibet et scire, et deceptum esse circa idem, verumtamen non contrarie. Quod
accidit et ei qui secundum utramque scit propositionum, et non pertractavit
prius, nam opinans in utero habere mulam, non habet secundum ac um disciplinam,
neque propter opinionem fallaciam contrariam disciplinae, syllogismus enim est
contraria fallacis in universali. Qui autem opinatur quod bonum esse est malum
esse, idem opinabitur bonum esse et malum. Sit enim bonum esse in quo A, malum
autem esse in quo B, rursum bonum esse in quo C; quoniam igitur idem opinatur
et B et C, et esse C B opinabitur, et rursum B esse A similiter, quare et C A,
nam quemadmodum si erat verum de quo C B, et de quo B A, et de quo C A verum
erat, sic et in opinatione. Similiter autem et in eo quod est esse. Nam cum
idem sit C et B, et rursum B et A, C A idem erit, quare et opinatione
similiter; ergo hoc quidem necessarium si quis det primum. Sed fortasse illud
falsum opinari aliquem quod malum esse est bonum esse, nisi secundum accidens;
multipliciter enim possibile est hoc opinari, perspiciendum autem hoc melius. Quando
vero convertuntur extremitates, necesse est et medium converti ad utramque; si
enim A de C per B est, si convertitur et inest cui A omni, C et B A
convertitur, et inest cui A omni, B per medium C, et C B convertitur per medium
A. Et in non esse itidem, ut si B inest C, A vero non inest B, neque A inerit
C. Si ergo B convertatur ad A, et C ad A convertetur: sit enim B nulli A
inexistens, ergo neque C, omni enim C inerat B, et si B convertitur ad C, et A
convertetur ad C; nam de quocunque omnino B, et C. Et si C ad A convertitur, et
B convertetur ad A: cui enim B inest, et C; cui autem C, A non inest; et solum
hoc A conclusione incipit, alia autem non similiter, ut in praedicativo
syllogismo. Rursum si A et B convertuntur, et C et D similiter, omni autem
necesse est A aut C inesse, et B et D sic se habebunt, ut omni alterum insit;
quoniam enim cui A B, E cui C D, omni autem A aut C, et non simul, manifestum
quoniam et B aut D omni, et non simul, ut si ingenitum, incorruptibile, et
incorruptibile ingenitum, necesse est quod factum est corruptibile et
corruptibile factum esse, duo enim syllogismi constituti sunt. Rursum si omni
quidem, A vel B, et C vel D, simul autem non insunt, si convertitur A et C, et
B et D convertetur. Nam si alicui non inest B, cui D, palam quoniam A inest; si
autem A, et C, convertuntur enim; quare simul C et D, hoc autem impossibile.
Quando autem A toti B et C inest, et de nullo alio praedicatur, inest autem et
B omni C, necesse est A et B converti, quoniam enim de solis B C dicitur A, praedicatur
autem B et idem dese et de C, manifestum quoniam de quibus A, et B dicetur
omnibus, verum et de A. Rursum quando A et B, toti C insunt convertitur autem C
B, necesse est A omni B inesse, quoniam enim omni C A, C autem B, eo quod
convertuntur, et A omni B inerit. Quando autem duo fuerint opposita, ut A magis
eligendum sit quam B, cum sint opposita, et D quam C similiter, si magis
eligenda sunt A C quam B D, A magis eligendum quam D. Similiter enim sequendum
A, et fugiendum B, opposita enim, et C ei quod est D, nam et haec opponuntur;
si ergo A ei quod est D similiter eligendum, et B ei quod est C fugiendum,
utrumque enim utrique similiter fugiendum eligendo; quare et haec ambo A C iis
quae sunt B D, quoniam autem magis, non possibile similiter, nam et B D
similiter erunt. Si autem D magis eligendum quam A, et B quam C minus
fugiendum; nam quod minus est minori opponitur; magis autem eligendum est maius
bonum et minus malum quam minus bonum et maius malum. Universum igitur B D
magis eligendum quam A C, nunc autem non est, ergo magis A eligendum quam D, et
C ergo minus fugiendum quam B. Si ergo eligat omnis amans secundum amorem A sic
se habere, ut concedere, et non concedere in quo C, aut concedere in quo D, et
non tale esse ut concedere in quo B, manifestum quoniam A huiusmodi esse, magis
eligendum est quam concedere; ergo diligi quam conventio magis eligendum
secundum amorem; magis ergo amor est in amicitia quam convenire. Si autem
maxime huius, et finis haec, ergo convenire aut non est omnino, aut diligendi
gratia, nam et aliae concupiscentiae et artes sic fiunt. Quomodo ergo se habent
termini secundum conversiones, et in eo quod magis fugiendum vel magis
eligendum sit, manifestum est. Quoniam autem non solum dialectici et
demonstrativi syllogismi per praedictas fiunt figuras, sed et rhetorici, sed et
simpliciter quaecunque fides est, et secundum unamquamque artem, nunc erit
dicendum. Omnia enim credimus per syllogismum aut ex inductione; ergo si
inductio quidem est, et ex inductione syllogismus per alteram extremitatem
medio syllogizare. Ut si eorum quae sunt A C medium sit B, per C ostendere A
inesse B, sic enim facimus inductiones. Ut sit A longaevum, in quo autem B
choleram non habere, in quo vero C singulare longaevum, ut homo, equus, et
mulus. Ergo toti B inest A, omne enim quod sibi cholera est, longaevum, sed et
B non habere choleram, omni inest C; si ergo convertatur C ei quod est B, et
non transcendat medium, necesse est C inesse B. Ostensum enim est prius
quoniam, si duo aliqua eidem insunt, et ad alteram eorum convertatur extremum,
converso et alterum inerit praedicatorum. Oportet autem intelligere C ex
singularibus omnibus compositum, nam inductio per omnia. Syllogismus autem
huiusmodi est primae et immediatae propositionis: quarum enim est medium, per
medium est syllogismus; quorum vero non est, per inductionem. Et quodam modo
opponitur inductio syllogismo, nam hic quidem per medium extremum de tertio
ostendit, illa autem per tertium extremum de medio. Ergo natura quidem prior et
notior per medium syllogismus, nobis autem manifestior qui est per inductionem.
Exemplum autem est, quando medio extremum inesse ostenditur per id quod est
simile tertio. Oportet autem et medium tertio, et primum simili notius esse,
inesse. Ut sit A malum, B autem contra confines inferre bellum, in quo autem C
Athenienses contra Thebanos, in quo autem D Thebanos contra Phocenses. Si ergo
volumus ostendere quoniam Thebanis pugnare malum est, sumendum quoniam contra
confines pugnare est malum, huius autem fides ex similibus, ut quoniam Thebanis
contra Phocenses. Quoniam ergo contra confines malum, contra Thebanos autem
contra confines est, manifestum quoniam contra Thebanos pugnare malum. Quoniam
ergo B C et D inest, manifestum, utrumque enim est contra confines inferre
bellum, et quoniam A D, Thebanis enim non fuit utile contra Phocenses bellum. Quoniam
autem A inest B, per D ostendetur, eodem autem modo et si per plura similia
fides fiat medii ad extremum. Manifestum ergo quoniam exemplum est neque ut
totum ad partem, neque ut pars ad totum, sed ut pars ad partem, quando ambo
quidem insunt sub eodem, notum autem alterum. Et differt ab inductione, quoniam
haec quidem ex omnibus individuis ostendebat inesse extremum medio, et ad
extremum non copulabat syllogismum, hoc autem et copulat, et non ex omnibus
ostendit. Deductio autem quando medio quidem primum palam est inesse,
postremo autem medium dubium quidem, similiter autem credibile aut magis
conclusione. Amplius, si pauciora sunt media postremo et medio, omnino enim
propinquius esse accidit scientiae. Ut sit A docibile, in quo B disciplina, C
iustitia, ergo disciplina quoniam docibilis, manifestum; iustitia autem si
disciplina, dubium. Si igitur similiter aut magis credibile sit B C quam A C,
deductio est, propinquius enim scientiae, per quod assumpserint A C,
disciplinam prius non habentes. Aut rursum si pauciora media sint B C, nam et
sic propinquius est scientiae. Ut si D sit quadrangulare, in quo autem E
rectilineum, in quo F circulus, si ergo eius quod est E F unum solum sit
medium, per lunares figuras aequalem fieri rectilineo circulum propinquius erit
scientiae. Quando autem neque credibilius est B C quam A C, neque pauca media,
non dico deductionem, neque quando immediata est B C, disciplina enim quod
eiusmodi est. Instantia autem est propositio propositioni contraria.
Differt autem A propositione, quoniam contingit quidem instantiam esse in
parte, propositionem vero aut omnino non contingit, aut non in universalibus
syllogismus. Fertur autem instantia duobus modis et per duas figuras: duobus
modis quidem, quoniam aut universalis aut particularis omnis instantia; per
duas autem figuras, quoniam oppositae feruntur propositioni, opposita autem in
prima et tertia figura perficiuntur solis. Nam quando postulatur omni inesse,
instamus quoniam nulli, aut quoniam alicui non inest. Horum autem nulli quidem
ex prima figura, alicui autem non ex postrema. Ut sit A unam esse disciplinam,
in quo B contraria; proponit ergo unam esse contrariorum disciplinam, aut
quoniam omnino non est eadem oppositorum instant. Contraria autem opposita,
quare fit prima figura; aut quoniam noti et ignoti non una, haec autem tertia.
Nam secundum tertiam notum et ignotum contraria quidem esse verum, unam autem
esse eorum disciplinam, falsum. Rursum in privativa propositione similiter: cum
postulat enim non esse contrariorum unam disciplinam, aut quoniam omnium
oppositorum, aut quoniam contrariorum aliquorum est eadem disciplina, dicimus,
ut sani et aegri, ergo omnium quidem ex prima, aliquorum vero ex tertia figura.
Simpliciter autem in omnibus universaliter quidem instantibus, necesse est ad
id quod universale est proposito contradictionem dicere (ut si non unam
existimet contrariorum omnium, dicere oppositorum unam; sic autem necesse est
primam esse figuram, medium enim fit universale ad hoc quod ex principio); quod
autem ad hoc in parte est universale, dicitur propositio, ut noti et ignoti non
eamdem, nam contraria universale ad haec, et fit tertia figura, medium enim in
parte sumptum, ut notum et ignotum. Nam ex quibus est syllogizare contrarium,
ex iis et instantias conamur dicere, quare et ex his solis figuris ferimus, nam
in his solis oppositi syllogismi, per mediam enim figuram non fuit affirmare. Amplius
autem et si sit, oratione indiget plurima, quae est per mediam figuram, ut si
non concedant A inesse B, eo quod non sequitur hoc C, hoc enim per alias
propositiones manifestum; non oportet autem instantiam converti ad alia, sed
statim manifestam habere alteram propositionem. Quapropter et signum ex sola
hac figura non est. Perspiciendum autem et de aliis instantiis, ut de iis quae
sunt ex contrario, et simili, et secundum opinionem, et si particularem ex
prima, vel privativam ex media possibile est sumere. Eicos autem et signum non
idem est, sed eicos quidem est propositio probabilis. Quod enim ut in pluribus
sciunt sic factum; vel non factum, aut esse vel non esse, hoc est eicos, ut
odire invidentes, vel diligere amantes. Signum autem vult esse propositio
demonstrativa, vel necessaria, vel probabilis; nam quo existente est, vel quo
facto prius vel posterius res, signum est vel fuisse vel esse. Enthymema ergo
est syllogismus imperfectus ex eicotibus et signis. Accipitur autem signum
tripliciter, quoties et medium in figuris, aut enim ut in prima, aut ut in
media, aut ut in tertia: ut ostendere quidem parientem esse, eo quod lac
habeat, ex prima figura, medium enim lac habere, in quo A parere B, lac habere
mulier in quo C. Quoniam autem sapientes, studiosi, nam Pittacus est studiosus,
per postremam, in quo A studiosum, in quo B sapientes, in quo C Pittacus. Verum
igitur A et B de C praedicari; sed hoc quidem non dicunt quia notum sit, illud
vero sumunt. Peperisse autem quoniam pallida, per mediam figuram vult esse;
quoniam enim sequitur parientes pallor, sequitur autem et hanc, ostensum esse
arbitrantur quoniam peperit. Pallor in quo A, parere in quo B, mulier in quo C.
Ergo si una quidem dicatur propositio, signum fit solum, si autem et altera
sumitur, syllogismus. Ut Pittacus liberalis, nam ambitiosi liberales, Pittacus
autem ambitiosus. Aut rursus, quoniam sapientes boni, Pittacus autem bonus, sed
et sapiens, sic ergo fiunt syllogismi. Verum quidem per primam figuram
insolubilis, si verus sit, universalis enim est. Qui autem per postremam, est
solubilis, et si vera sit conclusio, eo quod non universalis, est in tertia,
nec ad rem syllogismus, non enim si Pittacus est studiosus, propter hoc et
alios necesse est esse sapientes. Qui vero per mediam figuram est, semper et
omnino solubilis, nunquam enim syllogismus fit, sic se habentibus terminis. Non
enim si quae peperit pallida, pallida autem et haec, necesse est parere hanc;
ergo verum est quidem in omnibus figuris, differentias autem habent iam dictas.
An igitur sic dividendum signum? horum autem medium indicium sumendum, nam
indicium dicunt esse quod scire facit, tale autem maxime medium, an vero quae
quidem ab extremitatibus signa dicenda, quae autem ex medio indicium?
probabilissimum enim et maxime veram est quod est per primam figuram. Naturas
autem cognoscere possibile est, si quis concedat simul transmutare corpus et
animam, quaecunque sunt naturales passiones; discens enim aliquis fortasse
musicam, transmutavit secundum quid animam, sed non earum quae natura nobis
insunt, haec est passio, sed ut irae et concupiscentiae, et naturalium
motionum. Si igitur et hoc det, et unum unius signum esse, et possumus sumere
proprium uniuscuiusque generis passionem et signum, poterimus naturas
cognoscere. Si enim est proprie alicui generi individuo existens passio, ut si
leonibus fortitudo, necesse est et signum esse aliquod, compati enim sibi
invicem positum est, et sit hoc magnas summitates habere, quod et aliis
generibus, non totis contingit. Nam signum sic proprium est, quoniam totius
generis propria passio est, et non solius proprium, sicut solemus dicere. Erit
ergo et in alio genere hoc, et erit fortis homo, et aliquod aliud animal;
habebit ergo signum, unum enim unius erat. Si ergo haec sunt, poterimus talia
signa colligere in iis animalibus quae solum unam passionem habent aliquam
propriam, unaquaeque autem habet signum, et quoniam unum habere necesse est,
poterimus naturas cognoscere.Si vero duo habet propria totum genus, ut leo,
forte et communicativum, quomodo cognoscemus utrum utrius sit signum, eorum
signorum quae proprie sequuntur? An si et alii alicui non toti ambo, et in
quibus non totis utrumque, quando hoc quidem habet, illud autem non? nam si
fortis quidem, liberalis autem non, habet autem duorum hoc, palam quoniam et in
leone hoc signum fortitudinis. Est vero naturas cognoscere in prima quidem
figura, eo quod medium priori extremitati convertitur, tertiam autem
transcendit, et non convertitur, ut sit fortitudo A, summitates magnas habere
in quo B, C autem leo; ergo cui C, B omni, sed et aliis, cui autem B, A omni,
et non pluribus, sed; convertitur si autem non, non erit unum unius signum. GRICE
E BOEZIO: EQUIVOCALITY OF IST, IS, and IZZ My enterprise is to explore some of
the questions which arise out of a fairly well-known cluster of Aristoteleian
theses. In “Categories,” Aristotle distinguishes two sorts of case
of the application of a word or phrase to a range of situations. One in
which both the word or phrase and a single definition (account, logos) apply
throughout that range. The other, in which the word or phrase, but no
single definition applies throughout the range. In the first sort
of case, Arostotle says, that the word or phrase is applied syn-nomymously, or
(more strictly) to at least two things which are syn-nomina. In the
second the word or phrase is applied homo-nymously (AEQVI-VOCALLY) — to
at least two things which are merely homonuma. Aequivoces. Provision is
also made for an *intermediate* class of cases, or (as I prefer) for a
subdivision of homonymous applications of a word or phrase into (a)
cases of "chance homonymy" and (b) cases of
"other-than-chance homonymy", or as Aristotlle calls them, cases of
"paronymy". Cicero couldn’t translate this.
One may label the second (b) of these subdivisions cases of "UNIFIED
Multiplicity of Signification. Prominent among examples of
Multiple-Signification Unity is the application of the verb 'be'.
According to Aristotle, “being is _said_ in many —
more than one — ways" And among further important examples of
USM we find the word hgathón Cicero bonum "good") which according to
Aristotle exhibits a superficial*multiplicity* of signification seemingly
related to, and perhaps even dependent upon, that displayed by the word
'being'; for in Nicomachear: Ethics Aristotle remarks that “good is
_said_ in *as many ways* as being" The doctrine of the
Unification of Apparently Multiple Signification of 'be’' is notoriously of
great importance to Aristotle, since it is used by him to preserve the
otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline of
‘Metaphysics’ as dealing with be Qua be, which is threatened by the objections
that — it is not the case that "be can apply *synonymously* to
all the items of things with which such a branch of philosophy (philosophia
prima) is concerned, and — there is, therefore, no more a genuine
single prima philosophia thon there is, say, — English Oxonian spelling — a
genuine single science concerned with vice since we apply ‘vice’ to a thing
like dishonesty which is a moral thing, But also a thing of clamp
which is a thing made of metal. This objection can, Aristotle
hopes, he met by the reply that multiplicity of signification can be tolerated
in the terminology specitying the subject matter of a single science provided
that such apparent multiplicity of signification is somehow UNIFIED. UNI
VOCAL. Before I specify the questions with which I shall mainly be
concerned, I should like to say a word about the nature of my interest in
Aristotle — and the peripatetics in general — or the Lycaeum — and about
the prospects of deriving from Aristotle a significant contribution to the
enquiries which I have it in mind to undertake. First, I
regard Aristotle as being, like one or two other historical figures — notably
Kant — , not just a great philosopher of the past but as being a great philosopher
simpliciter; that is to say. To think of him as being concerned with many of
the problems to which we today are, or at least sbould be, devoting our
efforts. Furthermore, it is my view that once Aristotle — or
Vio — is properly interpreted, he is likely found to have been handling such
problems in ways from which we have much to leam. I
subseribe therefore to a programme of trying to interpret — of reconstruct —
his views (and 1 am not too fussy about the difference between these two
descriptions) in such a way that, unless the text is totally probibitive, 1
ascribe to him views which are true rather than false, which are reasoned
rather than unreasoned, and which are interesting and profound rather than dull
or trivial. Second, I think that in the philosophical area within
which the topics of this endeavour fall there are specially strong reasons for
Istening as attentively as possible to what Aristolle has to say or
implicate. A definition of the nature and range of
metaphysical enquiries is among the most formidable of philosophical
tasks; We need all the help we can get, particularly at a
time when ctaphysicians have only recently begun to reemerge from the closet,
and to my mind are still hampered by the aftermath of decades of ridicule and
vilification at the hands of the rednecks of Vienna and their adherents —
notably at Oxford! The man questons to which I shall be addressing
myself are three in number. If. as Aristore suggests, at least some expressions
connected with the notion of "be exhibit multiplicity of signification, of
which expressions is the suggestion true? More precisely
which forms of the verb to be' and in what syntactical constructions is this
suggestion most plausible? What cognates of the verb, if
any, are similarly affected? What link is there, if any, between
unity, multiplicity of significationand jdentity or difference of CONTENT
or sense In what different ways may semantic multiplicity
actually become unified? In addition to these questions there are
other questions which might on occasion profitably engage our attention.
What considerations, il any, confer upon the availability of a
single definition of special pride of place among possible criteria for
identity of meaning or sense or content? Can this suggestion
be argued for, or is it just a matter of intuition! How, if
at all, can the availability of such a definition or conceptual analysis be
confirmed? Is Aristotle's classification of the ways of unifying
semantic multiplicity exhaustive, are its components mutually exclusive. and
which form of unification applies to the semantic multiplicity connected
with "be"? The first question to be faced with
regard to the possible semantic multiplicity of 'be' (or of cinai (to bo)
esse or dò & (what is)) ens is a not very subile question of
interpretation: in what range of employmcats of the word
'be' (or of an appropriate Greek or Latin of Italian or English : counterpart)
is semantic multiplicity to be looked for. From a standard
viewpoint (to which I do not in fact wholly subscribe) there will be
various possible locations of such semantic multiplicity:
in the word 'be' taken as meaning 'exist', in the
word 'he' taken as a copula in a predicational statement,
(in in the word 'be' taken as expressing identily, and
in the word "be considered as a noun and as roughly equivalent to
'object' or 'entity. Some of these vatiants are not really
independent of one another. Since an object or entity seems
to be anything which is or exists, it is rcasonable to suppose that semantic
multiplicity would altach to such a noun as 'entity' if, and only it, it also
attaches to 'exist. Furthermore, if we accept the
commonly received view that 'exist may be paraphrased in terms of self-identity
(Julius Cocsar, for example, exists if and only if Julius Cacsar is identical
with Julius Casar), any semantic multiplicity in the phrase "is identical
with" goes hand in hand with a corresponding semantic multiplicity in
the 'exist'. We are then left with two independent
candidates for semantic multiplicity, 'be' (understood as meaning 'exist') and
"be' (understood as meaning a copula). Owen in Aristotie on
the Snares of Ontology opts for the supposition that semantic multiplicity
attaches to 'be' (meaning 'exist'): and, as I tor a long time shared this
belief, I shall consider it first. Since
1 wish to attribute a view to Aristotle only if I can find in his work or
altematively invent on his behalf, a reasonable plausible argument to support
it, 1 shall ask. whether we can find of devise such an argument in this
instance. I offer the following.
[Topics Being (existence), like unity is predicated of
everything. This statement certainly implies that
'exist' is truly applicable to every object; it may
also imply that the universal signined by 'exist' (or, it there is a plurality
of such unircrsals. that one or another of the universals signified by 'exist')
is instantiated by every object. But let us be cautious, and
let us not assume that the second implication holds De
Inierpretatione, Every simple declarative sentence
[propositionalj contains a hréme (verb phrase) which signifies something said
of something else the 'something che' being signined by a noun phrase,
Indeed the divisibility of declaratire sentences into kaapináseis
(assertions and ipopirseis (denials), which respoctively allira or deny
something about something (17a25| suggests that the noton of the exhibition of
'subject-predicate fon' enters into the definition of the concept of a
declarative sentence or proposition. Existential sentences
propositions) are no exception to this thesis, and they even tolerate
quantilicational modifiers From this it follows that existential propositions
attribute universals to subject items. Il 'crist' signified a
single universal il would signily a gencric universal, since, as is shown by
category-differences, there are different ways of existing which would le
species of existence. [This step has been supplied by
me.l Being (existence) is not a genus, and so is not a generie
universal. This is argued in Metaphysies and the detals of this
argument will be turther examined by me in an appendix lo my presentation of
argument A1. A different account therefore, has to be found
of what are naturally thought of as ways of existence. From this
it tollows that be (exist' does not signily a singic universal.
From this it follows that 'exist' signifies now one, now another, of a
plurality duality or multiplicity of universals. If
'exist' signifies a duality plurality of multiplicity of universals, that
plurality should satisty two conditions: it should be as
small i plurality as possible (by an intuitively acceptable principle of
economy), and each of the elements of the plurality should
be an essential property of items of the kind to which it attaches:
the removal of such a property from any bearer belonging to that
kind should deprive that bearer of existence, more brietly, with respect to
each kind, cach element property should be entailed by the concept of
existence. The only set of universals which would satisfy both
of the conditions which are specified is the set of category-beads themselves
(as the most general list of essential properties one of another of which
every objeet possesses); so the category-heads
constitute the required plurality or multiplicity So exist by
virue of signifying a plurality or multiplicity of universals, exhibits
multiplicily. Of signification. The argument given by Aristotle in
favour of the contention that being is not a genus is obscure;
it rests on the thesis that a genus cannot be predicable of a differcutia
of one of its species, and if being were i genus it would
have to offend against this probbition, since being is unisersally
predicable. The following is my speculative expansion of
this argument. Il Sis a species of a genus G then it must be
the case that G belongs essentally to Sand is therefore in
the same category as S; (2) that S is differentiated, within G, by
some universal D; and that D is categorially difterent
from, and (so to speak) "categorially inferior to" $ and G (in that
no item in the category of § and & may attach essentially to, and so be
predicabie of. D. Tio-footed, for
example, it a difterentia of ern, will difles in category from
man and animal (will loe a quality rather than a
substance) in such a way that acither mars not animal can be predicable of
it; A secondaty substance is not predicable of a
quality, even though it may be the case that necessarily anything which has a
cenain quality is a certain sort of substance. But if be
were a genus G, since b is uneversally predicable it would be predicable of any
differentin of any of its species. To show that ‘exists’ possesses
not merely multiplicity of signification, but multiplicity of
signification thT may rendered aequi-vocal, we shall need a further
igument which 1 shall endeavour to supply. A By the preceding argument an item
Alpha“exists” just in case it belongs te some category C (c.g.,
Substance, quality, quantity, eic.) If category C is a catogory
OTHER than a substance, an item x can be a C (fall under C) only if
alphais a C of some substance beta. This thesis can be seen as an
application of a version of the doctrine of universalia in se.
a version which demands that the existence of a universal U requires not
just the possibility but the actuality of an item alpha or beta which
instantiates that universal This thesis is enunciated in
Metaphysics Being a C of some substance beta which
*instantiates* C entails being a C of something y which exists in that sense
(interpretation) of 'exist which is appropriate for substances.
By hypothesis, for a substance to exist is for it to be a
substance. So that a substance beta exists is prior to, and
presupposed by, cach forni of exists as it applies to an alpha which is not a
substance So the set of ways in which 'exists is said are
united by appropriate relanon to primary (substantial) be, and so "exist'
exhibits unified semantic multiplicity . I hope that the
argument, which I have presented hase both a recognizable allinity with
philosophical positions which Aristotle is known 1o have lickd, and also at
loast a superficial charm. owen’s argument does however, has
its drawbacks both from a historical and from a conceptual point of view
A crucial passage for consideration is Metapitysics devoted to what is (be) in
the philosophical lexicon contained in the Metaphysics. '
There, Aristolle says, it seems that whatever things are signilied by the
"foms of predication" presumably the categories), are said to be in
themselves (per se, kath' auta); 'be' has AS MANY
SIGNIFICATIOZnS as there are forms of PREDICATION.. Since
predieates sometimes say what a thing is EST sometimes what it is EST like,
sometimes how much it is, EST (and so on) there would be a a signification of
'be' IST corresponding to each predication Aristotle
concludes with the remark that there is no difference between "man walks
(flourishes)" and "man is IST walking (Gourishing)".
The obvious interpretation of the last remark is that the appearance of
a vert-form like "walks' or 'Bourishes' creates no difficulty, since they
con be replaced by expressions in canonical for like 'is IST walking' or
"is IST flourishing'; If the expression regarded by
Aristoile as canonical in form it is because the uses of IST ') whose
multiplicity he is at least at his point discussing acopulative.
COPULATION Owen, though he recognizes that Aristotle
does on occasion admit categorial variation in the sense of copulative 'is. iST
IZZES evidently is unwilling to allow that Anstotle is primarily concerned here
with the copulative "is'; So Owen rather strangely
interprets, the remark as alluding to semantic multiplicity in the copula as
bei (supposedly) a consequence of semantic multiplisity in ‘existit’
owen’s interpretation seems difticult to detend. When
Aristotle says that a predicate sometimes may say what a thing is, sometimes
what is it like (its quality), sometimes how much it is (its quantity) and so
on, he seems to be saying that if we consider the range of predicates which can
be applied to some item, for example to a substance like Socrates or a cow,
these predicates are categorially various, and so the use of the IST IzzES in
the ascription of these predicates will undergo corresponding variation of
signification But Aristotle has connected the
semantic multiplicity in IST not with variation between predicates of one
subject, but with variation between essential (per se) predications upon different
(indeed categorially different) subjecis ( such predications as
" Socrates IS a man", "
Cambridge blue IS a colour (a blue, a blue colour) A desire
to hannonize these statements leads me to wonder whether Aristotle may be
maintaining not only that the copula IS exhibits multiplicity of
signification which corresponds to categorial differences between different
statements about one subject, for example, Socrates, but also that dis semantic
multiplicity is attributable to a multiplicity in the notion of essential being
IST; the signification of 'is varies between "Socrates
is a man" Fido is shaggy Cambridge
blue is a colour" A weight of two pounds is in
magnitude". To voice my suspicion more
explicitly: it might be Aristotle's view that if (a)
"Sociates is F" Smiths dog is
shaggy is an occidental (non-essential) predication,
"F" signifies an item in category C, and
has" expresses the COZnVERSE of Aristotle's relation of inherentia
(presentia, deen the LOGICAL FORM of the
proposition Socrates is F may Smiths dog
is shaggy be regarded as expressed by
"Socrates HAS something which is. F" where
'ist represents a sense of 'is' (of 'is essentially') which correspoads to
category C. The copula Ist in such cases expresses the
logical PRODUCT of a constant relation expressed by 'has' HAZZES — not
Ist — and a categorially variant relation expressed by 'is' (Ist 'is
essentially'). These predominantly scholarly murmurs agoinst the
'reccived' vicw that Aristotle regards Ex existential statements (propositions)
as the habitat of semantic multiplicity are not the only possible kinds of
dissent. A different kind of complaint, against the
viability of the position which I have been treating so far as if it were
Aristotle's rather than against the suggestion that he in fact held it, would
urge the untenability of the thesis, supposedly a foundation of his position
that EZx are a particular VACUZoUS NAMES type of subject-predicate utterance
type (Smith is happy . 11 is possible that Owen voices something
like this charge iwhen he distinguishes typex of exists. One
form of such an objection would be that "goats mumble" EX
(x) , whether treated as a way of saying "goats always
mumble" or saying "goats usually mumble", or of saying
"goats sometimes mumble", or as being indeterminate between these
alternatives, has to be supposed to presuppose the existence of goats.
Cf Warnock - Strawson This will be attested both by
intuition, and by a need to extend to all interpretations a feature which is
demanded for universal of total and particular utterance types, in order to
escape ditficulties which arise in connection with the Square of
Opposition. To suppose "a goats exists" to be
analogous to "a goats mumbles", would be to suppose that "a
goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose that a goats exists
or to put it another way, the truth of "a goats exists" is a
necessary precondition of its being enher tre or faise that a goats
exists. This is an absurdity. Even for Collingwood
It seems to me that Aristotle can be defended against this
attack. To begin with, the invocation of a semantic relation
of collingwoodisn presupposition is not the only recourse when one is
faced with troubles about the Square of Opposition; one
might, for example, try to deploy a pragmatic notion of presupposition which
would not mitigate the alleged absurdity. Presupposition as implicature
in negation presupposition as entailment in affirmation
But a more sericus defence might suggest that Aristotle has more
than one method of handling Ex existentisls; that there are indeed two such
methods,both S Ist P subject-predicate in character, which when combined avoid
the churge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving
quasi definitions of a variety of sensible objects, such as
threshold and ice,
which contain analogues of genus and differentia. At
this point, almose parenthetically, he gives a pattern of conceptual
definitional analysis for existentials about such things:
the pattern consists (of the sequence some + genus* + l: + differentia*;
c.g., "Some water IST frozen" (an analysand for
"ice exists" ) and " A
stone iIST situated in threshold position" (an analysand for "a threshold
exists"). We have, then, for certain Ex existential a
definiens in subject-predizate s Ist P form which by utilizing the elements in
definitions, ELIZmIznATES eliminates the 'existit altogether.
I would suggest, on Aristotle's behalf that this ELZiZmIznATIZvE
form could be employed lo conceptually analyst and define general existentials,
like " ice exists" , " A goA
exists while the category citing forms. like Socrates
is a substance could be used to conceptuallyto analyse or define singular
existentials, like Socrates exists". A
strategy for an attempted presentation of in argument in support of the
hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the copula
(or in a sub-tange of examples in which "ist is used as a copula, viz.,
cases of acedental predication) will be to put forward as a preliminary a
partial sketch of a theory of categories, which I rogard as being in the main
Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and finally
to use it as a basis for the proposed argument. The sketch
will depast from Aristotle's own position in one or, two respecis, thereby
depicting i somewhat improved theory, and it will incorporate what seems to be
a conspicuous excusion of his theory, though one which, so far as I can see, he
might well have accepted without detriment to his account.
The main hope is to put forward an outline of an account of categories
which is overtly more SYSTEMATIZc than the assemblage of dicta which one may
extract from Aristotle's (L) I start, much as
Aristotle does in Caiegories, by distinguishing two forms
Predication Each relation, which may be called "izzes'
and "Hazzes', are approximately the converses, respectively, of his
relations Is said of and is in (a
subject); Ian x izees () y i=df y is said of x
hab X hZzsz y =df y is present in x. I shall
begin by listing some of the properties which I wish to assign to these
relations. I may remark that in one or two cases there seems
to be options. Izzing is reflexive (Vxix izzes
x), Non-symmetrical (symmetry-neutral),
and transitive. Hazzing, on theother hand, is
ineflexive, either intransitive or transitivily-neutral ), and
asymmetrical. In all cases, if an
individual x izzes y, y is essential to x in the sense that
it x were not to izz y, x would no longer exist. It is,
however, certainly not true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is
essential to its existence; indeed, I am inclined to think,
that this is not truc in any casc. I am disposed to accept
the following "mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz;
the acceptability of this law would depend on the idea that a non
individual y hazzes something z ilt [of necessity] every individual falling
under y (that is every indivicual that izzes y) hazzes 2. 1
am not disposed to accopf the "mixed" law. ( ii) If x H
y and y lz, x Il z, since I would like to espouse the idea that a subject
a (in any category other than that of x) harzes only individuals); in which
case, l might also espouse the idea that the copula Ist can be conceptually
analyzed or defined in terms of the disjunction of & l y and x H something
z which I y. 1 hare made izzing reflexive, so some of my
definitions must differ from his, since I cannot claim, as le did in Caregories
3a7, that nothing tzzes an individual substance. The
debnitions will run as follow I is an individual iff nothing other than
x izzes x x is a primary individual iff x is an individual and
nothing hazzes x. x is a primary substantial (x is in the category of
"substance") iff sune primary individual izees x. x is
il secondary substance ig & is a primary substantial but not an
individual. x is identical with y iff x izzes y and y izzes
x. y
is predicable of x iff either x izzes y or & huzzes something z which izzes
y. We may compare this last definition with the conceptual
analysis of the copula. Ist And y will be a primary element
in some category other than that of substantials just in case there is a
individual x [an individual which is a primary substantiall which hazzes
something z which in tum izzes y (this allows for the possibility that z may be
identical with y); but obviously, in the case of such a
foreign predication a nethod will be needed for determining which foreign'
category is involved as being the category of the predicated item y.
. We can atiempt to make use of the diflerent one-word
interrogatives which can be extracted from ' ).Anstotle, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives; but it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, secm to escape this
programme), nor is it clear what the rational basis would be
for such a list of questions. And while Aristotle says much that is
interesting about some particular categories, his attempts, for example in the
cases of quantity and quality, to pick on primary distinguishing marks are nog
clear Such shortcomings matter Little it will
be sufficient to assume the availability of some discriminating procedure
(perhaps some furtirer development of the 'interrogatives method) since my main
oracern is with the consequences of a scheme involving some procedure of such a
cort At this point the sketch incorporates the extension of Aristotle's thcory
of categories. I assume that there is an operation,
"substantialization, which, when appled directly to an individual which
belong to a con-substantial category, relocates it in a NON-primary
division of the category of substantials, thereby instituting or licensing the
iclocated items as further subjects of hazzing; the items
hazzed by them will inhabit NON primary divisions of categories other than that
of substantials. A Qualities of substance na be might be relocated as a
non primary substantial, thereby becoming subjects which hazz. (soy) fusther
qualitatives of quantitatives, : that is to say. inhabitants of a NON primary
division of this or that NON substantial category. So the
category of qualitatives may include qualities of substances, qualities of
substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and so
without any fixed limit. Fidinterestnedd diedng exist Banbury doesn’t
exist The scheme would, provide for substantialization with
respect to some, but not necessarily to all, items which initially belong to
some NON substantial category; some categories, however, might be *inebigible£
for the application of substantialication, and in other categories it might be
that only sub-categories would be eligible for substantialization;
would ensure that substantialization goes hand-in hand with beooming a
subject of hazzing; but would not guarantee that substantialiced items would
hazz further items in every non-substantial catessory. The scheme
as is absirace : and it would be necessary to make sure that it could have
application to concrete cascs. It might also, even if
concretely applicable, be oaly PARTZi in character; it might, for example,
provide for one kind of category (say "logical categories'), but
leave other kinds of categories, like sensory categories, unprovided for.
The scheme would leave room lor sub. categorial diversities
within a given overall entegory, There might be distinctions ictween, for
cxample, qualities of substances, qualitics of quantities of substances,
qualities of quantities of actions of substances, and so forth.
All of these specifie classes would fall within a general category of
QUALZiTY: and there would be opportunity to legislate against any item's
belonging to more than one sub-division. Within an already
discriminated category or sub-category there might be a categorial distinction
between substantializable and non-substantialicable items. There
will be room 1o adopt a cruerion of realiy distinct frem the perhaps
increasingly cedious Quineian condition of being "quantifiable
over" * One might, for example, insist that
reality attaches, or full reality attaches, only to items which besides being
izzers, being izzed, and being huzzed, are themselves haziers (that is, are
susceptible to substantialication). Since it cannot be assumed
that a non-primary substantial will receive predicables in every
non-substantial category, there is room for distinctions of richness between
the range of categories from which predicobles apply to one huzzer, and that
from which predicables apply to another; and these variations in
predicationable richness could be used as a measure of degree of reutty (the
richer the realer, with primary substantials at the topi. I have
discussed two different suggestions about the possible location of semantic
multipticity associated with the notion of ist One would lie ta
the range of maximally general specitications of the notion of existit (of the
use of the verb to be' to signify existence); the other would lie in the
use of the copula to signify different predication relations.
Both suggestions seem to have solid Aristotelian foundations;
the categorial multiplicity of the term 'existit' and the
distinction between different fonns of predication relations are both
well-established Aristochian docirines. So far, then, there
might seem little room for a preference of one suggestion to the other.
There are, however, two lines of reflection which in one way or
another might upset this equilibrium. The first line of
reflection would allow that Aristotle or an Aristotelian might have good
reasons for secking TWO, rather than merely one, predication-relation, reasons
perhaps conaected with intuitively acooptable restrictions on the scope of
transitivity, and with a desire to block such unwanted inferential moves as
"Socrates is white, white is a colour, so Socrates is a
colour". But it will remain true that
nocharacterization hos been given of the concept of a predication-relation; and
though certain formal properties may have been assigned to izzing and hazzing,
it is not clear that these formal properties would by themselves be adequate
guides for someone wanting to be told how to apply the terms izzing' and
luzzing' to a particular case. Nor is it clear whot extra
formal supplementation could he provided, one would hardly suppose, for
example, such relational terms to be susceptible of ostensive definition.
It may then be that these relations do not (and presumably cannot)
have a readily discernible character, a fact which if not a blemish at least
creates a problem. It is possible then that despite initial
appearances the notion of a predization-relation is not well-defined, and
indeed that apparent examples of such relations are illusory.
This line of reflection then, might confer better survival chances upon
the first of the two suggestions here dstinguished. A second line
of reflection, however, is one which I am certainly inclined 10 take
seriously. Unlike the first, it would not lavour the
attribution to Aristole of one rather than the other of two viens about the
location of a cortain semantis multiplicity. It would rather
suggest. or conjecture, that the attribution to Aristotle of either view would
involve a misconception of Aristotle's position, unless it wore accompanied by
a recognition of a certain not immediately obvious distirction.
It would be a mistake to suppose Aristotle to be holding that exists
"is signites a plurality of distinct universals and that therefore the
existential 'is' bos a plurality of meaning; it would also
he a mistake to attribute to Aristotle the view that the copulative 'is may
signify one or another of lWo precication relations therchy signifyiog a plurality
of universals, with the consequence that the copulative "is' has more than
one meaning. What Aristole is really proposing is a
separation of — the question what an U universals is,
— the question how many SIZgNZuFZiCAtIZoznS an expression
possesses. Aristotle is suggesting the possibility that a
particular expression may have only one meoning sense or content and yet be
used on different occasions to point to different universals.
It is no doubt trus that historically universals were admitted to the
realm of philisaphical disonurse in order to be itens in which the meaning of
particular expressions might consist; but this historical
fact does not establish an indissoluble connection between universals and the
meanings of linguistic expressions; and it should be modified or abandoned
should subsequent rational reflection provide reasons for adopting such a
ovurse. I am aware that the suggestion, whether advanced on
behalf of Aristotic or independently, that a distinction should be made
between, on the onc hand, the universal or universals, which either in general
or on a pasticularoccasion are pointex T by the expression, and, on the other
hand, the meaning or meanings of the expression in question, which is likely to
give rise to a sense of shock; 1 think, moreover, that
susceptibility to this sense of shock will be independent of the question
whether the person who feels it is friendly or unfriendly towards
universals. Let us consider first the reaction of one who is
friendly to universals. He will be liable to take the view that the reason
for introducing universals in the first place was primarily, indeed
exclusively, to equip ourselves with a range of items, cach of which would
serve as that which was meant, or as one of the things that was meant by
significant expressions. This is what universals do, and it
is what they are supposed to do, and they do it perfectly well; it is not
therefore in order te propose a severance of just that connection with meaning
which gives universals a raison d'être. One who is unfriendly to universals can
hardly be expected to be more sympathetic to the proposal, such a person might
be unfriendly to universals either becausc, like Quine, while he is prepared to
describe each of a multitude of expressions as being meaningtul, be is not
prepared to count as legitimate specifications of what it is that a caningful
expression means, or he is not prepared to allow that two distinct expressions
may each mean the same thing. These denials are plainly linked; if it is
legitimate to ask of two meaningful expressions, what it is that each mcans we
can hardly preveat it from being the case, sometimes, that what each means is
just the same as what the other means. Alternatively the enemy of universals
might not wish to eliminate specifications of mcaning or the possibility of
synonymy; his position is rather that an adequate account of the full range of
meaning-concepts can be provided without resort to universals. But the enemies
of universals, from whichever camp they come, may well insist that one who,
unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty to
contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will have
to allow as underlying their claim to existence. I am not sure that such
hostility to the general idea of divorcing the signification of one or more
universals from the possession of one or more meanings is as solidly founded as
initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place
of Napoleon, he might reply in two quite dilferent ways. He might say
"Certainly I do; he was born in Corsica." Altematively he might reply
"I am afraid I don't. Napolcon was born in Corsica, 1 am afraid I have
never been able to get to Corsica so I don't know the place at all." The
obvious difference between these two distinct interpretations of the question
seems to me to be plainly connected with the functioning of certain pronouns as
(a) indirect interrogatives (b) as relatives; in my example, the first reply
claims knowledge where Napoleon was born, the second claims ignorance of that
place where (in which) Napoleon was born. There are other ways of looking
at the linguistic phenomenon presentedby my example, which are not incompatible
with the way just outlined. and indeed which may tumm out to be uscful
complementaries to it. One might draw attention to a distinction between
knowledge of propositions and knowledge of things, suggesting that what the
first respondent claims is propositional knowledge, whereas, what the second
respondent disclaims is thing-knowledge; the second respondent exhibits a
certain bit of propositional knowledge but professes substantial ignorance
concerning the item to which his propositional knowledge relates. There is of
course no reason why these two states should not coexist. While we are
directing our attention to this approach, we night bear in mind that one kind
of knowledge might be dependent on the other. It might, for example, be the
case that knowing a thing a consists in the possession of a perhaps
indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all of which
are cases of propositional knowledge which relates to x; or alternatively,
knowledge of x might consist not in an indefinite supply of pieces of propositional
knowlcdge about x, but rather in the possession of a foundation or a base from
which such propositional knowledge may be readily generated. Yet a further idea
to be considered begins with the recognition that definite descriptions like
many other kinds of phrases may, within a sentence occupy either subject
position or predicate position; as some might prefer to put it, "the birth
place of Napoleon" may be used either referentially or predicatively. It
might then be suggested that in the mouth, or at least in the mind, of the
first respondent the phrase "the birth place of Napoleon" occurs
predicatively, whereas in the case of the second respondent it occurs
referentially, as, potentially at least, a subject expression. If we suppose
the phrase to occur predicatively in a given cose, it will be necessary that
one should be able to point to a mentioned or unmentioned item to which the
predicate in question might apply: then, in the case of the first respondent in
normal circumstances there will be some particular item which he thinks of as,
or believes to be, the birth place of Napoleon. The relevance of this
discussion to the topic of meaning and universals is that it may with some
plausibility be alleged that those who have invoked universals as the items in
which the meaning or meanings of significant expressions consist are guilty of
representing such a phrase as "knowing the meaning of the word 'watershed
" as referring to knowledge of an object or thing, as knowledge of
"that which" the word watershed' significs or means (where the
pronoun "which' is a relative pronoun); whereas, in fact, the phrase
plainly refers to knowing what the word 'watershed means where the
pronoun 'what' is indirectly interrogative rather than relative. The theory of
universals as meaning, then, rests on a syntactical blunder; that this is so is
attested by the fact that in principle at least the caning of an expression E,
may be identical with the meaningof the expression Ez but plainly to know the
meaning of E, is not the same as to know the meaning of Ez This attack on
the historical genesis of universals as the focal elements in a certain kind of
anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the following response. It
might not be denied that the kind of syntactical blunder, which I have been
attempting to expose, is in fact a blunder and has indeed been committed by
some who have championed the cause of universals. It is, however, a remedial
blunder which can be rectified, ultimately not only without damage, but even
with advantage to the view of universals as the primary constituents of
meaning. Once universals are admitted, they can be, and should be, thought of
and accepted as being those items which are the meanings of this or that
element of language. In the end, then, knowing the mcaning of an expression E
would emerge as knowing what E mcans, that is, as propositional knowledge
connected with interrogative pronouns rather than as thing-knowledge connected
with relative pronouns. So everything comes right in the end; and the tie
between universals and meanings cannot be put asunder. This delence of
the inviolability of the link between universals and meanings may be
ingeniously contrived, but is not, I think, irresistible. If the specification
of meanings were to provide not merely a useful mode of employment for
universals once they are recognized as being around, but rather the sole
justification and raison d'ete of the supposition that they are around, the
specification of meaning would have to be not merely something that can be
commodiously done with universals, but rather something which cannot be done or
fully done without universals. To my mind this stronger requirement cannot be
mct. There are, I think, some cases of expressions E such that knowing the meaning
of E cannot comfortably be represented as knowing, with respect to some
acceptable entity that it is that to which the description "the (a)
meaning of E" applies. I offer two examples: (1) If I were to say
"The wind is blowing in the direction of Sacramento", any norally
equipped English speaker would know the meaning both in general and on the
current occasion of the phrase *in the direction of Sacramento; that is to say
he would know both what in general the phrase means and what 1 mcant by it on
the occasion of utterance. But such cxamples of knowledge of the meaning in
general, and also the meaning relevant to a particular occasion, of a
particular phrase, so far as 1 can sec, neither requires, nor is assisted by,
the specification of an admissible entity which is to be properly regarded as
that to which the description *the meaning of the phrase 'in the direction of
Sacramento'" applics, cither senceally or on this occasion. It is unlikely
that there is such an admissible entity, the phrase 'in the direction of
Sacramento' does not seem to be one which applies to any particular entity; and
even if it were possible to justifythe claim, such a justification scems hardly
to contribute to one's capacity for knowing what such a phrase means. (2)
By a precisely parallel argument I may know perfectly well what is meant by the
phrase the inducement which I otfer you for looking after my garden', even
though I am neither helped nor hindered by the presence or absence of any
thought to the effect that there is some admissible item which satisfies the
description "the meaning of the phrase 'the inducement which I offer you
for looking atter my garden' " Before leaving this topic, I should
make two comments: first, the fact that the concction between universals and
meanings may not be inviolable does not dispense someone who wishes to modify
it from obligations to make clear just what changes he is making; second, if a
theory of meaning should fail to provide an indispensable rationale for the
introduction of universals, it might turn out to be incumbent upon a
metaphysician to offer an alternative rationale. But this question will have to
wait for another occasion. IV. Modes of Unification of Semantic
Multiplicity Let us for the moment retain an open mind on the nature of
Aristolle's views about the connection between the unification of semantic
multiplicity and the prescnce or absence of identity of meuning. Aristotle
lists a number of modes of this kind of unification which I shall consider one
by one. As one embarks on this enterprise one might well bear in mind the
possibility that the list provided by Aristotle might not be intended to be
exhaustive; and that the number and proper characterization of the modes which
do occur in Aristotle's list is sometimes uncertain. Alistotle refers to cases
in which a general term is applied by reference to a central item or type of
items as ones in which there is a single source for a contribution to a single
end. It is not clear whether he is giving a single general description or a
pair of more specific descriptions each of which applies to a different
sub-class of examples. I know no way of settling this uncertainty. The modes of
unification actually listed by Aristotle consist in (a) what 1 shall call
recursive unification in which the application of each member of a range of
predicates is determined by the conditions governing the application of a
primary member of that range, (b) what I may, with deference to G.E.L. Owen,
call focal unification (unification which derives from connection with a single
central item), (c) analogical unifiestion, in which the applicability of one
predicate or class of predicates is generated by analogies with other
predicates or classes of predicates, I shall consider these headings in order.Recursive
Unification The cases of recursive unification are primarily, though not
exclusively. mathematical in character; they are also cases in which what one
might call the "would-be" species of a generic universal stand to one
another in relations excmplifying priority and posteriority. The Platonists, so
Aristolle tells us, regarded such priority and posteriority as inadmissible
between fellow species of a single genus. Aristotle does not explicitly
subscribe to this view, but he does not explicitly reject it and is liable to
act as if he accepted it. Why should priority and posteriority stand in the way
of being different species of a single genus? Why should not different numbers
be distinct species of the genus number? In the case of numbers, End. Eih.
(121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if there were a form (universal)
signified by "number" it would have to be prior to the first number,
which is impossible; this argument might be expanded as follows: consider a
sequence of "number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness
...): such a sequence satisfies, inter alia, the following conditions. For
any x and for any n 1, x instantiates Pi entails x does not instantiae pa-'
(nor indeed any P'). For any x and for any n * 1, x instantiates P"
entails something y (* x) instantiales pr-/ If P™ = P' , no counterpart of (a), (b)
holds; so Pl is the first number. If the fulfillment of the abore
conditions is to be sufficient to establish a sequence of properties as a
sequence of number properties, then there cannot be a universal number; if
there were, it would, like any genus, be prior to each of its species, and so
prior to Pl; but since P' is the first number it cunnot have a predecessor and
so nothing ean be prior to it. There seem to be two objections. It is
by no means clear that the above conditions are sufficient to guarantee that a
sequence of properties is a sequence of number-properties. Even
if they were, one part of them would not be fulfilled in the case of Pl and
being a number; if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x, not something other
than x, will instantiate being a nuenber, a set whose cardinality is 2 itself
instantiates being a number (as a cardinality) If this route to a denial of the
existence of a generic universal number fails there are two further
possibilities. (1) One might attempt to represent conformity to a
"standard" genus-species-differentia model as being not just an
acceptable picture of situations in which a more general universal has under it
a range of subordinate universals which are its specializations, but as being
constitu. tive for such examples of the existence of the more general
universal. The slogan might be "For there to be a universal U, with
specializations U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations
with all that that entails" (or, more bricfly, "no specialization
without species"). The justification for such a claim will not be casy to
find. While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more
general universal must be independent of its specializations in that the non
emptiness of the general universal should be compatible with the emptiness of
any particular specialization (though not of course with the emptiness of all
specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. (2) One might try a
simpler form of argument. If the special cuses for the application of a general
term E, that is to say, the universals U, ... U, are united by a single
ordering relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover
every item to which E applies, and only such items, then we do not need a gencric
universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by membership
of the series S. The expression "being an instance of some universal
in the series S" is of course applicable to anything to which E is
applicable; but this expression does not even look like the name of a
gonus. Focal Unification The second mode of unification to which
semantic multiplicity may be susceptible, that of focal unification, is
discussed at length in Metaphysics IV, i (T, ii) 1003a32f., there Aristotle
brings up two of his favourite examples, the applications of the adjectives
"healthy' and 'medical'. He states that everything to which the word
"heulthy' applies is related to, in one way or another, the focal item of
health, "one thing in the sense that it preserves health, another that in
the sense that it produces it, another in the sense that it is a symptom of
health, another because it is capable of it." Similar considerations apply
to applications of the adjective 'medical', "that which is medical
is relative to the medical art, one thing being called medical because it
possesses it, another because it is naturally adapted to it, another because it
is a function of the medical art." On the most obvious interpretation of
this passage Aristotle will be suggesting that standard semantic theory will be
right in supposing the applicability of certain adjectives to particular items
depends on a relationship of such items to an associated universal, but wrong
in supposing that the relationship in question is invariably that of
instantiation; other sorts of relationship are frequently involved. There is,
however, a less obvious position which Aristotle might have been taking up;
this position would maintain with respect to universals, that the only way in
which individual items may be related to universals is that of instantiation:
that there will beOther entities which will indeed be general entities though
not universals; to them individual items may be related in a variety of ways
which are distinct from instantiation. The rolative merits of these two ideas
will be a matter for debate. This mode of unification is of special
interest in my present enquiry since Aristotle states quite plainly that this
is the mode of unification which applies 10 the semantic multiplicity connected
with being. Categorially cifferent sorts of things may all be said to be by
virtue of different kinds of connections which they have to the focal item,
which will be intimately connected with the notion of substance. This central
item might be an individeal substance or, more likely, might be the notion of
substantal type: any items which 'izzed' this type would be an individual
substance and so would exist. But non-substantial items could also be said to
be by virtue of their relationship (different in different cases) to the same
central item; some things may be said to be because they are affections of
substanee, others because they are a process towards substance, and su
forth. It is evident that Aristotle habitually thinks of the focal item
as being a universal, or at least some kind of general entity; but such
restriction is not mandatory, nothing prevents the focal item from being a
particular. Consider the adjective "French" as it occurs in the
pluases, "French citizen", "French poem", "French
professor". The following features are perhaps signilicant: (1) The
appearance of the adjective in these phrases is what I might call
"adjunctive" rather than "conjunctive" (or
"attributive"). A French poem, is not as I see it, something
which combines the separate eatures of being a poem and being French, as a fat
philosopher would simply combine the features of being fat and of being a
philosopher. "French" here occurs, so to speak, adverbially.
(2) The phrase "French citizen" standardly means "citizen of
France", while the phrase "French poem standardly means "poci in
French"; but it would be a mistake to suppose that this fact implies that
there are two (indeed more than two) meanings or senses of the word "French".
The word French" has only one meaning, namely "of or pertaining to
France"; it will, however, be what I might call 'context senstive";
we might indeed say, if you like, that while "French" has only one
meaning or sense, it has a variety of meanings-in-context; relative to one
context, "French" means "of France" as in the phrase
"French citizen", whereas relative to another context
"French" means, "in the French language" as in the phrase
"French poem". Whether the focal item is a universal or a particular
is quite irrelevant to the question of the meaning of the related adjective;
the medical art is no more the meaning of the adjective 'medical', as France is
the meaning of the adjective 'French'. As a concluding observation I may remark
that while the attachment of the context may well suggest an interpretation in
context of a word, it need not be the case that suchsuggestion is indefeasible.
It might be for instance that "French poem" would have to mean
"poem composed in French" unless there were counter indications; in
which case, perhaps, the phrase might mean "poem composed by a French
competitor" (in some competition). For the phrase "French
professor" there would be two obvious meanings in context; and
disambiguation would have 10 depend on a wider linguistic context or on the cireumstances
of utterance. Analogical Unilication I turn now to what is possibly
the most baffling of the ways explicitly suggested by Aristotle as being those
in which what I am calling USM may arise. These will be cases in which the
application of an epithet to a range of objects is accounted for by analogy
detectable within that range; more explicitly to analogies between the specific
universals which determine the application of the epithet, or (perhaps) berween
the exemplifications of those universals by this or that type of object. More
explicitly to analogies between the specific universals U, and Uz etc., which
determine the application of the epithet, or (perhaps) between the
exemplifications of U,, Uz ete., by items of the sorts ly. lo etc., The
puzzling character of Aristotie's treatment of this topic arises from a number
of different factors. First there are two things which Aristotle himself might
have done to aid our comprehension. He might have given us a firm list of
examples of epithets, the application of which to a given range of objects is
to be accounted for in this way; alternatively, he might have given us a
reasonably clear characterization of the kind of accounting which analogy is
supposed to provide, leaving it to us to determine the range of application of
this kind of accounting. Unfortunately he does neither of these things; he
offers us only the most meagle hints about the way in which analogy might unify
the various applications of an epithet; we are told, for example, that as sight
is in the eye, so intellect is in the soul with the implicit suggestion that
this fact accounts for the application of the word 'see' both to cases of
optical vision and cases of intellectual vision, and he also suggests that
analogy is responsible for the application of the word 'calm' both to
undisturbed bodies of sea water and to undisturbed expanses of air. Such
offerings do not get us very far, furthermore, not surprisingly, where
Aristotle seems to fear to tread the commentators are most reluctant to plant
their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion comcs from Ross who
suggests as Aristotle's view that the application of the word 'good' is
attributable to the fact that within onc category things which are good are
related to things in general belonging to that category in a way which is
analogous to the way in which good things in some second category are related
to the general run of things which belong to that second category. Apart from
obscurity in thepresentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted
something which Aristotle himself does not tell us, namely that the application
of the epithet 'good' is one exemplification of unification which is the
outcome of analogy: Ross's suggestion about 'good' would, moreover, be at best
only a description of one special case of analogical unification, and would not
give us any general account of such unification. I might add that little
supplementary assistance is derivable from those who study general semantic
concepts; such persons seem to adhere to the principle that silence is golden
when it comes to discussion of such questions as the relation between analogy,
metaphor, simile, allegory and parable. So far as Aristotle himself is
concerned it seems fairly clear to me that tie primary notion behiad the
concept of analogy is that of 'proportion'. This notion is embodied, for
example, in Aristotle's treatment of justice. where one kind of justice is
alleged to consist in a due proportion between return (reward or penalty) and antecedent
desert (merit or demerit) but it remains a mystery how what starts life as, or
as something approximating to, a quantitive relationship gets converted into a
not-quantitive relation of correspondence of allinity. It looks as if we might
be thrown back upon what we might hope to be inspired conjecture. I take
as my first task the provision of an example, congenial to Aristotle, of the
unification by analogy of the application to a range of objects of some
epithet. I shall expect this to involve the detection of analogical links
between the exemplifications of the varicty of universals which the epithet may
be used to signify. My chosen specimen is the verb grow. In this case a number
of different kinds of shifts might be thought of as possessing an analogical
unification. One of these would be examples of shifis in respect of what might
be termed syntactical metaphysical category. A substance, indeed a physical
substance like a lump of wax or a mass of metal, might be said to grow; and it
would be tempting here to suggest that the relevantly involved universal, that
of increase in size or getting larger, provides the toundational instance of
the signitication of a universal by the word "grow'; we have here, so to
speak, the 'ground-floor' meaning of the verb. But not only the physical
substance itself but the various accidents of the substance may also be said to
grow; not only the piece of wax but its magnitude, some event or process in its
history, its powers or causal efficacy and its aesthetic quality (beauty) might
each be said to grow; and it seems not unplausible to suggest that though
growth on the part of these non-substantial accidents might be different, and
more or, again, less boringly connected with growth on the part of the
substance, there will always be some kind of correspondence or analogical
connection between growth in the case of a non-substantial item and growth in
the case of a substantial item. Another and different kind of calegorial
variation may separate some of the universals which the word "grow'
may be used to signify from others; these will be connected withdifferences in
the sub-categories within the category of suistance within which fall different
sorts of entitics which may be said to grow; different universals may be
signified by sonicone who speaks of a plant as growing and by someone who
speaks of a human being as growing, and the confection between these diverse
realizations of growth may rest on analogy. In what is called the growth of a
plant, internally originated increase in size may occupy a prominent place,
whereas in the case of a buman being the kind of development which may be
involved in growth may be much more varied and comples; the link between the
two distinct universals which may be signified might be provided by analogy
between the roles which such changes fulfill in the development of the very
different kinds of substances which are being characterized. No doubl many
further kinds of analogical connection would emerge within the general practice
of attributing growth. My next endeavour will be an attempt to supply
some general account of the way in which the presence of analogy may serve to
unify semantic multiplicity; and if such an account should be found to offer
prospecis of distinguishing analogy from other concepts, particularly metaphor
which belongs to the same general family, that would be a welcome aspect of the
account. It is my idea that in metaphorical description a universal is
signified, which though distinct from that which underlies the literal meaning
of an epithet is nevertheless recognizably similar to that literal
signification I come now to the notion of analogy itself. I shall start
by considering items any one of which may be called an S,; I shall initially
suppose that being an S, consists in belonging to a substantial type or kind,
S,. though that supposition may be relaxed later. My first move will be to
assume that being an S, consists in being subject to a systern of laws which
jointly express the nature of the type or kind Si; and further that these laws,
which furnish the central theory of S,, will all be formulable in terius of a
finite set of S,-central propertics (let us say P, to P,); each law will
involve some ordered extract from the central set, and their totality will
govern any tully authentic Sy. This totality may well not include all the laws
which apply to S,: but it does include all the laws which are relevant to the
identity of Sy, all the laws which determine whether or not a particular item
is to count as an 5,- Let us next consider not merely things each of
which is an S,, but also things each of which is an Sz; it is to remain at
least for the moment an open question whether or not the typeS, is identical
with the type S1. 1 assume that, as in the case of S,, membership of S, is
determined by conformity to a system of laws relating to properties which are
central to S2. I shall symbolize these properties by the devices Or ... Q.. We
now have various possibilities to consider. The first is that every law which
is central to the determination of Sz is a mirror image of a law which
iscentral to S,; and that the converse of this supposition also obtains. To
this end we shall assume that the properties which are central to being an $,
are the properties O, through Os; and that if a law involving a certain ordered
extract from the set P, through P, belongs to the central theory of Sto a law
involving an exactly corresponding ordered extract from the set O, through ,
will belong to the contral theory of Sa; and that the same holds in reverse. In
that case, we shall be in the position to say that there is a perfect analogy
between the central theories of S, and Sz; and in that case, it may also be
tempting to say that the types S, and S, are essentially identical. We should
recognize that if we yield to this temptation we are not thereby forced to say
that Sy and S, are indistinguishable, they might, for example, be differently
related to perception, only one of them (perhaps) being accessible to sight; we
shall only be forced to allow that essentially, or theoretically, the types are
not distinct; how that is to be interpreted will remain to be seen. The
possibility just considered is that of a total perfect analogy between the
central theories of S, and Sa. There is also, however, the possibility of a
partial pertect analogy between S, and Sz. That is to say pait of the central
theory of one type (say S,) may mirror the whole of the central theory of Sz,
or again may mirror some part of a central theory of Sz. In such circumstances
one might be led to say (in one case) that the type S, is a special case of the
type S,; or (in the other case) that the types S, and S, both fall under a
common super-type, determined by the limited area of perfect analogy between
the central theories of S, and Sz. A third possibility will be that no perfect
analogy, either total or partial, exists between the two central theories; the
best that can be found are imperfect analogies which will consist in laws
central to one type approximating, to a certain degree, with the status of
being analogues of laws central to the other. At this stage, I would
propose a relaxation in the characterization of the signification of such
symbols as 'S!', 'Sz etc., which till now I have been regarding as signifying
substantial types or kinds, reference to which is made in more or less
regimented discourse of a theoretical or scientific sort. I shall now think of
such symbols as relating to what I hope might be legitimately regarded as
informal precursors of the aforementioned substantial types, as expressing
concepts of one or other classificatory sort, concepts which will be deployed
in the unregimented descriptions and explanations of pre-theoretical. Examples
of such unregimented classifica-tory concepts might be the concepts of an
investor, a doctor, a vehicle, a confidante, and so on. I would hope that in
many ways their general character might run parallel to that of their more
regimented counterparts. In particular, one might hope and expect that
their nature would be bound up with conformity to a certain set of central
generalitics (platitudes, truisms, etc.); to be an investor or a vchicle will
be to do a sufficientnumber of the kinds of things which typically are done by
investors or vehicles. One might expect, however, that the varicty of possible
forms of generalization might considerably exceed the meagre armament which
theoretical enquirers normally permit themselves to employ. One might also hope
and expect that the generalities which would be expressive of the nature of a
particular classificatory concept would be formulable in terms of a limited
body of features which would be central to the concept in question. This
material might be sufficient to provide for the presence from time to time of analogy,
at least of imperfect analogy, between scucralities which aro expressive of
distinct classificatory concepts. When they occur, such analogies might be
sufficient to provide for semantic unity in the employment of a single epithet
to signify dilferent classificatory concepts; and this semantic unity, in turn,
might be sufficient to justify the idea that in such cases the expression in
question is used with a single lexical meaning. Conclusions I
conclude the presentation of my suggestions about the interpretation of the
notion of analogy as a possible foundation for semantic unity with two
supplementary comments. The first is that there scems to be a good ease for
supposing that anyone who accepts this account of analogy-based unity of meaning
is not free to combine it with a icjection of the analytid synthctic
distinction. The account relies crucially on a connection between the
application of a particular concept and the application of a system of laws or
other generalities which is expressive of that concept, and, this in tum,
relies on the idea of a stock of further concepts, in terms of which these laws
or generalitics are to be formulated, being central to the original concept.
But it seems plausible, if not mandatory, fo suppose that such contrality
involves a non-contingent connection between the original concept and the
concepts which are said to be central to it, a connection which cannot he
admitted by one who denies the analytic/synthetic distinction. So either one
accepts the analytic/synthetic distinction or one rejects at least this account
of analogy-based semantic unity. I make no attempt here to decide between these
alternatives. Ihe second comment is that matcrial introduced in my
suggested claboration of the notion of unalogy, particularly the connection
between concepts and conformity to laws or other generalities, may serve to
provide a needed explanation and justification of the initial idea that the
applicability of a single defining formula, couched in terms of the ideas of
genus, spocies, and differentia is a paradigmatic condition, if not an
indispensable condition, for identity of meaning. We might, for a start, agree
to treat a situation in which the applicability of an epithet to an item i,
rests on a conformity to exactly the same laws or generalities as does
itsapplication to item iz, as being a limiting case of partial perfect
analogy. Situations in which no icinterpretation at all is required may
be treated as limiting cases of situations in which, though reinterpretation is
required. one is available which ochieves partial perfect analogy. As one might
say, a law is perfectly analogous with itself. Situations, then, in which an
epithet applies to a range of items solely by virtue of the presence of a
single universal, and so of a single set of laws, may be legitimately regarded
as a specially exemplary instance of a kind of unity which is required for
identity of meaning. V. Some Larger Issues Both a proper assessment
of Aristotle's contribution to metaphysics and the theory of mcaning and
studies in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat less
localized attention to questions about the relation between universals and
meaning than has so far been visible in my rellections. I have it in mind to
raise not the general question whether, despite the Nominalists, a theory of
meaning requires universals (to which I shall for the moment assume an
affirmative answer), but rather the question in what way universals are to be
supposed to be relevant to meaning. Consideration of the practices of
latter-day lexicographers, so far from supporting a charge that, at least on my
interpretation of him, Aristotle has proposed an illegitimate divorce between
universals and mcaning suggests that it would be proper to go a deal further
than did Aristotle himself in championing such a divorce, There will be many
different forms of connection between the varicty of universals which may be
signified by a non-equivocable expression beyond that countenunced by the
tradition of Theory of Definition, and even perhaps beyond the extensions to
that theory envisaged by Aristotle himself. These will include some forms of
connection like those involved in metonymy and synecdoche, recognized by later
grammatical theorists, and no doubt others as well. It would, I suggest, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modem
dictionary, with a view to constructing an inventory of these various modes of
connection. Such an investigation would, I suspect, reveal both
that in a given case the invocation of one mode of concction may be subordinate
and posterior to the invocation of another, and also that there is no
prescribed order or limitation of order which such invocations must observe. I
suspect, also, that it might emerge that the question whether variations of
meaning are thought of as synchronie or diachronic has no beating on the nature
of the uniting connections. The same forms of connection will be available in
both cases, and these in turn may well befound to correspond with the range of
different figures of speech which conversational practice may typically cmploy.
(4) Should this conjecture turn out to be correct, the underlying explanation
of its truth might, I would guess, run along the following lines.
Rational human thought and communication will, in pursuit of their various
parposes, encounter a boundless and unpredictable multitude of distinct
situations. Perhaps unlike a computer we shell not have, ready made, any vast
altay of forms of description and explanation from which to select what is
suitabie for a particular occasion. We shall have lo rely on our rational
capacities, particularly those for imaginative construction and combination, to
provide for our needs as they arise. It would not then be surprising if the
operations of our thoughts were to refleet, in this or that way, the character
of the capacities on which thought relies. I have to confess to only the
haziest of conception bow such an idea might be worked out in detail
of any of its species. To show that exist possesses not merely
semantic multiplicity, but unified semantic multiplicity, we shall need a
further igument which 1 shall endeavour to supply. Argarer A2 By
the preceding argument A1, an item exists just in case it belongs te some
particular category C (c.g., Substance, quality, quantity, eic.) If
category C is a catogory other than a substance, then an item x can be a C
(fall under C) only if x is a C of some substance y. This thesis can be seen as
an application of a version of the doctrine of universalia in se. a version
which demands that the existence of a universal requires not just the
possibility but the actuality of an item which instantiates that universal This
thesis, though not my justification of it, seems to be enunciated in
Metaphysics IV. ii. 1003a7. Being a C of some substance y which instantiates C
entails being a C of something y which exists in that sense (interpretation) of
'exist which is appropriate for substances. By hypothesis, for a substance to
exist is for it to be a substance. So substancial existence' is prior to, and
presupposed by, cach forni of 'non-substantial existence' (3) So the set of
ways in which 'esistence is said are united byapproprate relanon to primary
(substantial) being, and so "exist' exhibits unified semantic
multiplicity. I hope that the twin arguments, which I have presented hase
both a recognizable allinity with philosophical positions which Aristotle is
known 1o have lickd, and also at loast a superficial charm. They do, however,
have their drawbacks both from a historical and from a conceptual point of
vicw. My cument thoughts with regard to the first of these two aspects have
been greatly influenced by my colleague Alon Code. A crucial passage for consideration
is Metapitysics V, vi (4 7), 1017a23-31, part of the chaptes devoted to what is
(being) in the "philosophical lexicon" contained in the
Metaphysics. 'There, Aristolle says, it seems that whatever things are
signilied by the "foms of predication" (i.e. presumably the
categories), are said to be in themselves (per se, kath' auta); 'being' has as
many significations as there are forms of predication. Since predieates
sometimes say what a thing is, sometimes what it is like, sometimes how much it
is, (and so on) there is a signification of 'being' corresponding to each of
these. He concludes with the remark that there is no difference between
"man walks (flourishes)" and "man is walking
(Gourishing)". (a) The obvious interpretation of the last remark is
that the appearance of vert-forms like "walks' or 'Bourishes' create no
difficulty, since they con be replaced by expressions in canonical for like 'is
walking' or "is flourishing'; and if the latter expressions are regarded
by Aristoile as canonical in form it is because the uses of eindi
("being') whose multiplicity he is at least at his point discussing are
not existential but copulative. Owen, though he recognizes [ASO p. 82 n| that
Aristotle does on occasion admit categorial variation in the sense of the
copulative 'is. evidently is unwilling to allow that Anstotle is primarily
concerned here with the copulative "is'; so he rather strangely
interprets, the last remark (1017a27-30) as alluding to semantic multiplicity
in the copula as being (supposedly) a consequence of semantic multiplisity in
the existential 'is'. This interpretation seems difticult to
detend. (b) When Aristotle says that predicates sometimes say what a
thing is, sometimes what is it like (its quality), sometimes how much it is
(its quantity) and so on, he seems to be saying that if we consider the range
of predicates which can be applied to some item, for example to a substance
like Socrates or a cow, these predicates are categorially various, and so the
uses of the copula in the ascription of these predicates will undergo
corresponding variation. But in the immediately preceding sentence, Aristotle
has connected the semantic multiplicity in the copula not with variation
between predicates of one subject, but with variation between essential (per
se) predications upon different (indeed categorially different) subjecis (such
predications as "Socrates is a man", "Cambridge blue is a colour
(a blue, a blue colour) *). A desire to hannonize these statementsleads me to
wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula exhibits
semantic multiplicity which corresponds to categorial differences between
different statements about one subject, for example, Socrates, but also that
dis semantic multiplicity is attributable to a multiplicity in the notion of
essential being; the signification of 'is varies between (i) "Socrates is
a man" (ii) "Cambridge blue is a colour" (ili) "A weight of
two pounds is in magnitude". To voice my suspicion more explicitly: it
might be Aristotle's view that if (a) "Sociates is F" is an
occidental (non-essential) predication, (b) "F" signifies an item in
category C, and (c) "has" expresses the converse of Aristotle's
relation of inherence (presence in), deen the logical form of the proposition
Socrates is F may be regarded as expressed by "Socrates has something
which is. F" where 'is'. represents a sense of 'is' (of 'is essentially')
which correspoads to category C. The copula in such cases expresses the
logical product of a constant relation expressed by 'has' and a categorially
variant relation expressed by 'is' ('is essentially'). These
predominantly scholarly murmurs agoinst the 'reccived' vicw that Aristotle
regards existential statements (propositions) as the habitat of semantic
multiplicity are not the only possible kinds of dissent. A different kind of
complaint, against the viability of the position which I have been treating so
far as if it were Aristotle's rather than against the suggestion that he in
fact held it, would urge the untenability of the thesis, supposedly a
foundation of his position that existentials are a particular type of subject
predicate statements. 11 is possible (1 am not certain) that Owen voices
something like this charge in ASO when he distinguishes single star and
double-star existence. One form of such an objection would be that
"goats mumble" , whether treated as a way of saying "goats
always mumble" or saying "goats usually mumble", or of
saying "goats sometimes mumble", or as being indeterminate between
these alternatives, has to be supposed to presuppose the existence of goats.
This will be attested both by intuition, and by a need to extend to all
interpretations a feature which is demanded for universal and particular
statements, in order to escape ditficulties which arise in connection with the
Square of Opposition. To suppose "goats exist" to be analogous to
"goats mumble", would be to suppose that "goats exist"
presuppose that goats exist; or to put it another way, the truth of "goats
exist" is a necessary precondition of its being enher tre or faise that
goats exist. This is an absurdity. It seems to me that Aristotle can be
defended against this attack. To begin with, the invocation of a semantic
relation of presupposition is not the only recourse when one is faced with
troubles about the Square of Opposition; one might, for example, try to deploy
a pragmatic notion of presupposition which would not generate the alleged
absurdity. But a more sericus defence might suggest that Aristotle has more than
one method of handling existentials; that there are indeed two such
methods,both subject-predicate in character, which when combined avoid the
churge. In Metaphysics VIII, in; 1042h100., where the primary topic seems 10 be
what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons of
sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows, and indicates ways of giving quasi definitions
of a variety of sensible objects, such as threshold and ice, which contain
analogues of genus and differentia. At this point, almose parenthetically, he
gives a pattern of analysis for existentials about such things: the pattern
consists (it seems) of the sequence some + genus* + l: + differentia*; c.g., "Some
water is frozen" (an analysand for "ice exists") and "A
stone is situated in threshold position" (an analysand for "a
threshold exists"). We have, then, for certain existentials a definiens in
subject-predizate form which by utilizing the elements in definitions,
eliminates the word 'exists' altogether. I would suggest, on Aristotle's behalf
that this climinative form could be employed lo analyst general existentials,
like "ice exists" , "gonts exist", while the category
citing forms. like Socrates is a substance could be used to analyse
singular existentials, like "Socrates exists". B. Copulative
Being and Semontc Mutiplicity My strategy for an attempted presentation
of in argument in support of the hypothesis that unified semantic multiplicity
is to be located in the copula (or in a sub-tange of examples in which
"be' is used as a copula, viz., cases of acedental predication) will be to
put forward as a preliminary a partial sketch of a theory of categories, which
I rogard as being in the main Aristotelian, to comment on some points of
interest in that sketch, and finally to use it as a basis for the proposed
argument. My sketch will depast from Aristotle's own position in one or, two
respecis, thereby depicting. I think, i somewhat improved theory, and it will
incorporate what seems to be a conspicuous excusion of his theory, though one
which, so far as I can see, he might well have accepted without detriment to
his account. My main hope is to put forward an outline of an account of
categories which is overtly more systematic than the assemblage of dicta which
one may extract from Aristotle's writings (L) I start, much as Aristotle
did in Caiegories, by distinguishing two Capital Predication Relations. My
relations, which I shall call "izzing' and "hazzing', are
approximately the converses, respectively, of his relations being said of and
being in (a subject); x izees (hazzes) y approximately iff y is said of (y is
present in) x. I shall use the upper case letters 1 and 11 10 symbolize these
relations, I shall begin by listing some of the formal properties which I wish
to assign to these relations. I may remark that in one or two cases there seems
to be options. Izzing is reflexive (Vxix izzes x), Non-symmetrical
(symmetry-neutral), and transitive. Hazzing, on theother hand, is ineflexive,
either intransitive or transitivily-neutral (depending on which view is taken
of an operation which I shall mention in a moment), and (i think) asymmetrical.
In all cases, if an individual x izzes y, then y is essential to x in the sense
that it x were not to izz y, then x would not (or would no longer) exist. It
is, however, certainly not true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y
is essential to its existence; indeed, I am inclined to think, though 1 am not
wholly confident that this is not truc in any casc. I am disposed to accept the
following "mised" law. (0) 11 x I y and y H z, then x Hz; the
acceptability of this law would depend on the idea that a non individual y
hazzes something z ilt [of necessity] every individual falling under y (that is
every indivicual that izzes y) hazzes 2. 1 am not disposed to accopf the
"mixed" law. (ii) If x H y and y lz, then x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals (in a somewhat technical sense of individual explained
below); in which case, l might also espouse the idea that the copula can be
analyzed in terms of the disjunction of & l y and x H something z which I
y. But this procedure could easily be relaxed. (2) Sone definitions can
now be given.' It will be noted that, unlike Aristotle, 1 hare made izzing
reflexive, so some of my definitions must differ from his, since I cannot
claim, as le did in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance.
The debnitions will run as follows: I is an individual iff nothing other than
x izzes x x
is a primary individual iff x is an individual and nothing hazzes x. x is
a primary substantial (x is in the category of "substance") iff sune
primary individual izees x. x is il secondary substance ig & is a primary
substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y and y izzes x. y is
predicable of x iff either x izzes y or & huzzes something z which izzes y.
(We may compare this last definition with my carlier suggestion of the analysis
of the copula.) (3) And y will be a primary element in some category other than
that of substantials just in case there is a primary individual x [an
individual which is a primary substantiall which hazzes something z which in
tum izzes y (this allows for the possibility that z may be identical with y);
but obviously, in the case of such 'forcign' predications a nethod will be
needed for determining which 'foreign' category is involved as being the
category of the predicated item y. Here it must be admitted that Aristotle's
offering is less than fully satisfactory. We can atiempt to make use of the
diflerent one-word interrogatives which can be extracted from ' An extended
treatacot of my views about izzing and hazzing can te lamd in Alan Code,
"Aristotie: Essence and Accident" in Richard Grandy und Richard
Wiarner (eds.). Pludosophicol Grounds of Rationality: Insentions,
Calegories, Ends (Oxlord: Oxford University Y'ress. 1966).Anstotle, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives; but it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, secm to escape this
programme), nor is it clear what the rational basis would be for such a list of
questions. And while Aristotle says much that is interesting about some
particular categories, his attempts, for example in the cases of quantity and
quality, to pick on primary distinguishing marks are neither clear nor clearly
correct. Fortunately, however, for my present purposes, such shortcomings do
not matter; it will be sufficient for me to assume the availability of some
discriminating procedure (perhaps some furtirer development of the
'interrogatives method) since my main oracern is with the consequences of a
scheme involving some procedure of such a cort (4) At this point my
sketch incorporates the previously mentioned extension of Aristotle's thcory of
categories. I assume that there is an operation (which I shall call
"substantialization) which, when appled directly to individuals which
belong to a con-substantial category, relocates them (or counterparts of them)
in a non-primary division of the category of substantials, thereby instituting
or licensing the iclocated items as further subjects of hazzing; the items
hazzed by them will inhabit non-primary divisions of categories other than that
of substantials. Qualities of substances, for example, might be relocated as
non primary substantials, thereby becoming subjects which hazz. (soy) fusther
qualitatives of quantitatives, or whatever: that is to say. inhabitants of a
non-primary division of this or that non-substantial category. So the category
of qualitatives may include qualities of substances, qualities of
substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and so
without any fixed limit. The scheme, as l envisage it: (a) would, provide for
substantialization with respect to some, but not necessarily to all, items
which initially belong to some non-substantial category; some categories,
however, might be inebigible for the application of substantialication, and in
other categories it might be that only sub-categories would be eligible for
substantialization; (b) would ensure that substantialization went hand-in hand
with beooming a subject of hazzing; but (e) would not guarantee that
substantialiced items would hazz further items in every non-substantial
catessory. The scheme as 1 have set it out is absirace of 'mathematical'
in character: and it would be necessary to make sure that it could have
application to concrete cascs. It might also, even if concretely applicable, be
oaly partial in character; it might, for example, provide for one kind of
category (say "logical categories'), but leave other kinds of
categories, like sensory categories, unprovided for. But if some version of it
were to prove viable, that would generate several philosophical dividends.(l)
The scheme would leave room in more than one way lor sub. categorial
diversities within a given overall entegory, (a) There might be distinctions
ictween, for cxample, qualities of substances, qualitics of quantities of substances,
qualities of quantities of actions of substances, and so forth. All of these
specifie classes would fall within a general category of quality: and there
would be opportunity to legislate (if that should be desirable) against any
item's belonging to more than one sub-division. (b) Within an already
discriminated category or sub-category there might be a categorial distinction
between substantializable and non-substantialicable items. (2) There will
be room (again should it seem otherwise desirable) 1o adopt a cruerion of
realiy distinct frem the perhaps increasingly cedious Quinian condition of
being "quantifiable over" * One might, for example,
insist that reality attaches, or full reality attaches, only to items which
besides being izzers, being izzed, and being huzzed, are themselves haziers
(that is, are susceptible to substantialication). (3) Since it cannot be
assumed that a non-primary substantial will receive predicables in every
non-substantial category, there is room for distinctions of richness between
the range of categories from which predicobles apply to one huzzer, and that
from which predicables apply to another; and these variations in
predicationable richness could be used as a measure of degree of reutty (the
richer the realer, with primary substantials at the topi. III. Semantic
Multiplicity and Mulliplicity of Meaning It is now time to take stock. I
have discussed two different suggestions about the possible location of
semantic multipticity associated with the notion of being. One would lie ta the
range of maximally general specitications of the notion of existence (of the
use of the verb to be' to signify existence); the other would lie in the use of
the copula to signify different predication relations. Both suggestions seem to
have solid Aristotelian foundations; the categorial multiplicity of the term
'exist' and the distinction between different fonns of predication relations
are both well-established Aristochian docirines. So far, then, there might seem
little room for a preference of one suggestion to the other. There are,
however, two lines of reflection which in one way or another might upset this
equilibrium. The first line of reflection would allow that Aristotle or an
Aristotelian might have good reasons for secking two, rather than merely one,
predication-relation, reasons perhaps conaected with intuitively acooptable
restrictions on the scope of transitivity, and with a desire to block such
unwanted inferential moves as "Socrates is white, white is a colour, so
Socrates is a colour". But it will remain true that nocharacterization hos
been given of the concept of a predication-relation; and though certain formal
properties may have been assigned to izzing and hazzing, it is not clear that
these formal properties would by themselves be adequate guides for someone
wanting to be told how to apply the terms izzing' and luzzing' in particular
cases. Nor is it clear whot extra formal supplementation could he provided, one
would hardly suppose, for example, such relational terms to be susceptible of
ostensive definition. It may then be that these relations do not (and
presumably cannot) have a readily discernible character, a fact which if not a
blemish at least creates a problem. It is possible then that despite initial appearances
the notion of a predization-relation is not well-defined, and indeed that
apparent examples of such relations are illusory. This line of reflection then,
might confer better survival chances upon the first of the two suggestions here
dstinguished. I am not sure how seriously to take this line of
reflection. The second line of reflection, however, is one which I am
certainly inclined 10 take seriously. Unlike the first, it would not lavour the
attribution to Aristole of one rather than the other of two viens about the
location of a cortain semantis multiplicity. It would rather suggest. or
conjecture, that the attribution to Aristotle of either view would involve a
misconception of Aristotle's position, unless it wore accompanied by a
recognition of a certain not immediately obvious distirction. It would be a
mistake to suppose Aristotle to be holding that the existential "is
signites a plurality of distinct universals and that therefore the existential
'is' bos a plurality of meaning; it would also he a mistake to attribute to
Aristotle the view that the copulative 'is may signify one or another of lWo
precication relations therchy signifyiog a plurality of universals, with the
consequence that the copulative "is' has more than one meaning. What
Aristole is really proposing is a separation of the question what universals
ure, or may be, signified by a particular capression, from the question how
many meanings that expression possesses. He is suggesting the possibility that
a particular expression may have only one meoning and yet be used on different
occasions to signify different universals. It is no doubt trus that
historically universals were admitted to the realm of philisaphical disonurse
in order to be itens in which the meaning of particular expressions might
consist; but this historical fact does not establish an indissoluble connection
between universals and the meanings of linguistic expressions; and it should be
modified or abandoned should subsequent rational reflection provide reasons for
adopting such a ovurse. Universals and Meaning I am aware that the
suggestion, whether advanced on behalf of Aristotic or independently, that a
distinction should be made between, on the onc hand, the universal or
universals, which either in general or on a pasticularoccasion are signified by
the expression, and, on the other hand, the meaning or meanings of the
expression in question, which is likely to give rise to a sense of shock; 1
think, moreover, that susceptibility to this sense of shock will be independent
of the question whether the person who feels it is friendly or unfriendly
towards universals. Let us consider first the reaction of one who is friendly
to universals. He will be liable to take the view that the reason for
introducing universals in the first place was primarily, indeed exclusively, to
equip ourselves with a range of items, cach of which would serve as that which
was meant, or as one of the things that was meant by significant expressions.
This is what universals do, and it is what they are supposed to do, and they do
it perfectly well; it is not therefore in order te propose a severance of just
that connection with meaning which gives universals a raison d'être. One who is
unfriendly to universals can hardly be expected to be more sympathetic to the
proposal, such a person might be unfriendly to universals either becausc, like
Quine, while he is prepared to describe each of a multitude of expressions as
being meaningtul, be is not prepared to count as legitimate specifications of what
it is that a caningful expression means, or he is not prepared to allow that
two distinct expressions may each mean the same thing. These denials are
plainly linked; if it is legitimate to ask of two meaningful expressions, what
it is that each mcans we can hardly preveat it from being the case, sometimes,
that what each means is just the same as what the other means. Alternatively
the enemy of universals might not wish to eliminate specifications of mcaning
or the possibility of synonymy; his position is rather that an adequate account
of the full range of meaning-concepts can be provided without resort to
universals. But the enemies of universals, from whichever camp they come, may
well insist that one who, unlike them, is disposed to bring in universals is
not at liberty to contemplate divorcing them from that connection with meaning
which he will have to allow as underlying their claim to existence. I am
not sure that such hostility to the general idea of divorcing the signification
of one or more universals from the possession of one or more meanings is as
solidly founded as initially it appears to be. If I ask someone whether he
knows the birth place of Napoleon, he might reply in two quite dilferent ways.
He might say "Certainly I do; he was born in Corsica." Altematively
he might reply "I am afraid I don't. Napolcon was born in Corsica, 1 am
afraid I have never been able to get to Corsica so I don't know the place at
all." The obvious difference between these two distinct interpretations of
the question seems to me to be plainly connected with the functioning of
certain pronouns as (a) indirect interrogatives (b) as relatives; in my
example, the first reply claims knowledge where Napoleon was born, the second
claims ignorance of that place where (in which) Napoleon was born. There
are other ways of looking at the linguistic phenomenon presentedby my example,
which are not incompatible with the way just outlined. and indeed which may
tumm out to be uscful complementaries to it. One might draw attention to a
distinction between knowledge of propositions and knowledge of things,
suggesting that what the first respondent claims is propositional knowledge,
whereas, what the second respondent disclaims is thing-knowledge; the second
respondent exhibits a certain bit of propositional knowledge but professes
substantial ignorance concerning the item to which his propositional knowledge
relates. There is of course no reason why these two states should not coexist.
While we are directing our attention to this approach, we night bear in mind
that one kind of knowledge might be dependent on the other. It might, for
example, be the case that knowing a thing a consists in the possession of a
perhaps indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all
of which are cases of propositional knowledge which relates to x; or
alternatively, knowledge of x might consist not in an indefinite supply of
pieces of propositional knowlcdge about x, but rather in the possession of a
foundation or a base from which such propositional knowledge may be readily
generated. Yet a further idea to be considered begins with the recognition that
definite descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence
occupy either subject position or predicate position; as some might prefer to
put it, "the birth place of Napoleon" may be used either
referentially or predicatively. It might then be suggested that in the mouth,
or at least in the mind, of the first respondent the phrase "the birth
place of Napoleon" occurs predicatively, whereas in the case of the second
respondent it occurs referentially, as, potentially at least, a subject
expression. If we suppose the phrase to occur predicatively in a given cose, it
will be necessary that one should be able to point to a mentioned or
unmentioned item to which the predicate in question might apply: then, in the
case of the first respondent in normal circumstances there will be some
particular item which he thinks of as, or believes to be, the birth place of
Napoleon. The relevance of this discussion to the topic of meaning and
universals is that it may with some plausibility be alleged that those who have
invoked universals as the items in which the meaning or meanings of significant
expressions consist are guilty of representing such a phrase as "knowing
the meaning of the word 'watershed " as referring to knowledge of an
object or thing, as knowledge of "that which" the word watershed'
significs or means (where the pronoun "which' is a relative pronoun);
whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing what the word
'watershed means where the pronoun 'what' is indirectly interrogative rather
than relative. The theory of universals as meaning, then, rests on a
syntactical blunder; that this is so is attested by the fact that in principle
at least the caning of an expression E, may be identical with the meaningof the
expression Ez but plainly to know the meaning of E, is not the same as to know
the meaning of Ez This attack on the historical genesis of universals as
the focal elements in a certain kind of anti-nominalistic theory of meaning,
might encounter the following response. It might not be denied that the kind of
syntactical blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a
blunder and has indeed been committed by some who have championed the cause of
universals. It is, however, a remedial blunder which can be rectified,
ultimately not only without damage, but even with advantage to the view of
universals as the primary constituents of meaning. Once universals are
admitted, they can be, and should be, thought of and accepted as being those
items which are the meanings of this or that element of language. In the end,
then, knowing the mcaning of an expression E would emerge as knowing what E
mcans, that is, as propositional knowledge connected with interrogative
pronouns rather than as thing-knowledge connected with relative pronouns. So
everything comes right in the end; and the tie between universals and meanings
cannot be put asunder. This delence of the inviolability of the link
between universals and meanings may be ingeniously contrived, but is not, I
think, irresistible. If the specification of meanings were to provide not
merely a useful mode of employment for universals once they are recognized as
being around, but rather the sole justification and raison d'ete of the
supposition that they are around, the specification of meaning would have to be
not merely something that can be commodiously done with universals, but rather
something which cannot be done or fully done without universals. To my mind
this stronger requirement cannot be mct. There are, I think, some cases of
expressions E such that knowing the meaning of E cannot comfortably be
represented as knowing, with respect to some acceptable entity that it is that
to which the description "the (a) meaning of E" applies. I offer two
examples: (1) If I were to say "The wind is blowing in the direction
of Sacramento", any norally equipped English speaker would know the meaning
both in general and on the current occasion of the phrase *in the direction of
Sacramento; that is to say he would know both what in general the phrase means
and what 1 mcant by it on the occasion of utterance. But such cxamples of
knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant to a
particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which
is to be properly regarded as that to which the description *the meaning of the
phrase 'in the direction of Sacramento'" applics, cither senceally or on
this occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the
phrase 'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies
to any particular entity; and even if it were possible to justifythe claim,
such a justification scems hardly to contribute to one's capacity for knowing
what such a phrase means. (2) By a precisely parallel argument I may know
perfectly well what is meant by the phrase the inducement which I otfer you for
looking after my garden', even though I am neither helped nor hindered by the
presence or absence of any thought to the effect that there is some admissible
item which satisfies the description "the meaning of the phrase 'the
inducement which I offer you for looking atter my garden' " Before
leaving this topic, I should make two comments: first, the fact that the
concction between universals and meanings may not be inviolable does not
dispense someone who wishes to modify it from obligations to make clear just
what changes he is making; second, if a theory of meaning should fail to
provide an indispensable rationale for the introduction of universals, it might
turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an alternative rationale.
But this question will have to wait for another occasion. IV. Modes of
Unification of Semantic Multiplicity Let us for the moment retain an open
mind on the nature of Aristolle's views about the connection between the
unification of semantic multiplicity and the prescnce or absence of identity of
meuning. Aristotle lists a number of modes of this kind of unification which I
shall consider one by one. As one embarks on this enterprise one might well
bear in mind the possibility that the list provided by Aristotle might not be
intended to be exhaustive; and that the number and proper characterization of
the modes which do occur in Aristotle's list is sometimes uncertain. Alistotle
refers to cases in which a general term is applied by reference to a central
item or type of items as ones in which there is a single source for a
contribution to a single end. It is not clear whether he is giving a single
general description or a pair of more specific descriptions each of which
applies to a different sub-class of examples. I know no way of settling this
uncertainty. The modes of unification actually listed by Aristotle consist in
(a) what 1 shall call recursive unification in which the application of each
member of a range of predicates is determined by the conditions governing the
application of a primary member of that range, (b) what I may, with deference
to G.E.L. Owen, call focal unification (unification which derives from
connection with a single central item), (c) analogical unifiestion, in which the
applicability of one predicate or class of predicates is generated by analogies
with other predicates or classes of predicates, I shall consider these headings
in order.Recursive Unification The cases of recursive unification are
primarily, though not exclusively. mathematical in character; they are also
cases in which what one might call the "would-be" species of a
generic universal stand to one another in relations excmplifying priority and
posteriority. The Platonists, so Aristolle tells us, regarded such priority and
posteriority as inadmissible between fellow species of a single genus.
Aristotle does not explicitly subscribe to this view, but he does not
explicitly reject it and is liable to act as if he accepted it. Why should
priority and posteriority stand in the way of being different species of a
single genus? Why should not different numbers be distinct species of the genus
number? In the case of numbers, End. Eih. (121%aff.) attempts a reductio ad
absurdum: if there were a form (universal) signified by "number" it
would have to be prior to the first number, which is impossible; this argument
might be expanded as follows: consider a sequence of
"number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a
sequence satisfies, inter alia, the following conditions. For
any x and for any n 1, x instantiates Pi entails x does not instantiae pa-'
(nor indeed any P'). For any x and for any n * 1, x instantiates P"
entails something y (* x) instantiales pr-/ If P™ = P' , no counterpart of (a), (b)
holds; so Pl is the first number. If the fulfillment of the abore
conditions is to be sufficient to establish a sequence of properties as a
sequence of number properties, then there cannot be a universal number; if
there were, it would, like any genus, be prior to each of its species, and so
prior to Pl; but since P' is the first number it cunnot have a predecessor and
so nothing ean be prior to it. There seem to be two objections. It is
by no means clear that the above conditions are sufficient to guarantee that a
sequence of properties is a sequence of number-properties. Even
if they were, one part of them would not be fulfilled in the case of Pl and
being a number; if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x, not something other
than x, will instantiate being a nuenber, a set whose cardinality is 2 itself
instantiates being a number (as a cardinality) If this route to a denial of the
existence of a generic universal number fails there are two further
possibilities. (1) One might attempt to represent conformity to a
"standard" genus-species-differentia model as being not just an
acceptable picture of situations in which a more general universal has under it
a range of subordinate universals which are its specializations, but as being
constitu. tive for such examples of the existence of the more general
universal. The slogan might be "For there to be a universal U, with specializations
U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations with all that
that entails" (or, more bricfly, "no specialization without
species"). The justification for such a claim will not be casy to find.
While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more
general universal must be independent of its specializations in that the non
emptiness of the general universal should be compatible with the emptiness of
any particular specialization (though not of course with the emptiness of all
specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. (2) One might try a
simpler form of argument. If the special cuses for the application of a general
term E, that is to say, the universals U, ... U, are united by a single
ordering relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover
every item to which E applies, and only such items, then we do not need a
gencric universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by
membership of the series S. The expression "being an instance of
some universal in the series S" is of course applicable to anything to
which E is applicable; but this expression does not even look like the name of
a gonus. Focal Unification The second mode of unification to which
semantic multiplicity may be susceptible, that of focal unification, is
discussed at length in Metaphysics IV, i (T, ii) 1003a32f., there Aristotle
brings up two of his favourite examples, the applications of the adjectives
"healthy' and 'medical'. He states that everything to which the word
"heulthy' applies is related to, in one way or another, the focal item of
health, "one thing in the sense that it preserves health, another that in
the sense that it produces it, another in the sense that it is a symptom of
health, another because it is capable of it." Similar considerations apply
to applications of the adjective 'medical', "that which is medical
is relative to the medical art, one thing being called medical because it
possesses it, another because it is naturally adapted to it, another because it
is a function of the medical art." On the most obvious interpretation of
this passage Aristotle will be suggesting that standard semantic theory will be
right in supposing the applicability of certain adjectives to particular items
depends on a relationship of such items to an associated universal, but wrong
in supposing that the relationship in question is invariably that of
instantiation; other sorts of relationship are frequently involved. There is,
however, a less obvious position which Aristotle might have been taking up;
this position would maintain with respect to universals, that the only way in
which individual items may be related to universals is that of instantiation:
that there will beOther entities which will indeed be general entities though
not universals; to them individual items may be related in a variety of ways which
are distinct from instantiation. The rolative merits of these two ideas will be
a matter for debate. This mode of unification is of special interest in
my present enquiry since Aristotle states quite plainly that this is the mode
of unification which applies 10 the semantic multiplicity connected with being.
Categorially cifferent sorts of things may all be said to be by virtue of
different kinds of connections which they have to the focal item, which will be
intimately connected with the notion of substance. This central item might be
an individeal substance or, more likely, might be the notion of substantal
type: any items which 'izzed' this type would be an individual substance and so
would exist. But non-substantial items could also be said to be by virtue of
their relationship (different in different cases) to the same central item;
some things may be said to be because they are affections of substanee, others
because they are a process towards substance, and su forth. It is evident
that Aristotle habitually thinks of the focal item as being a universal, or at
least some kind of general entity; but such restriction is not mandatory,
nothing prevents the focal item from being a particular. Consider the
adjective "French" as it occurs in the pluases, "French
citizen", "French poem", "French professor". The
following features are perhaps signilicant: (1) The appearance of the adjective
in these phrases is what I might call "adjunctive" rather than
"conjunctive" (or "attributive"). A French poem, is not
as I see it, something which combines the separate eatures of being a poem and
being French, as a fat philosopher would simply combine the features of being
fat and of being a philosopher. "French" here occurs, so to
speak, adverbially. (2) The phrase "French citizen" standardly means
"citizen of France", while the phrase "French poem standardly
means "poci in French"; but it would be a mistake to suppose that
this fact implies that there are two (indeed more than two) meanings or senses
of the word "French". The word French" has only one meaning,
namely "of or pertaining to France"; it will, however, be what I
might call 'context senstive"; we might indeed say, if you like, that
while "French" has only one meaning or sense, it has a variety of
meanings-in-context; relative to one context, "French" means "of
France" as in the phrase "French citizen", whereas relative to
another context "French" means, "in the French
language" as in the phrase "French poem". Whether the focal item
is a universal or a particular is quite irrelevant to the question of the
meaning of the related adjective; the medical art is no more the meaning of the
adjective 'medical', as France is the meaning of the adjective 'French'. As a
concluding observation I may remark that while the attachment of the context
may well suggest an interpretation in context of a word, it need not be the
case that suchsuggestion is indefeasible. It might be for instance that
"French poem" would have to mean "poem composed in French"
unless there were counter indications; in which case, perhaps, the phrase might
mean "poem composed by a French competitor" (in some competition).
For the phrase "French professor" there would be two obvious
meanings in context; and disambiguation would have 10 depend on a wider
linguistic context or on the cireumstances of utterance. Analogical
Unilication I turn now to what is possibly the most baffling of the ways
explicitly suggested by Aristotle as being those in which what I am calling USM
may arise. These will be cases in which the application of an epithet to a
range of objects is accounted for by analogy detectable within that range; more
explicitly to analogies between the specific universals which determine the
application of the epithet, or (perhaps) berween the exemplifications of those
universals by this or that type of object. More explicitly to analogies between
the specific universals U, and Uz etc., which determine the application of the
epithet, or (perhaps) between the exemplifications of U,, Uz ete., by items of
the sorts ly. lo etc., The puzzling character of Aristotie's treatment of this
topic arises from a number of different factors. First there are two things
which Aristotle himself might have done to aid our comprehension. He might have
given us a firm list of examples of epithets, the application of which to a
given range of objects is to be accounted for in this way; alternatively, he
might have given us a reasonably clear characterization of the kind of
accounting which analogy is supposed to provide, leaving it to us to determine
the range of application of this kind of accounting. Unfortunately he does
neither of these things; he offers us only the most meagle hints about the way
in which analogy might unify the various applications of an epithet; we are
told, for example, that as sight is in the eye, so intellect is in the soul
with the implicit suggestion that this fact accounts for the application of the
word 'see' both to cases of optical vision and cases of intellectual vision,
and he also suggests that analogy is responsible for the application of the
word 'calm' both to undisturbed bodies of sea water and to undisturbed expanses
of air. Such offerings do not get us very far, furthermore, not surprisingly,
where Aristotle seems to fear to tread the commentators are most reluctant to
plant their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion comcs from Ross
who suggests as Aristotle's view that the application of the word 'good' is
attributable to the fact that within onc category things which are good are
related to things in general belonging to that category in a way which is
analogous to the way in which good things in some second category are related
to the general run of things which belong to that second category. Apart from
obscurity in thepresentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted
something which Aristotle himself does not tell us, namely that the application
of the epithet 'good' is one exemplification of unification which is the
outcome of analogy: Ross's suggestion about 'good' would, moreover, be at best
only a description of one special case of analogical unification, and would not
give us any general account of such unification. I might add that little
supplementary assistance is derivable from those who study general semantic
concepts; such persons seem to adhere to the principle that silence is golden
when it comes to discussion of such questions as the relation between analogy,
metaphor, simile, allegory and parable. So far as Aristotle himself is concerned
it seems fairly clear to me that tie primary notion behiad the concept of
analogy is that of 'proportion'. This notion is embodied, for example, in
Aristotle's treatment of justice. where one kind of justice is alleged to
consist in a due proportion between return (reward or penalty) and antecedent
desert (merit or demerit) but it remains a mystery how what starts life as, or
as something approximating to, a quantitive relationship gets converted into a
not-quantitive relation of correspondence of allinity. It looks as if we might
be thrown back upon what we might hope to be inspired conjecture. I take
as my first task the provision of an example, congenial to Aristotle, of the
unification by analogy of the application to a range of objects of some epithet.
I shall expect this to involve the detection of analogical links between the
exemplifications of the varicty of universals which the epithet may be used to
signify. My chosen specimen is the verb grow. In this case a number of
different kinds of shifts might be thought of as possessing an analogical
unification. One of these would be examples of shifis in respect of what might
be termed syntactical metaphysical category. A substance, indeed a physical
substance like a lump of wax or a mass of metal, might be said to grow; and it
would be tempting here to suggest that the relevantly involved universal, that
of increase in size or getting larger, provides the toundational instance of
the signitication of a universal by the word "grow'; we have here, so to
speak, the 'ground-floor' meaning of the verb. But not only the physical
substance itself but the various accidents of the substance may also be said to
grow; not only the piece of wax but its magnitude, some event or process in its
history, its powers or causal efficacy and its aesthetic quality (beauty) might
each be said to grow; and it seems not unplausible to suggest that though
growth on the part of these non-substantial accidents might be different, and
more or, again, less boringly connected with growth on the part of the
substance, there will always be some kind of correspondence or analogical
connection between growth in the case of a non-substantial item and growth in
the case of a substantial item. Another and different kind of calegorial
variation may separate some of the universals which the word "grow'
may be used to signify from others; these will be connected withdifferences in
the sub-categories within the category of suistance within which fall different
sorts of entitics which may be said to grow; different universals may be
signified by sonicone who speaks of a plant as growing and by someone who
speaks of a human being as growing, and the confection between these diverse
realizations of growth may rest on analogy. In what is called the growth of a
plant, internally originated increase in size may occupy a prominent place,
whereas in the case of a buman being the kind of development which may be
involved in growth may be much more varied and comples; the link between the
two distinct universals which may be signified might be provided by analogy
between the roles which such changes fulfill in the development of the very
different kinds of substances which are being characterized. No doubl many
further kinds of analogical connection would emerge within the general practice
of attributing growth. My next endeavour will be an attempt to supply
some general account of the way in which the presence of analogy may serve to
unify semantic multiplicity; and if such an account should be found to offer
prospecis of distinguishing analogy from other concepts, particularly metaphor
which belongs to the same general family, that would be a welcome aspect of the
account. It is my idea that in metaphorical description a universal is
signified, which though distinct from that which underlies the literal meaning
of an epithet is nevertheless recognizably similar to that literal
signification I come now to the notion of analogy itself. I shall start
by considering items any one of which may be called an S,; I shall initially
suppose that being an S, consists in belonging to a substantial type or kind,
S,. though that supposition may be relaxed later. My first move will be to
assume that being an S, consists in being subject to a systern of laws which
jointly express the nature of the type or kind Si; and further that these laws,
which furnish the central theory of S,, will all be formulable in terius of a
finite set of S,-central propertics (let us say P, to P,); each law will
involve some ordered extract from the central set, and their totality will
govern any tully authentic Sy. This totality may well not include all the laws
which apply to S,: but it does include all the laws which are relevant to the
identity of Sy, all the laws which determine whether or not a particular item
is to count as an 5,- Let us next consider not merely things each of
which is an S,, but also things each of which is an Sz; it is to remain at
least for the moment an open question whether or not the typeS, is identical
with the type S1. 1 assume that, as in the case of S,, membership of S, is
determined by conformity to a system of laws relating to properties which are
central to S2. I shall symbolize these properties by the devices Or ... Q.. We
now have various possibilities to consider. The first is that every law which
is central to the determination of Sz is a mirror image of a law which
iscentral to S,; and that the converse of this supposition also obtains. To
this end we shall assume that the properties which are central to being an $,
are the properties O, through Os; and that if a law involving a certain ordered
extract from the set P, through P, belongs to the central theory of Sto a law
involving an exactly corresponding ordered extract from the set O, through ,
will belong to the contral theory of Sa; and that the same holds in reverse. In
that case, we shall be in the position to say that there is a perfect analogy
between the central theories of S, and Sz; and in that case, it may also be
tempting to say that the types S, and S, are essentially identical. We should
recognize that if we yield to this temptation we are not thereby forced to say
that Sy and S, are indistinguishable, they might, for example, be differently
related to perception, only one of them (perhaps) being accessible to sight; we
shall only be forced to allow that essentially, or theoretically, the types are
not distinct; how that is to be interpreted will remain to be seen. The
possibility just considered is that of a total perfect analogy between the
central theories of S, and Sa. There is also, however, the possibility of a
partial pertect analogy between S, and Sz. That is to say pait of the central
theory of one type (say S,) may mirror the whole of the central theory of Sz,
or again may mirror some part of a central theory of Sz. In such circumstances
one might be led to say (in one case) that the type S, is a special case of the
type S,; or (in the other case) that the types S, and S, both fall under a
common super-type, determined by the limited area of perfect analogy between
the central theories of S, and Sz. A third possibility will be that no perfect
analogy, either total or partial, exists between the two central theories; the
best that can be found are imperfect analogies which will consist in laws
central to one type approximating, to a certain degree, with the status of
being analogues of laws central to the other. At this stage, I would
propose a relaxation in the characterization of the signification of such
symbols as 'S!', 'Sz etc., which till now I have been regarding as signifying
substantial types or kinds, reference to which is made in more or less
regimented discourse of a theoretical or scientific sort. I shall now think of
such symbols as relating to what I hope might be legitimately regarded as
informal precursors of the aforementioned substantial types, as expressing
concepts of one or other classificatory sort, concepts which will be deployed
in the unregimented descriptions and explanations of pre-theoretical. Examples
of such unregimented classifica-tory concepts might be the concepts of an
investor, a doctor, a vehicle, a confidante, and so on. I would hope that in
many ways their general character might run parallel to that of their more
regimented counterparts. In particular, one might hope and expect that
their nature would be bound up with conformity to a certain set of central
generalitics (platitudes, truisms, etc.); to be an investor or a vchicle will
be to do a sufficientnumber of the kinds of things which typically are done by
investors or vehicles. One might expect, however, that the varicty of possible
forms of generalization might considerably exceed the meagre armament which
theoretical enquirers normally permit themselves to employ. One might also hope
and expect that the generalities which would be expressive of the nature of a
particular classificatory concept would be formulable in terms of a limited
body of features which would be central to the concept in question. This
material might be sufficient to provide for the presence from time to time of
analogy, at least of imperfect analogy, between scucralities which aro
expressive of distinct classificatory concepts. When they occur, such analogies
might be sufficient to provide for semantic unity in the employment of a single
epithet to signify dilferent classificatory concepts; and this semantic unity,
in turn, might be sufficient to justify the idea that in such cases the
expression in question is used with a single lexical meaning.
Conclusions I conclude the presentation of my suggestions about the
interpretation of the notion of analogy as a possible foundation for semantic
unity with two supplementary comments. The first is that there scems to be a
good ease for supposing that anyone who accepts this account of analogy-based
unity of meaning is not free to combine it with a icjection of the analytid
synthctic distinction. The account relies crucially on a connection between the
application of a particular concept and the application of a system of laws or
other generalities which is expressive of that concept, and, this in tum,
relies on the idea of a stock of further concepts, in terms of which these laws
or generalitics are to be formulated, being central to the original concept.
But it seems plausible, if not mandatory, fo suppose that such contrality
involves a non-contingent connection between the original concept and the
concepts which are said to be central to it, a connection which cannot he
admitted by one who denies the analytic/synthetic distinction. So either one
accepts the analytic/synthetic distinction or one rejects at least this account
of analogy-based semantic unity. I make no attempt here to decide between these
alternatives. Ihe second comment is that matcrial introduced in my
suggested claboration of the notion of unalogy, particularly the connection
between concepts and conformity to laws or other generalities, may serve to
provide a needed explanation and justification of the initial idea that the
applicability of a single defining formula, couched in terms of the ideas of
genus, spocies, and differentia is a paradigmatic condition, if not an
indispensable condition, for identity of meaning. We might, for a start, agree
to treat a situation in which the applicability of an epithet to an item i,
rests on a conformity to exactly the same laws or generalities as does
itsapplication to item iz, as being a limiting case of partial perfect
analogy. Situations in which no icinterpretation at all is required may
be treated as limiting cases of situations in which, though reinterpretation is
required. one is available which ochieves partial perfect analogy. As one might
say, a law is perfectly analogous with itself. Situations, then, in which an
epithet applies to a range of items solely by virtue of the presence of a
single universal, and so of a single set of laws, may be legitimately regarded
as a specially exemplary instance of a kind of unity which is required for
identity of meaning. V. Some Larger Issues Both a proper assessment
of Aristotle's contribution to metaphysics and the theory of mcaning and
studies in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat less
localized attention to questions about the relation between universals and
meaning than has so far been visible in my rellections. I have it in mind to
raise not the general question whether, despite the Nominalists, a theory of
meaning requires universals (to which I shall for the moment assume an
affirmative answer), but rather the question in what way universals are to be supposed
to be relevant to meaning. Consideration of the practices of latter-day
lexicographers, so far from supporting a charge that, at least on my
interpretation of him, Aristotle has proposed an illegitimate divorce between
universals and mcaning suggests that it would be proper to go a deal further
than did Aristotle himself in championing such a divorce, There will be many
different forms of connection between the varicty of universals which may be
signified by a non-equivocable expression beyond that countenunced by the
tradition of Theory of Definition, and even perhaps beyond the extensions to
that theory envisaged by Aristotle himself. These will include some forms of
connection like those involved in metonymy and synecdoche, recognized by later
grammatical theorists, and no doubt others as well. It would, I suggest, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modem
dictionary, with a view to constructing an inventory of these various modes of
connection. Such an investigation would, I suspect, reveal both
that in a given case the invocation of one mode of concction may be subordinate
and posterior to the invocation of another, and also that there is no
prescribed order or limitation of order which such invocations must observe. I
suspect, also, that it might emerge that the question whether variations of
meaning are thought of as synchronie or diachronic has no beating on the nature
of the uniting connections. The same forms of connection will be available in
both cases, and these in turn may well befound to correspond with the range of
different figures of speech which conversational practice may typically cmploy.
(4) Should this conjecture turn out to be correct, the underlying explanation
of its truth might, I would guess, run along the following lines.
Rational human thought and communication will, in pursuit of their various
parposes, encounter a boundless and unpredictable multitude of distinct
situations. Perhaps unlike a computer we shell not have, ready made, any vast
altay of forms of description and explanation from which to select what is
suitabie for a particular occasion. We shall have lo rely on our rational
capacities, particularly those for imaginative construction and combination, to
provide for our needs as they arise. It would not then be surprising if the
operations of our thoughts were to refleet, in this or that way, the character
of the capacities on which thought relies. I have to confess to only the
haziest of conception bow such an idea might be worked out in detail - GRICE E BOEZIO BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY OF “EST”
AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice Club.
Abstract In 1988, the year of his demise, H. P. Grice got published,
under the editorship of his former Oxford pupil B. F. Loar, a rather intriguing
essay, for The Pacific Philosophical Quarterly (having moved from Oxford to
Berkeley in his fifties), entitled, “Aristotle on the multiplicity of being.’
Philosophers well aware of the deep issues involved in matters of ‘univocity’
of ‘being’ and its enemies – equivocity, etc. –, or some of them, were struck
by the choice of ‘multiplicity’ in the title, and by the lack of square quotes:
it’s not the multiplicity of ‘being’, but of being itself! In these notes, I
propose to reconsider Grice’s main point vis-à-vis what he calls elsewhere – in
the Kant lectures at Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis – as it conforms to
his well known advice: unity of sense, multiplicity of implicatures. I add
Boethius for good measure! Keywords: Boethius, H. P. Grice, univocality. “My enterprise,” Grice writes in “Aristotle
on the multiplicity of being,” is “to explore some of the questions which arise
out of a fairly well-known cluster of Aristoteleian theses.” Which are these?
In “Categories,” on which Grice lectured with Austin at Oxford – as Ackrill
testifies -- Aristotle distinguishes two different sorts of case of the
application of a word or phrase – say, ‘ist’ [I will follow Boethius and stick
to the third-person singular] to a range of situations. One sort of cases is
that in which both the word or phrase and a single definition, account, λόγος,
or conceptual analysis, as I prefer, apply throughout that range. The second
sort of cases is that, in which the word or phrase – “ist” -- , but no single
definition or conceptual analysis, applies throughout the range. In the first sort of case, Aristotle says,
that the word or phrase – say “ist” -- is applied syn-nomymously, or, more
strictly, to at least two things which are syn-nomina, or synonymum as Boethius
would have it. Lewis and Short define it as “a word having the same meaning
with another, a synonym.” Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2,
128. (obs. Synophites,, ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron
synnephitis. In the second the word or phrase – say “ist” – is, Grice goes on, applied homo-nymously
(AEQVI-VOCALLY) — to at least two things
which are merely homonuma. Lewis and Short lack an entry for homonymum. But one
for homoymus and homonymia. Homonymus is defined as ‘of the same name,
homonymous – “sicut in his, quae homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an
mons, an signfum in caelo, an nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum
non intelligitur” – Quint. 8 2 13. Interestingly, the source for ‘homonymia’,
translated by Lewis and Shrot as homonymy, is Fronto, Diff. Verbs, p..
353.Aequivoces. Provision is also made, Grice adds, for an *intermediate* class
of cases, or (as some may prefer) a sub-division of homonymous applications of
a word or phrase into (a) cases of "chance homonymy" and (b) cases of
"other-than-chance homonymy", or as Aristotlle calls them, cases of
"paronymy". Cicero couldn’t translate this. So, no entry in Lewis and
Short for paronymum, but for paronomasia! Ever the philosopher for great tags,
Grice adds: One may label the second (b) of these subdivisions cases of
"UNIFIED Multiplicity of Signification, or meaning. With Boethius, I will
assume that when Grice writes ‘meaning,’ he means ‘signification,’ and vice
versa. Prominent among examples of Multiple-Signification Unity is the
application of the verb 'ist’ – as in the formula ‘The α is β.’ My choice of
alpha and beta is guided by Grice’s considerations in his more precise,
“Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning” – and essay whose title
he often found trouble in remembering. In that essay (WOW, p. 131) Grice
provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some A) U wants A to
psi-cross a particular R-correlate of alpha to be one of a particular set of
D-correlates of beta. The reference here is to his previous realization that a
philosopher of language may “need to be able to apply such notion as a
PREDICATION of beta (adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is tactful, Smith
is happy). Grice would often criticize
Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague ‘dicta’. According to Aristotle, Grice reminds us, “[ist] is
_said_ in many — more than one — ways"Grice adds that, among further
important examples of this type of UNIFICATION or univocity Aristotle and Grice
seem to be seeking – never mind Boethius -- we find the word αγαθόν (Cicero
bonum "good") which, according to Aristotle, exhibits a seemingly
superficial*multiplicity* of signification related to, and perhaps even
dependent upon, that displayed by ‘ist’; for in Nicomachean Ethics – that Grice
taught ‘for years at Oxford under the tutelage of the translation by his Oxford tutor, Hardie -- Aristotle
remarks that “αγαθόν” is _said_ in *as
many ways* as being" This needed
doctrine of the Unification of Apparently Multiple Signification of 'ist’' is
notoriously of great importance to Aristotle, since it is used by him to
preserve the otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline of philosophia
prima as dealing with ist qua ist, which is threatened by two objections.
First, that t is not the case that "ist” applies *syn-nonymously* to all
the items of things with which such philosophia prima is concerned.Second, that
there is, therefore, no more a genuine or legitimate single prima philosophia
than there is, say, — English Oxonian spelling assumed— a genuine single
science or discipline of vice since we apply ‘vice’ to such a thing as
dishonesty, which is a moral thing -- but also to such a thing as a clamp which
is a thing made of metal, rather. These
objections can, Aristotle, Boethius, and Grice would hope, he met by the reply
a multiplicity – i. e. not unicity, but duality or plurality -- of
signification – if not sense, or content -- can be tolerated in the terminology
specifying the subject-matter of a single science provided that such apparent
multiplicity (again, duality or plurality, rather than unity -- of
signification is somehow UNIFIED. Enter
UNI VOCAL. Do not multiply senses beyond necessity. Keep your utterance
UNIVOCAL and multiply implicatures as you please. Grice had witnessed the Viennese bombshells
at Oxford as a student at Corpus, and has a thing or two to say about the
attacks by Ayer. “I should like,” Grice says in some decades of hindsight, “to
say a word about the nature of my interest in Aristotle — and the peripatetics
in general — or the Lycaeum — and about the prospects of deriving from
Aristotle a significant contribution to the enquiries which I have it in mind
to undertake.”Grice regards Aristotle as being, like one or two other
historical figures — notably Kant — , not just a great philosopher of the past
but as being a great philosopher simpliciter; that is to say. To think of
Aristotle – as read by Boethius, say -- as being concerned with many of the
problems to which we today are, or at least sbould be, devoting our efforts.
Furthermore, it is Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio, who
worked so arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly interpreted,
he is likely found to have been handling such problems in ways from which we
have much to leam. In brief, Gricde
subscribes to a programme of trying to interpret — of reconstruct — his views
(and 1 am not too fussy about the difference between these two descriptions) in
such a way that, unless the text is totally probibitive, 1 ascribe to him views
which are true rather than false, which are reasoned rather than unreasoned,
and which are interesting and profound rather than dull or trivial. Grice is
convinced that, in the philosophical area within which the topics of this
endeavour fall there are specially strong reasons for listening as attentively
as possible to what Aristotle has to say or implicate. A definition of the
nature and range of the enquiries falling under philosophia prima is among the
most formidable of philosophical tasks; We need all the help we can get,
particularly at a time when metaphysicians have only recently begun to reemerge
from the closet, and to my mind are still hampered by the aftermath of decades
of ridicule and vilification at the hands of the rednecks of Vienna and their
adherents — notably at Oxford! The man questons to which Grice addresses
himself are various, or shall we say, multiple.If, as Aristotle suggests, at
least some expressions connected with the notion of "ist” – as in ‘The α
is β’ exhibit multiplicity of signification, of which actual expressions or
utterances is the suggestion true? More precisely: is “ist” the form of the
verb in the syntactical construction ‘The α is β’ where this suggestion is most
plausible?What cognates of the ‘ist’, if any, are similarly affected? Grice has
in mind the philosophical lexicon that also has entries for ‘inherentia’ or
‘praesentia,’ and their conjugated forms.What link is there, if any, between
unity, multiplicity of significationand
jdentity or difference of CONTENT or sense? In what different ways may semantic
multiplicity actually become unified?What considerations, il any, confer upon
the availability of a single definition of special pride of place among
possible criteria for identity of meaning or sense or content? Is the
suggestion for univocality to be argued for, or is it just a matter of the
intuitions of the native speaker of a language? How, if at all, can the
availability of such a definition or conceptual analysis involved in the
doctrine of univocality be confirmed, or disconfirmed, for that matter?Is
Aristotle's classification of the ways of unifying semantic multiplicity
exhaustive? Are its components mutually exclusive? Which form of unification
applies to the semantic multiplicity connected with "α ist β"? Unlike
English, Boethius does not need to involve the definite descriptor when
discussing the copula.One first question to be faced with regard to the possible
semantic multiplicity of 'α ist β' (or of cinai (to bo) esse or dò & (what is)) ens is a not very subile question of
interpretation.In what range of employmcats of the word 'be' (or of an
appropriate Greek or Latin of Italian or English : counterpart) is semantic
multiplicity to be looked for? From a standard viewpoint (to which Grice
admittedly does not in fact wholly subscribe) there will be various possible locations of such semantic
multiplicity: The thesis which Grice
identifies with Oxford philosopher Owen – of the Ryle group – vide Owen’s
necrology of Ryle in the Aristotelian Society -- in the word 'be' taken as
meaning 'exist', Grice’s own thesis, at this stage of development, is in the
word 'he' taken as a copula in a statement of predication. The α is β.Grice
considers two other possibilies, which he soon dismisses: In the word 'be'
taken as expressing identity – vide his “Vacuous Names” for things like
“Pegasus = Pegasus’, and in the word "be considered as a noun and as
roughly equivalent to 'object' or 'entity. ‘The ‘is’of the matter.Some of these
variants, Grice notes, are not really independent of one another. Since an
object or entity seems to be anything which is or exists, it is reasonable to
suppose that semantic multiplicity would attach to such a noun as 'entity' if,
and only it, it also attaches to
'exists.’Furthermore, if we accept the commonly received view that
'existit’ may be paraphrased in terms of self-identity (Pegasus, for example,
exists if and only if Pegasus is identical with Pegasus), any semantic
multiplicity in the phrase "is identical with" goes hand in hand with
a corresponding semantic multiplicity in the
'existit'. Grice seems relieved
to realise that we appear then left with two independent candidates for
semantic multiplicity, non-predicational ‘ist' (understood as meaning
'existit') and ‘ist’ understood as meaning a copula.Owen, who left Canada to
settle in Oxford, in his provocative Aristotie on the Snares of Ontology, that
Grice finds some especial excitmenet in quoting just for amusement, opts for
the supposition that semantic multiplicity attaches to 'ist’' (meaning
'existit’).“I tor a long time shared this belief,” Grice confesses. The two
groups hardly met while at Oxford. Grice considers it first, since he is the one
who enjoys learning from his errors. Since Grice wishes to attribute a view to
Aristotle only if Grice can find in Aistotle’s oeuvre or altematively invent on
his behalf, a reasonable plausible argument to support it, Grice wonders
whether we can find of devise such an argument in this instance.Grice offers
the following.In Topica, Aristotle claims that being (existence), like unity is
predicated of everything. This statement, Grice notes, seems to imply that
'exists' is truly applicable to every object.But the dictum may also imply that
the universal signified by 'existit', or, it there is a plurality of such
universals. that one or another of the universals signified by 'existit' is
instantiated by every object. But Grice warns us to be cautious, and let us not
assume that the second implication holds. In De Inierpretatione, which as we’ve
noted, Grice lectured for years at Oxford with Austin – Ackrill being among the
pupils who attended -- Aristotle
declares that every simple declarative sentence [propositionalj contains a
hréme (verb phrase) which signifies something said of something else the
'something che' being signined by a noun phrase, Indeed, Grice notes, the
divisibility of declaratire sentences into a kaapináseis, or assertion, and a
ipopirseis, or a denial, which respectively allira or deny something about
something| -- vide Boethius’s commentary -- suggests that the notion of the
exhibition of the subject-predicate form enters into the very definition or
conceptual analysis oof a declarative sentence or proposition. A crucial topic
for Grice’s reason to leave Owen for good is that an existential sentence or
proposition is no exception to this thesis, and it even tolerates a
quantificational modifier. Indeed, ‘the a is b’ may be to display such a
toleration: Smith’s dog is shaggy – being Grice’s example, as opposed to Fido
is shaggy. Grice relies on German philosopher Hans Sluga, who had left Germany
for Berkeley, for clarification on what ‘the’ actually means in English! From
this it follows that an existential proposition attributes a universal to its
subject item.If 'existit' signified a single universal it would signify a
generic universal, as Grice calls it, since, as is shown by differences in
categories, there is more than one way of existing which would be a species of
such existence. But then Aristotle suggests, in his Metaphysics– a rather
strong hint here -- that being (existence) is not a genus, and so is not a
generic universal. A different account therefore, needs to be found of what are
naturally thought of as more than one way of such existence.‘Existit' cannot
signify a singular or unique universal.Rather, 'existit' signifies now one, now
another, of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that universal.Now, if 'existit'
signifies a duality plurality of multiplicity of universals, that plurality
should need to satisfy two conditions:
First, the plurality of universals ‘existit’ allegedly signifies should
be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable principle
of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses are not to be
multiplied beyond necessity. Second, each of the elements of the plurality
would need to be a essential property of items of the kind to which it attaches.
It is at this point that Grice thinks of coining ‘IZZES’ to name ‘is’ in such
kind of predication of essence – His logic is the converse of Aristotle, which
allows Grice to introduce a counterpart for ‘izzes’: ‘hazzes’ – it’s not
Socrates has whiteness, but Socrates HAZZES whiteness.The removal of such a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind should deprive that bearer of existence. More
briefly, with respect to any kind, each element property sems to be entailed by
the very concept of existence, to which Owen’s thesis attributes such weight.
The only set of universals which would satisfy both of these conditions is the
set of category-heads themselves, as the most general list of properties of
essentia one of another of which every item possesses. Such (ten)
category-heads then constitute the required plurality, not duality now, or
multiplicity – which accounts for Aristotle’s ‘many ways’.‘Exists’ by virue of
signifying a plurality or multiplicity of universals, exhibits multiplicily of
signification. (In “Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning”,
Grice analyses meaning ascriptions for “Fido” and “shaggy”, skipping “is”
altogether!The argument given by Aristotle in favour of the contention that the
concept behind ‘ist’ is not a genus is rather obscure, if not
Heraclitean.Aistotle’s argument for denying ‘ists’ a GENERIC analysis rests on
the thesis that a genus cannot be predicable of a differentia (diaphoron –
symbolized by Grice as D -- of one of its species. Aristotle also relies on the supposition
that, if being were a genus, it would have to offend against this prohibition,
since ‘ist’ – or being is universally predicable. Now, if S is a species of a
genus G, it must be the case that G belongs essentially to S and is therefore
in the same category as S, that S is differentiated, within G, by some
universal D; and that D is categorially difterent from, and, so to speak,
categorially inferior to S and G, in that no item in the category of S and G
may attach essentially to, and so be predicable of D.Two-footed, for example, as a difterentia, differs in
category from man and animal – it is a quality rather than a substance, in such
a way that neither man nor animal can be predicated of it. Which is not the
case.Now, a secondaty substance is not predicable of a quality, even though it
may be the case that necessarily anything which has a given quality is a given
sort of substance. But if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’ (read, alla Owen,
existit) is universally predicable, it would be predicable of any differentia
of any of its species. To show that ‘existit’ possesses not merely multiplicity
of signification as an EXPRESSION, but
multiplicity of signification as per UTTERER’s MEANING may render it
aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in case it belongs to some category C: e. g., substance, quality,
quantity, etc.If category C is a category OTHER
than a substance, an item x can be a C, i. e. fall under C, only if
alphai s a C of some substance beta. This can be seen as an application of a
version of the doctrine of universalia in se.A version of the doctrine of
universalia in se demands that the existence of a universal, symbolized by U,
requires not just the possibility but the actuality of an item alpha or beta
which instantiates that universal This
thesis is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics: being a C of some
substance beta which *instantiates* C entails – to use Moore’s coinage -- being
a C of something y which exists in that sense or under that nterpretation of
'existit’ which is appropriate for a substance. For a substance to exist is for
it to be a substance.That a substance beta exists is prior to, and presupposed
by, each form of exists as it applies to an alpha which is not a substance –
say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways (Arsitotle’s phrase) in
which 'existit’ is said are united by appropriate relatio to a primary
substantial be. "Exisitt' would exhibits unified semantic multiplicity In
spite of a recognizable affinity with philosophical positions which Aristotle
is known 1o have liked, and also at least a superficial charm, Owen’s argument
does however, lack its drawbacks -- both from a historical and from a
conceptual point of viewA crucial passage for consideration is Aristotle’s
Metaphysics devoted to what is (be) in the philosophical lexicon contained in
the Metaphysics. There, Aristotle says, it seems, that whatever things are
signified by the forms of predication, presumably the categories, are said to
be in themselves -- per se, kath' auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as
there are forms of PREDICATION.. Since a
predicate (beta) sometimes say what a thing (alpha) is EST. But a predicate
sometimes says what alpha is EST like. Sometimes a predicate says how much alph
is, EST. And so on.There would be a different signification of 'be' IST
corresponding to each predication. Occam’s razor rendered totally useless if
it’s not here to cut Plato’s beard!Aristotle concludes that passage with the
almost scholastic remark that there is no real difference in depth between the
superficially varied "man walks (flourishes)" and "man is IST
walking (flourishing). The obvious interpretation of the this remark beloved by
Boethius and all the scholastics is that the appearance of a vert-form like
"walks' or 'Bourishes', or flies (for Pegasus) or ‘rides Pegasus’ for
Bellerophon, creates no difficulty, since they may be replaced, without loss or
change of sense, by such an expression in canonical form such as 'is IST walking' or "is IST flourishing'
‘is flying, ‘is riding Pegasus’. If the expression regarded by Aristotle as
canonical in form it is because the uses of IST ') whose multiplicity he is at
least at his point discussing a copulative, or, strictly, COPULATIONAlthough he
does recognise that Aristotle does on
occasion admit categorial variation in the sense of copulative ‘ist’. iST IZZES, Owen is evidently unwilling to
allow that Aristotle is primarily concerned with copulative ‘ist’.As a result,
and it seems Grice is having Warnock’s Metaphysics in logic in mind, Grice
notes that Owen rather strangely interprets, the remark by Aristotle as
alluding to semantic multiplicity in the copula as being supposedly a
consequence of semantic multiplicity in ‘existit.’ Now, Owen’s interpretation
seems difticult to defend.When Aristotle says that a predicate sometimes may
say what a thing is, sometimes what is it like (its quality), sometimes how
much it is (its quantity) and so on, he seems to be saying that if we consider
the range of predicates which can be applied to some item, for example to a
substance like Socrates or a cow, these predicates are categorially various,
and so the use of the IST IzzES in the ascription of these predicates will
undergo corresponding variation of signification But
Aristotle has connected the semantic multiplicity in IST not with
variation between predicates of one subject, but with variation between
essential (per se) predications upon different (indeed categorially different)
subjecis (such predications as "Socrates IS a man", "Cambridge
blue IS a colour (a blue, a blue colour) A desire to harmonise these statements
leads me to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula
IS exhibits multiplicity of
signification which corresponds to categorial differences between different
statements about one subject, for example, Socrates, but also that dis semantic
multiplicity is attributable to a multiplicity in the notion of essential being
IST; the signification of 'is varies between
"Socrates is a man", Fido is shaggy, Cambridge blue is a
colour", A weight of two pounds is in magnitude". To voice his
suspicion more explicitly, Grice ventures that it might be Aristotle's view
that if (a) "Sociates is BETA"
of F (the symbol used by Grice in “Vacuous Names”) Smiths dog is shaggy, is an
accidental, i. e. non-essential, predication,
Beta (as in Utterer’s meaning, sentence meaning, and word meaning) or
"F" (as in Vacuous Names) signifies an item in category C, and
‘has" expresses the COZnVERSE of Aristotle's relation of inherentia
(presentia, deen the LOGICAL FORMof the proposition ‘Socrates is beta’ or
‘Socrates is F’ or Smiths dog is shaggy may be regarded as expressed by
"Socrates HAS something which is. F" or BETA -- where 'ist’
represents a sense of 'is' (of 'is essentially') which correspoads to category
C. The copula ‘ist’ in such cases expresses the logical PRODUCT of a constant relation expressed by 'has'
HAZZES — not Ist — and a categorially variant relation expressed by 'is' (Ist
'is essentially'). These predominantly scholarly murmurs against the 'received'
view, Grice notes, that Aristotle regards Ex existential statements
(propositions) as the habitat of semantic multiplicity are not the only
possible kinds of dissent. A different
kind of complaint, against the viability of the position which I have been
treating so far as if it were Aristotle's rather than against the suggestion
that he in fact held it, would urge the untenability of the thesis, supposedly
a foundation of his position that EZx
are a particular VACUZoUS NAMES type of subject-predicate utterance type
(Smith is happy It is possible, Grice concedes, that Owen voices something like
this charge iwhen he distinguishes typex of exists. One form of such an
objection would be that "goats mumble" EX (x), whether treated as a
way of saying "goats always mumble" or saying "goats usually
mumble", or of saying "goats sometimes mumble", or as being
indeterminate between these alternatives, has to be supposed to presuppose the
existence of goats. Cf Warnock - Strawson
This will be attested both by intuition, and by a need to extend to all
interpretations a feature which is demanded for universal of total and
particular utterance types, in order to escape ditficulties which arise in
connection with the Square of Opposition. To suppose "a goats exists"
to be analogous to "a goats mumbles", would be to suppose that
"a goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose that a goats
exists or to put it another way, the truth of "a goats exists" is a
necessary precondition of its being enher tre or faise that a goats
exists. This is an absurdity. Even for
Collingwood It seems to me that
Aristotle can be defended against this attack.
To begin with, the invocation of a semantic relation of collingwoodisn presupposition is not the only
recourse when one is faced with troubles about the Square of Opposition; One might, for example, try to deploy a
pragmatic notion of presupposition which would not mitigate the alleged
absurdity. Presupposition as implicature
in negation; presupposition as entailment in affirmation But a more serious defence might suggest
that Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there
are indeed two such methods, both S Ist P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi
definitions of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which
contain analogues of genus and differentia.
At this point, almose parenthetically, he gives a pattern of conceptual
definitional analysis for existentials about such things. The pattern consists
(of the sequence some + genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST
frozen" (an analysand for "ice exists" and “A stone iIST
situated in threshold position" (an analysand for "a threshold
exists"). We have, then, for
certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form which by
utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates the 'existit altogether. Grice goes on to
suggest, on Aristotle's behalf, that this ELZiZmIznATIZvE form could be
employed lo conceptually analyst and define general existentials, like
"ice exists" , "A goA exists
while the category citing forms. like Socrates is a substance could be
used to conceptuallyto analyse or define singular existentials, like ‘Socrates
exists".A strategy for an attempted presentation of in argument in support
of the hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the
copula (or in a sub-range of examples in which "ist is used as a copula,
viz., cases of accidental predication) will be to put forward as a preliminary
a partial sketch of a theory of categories, which Grice regards as being in the
main Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and
finally to use it as a basis for the proposed argument. The sketch departs from Aristotle's own
position in one or, two respects, thereby depicting i somewhat improved theory,
and it will incorporate what seems to be a conspicuous extension of his theory,
though one which, so far as I can see, he might well have accepted without
detriment to his account. Grice’s motivation is to put forward an outline of an
account of categories which is overtly more SYSTEMATIZc than the assemblage of
dicta which one may extract from Aristotle's (L) Grice starts, much as Aristotle does in
Caiegories, by distinguishing two forms
Predication. Each relation, which may be called
"izzes' and -- "Hazzes', are approximately the converses,
respectively, of his relations “Is” said of and “is in (a subject)”. Ian x
izees () y i=df y is said of x. hab X hZzsz y
=df y is present in x. Grice goes
on to list some of the properties which I wish to assign to these relations, adding
that n one or two cases there seems to be options. Izzing is reflexive (Vxix
izzes x), Non-symmetrical (symmetry-neutral), and transitive. Hazzing, on theother hand, is ineflexive,
either intransitive or transitivily-neutral ), and asymmetrical. In all cases,
if an individual x izzes y, y is essential to x, in the sense that it x were
not to izz y, x would no longer exist. It is, however, certainly not true in
all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential to its existence;
indeed, Grice confesses to an inclination to think, that this is not truc in
any casc. But Grice is disposed to accept the following "mised" law.
(0) 11 x I y and y H z, x Hz; the acceptability of this law would depend on the
idea that a non individual y hazzes something z ilt [of necessity] every
individual falling under y (that is every indivicual that izzes y) hazzes 2.
Grice is however, not disposed to accopf the "mixed" law. (ii) If x H
y and y lz, x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals); in which case, l might also espouse the idea that the
copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of the disjunction
of & l y and x H something z which I y.
Grice makes izzing reflexive, so some of my definitions must differ from
his, since I cannot claim, as le did in Caregories 3a7, that nothing tzzes an
individual substance. The debnitions will run as follows. I is an individual
iff nothing other than x izzes x. x is a primary individual iff x is an
individual and nothing hazzes x. x is a primary substantial (x is in the
category of "substance") iff sune primary individual izees x. x is il
secondary substance ig & is a primary substantial but not an individual. x is
identical with y iff x izzes y and y izzes x. y is predicable of x iff either x
izzes y or & huzzes something z which izzes y. We may now compare this last definition with
the conceptual analysis of the copula. Ist.
And y will be a primary element in some category other than that of
substantials just in case there is a individual x [an individual which is a
primary substantiall which hazzes something z which in tum izzes y (this allows
for the possibility that z may be identical with y). Obviously, in the case of
such a foreign predication a nethod will be needed for determining which
foreign' category is involved as being the category of the predicated item
y. We can atiempt to make use of the
diflerent one-word interrogatives which can be extracted from ).Anstotle, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, secm to escape this
programme. Nor is it clear what the rational basis would be for such a list of
questions. While Aristotle says much
that is interesting about some particular categories, his attempts, for example
in the cases of quantity and quality, to pick on primary distinguishing marks
are nog clear. Such shortcomings matter Little. It seems sufficient to assume
the availability of some discriminating procedure (perhaps some furtirer
development of the 'interrogatives method) since my main oracern is with the
consequences of a scheme involving some procedure of such a cort At this point the sketch incorporates the
extension of Aristotle's thcory of categories. Grice assumes that there is an
operation, "substantialization,
which, when appled directly to an individual which belong to a con-substantial
category, relocates it in a NON-primary
division of the category of substantials, thereby instituting or licensing the
iclocated items as further subjects of hazzing; the items hazzed by them will
inhabit NON primary divisions of categories other than that of substantials. A
Qualities of substance na be might be relocated as a non primary substantial,
thereby becoming subjects which hazz. (soy) fusther qualitatives of quantitatives,
: that is to say. inhabitants of a NON primary division of this or that NON
substantial category. So the category of qualitatives may include qualities of
substances, qualities of substantialized qualities (or substantialized
quantities) of substances, and so without any fixed limit. Fidinterestnedd
diedng exist Banbury doesn’t exist The scheme would, provide for
substantialization with respect to some, but not necessarily to all, items
which initially belong to some NON substantial category; some categories,
however, might be *inebigible£ for the application of substantialication, and
in other categories it might be that only sub-categories would be eligible for
substantialization.The scheme also ensures that substantialization goes hand-in
hand with beooming a subject of hazzing; but would not guarantee that
substantialiced items would hazz further items in every non-substantial
catessory. Admittedly, Grice’s scheme as is absirace : and it would be
necessary to make sure that it could have application to concrete cascs. It might also, even if concretely applicable,
be oaly PARTZi in character; it might, for example, provide for one kind of
category (say"logical categories'), but leave other kinds of categories,
like sensory categories, unprovided for. Grice’s scheme leaves room lor sub.
categorial diversities within a given overall entegory, There might be
distinctions ictween, for cxample, qualities of substances, qualitics of
quantities of substances, qualities of quantities of actions of substances, and
so forth. All of these specifie classes would fall within a general category of
QUALZiTY: and there would be opportunity to legislate against any item's
belonging to more than one sub-division. Within an already discriminated
category or sub-category there might be a categorial distinction between
substantializable and non-substantialicable items.There will be room 1o adopt a
cruerion of realiy distinct frem the perhaps increasingly cedious Quineian
condition of being "quantifiable over" One might, for example, insist
that reality attaches, or full reality attaches, only to items which besides
being izzers, being izzed, and being huzzed, are themselves haziers (that is,
are susceptible to substantialication).Since it cannot be assumed that a non-primary
substantial will receive predicables in every non-substantial category, there
is room for distinctions of richness between the range of categories from which
predicobles apply to one huzzer, and that from which predicables apply to
another; and these variations in predicationable richness could be used as a
measure of degree of reutty (the richer the realer, with primary substantials
at the topi.Having discussed two different suggestions about the possible
location of semantic multipticity associated with the notion of ist Grice
expands. One would lie ta the range of maximally general specitications of the
notion of existit (of the use of the verb to be' to signify existence).Tthe
other would lie in the use of the copula to signify different predication relations. Both suggestions seem to have solid
Aristotelian foundations. The categorial multiplicity of the term 'existit' and
the distinction between different fonns of predication relations are both
well-established Aristochian docirines. So far, then, there might seem little
room for a preference of one suggestion to the other. There are, however, two
lines of reflection which in one way or another might upset this equilibrium.
The first line of reflection would allow that Aristotle or an Aristotelian might
have good reasons for secking TWO, rather than merely one,
predication-relation, reasons perhaps conaected with intuitively acooptable
restrictions on the scope of transitivity, and with a desire to block such
unwanted inferential moves as "Socrates is white, white is a colour, so
Socrates is a colour". But it remains true that nocharacterization hos
been given of the concept of a predication-relation; and though certain formal
properties may have been assigned to izzing and hazzing, it is not clear that
these formal properties would by themselves be adequate guides for someone
wanting to be told how to apply the terms izzing' and luzzing' to a particular
case. It is not clear, either, whot extra formal supplementation could he
provided, one would hardly suppose, for example, such relational terms to be
susceptible of ostensive definition. It may then be that these relations do not
(and presumably cannot) have a readily discernible character, a fact which if
not a blemish at least creates a problem.
It is ultimately possible then that despite initial appearances the
notion of a predization-relation is not well-defined, and indeed that apparent
examples of such relations are illusory. This alternative line of reflection
then, might confer better survival chances upon the first of the two
suggestions here dstinguished. A second line of reflection, however, is one
which I am certainly inclined 10 take seriously. Unlike the first, it would not
lavour the attribution to Aristole of one rather than the other of two viens
about the location of a cortain semantis multiplicity. It would rather suggest.
or conjecture, that the attribution to Aristotle of either view would involve a
misconception of Aristotle's position, unless it wore accompanied by a
recognition of a certain not immediately obvious distirction.Enter pragmatics –
and implicature. It would be a mistake to suppose Aristotle to be holding that
exists "is signites a plurality of distinct universals and that therefore
the existential 'is' bos a plurality of meaning; It would also he a mistake to
attribute to Aristotle the view that the copulative 'is may signify one or
another of lWo precication relations therchy signifyiog a plurality of
universals, with the consequence that the copulative "is' has more than
one meaning. What Aristole is really proposing is a separation of — the
question what an U universals is, — the question how many SIZgNZuFZiCAtIZoznS
an expression possesses. Aristotle is suggesting the possibility that a
particular expression may have only one meoning sense or content and yet be
used on different occasions to point to different universals. It is no doubt
trus that historically universals were admitted to the realm of philisaphical
disonurse in order to be itens in which the meaning of particular expressions
might consist. But this historical fact does not establish an indissoluble
connection between universals and the meanings of a linguistic expression; and
it should be modified or abandoned should subsequent rational reflection provide
reasons for adopting such a ovurse. Grice is well aware that the suggestion,
whether advanced on behalf of Aristotic or independently, that a distinction
should be made between, on the onc hand, the universal or universals, which
either in general or on a pasticular occasion are pointex T by the expression,
and, on the other hand, the meaning or meanings of the expression in question,
which is likely to give rise to a sense of shock; Grice suggests that
susceptibility to this sense of shock will be independent of the question
whether the person who feels it is friendly or unfriendly towards universals.
Grice invites us to consider first the reaction of one who is friendly to
universals.The philosopher may be liable to take the view that the reason for
introducing universals in the first place was primarily, indeed exclusively, to
equip ourselves with a range of items, cach of which would serve as that which
was meant, or as one of the things that was meant by significant expressions.
This is what a universal does, and it is what they are supposed to do, and they
do it perfectly well; it is not therefore in order te propose a severance of
just that connection with meaning which gives universals a raison d'être. One
who is unfriendly to universals can hardly be expected to be more sympathetic
to the proposal, such a person might be unfriendly to universals either
becausc, like Quine, while he is prepared to describe each of a multitude of
expressions as being meaningtul, be is not prepared to count as legitimate
specifications of what it is that a caningful expression means, or he is not
prepared to allow that two distinct expressions may each mean the same thing.
These denials are plainly linked; if it is legitimate to ask of two meaningful
expressions, what it is that each mcans we can hardly preveat it from being the
case, sometimes, that what each means is just the same as what the other means.
Alternatively the enemy of universals might not wish to eliminate
specifications of mcaning or the possibility of synonymy; his position is
rather that an adequate account of the full range of meaning-concepts can be
provided without resort to universals. But the enemies of universals, from
whichever camp they come, may well insist that one who, unlike them, is disposed
to bring in universals is not at liberty to contemplate divorcing them from
that connection with meaning which he will have to allow as underlying their
claim to existence. Grice is not sure that such hostility to the general idea
of divorcing the signification of one or more universals from the possession of
one or more meanings is as solidly founded as initially it appears to be. If I
ask someone whether he knows the birth place of Napoleon, he might reply in two
quite dilferent ways. He might say "Certainly I do; he was born in
Corsica." Altematively he might reply "I am afraid I don't. Napolcon
was born in Corsica, 1 am afraid I have never been able to get to Corsica so I
don't know the place at all." The obvious difference between these two
distinct interpretations of the question seems to me to be plainly connected
with the functioning of certain pronouns as (a) indirect interrogatives (b) as
relatives; in my example, the first reply claims knowledge where Napoleon was
born, the second claims ignorance of that place where (in which) Napoleon was
born. There are other ways of looking at the linguistic phenomenon presentedby
my example, which are not incompatible with the way just outlined. and indeed
which may tumm out to be uscful complementaries to it. One might draw attention
to a distinction between knowledge of propositions and knowledge of things,
suggesting that what the first respondent claims is propositional knowledge,
whereas, what the second respondent disclaims is thing-knowledge; the second
respondent exhibits a certain bit of propositional knowledge but professes
substantial ignorance concerning the item to which his propositional knowledge
relates. There is of course no reason why these two states should not coexist.
While we are directing our attention to this approach, we night bear in mind
that one kind of knowledge might be dependent on the other. It might, for
example, be the case that knowing a thing a consists in the possession of a
perhaps indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all
of which are cases of propositional knowledge which relates to x; or
alternatively, knowledge of x might consist not in an indefinite supply of
pieces of propositional knowlcdge about x, but rather in the possession of a
foundation or a base from which such propositional knowledge may be readily
generated. Yet a further idea to be considered begins with the recognition that
definite descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence
occupy either subject position or predicate position; as some might prefer to
put it, "the birth place of Napoleon" may be used either
referentially or predicatively. It might then be suggested that in the mouth,
or at least in the mind, of the first respondent the phrase "the birth place
of Napoleon" occurs predicatively, whereas in the case of the second
respondent it occurs referentially, as, potentially at least, a subject
expression. If we suppose the phrase to occur predicatively in a given cose, it
will be necessary that one should be able to point to a mentioned or
unmentioned item to which the predicate in question might apply: then, in the
case of the first respondent in normal circumstances there will be some
particular item which he thinks of as, or believes to be, the birth place of
Napoleon. The relevance of this discussion to the topic of meaning and
universals is that it may with some plausibility be alleged that those who have
invoked universals as the items in which the meaning or meanings of significant
expressions consist are guilty of representing such a phrase as "knowing
the meaning of the word 'watershed " as referring to knowledge of an
object or thing, as knowledge of "that which" the word watershed'
significs or means (where the pronoun "which' is a relative pronoun);
whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing what the word'watershed
means where the pronoun 'what' is indirectly interrogative rather than
relative. The theory of universals as meaning, then, rests on a syntactical
blunder; that this is so is attested by the fact that in principle at least the
caning of an expression E, may be identical with the meaningof the expression
Ez but plainly to know the meaning of E, is not the same as to know the meaning
of Ez This attack on the historical genesis of universals as the focal elements
in a certain kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the
following response. It might not be denied that the kind of syntactical
blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a blunder and has
indeed been committed by some who have championed the cause of universals. It
is, however, a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only
without damage, but even with advantage to the view of universals as the
primary constituents of meaning. Once universals are admitted, they can be, and
should be, thought of and accepted as being those items which are the meanings
of this or that element of language. In the end, then, knowing the mcaning of
an expression E would emerge as knowing what E mcans, that is, as propositional
knowledge connected with interrogative pronouns rather than as thing-knowledge
connected with relative pronouns. So everything comes right in the end; and the
tie between universals and meanings cannot be put asunder. This defence of the
inviolability of the link between universals and meanings may be ingeniously
contrived, but is not, I think, irresistible. If the specification of meanings
were to provide not merely a useful mode of employment for universals once they
are recognized as being around, but rather the sole justification and raison
d'ete of the supposition that they are around, the specification of meaning
would have to be not merely something that can be commodiously done with
universals, but rather something which cannot be done or fully done without
universals. To my mind this stronger requirement cannot be mct. There are, I
think, some cases of expressions E such that knowing the meaning of E cannot
comfortably be represented as knowing, with respect to some acceptable entity
that it is that to which the description "the (a) meaning of E"
applies. I offer two examples: If I were to say "The wind is blowing in
the direction of Sacramento", any norally equipped English speaker would
know the meaning both in general and on the current occasion of the phrase *in
the direction of Sacramento; that is to say he would know both what in general
the phrase means and what 1 mcant by it on the occasion of utterance. But such
cxamples of knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant
to a particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which
is to be properly regarded as that to which the description *the meaning of the
phrase 'in the direction of Sacramento'" applics, cither senceally or on
this occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the
phrase 'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies
to any particular entity; and even if it were possible to justifythe claim,
such a justification scems hardly to contribute to one's capacity for knowing
what such a phrase means. By a precisely
parallel argument I may know perfectly well what is meant by the phrase the
inducement which I otfer you for looking after my garden', even though I am
neither helped nor hindered by the presence or absence of any thought to the
effect that there is some admissible item which satisfies the description
"the meaning of the phrase 'the inducement which I offer you for looking
atter my garden' " Before leaving this topic, I should make two comments:
first, the fact that the concction between universals and meanings may not be
inviolable does not dispense someone who wishes to modify it from obligations
to make clear just what changes he is making; second, if a theory of meaning
should fail to provide an indispensable rationale for the introduction of
universals, it might turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an alternative
rationale. But this question will have to wait for another occasion. Let us for
the moment retain an open mind on the nature of Aristolle's views about the
connection between the unification of semantic multiplicity and the prescnce or
absence of identity of meuning. Aristotle lists a number of modes of this kind
of unification which I shall consider one by one. As one embarks on this
enterprise one might well bear in mind the possibility that the list provided
by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the number and
proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's list is
sometimes uncertain. Alistotle refers to cases in which a general term is
applied by reference to a central item or type of items as ones in which there
is a single source for a contribution to a single end. It is not clear whether
he is giving a single general description or a pair of more specific
descriptions each of which applies to a different sub-class of examples. I know
no way of settling this uncertainty. The modes of unification actually listed
by Aristotle consist in (a) what 1 shall call recursive unification in which
the application of each member of a range of predicates is determined by the
conditions governing the application of a primary member of that range, (b)
what I may, with deference to Owen, call focal unification (unification which
derives from connection with a single central item), (c) analogical
unifiestion, in which the applicability of one predicate or class of predicates
is generated by analogies with other predicates or classes of predicates, I
shall consider these headings in order.The cases of recursive unification are
primarily, though not exclusively. mathematical in character; they are also
cases in which what one might call the "would-be" species of a
generic universal stand to one another in relations excmplifying priority and
posteriority. The Platonists, so Aristolle tells us, regarded such priority and
posteriority as inadmissible between fellow species of a single genus.
Aristotle does not explicitly subscribe to this view, but he does not
explicitly reject it and is liable to act as if he accepted it. Why should
priority and posteriority stand in the way of being different species of a
single genus? Why should not different numbers be distinct species of the genus
number? In the case of numbers, End. Eih. (121%aff.) attempts a reductio ad
absurdum: if there were a form (universal) signified by "number" it
would have to be prior to the first number, which is impossible; this argument
might be expanded as follows: consider a sequence of
"number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a
sequence satisfies, inter alia, the following conditions.For any x and for any
n 1, x instantiates Pi entails x does not instantiae pa-' (nor indeed any
P').For any x and for any n * 1, x instantiates P" entails something y (*
x) instantiales pr-/If P™ = P' , no counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the
firstnumber. If the fulfillment of the abore conditions is to be sufficient to
establish a sequence of properties as a sequence of number properties, then
there cannot be a universal number; if there were, it would, like any genus, be
prior to each of its species, and so prior to Pl; but since P' is the first number
it cunnot have a predecessor and so nothing ean be prior to it. There seem to
be two objections. It is by no means clear that the above conditions are
sufficient to guarantee that a sequence of properties is a sequence of
number-properties. Even if they were, one part of them would not be fulfilled
in the case of Pl and being a number; if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x,
not something other than x, will instantiate being a nuenber, a set whose
cardinality is 2 itself instantiates being a number (as a cardinality) If this
route to a denial of the existence of a generic universal number fails there
are two further possibilities. One might attempt to represent conformity to a
"standard" genus-species-differentia model as being not just an acceptable
picture of situations in which a more general universal has under it a range of
subordinate universals which are its specializations, but as being constitu.
tive for such examples of the existence of the more general universal. The
slogan might be "For there to be a universal U, with specializations U,,
U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations with all that that
entails" (or, more bricfly, "no specialization without
species"). The justification for such a claim will not be casy to find.
While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more
general universal must be independent of its specializations in that the non
emptiness of the general universal should be compatible with the emptiness of
any particular specialization (though not of course with the emptiness of all
specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. One might try a simpler
form of argument. If the special cuses for the application of a general term E,
that is to say, the universals U, ... U, are united by a single ordering
relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover every item
to which E applies, and only such items, then we do not need a gencric
universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by membership
of the series S. The expression "being an instance of some universal in
the series S" is of course applicable to anything to which E is
applicable; but this expression does not even look like the name of a gonus.
The second mode of unification to which semantic multiplicity may be
susceptible, that of focal unification, is discussed at length in Metaphysics IV,
i (T, ii) 1003a32f., there Aristotle brings up two of his favourite examples,
the applications of the adjectives "healthy' and 'medical'. He states that
everything to which the word "heulthy' applies is related to, in one way
or another, the focal item of health, "one thing in the sense that it
preserves health, another that in the sense that it produces it, another in the
sense that it is a symptom of health, another because it is capable of
it." Similar considerations apply to applications of the adjective
'medical', "that which is medical is relative to the medical art, one
thing being called medical because it possesses it, another because it is
naturally adapted to it, another because it is a function of the medical
art." On the most obvious interpretation of this passage Aristotle will be
suggesting that standard semantic theory will be right in supposing the
applicability of certain adjectives to particular items depends on a
relationship of such items to an associated universal, but wrong in supposing
that the relationship in question is invariably that of instantiation; other
sorts of relationship are frequently involved. There is, however, a less
obvious position which Aristotle might have been taking up; this position would
maintain with respect to universals, that the only way in which individual
items may be related to universals is that of instantiation: that there will
beOther entities which will indeed be general entities though not universals;
to them individual items may be related in a variety of ways which are distinct
from instantiation. The rolative merits of these two ideas will be a matter for
debate. This mode of unification is of special interest in my present enquiry
since Aristotle states quite plainly that this is the mode of unification which
applies 10 the semantic multiplicity connected with being. Categorially
cifferent sorts of things may all be said to be by virtue of different kinds of
connections which they have to the focal item, which will be intimately
connected with the notion of substance. This central item might be an
individeal substance or, more likely, might be the notion of substantal type:
any items which 'izzed' this type would be an individual substance and so would
exist. But non-substantial items could also be said to be by virtue of their
relationship (different in different cases) to the same central item; some
things may be said to be because they are affections of substanee, others
because they are a process towards substance, and su forth. It is evident that
Aristotle habitually thinks of the focal item as being a universal, or at least
some kind of general entity; but such restriction is not mandatory, nothing
prevents the focal item from being a particular.Consider the adjective
"French" as it occurs in the pluases, "French citizen",
"French poem", "French professor". The following features
are perhaps signilicant: (1) The appearance of the adjective in these phrases
is what I might call "adjunctive" rather than "conjunctive"
(or "attributive").A French poem, is not as I see it, something which
combines the separate eatures of being a poem and being French, as a fat
philosopher would simply combine the features of being fat and of being a
philosopher."French" here occurs, so to speak, adverbially. (2) The
phrase "French citizen" standardly means "citizen of
France", while the phrase "French poem standardly means "poci in
French"; but it would be a mistake to suppose that this fact implies that
there are two (indeed more than two) meanings or senses of the word
"French". The word French" has only one meaning, namely "of
or pertaining to France"; it will, however, be what I might call 'context
senstive"; we might indeed say, if you like, that while "French"
has only one meaning or sense, it has a variety of meanings-in-context;
relative to one context, "French" means "of France" as in
the phrase "French citizen", whereas relative to another
context"French" means, "in the French language" as in the
phrase "French poem". Whether the focal item is a universal or a
particular is quite irrelevant to the question of the meaning of the related
adjective; the medical art is no more the meaning of the adjective 'medical',
as France is the meaning of the adjective 'French'. As a concluding observation
I may remark that while the attachment of the context may well suggest an
interpretation in context of a word, it need not be the case that
suchsuggestion is indefeasible. It might be for instance that "French
poem" would have to mean "poem composed in French" unless there
were counter indications; in which case, perhaps, the phrase might mean
"poem composed by a French competitor" (in some competition). For the
phrase"French professor" there would be two obvious meanings in
context; and disambiguation would have 10 depend on a wider linguistic context
or on the cireumstances of utterance. Grice then turns to what is possibly the
most baffling of the ways explicitly suggested by Aristotle as being those in
which what I am calling USM may arise. These will be cases in which the
application of an epithet to a range of objects is accounted for by analogy
detectable within that range; more explicitly to analogies between the specific
universals which determine the application of the epithet, or (perhaps) berween
the exemplifications of those universals by this or that type of object. More
explicitly to analogies between the specific universals U, and Uz etc., which
determine the application of the epithet, or (perhaps) between the
exemplifications of U,, Uz ete., by items of the sorts ly. lo etc., The
puzzling character of Aristotie's treatment of this topic arises from a number
of different factors. First there are two things which Aristotle himself might
have done to aid our comprehension. He might have given us a firm list of
examples of epithets, the application of which to a given range of objects is
to be accounted for in this way; alternatively, he might have given us a
reasonably clear characterization of the kind of accounting which analogy is
supposed to provide, leaving it to us to determine the range of application of
this kind of accounting. Unfortunately he does neither of these things; he
offers us only the most meagle hints about the way in which analogy might unify
the various applications of an epithet; we are told, for example, that as sight
is in the eye, so intellect is in the soul with the implicit suggestion that
this fact accounts for the application of the word 'see' both to cases of
optical vision and cases of intellectual vision, and he also suggests that
analogy is responsible for the application of the word 'calm' both to
undisturbed bodies of sea water and to undisturbed expanses of air. Such
offerings do not get us very far, furthermore, not surprisingly, where
Aristotle seems to fear to tread the commentators are most reluctant to plant
their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion comcs from Ross who
suggests as Aristotle's view that the application of the word 'good' is
attributable to the fact that within onc category things which are good are
related to things in general belonging to that category in a way which is
analogous to the way in which good things in some second category are related
to the general run of things which belong to that second category. Apart from
obscurity in thepresentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted
something which Aristotle himself does not tell us, namely that the application
of the epithet 'good' is one exemplification of unification which is the
outcome of analogy: Ross's suggestion about 'good' would, moreover, be at best
only a description of one special case of analogical unification, and would not
give us any general account of such unification. I might add that little
supplementary assistance is derivable from those who study general semantic
concepts; such persons seem to adhere to the principle that silence is golden
when it comes to discussion of such questions as the relation between analogy,
metaphor, simile, allegory and parable. So far as Aristotle himself is
concerned it seems fairly clear to me that tie primary notion behiad the
concept of analogy is that of 'proportion'.This notion is embodied, for
example, in Aristotle's treatment of justice. where one kind of justice is
alleged to consist in a due proportion between return (reward or penalty) and
antecedent desert (merit or demerit) but it remains a mystery how what starts
life as, or as something approximating to, a quantitive relationship gets
converted into a not-quantitive relation of correspondence of allinity. It
looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be inspired
conjecture. Grice takes as his first task the provision of an example,
congenial to Aristotle, of the unification by analogy of the application to a
range of objects of some epithet. I shall expect this to involve the detection
of analogical links between the exemplifications of the varicty of universals
which the epithet may be used to signify. My chosen specimen is the verb grow.
In this case a number of different kinds of shifts might be thought of as possessing
an analogical unification. One of these would be examples of shifis in respect
of what might be termed syntactical metaphysical category. A substance, indeed
a physical substance like a lump of wax or a mass of metal, might be said to
grow; and it would be tempting here to suggest that the relevantly involved
universal, that of increase in size or getting larger, provides the
toundational instance of the signitication of a universal by the word
"grow'; we have here, so to speak, the 'ground-floor' meaning of the verb.
But not only the physical substance itself but the various accidents of the
substance may also be said to grow; not only the piece of wax but its
magnitude, some event or process in its history, its powers or causal efficacy
and its aesthetic quality (beauty) might each be said to grow; and it seems not
unplausible to suggest that though growth on the part of these non-substantial
accidents might be different, and more or, again, less boringly connected with
growth on the part of the substance, there will always be some kind of
correspondence or analogical connection between growth in the case of a
non-substantial item and growth in the case of a substantial item. Another and
different kind of calegorial variation may separate some of the universals
which the word "grow' may be used to signify from others; these will be
connected withdifferences in the sub-categories within the category of
suistance within which fall different sorts of entitics which may be said to
grow; different universals may be signified by sonicone who speaks of a plant
as growing and by someone who speaks of a human being as growing, and the
confection between these diverse realizations of growth may rest on analogy. In
what is called the growth of a plant, internally originated increase in size
may occupy a prominent place, whereas in the case of a buman being the kind of
development which may be involved in growth may be much more varied and
comples; the link between the two distinct universals which may be signified might
be provided by analogy between the roles which such changes fulfill in the
development of the very different kinds of substances which are being
characterized. No doubl many further kinds of analogical connection would
emerge within the general practice of attributing growth.Grice’s next endeavour
will be an attempt to supply some general account of the way in which the
presence of analogy may serve to unify semantic multiplicity; and if such an
account should be found to offer prospecis of distinguishing analogy from other
concepts, particularly metaphor which belongs to the same general family, that
would be a welcome aspect of the account. It is my idea that in metaphorical
description a universal is signified, which though distinct from that which underlies
the literal meaning of an epithet is nevertheless recognizably similar to that
literal signification Grice comes then
to the notion of analogy itself. I shall start by considering items any one of
which may be called an S,; I shall initially suppose that being an S, consists
in belonging to a substantial type or kind, S,. though that supposition may be
relaxed later. My first move will be to assume that being an S, consists in
being subject to a systern of laws which jointly express the nature of the type
or kind Si; and further that these laws, which furnish the central theory of
S,, will all be formulable in terius of a finite set of S,-central propertics
(let us say P, to P,); each law will involve some ordered extract from the
central set, and their totality will govern any tully authentic Sy. This
totality may well not include all the laws which apply to S,: but it does
include all the laws which are relevant to the identity of Sy, all the laws
which determine whether or not a particular item is to count as an 5,- Let us
next consider not merely things each of which is an S,, but also things each of
which is an Sz; it is to remain at least for the moment an open question
whether or not the typeS, is identical with the type S1. 1 assume that, as in the
case of S,, membership of S, is determined by conformity to a system of laws
relating to properties which are central to S2. I shall symbolize these
properties by the devices Or ... Q.. We now have various possibilities to
consider. The first is that every law which is central to the determination of
Sz is a mirror image of a law which iscentral to S,; and that the converse of
this supposition also obtains. To this end we shall assume that the properties
which are central to being an $, are the properties O, through Os; and that if
a law involving a certain ordered extract from the set P, through P, belongs to
the central theory of Sto a law involving an exactly corresponding ordered
extract from the set O, through , will belong to the contral theory of Sa; and
that the same holds in reverse. In that case, we shall be in the position to
say that there is a perfect analogy between the central theories of S, and Sz;
and in that case, it may also be tempting to say that the types S, and S, are
essentially identical. We should recognize that if we yield to this temptation
we are not thereby forced to say that Sy and S, are indistinguishable, they
might, for example, be differently related to perception, only one of them
(perhaps) being accessible to sight; we shall only be forced to allow that
essentially, or theoretically, the types are not distinct; how that is to be
interpreted will remain to be seen. The possibility just considered is that of
a total perfect analogy between the central theories of S, and Sa. There is
also, however, the possibility of a partial pertect analogy between S, and Sz.
That is to say pait of the central theory of one type (say S,) may mirror the
whole of the central theory of Sz, or again may mirror some part of a central
theory of Sz. In such circumstances one might be led to say (in one case) that
the type S, is a special case of the type S,; or (in the other case) that the
types S, and S, both fall under a common super-type, determined by the limited
area of perfect analogy between the central theories of S, and Sz. A third
possibility will be that no perfect analogy, either total or partial, exists
between the two central theories; the best that can be found are imperfect
analogies which will consist in laws central to one type approximating, to a
certain degree, with the status of being analogues of laws central to the
other. At this stage, Grice proposes a relaxation in the characterization of
the signification of such symbols as 'S!', 'Sz etc., which till now I have been
regarding as signifying substantial types or kinds, reference to which is made
in more or less regimented discourse of a theoretical or scientific sort. I
shall now think of such symbols as relating to what I hope might be
legitimately regarded as informal precursors of the aforementioned substantial
types, as expressing concepts of one or other classificatory sort, concepts
which will be deployed in the unregimented descriptions and explanations of
pre-theoretical. Examples of such unregimented classifica-tory concepts might
be the concepts of an investor, a doctor, a vehicle, a confidante, and so on. I
would hope that in many ways their general character might run parallel to that
of their more regimented counterparts. In particular, one might hope and expect
that their nature would be bound up with conformity to a certain set of central
generalitics (platitudes, truisms, etc.); to be an investor or a vchicle will
be to do a sufficientnumber of the kinds of things which typically are done by
investors or vehicles. One might expect, however, that the varicty of possible
forms of generalization might considerably exceed the meagre armament which
theoretical enquirers normally permit themselves to employ. One might also hope
and expect that the generalities which would be expressive of the nature of a
particular classificatory concept would be formulable in terms of a limited
body of features which would be central to the concept in question. This
material might be sufficient to provide for the presence from time to time of
analogy, at least of imperfect analogy, between scucralities which aro
expressive of distinct classificatory concepts. When they occur, such analogies
might be sufficient to provide for semantic unity in the employment of a single
epithet to signify dilferent classificatory concepts; and this semantic unity,
in turn, might be sufficient to justify the idea that in such cases the
expression in question is used with a single lexical meaning. Grice concludes
the presentation of my suggestions about the interpretation of the notion of
analogy as a possible foundation for semantic unity with two supplementary
comments. The first is that there scems to be a good ease for supposing that
anyone who accepts this account of analogy-based unity of meaning is not free
to combine it with a icjection of the analytid synthctic distinction. The
account relies crucially on a connection between the application of a
particular concept and the application of a system of laws or other
generalities which is expressive of that concept, and, this in tum, relies on
the idea of a stock of further concepts, in terms of which these laws or
generalitics are to be formulated, being central to the original concept. But
it seems plausible, if not mandatory, fo suppose that such contrality involves
a non-contingent connection between the original concept and the concepts which
are said to be central to it, a connection which cannot he admitted by one who
denies the analytic/synthetic distinction. So either one accepts the
analytic/synthetic distinction or one rejects at least this account of
analogy-based semantic unity. I make no attempt here to decide between these
alternatives. Ihe second comment is that matcrial introduced in Grice’s
suggested claboration of the notion of unalogy, particularly the connection
between concepts and conformity to laws or other generalities, may serve to
provide a needed explanation and justification of the initial idea that the
applicability of a single defining formula, couched in terms of the ideas of genus,
spocies, and differentia is a paradigmatic condition, if not an indispensable
condition, for identity of meaning. We might, for a start, agree to treat a
situation in which the applicability of an epithet to an item i, rests on a
conformity to exactly the same laws or generalities as does itsapplication to
item iz, as being a limiting case of partial perfect analogy.Situations in
which no icinterpretation at all is required may be treated as limiting cases
of situations in which, though reinterpretation is required. one is available
which ochieves partial perfect analogy. As one might say, a law is perfectly
analogous with itself. Situations, then, in which an epithet applies to a range
of items solely by virtue of the presence of a single universal, and so of a
single set of laws, may be legitimately regarded as a specially exemplary
instance of a kind of unity which is required for identity of meaning. Both a
proper assessment of Aristotle's contribution to metaphysics and the theory of
mcaning and studies in the theory of meaning themselves might profit from a
somewhat less localized attention to questions about the relation between
universals and meaning than has so far been visible in my rellections. I have
it in mind to raise not the general question whether, despite the Nominalists,
a theory of meaning requires universals (to which I shall for the moment assume
an affirmative answer), but rather the question in what way universals are to
be supposed to be relevant to meaning.Consideration of the practices of
latter-day lexicographers, so far from supporting a charge that, at least on my
interpretation of him, Aristotle has proposed an illegitimate divorce between
universals and mcaning suggests that it would be proper to go a deal further
than did Aristotle himself in championing such a divorce, There will be many
different forms of connection between the varicty of universals which may be
signified by a non-equivocable expression beyond that countenunced by the
tradition of Theory of Definition, and even perhaps beyond the extensions to
that theory envisaged by Aristotle himself. These will include some forms of
connection like those involved in metonymy and synecdoche, recognized by later
grammatical theorists, and no doubt others as well. It would, I suggest, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modem
dictionary, with a view to constructing an inventory of these various modes of
connection. Such an investigation would, I suspect, reveal both that in a given
case the invocation of one mode of concction may be subordinate and posterior
to the invocation of another, and also that there is no prescribed order or
limitation of order which such invocations must observe. Grice suspects, also,
that it might emerge that the question whether variations of meaning are
thought of as synchronie or diachronic has no beating on the nature of the
uniting connections. The same forms of connection will be available in both
cases, and these in turn may well befound to correspond with the range of
different figures of speech which conversational practice may typically cmploy.
Should this conjecture turn out to be correct, the underlying explanation of
its truth might, I would guess, run along the following lines.Rational human
thought and communication will, in pursuit of their various parposes, encounter
a boundless and unpredictable multitude of distinct situations. Perhaps unlike
a computer we shell not have, ready made, any vast altay of forms of
description and explanation from which to select what is suitabie for a
particular occasion. We shall have lo rely on our rational capacities,
particularly those for imaginative construction and combination, to provide for
our needs as they arise. It would not then be surprising if the operations of
our thoughts were to refleet, in this or that way, the character of the
capacities on which thought relies. I have to confess to only the haziest of
conception bow such an idea might be worked out in detail References
Boethius, De Interpretatione. Grice, H. P. (1988). Aristotle on the
multiplicity of being. Pacific Philosophical Quarterly. Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears
(1957). Metaphysics, in D. F. Pears, The nature of metaphysics, London: Macmillan.
Owen, G. E. L. Aristotle on The snares of ontology Warnock, G. J. (1952). Metaphysics
in Logic. - GRICE E BOEZIO ÆQVIVOCVM -- BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY OF
“EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice Club. Et similiter
enunciationes plures dicuntur quæ plura et non unum significant: non solum
quando interponitur aliqua coniunctio, vel inter nomina vel verba, vel etiam
inter ipsas enunciationes; sed etiam si vel inconiunctione, idest absque aliqua
interposita coniunctione plura significat, vel quia est unum nomen æquivocum,
multa significans, vel quia ponuntur plura nomina absque coniunctione, ex
quorum significatis non fit unum; ut si dicam, homo albus grammaticus logicus
currit. CARAMELLO Abstract In 1988, the year of his demise, H. P. Grice
got published for The Pacific Philosophical Quarterly (having moved from Oxford
to Berkeley in his fifties) under the editorship of his former Oxford pupil B.
F. Loar, a rather intriguing essay, entitled, “Aristotle on the multiplicity of
being.’ Philosophers well aware of the deep issues involved in matters of
‘univocity’ of ‘being’ and its enemies – equivocity, etc. –, and some of them,
were struck by the choice of ‘multiplicity’ in the title, and by the lack of
square quotes. It is not the multiplicity of ‘being’, but of being itself! In
these notes, I propose to reconsider Grice’s main point vis-à-vis what he calls
elsewhere – scil. in the Kant lectures at Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis –
as it conforms to his well known advice: unity of sense, multiplicity of
implicatures. I add Austin and Boethius for good measure! Keywords: Boethius,
H. P. Grice, univocality, J. L. Austin, aequi-vocality thesis. “My
enterprise,” Grice writes in his “Aristotle on the multiplicity of being,”
posthumously edited by B. F. Loar, is “to explore some of the questions which
arise out of a fairly well-known cluster of Aristotelian theses.” Which are
these? The first brings him to his years of Oxford as university lecturer, in
this case his joint seminar with J. L. Austin – who had been obsessed with
paronymy since his tutorials with Prichard. In Categoriae, on which Grice
lectured rather brilliantly with Austin at Oxford – as Ackrill testifies --
Aristotle distinguishes two different sorts of case of the application of a
word or phrase – say, ‘ist’ – in ‘The α is β’ or ‘A ist B’ [I will follow
Boethius and stick to the third-person singular] to a range of situations. The
first sort of cases that Aristotle isolates is that in which both the word or
the phrase and a single definition, account, λόγος, or conceptual analysis, as
I prefer, apply throughout that range. The second sort of cases is that, in
which the word or phrase – “ist” --, but no single definition or conceptual
analysis, applies throughout the range. In the first sort of case, Aristotle
says, that the word or phrase – say “ist” (A ist B) -- is applied
syn-nomymously, or, more strictly, to at least two things which are syn-nomina
– each a synonymum as Boethius would have it. For the record, Lewis and Short
defines synonymum as “a word having the same meaning with another, a synonym.”
They give the source: Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2,
128. (obs. Synophites,, ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron
synnephitis. In the second sort of case, the word or phrase – say “ist” (A
ist B)– is, Grice goes on, applied homo-nymously (cf.
AEQVI-VOCALLY) — to at least two things which are merely homonuma. Lewis
and Short lack an entry for homonymum. But have one for the masculine homoymus
and the abstract noun homonymia. Homonymus is defined as ‘of the same name,
homonymous, and they give Quintilian as the source: “sicut in his, quae
homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an mons, an signfum in caelo, an
nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum non intelligitur” – Quint. 8 2 13.
Interestingly, for ‘homonymia’, translated by Lewis and Shrot as homonymy,
their source is Fronto, Diff. Verbs, p.. 353. Aequivoces. Provision is also
made, Grice adds, for an *intermediate* class of cases – that fascinated Austin
--, or (as some may prefer) a sub-division of homonymous applications of a word
or phrase into (a) cases of “chance homonymy” and (b) cases of
“other-than-chance homonymy,” or as Aristotlle calls them: cases of
"paronymy". Cicero couldn’t translate this. So, no entry in Lewis and
Short for paronymum, if for paronomasia! (cf. Dictionnaire des untranslatables
– PARONYMY, citing Grice). Ever the philosopher for great tags, Grice adds that
one may label the second of these sub-division cases of "UNIFIED – the
word is key -- Multiplicity of Signification, or meaning. With Boethius, I will
assume throughout that when Grice writes ‘meaning,’ he means ‘signification,’
and vice versa. Prominent among examples of The Unity (Univocity, Aequivocity)
of Multiple-Signification is the application of the verb 'ist’ (as in A ist B)
– as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha and beta is informed by
Grice’s careful considerations in his more precise, “Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning” – and essay whose title he often found
trouble in remembering. Now reprinted in WoW (p. 131ff), in that essay Grice
provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some audience or
addressee A) the utterer U wants his audience o addressee A to psi-cross a
particular R-correlate of alpha to be one of a particular set of D-correlates
of beta. The reference here being his previous realization that a philosopher
of language may “need to be able to apply such notion as a PREDICATION of beta
(adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is tactful, Smith is happy). (As an
interesting point, in that essay, Grice is neutral about the mode of the
utterance, ‘Let Smith be tactful’, whereas in his lectures on Aristotle he
sticks to Aristotle’s obsession with the indicative mode). Grice would often
criticize Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague ‘dicta’. (The
Pacific-Philosophical-Quarterly paper is an offspring of an earlier lecture
delivered at Victoria, where to G. E. L. Owen, Grice makes more than a passing
reference). According to Aristotle, Grice reminds us, “[ist] is _said_ in
many — more than one — ways.” πολλαχῶς λέγεται τὸ εἶναι Grice adds that, among
further important examples of this type of UNIFICATION or univocity, or
aequivocality, Aristotle and Grice seem to be seeking – never mind Boethius or
Austin -- we find the word αγαθόν (Cicero bonum, “good”) which, according to
Aristotle, exhibits a seemingly superficial *multiplicity* of signification
related to, and perhaps even dependent upon, that displayed by ‘ist’ as in “A
ist B”; for in Ethica Nichomachea – that brings Grice again to his years as
University Lecturer at Oxford taught ‘for years at Oxford under the tutelage of
the translation by his Oxford tutor – of Owen’s generation -- Hardie --
Aristotle remarks that “αγαθόν” is _said_ in *as many ways* as being.”
This needed doctrine of the Unification, Unity, Univocality, or Aequivocality
of Apparently Multiple Signification of 'ist’ as in ‘A ist B’ is notoriously of
great importance to Aristotle. It is used by Aristotle, no less, to preserve
the otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline
of philosophia prima as dealing with ist qua ist. The characterization is
threatened by two objections. The first objection being that it is not the case
that "ist” (as in ‘A ist B’) applies *syn-nonymously* -- for lack of a
conceptual definition, or λόγος -- to all the items of things with which such
philosophia prima is supposed to be concerned. The second objection has Grice
in jest: and it is the one that claims that there is, therefore, no more a
genuine or legitimate single prima philosophia than there is, say, — English
Oxonian spelling assumed— a genuine single science or discipline of vice. And
this is because we apply the expression ‘vice’ to such a thing as dishonesty,
which is a moral thing. But we also apply ‘vice’ to such a thing as a clamp,
which is a thing made of metal, rather. These objections can, Aristotle,
Boethius, and Grice, and Austin (if ethics has a subject-matter) would hope, he
met by the reply that a multiplicity – i. e. not unicity, but duality or
plurality -- of signification – if not sense, or content -- can be tolerated in
the terminology specifying the subject-matter of a single science, provided
that such apparent multiplicity (again, duality or plurality, rather than unity
-- of signification is somehow UNIFIED. Enter UNI VOCAL. Do not multiply
senses beyond necessity. Keep your utterance UNIVOCAL and feel free to multiply
implicatures as you please. Grice had witnessed the Viennese bombshells
at Oxford as a student at Corpus, and has a thing or two to say about the
attacks by Ayer. As if expanding on the state of the art of metaphysics in
Post-War Oxford (in his joint article with his former pupil P. F. Strawson and
D. F. Pears, ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics,’ Grice notes:
“I should like,” Grice says after some decades of hindsight, “to say a word (or
two) about the nature of my interest in Aristotle — and the peripatetics in
general — or the Lycaeum — and about the prospects of deriving from Aristotle a
significant contribution to the enquiries which I have it in mind to
undertake.” Grice (like Austin, but unlike Ayer) just happens to regards
Aristotle as being, like one or two other historical figures — notably Kant
(Kantotle is the best)— , not just a great philosopher of the past but as being
a great philosopher simpliciter. That is to say: to think of Aristotle – as
read by Boethius, say (vide Minnio Paulello on the Aristoteles Latinus – so
much studied at Oxford) as being concerned with many of the problems to which
we today are, or at least should be, devoting our efforts. Furthermore, it is
Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio – vide Ashworth on
analogy in Vio in the Stanford Encyclopedia of Philosophy -- who worked so
arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly interpreted, he is
likely found to have been handling such problems in ways from which
philosophers still have much to learn. In brief, then, Grice subscribes
to a programme of trying to interpret — of reconstruct — the views of Aristotle
(and he is not too fussy about the difference between these two descriptions)
in such a way that, unless Aristotle’s text is totally probibitive, Grice will
ascribe to Aristotle a view which is true rather than false, reasoned rather than
unreasoned, and interesting and profound rather than dull or trivial. Grice is
convinced that, in the philosophical area within which the topics of this
endeavour fall, there are specially strong reasons for listening as attentively
as possible to what Aristotle has to say or implicate. After all, a defence and
definition of the nature and range of the enquiries falling under philosophia
prima is among the most formidable of philosophical tasks. Philosophers need
all the help they can get, particularly at a time when metaphysicians are only
recently beginning to re-emerge from the closet, and, to Grice’s mind, are
still hampered by the after-math of decades of ridicule and vilification at the
hands of those ‘rednecks of Vienna and their adherents’ — notably at Oxford!
The main questions to which Grice addresses himself are various, or shall we
say, multiplicitous. As Aristotle suggests, IF at least some expressions
connected with the notion of "ist” (never mind αγαθόν – the title of his
Victoria conference was on ‘Aristotle on good and being’– as in ‘The α is β’ --
exhibit multiplicity of signification: of which actual expression or utterance
is that suggestion true? More precisely: is “ist” -- the conjugated
third-person singular form of the verb, in the canonical predication-relation
surfaced in the syntactical construction ‘The α is β’ where this suggestion is
most plausible? What cognates of the ‘ist’, if any, are similarly affected?
What happens when ‘ist’ is merely deleted, as is often the case with Cicero –
how can the absence of a verb have a SENSE? What about ‘Socrates walks’ and
‘Socrates is a walker’ – How much freedom should we allow for the
convertibility of non-copulative utterances into copulative utterances? Grice
has in mind the philosophical lexicon that also has entries for ‘inherentia’ or
‘praesentia,’ and their respective conjugated forms, including ‘existit.’ What
link is there, if any, between unity, multiplicity of significationand
jdentity or difference of CONTENT or sense? In what different ways may semantic
multiplicity actually become unified? What considerations, if any, confer upon
the availability of a single definition or conceptual analysis of special pride
of place among possible criteria for identity of meanin, or of sense, or
content? Is Aristotle’s suggestion for univocality of ‘A ist B’ to be argued
for? Or is it just a matter of the intuitions of the native, however dialectal,
speaker of a language? How, if at all, can the availability of such a
definition or conceptual analysis involved in the doctrine of univocality be
confirmed -- or disconfirmed, for that matter? Is Aristotle's classification of
the ways of unifying semantic multiplicity exhaustive? Are its components
mutually exclusive? Which form of unification applies to the semantic
multiplicity connected with "The α ist β"? Note that, unlike an
English philosopher like Grice, Boethius does not need to involve himself with
the definite descriptor – ‘the A’ -- when discussing the canonical copulative
predication relation: “A ist B” just does. One first key question to be
faced with regard to the possible semantic multiplicity of 'α ist β,’ or of
einai, to be, esse or tò on, what is, ens is a not very subile
question of interpretation. In what range of employments of the word ‘be,’ or
of an appropriate Greek or Latin of Italian or other English counterparts, is
semantic multiplicity to be looked for? From a standard viewpoint, to which
Grice admits he does not in fact wholly subscribe, there seem to be
various possible locations of such semantic multiplicity: The
thesis which Grice identifies with COxford philosopher Owen – of the Ryle group
– vide Owen’s necrology of Ryle in The Aristotelian Society, making a passing
reference to the reverence Austin’s and laer Grice’s play group had amongst
pupils -- in the word ‘be’ taken as meaning ‘existit’. Second, there is Grice’s
own thesis, at this stage of development, that the word 'be' be taken as a
copula in a statement of predication relation: The α is β. Grice considers two
other possible collocations, only to go to dismiss soon: The word ‘be’ taken as
expressing identity – vide his “Vacuous Names” for things like “Pegasus =
Pegasus’ --. Fourth, the word ‘be’ considered as a noun and as roughly
equivalent to 'object' or 'entity. ‘The ‘is’of the matter. Some of these four
variants, Grice notes, are not really independent of one another. Since an
entity or ens seems to be anything which is -- or exists, it is reasonable to
suppose that semantic multiplicity would attach to such a noun as ‘entity’ or
ens if, and only it, it also attaches to ‘exists.’ Furthermore, if we accept
the commonly received view that 'existit’ may be paraphrased in terms of
self-identity -- Pegasus exists if and only if Pegasus is identical with Pegasus,
which creates to Meinongian ontological jungle, to paraphrase Grice in “Vacuous
Names,” any semantic multiplicity in such a phrase as “is identical with” will
go hand in hand with a corresponding semantic multiplicity in the ‘existit.’
Grice seems somewhat relieved to realise that we appear then to be left with
just two independent candidates for semantic multiplicity: non-predicational
‘ist' (understood as meaning 'existit', as in the infamous thesis by Owen; and
‘ist’ understood as meaning a copula, as Grice 2.0. Owen, in Oxford, in his
provocative ‘Aristotle on the Snares of Ontology,’ that Grice finds some
especial excitment in quoting just for amusement, opts indeed – with the aid of
asterisks to distinguish between ‘is*’ and ‘is**’ -- for the supposition that
semantic multiplicity attaches to 'ist,’ meaning, or with the sense of,
'existit’).“I for a long time shared this belief,” Grice confesses. Austin
never did since, an earlier Defensor of linguistic botanizing, always found
Prichard’s disregard for the paronymy of ‘agathon’ almost insulting! The two
groups – Ryle’s, with Owen, and Austin’s, with Grice, hardly met while at
Oxford. Still, our of deference for his Owen, Grice considers Owen’s proposal
first, since, too, Grice is the one to enjoy to learn from his errors.
(Similarly, in his lecture for the British Academy, Grice starts by noting how
he turned from a Stoutian into a neo-Prichardian). Since Grice wishes to
attribute a view to Aristotle only if Grice can find in Aristotle’s oeuvre, or
altenatively invent on his behalf, a reasonable plausible argument to support
it, Grice wonders whether we can find, or devise, such an argument in this
instance. Grice offers the following. In Topica, Aristotle claims that being –
or existence --, like unity is predicated of everything. By making this
statement, Grice notes, Aristotle seems to imply that 'exists' is truly
applicable to every, er, entity. But, Grice warns us, in making the dictum,
Aristotle may also be implying that the universal ‘signified,’ or ‘denoted,’ by
'existit', or, if there is a more than such a universal – indeed a duality,
plurality, or multiplicity, that one or another of each universal ‘signified,’
or denoted, by 'existit' is instantiated by every, er, entity. But Grice warns us
to be cautious, and let us not assume that the second implicature holds, or is
not cancellable! Grice goes on to quote from his favourite Aristotle – as it
was Boethius’s favourite, too --. In De Inierpretatione, on which as we’ve
noted, Grice lectured for years at Oxford with Austin – Ackrill being among the
fortunate pupils who attended, and who ends up translating the thing for The
Clarendon Press -- Aristotle declares that every simple declarative
sentence, or proposition, contains a hréme, or verb phrase, which ‘signifies’
something said of something else -- the ‘something else' being ‘signfied’ by a
noun phrase. – like Smith’s dog, as in Smith’s dog is shaggy (Grice’s example
in ‘Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning’. Indeed, Grice
notes, the divisibility of declarative sentences into a kaapináseis, or
assertion, and a ipopirseis, or a denial, which respectively assert or deny
something (shagginess or hairy-coatedness) about something (Smith’s dog, Fido)
-- vide Boethius’s commentary -- suggests that the notion of the exhibition of
the subject-predicate relation or form enters into the very definition or
conceptual analysis of a declarative sentence or proposition. A crucial reason
for Grice to leave Owen for good is that an existential sentence, or
proposition – as logicians use ‘existential’ -- is no exception to this thesis,
and it even tolerates a quantificational modifier (Some dog is shaggy). Indeed,
‘the a is b’ displays such a toleration. For the analysis of ‘Smith’s dog is shaggy’–
being Grice’s example, as opposed to Fido is shaggy, Grice relies on German
philosopher Hans Sluga, who had left Germany for Berkeley, for clarification on
what ‘the’ actually means in English! See the footnote in Grice’s
‘Presupposition and conversational implicature.’ (Grice had met Sluga at Oxford
and found the time to teach him some cricket – he got a tutorial in logic in
exchange. From this it follows that a so-called existential proposition
attributes, ascribes, or predicates, a ‘universal’ (shaggy) to its subject item
(Fido). And here the reductio ad absurdum of Owen’s proposal: if ‘existit’ did
signify a single universal, it would signify a generic universal – but ‘being’
ain’t a genus --, as Grice calls it, since, as is shown by differences in the
ten categories, there is more than one way of ‘existing’ which would be (now) a
species of such genus as existence is claimed to be. But then Aristotle
suggests in his Metaphysics, too -- a rather strong hint here -- that being, or
existence, is notably not a genus, and so is *not* a generic universal. A
crucially different account therefore, needs to be found of what are naturally
thought of as more than one way of such an ‘existence.’‘Existit’ cannot
‘signify’, on the other hand, a singular or unique universal, since Greeks and
Englishmen like to talk, and criss-cross at least the ten categories of
Aristotle! Rather, ‘existit’ would ‘signify,’ or denote, now one, now another,
of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that
universal – any of the each ten categories, with the provision that some
include essential predication, i. e. predication of essentia – whereas the
canonical form now involves what Grice sees as a non-essential predication
relation – not what A is, but what A has – a hairy coat. Now, if
‘existit’ would ‘signify’ a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should need to satisfy at least two serious conditions. First,
the plurality of universals that ‘existit’ allegedly would ‘signify’ or denote
should be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable
principle of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses – even
significations, especially when ascribed to an expression rather than its
utterer -- are not to be multiplied beyond necessity. Second, each of the
elemental categories or universals of the plurality for ‘existence’ would
notably need to be an essential property of items of the kind to which it
attaches. While Owen’s thesis then involves a reference to ‘essentia,’
Grice feels like playing the linguistic game vis-à-vis Owen when distinguishing
two senses of ‘is’ – is* and is** --. It is at this point that Grice coins ‘…
IZZES …’ to name ‘is’ in such kind of predication of essentia. Grice’s logic is
the converse of Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘…
izzes …’ – notably: ‘… hazzes …’ – and its nominal counterpart: ‘a hazzer’. It
is not that Fido IZZES a hairy coat, but that Fido HAZZES it. The removal of a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind (Fido is a dog) just deprives that bearer of
existence. With respect to any kind, each element property seems to be entailed
by the very concept of this spatio-temporal ‘existence,’ to which Owen’s thesis
attributes such weight. The only set of universals which satisfies both of
these two strong conditions is the set of category-heads themselves, as the
most general list of properties of essentia one of another of which every item
may on occasion possess. Such ten category-heads then constitute the required
plurality (not duality now) or multiplicity – which accounts for Aristotle’s
‘many ways’. ‘Exists’ by virue of ‘signifying’ a plurality or multiplicity of
universals, exhibits multiplicity of signification. Interestingly, in his own
“Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning”, Grice analyses meaning
ascriptions for both the nominal “Fido” and the adjectival “shaggy”, skipping a
meaning ascription for “is” altogether – to which he laid the focus in his
Aristotelian researches only. The argument given by Aristotle in favour of the
contention that the concept behind ‘ist’ is not a genus is, Grice admits,
rather obscure, if not of the Heraclitean type. Aistotle’s argument for denying
‘ist’ a GENERIC conceptual analysis rests on the thesis that a genus G cannot
be predicable of a differentia, or diaphoron – symbolized by Grice as D -- of
one of its species S. Aristotle also seems to rely on the supposition that,
if ‘ist’ were a genus, it would have to offend against this prohibition.
After all, ‘ist’ is universally predicable. More formally, if S is a species of
a genus G, it must be the case that G belongs essentially to S, and is,
therefore in the same category as S, that S is differentiated, within G, by
some universal D; and that D is categorially different from, and, so to speak,
categorially inferior to both S and G, in that no item in the category of S and
G attaches essentially to, and so be predicable of D. Grice’s example:
‘two-footed,’ as a difterentia, differs in category from man and mammal – it is
a quality, rather than a substance, in such a way that neither man nor mammal
can be predicated of it. Which is not the case. It is a secondary substance
which is not predicable of a quality, even though it may be the case that,
necessarily, anything which has a given quality is a given sort of substance.
But, if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’ (read, alla Owen, ‘existit’) is
universally predicable, it would be predicable of any differentia of any of its
species. To show that ‘existit’ possesses not merely multiplicity of
signification as an EXPRESSION, but multiplicity of signification as per
UTTERER’s MEANING may render it aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in
case it belongs to some category C. E. g., substance, quality, quantity,
etc. If category C is a category OTHER than the first one, i. e. a
substance, an item x can be a C, i. e. fall under C, only if alpha is a C of some
substance beta. This can be seen as an application of a version of the doctrine
of universalia in se. A version of the doctrine of universalia in se demands
that the existence of a universal U requires, not just the possibility, but the
actuality of an item alpha or beta which instantiates that universal. The
instantiation thesis is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics. X
being a C of some substance beta which *instantiates* C entails – to use
Moore’s coinage -- being a C of something Y which ‘exists; in that sense or
under that interpretation of 'existit’ which is appropriate for a substance. –
Bunbury, but not disinterestedness. For a substance to exist is, plainly, lfor
it to be a substance. (In seminars at Oxford with Strawson, Grice played with
the difference between ‘Bunbury doesn’t exist’ and ‘Disinterestedness doesn’t
exist’. The former, but not the latter, requires spatio-temporal continuity:
‘That’s not true: he’s in the next room,’ whereas ‘Disinterestedness is in the
other room’ only IMPLICATES that an ‘instantiation’ of ‘disinterestedness’ is
in the other room. (Grice regretted that Strawson failed to credit him when
Strawson eventually published his Individuals: an essay in descriptive
metaphysics. That a substance beta (say Fido) exists is prior to, or
‘presupposed’ by, each form of ‘exists,’ as it applies to an alpha which is not
a substance – say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways, in
Aristotle’s phrase, in which 'existit’ is said are united by an appropriate
relation to a primary substantial be, like Fido. "Exisit' would then
exhibit unified semantic multiplicity In spite of a recognisable affinity with
philosophical positions which Aristotle is known to have liked, and also due to
its bearing of at least a superficial charm, Owen’s argument does not however,
lack its drawbacks -- both from a historical and from a conceptual point of
view. A crucial passage for consideration is Aristotle’s Metaphysics devoted to
what is (be) in the philosophical lexicon contained in the Metaphysics. There,
Aristotle says, it seems, that whatever things are ‘signified’ by the forms of
predication, presumably the categories, are said to be in themselves -- per se,
kath'auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as there are forms of
PREDICATION.. Since a predicate (beta) sometimes say what a thing (alpha)
is, EST. But a predicate sometimes says what alpha is EST like. Sometimes,
even, a predicate says how much alpha is, EST. And so on. There would be a
different ‘signification’ of ‘EST’ corresponding to each predication, essential
or non-essential. Occam’s razor rendered totally useless if it’s not here to
cut Plato’s beard! Aristotle concludes that passage in the Metaphysics with the
with the almost scholastic, if controversial, remark that there is no real
difference in depth between the superficially varied “man walks (flourishes)”
and “man is IST walking (flourishing).” The obvious interpretation of this
remark, beloved by Boethius and all the scholastics, is that the appearance of
any verb-form like “walks” or “flourishes,” or “flies,” said of Pegasus, or
“rides Pegasus,” said of Bellerophon, creates no major difficulty for Grice,
since they may all be replaced, without loss or change of sense, by such an
expression in canonical form such as 'is IST walking' or "is IST
flourishing' ‘is flying, ‘is riding Pegasus’. If the expression regarded by
Aristotle as canonical in form it is because the explicit use of ‘IST,’ whose
multiplicity he is at least at his point discussing a copulative, or, strictly,
COPULATION. Grice concedes that Aristotle on occasion does admit a categorial
variation in the sense of copulative ‘ist’. IST as IZZES, Owen is notably
unwilling to allow that Aristotle is primarily concerned with copulative ‘ist’
regardless. As a result, and it seems Grice is having Warnock’s ‘Metaphysics in
logic’ in mind here – in the well-circulated Flew collection --, Grice notes
that Owen, rather strangely, interprets, the remark by Aristotle as alluding to
semantic multiplicity in the copula as being supposedly a consequence of
semantic multiplicity in ‘existit’! (Warnock’s three examples being: “There are
tigers in Africa”; “Tigers still exist,” and “There are such things as tigers.”
P. 88. Now, Owen’s interpretation seems difficult to defend for someone with
the ears atuned to the type of linguistic botanizing that philosophers of
Grice’s generation – like Austin, his senior by two years, and Warnock – but
unlike Owen’s generation, like Ryle, or Prichard --. When Aristotle says that a
predicate sometimes may say what a thing is, sometimes what it is like --
its quality --, sometimes how much it is -- its quantity --, and so on, he
seems to be saying that, if we consider the range of predicates which can be
applied to some item, for example to a substance like Fido – Smith’s infamously
shaggy dog --, these predicates are categorially various, and so the use of the
IST IzzES, in the ascription of these predicates, would undergo a terrifying
corresponding variation of signification! In fairness to Owen, Aristotle has
connected the semantic multiplicity in IST not with variation between the
various predicates of one subject, but with variation between essential,
pertaining to the essentia, or per se, predications upon different, indeed
categorially different, subjects. Grice is having in mind Aristotle’s
predications such as as "Socrates IS a man", "Cambridge blue IS
a colour (a blue, a blue colour) A desire to harmonise these statements leads
Grice to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula
IS exhibits a multiplicity of signification which corresponds to the categorial
differences between different statements – assertions or denials -- about one
subject, for example, Fido, but also that this semantic multiplicity may be
attributable to a multiplicity in the notion of essential being IST. The
signification of 'is’ would, if Owen were right, vary between
"Socrates is a man", “Fido is shaggy,” and Cambridge blue is a
colour", or, to use another of Aristotle’s examples from his bag of
linguistic botany: the didascalian “A weight of two pounds is a
magnitude.” To voice his suspicion more explicitly, Grice ventures that
it might be Aristotle's view that if "Sociates is BETA" of F, to
adopt the canonical symbol used by Grice in “Vacuous Names” to refer to a
predicate (Fa, Ga, Fb, Gb), Smiths dog is shaggy, is an accidental, i. e.
non-essential, predication, Beta (as in Utterer’s meaning, sentence
meaning, and word meaning) or "F" (as in Vacuous Names) signifies an
item in category C, and ‘has" expresses the CONVERSE of Aristotle's
relation of inherentia or praesentia, then the LOGICAL FORM of a proposition
like ‘Socrates is beta’ or ‘Socrates is F’ or ‘Smith’s dog is shaggy’ may be
regarded as expressed by the simpler "Socrates HAS, but IS not, something
which IS F" or BETA -- where 'ist’ represents a sense of 'is,’ of 'is
essentially,’ which corresponds to category C. The copula est in such cases
expresses the logical PRODUCT of a constant, and thus manageable and systematic
relation expressed by 'has,’ HAZZES — not est— and a categorially variant
relation expressed by 'is,’ est is essentially.’ These predominantly scholarly
murmurs against the received view, Grice notes, that Aristotle regards
so-called (by logicians) ‘Ex’ (or in Peano’s inverted Ex – an existential
statement or proposition as the habitat of semantic multiplicity are not the
only possible kinds of dissent. A different kind of complaint, against the
viability of the position which Grice has been treating so far as if it were Aristotle's
rather than against the suggestion that he in fact held it, would urge the
untenability of the thesis, supposedly a foundation of his position that
EZx are a particular VACUOUS NAMES type of subject-predicate utterance
type (Smith is happy). But it is possible, Grice concedes, that Owen voices
something like this charge iwhen he distinguishes typex of exists. One form of
such an objection would be that "goats mumble" EX (x), whether
treated as a way of saying "goats always mumble" or saying "goats
usually mumble", or of saying "goats sometimes mumble", or as
being indeterminate between these alternatives, has to be supposed to
presuppose the existence of goats. Cf Warnock – Strawson. This will be attested
both by intuition, and by a need to extend to all interpretations a feature
which is demanded for universal of total and particular utterance types, in
order to escape ditficulties which arise in connection with the Square of
Opposition. To suppose "a goats exists" – but not a stag-goat exists,
or a flying horse exists outside the realms of Greek mythology -- to be
analogous to "a goats mumbles", would be to suppose that "a
goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose that a goats exists
or to put it another way, the truth of "a goats exists" is a
necessary precondition of its being enher tre or faise that a goats
exists. This is an absurdity. Even for Collingwood, who loved a
metaphysical presupposition (vide Grice’s early treatment of Collingwood, then
a big name at Oxford, in ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics).
It seems to Grice that Aristotle can be defended against this attack. To begin
with, the invocation of a semantic relation of collingwoodisn
presupposition is not the only recourse when one is faced with troubles about
the Square of Opposition. One might, for example, try to deploy a pragmatic
notion of presupposition which would not mitigate the alleged absurdity.
Presupposition as implicature in negation; presupposition as entailment
in affirmation But a more serious defence might suggest that
Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there are
indeed two such methods, both S est P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi definitions
of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which contain
analogues of genus and differentia. At this point, almost
parenthetically, he gives a pattern of conceptual definitional analysis for
existentials about such things. The pattern consists (of the sequence some +
genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an
analysand for "ice exists" and “A stone iIST situated in threshold
position" (an analysand for "a threshold exists"). We have,
then, for certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form
which by utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates
the 'existit altogether. Grice goes on to suggest, on Aristotle's behalf,
that this ELIMINATIVE form could be employed lo conceptually analyst and define
general existentials, like "ice exists" , "A goat exists,” --
while the category citing forms. like Socrates is a substance could be used to
conceptuallyto analyse or define singular existentials, like ‘Socrates exists".A
strategy for an attempted presentation of in argument in support of the
hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the copula,
or in a sub-range of examples in which est is used as a copula, viz., cases of
accidental predication, will be to put forward as a preliminary a partial
sketch of a theory of categories, which Grice regards as being in the main
Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and finally
to use it as a basis for the proposed argument. Grice’s sketch departs from
Aristotle's own position in one or, two respects, thereby depicting i somewhat
improved theory, and it will incorporate what seems to be a conspicuous
extension of his theory, though one which, so far as I can see, he might well
have accepted without detriment to his account. Grice’s motivation is to put
forward an outline of an account of categories which is overtly more
SYSTEMATIZc than the assemblage of dicta which one may extract from Aristotle's
(L). Grice starts, much as Aristotle does in Categoriae, by distinguishing two
forms of predication. Each relation, which may be called "izzes' and
-- "Hazzes', are approximately the converses, respectively, of his
relations “Is” said of and “is in (a subject)”. Ian x izzes () y i=df y
is said of x. hab X hZzsz y =df y is present in x. Grice goes on to
list some of the properties which I wish to assign to these relations, adding
that n one or two cases there seems to be options. Izzing is reflexive (Vxix
izzes x), non-symmetrical (symmetry-neutral), and transitive. Grice’s hazzing,
on the other hand, is inreflexive, either intransitive or transitivily-neutral,
and asymmetrical. In all cases, if an individual x izzes y, y is essential to
x, in the sense that it x were not to izz y, x would no longer exist. It is,
however, certainly not true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is
essential to its existence; indeed, Grice confesses to an inclination to think,
that this is not true in any case. Grice is however disposed to accept the
following "mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz; the
acceptability of this law would depend on the idea that a non individual y
hazzes something z ilt [of necessity] every individual falling under y (that is
every indivicual that izzes y) hazzes 2. Grice is however, not disposed to
accopf the "mixed" law. (ii) If x H y and y lz, x Il z, since I
would like to espouse the idea that a subject a (in any category other than
that of x) harzes only individuals); in which case, l might also espouse the
idea that the copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of
the disjunction of & l y and x H something z which I y. Grice makes izzing
reflexive, so some of his definitions must differ from his, since I cannot
claim, as le did in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance.
The definitions will run as follows. I is an individual iff nothing other than
x izzes x. x is a primary individual iff x is an individual and nothing hazzes
x. x is a primary substantial (x is in the category of "substance") iff
sune primary individual izees x. x is il secondary substance ig & is a
primary substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y
and y izzes x. y is predicable of x iff either x izzes y or & huzzes
something z which izzes y. Grice is now ready to compare his definition
with the conceptual analysis of the copula est. And y will be a primary
element in some category other than that of substantials just in case there is
a individual x [an individual which is a primary substantiall which hazzes
something z which in tum izzes y (this allows for the possibility that z may be
identical with y). Obviously, in the case of such a foreign predication a
method will be needed for determining which foreign' category is involved as
being the category of the predicated item y. We can attempt to make use
of the different one-word interrogatives which can be extracted from Aristotle
– and Cook Wilson, whose Statement and Inference Grice sort of worshipped, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, seem to escape this
programme. Nor is it clear what the rational basis would be for such a list of
questions. While Aristotle says much that is interesting about some particular
categories, his attempts, for example in the cases of quantity and quality, to
pick on primary distinguishing marks are not clear. Such shortcomings matter
Little. It seems sufficient to assume the availability of some discriminating
procedure (perhaps some furtirer development of the 'interrogatives method)
since Grice’s main concern is with the consequences of a scheme involving some
procedure of such a sort. At this point the sketch incorporates the extension
of Aristotle's thcory of categories. Grice assumes that there is an operation,
substantialisation – a metaphysical routine if ever there was one – Grice,
Prejudices and preilections, which become the life and opinions of H. P. Grice,
which, when applied directly to an individual which belong to a con-substantial
category, relocates it in a NON-primary division of the category of substantials,
thereby instituting or licensing the alocated items as further subjects of
hazzing; the items hazzed by them will inhabit NON primary divisions of
categories other than that of substantials. A Qualities of substance na be
might be relocated as a non primary substantial, thereby becoming subjects
which hazz (soy) further qualitatives of quantitatives, : that is to say.
inhabitants of a NON primary division of this or that NON substantial category.
So the category of qualitatives may include qualities of substances, qualities
of substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and
so without any fixed limit. Fidinterestnedd diedng exist Banbury doesn’t exist.
The scheme would, provide for substantialisation with respect to some, but not
necessarily to all, items which initially belong to some NON substantial
category; some categories, however, might be inebigible£ for the application of
substantialisation, and in other categories it might be that only
sub-categories would be eligible for substantialisation.The scheme also ensures
that substantialisation goes hand-in hand with beooming a subject of hazzing;
but would not guarantee that substantialised items would hazz further items in
every non-substantial category. Admittedly, Grice’s scheme as is absirace : and
it would be necessary to make sure that it could have application to concrete
cases. It might also, even if concretely applicable, be only PARTIAL in
character; it might, for example, provide for one kind of category (say
“logical categories”), but leave other kinds of categories, like sensory
categories, unprovided for. Grice’s scheme leaves room lor sub. categorial
diversities within a given overall entegory, There might be distinctions
between, for example, qualities of substances, qualities of quantities of
substances, qualities of quantities of actions of substances, and so forth. All
of these specific classes would fall within a general category of QUALITY: and
there would be opportunity to legislate against any item's belonging to more
than one sub-division. Within an already discriminated category or sub-category
there might be a categorial distinction between substantializable and
non-substantialicable items.There will be room 1o adopt a cruerion of realiy
distinct frem the perhaps increasingly cedious Quineian condition of being
"quantifiable over" One might, for example, insist that reality
attaches, or full reality attaches, only to items which besides being izzers,
being izzed, and being hazzed, are themselves haziers (that is, are susceptible
to substantialisation).Since it cannot be assumed that a non-primary
substantial will receive predicables in every non-substantial category, there
is room for distinctions of richness between the range of categories from which
predicobles apply to one huzzer, and that from which predicables apply to
another; and these variations in predicationable richness could be used as a
measure of degree of reality: the richer the realer, with primary substantials
at the top. Having discussed two different suggestions about the possible
location of semantic multiplicity associated with the notion of ist Grice
expands. One would lie ta the range of maximally general specifications of the
notion of existit (of the use of the verb to be' to signify existence). The
other would lie in the use of the copula to signify different predication
relations. Both suggestions seem to have solid Aristotelian foundations.
The categorial multiplicity of the term 'existit' and the distinction between
different forms of predication relations are both well-established Aristochian
docirines. So far, then, there might seem little room for a preference of one
suggestion to the other. There are, however, two lines of reflection which in
one way or another might upset this equilibrium. The first line of reflection
would allow that Aristotle or an Aristotelian might have good reasons for
secking TWO, rather than merely one, predication-relation, reasons perhaps
connected with intuitively acceptable restrictions on the scope of
transitivity, and with a desire to block such unwanted inferential moves as
"Socrates is white, white is a colour, so Socrates is a colour.” (But cf.
“Fido’s coat is shaggy; so Fido is shaggy”). But it remains true that
nocharacterization hos been given of the concept of a predication-relation; and
though certain formal properties may have been assigned to izzing and hazzing,
it is not clear that these formal properties would by themselves be adequate
guides for someone wanting to be told how to apply the terms izzing' and
luzzing' to a particular case. It is not clear, either, whot extra formal
supplementation could he provided, one would hardly suppose, for example, such
relational terms to be susceptible of ostensive definition. It may then be that
these relations do not (and presumably cannot) have a readily discernible
character, a fact which if not a blemish at least creates a problem. It
is ultimately possible then that despite initial appearances the notion of a
predization-relation is not well-defined, and indeed that apparent examples of
such relations are illusory. This alternative line of reflection then, might
confer better survival chances upon the first of the two suggestions here
dstinguished. A different line of reflection, however, is one which Grice is
certainly more inclined to take seriously. Unlike the previous one, this line
of reflection would not lavour the attribution to Aristotle of one rather than
the other of two viens about the location of a contain semantis multiplicity. It
would rather suggest. or conjecture, that the attribution to Aristotle of
either view would involve a misconception of Aristotle's position, unless it
wore accompanied by a recognition of a certain not immediately obvious
distinction. Enter pragmatics – and implicature. It would be a mistake to
suppose Aristotle to be holding that exists est ‘signifies; a plurality of
distinct universals and that therefore the existential 'is' bos a plurality of
meaning; It would also he a mistake to attribute to Aristotle the view that the
copulative 'is may signify one or another of lWo predication-relations thereby
‘signifying’ a plurality of universals, with the consequence that the
copulative "is' has more than one meaning. What Aristotle is really
proposing is a separation of — the question what an U universals is, — the
question how many SIGNIFICATIONS an expression possesses. Aristotle is
suggesting the possibility that a particular expression may have only one
meaning sense or content and yet be used on different occasions to point to
different universals. It is no doubt trus that historically universals were
admitted to the realm of philosophical discourse in order to be items in which
the meaning of particular expressions might consist. But this historical fact
does not establish an indissoluble connection between universals and the
meanings of a linguistic expression; and it should be modified or abandoned
should subsequent rational reflection provide reasons for adopting such a
ovurse. Grice is well aware that his suggestion, whether advanced on behalf of
Aristotle or independently, that a distinction should be made between, on the
one hand, the universal or universals, which either in general or on a
particular occasion are pointed by the expression, and, on the other hand, the
meaning or meanings of the expression in question, which is likely to give rise
to a sense of shock. Grice suggests that susceptibility to this sense of shock
will be independent of the question whether the person who feels it is friendly
or unfriendly towards universals. Grice invites us to consider first the
reaction of one who is friendly to universals. The philosopher may be liable to
take the view that the reason for introducing universals in the first place was
primarily, indeed exclusively, to equip ourselves with a range of items, each
of which would serve as that which was meant, or as one of the things that was
meant by significant expressions. This is what a universal does, and it is what
they are supposed to do, and they do it perfectly well; it is not therefore in
order te propose a severance of just that connection with meaning which gives
universals a raison d'être. One who is unfriendly to universals can hardly be
expected to be more sympathetic to the proposal, such a person might be
unfriendly to universals either because, like Quine, while he is prepared to
describe each of a multitude of expressions as being meaningful, be is not
prepared to count as legitimate specifications of what it is that a meaningful
expression means, or he is not prepared to allow that two distinct expressions
may each mean the same thing. These denials are plainly linked; if it is
legitimate to ask of two meaningful expressions, what it is that each mcans we
can hardly preveat it from being the case, sometimes, that what each means is
just the same as what the other means. Alternatively the enemy of universals
might not wish to eliminate specifications of meaning or the possibility of
synonymy; his position is rather that an adequate account of the full range of
meaning-concepts can be provided without resort to universals. But the enemies
of universals, from whichever camp they come, may well insist that one who,
unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty to
contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will have
to allow as underlying their claim to existence. Grice is not sure that such
hostility to the general idea of divorcing the ‘signification’ of one or more
universals from the possession of one or more meanings is as solidly founded as
initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place
of Cicero, he might reply in two quite different ways. He might say: “Certainly
I do; he was born in Arpino.” Alternatively he might reply "I am afraid I
do not. Cicero was born in Arpino, 1 am afraid I have never been able to get to
Arpino so I don't know the place at all.’ The obvious difference between these
two distinct interpretations of the question seems to me to be plainly
connected with the functioning of certain pronouns as (a) indirect
interrogatives (b) as relatives; in my example, the first reply claims
knowledge where Cicero was born, the second claims ignorance of that place
where (in which) Cicero was born. There are other ways of looking at the
linguistic phenomenon presented by my example, which are not incompatible with
the way just outlined. and indeed which may turn out to be useful
complementaries to it. One might draw attention to a distinction between
knowledge of propositions and knowledge of things, suggesting that what the
first respondent claims is propositional knowledge, whereas, what the second
respondent disclaims is thing-knowledge; the second respondent exhibits a
certain bit of propositional knowledge but professes substantial ignorance
concerning the item to which his propositional knowledge relates. There is of
course no reason why these two states should not coexist. While we are
directing our attention to this approach, we night bear in mind that one kind of
knowledge might be dependent on the other. It might, for example, be the case
that knowing a thing a consists in the possession of a perhaps indefinitely
extended supply of pieces of propositional knowledge, all of which are cases of
propositional knowledge which relates to x; or alternatively, knowledge of x
might consist not in an indefinite supply of pieces of propositional knowledge
about x, but rather in the possession of a foundation or a base from which such
propositional knowledge may be readily generated. Yet a further idea to be
considered begins with the recognition that definite descriptions like many
other kinds of phrases may, within a sentence occupy either subject position or
predicate position; as some might prefer to put it, "the birth place of
Cicero" may be used either referentially or predicatively. It might then
be suggested that in the mouth, or at least in the mind, of the first
respondent the phrase "the birth place of Cicero" occurs
predicatively, whereas in the case of the second respondent it occurs
referentially, as, potentially at least, a subject expression. If we suppose
the phrase to occur predicatively in a given cose, it will be necessary that
one should be able to point to a mentioned or unmentioned item to which the
predicate in question might apply: then, in the case of the first respondent in
normal circumstances there will be some particular item which he thinks of as,
or believes to be, the birth place of Cicero. The relevance of this discussion
to the topic of meaning and universals is that it may with some plausibility be
alleged that those who have invoked universals as the items in which the
meaning or meanings of significant expressions consist are guilty of
representing such a phrase as "knowing the meaning of the word 'watershed
" as referring to knowledge of an object or thing, as knowledge of “that
which” the word watershed' significs or means (where the pronoun "which'
is a relative pronoun); whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing
what the word ‘watershed’ – or ‘runt’ means where the pronoun 'what' is
indirectly interrogative rather than relative. The theory of universals as
meaning, then, rests on a syntactical blunder; that this is so is attested by
the fact that in principle at least the caning of an expression E, may be
identical with the meaning of the expression E’ but plainly to know the meaning
of E, is not the same as to know the meaning of E’. This attack on the
historical genesis of the concept of a universal as the focal element in a certain
kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the following
response. It might not be denied that the kind of syntactical blunder, which I
have been attempting to expose, is in fact a blunder and has indeed been
committed by some who have championed the cause of universals. It is, however,
a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only without damage,
but even with advantage to the view of universals as the primary constituents
of meaning. Once universals are admitted, they can be, and should be, thought
of and accepted as being those items which are the meanings of this or that
element of language. In the end, then, knowing the meaning of an expression E
would emerge as knowing what E means, rather than what an utterer U means by
uttering E, that is, as propositional knowledge connected with interrogative
pronouns rather than as thing-knowledge connected with relative pronouns. So
everything comes right in the end; and the tie between universals and meanings
cannot be put asunder. This defence of the inviolability of the link between
the concept of a universal and ‘signification’ may be ingeniously contrived,
but is not, I think, irresistible. If the specification of meanings were to
provide not merely a useful mode of employment for universals once they are
recognized as being around, but rather the sole justification and raison d’être
of the supposition that they are around, the specification of meaning would
have to be not merely something that can be commodiously done with universals,
but rather something which cannot be done or fully done without universals. To
my mind this stronger requirement cannot be met. There are, I think, some cases
of expressions E such that knowing the meaning of E cannot comfortably be represented
as knowing, with respect to some acceptable entity that it is that to which the
description "the (a) meaning of E" applies. I offer two examples: If
Grice were to say "The wind is blowing in the direction of Arpino",
any normally equipped Greek, Latin, English, or Italian speaker would know the
meaning both in general and on the current occasion of the phrase ‘in the
direction of Arpino’; that is to say he would know both what in general the
phrase means and what Grice meant by it on the occasion of utterance. But such
examples of knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant
to a particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which is
to be properly regarded as that to which the description ‘the meaning of the
phrase ‘in the direction of Arpino’’ applies, either generally or on this
occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the phrase
'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies to any
particular entity; and even if it were possible to justify the claim, such a
justification seems hardly to contribute to one's capacity for knowing what
such a phrase means. By a precisely parallel argument I may know
perfectly well what is ‘signified’ by ‘the inducement which I offers you for
looking after my farm in Sibila', even though I am neither helped nor hindered
by the presence or absence of any thought to the effect that there is some admissible
item which satisfies the description "the signification of the phrase 'the
inducement which I offer you for looking atter my farm in Sibile' " Before
leaving this topic, Grice makes two further comments. First, the fact that the
conection between universals and meanings may not be inviolable does not
dispense someone who wishes to modify it from obligations to make clear just
what changes he is making; second, if a theory of meaning should fail to
provide an indispensable rationale for the introduction of universals, it might
turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an alternative
rationale. But this question will have to wait for another occasion. Let us for
the moment retain an open mind on the nature of Aristotle's views about the
connection between the unification of multiplicity of signification and the
presence or absence of identity of ‘signification’. Aristotle lists a number of
modes of this kind of unification which I shall consider one by one. As one
embarks on this enterprise one might well bear in mind the possibility that the
list provided by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the
number and proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's
list is sometimes uncertain. Aristotle refers to cases in which a general term
is applied by reference to a central item or type of items as ones in which
there is a single source for a contribution to a single end. It is not clear
whether he is giving a single general description or a pair of more specific descriptions
each of which applies to a different sub-class of examples. I know no way of
settling this uncertainty. The modes of unification actually listed by
Aristotle consist in (a) what Grice dubs, with deference to Peano, recursive
unification in which the application of each member of a range of predicates is
determined by the conditions governing the application of a primary member of
that range, and as opposed to both what Grice, with deference to Owen, calls
focal unification (unification which derives from connection with a single
central item), and analogical unification, in which the applicability of one
predicate or class of predicates is generated by analogies with other
predicates or classes of predicates, I shall consider these headings in order.
The cases of Peanoan recursive unification are primarily, though not
exclusively. mathematical in character; they are also cases in which what one
might call the "would-be" species of a generic universal stand to one
another in relations exemplifying priority and posteriority. The Platonists –
or academia, as Cicero prefers --, so Aristotle tells us, regarded such
priority and posteriority as inadmissible between fellow species of a single
genus. Aristotle does not explicitly subscribe to this view, but he does not
explicitly reject it and is liable to act as if he accepted it. Grice suggests
that ‘number’ and ‘soul’ fall under this type of unification – vide his “Method
in philosophical psychology: from the banal to the bizarre”. Why should priority
and posteriority stand in the way of being different species of a single genus?
Why should not different numbers be distinct species of the genus number? In
the case of numbers, End. Eih. (121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if
there were a form (universal) signified by "number" it would have to
be prior to the first number, which is impossible; this argument might be
expanded as follows: consider a sequence of "number-properties" (Pl,
p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a sequence satisfies, inter alia, the
following conditions. For any x and for any n 1, x instantiates Pi entails x
does not instantiate pa-' (nor indeed any P'). For any x and for any n * 1, x
instantiates P" entails something y (* x) instantiates pr-/If P™ = P', no
counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the first number. If the fulfillment of
the above conditions is to be sufficient to establish a sequence of properties
as a sequence of number properties, then there cannot be a universal number; if
there were, it would, like any genus, be prior to each of its species, and so
prior to Pl; but since P' is the first number it cannot have a predecessor and
so nothing can be prior to it. There seem to be two objections. It is by no
means clear that the above conditions are sufficient to guarantee that a
sequence of properties is a sequence of number-properties. Even if they were,
one part of them would not be fulfilled in the case of Pl and being a number;
if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x, not something other than x, will instantiate
being a number, a set whose cardinality is 2 itself instantiates being a number
(as a cardinality). If this route to a denial of the existence of a generic
universal number fails there are two further possibilities. One might attempt
to represent conformity to a "standard" genus-species-differentia
model as being not just an acceptable picture of situations in which a more
general universal has under it a range of subordinate universals which are its
specializations, but as being constitutive for such examples of the existence
of the more general universal. The slogan might be "For there to be a
universal U, with specializations U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of
those specializations with all that that entails" (or, more briefly,
"no specialization without species"). The justification for such a
claim will not be easy to find. While, intuitively. one might be prepared to
accept the idea that a more general universal must be independent of its
specializations in that the non-emptiness of the general universal should be
compatible with the emptiness of any particular specialization (though not of
course with the emptiness of all specializations), it does not seem intuitively
acceptable to make it a condition of the existence of U that any pair of specializations
U, and U2 should be in this sense independent of one another. One might try a
simpler form of argument. If the special cuses for the application of a general
term E, that is to say, the universals U, ... U, are united by a single
ordering relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover
every item to which E applies, and only such items, then we do not need a
generic universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by
membership of the series S. The expression "being an instance of some
universal in the series S" is of course applicable to anything to which E
is applicable; but this expression does not even look like the name of a gonus.
Another, more Oxonian, indeed more Corpus, sice it was Owen’s -- mode of unification
to which the alleged multiplicity of ‘significations’ may be susceptible, that
of, to use Owen’s verbiage, focal unification, is discussed at length by
Aristotle in Metaphysics. – who incidentally, never read Owen! In Metaphysics
Aristotle brings up two of his favourite – Grice’s Oxford pupil, Strawson, said
‘stock’ -- examples, the applications of the sanus and medicalis. Aristotle
indeed states that everything to which sanus or sanum or sana applies – never
mind the plurals -- is related to, in one way or another, the focal item of
sanitas, -- an universal if ever there is one --. One item, in the that the
item *preserves* sanitas; another item that in that the item *produces* it; an
yet another in that the item is a symptom of sanitas; an fourthly, another
item, because it is an item which is capable of it. Similar considerations
apply to applications of medicalis. An item which is medical is relative to the
medical art, another item being medical because it possesses such an art; yet
another item because it is naturally adapted to the medical art; and another
item because it is a function of the medical art. On the most obvious
interpretation of the passage, Aristotle seems to be implicating that standard
analysis of ‘signification’ will be right in supposing the applicability of an
adjective such as sanus or medicus to a particular item depending on the
relationship of the item to an associated ‘universal’ – sanitas --, but wrong
in supposing that the relationship in question is invariably that of instantiation
– ; there are more ways of killing a cat than skinning it. There are other
sorts of relationship that may be conversationally involved, especially in
Athens, where they did little but engage in sophistries! There is, however, a
less obvious, if more enlightening, position which Aristotle might have been
taking up. According to this position, Aritstotle, or any graduate from the
Lycaeum, say, would be maintaining, with respect to this or that universal,
that the only way in which an individual items may be related to this or that
universal is indeed that of instantiation, but that there will be other items
which will indeed be general items, though not this or that universal. To such
an universal, this or that individual items may be related in a variety of ways
which are quite distinct from instantiation. The relative merits of these two
ideas will be a matter for debate, and Owen’s interest was focalised at this
point. The focal mode of unification, in any case is of special interest in Grice’s
enquiry since Aristotle states, and quite plainly too, that this is the mode of
unification which applies, in Owen’s interpretation, to the multiplicity of
‘signification’ connected with ‘A est B’ – rather than the previously discussed
recursive unification, or, say, analogical unification. While Owen is wrong
about the focus being on the existence – or ‘quantified existentials’, to use
Warnock’s happier phrase -- two categorially different items may all be
said to be, by virtue of different kinds of connections which they have to some
focal (to use Owen’s verbiage) item, which will be intimately and ultimately
connected with the notion of a substance that exists as a spatio-temporal
continuant, to use Grice’s pupil Strawson’s verbiage bow. This central item
might be an individual substance or, more likely, it might be the notion of
substantal type, or, if you’re not enough of a Russellian, kind: any item which
izzes this type or kind would be an individual substance, and, therefore, it
would exist. But a non-substantial item may also be said to be, by virtue of
their relationship -- different in different cases, of course -- to the same
central or focal item. Some item may be said to be because it is an affection,
a quality, of a primary substance. Think a Rylean agitation. Another item one
may be willing to say to be merely because it (or he or she) is a process
towards substance – think Whitehead --, and so forth. It is pretty diaphanous
that the Stagirite habitually thinks of the focal item as being indeed a
universal, or at least some kind of pretty general entity. But such restriction
is hardly mandatory, nothing prevents the focal item from being a straight
particular out of Strawson’s Individuals – his essay in descriptive metaphysics
– a kind of odour, say – elaborated while joining Grice for their joint
seminars in ‘Meaning’ at Oxford. Consider the adjective Cockney, for Strawson
almost was one,or French or italiano as it occurs in the phrases, "French
citizen", citadino italiano, "French poem", poema
italiano, "French professor". professore italiano. The following
features are perhaps significant: (1) The appearance of the adjective in these
phrases is what I might call "adjunctive" rather than
"conjunctive" or "attributive". A French poem, is not as I
see it, something which combines the separate eatures of being a poem and being
French, as a fat philosopher would simply combine the features of being fat and
of being a philosopher. "French" here occurs, so to speak,
adverbially. (2) The phrase French citizen or citadino italiano standardly
‘signifies’ ‘citizen of France’ or ‘citizen of Italy’, while the phrase French
poem or poema Italiano standardly ‘signifies’ "poem in the French
language,’ or ‘poem in the Italian language’ (Sicilian if Pirandello, as
Pirandello would hasten to add). But it would be a mistake to suppose that this
fact implies that there are two (indeed more than two) ‘signfiications’ or
Fregean ‘senses’ of the French or italiano – or siciliano. The expression
French or italiano has only one – unified – ‘signification,’ viz. ‘of or
pertaining to France’ or ‘of or pertaining to Italy.’ French, or italiano,
will, however, be what one might call 'context sensitive,’ as Grice suggests in
‘The theory of context’ – Let’s put the theory of context into context. One
might indeed say, if you like, that while it has only one ‘signification’ or
Fregean sense, French or italiano has a variety of ‘signfiications’-in-context.
That is: relative to one context, French or italiano ‘signifies’ ‘of France’ or
‘of Italy,’ as in the phrase French citizen, or citadino italiano. Relative to
another context French or italiano ‘signifies’, ‘in the French language,’ or
‘in the Italian language,’ as in the phrase French poem, or poema italiano.
Whether the, to use Owen’s epithet, focal item is a ‘universal’ or a mere
particular is quite irrelevant to the question of the ‘signification’ of the
adjective. To use Aristotle’s example, the medical art is no more the
‘signification’ of medical, as France or Italy is the ‘signification’ of French
or italiano. As a concluding observation Grice remarks that, while the
attachment of the long-awaited, life-saving appropriate conversational context
may well suggest an interpretation in context of a given expression or conversational
move, it need not always be the case that even such suggestion is indefeasible.
It might be for instance that French poem or poema italiano would have to
‘signify’ ‘poem composed in French,’ or ‘poem composed in Italian,’ unless
there are counter indications. In which case, perhaps, the phrase might mean
‘poem composed by a French competitor’ (in some competition) or ‘poem composed
by an Italian competitor (in another competition). Now, for the phrase French
professor or professore italiano there would be at least two obvious
‘significations’ in context. The ‘disambiguation’ would depend on the wider
conversational context that makes for the circumstances of utterance of the
conversational move (He was an Italian professor – no more). Grice turns
to a third mode of unification, which he would describe as Cajetan in nature,
and what is possibly the most baffling of the various ways explicitly suggested
by Aristotle as being those in which what Grice is calling this unification or
aequi-vocality the multiplicity of significations may arise, even if made less
baffling by Vio – vide Ashford. These will be those cases in which the
application of an epithet or expression E to a range of items is accounted for
by an analogy detectable within that range. More explicitly, an analogy between
the specific ‘universal’ which determines the application of the epithet or
expression, or between an exemplification of that ‘universal’ by this or that
type of item. Even more explicitly, an analogy between the universals U1, U2, …
Un, which determines the application of the epithet or expression, or between
an exemplifications of U1, U2, … Un, by items of the sorts ly. lo etc., The
puzzling character of Aristotle's treatment of this topic arises from a number
of different factors. First, there are a few things which Aristotle himself
might have done to aid our comprehension. He might have given us a firm list of
examples of epithets or expressions, the application of which to a given range
of items is to be accounted for in this way. Alternatively, Aristotle might
have given us a reasonably clearer characterisation of the kind of accounting
which analogy is supposed to provide, leaving it to us to determine the range
of application of this kind of accounting. Unfortunately he does neither of
these things. Aristotle only offers us the most meagre hints about the way in
which analogy might ‘unify,’ via aequi-vocality, the various applications of an
epithet. We are told, for example, that as seeing is in the eye, so
understanding is in the soul with the implicature that this fact accounts for
the application of see both to a case of optical vision and a case of
intellectual ‘vision.’ He also suggests that analogy is responsible for the
application of the calm both to an undisturbed body of sea water and to an
undisturbed expanse of air. Such offerings do not get us very far. Furthermore,
not surprisingly, where Aristotle seems to fear to tread his commentators are
most reluctant to plant their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion
comes from a latter-day commentator, not Avicenna, but the influential Oxford,
indeed Scottish, philosopher W. D. Ross, who suggests, as Aristotle's view,
that the application of good is attributable to the fact that within one
category C1 items which are good are related to an item in general belonging to
that category, in a way which is analogous to the way in which a good item
(say, a good cabbage) in some second category C2 is related to the general run
of items which belong to that second category. Apart from the obscurity in the
presentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted something which
Aristotle himself does not tell us, viz. that the application of the epithet
good is one exemplification of unification or aequi-vocality of a
value-oriented concept which is the outcome of analogy. Ross's suggestion about
good would, moreover, be at best only a description of one special case of
analogical unification via aequi-vocality, and would not give us any general
account of such unification. Grice adds that little supplementary assistance is
derivable from those who study general concepts. Such philosophers seem to
adhere to the principle that silence is golden when it comes to discussion of
such questions as the relation between analogy, and her sisters: metaphor,
simile, allegory, and parable. So far as Aristotle himself is concerned, it
seems fairly clear to Grice that the primary notion behind the concept of
analogy is that of ‘proportion’: a:b::c:d. This notion is embodied, for
example, in Aristotle's treatment of just. where one kind of just is alleged to
consist in a due proportion between return, reward, or penalty, and antecedent
desert, merit, or demerit. But it does remains a bit of a mystery how what
starts life as, or as something approximating to, a quantitative relationship
gets converted into a non-quantitative relation of correspondence or affinity.
It looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be an
inspired conjecture. Grice takes as task the provision of an example, congenial
to Aristotle, of the unification by analogy of the application to a range of
objects of some epithet. Grice expects this to involve the detection of an
analogical link between the exemplifications of the variety of this or that
universal which the epithet may be used to ‘signify.’ Grice’s chosen specimen
is grow. In the case of grow, a number of different kinds of shifts might be
thought of as possessing an analogical unification by aequi-vocality. One of
these would be examples of shifts in respect of what might be termed a
syntactical metaphysical or ontological category. A substance, indeed a
physical substance like a lump of wax or a mass of metal, might be said to
grow. It would be tempting here to suggest that the relevantly involved
‘universal,’ that of increase in size or getting larger, provides the
foundational instance of the literal ‘signification’ or sense of a universal by
the application of th expression grow. We have here, so to speak, the
'ground-floor' signification – dictiveness -- of grow. But now, not only the
physical substance itself but some accident of the substance may also be said
to grow. Not only the piece of wax, but its magnitude, some event or process in
its history, its powers or causal efficacy and its aesthetic quality or beauty
might each be said to grow. And it seems not unplausible to suggest that though
growth on the part of these non-substantial accidents is different, and more
or, again, less boringly connected with growth on the part of the substance,
there will always be some kind of correspondence, indeed analogical connection,
between grow in the case of a non-substantial item and grow in the initial case
of a substantial item. Another and different kind of categorial variation may
separate some of the universals which the grow may be used to ‘signify’ from
others. These will be connected with differences in some sub-category within
the category of substance within which fall different sorts of items which may
be said to grow. Different universals may be ‘signified’ by someone who speaks
of a plant as growing and by someone who speaks of a human being as growing.
The connection between these diverse realisations of grow may rest on, say,
vegetal, analogy. In what is called the grow of a plant, such as a rose,
internally originated increase in size seems to occupy a prominent place. In
the case of a human being, the kind of development which may be involved in the
grow may be much more varied and complex. The link between the two distinct universals
which may be ‘signified’ might be provided by analogy between the roles which
such changes fulfill in the development of the very different kinds of
substances which are being characterised. No doubt many further kinds of
analogical connection would emerge within the general practice of attributing
this or that grow. Grice’s next endeavour will be an attempt to supply some
general account of the way in which the presence of analogy may serve to unify
multiplicity of signification; and if such an account should be found to offer
prospects of distinguishing analogy from other concepts, particularly metaphor
(as conversational implicature, as in the song title, ‘You’re the cream in my
coffee’ to use Grice’s example in ‘Logic and conversation,’ which belongs to
the same general family, that would be a welcome aspect of the account. It is
Grice’s idea that, in metaphorical -- rather than literal -- description, a
universal is ‘signified’ (you’re my pride and joy), which though distinct from
that which underlies the literal signification of the epithet (the cream in the
coffee) is nevertheless recognisably similar to the literal signification.
Grice comes then to the concept of analogy itself. Grice starts by considering
this or that item, I1, I2, … In, any one of which may be called an S. Grice
initially supposes that being an S consists in belonging to a substantial type
or kind, or category S, though that supposition may be relaxed. Grice’s move is
to assume that being an S, consists in being subject to a system of laws which
jointly express the nature, metier, or essentia, of the type or kind Si.
Further, these laws, which furnish the core theory of S,, are to be formulated
in terms of a finite set of Si-core properties -- let us say P1 to Pn. Each law
involves an ordered extract from the core set. Their totality governs any fully
authentic Sy. This totality may well not include every law which applies to S,:
but it does include every law which is deemed to be relevant to the identity or
identification of Sy, every law which determines whether or not a particular
item I1, I2, … In, is to count as an 5. Grice next considers not merely things
each of which is an S, but also things each of which is an Sz. It remains an
open question whether or not the type S is to be deemed identical with the type
S1. Grice assumes that, as in the case of S, membership of S, is determined by
conformity to a system of laws relating to those properties which are central
to S2. Grice symbolises these properties by the set of devices Or ... Q.. We
now have various possibilities to consider. The first is that every law which
is central to the determination of Sz is a mirror image of a law which is
central to S,; and that the converse of this supposition also obtains. To this
end, we assume that the properties which are central to being an S, are the
properties of the devices O, through Os; and that if a law involving a certain
ordered extract from the set P through P, belongs to the central theory of S to
a law involving an exactly corresponding ordered extract from the set O,
through O, will belong to the central theory of S; and that the same holds in
reverse. In that case, we are in the position to say that there is a perfect
analogy between the central theories of S, and Sz; in which case, it may also
be tempting to say that the types S, and S, are essentially identical. We
should recognize that if we yield to this temptation we are not thereby forced
to say that Sy and S, are indistinguishable, they might, for example, be
differently related to perception, only one of them, perhaps, being accessible
to sight. We shall only be forced to allow that essentially, or theoretically,
the types are not distinct. The possibility just considered is that of a total
perfect analogy between the central theories of S, and Sa. There is also,
however, the possibility of a merely partial pertect analogy between S, and Sz.
That is to say part of the central theory of one type, say S, may mirror the
whole of the central theory of Sz, or again may mirror some part of a
central theory of Sz. In such a circumstance, one might be led to say, in one
case, that the type S, is a special case of the type S,; or, in another case,
that the types S, and S, both fall under a common super-type, determined by the
limited area of perfect analogy between the central theories of S, and Sz.
Another possibility will be that no perfect analogy, either total or partial,
will hold between the two central theories. The best that can be found are
imperfect analogies which will consist in laws central to one type
approximating, to a certain degree, with the status of being analogues of laws
central to the other. At this stage, Grice proposes a relaxation in the
characterization of the signification of such symbols as 'S!', 'Sz etc., which
till now I have been regarding as ‘signifying’ or denoting substantial types or
kinds, reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or ‘alethic’ sort. But Grice allows for such symbols as being
allowed to relate to what he hopes might be legitimately regarded as an
informal precursor of the afore-mentioned substantial types, as expressing this
or that concept of one or other classificatory sort, concepts which will be
deployed in an unregimented description or explanations as pre-theoretical.
Examples of such unregimented classificatory concepts might be concepts such as
that of an investor, a doctor, a vehicle, a confidante, and so on. Grice would
hope that in many ways their general character or metier might run parallel to
that of their more regimented counterpart. In particular, Grice hopes and
expects that the nature of such concepts would be bound up with conformity to a
certain set of central generalities, like platitudes, truisms, etc. To be an
investor or a vehicle will be to perform a metier, that is, to do a sufficient
number of the kinds of things which are typically even stereotypically done by
an investor or a vehicle. Grice expects, however, that the variety of possible
forms of generalisation might considerably exceed the meagre armament which a
theoretical enquirer normally permit themselves to employ. Grice also hopes and
expects that the generalities which would be expressive of the nature of a
particular classificatory concept would be formulable in terms of a limited
body of features which would be central to the concept in question. This
material might be sufficient to provide for the presence, from time to time, of
analogy, at least of imperfect analogy, between such generalities which aro expressive
of distinct classificatory concepts. When they occur, such analogies might be
sufficient to provide for some unity or uni-vocality of ‘signification’ in the
employment of a single epithet to ‘signify’ even different classificatory
concepts; and this unity or aequi-vocality of ‘signification’, in turn, might
be sufficient to justify the idea that, in such a case, the expression in
question is used with a single ‘significatoin,’ lexical meaning, or Fregean
sense. Grice concludes his ‘Aristotle on the multiplicity of being’ with
some suggestions about the interpretation of the concept of analogy as a
possible foundation for the unity of ‘signification’ with two supplementary
comments. His first comment is that there seems to be a good case for supposing
that anyone who, like VIO did, accepts an account of an analogy-based unity of
signification should not feel free to combine it with a rejection of the
so-called analytic-synthetic distinction. After all, the analogy-based unity
account relies crucially on a connection between the application of a
particular concept and the application of a system of laws, or some such
generalities, which is expressive of that concept. This, in tum, relies on the
idea of a stock of further concepts, in terms of which these laws and
generalities are to be formulated, being central to the original concept. But
it seems plausible, if not mandatory, to suppose that such centrality involves
a non-contingent connection between the original concept and the concepts which
are said to be central to it, a connection which cannot he admitted by one who
denies the analytic/synthetic distinction, as Quine and his fellow nominalists
did. So either one does accept the analytic/synthetic distinction, or one
rejects at least this account of analogy-based unity of ‘signification.’ Grice
makes no attempt here to decide between these alternatives. Grice’s second
comment is that material introduced in Grice’s suggested elaboration of the
notion of analogy, particularly the connection between concepts and conformity
to laws or some such generalities, may serve to provide a needed explanation
and justification of an initial idea that the applicability of a single
defining formula, couched in terms of the ideas of genus, but also species, and
differentia is a paradeigmatic condition, if not an indispensable condition,
for identity of ‘sigification,’ never mind unity. We might, for a start, agree
to treat a situation in which the applicability of an epithet to an item I1
rests on a conformity to exactly the same laws or generalities as does its
application to item I2, as being a limiting case of partially perfect analogy.
But situations in which no such interpretation at all is required may be
treated as limiting cases of situations in which, though re-interpretation is
required, one such re-interpretation is available which achieves such partial
perfect analogy. As one might say, a law is perfectly analogous with itself.
Situations, then, in which an epithet or expression E applies to a range of
items I1, I2, … In, solely by virtue of the presence of a single ‘universal,’
and so of a single set of laws, may be legitimately regarded as a specially
exemplary instance of a kind of unity which is required for identity of
‘signification.’ Both a proper assessment of Aristotle's contribution to
metaphysics and the analysis of ‘meaning’ or ‘signification,’ and studies in
the theory of meaning themselves might profit from a somewhat less localised
attention to questions about the relation between a ‘universal’ and
‘signification’ than is visible in Grice’s reflections. Grice has it in mind to
raise not the general question whether, despite what he calls the school of
latter-day nominalists, an analysis of ‘signification’ requires an abstract
entity such as a ‘universal,’ to which Grice assumes an affirmative answer),
but rather the question in what way the concept of a ‘universal’ is to be
supposed to be relevant to the analysis of ‘signification.’ Consideration of
the practices of latter-day lexicographers, so far from supporting a charge
that, at least on Grice’s interpretation of him, Aristotle proposes an
illegitimate divorce between the concept of a ‘universal’ and the concept of
‘signification’ suggests that it would be proper to go a deal further than did Aristotle
himself in championing such a divorce. There will be many different forms of
connection between the varieties of the concept of a ‘universal’ which may be
‘signified’ by a non-equivocable expression beyond that countenanced by the
tradition of the theory of definition alla Robinson, and even perhaps beyond
the extensions to that theory envisaged by Aristotle himself. These forms will
include some form of connection like that involved in metonymy or synecdoche,
recognised by later grammatical theorists, and no doubt others as well. It
would, Grice suggests, be a profitable undertaking to study carefully the
contents of a good modern dictionary, with a view to constructing an inventory
of these various modes of connection. Such an investigation would, Grice
suspects, reveal both that, in a given case, the invocation of one mode of
connection may be subordinate and posterior to the invocation of another, and
also that there is no prescribed order or limitation of order which such
invocations must observe. Grice suspects, also, that it might emerge that the
question whether variations in ‘signification’ are thought of as synchronic or
diachronic has no bearing on the nature of these uniting connections. The same
form of connection may be available in both cases, and either case may in turn
well be found to correspond with the range of such different figures of speech
which conversational practice may typically employ for the effect of
implicature. Should this conjecture turn out to be correct, the underlying explanation
of its truth might, Grice would guess, run along the following lines. Rational
communication, in pursuit of its co-operative purpose, encounters a boundless,
indeed unpredictable, multitude – indeed multiplicity -- of distinct
situations. Perhaps unlike a computer we shall not have, ready made, any vast
array of forms of description and explanation from which to select what is
suitable for a particular conversational occasion. We shall have to rely on our
rational capacities, particularly those for imaginative construction and
combination, to provide for our needs as they arise. It would not then be
surprising that the operations will reflect, in this or that way, the character
of the capacities on which we rely. Grice confesses to only the haziest
of conception bow such an idea might be worked out in detail. Which is a long
way from the aequi-vocality of ‘being’! Enter Aequi-vocality. In his fourth
Kant lecture Grice confesses to have been so far in the early stages of an
attempt to estimate the prospects of what he names as an AEQUI-vocality
thesis,” – that is, a thesis, or set of theses, which claims that an expression
is UNI-vocal. In ‘Aristotle on the multiplicity of being’ the univocity is
veiled under the guise of unification, but the spirit lives on! References
Abbagnano La critica kantiana consiste nel dire che l’intera psicologia
razionale si fonda su di un « paralogisma » cioè su un errore formale di
ragionamento o su un equivoco [H. P. Grice: aequivocality]: nel senso che
assume come oggetto di conoscenza, a cui sia applicabile la scienza e, spesso,
ridotta alla stessa coscienza. Quest’inversione del rapporto tra A. e coscienza
per cui la coscienza, da via d’accesso alla realtà-A., si trasforma in questa
stessa realtà, è egualmente evidente nelle due grandi correnti della filosofia
ottocentesca, l’Idealismo e il Positivismo. Hegel, per es., considera l’A. come
il primo grado dello sviluppo dello Spirito, che è la coscienza nel suo grado
più alto, cioè Auto-coscienza; e la configura come « Spirito soggettivo », cioè
come lo spirito nell’aspetto della sua individualità. Ed ecco come egli
descrive il processo dello Spirito soggettivo: « Nell'A. si desta la coscienza;
la coscienza si pone come ragione che si è immediatamente destata alla consapevolezza
di sè; e la ragione mediante la sua attività si libera col farsi oggettività,
coscienza del suo oggetto» (Enc., $ 387). Il primo di questi momenti, cioè il
destarsi della coscienza, è l’anima. Ad essa Hegel riconosce le caratteristiche
tradizionali (sostanzialità, immaterialità), ma in un senso in cui queste
caratteristiche possono essere riferite alla coscienza. « L’A., egli dice, non
è immateriale soltanto per sè ma è l’immaterialità universale della natura, la
sua semplice vita ideale. Essa è la sostanza e quindi il fondamento assoluto di
ogni particolarizzamento e individualizzazione dello spirito, di modo che lo
spirito ha nell’A. ogni materia della sua determinazione e l’A. resta
l’idealità identica e prevalente di questa. Ma in tale determinazione ancora
astrapreparare e di fondare una « scienza » dei fatti psichici che avesse lo
stesso rigore delle scienze della natura. In questa direzione già il termine «
A. » appare improprio e viene spesso sostituito dal termine spirito (v.); e in
questo senso Stuart Mill, dice, per es., che lo spirito (mind) è la «serie
delle nostre sensazioni» con in più « un'infinita possibilità di sentire» (Kant
ritenne l’aggettivo «sommo» EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] giacchè
esso può significare sia supremo (supremum) sia perfetto (conBENE SOMMO
summatum). CHIACCHIERA (ted. Gerede). Secondo Heidegger uno dei modi d’essere
dell’uomo nella vita quotidiana ed anonima (insieme con la curiosità [v.] e
l’equivoco [v.]). La C. non è un termine dispregiativo ma indica un fenomeno
positivo che costituisce uno dei modi (l’inautentico) di comprendere il mondo e
di viverci dentro. La C. rompe il rapporto del linguaggio coi fatti. Sicchè ciò
che viene detto acquista un carattere d’autorità e si implica che «la cosa stia
appunto così come si dice » (Ste questo farsi è la chiarificazione. Scheler ha
mostrato l’equivoco di questo presupposto che in realtà confonde la C. (che è
simpatia e partecipazione emotiva) con il contagio emotivo. Al contrario, nota
Scheler, «la C. è assente tutte le volte che c’è contagio della sofferenza,
giacchè allora la sofferenza non è più quella di un altro ma la mia, ed io
credo di potermici sottrarre evitando il quadro o l’aspetto della sofferenza in
generale» (Sympathie, cap. II, $ 3). Per l’appunto quest’avvertenza
fondamentale si è tenuta presente nel caratterizzare la C. al principio di
questo articolo. UNIVOCO ED EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (gr.
suvevupoc, sudvupog; lat. Univocus, Aequivocus; ingl. Univocal, Equivocal;
franc. Univoque, Équivoque; ted. Eindeutig, Aequivok). Questi due termini hanno
avuto definizioni diverse a seconda che sono stati riferiti all'oggetto o al
concetto (o nome). 1. Aristotele li riferì all'oggetto e intese per univoci (o
sinonimi) gli oggetti che hanno in comune sia il nome sia la definizione del
nome: così, ad es., sia l’uomo che il bue si dicono animali. Chiamò invece
equivoci [H. P. Grice: aequivocality] (od omonimi) gli oggetti che hanno in
comune il nome mentre le definizioni richiamate dal nome sono diverse: in
questo senso si chiama animale sia l’uomo sia un disegno (Cat., I, 1a 1-11).
Queste definizioni ricorrono frequentemente nella scolastica (per es., Pietro
Ispano, Summ. Log., 3.01) e si mantengono anche in logici più recenti (ad es.,
Jungius, Logica Hamburgensis, 1, 2, 4-9). 2. La logica terministica ritenne
«improprio» il riferimento dei due termini agli oggetti e ritenne che essi si
dovessero riferire propriamente soltanto ai segni e cioè ai concetti o nomi. Da
questo punto di vista, le definizioni di Ockham sono le seguenti. «U. è o la
voce o il segno convenzionale che corrisponde a un solo concetto o, più
strettamente, è ciò che si può predicare di per sè di più cose o è il pronome
dimostrativo di una cosa. Equivoco [H. P. Grice: aequivocality] dall’altro lato
è il nome che, significando più cose, 900 non è subordinato a un unico concetto
ma è unico segno di più concetti o intenzioni dell’anima. L’U. può derivare o
dal caso, come accade quando il nome Socrate viene imposto a più uomini, o da
una deliberazione quando si impone un certo nome a certe cose e lo si subordina
a un solo concetto e poi per la similitudine di questo concetto con altri si
estende ad altri il nome stesso» (Summa Log., I, 13). Le definizioni
terministiche dei due termini sono quelle che si danno anche oggi dei termini
stessi. Le discussioni medievali sulla natura dell’univocità avevano nel Medio
Evo un’immediata risonanza teologica, per la disputa tra i sostenitori
dell’univocità e quelli dell’analogicità dell’essere (v. ANALOGIA). Ackrill, J.
L. (1963). Aristotle’s Categories and De Interpretatione. Translated with Notes
and Glossary. Clarendon Aristotle Series, ed. By J. L. Ackrill and Lindsay
Hudson. Oxford: Clarendon Press. Aquino Deinde cum dicit: Quare nec in his etc.,
concludit ex præmissis quod nec in his affirmationibus et negationibus, quae
utuntur subiecto aequivoco [H. P. Grice: aequivocality], semper oportet
unam esse veram et aliam falsam, quia scilicet negatio potest aliud
negare quam affirmatio affirmet. nomen potest de pluribus prædicari, sed
id quod significatur per nomen etc.— D: universale dicitur non solum quando
nomen potest de pluribus prædicari, sed illud quod significatur etc. Prima pars
convenit cum editione Piana; sed secunda pars ob omissionem particulæ
etiam (quæ requireretur si prius legendum esset mon solum quando)
indicat lectionem codd. ABC.— Cod. E: universale dicitur quando in unum
solum (f. non solum) nomen potest de pluribus prædicari, sed etiam id
quod significatur etc. Quae lectio videtur favere magis lectioni codd.,
quam Pianae. 7) Significabit naturam humanam etc. Ita codd.
ACDE. Cod. B post verba, in hac materia, omittit fere omnia, quae
sequuntur, et habet tantummodo haec verba: et sic eius alia significatio,
non erit univer.sale sed aequivocum ÆQVIVOCVM EQUIVOCO [GRICE : EQUIVOCALITY
THESIS]. Quod lectionis fragmentum satis est ut dicamus lectionem
codicis, a quo :excripsit amanuensis cod. B, fuisse identicam cum
lectione aliorum codd. Porro haec codd. lectio perspicua est, atque
respondet immediate praecedentibus : significat naturam humanam etc. P.:
significabit aliud; et propter hoc non esset universale, sed aequivocum. Forma
aliquantulum diversa est a codd., sensus idem: qui tamen in universale et
particulare, sed res. Et ideo intelligendum est quod universale dicitur
quando, non solum nomen potest de pluribus praedicari, sed
id, quod significatur per nomen, est natam in pluribus inveniri; hoc
autem non contingit in praedictis nominibus: nam hoc nomen Socrates
vel Plato significat naturam humanam secundum quod est in hac materia. Si
vero hoc nomen imponatur alteri homini significabit naturam humanam " in
alia materia; et sic eius erit alia significatio; unde non erit universale, sed
aequivocum. 8. Deinde cum dicit: Necesse est autem enunciare
etc., concludit divisionem enunciationis ὅ. Quia enim semper enunciatur
aliquid de aliqua re; rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam
singularia; necesse est quod quandoque enuncietur aliquid inesse vel non
inesse alicui universalium, quandoque vero alicui singularium. Et est
suspensiva constructio usque huc, et est sensus *: Quoniam autem sunt
haec quidem rerum etc., necesse est enunciare etc. 9. Est
autem considerandum quod de universali aliquid enunciatur quatuor modis. Nam
universale potest uno modo considerari quasi separatum a singularibus, sive per
se * subsistens, ut Plato posuit, sive, secundum sententiam
Aristotelis, ctu. secundum esse quod habet in intelleEt sic potest
ei aliquid attribui dupliciter. Quandoque enim attribuitur ei sic
considerato aliquid, quod pertinet ad solam operationem intellectus, ut
si dicatur quod /homo est praedicabile de multis, sive universale, sive
species '. Huiusdeterminatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana,
quia illud significabit aliud per significabit naturam humanam in
alia materia, declaratur et determinatur. 0) Concludit divisionem
enunciationis. Codd. : concludit ex praedictis (DE ex praemisis)
divisionem enunciationis. Et est melior lectio: nam revera ex praemissis
Ashworth, E. Jennifer and Domenic D’Ettore (2021) Medieval theories of analogy.
The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed), URL =
<https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/analogy-medieval/>
Austin, J. L. (1936). Aγαθόν and Eυδαιμονια in the ethics of Aristotle. Repr.
in Philosophical Papers, 3rd edition, 1979, ed. by J. O. Urmson and G. J.
Warnock, Oxford: Clarendon Press. Baldini Le tre forme di amicizia,
rispettivamente basate su virtù, utilità, piacere, secondo l’Eudemia
intrattengono la relazione asimmetrica che Aristotele chiama πρὸς ἓν, in cui vi
è un significato primario o focal meaning cui gli altri, secondari e derivati,
rimandano[36]: l’amicizia a causa della virtù e fondata sul bene è posta come
πρώτη φιλία, «prima amicizia», da cui le altre dipendono dal punto di vista
definitorio. Quindi «φιλία» non denota tre specie di un unico genere, né è un
termine EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] che denota realtà completamente
diverse; è termine “multivoco” MULTIVOCO [H. P. Grice: multivocal], giacché
l’amicizia si dice in molti modi ma in riferimento a un senso che illumina
tutti gli altri, e a cui gli altri si rapportano necessariamente. Molti critici
ritengono che, siccome l’amicizia “utilitaristica” e quella “edonistica”
possono darsi indipendentemente da quella “virtuosa”, l’idea che esse rimandino
necessariamente a quella “virtuosa” non sarebbe convincente, e proprio per
questo sarebbe poi abbandonata nella Nicomachea. Ma la gerarchizzazione πρὸς ἓν
è anzitutto definitoria: il piacere è un bene apparente (dunque, una
declinazione del bene), Boethius, Univocus – Aequivocus -- De Interpretatione.
Cited by Owen. Post aequivocorum [H. P. Grice: aequivocality] definitionem ad
univocorum terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod
aequivoca definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque termino coniunguntur
sed caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione dicta sunt, in hac
quoque univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum in aequivocis
secundum nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in univocis
secundum nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera
speciebus, aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam
cum hominis genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo
animalia nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis
animal esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id
quod animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo
falsitatis invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem
genere continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et
communi nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune
est animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt
substantiae animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem
univocationis designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut
homo et bos, quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO
DICUNTUR QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS. Bottirolli,
Giovanni. Cange, aequivocus. Omonumod. Glossarium mediae et infimae
latinitatis. Qui eodem nomine appelattur. Capella. Under the first
heading, one inquiries what genus is, what species, difference, accident,
property, definition, the whole, the part, the difference between division and
partition, and what is meant by equivocal, unical, and (to coin a word)
PLURIVOCAL. The equivocal, the univocal, and so to speak the plurivocal. Che
cosa sia equivoco, che cosa univoco, che cosa – per cosi dire – plurivoco.
Capua: voci equivocose. Carlini Una stessa cosa potrebbe essere e non
essere soltanto nel caso di un EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality],
qualora, ad es., quel che noi chiamiamo uomo, altri lo chiamassero
non-uomo. Quel che è in questione non è già se lo stesso possa insieme
essere e non essere uomo di nome, ma di fatto. Se poi uomo significa lo
stesso che non-uomo ('), è chiaro che anche esser-uomo sarà lo
stesso che non-esser-uomo, per cui tra essere e non esser uomo, essendo
l’identica cosa, non ci sarebbe nessuna differenza. Questo appunto vuol
dire esser l’identica cosa; come chi dicesse abito e vestito : chè il
concetto è unico. Se fosse unico, esser-uomo e non-esser-uomo
significherebbero lo stesso. Ma 8’era mostrato che il loro significato è
diverso. Se, dunque, si deve poter dire qualcosa di vero, bisogna
necessariamente che, chi dice di uno che è uomo, intenda dire che è un
animale bipede: questo era, infatti, ciò che la parola uomo significava. E se
questo è necessario, non è possibile che quello stesso non sia un animale
bipede: chè questo appunto vuol dire che una cosa è di necessi tà: esser
impossibile che non sia. Non si può dare, quindi, il caso che sia vero
insieme dire che uno stesso è uomo e non è uomo. Il discorso
vale anche per il non-esser-uomo. L’esser-uomo esprime un’altra cosa dal
non-esser-uomo, come del resto anche l’esser-bianco è diverso dall’esser-uomo:
anzi, la opposizione tra i primi termini è anche maggiore, esprimendo
essi una cosa del tutto diversa. E se qualcuno ci volesse sostenere che
bianco e uomo significano una stessa e mede Chiarisce il par.
precedente, dove aminette che una cosa può essere e non essere la stessa
soltanto per un EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (il testo ha omonimia,
usato qui, come la sinonimia della 1. precedente, in senso alquanto
diverso da quello stabilito in nota a lib. I. 6, 5: qui si bada se uno
intende con la stessa parola indicare concetti opposti, oppure lo stesso
concetto con parole diverse). Se l'avversario vuol dare alla parola
«uomo lo stesso senso di « non-uomo , deve anche identificare il
fatto e il concetto di «esser uomo con quello opposto di « non-esser-uomo
: e venir meno, quindi, al patto (cfr. 11) di non dare a una stessa
parola significati diversi in confronto alle cose, sima ‘cosa, noi
ripeteremo quel che abbiam detto prima: che allora tutte le cose, e non
soltanto gli opposti, fanno una cosa sola ('). E CESAROTTI Si potrebbero
citare a riscontro numerosi passi di Cesarotti, tra cui una nota osservazione
alla r1 Filippica di Demostene: noi non possiamo dar un fondato giudizio
dell'esatto valore dei vocaboli, e delle frasi d'una lingua morta, né dello
stile de’ suoi scrittori rispetto alla locuzione. Su questo articolo noi siamo
ugualmente soggetti a prender EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
nei termini proprj e nei figurati. I Greci e i Latini consapevoli dello stemma
genealogico delle parole, e del loro senso primitivo, o accessorio, potevano
scorger un'ombra d' immagine lontana, un'allusione occulta, un cenno indiretto
in molti e molti vocaboli che a noi non presentano che un senso schietto ed
ignudo, senza veruna bellezza accessoria (C., 1807 158-9). Un lungo passo di
Rochefort, in cui è compresa la nostra citazione, è CICERONE Se poi sarà di già
stancala F attenzione dell’ uditore, noi cominceremo da qualche cosa, che
muover possa il riso, come sarebbe o da un apologo, o da una favola, o da
un contraffacimento, o da una storta interpretazione, o da una inversion
di parole, o da un equivoco, o da un indovinello, o da uno scherzo, o da una
giulleria, o da una esagerazione, o da un acconciamento e mutamento di
lettere; e inoltre promovendo aspettazione, recando una similitudine, una
novità, un fallo accaduto, un verso; o approfittandoci ad una
interpellazione, ad un sorriso di alcuno; o promettendo di lasciar da parte
molte cose, che avevamo in animo di dire; e di non voler parlare in
quella forma, in cui sogliono gli altri, con esporre brevemente in questo
caso e il metodo altrui e il nostro. CILIBERTO .
Crede con gli ordini e i costumi di Roma antica di poter rifare quella
grandezza e ritemprare i suoi tempi, e in molte proposte e in molte sentenze
senti le vestigia di quell'antica sapienza. Da Roma gli viene anche la nobiltà
dell'ispirazione e una certa elevatezza morale. Talora ti pare un romano
avvolto nel pallio, in quella sua gravità; ma guardalo bene, e ci troverai il
borghese del Risorgimento, con quel suo risolino equivoco {H. P. Grice:
aequi-vocality thesis]. Code, A. D. (1986). Aristotle on essence. In Grandy and
Warner, Philosophical Grounds of Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford:
Clarendon Press. CONTI Cercherò prima ne’testi de’Filoſofi stessi il senso, che
naturalmente preſeniano, e dove sia questo oscuro, ed equivoco [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis], ricorrerà all'in terpretazione o di Cicerone, o di
Plutarco, o di Sefto Empirico, o di Laerzio Viſle Cicerone molti anni prima del
Crifianeſimo, e Plutar co viffe a Roma ſotto Adriano, o Trajano, dopo d'aver
ſtudiato in Egitto forro Amonio, diſcepolo di Potamone, e del quale egli b 2
par (a ) Pachimero in Suida, Vedi Fabrizio Bibliot. art, Proclo. e mo,. (12 )
parla nella vita di Temiſtocle ed altrove. L Il secondo pos¬sibile EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequi-vocality thesis] concerne la nozione stessa di corpo. Contra¬
riamente a quello che ci attenderemmo in relazione a una nozione moderna di
corpo, per gli stoici erano "corpi" an¬ che le qualità, in quanto
venivano considerate come materia in un certo stato. Le proprietà di un certo
individuo costi¬ tuiscono stati o modi del suo essere e, per la loro esistenza,
dipendono dall'esistenza di questo individuo. Se l'individuo esiste, le sue
proprietà sono appunto disposizioni esistenti di materia (Rist). Si profila, a
questo punto, una ontologia che pone al suo centro la nozione di
"particolare": quest'ultimo viene carat¬ terizzato come un oggetto
materiale, che ha una forma defi¬ nita come condizione necessaria e sufficiente
della sua esi¬ stenza. La forma, del resto, è -- l'elemento
Interpretazione secondo il modo enigmatico ~l et t e r a l e n o n se n
so sen~ so errato per omonlmia per equivoco errate scambio assunzioni di
prospettiva di credenza 2.3 L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLAR.I 43
Vediamo ora alcuni racconti oracolari in cui sono esem¬ plificate queste
modalità di errore. L'incapacità di assegnare un senso al testo profetico si ha
in vari racconti nei quali vengono utilizzati meccanismi re¬ torici, tra cui
alcuni di tipo metaforico. È naturale che, quando il veicolo metaforico viene
interpretato "letteral¬ mente", si ottenga una assurdità sul piano
del senso, a me¬ no che non si immagini un mondo possibile, diverso da quello
reale, in cui i muli possano diventare re dei Medi e gli araldi siano dipinti
di rosso. Il consultante, che prende in considerazione soltanto il mondo reale,
si trova in difficoltà ad assegnare un senso e una denotazione a testi
siffatti. Ma vediamo che cosa succede nel primo di questi racconti. È Erodoto a
narrarci la storia degli abitanti deli'isola di Sifno, i quali, essendo giunti
a un notevole grado di ricchez¬ za con le loro miniere d'oro e d'argento,
decisero di consul¬ tare l'oracolo di Delfi per sapere se avrebbero potuto con¬
servare a lungo la loro prosperità. La Pizia rispose: "Ma quando, a Sifno,
il pritaneo sarà bianco e bianco il bordo della piazza pubblica, allora c'è
bisogno di un uomo accor¬ to per guardarsi dall'agguato di legno e dall'araldo
rosso" (Herod., Hist., III, 57). La storia continua narrando del¬ l'arrivo
di una nave dei Sami, della loro ambasceria per chiedere denaro e del
saccheggio che questi ultimi fanno dell'isola dei Sifni. Erodoto sottolinea
l'incapacità manifestata dai Sifni di dare un senso al testo ("l Sifni non
furono capaci di com¬ prendere l'oracolo"); per loro il testo, e in
particolare, si presume, le espressioni "agguato di legno" e
"araldo ros¬ so", sono prive di senso, perché appunto essi si fermano
a un livello letterale di interpretazione. In realtà il dio gioca con vari
meccanismi tropici: innan¬ zitutto con una doppia enallage1 1 (è il legno [ =
nave] che anticamente è rosso, come spiega Erodoto, ed è l'araldo [ = gli
ambasciatori] che organizza un agguato), complican¬ do poi il testo con
meccanismi metonimici (legno per nave, il singolare araldo per il plurale
ambasciatori). Un secondo esempio di mancata comprensione si trova in un
episodio di quel lungo e complesso "romanzo oracolare" 2 . LA
DIVINAZIONE GRECA t·hc l·:rodotodedicaaCreso,quandoquest'ultimochiedeal¬ l '
oracolo di Delfi se la sua monarchia sarebbe durata a lun¬ o . La Pizia
risponde: "Quando un mulo sarà re dei Medi, allora, Lidio dai piedi
delicati, fuggi lungo l'Ermo sassoso, non indugiare e non temere di essere
vile" (Herod., Hist., l, 55). Anche in questo caso, l'interpretazione che
viene data alla profezia sceglie il senso letterale: Creso ritiene, di con¬
seguenza, impossibile che venga a verificarsi uno stato di cose che soddisfi
alla descrizione della frase "un mulo sarà re dei Medi"; la conclusione
che egli trae da questa impossi¬ bilità è che sia altrettanto impossibile che
il suo regno abbia una fine. Sarà poi il dio stesso a spiegare al re il suo
gioco metafo¬ rico, quando ormai i fatti si saranno compiuti e Creso sarà
caduto sotto la dominazione dei Persiani . Il "mulo" è, in ef¬ fetti,
Ciro, e il passaggio è mediato dalla proprietà "sangue misto", che è
condivisa sia dal termine metaforizzante sia dal termine metaforizzato: ·sangue
misto• / Tanto maggiore è la cecità di Creso se si pensa che l'ele¬ mento comune
è doppiamente esemplificato in Ciro, in quanto figlio "di madre nobile e
di padre di oscuro lignag¬ gio" e "di madre meda e di padre
persiano", come il testo di Erodoto non manca di sottolineare. Vale la
pena di rilevare che l'interpretazione del senso fi¬ gurato è un'operazione
realmente più difficile di quello che si potrebbe immaginare, fatto che
giustifica in qualche ma¬ niera gli insuccessi dei consultanti. Essa è legata a
cono¬ scenze enciclopediche locali, oltre che ai meccanismi retori¬ ci che su
quelle conoscenze si applicano. Ciò è tanto più ve¬ ro se si considera che è
impossibile anche per il lettore mo¬ derno fornire l'interpretazione del testo
profetico quando il testo letterario non ci informa sulle relative porzioni di
enciclopedia. Ciò avviene, a esempio, nel racconto oracolare di Arcesilao
(Herod., Hist., IV, 163-164) in cui, accanto a scambi metaforici tra
"anfore" e "uomini", tra "torri" e
"forni" che vengono spiegati dal prosieguo della narrazio¬ ne,
compare l'espressione "il tuo più bel toro" che rimane inspiegata ed
è anche per noi incomprensibile. Vediamo ora il caso in cui il testo appare
interpretabile secondo un percorso di senso letterale, in cui cioè sia rin¬
tracciabile un corso di eventi corrispondente a esso, senza però essere quello
inteso dalla profezia. Consideriamo in particolare il caso in cui l'errore
interpretativo sia dovuto a omonimia. Questo meccanismo, accompagnato dal
costante frain¬ tendimento, caratterizza l'intero romanzo oracolare di Cambise.
Si tratta di una storia in cui i vari segni si collega¬ no tra di loro in una
catena di rimandi interni. Questa storia ha inizio con un sogno: Smerdi
(fratello di Cambise) era già tornato in patria (la Persia) quando Cambise ebbe
in sogno questa visione: gli parve che un messo, giunto dalla Persia, gli
annunciasse che Smerdi, seduto sul trono regale, toccava con la testa il cielo.
Temendo perciò che il fratello meditasse di ucciderlo per impadronirsi del
regno, mandò in Persia Prexaspe, che gli era fedelissimo fra tutti i Per¬
siani, a uccidere Smerdi. (Herod., Hist., III, 30) Dopo parecchi paragrafi, in
cui la storia continua narran¬ do le stravaganze e le crudeltà di Cambise, ci
viene raccon¬ tata la ribellione in Persia dei due fratelli Magi, uno dei
quali, che si chiamava anch'esso Smerdi, era stato collocato sul trono. Quando
Cambise viene a conoscenza di questo fatto, comprende il vero senso del sogno.
Ma la storia non finisce qui: Dopo che ebbe pianto e si fu afflitto di tanta
sciagura, Cambise balzò a cavallo per muovere al più presto verso Susa contro
il Mago; ma, mentre saliva in arcione, gli cadde il puntate del fo¬ dero della
spada, che rimasta nuda lo ferì alla coscia. Colpito così nello stesso punto in
cui aveva trafitto il dio egizio Api, il 2. LA DIVINAZIONE GRECA fl\
iudicando mortale la sua ferita, domandò ancora come si chiarnassc la città
dove si trovavano e gli risposero che si chia¬ rnava Ecbatana. Ora, molto tempo
addietro, a lui che l'aveva consultato, l'oracolo di Buto aveva risposto che
sarebbe morto ad Ecbatana ed egli aveva interpretato che sarebbe morto, vec¬
chio, ad Ecbatana di Media, dove aveva tutti i suoi beni, men¬ tre l'oracolo
aveva inteso di indicare Ecbatana di Siria. Pertan¬ to Cambise, come ebbe
saputo il nome della città, sotto il dupli¬ ce colpo della rivolta del Mago e
della ferita, rinsavì e, com¬ prendendo finalmente il divino responso, esclamò:
"Qui è desti¬ no che muoia Cambise, figlio di Ciro". (Herod., Hist.,
III, 64) La rivolta del Mago e la ferita sono, più che avvenimenti, dei segni,
in quanto permettono a Cambise di accedere alla conoscenza, di comprendere,
finalmente senza più ambigui¬ tà, l'oracolo, di non rimanere più prigioniero
dei giochi di parole: la rivolta che gli fa capire la differenza tra Smerdi suo
fratello e Smerdi Mago; la ferita mortale, la differenza tra Ecbatana in Media
ed Ecbatana di Siria. Infine c'è l'ulteriore caso di errata interpretazione a
cau¬ sa di un equivoco, non strettamente linguistico, e che può essere di varia
natura. L'equivoco più famoso di tutta la letteratura oracolare greca è
senz'altro quello di cui cade vittima Edipo. Come noto, durante un banchetto
Edipo viene insospettito dalle insinuazioni fatte da un convitato circa la sua
paternità e decide allora di interrogare il dio della sapienza, il quale gli
predice che ucciderà il padre e che si congiungerà con la ma¬ dre (Soph.,
Oedipus tyrannus, 787-798). L'equivoco riguar¬ da le assunzioni di crede...zza:
Edipo non sa che i suoi veri genitori sono Laio, re di Tebe, e Giocasta, ma
crede che sia¬ no Polibo, re di Corinto, e Merope; per questo, al fine di
stornare gli avvenimenti predetti dall'oracolo, si allontana da Corinto per
andare in direzione di Tebe, e compie, così, inconsapevolmente, proprio il
destino che gli è stato annun¬ ciato. Altre volte l'equivoco riguarda lo
sca1nbio diprospettiva. Il caso emblematico è quello di Creso che manda a
consul¬ tare congiuntamente l'oracolo di Delfi e quello di Anfiarao
L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLARJ 47 per sapere se dovesse fare guerra
ai Persiani. I due oraco¬ li, concordemente, predicono che "se avesse
mosso contro i Persiani, avrebbe distrutto un grande impero" (Herod.,
Hist., l, 53). Creso interpreta Contri, L’equivoco di Croce. COSTA Perciò
a distinguerle è sovente bisogno di preineltere all’espressione ‘AMAVA’ –
latino: AMABA/AMABAT -- il nome o il pronome. Giova spesso alla CHIAREZZA, e
segnatamente nell’espressione complessa o composita, il ben distinguere le
persone e le cose, delle quali si parla (il topico). E perciò sta bene talvolta
il *ripetere* il nome sostantivo per non confondere l’una coll'altra.
Imperciocchè, i pronomi e i relativi sogliono spesso essere cagione di EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] – confusione – cf. avoid ambiguity, be
perspicuous [sic], the imperative of conversational clarity. E questo
interviene specialmente, quando nella proposizione antecedente sono più nomi
sustantivi di un medesimo genere e numero, che si possono accordare coi
relativi delle susseguenti. Perciò, conviene tal volta o giovarsi di un
sinonimo onde porre in luogo di alcun nome mascolino un femminino. O inulare il
numero del più in quello del meno. O viceversa. -- Recbiamone esempi. Alcuni
molli graziosi si generano in virtù della metafora. Avendo Lodovico Sforza duca
di Milano eletta per sua impresa una spazzetta, con che voleva segare se essere
disposto a cacciare dall'Italia gli oltremontani, domanda alcuni ambasciatori
fiorentini, che loro ne paresse. Quelli risposero. Bene ce ne pare, salvochè
molle volle avviene che chi spazza tira la polvere sopra di sè. Più grazioso ė
il motto, quando ad alcuno, che metaforicamente abbia parlato, si risponde cosa
inaspettata continuando la metafora stessa. Tale si fu detto il Cosimo de'
Medici, il quale a' Fiorentini ſuoruscili, che gli mandarono a dire che la
gallina cova, rispose. Male potrà covare fuori del nido. Anche il paragonare
cose vili e piccole a cose grandi è spesso cagione di ridere, come in questi
versi del Berni: E prima, iodanzi tutto, è da sapere che l’orinale è a quel modo
tondo, Acciocchè possa più cose tenere, E falto proprio come è falto il mondo.
Dobbiamo in questa maniera della facezia guardarci dal fare sovvenire il
compagno conversazionale di cose laide e stomachevoli, affiochè la piacevolezza
non degeneri in buffoneria: lo che sovente accade a coloro, che non sono
piacevoli per naturale disposizione. Molti molti ridevoli si formano per via di
iperbole [“Every nice girl loves a sailor”] accrescendo o diminuendo alcuna
cosa. Diminui ed accrebbe a un tempo le cose Cicerone parlando giocosamente di
suo fratello, che essendo di piccola slatura aveva cinto il fianco di una
spada' smisurata. Chi ha, disse, cosi legato mio fratello a quella spada?
Dall’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] procede spesso i motti freddi
ed insulsi, ma spesse volte ancora gli arguli. Argulo parmi il seguente in
biasimo di una donna, che fosse di molli. Ella è donna d'assai: il qual molio
potrebbe ancora essere usato per lodare alcuna femmina prudente e buona. Molla
venustà è in que’ delli, che invece di esprimere due cose ne esprimono una
sola, per la quale l'altra s'intende (IMPLICATURA, SOTTITESSO). Assai leggiadro
è questo in cui si favella di un'amazzone dormiente, recato ad un esempio
da Demetrio Falereo: in terra aveva posto l'arco, piena era la faretr, e sotto
il capo aveva lo scud: il cinto esse non isciolgono mai. Similmente è grazioso
il nominare con buone parole le cose non buone, come fece lo Scipione, secondo
che narra M. Tullio, con quel centurione, che non si era trovato al conflitto
di Paolo Emilio contro Annibale. Il centurione scusasi di sua negligenza col
dire. Io sono rimasto agli alloggiamenti per farli sicuri; perchè, o Scipione,
vuoi dunque tormi la civiltà? Cui rispose Scipione. Perchè non amo gl;uomini
troppo diligenti. Sono assai argute quelle risposte, per le quali si DEDUCE da
una medesima cosa il contrario di quello che altri deduceva. Appio Claudio dice
a Scipione. Lo maraviglio che un uomo ďalto affare, quale tu sei, ignori il
nome di tante persone. Non maravigliare, rispose Scipione, perocchè io non sono
mai 69 blato sollecito d’imparare a conoscer molti, ma a far si, che molti
conoscano me. Per egual modo Parnone rispose a colui che chiamava sapientissimo
il tempo Costanzi, L’equivoco della filosofia cristiana. CROCE, Di un
equivoco concetto storico. Dizionario etimologico. Equivoco: b. Lat. Aequivocus
comp. Da temi di aequ-us uguale, simile e di VOX = VOCs-s voce vocabolo,
ond’anche VOC-are chiamare (v. Voce). Che puo intendersi o interpretaris in piu
modi e dar lugo ad errore, altrim. Ambiguo, dubbioso, incerto. Nel linguaggio
delle scuole dicesi di vocabolo, definizione e simili, e vale Che e comue a piu
cose o concetti, ma solo nella parola. Come some sost. Propriamente significa
lo scambiare o tagliare un nome o una voce per un’altra; ma si dice anche di
sbaglio che altri prenda, ingannato dalla somiglianza. Deriv. Equivocare, onde
equivocazione, equivocamente. Duni ſoſtenere la sognata monarchia di
Romolo caddero in tun'altro EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis]
nell'apprendere l'espressione di Pomponio di ferre legem ad populum in fente D2
d'ef d'eſſerſi comandate le leggi da Romolo Duso Ercole, Equivocazione.
Evola, L’equivoco dell’immanenza. Fasso Croce, Filosofia della pratica. Economica
ed etica, Tarantino, con una nota al testo di Sasso, Napoli, Bibliopolis.
Contraddittorio è altresì il concetto di un codice eterno, di una
legislazione-limite o modello, di un diritto universale, razionale o naturale,
o come altro lo si è venuto variamente intitolando. Il diritto naturale, la
legislazione universale, il codice eterno, che pretende fissare il transeunte,
urta contro il principio della mutevolezza delle leggi, che è conseguenza
necessaria del carattere contingente e storico del loro contenuto. Se al
diritto naturale si lasciasse fare quel che esso annunzia, se Dio permettesse
che gli affari della Realtà fossero amministrati secondo le astratte idee degli
scrittori e dei professori, si vedrebbe, con la formazione e applicazione del
Codice eterno, arrestarsi di colpo lo svolgimento, concludersi la Storia,
morire la vita, disfarsi la realtà. Sulla presa esplicita di distanza di F. da
Croce, cfr. Società, legge e ragione. Ho continuato a ripetere la stessa cosa.
Il diritto nasce dalla natura umana, la quale è natura storica e natura
sociale. Ho rifiutato dapprima, sotto la suggestione dell'anti-gius-naturalismo
del tempo in cui ero cresciuto, di chiamare naturale un siffatto diritto. Più
tardi, dopo avere approfondito la conoscenza storica del gius-naturalismo ed
essermi meglio chiarito la parte che esso ha avuto nella difesa della libertà
contro l'assolutismo politico, mi sono deciso a designare con quell’AGGETTIVO
in realtà EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] il diritto che la
ragione trova nella natura della società. Laddove, invece, si è riscontrata
coincidenza cronologica, si è preferito seguire l'ordine alfabetico.
Fazzini Per esempio, il dizionario etimologico del Pianigiani afferma che il
fine della Massoneria è il perfezionamento dell'umanità; e non soltanto molti
profani ma anche molti massoni accettano questa seconda definizione. A prima
vista può sembrare che perfezionamento dell'uomo e perfezionamento dell'umanità
significhino la stessa cosa; di fatto si riferiscono a due, concetti
profondamente diversi, e l'apparente sinonimia GENERA UN EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] e nasconde una incomprensione. Altri adopera
l'espressione: perfezionamento degli uomini, anche essa equivoca. Ora,
evidentemente, non è possibile sentenziare quale sia l'interpretazione giusta,
perché ogni massone può dichiarare giusta quella che si confà ai suoi gusti, e
magari può compiacersi dell'equivoco. Se però si vuole determinare quale sia,
storicamente e tradizionalmente, la interpretazione corretta e conforme al
simbolismo muratorio, la questione cambia aspetto e non è più questione di
gusti. Il manoscritto rinvenuto dal Locke nella Biblioteca Bodleyana e
pubblicato solo nel 1748 e che è attribuito alla mano di Enrico VI di
Inghilterra, definisce la Massoneria come «la conoscenza della natura e la
comprensione delle forze che sono in essa»; ed enuncia espressamente
l'esistenza di un legame tra la Massoneria e LA SCUOLA ITALA, perché afferma
che Pitagora, un greco, viaggiò per istruirsi in Egitto, FERRANDO . Di quale
porta si tratti, non si sa. I testi non hanno alcuna didascalia per questa
scena; si capisce, tuttavia, che essa si svolge presso una porta di Roma. La
plebe: Coriolano l’ha chiamata così prima. “... with precepts that would make
invincible...”: il “would” è palesemente riferito alle intenzioni della madre
nel dare al figlio i precetti; il che giustifica, nella traduzione, il
“dovevano”. “Ti ricordi?” non è nel testo. Il testo ha “... with one / that is
umbruised”,“... con uno che non è contuso”, e prosegue la metafora del corpo
(di Cominio) sopraffatto (“too full”) dalle fatiche della guerra. Il testo ha
“Ora che abbiam mostrato il nostro potere” (“Now we have shown our power”).
“Are you mankind?”. C’è chi ha creduto di vedere in questa battuta di Sicinio
UNA SOTTILE INTENZIONE DI EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], perché
la frase significherebbe anche “Siete matte?”. Ma il senso di “matto” in
“mankind” non si trova in alcun testo; e del resto la risposta di Volumnia
sarebbe diversa, perché la donna avrebbe capito l’allusione. Giunone è il
simbolo dell’ira femminile vendicativa. Prese parte alla sommossa degli dèi
contro lo stesso suo marito, Zeus (cfr. VIRGILIO (si veda), “Eneide”: “saeve
memorem Junonis ob iram”). “Strange insurrections”: “strange” qui ha il valore
di “abnormal”, “unknown”, “unfamiliar”. “I have deserved no better
entertainement / in being Coriolanus”: “Non m’aspettavo miglior trattamento,
essendo Coriolano”; ma mi pare grammaticalmente errata (“I would have...”
sarebbe stato d’obbligo) e incongrua di senso (il servo non sa di trovarsi di
fronte a Coriolano). “Under the canopy”: “canopy” è il baldacchino sospeso su
un trono, un letto, un altare, tradizionale segno di regalità; ma in senso
figurato vale “cielo”, “firmamento” (il baldacchino del cielo). Coriolano,
giocando sul doppio senso, si attribuisce la regalità. Che cosa sia questa
città, nella mente di Coriolano, è incerto; forse egli allude all’esilio o al
campo di battaglia Franchini, Unicita della dialettica GAFFIOT. Aequivocatio.
Equivoque.: BOET PORPHYR 1 aequivoce avec quivoque Boet. Porphyr 2. Aequivocus,
a um aequus voco, equivoce, a double sens, CAPEL 4 339 GAGLIARDI non potevano:
cflere Avari, perche non avevano mo-> do da cumulare i dove che arricchiti
poffono averlo. Sem. Mà come potrà avanzare? dicendogli, che faute, che avesse
il pa. ren rentado, averebbe goduto, e sarebbe ftato allegramente,
e questo non si può tare da quelli, che vogliono cumula Meo. VOI NON
CAPICE IL PARLAR EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] DELL’AVARIZIA;
ella non già intende il godere, e stare allegramente dispendiofo, ma bensì
quello di cumulare, creduto da efla, e suoi seguaci piacere, e contento
maggiore di tutti gli alori"; è ben vero però, che in questi cali rimane
ella fovente delusa ; posciache i giovani dislipano tanto in tali occalioni,
che bene spesso si pente l’A. varizia di esservisi ingerita. Semi
Com'entra la Bugia ne'matri. monj? Mec. In quanti se ne fanno, senza le
direzioni della Prudenza essa vuole-ingerirsi, e per un verso; d per Palero ci
vuole avere in questi la sua parte. 7 Sem. Si dice però communemente, che
la Bugia abbia le gambe corte, onde fi fcoprirà, e non potrà perciò fare
breccia. diri Mele 1 Mec. Non è così perche non opera già sola. Se
Amore per esempio trarre. rà un parentado, essa pronta vi accorre, e si
affatica tanto per fare apparire GALIMBERTI Ma il corpo, per G., è portatore di
un messaggio ambivalente (non equivoco, ci tiene a precisare), secondo il quale
mostra di essere questo, ma anche quello. GENTILE L’equivoco Geach, P. T.
Aquinas on esse. The Aristotelian Society. GHEZZI teoria che la regge ed
è proprio questa la conclusione a cui giunge Geiger. La differenza appare
minima, ma non irrilevante e tutta impostata sul piano del discorso svolto e
sui tempi cui si riferisce l’affermazione (prima o dopo la verifica empirica).
Del resto, il tema fu affrontato in senso generale anche da Heisenberg,
riguardo alla costruzione di teorie attraverso l’accoppiamento di simboli a
fenomeni: Il procedimento della scienza naturale è raffigurato come
l’applicazione di simboli a fenomeni. I simboli possono, come in matematica,
essere combinati secondo certe regole, in tal modo le affermazioni sui fenomeni
possono essere rappresentate da combinazioni di simboli. Perciò una
combinazione di simboli in disaccordo con le regole non è falsa ma priva di
significato. L’ovvia difficoltà di questo ragionamento è la mancanza di un
criterio ge- nerale che indichi quando una proposizione debba essere
considerata priva di significato. Una chiara decisione è possibile soltanto
quando la proposizione appartiene ad un sistema chiuso di concetti e di
assiomi, il che nello sviluppo delle scienze naturali costituisce piuttosto
l’eccezione che la regola. L’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis],
dipendente sia dalla difficoltà di definizione dei concetti, in quanto legati
alle teorie di cui sono figli, sia dall’impossibilità di verifica empirica
degli assiomi su cui si fondano le teorie (concetti ed assiomi non chiusi), non
può stupire. Infatti, come afferma Foucault, le parole simboli e le cose
fenomeni non coincidono dal crollo della Torre di Babele in poi: Nella sua
forma originaria quando fu dato agli uomini da Dio stesso, il linguaggio è un segno
delle cose assolutamente certo e trasparente poiché assomiglia ad esse. I nomi
erano deposti su ciò che indicavano, come la forza è scritta nel corpo del
leone, la regalità nello sguardo dell’aquila, come l’influsso dei pianeti è
stampato sulla fronte degli uomini: mediante la forma della similitudine. Tale
GIAMETTA . Binni sull'"amore del concreto" che nutrì tutta la ricerca
desanetisiana e che problematizzò i suoi rapporti con l'hegelismo e di Getto
sulla Storia, "in cui la letteratura era studiata nel suo autonomo valore
e insieme nel suo necessario legame con tutta la vita e la cultura. Infine,
presentando una importante antologia di scritti desanctisiani, Contini
dichiara, a nome di un'intera generazione di studiosi, l'uscita dall’ “equivoco
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] formalistico” della riduzione crociana di
D. e la necessità di tentare finalmente una comprensione filologica dei testi
desanctisiani, con tutta la loro problematicità anche irrisolta. Ma lo
spostamento ideologico dell'intero dibattito critico mosse dalla pubblicazione
dei Quaderni di Gramsci (Letteratura e vita nazionale, Torino) e dalla sua
celebre affermazione che il tipo di critica letteraria proprio della filosofia
della prassi è offerto da Sanctis. Da qui appunto si partì per un'ampia
verifica dell'"impegno" di D., del carattere militante della sua
critica, dei "saldi convincimenti morali e politici" che, secondo
Granisci, la sostanziavano: era una verifica, evidentemente, molto correlata al
bisogno della cultura d'incidere sul presente storico, dopo e contro il
"disimpegno" teorizzato GIGLI Voci di più Significati In ogni Lingua
esistono delle Voci aventi più Significati; come in Italiano «essere, avere,
fure, ancora, per ec.». Potendo facilmente derivarne EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] e Confusione, deve ciò ritenersi •difetto notabile di
Lingua - Quindi il Linguaggio deve a ciascuna Voce assegnare un solo Valore, o
per lo meno precisare in quali circostanze una Voce à uno piuttosto che un
altro Valore. III.* OssevazIonE Espressioni Sentimentali 229. L'Uomo
vivamente penetrato e soprafatto quasi da qualche forte Sensazione
Passione o Sentimento qualunque, è molte volte obbligato ad esternare la
Situazione dell'animo suo. Tal Esternazione generalmente succede col mezzo di
Suoni Gutturali prolungati, e aventi l'impronta di ciò che l'Anima sente: E
questi Suoni son quelli, che formano le da noi chiamate Espressioni
Sentimen-cali -Quindi il Linguaggio avrà Grandy, R. E. and R. O. Warner (1986).
Philosophical grounds of rationality: intentions, categories, ends. Oxford:
Clarendon. Grice, H. P. (1968). Utterer’s meaning, sentence-meaning, and
word-meaning, Foundations of Language. Repr. in WoW. Grice, H. P. (1969).
‘Vacuous Names’, in Donald Davidson and Jaako Hintikka, Words and objections:
essays in the work of W. V. O. Quine. Reidel: Dordrecht. Grice, H. P.
(1975). Method in philosophical psychology: from the banal to the bizarre.
Presidential address. Proceedings and addresses of the American Philosophical
Association, repr. In The Conception of Value, Oxford, Clarendon. Grice,
H. P. (1981). Presupposition and conversational implicature, in Peter Cole,
Radical Pragmatics. New York and London: Academic Press. Repr. In WoW. Grice,
H. P. (1986). Repy to Richards, in Grandy and Warner, Philosophical Grounds of
Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press.
Grice, H. P. (1988). Aristotle on the multiplicity of being. Pacific
Philosophical Quarterly. Grice, H. P. (1989). Studies in the way of words.
Cambridge, Mass., and London: Harvard University Press. Grice, H. P. (2001).
Aspects of reason. Oxford: Clarendon Press. Grice, H. P. and P. F. Strawson (c.
1950). Seminar papers on Meaning. The H. P. Grice Papers, Bancroft
Library. Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears (1957).
Metaphysics, in D. F. Pears, The nature of metaphysics, London: Macmillan. Hardie,
F. (1950). Aristotle’s moral theory. Oxford: Clarendon Press. MAIERU Gli
Elenchi, commentati a Costantinopoli da Michele di Efeso, tradotti e commentati
da Giacomo Veneto, rappresentano in Occidente il contributo di Aristotele e
della tradizione greca e bizantina mediata dal Chierico Giacomo alla
chiarificazione dei problemi che traggono la loro origine dall'uso equivoco
EQUIVOCO GRICE delle parole nel discorso. Essi sono il primo dei testi nuovi di
Aristotele ad entrare in Occidente, e innanzi tutto IN ITALIA, per poi passare
in Francia, dove e già in atto lo sviluppo delle dottrine logico-linguistiche,
e quindi nel resto d’Europa. Lungo tutto questo arco, da un lato l’analisi
delle parti del discorso proposto dalle grammatiche di Donato e di Prisciano,
dall’altro l'indagine sui termini di cui si compone l’enunciato, quale è nel De
interpretatione e nei commenti boeziani ad esso, contribuirono MASI, G.
L’uni-equivocita dell’essere in Aristotele. Minnio-Paulello. Aristoteles
latinus. MORSELLI Anfibolia: designa l'EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality
thesis] di senso prodotto dall'uso di termini forniti di doppio
significato, oppure di una speciale costruzione sintattica d'uua frase;
dal greco A;isp£-PoAog, elio va da due parti, dubbio, da cui anfibologia
parlare clic può prendersi in duo significati anche opposti, es. : aio te
Hannibalen vincere posse. Antecedente e conseguente: in un
rapporto logico dicesi antecedente il primo termine, conseguente il
secondo; cosi la causa è l’antecedente, l'effetto il conseguente. Apodittico
NARDI Politicorum, est melior quam politica non est actus qualitativus inhaerens
intellectui aut voluntati: quia si sic, tunc non tenderent intellectus et
voluntas in félicitatem tamquam in ultimum finem. Secundo, quia ille actus non
est perfectissimum. Quia oporteret ponere ¥> NiFO, De
intell. Sigieri duas felicitates: imam formalem et intrinsecam, et aliam
obiectivam et extrinsecam; et sic Aristotelem et Commentatorem
indistincte processisse in aequivoco EQUIVOCO [Grice: aequi-vocality thesis],
cum dixeriint felicitatem esse ultimum fineni et operationem animae. Quia
ex quolibeto non datur accidens inhaerens intellectui. Concludo igitur quod
tantum una est felicitas, et quod ea omnia vere felicitabilia felicitantur; et
ista est deus. Hanc sententiam ponit Commentator, Etliicoritm, capite in Deo
esse felix est in speculatione sui, in nobis esse felix est in eo in quo
est sibi, prout nobis Lamanna, L’unita della ragione Lener, Equivocita,
univocita, o analogia? Lewis and Short. Aequivocus – aequus-voco. Verba
equivoca. Of like significations, ambiguous, equivocal. Isid. Orig. 2. 26; so
Mart. Cap. 4. 97. Owen, G. E. L. (1957). Logic and metaphysics in some earlier
writings of Aristotle, originally a paper presented at the symposium
Aristotelicum at Oxford, in August 1957. File Reference Code:
GBR/3437/OWEN/3/54 Published in Aristotle and Plato in the Mid-Fourth Century,
ed. I During and Owen, Goteborg Studia Graeca et Latina Gothoburgensia XI,
1960. Owen, G. E. L. (1965). Aristotle on the snares of ontology, in Renford
Rambrough, New essays on Plato and Aristotle. London: Routledge & Kegan
Paul, pp. 69-98. Owen, G. E. L. (1977). [Obituary of] Gilbert Ryle. The
Aristotelian Society. 77 (1) 265-270. PASCOLI Alessandro Pascoli. Keywords:
fisiologia, corpo, galileo, il fuco di Girgenti, Cicerone, Bianchini.
Verissimo, non mi piace medicar le donne, ma non le regine” spiegazione
dell’entimema in termini dell’intenzione dei communicatori – chi da il segno e
chi lo receve – il segno sensibili dell’idea della cosa. Equivoco se il termine
e dunque la proposizione rippresenta due idee. Peano, Recursione.
Pirandello, Luigi (1901). Dissertation. Prospero, L’equivoco
reformista. Quinto, Equivocale Ranzoli . Equivoco. T. Aequivok ; I.
Equivocation; F. Équivoque. E equivoca una parola quando ha più significati
diversi, univoca quando non no ha che uno. Sopra il significato equivoco d’una
parola si possono fondare molti sofiemi verbali, come l’anfibologia, la
fallacia divisioni, l'accento, ecc. Cfr. Aristotele, Categ., I; Metaph., IV, 4
(v. omonima). ‘Univoco. Parola introdotta nella logica da BOEZIO, sebbene con
significato alquanto diverso dal presente. Univoco si oppone ad equivooo, e
designa un attributo che può essere applicato a più soggetti nel medesimo
significato, mentre è equivoco quando può essere applicato in più significati
allo stesso soggetto. Si dicono quindi univoche le coso che hanno comune il
vocabolo ο l'essenza, equivoche quelle che hanno comune il vocabolo ma non
l'essenza. Gli scolastici, oltre le uniroca ed aequivoca, distinguono anche le
analoga, ossia le cose ad una delle quali conviene un predicato propriamente,
ad un’altra impropriamente, come uomo vivo © nomo dipinto; queste si dicono
anche anaUma. Romagnosi, Unificazione matemtica sia logica che morale SEMERANO:
Un equivoco millenario. Semprini Poliziano sta con
Aristotile che ne aveva sostenuta l'identità
e il Magnifico coi Platonici che si
erano pronunziati per la disparità.
Pico si schiera decisamente coi primi
e viene a dimostrare che anche
Platone identifica l'essere con l'uno.
Dove Pico trova la più rassicurante
risposta alla sua tesi, che nella
mente di Platone l'essere e l'uno si
convertono, è nel dialogo del Parmenide,
ove Platone dimostra non già la
superiorità dell'uno sull'essere, ma la
loro identità. Perciò Aristotile, che parte
dal cuore della filosofia platonica e vi
scorge questa identità dei due principi,
non dissente aflatto dal suo maestro.
Tuttavia Pico che non era un
superficiale conoscitore della filosofia
aristotelica, non poteva nascondersi che il
pensiero dello Stagirita è stato sempre
su questo argomento ondeggiante, sia quando
disse che “l'essere non è assolutamente
uno,” sia quando, parlando dello stesso
essere, l'ha definito ora in un senso
ora in un altro. Lasciando stare l'EQUIVOCO
[GRICE AEQUIvocality] di linguaggio a proposito della
parola “essere,” che è impiegata in numerosi
sensi, e che quella di sostanza è
impiegata almeno in quattro, sta di
fatto che la contraddizione è flagrante e
ogni tentativo per eliminarla riuscirebbe
vano. Ma Pico, tendendo alla conciliazione
ad ogni costo, concepisce quella
superessenza che in sé comprende l'essere
e l'uno, sorvolando sopra a tale
contraddizione con un ragionamento che non
è privo di acume. L'essere, egli
dice nel quarto, si deve considerare
come concreto e come astratto; nel
primo caso l'essere, come partecipazione di
qualcosa, è inferiore all'uno; ma nel
secondo, cioè l'essere per sé, é un
essere uno, superiore ad ogni ente
(adeo est ut sit ipsum esse, quod
a se est et sit ipsum esse,
quod a se et ex se est et
cuius partecipazione omnia sunt). È
evidente che in questo caso l'essere
è Dio, il quale, come l'unità, é
principio di tutte le cose (Tale
autem est Deus qui est totius
plenitudo, qui solus a se est, et
a quo solo nullo intercedente medio
ad esse omnia processerunt). Così il
Pico si spiega non solo la convertibilità
dell'essere nell'uno, ma anche come
l'essere e l'uno siano in Dio, il
quale é un superessere e un 171
superuno, e, come dice Dionigi, quia
unice est omnia. V indirizzo mistico
dei suo pensiero porta il Pico ad
operare la conciliazione di Piatone e
di Aristotile mediante Dionigi e a
convertire l'ontologia in una concezione
teologica. Severino Ma ora è tempo che io ringrazi nuovamente tutti
Loro, con ammirazione per il livello intellettuale degli interventi e
direi quasi con invidia per la generosità che Loro hanno avuto nei
miei riguardi. Grazie! Debbo tener presente, oltre alle
considerazioni estremamente interessanti di Enrico Berti, quelle di
Brianese, e del professor Pagani ieri (ottima la sua relazione),
che hanno parlato dopo il mio primo intervento. Era solo per
ricordare come sia rimasto interessato di questi tre interventi. A
mezzogiorno, anzi, all’una, eravamo insieme, con Berti, e parlavamo della
sua evoluzione verso la filosofia analitica. Gli chiedevo che differenza
può produrre, tale evoluzione, rispetto all’affermazione di Aristotele,
che il semantema (il significato) essere non solo non è detto monachos,
ossia univocamente, ma non è nemmeno un significato equivoco.
L’osservazione che facevo all’amico Berti era questa: il tuo
avvicinamento alla filosofìa analitica è una ulteriore sottolineatura
delle differenze di significato della parola essere. Anche se l’obiezione
può sembrare formale (mi pare che la reazione dell’amico Vincenzo
Vitiello volesse dire questo, cioè che facevo un’obiezione formale), però
non possiamo prendere sottogamba la circostanza che le differenze (il
lampadario, Ca’ Dolfin, il tavolo, io, le galassie ecc.) hanno di
identico Tesser differenze. (Tra parentesi: perché le obbiezioni formali
devono essere respinte?) È questa l’analogia, alla quale ho sempre
pensato parlando dell’on hei on di Aristotele: che ci sia qualche cosa di
identico nelle differenze, che d’altra parte sono originariamente
manifeste (ossia non c’è bisogno di dedurle). L’analogia dei molti sensi
dell’essere, non è il risultato di una argomentazione, ma è il contenuto
del phàinesthai. Ieri si parlava della mia distinzione tra essere e
apparire. Apparire è appunto la parola italiana con la quale
traduciamo phàinesthai. A questo senso dell’analogia non si sfugge,
perché altrimenti (negando cioè l’identità dell’esser differenze delle
differenze) il senso dell’essere diventa equivoco [H. P. Grice,
Aequi-vocality]: non si sfugge a quell’elemento identico che c’è nel pelo
della barba e, se c’è, in Dio. Qualcosa di identico. Invitavo
a tener presente l’inizio del libro IV della Metafisica, dove quando
Aristotele parla dell’essente in quanto essente (on hei on) dice che
essente in quanto essente è qualsiasi determinazione, sia sostanza, sia
accidente, e poi arriva persino a dire che anche il non-essere è un
essente. Ecco, se noi dovessimo ancora - ma me lo auguro -
continuare a discutere, penso che il rischio che corri tu, Berti, è
quello di arrivare all’equivocità [H. P. Grice, aequivocality], per cui c’è una
molteplicità di differenze del significato essere, che vorrebbero ma
non riescono a essere pure differenze, nient’altro che differenze,
appunto perché sono anche identiche nell’ esser differenze. Poi mi ha molto
interessato quello che ha detto il caro Brianese. Molto intelligente. E anche
con te spero che si continui a parlare di questo. Loro ricorderanno
che Brianese accennava alla vicinanza tra il discorso di Spinoza e quello
del sottoscritto. Ma vogliamo prescindere dal il concetto di causa (ben
presente in Spinoza)? Stefanoni Chiamasi SOFISMA ogni sillogismo il quale,
sebbene lasci intendere di condurre a conseguenze assurde, pure
presentasi con certe forme sotto le quali s’è imbarazzati a scoprirlo, o almeno
si è imbrogliati a dire in qual parte il ragionamento è falso e capzioso.
Varie classi di sofismi si distinguono nelle scuole, e a ciascuna classe
l'antica filosofia applicato uno special nome. La grammatica fallace
o amfibologia e una sorta di sofismi che derivano o dall' ambiguità dei
termini o dall'equivoco [H. P. Grice’s aequivocality]. Esempio: Dio è dovunque;
dovunque è un avverbio, dunque Dio è un avverbio. L’Ignoratio elenchi consiste
nell' ignoranza del soggetto in questione. Petizione di principio succede
quando si vuol spiegare la cosa che è in questione con un' altra cosa ch’essa
stessa dev' essere provata, per cui si torna ancora alla questione di
principio. Esempio: La Bibbia è infallibile perchè lo afferma la Chiesa;
la Chiesa è infallibile perchè lo afferma la Bibbia; dunque la
Bibbia e la Chiesa sono infallibili. Si capisce facilmente che i
libri dei teologi sono pieni di petizioni di principio. Del falso
supponente,o supporre vero il falso è vizio più comune di quel che si pensa,
ond'è che in questa classe di sofismi cadono facilmente i credenti, i quali
deducono lo annichilate. A niuno è lecito guereggiche conseguenze da falsi
principii. giare nè reclamare in giudizio la riparazione d’una ingiuria,
essendo queste cose chiaramente divietate dal vangelo, equesto principio
è comune ai Qua CHERI e agli ANABATTISTI. Sociologia, o Scienza sociale.
Non causa pro causa e prendere per causa ciò che non è causa. In quest' anno è
succeduta una guerra; ma la guerra è stata preceduta dalla comparsa di una
cometa; dunque la cometa è stata la causa della guerra. Strawson, P. F. (1959).
Individuals: an essay in descriptive metaphysics. London: Methuen. Tommaseo,
Dizionario. Equivoco. E in Capell. E in Boez. Agg. Voce o locuzione che e o puo
essere a pare quasi ugualmente adoprata a significare due idee, le quali alla
chiarezza importa distinguere. Picc. Instr. Filos. Trabalza univoco
proprio e appellativo; 6. equivoco [H. P. Grice:
equivocality] proprio o sinonimo appellativo; B
secondo la qualità: 1. sustanziale a)
proprio; b) aggiuntivo (epiteto); 2. (il
sostanziale e l'aggiuntivo comprendono poi) 17
Vailati Quanto più cresce il numero delle valenze tanto più cresce
naturalmente il bisogno di speciali segni o particelle destinate ad evitare
le’ambiguità nell’assegnazione di diversi complementi a uno stesso verbo.
Servono a tale scopo, nel linguaggio ordinario, le preposizioni o le flessioni
corrispondenti ai diversi casi dei nomi. Finché il verbo, pur
essendo a più valenze, è tale che, come avviene per esempio in quelli
sopra citati, i diversi nomi richiesti per completarne il SIGNIFICATO (O SENSO)
appartengono a categorie cosi distinte da rendere impossibile QUALSIASI
EQUIVOCO [H. P. Grice – aequivocality] – you gave Mary to the book? -- o
confusione tra loro; quando, per esempio, come nel caso del verbo dare, l’un
complemento deve indicare una persona, e l’altro un oggetto, può parere sempre
superfluo l’impiego di qualsiasi preposizione Warnock, G. J.
(1951). Metaphysics in Logic, Proceedings of the Aristotelian Society, 51 (1):
197-222. repr. In Flew, Essays in conceptual analysis, selected and edited by
A. G. N. Flew. London: Macmillan & Co. Ltd., pp. 75-93. ÆQVIVOCVM -- BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY
OF “EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice Club. Et similiter
enunciationes plures dicuntur quæ plura et non unum significant: non solum
quando interponitur aliqua coniunctio, vel inter nomina vel verba, vel etiam
inter ipsas enunciationes; sed etiam si vel inconiunctione, idest absque aliqua
interposita coniunctione plura significat, vel quia est unum nomen æquivocum,
multa significans, vel quia ponuntur plura nomina absque coniunctione, ex
quorum significatis non fit unum; ut si dicam, homo albus grammaticus logicus
currit. CARAMELLO Abstract In 1988, the year of his demise, H. P. Grice
got published for The Pacific Philosophical Quarterly (having moved from Oxford
to Berkeley in his fifties) under the editorship of his former Oxford pupil B.
F. Loar, a rather intriguing essay, entitled, “Aristotle on the multiplicity of
being.’ Philosophers well aware of the deep issues involved in matters of
‘univocity’ of ‘being’ and its enemies – equivocity, etc. –, and some of them,
were struck by the choice of ‘multiplicity’ in the title, and by the lack of
square quotes. It is not the multiplicity of ‘being’, but of being itself! In
these notes, I propose to reconsider Grice’s main point vis-à-vis what he calls
elsewhere – scil. in the Kant lectures at Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis –
as it conforms to his well known advice: unity of sense, multiplicity of
implicatures. I add Austin and Boethius for good measure! Keywords: Boethius,
H. P. Grice, univocality, J. L. Austin, aequi-vocality thesis. “My
enterprise,” Grice writes in his “Aristotle on the multiplicity of being,”
posthumously edited by B. F. Loar, is “to explore some of the questions which
arise out of a fairly well-known cluster of Aristotelian theses.” Which are
these? The first brings him to his years of Oxford as university lecturer, in
this case his joint seminar with J. L. Austin – who had been obsessed with
paronymy since his tutorials with Prichard. In Categoriae, on which Grice
lectured rather brilliantly with Austin at Oxford – as Ackrill testifies --
Aristotle distinguishes two different sorts of case of the application of a
word or phrase – say, ‘ist’ – in ‘The α is β’ or ‘A ist B’ [I will follow
Boethius and stick to the third-person singular] to a range of situations. The
first sort of cases that Aristotle isolates is that in which both the word or
the phrase and a single definition, account, λόγος, or conceptual analysis, as
I prefer, apply throughout that range. The second sort of cases is that, in
which the word or phrase – “ist” --, but no single definition or conceptual
analysis, applies throughout the range. In the first sort of case, Aristotle
says, that the word or phrase – say “ist” (A ist B) -- is applied
syn-nomymously, or, more strictly, to at least two things which are syn-nomina
– each a synonymum as Boethius would have it. For the record, Lewis and Short
defines synonymum as “a word having the same meaning with another, a synonym.”
They give the source: Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2,
128. (obs. Synophites,, ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron
synnephitis. In the second sort of case, the word or phrase – say “ist”
(A ist B)– is, Grice goes on, applied homo-nymously (cf.
AEQVI-VOCALLY) — to at least two things which are merely homonuma. Lewis
and Short lack an entry for homonymum. But have one for the masculine homoymus
and the abstract noun homonymia. Homonymus is defined as ‘of the same name,
homonymous, and they give Quintilian as the source: “sicut in his, quae
homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an mons, an signfum in caelo, an
nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum non intelligitur” – Quint. 8 2
13. Interestingly, for ‘homonymia’, translated by Lewis and Shrot as homonymy,
their source is Fronto, Diff. Verbs, p.. 353. Aequivoces. Provision is also
made, Grice adds, for an *intermediate* class of cases – that fascinated Austin
--, or (as some may prefer) a sub-division of homonymous applications of a word
or phrase into (a) cases of “chance homonymy” and (b) cases of
“other-than-chance homonymy,” or as Aristotlle calls them: cases of
"paronymy". Cicero couldn’t translate this. So, no entry in Lewis and
Short for paronymum, if for paronomasia! (cf. Dictionnaire des untranslatables
– PARONYMY, citing Grice). Ever the philosopher for great tags, Grice adds that
one may label the second of these sub-division cases of "UNIFIED – the
word is key -- Multiplicity of Signification, or meaning. With Boethius, I will
assume throughout that when Grice writes ‘meaning,’ he means ‘signification,’
and vice versa. Prominent among examples of The Unity (Univocity, Aequivocity)
of Multiple-Signification is the application of the verb 'ist’ (as in A ist B)
– as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha and beta is informed by
Grice’s careful considerations in his more precise, “Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning” – and essay whose title he often found
trouble in remembering. Now reprinted in WoW (p. 131ff), in that essay Grice
provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some audience or
addressee A) the utterer U wants his audience o addressee A to psi-cross a
particular R-correlate of alpha to be one of a particular set of D-correlates
of beta. The reference here being his previous realization that a philosopher
of language may “need to be able to apply such notion as a PREDICATION of beta
(adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is tactful, Smith is happy). (As an
interesting point, in that essay, Grice is neutral about the mode of the
utterance, ‘Let Smith be tactful’, whereas in his lectures on Aristotle he
sticks to Aristotle’s obsession with the indicative mode). Grice would often
criticize Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague ‘dicta’. (The
Pacific-Philosophical-Quarterly paper is an offspring of an earlier lecture
delivered at Victoria, where to G. E. L. Owen, Grice makes more than a passing
reference). According to Aristotle, Grice reminds us, “[ist] is _said_ in
many — more than one — ways.” πολλαχῶς λέγεται τὸ εἶναι Grice adds that, among
further important examples of this type of UNIFICATION or univocity, or
aequivocality, Aristotle and Grice seem to be seeking – never mind Boethius or
Austin -- we find the word αγαθόν (Cicero bonum, “good”) which, according to
Aristotle, exhibits a seemingly superficial *multiplicity* of signification
related to, and perhaps even dependent upon, that displayed by ‘ist’ as in “A
ist B”; for in Ethica Nichomachea – that brings Grice again to his years as
University Lecturer at Oxford taught ‘for years at Oxford under the tutelage of
the translation by his Oxford tutor – of Owen’s generation -- Hardie --
Aristotle remarks that “αγαθόν” is _said_ in *as many ways* as being.”
This needed doctrine of the Unification, Unity, Univocality, or Aequivocality
of Apparently Multiple Signification of 'ist’ as in ‘A ist B’ is notoriously of
great importance to Aristotle. It is used by Aristotle, no less, to preserve
the otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline
of philosophia prima as dealing with ist qua ist. The characterization is
threatened by two objections. The first objection being that it is not the case
that "ist” (as in ‘A ist B’) applies *syn-nonymously* -- for lack of a
conceptual definition, or λόγος -- to all the items of things with which such
philosophia prima is supposed to be concerned. The second objection has Grice
in jest: and it is the one that claims that there is, therefore, no more a
genuine or legitimate single prima philosophia than there is, say, — English
Oxonian spelling assumed— a genuine single science or discipline of vice. And
this is because we apply the expression ‘vice’ to such a thing as dishonesty,
which is a moral thing. But we also apply ‘vice’ to such a thing as a clamp,
which is a thing made of metal, rather. These objections can, Aristotle,
Boethius, and Grice, and Austin (if ethics has a subject-matter) would hope, he
met by the reply that a multiplicity – i. e. not unicity, but duality or
plurality -- of signification – if not sense, or content -- can be tolerated in
the terminology specifying the subject-matter of a single science, provided
that such apparent multiplicity (again, duality or plurality, rather than unity
-- of signification is somehow UNIFIED. Enter UNI VOCAL. Do not multiply
senses beyond necessity. Keep your utterance UNIVOCAL and feel free to multiply
implicatures as you please. Grice had witnessed the Viennese bombshells
at Oxford as a student at Corpus, and has a thing or two to say about the
attacks by Ayer. As if expanding on the state of the art of metaphysics in
Post-War Oxford (in his joint article with his former pupil P. F. Strawson and
D. F. Pears, ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics,’ Grice notes:
“I should like,” Grice says after some decades of hindsight, “to say a word (or
two) about the nature of my interest in Aristotle — and the peripatetics in
general — or the Lycaeum — and about the prospects of deriving from Aristotle a
significant contribution to the enquiries which I have it in mind to
undertake.” Grice (like Austin, but unlike Ayer) just happens to regards
Aristotle as being, like one or two other historical figures — notably Kant
(Kantotle is the best)— , not just a great philosopher of the past but as being
a great philosopher simpliciter. That is to say: to think of Aristotle – as
read by Boethius, say (vide Minnio Paulello on the Aristoteles Latinus – so
much studied at Oxford) as being concerned with many of the problems to which
we today are, or at least should be, devoting our efforts. Furthermore, it is
Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio – vide Ashworth on
analogy in Vio in the Stanford Encyclopedia of Philosophy -- who worked so
arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly interpreted, he is
likely found to have been handling such problems in ways from which
philosophers still have much to learn. In brief, then, Grice subscribes
to a programme of trying to interpret — of reconstruct — the views of Aristotle
(and he is not too fussy about the difference between these two descriptions)
in such a way that, unless Aristotle’s text is totally probibitive, Grice will
ascribe to Aristotle a view which is true rather than false, reasoned rather
than unreasoned, and interesting and profound rather than dull or trivial.
Grice is convinced that, in the philosophical area within which the topics of
this endeavour fall, there are specially strong reasons for listening as
attentively as possible to what Aristotle has to say or implicate. After all, a
defence and definition of the nature and range of the enquiries falling under
philosophia prima is among the most formidable of philosophical tasks.
Philosophers need all the help they can get, particularly at a time when
metaphysicians are only recently beginning to re-emerge from the closet, and,
to Grice’s mind, are still hampered by the after-math of decades of ridicule
and vilification at the hands of those ‘rednecks of Vienna and their adherents’
— notably at Oxford! The main questions to which Grice addresses himself are
various, or shall we say, multiplicitous. As Aristotle suggests, IF at least
some expressions connected with the notion of "ist” (never mind αγαθόν –
the title of his Victoria conference was on ‘Aristotle on good and being’– as
in ‘The α is β’ -- exhibit multiplicity of signification: of which actual
expression or utterance is that suggestion true? More precisely: is “ist” --
the conjugated third-person singular form of the verb, in the canonical
predication-relation surfaced in the syntactical construction ‘The α is β’
where this suggestion is most plausible? What cognates of the ‘ist’, if any,
are similarly affected? What happens when ‘ist’ is merely deleted, as is often
the case with Cicero – how can the absence of a verb have a SENSE? What about
‘Socrates walks’ and ‘Socrates is a walker’ – How much freedom should we allow
for the convertibility of non-copulative utterances into copulative utterances?
Grice has in mind the philosophical lexicon that also has entries for
‘inherentia’ or ‘praesentia,’ and their respective conjugated forms, including
‘existit.’ What link is there, if any, between unity, multiplicity of
significationand jdentity or difference of CONTENT or sense? In what different
ways may semantic multiplicity actually become unified? What considerations, if
any, confer upon the availability of a single definition or conceptual analysis
of special pride of place among possible criteria for identity of meanin, or of
sense, or content? Is Aristotle’s suggestion for univocality of ‘A ist B’ to be
argued for? Or is it just a matter of the intuitions of the native, however
dialectal, speaker of a language? How, if at all, can the availability of such
a definition or conceptual analysis involved in the doctrine of univocality be
confirmed -- or disconfirmed, for that matter? Is Aristotle's classification of
the ways of unifying semantic multiplicity exhaustive? Are its components
mutually exclusive? Which form of unification applies to the semantic
multiplicity connected with "The α ist β"? Note that, unlike an
English philosopher like Grice, Boethius does not need to involve himself with
the definite descriptor – ‘the A’ -- when discussing the canonical copulative
predication relation: “A ist B” just does. One first key question to be
faced with regard to the possible semantic multiplicity of 'α ist β,’ or of
einai, to be, esse or tò on, what is, ens is a not very subile
question of interpretation. In what range of employments of the word ‘be,’ or
of an appropriate Greek or Latin of Italian or other English counterparts, is
semantic multiplicity to be looked for? From a standard viewpoint, to which
Grice admits he does not in fact wholly subscribe, there seem to be
various possible locations of such semantic multiplicity: The
thesis which Grice identifies with COxford philosopher Owen – of the Ryle group
– vide Owen’s necrology of Ryle in The Aristotelian Society, making a passing
reference to the reverence Austin’s and laer Grice’s play group had amongst
pupils -- in the word ‘be’ taken as meaning ‘existit’. Second, there is Grice’s
own thesis, at this stage of development, that the word 'be' be taken as a
copula in a statement of predication relation: The α is β. Grice considers two
other possible collocations, only to go to dismiss soon: The word ‘be’ taken as
expressing identity – vide his “Vacuous Names” for things like “Pegasus =
Pegasus’ --. Fourth, the word ‘be’ considered as a noun and as roughly equivalent
to 'object' or 'entity. ‘The ‘is’of the matter. Some of these four variants,
Grice notes, are not really independent of one another. Since an entity or ens
seems to be anything which is -- or exists, it is reasonable to suppose that
semantic multiplicity would attach to such a noun as ‘entity’ or ens if, and
only it, it also attaches to ‘exists.’ Furthermore, if we accept the commonly
received view that 'existit’ may be paraphrased in terms of self-identity --
Pegasus exists if and only if Pegasus is identical with Pegasus, which creates
to Meinongian ontological jungle, to paraphrase Grice in “Vacuous Names,” any
semantic multiplicity in such a phrase as “is identical with” will go hand in
hand with a corresponding semantic multiplicity in the ‘existit.’ Grice seems
somewhat relieved to realise that we appear then to be left with just two
independent candidates for semantic multiplicity: non-predicational ‘ist'
(understood as meaning 'existit', as in the infamous thesis by Owen; and ‘ist’
understood as meaning a copula, as Grice 2.0. Owen, in Oxford, in his
provocative ‘Aristotle on the Snares of Ontology,’ that Grice finds some
especial excitment in quoting just for amusement, opts indeed – with the aid of
asterisks to distinguish between ‘is*’ and ‘is**’ -- for the supposition that
semantic multiplicity attaches to 'ist,’ meaning, or with the sense of,
'existit’).“I for a long time shared this belief,” Grice confesses. Austin
never did since, an earlier Defensor of linguistic botanizing, always found
Prichard’s disregard for the paronymy of ‘agathon’ almost insulting! The two
groups – Ryle’s, with Owen, and Austin’s, with Grice, hardly met while at
Oxford. Still, our of deference for his Owen, Grice considers Owen’s proposal
first, since, too, Grice is the one to enjoy to learn from his errors.
(Similarly, in his lecture for the British Academy, Grice starts by noting how
he turned from a Stoutian into a neo-Prichardian). Since Grice wishes to
attribute a view to Aristotle only if Grice can find in Aristotle’s oeuvre, or
altenatively invent on his behalf, a reasonable plausible argument to support
it, Grice wonders whether we can find, or devise, such an argument in this
instance. Grice offers the following. In Topica, Aristotle claims that being –
or existence --, like unity is predicated of everything. By making this
statement, Grice notes, Aristotle seems to imply that 'exists' is truly
applicable to every, er, entity. But, Grice warns us, in making the dictum,
Aristotle may also be implying that the universal ‘signified,’ or ‘denoted,’ by
'existit', or, if there is a more than such a universal – indeed a duality,
plurality, or multiplicity, that one or another of each universal ‘signified,’
or denoted, by 'existit' is instantiated by every, er, entity. But Grice warns
us to be cautious, and let us not assume that the second implicature holds, or
is not cancellable! Grice goes on to quote from his favourite Aristotle – as it
was Boethius’s favourite, too --. In De Inierpretatione, on which as we’ve
noted, Grice lectured for years at Oxford with Austin – Ackrill being among the
fortunate pupils who attended, and who ends up translating the thing for The
Clarendon Press -- Aristotle declares that every simple declarative
sentence, or proposition, contains a hréme, or verb phrase, which ‘signifies’
something said of something else -- the ‘something else' being ‘signfied’ by a
noun phrase. – like Smith’s dog, as in Smith’s dog is shaggy (Grice’s example
in ‘Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning’. Indeed, Grice
notes, the divisibility of declarative sentences into a kaapináseis, or
assertion, and a ipopirseis, or a denial, which respectively assert or deny
something (shagginess or hairy-coatedness) about something (Smith’s dog, Fido)
-- vide Boethius’s commentary -- suggests that the notion of the exhibition of
the subject-predicate relation or form enters into the very definition or
conceptual analysis of a declarative sentence or proposition. A crucial reason
for Grice to leave Owen for good is that an existential sentence, or
proposition – as logicians use ‘existential’ -- is no exception to this thesis,
and it even tolerates a quantificational modifier (Some dog is shaggy). Indeed,
‘the a is b’ displays such a toleration. For the analysis of ‘Smith’s dog is
shaggy’– being Grice’s example, as opposed to Fido is shaggy, Grice relies on
German philosopher Hans Sluga, who had left Germany for Berkeley, for
clarification on what ‘the’ actually means in English! See the footnote in
Grice’s ‘Presupposition and conversational implicature.’ (Grice had met Sluga
at Oxford and found the time to teach him some cricket – he got a tutorial in
logic in exchange. From this it follows that a so-called existential proposition
attributes, ascribes, or predicates, a ‘universal’ (shaggy) to its subject item
(Fido). And here the reductio ad absurdum of Owen’s proposal: if ‘existit’ did
signify a single universal, it would signify a generic universal – but ‘being’
ain’t a genus --, as Grice calls it, since, as is shown by differences in the
ten categories, there is more than one way of ‘existing’ which would be (now) a
species of such genus as existence is claimed to be. But then Aristotle
suggests in his Metaphysics, too -- a rather strong hint here -- that being, or
existence, is notably not a genus, and so is *not* a generic universal. A
crucially different account therefore, needs to be found of what are naturally
thought of as more than one way of such an ‘existence.’‘Existit’ cannot
‘signify’, on the other hand, a singular or unique universal, since Greeks and
Englishmen like to talk, and criss-cross at least the ten categories of
Aristotle! Rather, ‘existit’ would ‘signify,’ or denote, now one, now another,
of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that
universal – any of the each ten categories, with the provision that some
include essential predication, i. e. predication of essentia – whereas the
canonical form now involves what Grice sees as a non-essential predication
relation – not what A is, but what A has – a hairy coat. Now, if
‘existit’ would ‘signify’ a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should need to satisfy at least two serious conditions. First,
the plurality of universals that ‘existit’ allegedly would ‘signify’ or denote
should be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable
principle of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses – even
significations, especially when ascribed to an expression rather than its
utterer -- are not to be multiplied beyond necessity. Second, each of the
elemental categories or universals of the plurality for ‘existence’ would
notably need to be an essential property of items of the kind to which it
attaches. While Owen’s thesis then involves a reference to ‘essentia,’
Grice feels like playing the linguistic game vis-à-vis Owen when distinguishing
two senses of ‘is’ – is* and is** --. It is at this point that Grice coins ‘…
IZZES …’ to name ‘is’ in such kind of predication of essentia. Grice’s logic is
the converse of Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘…
izzes …’ – notably: ‘… hazzes …’ – and its nominal counterpart: ‘a hazzer’. It
is not that Fido IZZES a hairy coat, but that Fido HAZZES it. The removal of a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind (Fido is a dog) just deprives that bearer of
existence. With respect to any kind, each element property seems to be entailed
by the very concept of this spatio-temporal ‘existence,’ to which Owen’s thesis
attributes such weight. The only set of universals which satisfies both of
these two strong conditions is the set of category-heads themselves, as the
most general list of properties of essentia one of another of which every item
may on occasion possess. Such ten category-heads then constitute the required
plurality (not duality now) or multiplicity – which accounts for Aristotle’s
‘many ways’. ‘Exists’ by virue of ‘signifying’ a plurality or multiplicity of
universals, exhibits multiplicity of signification. Interestingly, in his own
“Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning”, Grice analyses meaning
ascriptions for both the nominal “Fido” and the adjectival “shaggy”, skipping a
meaning ascription for “is” altogether – to which he laid the focus in his
Aristotelian researches only. The argument given by Aristotle in favour of the
contention that the concept behind ‘ist’ is not a genus is, Grice admits,
rather obscure, if not of the Heraclitean type. Aistotle’s argument for denying
‘ist’ a GENERIC conceptual analysis rests on the thesis that a genus G cannot
be predicable of a differentia, or diaphoron – symbolized by Grice as D -- of
one of its species S. Aristotle also seems to rely on the supposition that,
if ‘ist’ were a genus, it would have to offend against this prohibition.
After all, ‘ist’ is universally predicable. More formally, if S is a species of
a genus G, it must be the case that G belongs essentially to S, and is,
therefore in the same category as S, that S is differentiated, within G, by
some universal D; and that D is categorially different from, and, so to speak,
categorially inferior to both S and G, in that no item in the category of S and
G attaches essentially to, and so be predicable of D. Grice’s example:
‘two-footed,’ as a difterentia, differs in category from man and mammal – it is
a quality, rather than a substance, in such a way that neither man nor mammal
can be predicated of it. Which is not the case. It is a secondary substance
which is not predicable of a quality, even though it may be the case that,
necessarily, anything which has a given quality is a given sort of substance.
But, if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’ (read, alla Owen, ‘existit’) is
universally predicable, it would be predicable of any differentia of any of its
species. To show that ‘existit’ possesses not merely multiplicity of
signification as an EXPRESSION, but multiplicity of signification as per
UTTERER’s MEANING may render it aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in
case it belongs to some category C. E. g., substance, quality, quantity,
etc. If category C is a category OTHER than the first one, i. e. a
substance, an item x can be a C, i. e. fall under C, only if alpha is a C of
some substance beta. This can be seen as an application of a version of the
doctrine of universalia in se. A version of the doctrine of universalia in se
demands that the existence of a universal U requires, not just the possibility,
but the actuality of an item alpha or beta which instantiates that universal.
The instantiation thesis is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics.
X being a C of some substance beta which *instantiates* C entails – to use Moore’s
coinage -- being a C of something Y which ‘exists; in that sense or under that
interpretation of 'existit’ which is appropriate for a substance. – Bunbury,
but not disinterestedness. For a substance to exist is, plainly, lfor it to be
a substance. (In seminars at Oxford with Strawson, Grice played with the
difference between ‘Bunbury doesn’t exist’ and ‘Disinterestedness doesn’t
exist’. The former, but not the latter, requires spatio-temporal continuity:
‘That’s not true: he’s in the next room,’ whereas ‘Disinterestedness is in the
other room’ only IMPLICATES that an ‘instantiation’ of ‘disinterestedness’ is
in the other room. (Grice regretted that Strawson failed to credit him when
Strawson eventually published his Individuals: an essay in descriptive
metaphysics. That a substance beta (say Fido) exists is prior to, or
‘presupposed’ by, each form of ‘exists,’ as it applies to an alpha which is not
a substance – say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways, in
Aristotle’s phrase, in which 'existit’ is said are united by an appropriate
relation to a primary substantial be, like Fido. "Exisit' would then
exhibit unified semantic multiplicity In spite of a recognisable affinity with
philosophical positions which Aristotle is known to have liked, and also due to
its bearing of at least a superficial charm, Owen’s argument does not however,
lack its drawbacks -- both from a historical and from a conceptual point of
view. A crucial passage for consideration is Aristotle’s Metaphysics devoted to
what is (be) in the philosophical lexicon contained in the Metaphysics. There,
Aristotle says, it seems, that whatever things are ‘signified’ by the forms of
predication, presumably the categories, are said to be in themselves -- per se,
kath'auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as there are forms of
PREDICATION.. Since a predicate (beta) sometimes say what a thing (alpha)
is, EST. But a predicate sometimes says what alpha is EST like. Sometimes,
even, a predicate says how much alpha is, EST. And so on. There would be a
different ‘signification’ of ‘EST’ corresponding to each predication, essential
or non-essential. Occam’s razor rendered totally useless if it’s not here to
cut Plato’s beard! Aristotle concludes that passage in the Metaphysics with the
with the almost scholastic, if controversial, remark that there is no real
difference in depth between the superficially varied “man walks (flourishes)”
and “man is IST walking (flourishing).” The obvious interpretation of this
remark, beloved by Boethius and all the scholastics, is that the appearance of
any verb-form like “walks” or “flourishes,” or “flies,” said of Pegasus, or
“rides Pegasus,” said of Bellerophon, creates no major difficulty for Grice,
since they may all be replaced, without loss or change of sense, by such an
expression in canonical form such as 'is IST walking' or "is IST
flourishing' ‘is flying, ‘is riding Pegasus’. If the expression regarded by
Aristotle as canonical in form it is because the explicit use of ‘IST,’ whose
multiplicity he is at least at his point discussing a copulative, or, strictly,
COPULATION. Grice concedes that Aristotle on occasion does admit a categorial
variation in the sense of copulative ‘ist’. IST as IZZES, Owen is notably
unwilling to allow that Aristotle is primarily concerned with copulative ‘ist’
regardless. As a result, and it seems Grice is having Warnock’s ‘Metaphysics in
logic’ in mind here – in the well-circulated Flew collection --, Grice notes
that Owen, rather strangely, interprets, the remark by Aristotle as alluding to
semantic multiplicity in the copula as being supposedly a consequence of
semantic multiplicity in ‘existit’! (Warnock’s three examples being: “There are
tigers in Africa”; “Tigers still exist,” and “There are such things as tigers.”
P. 88. Now, Owen’s interpretation seems difficult to defend for someone with
the ears atuned to the type of linguistic botanizing that philosophers of
Grice’s generation – like Austin, his senior by two years, and Warnock – but
unlike Owen’s generation, like Ryle, or Prichard --. When Aristotle says that a
predicate sometimes may say what a thing is, sometimes what it is like --
its quality --, sometimes how much it is -- its quantity --, and so on, he
seems to be saying that, if we consider the range of predicates which can be
applied to some item, for example to a substance like Fido – Smith’s infamously
shaggy dog --, these predicates are categorially various, and so the use of the
IST IzzES, in the ascription of these predicates, would undergo a terrifying
corresponding variation of signification! In fairness to Owen, Aristotle has
connected the semantic multiplicity in IST not with variation between the
various predicates of one subject, but with variation between essential,
pertaining to the essentia, or per se, predications upon different, indeed
categorially different, subjects. Grice is having in mind Aristotle’s
predications such as as "Socrates IS a man", "Cambridge blue IS
a colour (a blue, a blue colour) A desire to harmonise these statements leads
Grice to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula
IS exhibits a multiplicity of signification which corresponds to the categorial
differences between different statements – assertions or denials -- about one
subject, for example, Fido, but also that this semantic multiplicity may be
attributable to a multiplicity in the notion of essential being IST. The
signification of 'is’ would, if Owen were right, vary between
"Socrates is a man", “Fido is shaggy,” and Cambridge blue is a colour",
or, to use another of Aristotle’s examples from his bag of linguistic botany:
the didascalian “A weight of two pounds is a magnitude.” To voice his
suspicion more explicitly, Grice ventures that it might be Aristotle's view
that if "Sociates is BETA" of F, to adopt the canonical symbol used
by Grice in “Vacuous Names” to refer to a predicate (Fa, Ga, Fb, Gb), Smiths
dog is shaggy, is an accidental, i. e. non-essential, predication, Beta
(as in Utterer’s meaning, sentence meaning, and word meaning) or "F"
(as in Vacuous Names) signifies an item in category C, and ‘has" expresses
the CONVERSE of Aristotle's relation of inherentia or praesentia, then the
LOGICAL FORM of a proposition like ‘Socrates is beta’ or ‘Socrates is F’ or
‘Smith’s dog is shaggy’ may be regarded as expressed by the simpler
"Socrates HAS, but IS not, something which IS F" or BETA -- where
'ist’ represents a sense of 'is,’ of 'is essentially,’ which corresponds to
category C. The copula est in such cases expresses the logical PRODUCT of a
constant, and thus manageable and systematic relation expressed by 'has,’
HAZZES — not est— and a categorially variant relation expressed by 'is,’ est is
essentially.’ These predominantly scholarly murmurs against the received view,
Grice notes, that Aristotle regards so-called (by logicians) ‘Ex’ (or in
Peano’s inverted Ex – an existential statement or proposition as the habitat of
semantic multiplicity are not the only possible kinds of dissent. A different
kind of complaint, against the viability of the position which Grice has been
treating so far as if it were Aristotle's rather than against the suggestion
that he in fact held it, would urge the untenability of the thesis, supposedly
a foundation of his position that EZx are a particular VACUOUS NAMES type
of subject-predicate utterance type (Smith is happy). But it is possible, Grice
concedes, that Owen voices something like this charge iwhen he distinguishes
typex of exists. One form of such an objection would be that "goats mumble"
EX (x), whether treated as a way of saying "goats always mumble" or
saying "goats usually mumble", or of saying "goats sometimes
mumble", or as being indeterminate between these alternatives, has to be
supposed to presuppose the existence of goats. Cf Warnock – Strawson. This will
be attested both by intuition, and by a need to extend to all interpretations a
feature which is demanded for universal of total and particular utterance
types, in order to escape ditficulties which arise in connection with the
Square of Opposition. To suppose "a goats exists" – but not a
stag-goat exists, or a flying horse exists outside the realms of Greek
mythology -- to be analogous to "a goats mumbles", would be to
suppose that "a goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose
that a goats exists or to put it another way, the truth of "a goats
exists" is a necessary precondition of its being enher tre or faise that a
goats exists. This is an absurdity. Even for Collingwood, who loved a metaphysical
presupposition (vide Grice’s early treatment of Collingwood, then a big name at
Oxford, in ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics). It seems to
Grice that Aristotle can be defended against this attack. To begin with, the
invocation of a semantic relation of collingwoodisn presupposition is not
the only recourse when one is faced with troubles about the Square of
Opposition. One might, for example, try to deploy a pragmatic notion of
presupposition which would not mitigate the alleged absurdity.
Presupposition as implicature in negation; presupposition as entailment
in affirmation But a more serious defence might suggest that
Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there are
indeed two such methods, both S est P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi
definitions of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which
contain analogues of genus and differentia. At this point, almost
parenthetically, he gives a pattern of conceptual definitional analysis for
existentials about such things. The pattern consists (of the sequence some +
genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an
analysand for "ice exists" and “A stone iIST situated in threshold position"
(an analysand for "a threshold exists"). We have, then, for certain
Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form which by utilizing
the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates the 'existit
altogether. Grice goes on to suggest, on Aristotle's behalf, that this
ELIMINATIVE form could be employed lo conceptually analyst and define general
existentials, like "ice exists" , "A goat exists,” -- while the
category citing forms. like Socrates is a substance could be used to conceptuallyto
analyse or define singular existentials, like ‘Socrates exists".A strategy
for an attempted presentation of in argument in support of the hypothesis that
unified semantic multiplicity is to be located in the copula, or in a sub-range
of examples in which est is used as a copula, viz., cases of accidental
predication, will be to put forward as a preliminary a partial sketch of a
theory of categories, which Grice regards as being in the main Aristotelian, to
comment on some points of interest in that sketch, and finally to use it as a
basis for the proposed argument. Grice’s sketch departs from Aristotle's
own position in one or, two respects, thereby depicting i somewhat improved
theory, and it will incorporate what seems to be a conspicuous extension of his
theory, though one which, so far as I can see, he might well have accepted
without detriment to his account. Grice’s motivation is to put forward an
outline of an account of categories which is overtly more SYSTEMATIZc than the
assemblage of dicta which one may extract from Aristotle's (L). Grice starts,
much as Aristotle does in Categoriae, by distinguishing two forms of
predication. Each relation, which may be called "izzes' and --
"Hazzes', are approximately the converses, respectively, of his relations
“Is” said of and “is in (a subject)”. Ian x izzes () y i=df y is said of
x. hab X hZzsz y =df y is present in x. Grice goes on to list some
of the properties which I wish to assign to these relations, adding that n one
or two cases there seems to be options. Izzing is reflexive (Vxix izzes x),
non-symmetrical (symmetry-neutral), and transitive. Grice’s hazzing, on the
other hand, is inreflexive, either intransitive or transitivily-neutral, and
asymmetrical. In all cases, if an individual x izzes y, y is essential to x, in
the sense that it x were not to izz y, x would no longer exist. It is, however,
certainly not true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential
to its existence; indeed, Grice confesses to an inclination to think, that this
is not true in any case. Grice is however disposed to accept the following
"mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz; the acceptability of this
law would depend on the idea that a non individual y hazzes something z ilt [of
necessity] every individual falling under y (that is every indivicual that
izzes y) hazzes 2. Grice is however, not disposed to accopf the
"mixed" law. (ii) If x H y and y lz, x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals); in which case, l might also espouse the idea that the
copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of the disjunction
of & l y and x H something z which I y. Grice makes izzing reflexive, so
some of his definitions must differ from his, since I cannot claim, as le did
in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance. The definitions
will run as follows. I is an individual iff nothing other than x izzes x. x is
a primary individual iff x is an individual and nothing hazzes x. x is a
primary substantial (x is in the category of "substance") iff sune
primary individual izees x. x is il secondary substance ig & is a primary
substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y and y
izzes x. y is predicable of x iff either x izzes y or & huzzes something z
which izzes y. Grice is now ready to compare his definition with the
conceptual analysis of the copula est. And y will be a primary element in
some category other than that of substantials just in case there is a
individual x [an individual which is a primary substantiall which hazzes
something z which in tum izzes y (this allows for the possibility that z may be
identical with y). Obviously, in the case of such a foreign predication a
method will be needed for determining which foreign' category is involved as
being the category of the predicated item y. We can attempt to make use
of the different one-word interrogatives which can be extracted from Aristotle
– and Cook Wilson, whose Statement and Inference Grice sort of worshipped, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is sufficiently
comprehensive (relatives, for example, seem to escape this programme. Nor is it
clear what the rational basis would be for such a list of questions. While
Aristotle says much that is interesting about some particular categories, his
attempts, for example in the cases of quantity and quality, to pick on primary
distinguishing marks are not clear. Such shortcomings matter Little. It seems
sufficient to assume the availability of some discriminating procedure (perhaps
some furtirer development of the 'interrogatives method) since Grice’s main
concern is with the consequences of a scheme involving some procedure of such a
sort. At this point the sketch incorporates the extension of Aristotle's thcory
of categories. Grice assumes that there is an operation, substantialisation – a
metaphysical routine if ever there was one – Grice, Prejudices and
preilections, which become the life and opinions of H. P. Grice, which, when
applied directly to an individual which belong to a con-substantial category,
relocates it in a NON-primary division of the category of substantials,
thereby instituting or licensing the alocated items as further subjects of
hazzing; the items hazzed by them will inhabit NON primary divisions of
categories other than that of substantials. A Qualities of substance na be
might be relocated as a non primary substantial, thereby becoming subjects
which hazz (soy) further qualitatives of quantitatives, : that is to say.
inhabitants of a NON primary division of this or that NON substantial category.
So the category of qualitatives may include qualities of substances, qualities
of substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and
so without any fixed limit. Fidinterestnedd diedng exist Banbury doesn’t exist.
The scheme would, provide for substantialisation with respect to some, but not
necessarily to all, items which initially belong to some NON substantial
category; some categories, however, might be inebigible£ for the application of
substantialisation, and in other categories it might be that only
sub-categories would be eligible for substantialisation.The scheme also ensures
that substantialisation goes hand-in hand with beooming a subject of hazzing;
but would not guarantee that substantialised items would hazz further items in
every non-substantial category. Admittedly, Grice’s scheme as is absirace : and
it would be necessary to make sure that it could have application to concrete
cases. It might also, even if concretely applicable, be only PARTIAL in
character; it might, for example, provide for one kind of category (say
“logical categories”), but leave other kinds of categories, like sensory
categories, unprovided for. Grice’s scheme leaves room lor sub. categorial
diversities within a given overall entegory, There might be distinctions
between, for example, qualities of substances, qualities of quantities of
substances, qualities of quantities of actions of substances, and so forth. All
of these specific classes would fall within a general category of QUALITY: and
there would be opportunity to legislate against any item's belonging to more
than one sub-division. Within an already discriminated category or sub-category
there might be a categorial distinction between substantializable and
non-substantialicable items.There will be room 1o adopt a cruerion of realiy
distinct frem the perhaps increasingly cedious Quineian condition of being
"quantifiable over" One might, for example, insist that reality
attaches, or full reality attaches, only to items which besides being izzers,
being izzed, and being hazzed, are themselves haziers (that is, are susceptible
to substantialisation).Since it cannot be assumed that a non-primary
substantial will receive predicables in every non-substantial category, there
is room for distinctions of richness between the range of categories from which
predicobles apply to one huzzer, and that from which predicables apply to
another; and these variations in predicationable richness could be used as a
measure of degree of reality: the richer the realer, with primary substantials
at the top. Having discussed two different suggestions about the possible
location of semantic multiplicity associated with the notion of ist Grice
expands. One would lie ta the range of maximally general specifications of the
notion of existit (of the use of the verb to be' to signify existence). The
other would lie in the use of the copula to signify different predication
relations. Both suggestions seem to have solid Aristotelian foundations.
The categorial multiplicity of the term 'existit' and the distinction between
different forms of predication relations are both well-established Aristochian
docirines. So far, then, there might seem little room for a preference of one
suggestion to the other. There are, however, two lines of reflection which in
one way or another might upset this equilibrium. The first line of reflection
would allow that Aristotle or an Aristotelian might have good reasons for
secking TWO, rather than merely one, predication-relation, reasons perhaps
connected with intuitively acceptable restrictions on the scope of
transitivity, and with a desire to block such unwanted inferential moves as
"Socrates is white, white is a colour, so Socrates is a colour.” (But cf.
“Fido’s coat is shaggy; so Fido is shaggy”). But it remains true that
nocharacterization hos been given of the concept of a predication-relation; and
though certain formal properties may have been assigned to izzing and hazzing,
it is not clear that these formal properties would by themselves be adequate
guides for someone wanting to be told how to apply the terms izzing' and
luzzing' to a particular case. It is not clear, either, whot extra formal
supplementation could he provided, one would hardly suppose, for example, such
relational terms to be susceptible of ostensive definition. It may then be that
these relations do not (and presumably cannot) have a readily discernible
character, a fact which if not a blemish at least creates a problem. It
is ultimately possible then that despite initial appearances the notion of a
predization-relation is not well-defined, and indeed that apparent examples of
such relations are illusory. This alternative line of reflection then, might
confer better survival chances upon the first of the two suggestions here
dstinguished. A different line of reflection, however, is one which Grice is
certainly more inclined to take seriously. Unlike the previous one, this line
of reflection would not lavour the attribution to Aristotle of one rather than
the other of two viens about the location of a contain semantis multiplicity.
It would rather suggest. or conjecture, that the attribution to Aristotle of
either view would involve a misconception of Aristotle's position, unless it
wore accompanied by a recognition of a certain not immediately obvious
distinction. Enter pragmatics – and implicature. It would be a mistake to
suppose Aristotle to be holding that exists est ‘signifies; a plurality of
distinct universals and that therefore the existential 'is' bos a plurality of
meaning; It would also he a mistake to attribute to Aristotle the view that the
copulative 'is may signify one or another of lWo predication-relations thereby
‘signifying’ a plurality of universals, with the consequence that the
copulative "is' has more than one meaning. What Aristotle is really
proposing is a separation of — the question what an U universals is, — the
question how many SIGNIFICATIONS an expression possesses. Aristotle is
suggesting the possibility that a particular expression may have only one
meaning sense or content and yet be used on different occasions to point to
different universals. It is no doubt trus that historically universals were
admitted to the realm of philosophical discourse in order to be items in which
the meaning of particular expressions might consist. But this historical fact
does not establish an indissoluble connection between universals and the
meanings of a linguistic expression; and it should be modified or abandoned
should subsequent rational reflection provide reasons for adopting such a
ovurse. Grice is well aware that his suggestion, whether advanced on behalf of
Aristotle or independently, that a distinction should be made between, on the
one hand, the universal or universals, which either in general or on a particular
occasion are pointed by the expression, and, on the other hand, the meaning or
meanings of the expression in question, which is likely to give rise to a sense
of shock. Grice suggests that susceptibility to this sense of shock will be
independent of the question whether the person who feels it is friendly or
unfriendly towards universals. Grice invites us to consider first the reaction
of one who is friendly to universals. The philosopher may be liable to take the
view that the reason for introducing universals in the first place was
primarily, indeed exclusively, to equip ourselves with a range of items, each
of which would serve as that which was meant, or as one of the things that was
meant by significant expressions. This is what a universal does, and it is what
they are supposed to do, and they do it perfectly well; it is not therefore in
order te propose a severance of just that connection with meaning which gives
universals a raison d'être. One who is unfriendly to universals can hardly be expected
to be more sympathetic to the proposal, such a person might be unfriendly to
universals either because, like Quine, while he is prepared to describe each of
a multitude of expressions as being meaningful, be is not prepared to count as
legitimate specifications of what it is that a meaningful expression means, or
he is not prepared to allow that two distinct expressions may each mean the
same thing. These denials are plainly linked; if it is legitimate to ask of two
meaningful expressions, what it is that each mcans we can hardly preveat it
from being the case, sometimes, that what each means is just the same as what
the other means. Alternatively the enemy of universals might not wish to
eliminate specifications of meaning or the possibility of synonymy; his
position is rather that an adequate account of the full range of
meaning-concepts can be provided without resort to universals. But the enemies
of universals, from whichever camp they come, may well insist that one who,
unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty to
contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will have
to allow as underlying their claim to existence. Grice is not sure that such
hostility to the general idea of divorcing the ‘signification’ of one or more
universals from the possession of one or more meanings is as solidly founded as
initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place
of Cicero, he might reply in two quite different ways. He might say: “Certainly
I do; he was born in Arpino.” Alternatively he might reply "I am afraid I
do not. Cicero was born in Arpino, 1 am afraid I have never been able to get to
Arpino so I don't know the place at all.’ The obvious difference between these
two distinct interpretations of the question seems to me to be plainly
connected with the functioning of certain pronouns as (a) indirect
interrogatives (b) as relatives; in my example, the first reply claims
knowledge where Cicero was born, the second claims ignorance of that place
where (in which) Cicero was born. There are other ways of looking at the
linguistic phenomenon presented by my example, which are not incompatible with
the way just outlined. and indeed which may turn out to be useful
complementaries to it. One might draw attention to a distinction between
knowledge of propositions and knowledge of things, suggesting that what the
first respondent claims is propositional knowledge, whereas, what the second
respondent disclaims is thing-knowledge; the second respondent exhibits a
certain bit of propositional knowledge but professes substantial ignorance
concerning the item to which his propositional knowledge relates. There is of
course no reason why these two states should not coexist. While we are
directing our attention to this approach, we night bear in mind that one kind
of knowledge might be dependent on the other. It might, for example, be the
case that knowing a thing a consists in the possession of a perhaps
indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all of which
are cases of propositional knowledge which relates to x; or alternatively,
knowledge of x might consist not in an indefinite supply of pieces of
propositional knowledge about x, but rather in the possession of a foundation
or a base from which such propositional knowledge may be readily generated. Yet
a further idea to be considered begins with the recognition that definite
descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence occupy
either subject position or predicate position; as some might prefer to put it,
"the birth place of Cicero" may be used either referentially or
predicatively. It might then be suggested that in the mouth, or at least in the
mind, of the first respondent the phrase "the birth place of Cicero"
occurs predicatively, whereas in the case of the second respondent it occurs
referentially, as, potentially at least, a subject expression. If we suppose
the phrase to occur predicatively in a given cose, it will be necessary that
one should be able to point to a mentioned or unmentioned item to which the
predicate in question might apply: then, in the case of the first respondent in
normal circumstances there will be some particular item which he thinks of as,
or believes to be, the birth place of Cicero. The relevance of this discussion
to the topic of meaning and universals is that it may with some plausibility be
alleged that those who have invoked universals as the items in which the
meaning or meanings of significant expressions consist are guilty of
representing such a phrase as "knowing the meaning of the word 'watershed
" as referring to knowledge of an object or thing, as knowledge of “that
which” the word watershed' significs or means (where the pronoun "which'
is a relative pronoun); whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing
what the word ‘watershed’ – or ‘runt’ means where the pronoun 'what' is
indirectly interrogative rather than relative. The theory of universals as
meaning, then, rests on a syntactical blunder; that this is so is attested by
the fact that in principle at least the caning of an expression E, may be
identical with the meaning of the expression E’ but plainly to know the meaning
of E, is not the same as to know the meaning of E’. This attack on the
historical genesis of the concept of a universal as the focal element in a
certain kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the
following response. It might not be denied that the kind of syntactical
blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a blunder and has
indeed been committed by some who have championed the cause of universals. It
is, however, a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only
without damage, but even with advantage to the view of universals as the
primary constituents of meaning. Once universals are admitted, they can be, and
should be, thought of and accepted as being those items which are the meanings
of this or that element of language. In the end, then, knowing the meaning of
an expression E would emerge as knowing what E means, rather than what an
utterer U means by uttering E, that is, as propositional knowledge connected
with interrogative pronouns rather than as thing-knowledge connected with
relative pronouns. So everything comes right in the end; and the tie between
universals and meanings cannot be put asunder. This defence of the
inviolability of the link between the concept of a universal and
‘signification’ may be ingeniously contrived, but is not, I think,
irresistible. If the specification of meanings were to provide not merely a
useful mode of employment for universals once they are recognized as being
around, but rather the sole justification and raison d’être of the supposition
that they are around, the specification of meaning would have to be not merely
something that can be commodiously done with universals, but rather something
which cannot be done or fully done without universals. To my mind this stronger
requirement cannot be met. There are, I think, some cases of expressions E such
that knowing the meaning of E cannot comfortably be represented as knowing,
with respect to some acceptable entity that it is that to which the description
"the (a) meaning of E" applies. I offer two examples: If Grice were
to say "The wind is blowing in the direction of Arpino", any normally
equipped Greek, Latin, English, or Italian speaker would know the meaning both
in general and on the current occasion of the phrase ‘in the direction of
Arpino’; that is to say he would know both what in general the phrase means and
what Grice meant by it on the occasion of utterance. But such examples of
knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant to a
particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which
is to be properly regarded as that to which the description ‘the meaning of the
phrase ‘in the direction of Arpino’’ applies, either generally or on this
occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the phrase
'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies to any
particular entity; and even if it were possible to justify the claim, such a
justification seems hardly to contribute to one's capacity for knowing what
such a phrase means. By a precisely parallel argument I may know
perfectly well what is ‘signified’ by ‘the inducement which I offers you for
looking after my farm in Sibila', even though I am neither helped nor hindered
by the presence or absence of any thought to the effect that there is some
admissible item which satisfies the description "the signification of the
phrase 'the inducement which I offer you for looking atter my farm in Sibile'
" Before leaving this topic, Grice makes two further comments. First, the
fact that the conection between universals and meanings may not be inviolable
does not dispense someone who wishes to modify it from obligations to make
clear just what changes he is making; second, if a theory of meaning should
fail to provide an indispensable rationale for the introduction of universals,
it might turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an alternative
rationale. But this question will have to wait for another occasion. Let us for
the moment retain an open mind on the nature of Aristotle's views about the
connection between the unification of multiplicity of signification and the
presence or absence of identity of ‘signification’. Aristotle lists a number of
modes of this kind of unification which I shall consider one by one. As one
embarks on this enterprise one might well bear in mind the possibility that the
list provided by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the
number and proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's
list is sometimes uncertain. Aristotle refers to cases in which a general term
is applied by reference to a central item or type of items as ones in which
there is a single source for a contribution to a single end. It is not clear
whether he is giving a single general description or a pair of more specific
descriptions each of which applies to a different sub-class of examples. I know
no way of settling this uncertainty. The modes of unification actually listed
by Aristotle consist in (a) what Grice dubs, with deference to Peano, recursive
unification in which the application of each member of a range of predicates is
determined by the conditions governing the application of a primary member of
that range, and as opposed to both what Grice, with deference to Owen, calls
focal unification (unification which derives from connection with a single
central item), and analogical unification, in which the applicability of one
predicate or class of predicates is generated by analogies with other predicates
or classes of predicates, I shall consider these headings in order.
Aristotle regarded types of soul (as I would suppose, of living thing)
as forming a "developing series". I interpret that idea as being the
supposition that the psychological theory for a given type is an extension of,
and includes, the psychological theory of its predecessor-type. The realization
of this idea is at least made possible by the assumption that psychological
laws may be of a ceteris paribus form, and so can be modified without
emendation. If this aspect of the programme can be made good, we may hope to
safeguard the unity of psychological concepts in their application to animals
and to human beings. Though (as Wittgenstein noted) certain animals can only
expect such items as food, while men can expect a drought next summer, we can
(if we wish) regard the concept of expectation as being determined not by the
laws relating to it which are found in a single psychological theory, but by
the sequences of sets of laws relating to it which are found in an ascending
succession of psychological theories.The cases of Peanoan recursive unification
are primarily, though not exclusively. mathematical in character; they are also
cases in which what one might call the "would-be" species of a
generic universal stand to one another in relations exemplifying priority and
posteriority. The Platonists – or academia, as Cicero prefers --, so Aristotle
tells us, regarded such priority and posteriority as inadmissible between
fellow species of a single genus. Aristotle does not explicitly subscribe to
this view, but he does not explicitly reject it and is liable to act as if he
accepted it. Grice suggests that ‘number’ and ‘soul’ fall under this type of
unification – vide his “Method in philosophical psychology: from the banal to
the bizarre”. Why should priority and posteriority stand in the way of being
different species of a single genus? Why should not different numbers be
distinct species of the genus number? In the case of numbers, End. Eih. (121%aff.)
attempts a reductio ad absurdum: if there were a form (universal) signified by
"number" it would have to be prior to the first number, which is
impossible; this argument might be expanded as follows: consider a sequence of
"number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a
sequence satisfies, inter alia, the following conditions. For any x and for any
n 1, x instantiates Pi entails x does not instantiate pa-' (nor indeed any P').
For any x and for any n * 1, x instantiates P" entails something y (* x)
instantiates pr-/If P™ = P', no counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the
first number. If the fulfillment of the above conditions is to be sufficient to
establish a sequence of properties as a sequence of number properties, then
there cannot be a universal number; if there were, it would, like any genus, be
prior to each of its species, and so prior to Pl; but since P' is the first
number it cannot have a predecessor and so nothing can be prior to it. There
seem to be two objections. It is by no means clear that the above conditions
are sufficient to guarantee that a sequence of properties is a sequence of
number-properties. Even if they were, one part of them would not be fulfilled
in the case of Pl and being a number; if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x,
not something other than x, will instantiate being a number, a set whose
cardinality is 2 itself instantiates being a number (as a cardinality). If this
route to a denial of the existence of a generic universal number fails there are
two further possibilities. One might attempt to represent conformity to a
"standard" genus-species-differentia model as being not just an
acceptable picture of situations in which a more general universal has under it
a range of subordinate universals which are its specializations, but as being
constitutive for such examples of the existence of the more general universal.
The slogan might be "For there to be a universal U, with specializations
U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations with all that
that entails" (or, more briefly, "no specialization without
species"). The justification for such a claim will not be easy to find.
While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more
general universal must be independent of its specializations in that the
non-emptiness of the general universal should be compatible with the emptiness
of any particular specialization (though not of course with the emptiness of
all specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. One might try a simpler
form of argument. If the special cuses for the application of a general term E,
that is to say, the universals U, ... U, are united by a single ordering
relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover every item
to which E applies, and only such items, then we do not need a generic
universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by membership
of the series S. The expression "being an instance of some universal in
the series S" is of course applicable to anything to which E is
applicable; but this expression does not even look like the name of a gonus.
Another, more Oxonian, indeed more Corpus, sice it was Owen’s -- mode of
unification to which the alleged multiplicity of ‘significations’ may be
susceptible, that of, to use Owen’s verbiage, focal unification, is discussed
at length by Aristotle in Metaphysics. – who incidentally, never read Owen! In
Metaphysics Aristotle brings up two of his favourite – Grice’s Oxford pupil,
Strawson, said ‘stock’ -- examples, the applications of the sanus and
medicalis. Aristotle indeed states that everything to which sanus or sanum or
sana applies – never mind the plurals -- is related to, in one way or another,
the focal item of sanitas, -- an universal if ever there is one --. One item,
in the that the item *preserves* sanitas; another item that in that the item
*produces* it; an yet another in that the item is a symptom of sanitas; an
fourthly, another item, because it is an item which is capable of it. Similar
considerations apply to applications of medicalis. An item which is medical is
relative to the medical art, another item being medical because it possesses
such an art; yet another item because it is naturally adapted to the medical
art; and another item because it is a function of the medical art. On the most
obvious interpretation of the passage, Aristotle seems to be implicating that
standard analysis of ‘signification’ will be right in supposing the
applicability of an adjective such as sanus or medicus to a particular item
depending on the relationship of the item to an associated ‘universal’ –
sanitas --, but wrong in supposing that the relationship in question is
invariably that of instantiation – ; there are more ways of killing a cat than
skinning it. There are other sorts of relationship that may be conversationally
involved, especially in Athens, where they did little but engage in
sophistries! There is, however, a less obvious, if more enlightening, position
which Aristotle might have been taking up. According to this position,
Aritstotle, or any graduate from the Lycaeum, say, would be maintaining, with
respect to this or that universal, that the only way in which an individual
items may be related to this or that universal is indeed that of instantiation,
but that there will be other items which will indeed be general items, though
not this or that universal. To such an universal, this or that individual items
may be related in a variety of ways which are quite distinct from
instantiation. The relative merits of these two ideas will be a matter for
debate, and Owen’s interest was focalised at this point. The focal mode of
unification, in any case is of special interest in Grice’s enquiry since
Aristotle states, and quite plainly too, that this is the mode of unification
which applies, in Owen’s interpretation, to the multiplicity of ‘signification’
connected with ‘A est B’ – rather than the previously discussed recursive
unification, or, say, analogical unification. While Owen is wrong about the
focus being on the existence – or ‘quantified existentials’, to use Warnock’s
happier phrase -- two categorially different items may all be said to be,
by virtue of different kinds of connections which they have to some focal (to
use Owen’s verbiage) item, which will be intimately and ultimately connected
with the notion of a substance that exists as a spatio-temporal continuant, to
use Grice’s pupil Strawson’s verbiage bow. This central item might be an
individual substance or, more likely, it might be the notion of substantal
type, or, if you’re not enough of a Russellian, kind: any item which izzes this
type or kind would be an individual substance, and, therefore, it would exist.
But a non-substantial item may also be said to be, by virtue of their
relationship -- different in different cases, of course -- to the same central
or focal item. Some item may be said to be because it is an affection, a
quality, of a primary substance. Think a Rylean agitation. Another item one may
be willing to say to be merely because it (or he or she) is a process towards
substance – think Whitehead --, and so forth. It is pretty diaphanous that the
Stagirite habitually thinks of the focal item as being indeed a universal, or
at least some kind of pretty general entity. But such restriction is hardly
mandatory, nothing prevents the focal item from being a straight particular out
of Strawson’s Individuals – his essay in descriptive metaphysics – a kind of
odour, say – elaborated while joining Grice for their joint seminars in
‘Meaning’ at Oxford. Consider the adjective Cockney, for Strawson almost was
one,or French or italiano as it occurs in the phrases, "French
citizen", citadino italiano, "French poem", poema
italiano, "French professor". professore italiano. The following
features are perhaps significant: (1) The appearance of the adjective in these
phrases is what I might call "adjunctive" rather than
"conjunctive" or "attributive". A French poem, is not as I
see it, something which combines the separate eatures of being a poem and being
French, as a fat philosopher would simply combine the features of being fat and
of being a philosopher. "French" here occurs, so to speak,
adverbially. (2) The phrase French citizen or citadino italiano standardly
‘signifies’ ‘citizen of France’ or ‘citizen of Italy’, while the phrase French
poem or poema Italiano standardly ‘signifies’ "poem in the French
language,’ or ‘poem in the Italian language’ (Sicilian if Pirandello, as
Pirandello would hasten to add). But it would be a mistake to suppose that this
fact implies that there are two (indeed more than two) ‘signfiications’ or
Fregean ‘senses’ of the French or italiano – or siciliano. The expression
French or italiano has only one – unified – ‘signification,’ viz. ‘of or
pertaining to France’ or ‘of or pertaining to Italy.’ French, or italiano,
will, however, be what one might call 'context sensitive,’ as Grice suggests in
‘The theory of context’ – Let’s put the theory of context into context. One
might indeed say, if you like, that while it has only one ‘signification’ or
Fregean sense, French or italiano has a variety of ‘signfiications’-in-context.
That is: relative to one context, French or italiano ‘signifies’ ‘of France’ or
‘of Italy,’ as in the phrase French citizen, or citadino italiano. Relative to
another context French or italiano ‘signifies’, ‘in the French language,’ or
‘in the Italian language,’ as in the phrase French poem, or poema italiano.
Whether the, to use Owen’s epithet, focal item is a ‘universal’ or a mere
particular is quite irrelevant to the question of the ‘signification’ of the
adjective. To use Aristotle’s example, the medical art is no more the
‘signification’ of medical, as France or Italy is the ‘signification’ of French
or italiano. As a concluding observation Grice remarks that, while the
attachment of the long-awaited, life-saving appropriate conversational context
may well suggest an interpretation in context of a given expression or
conversational move, it need not always be the case that even such suggestion
is indefeasible. It might be for instance that French poem or poema italiano
would have to ‘signify’ ‘poem composed in French,’ or ‘poem composed in
Italian,’ unless there are counter indications. In which case, perhaps, the
phrase might mean ‘poem composed by a French competitor’ (in some competition)
or ‘poem composed by an Italian competitor (in another competition). Now, for
the phrase French professor or professore italiano there would be at least two
obvious ‘significations’ in context. The ‘disambiguation’ would depend on the
wider conversational context that makes for the circumstances of utterance of
the conversational move (He was an Italian professor – no more).
ANALOGICAL UNIFICATION. V. distinguishes *three* types of analogy: analogy of
inequality, analogy of attribution, and analogy of proportion. Whereas he
rejects “analogy of inequality” and “analogy of attribution” as improper,
fallacious, and invalid, V. regards the analogy of proportion as valid and
basic and appeals to it in explaining how humans may come to know propositions
about the divine and how analogical reasoning, applied to both the
divine, and the divine’s creatures, may avoid being æqui-vocal. H. P. Grice –
Equivocality thesis. DE NOMINUM ANALOGIA. QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM
DECLARATIONE PRIMI MODI Invitatus et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri æui
flebili profundarum litterarum penuria, de nominuin analogia in his
vacationibus tractatum edere intendo. Est siquidem eius notitia necessaria
adeo, ut sine illa non possit metaphysicam [ONTOLOGIA PRIMA FILOSOFIA
ESCATOLOGIA] quispiam discere, et multi in aliis scientiis ex eius ignorantia
errores procedant. Quod si ullo usquam tempore accidit, hac ætate id evenire
clara luce videmus, dum analogiam, vel indisiunctionis, vel ordinis, vel
conceptus præcisi unitate, cum inæqualis participatione constituunt. Ex
dicendis namque patebit, opiniones huiusmodi a veritate, quae ultro se
offerebat, per abrupta deviasse. Analogiae igitur vocabulum proportionem sive
proportionalitatem, ut a graecis accepimus, in proposito sonat. Adeo tamen
extensum distinctumque est, ut multa nomina analoga abusive dicamus; et multarum
distinctionum adunatio si fieret, confusionem pareret. Ne tamen rectum obliqui
iudicio privetur, et singularitas in loquendo accusetur, unica distinctione
trimembri omnia comprehendemus, et a minus proprie analogis ad vere analoga
procedemus. Ad tres ergo modos analogiae omnia analoga reducuntur: scilicet ad
analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis, et analogiam
proportionalitatis. In his explorations on unity of signification, Grice turns
to a mode of unification, which he would describe as Cajetan in nature, and as
what is possibly the most baffling of the various ways explicitly suggested by
Aristotle LYCAEUM LICEO LIZIO as being those in which what Grice calls the
unification -- or aequi-vocality thesis – of the apparent multiplicity of
significations may arise, even if made less baffling by Vio – vide Ashford. The
cases are those cases in which the application of an epithet or expression E to
a range of items is accounted for by the analogy detectable within that range.
More explicitly, it is the analogy, either between a specific ‘universal’ which
determines the application of the epithet or expression, or between an
exemplification of that ‘universal’ by this or that type of item. Even more
explicitly, it is the analogy either between universals U1, U2, … Un, which
determines the application of the epithet or the expression, or between an
exemplification of U1, U2, … Un, by an items of the sorts ly. lo etc. The
puzzling character of Aristotle's treatment of this topic arises from a number
of different factors, and it has been even applied to ‘essere’ by some. First,
there are a few things which Aristotle himself might have done to aid our
comprehension. He might have given us a firmer list of examples of epithets or
expressions, the application of which to a given range of items is to be
accounted for by way of analogy. Alternatively, Aristotle might have given us a
reasonably clearer characterisation of the kind of accounting which analogy is
supposed to provide, leaving it to us to determine the range of application of
this kind of accounting. Unfortunately, Aristotle does neither of these things,
so Vio finds himself to be in big trouble – or deep semantic waters. Aristotle
offers us only the most meagre hints about the way in which analogy might
‘unify,’ via the aequi-vocality thesi, that is, the various applications of an
epithet. We are told, for example, that as ‘seeing’ is in the body – the eye
--, ‘understanding’ is in the soul -- with the attending implicature that it is
this fact which accounts for the application of the originally physical ‘see’
videre both to a case of physical – or bodily -- optical vision, and a case of
intellectual ‘vision.’ “I see what you mean.” – in which case you have greater
eyes than most. Il Lizio also suggests that it isanalogy which is responsible
for the application of the adjective – not shaggy – but ‘calm’ calmus to either
an undisturbed body of sea water, or to an undisturbed expanse of thin air!
Such offerings do not get us very far. Furthermore, not surprisingly, where
Aristotle seems to fear to tread his commentators, except of course, Vio, are
most reluctant to plant their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion
comes from a latter-day commentator, not Avicenna, but, after Vio, the
influential Oxford, indeed Scottish, philosopher W. D. Ross, who suggests, as
Aristotle's view, that the application of ‘good’ bonum is attributable to the
fact that, within one category C1, an item or specimen, which is good – say, a
cabbage -- is related to an item in general belonging to that category –
cabbages are by definition good cabbages --, in a way which is analogous –
analogum – or proportionale – a:b::c:d -- to the way in which a good item (say,
a good king) in some second category or sub-category C2 is related to the
general run of items which belong to that second category. Apart from the
obscurity in the presentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted
something which Aristotle himself does not tell us, viz. that the application
of the epithet bonum good is one exemplification of unification or
aequi-vocality of a value-oriented concept which is the outcome of an analogy,
or as Vio and Cicerone prefer, a proportio -- proporzione. Ross's suggestion
about bonum good – such a substantive-angry,in Austin’s word, Casanova, in
Nowell-Smith’s, bit of a word -- would, moreover, be at best only a description
of one special case of analogical – or analogous, or PROPORTIONAL --
unification with a view to the aequi-vocality thesis, and would not give us any
general account of such analogous – or proportional – unification, per via
della proporzione. Grice adds that little supplementary assistance is derivable
from those who study this or that general concept. Such a philosopher may be
adhering to the principle that silence is golden when it comes to discussion of
such questions as the relation between analogy, or as Cicerone prefers,
PROPORZIONE -- and her sisters: metaphor – or as Cicerone prefers,
TRANSFERENTIA --, simile – similia -- , allegory, and parable, or PARABOLA. So
far as The Lizio Aristotle himself is concerned, it seems fairly clear to Grice
that the primary notion behind the concept of analogy is, as preventing some
criticism by Cicerone, that of ‘proportion’, or PRO-PORZIONE. In logical form:
a:b::c:d. The notion of such a four-term PRO-PORZIONE is embodied, for example,
in Aristotle's treatment not of moral bonum, as was Ross’s obsession, but of
iustum -- just. where one kind of iustum just is alleged to consist in a due
two-termed, rather than four-termed, proportion PROPORZIONE between return,
reward, or penalty, and antecedent desert, merit, or demerit. But it does
remains a bit of a mystery how what starts life as, or as something
approximating to, a quantitative relationship – DIRECT OR INVERSE PROPORZIONE
-- gets converted into a non-quantitative or qualitative relation of
correspondence or affinity. It looks as if we might be thrown back upon what we
might hope to be some inspired conjecture by the Peripatetic. Grice, as Vio had
done before him, takes as task the provision of an example, congenial to
Aristotle, of how the unification by analogy or PROPORZIONE of the application
to a range of items of some epithet might proceed. Grice expects this
UNIFICAZIONE PER PROPORZIONE to involve the detection of some analogical link
between the exemplifications of the variety of this or that universal which the
epithet may be used to ‘signify.’ Grice’s chosen specimen is the inchoative
crescere -- grow. In the case of grow, a number of different kinds of shifts
might be thought of as possessing an analogical unification that delivers the
aequi-vocality thesis. One of these would be examples of shifts in respect of
what might be termed a syntactical, metaphysical, or ontological category. By
syntactical category Grice means a part of speech. A substantia, indeed an
inert or inorganic physical substance, like a lump of wax or a mass of metal,
may be said to grow, or if we must use the copula, is growing – crescit. It
would be tempting here to suggest that the relevantly involved ‘universal,’
that of increase in size, or getting larger, provides the foundational,
original—etymologically and DIACHRONICALLY valid --instance of the literal
‘signification’ or Fregean sense of a universal by the application of the
expression grow or crescere. We have here, so to speak, the 'ground-floor'
signification – dictiveness -- of grow: the truth-conditions. But now, not only
the physical inert and inorganic substance itself but some accident of that substance
– THAT BIT OF WAX NOT JUST IZZES BUT HAZZES ‘GROWTH’ -- may also be said to
grow. Not only the piece of wax, but its magnitude, some event or process in
its history – vide Grice, “ACTIONS AND EVENTS” --, its powers, or causal
efficacy, and its aesthetic quality, or sheer beauty, might each be said to
grow. And it seems not unplausible to suggest that though the grow on the part
of each of these non-substantial accidents is different, and more or, again,
less boringly connected with growth on the part of the substance, there will
always be some kind of correspondence, indeed analogical connection, between
grow in the case of a non-substantial item and grow in the initial LITERAL case
of this physical inert or inorganic substantial item. Another and different
kind of categorial variation may separate some of the universals which the grow
may be used to ‘signify’ from other such universals. These will be connected
with differences in, now, some sub-category within the same category of
substantia – the syntactical class of nouns -- within which fall different
sorts of items which may be said or deemed to grow. Different universals seem
to be ‘signified’ by an utterer who says – still DICTIVELY -- of an ANIMATE
substance, such as a plant, as growing and by another uterer who says – still
within the dictive realm -- of a human being – such as a child, Grice’s Timothy
-- as growing. The connection between these diverse ‘realisations’ or
instantiations of grow may rest on now, say, vegetal, analogy. In what is said to
be the grow of a plant, such as a rose, internally originated increase in size
seems to occupy a prominent place. In the case of a human being, such as
Grice’s son Timothy, the kind of development which may be involved in the grow
may be much more varied and complex – “I know in the case of Timothy IS.” The
link between the two distinct universals which may be ‘signified’ might be
provided, now by an analogy, or proporzione, between the role which such a
change fulfill in the development of the very different kinds of substances
which are being characterised. No doubt many further kinds of analogical
connection would emerge within the general practice of attributing this or that
grow – Grice’s favourite was Martha Kneale’s THE GROWTH OF LOGIC --- “I can’t
think whey she changed it to the dull ‘Development’ of Logic when the thng was
published!” Grice’s next endeavour will be an attempt to supply some general
account of the way in which the presence of analogy serves to unify the alleged
multiplicity of a ‘signification,’ which has originally deemed to belong in the
PHYSICAL realm of inert and inorganic matter. If such an account should be
found to offer prospects of distinguishing analogy or PROPORZIONE from some
other concept, particularly TRANSFERENTIA or metaphor (as conversational
implicature, as in the song title, ‘You’re the cream in my coffee’ to use
Grice’s example in ‘Logic and conversation,’ – She is the cream in my coffee,
to use the copula -- which belongs to the same general family – along with Simile,
similia, ALLEGORIA – as in Lewis’s The allegory of love – or PARABOLA, as those
by Christ --, that would be a welcome aspect of the account. It is Grice’s idea
that, in metaphorical -- rather than dull and plain literal -- description, a
universal is ‘signified’ (she is the cream in my coffee +> she is Grice’s
pride and joy), which though distinct from that which underlies the literal
signification of the epithet (the cream in Grice’s coffee, or the lemon in
Strawson’s tea) is nevertheless recognisably similar to the literal
signification. Grice comes then to the concept of Cajetan and Ciceronian
PROPORZIONE or analogy itself. Grice starts by considering this or that item,
I1, I2, … In -- any one of which may be called an S. Grice initially supposes
that being an S consists in belonging to a substantial type or kind, or
category S – a noun -- , though that supposition may be relaxed. Grice’s move
is to assume that being an S, consists in being subject to a system of laws –
hence ana-logia, the logos is involved -- which jointly express the nature,
metier, or essentia, of the type or kind Si. Further, these ‘ontological’ laws,
which furnish the core theory of S, -- as ichthyology furnishes the core theory
of fish --, are to be formulated in terms of a finite set of Si-core
predicative properties -- let us say P1 to Pn – as in S is P. Each law involves
an ordered extract from the core set. Their totality governs any fully
authentic Sy. This totality may well not include every law which applies to S,:
but it does include every law which is deemed to be relevant to the identity or
identification of Sy, every law which determines whether or not a particular
item I1, I2, … In, is to count or be deemed as an 5 – “as in that Oxford
college – Hartford – who deemed the president’s dog to be a the subject of the
predicate ‘feline.’. Grice next considers not merely things each of which is an
S, but also things each specimen of which is an Sz. It remains an open question
whether or not the type S is to be deemed identical with the analogous or
proportionate type S1. – In any case, identity reduces to general being
(Pegasus = Pegasus if Pegasus is a flying horse). Grice assumes that, as in the
case of S, membership of S, is determined by conformity to a system of such
ordinary – indeed Stone-Age Physical --laws relating to those properties P1,
P2, … Pn which are central to S2. Grice symbolises these properties by the set
of devices Or ... Q.. We now have various possibilities to consider. The first
is that every law which is central to the determination of Sz is a mirror image
or strict counterpart of a law which is central to S,; and that the converse of
this supposition also obtains. To this end, we must assume that the properties
which are central to being an S, are the properties of the devices O, through
Os; and that if a law involving a certain ordered extract from the set P
through P, belongs to the central theory of S to a law involving an exactly
corresponding ordered extract from the set O, through O, belongs to the central
theory of S; and that the same holds in reverse. In that case, we are in the
position to say that there is a perfect proportion or analogy between the
central theories of S, and Sz; in which case, it may also be tempting to say
that the types S, and S, are essentially identical, at a particular time – vide
Grice-Myro Geach-type of time-relative identity. We should recognize that, if
we yield to this temptation, we are not thereby forced to say that Sy and S,
are indistinguishable. They might, for example, be differently related to
perception, only one of them, perhaps, being accessible to physical sight – a
horse, but not horseness. We shall only be forced to allow that essentially, or
theoretically, the types are not really THAT distinct. The possibility just
considered is that of a total perfect (alla Mary Poppins) PROPORTION or analogy
between the central theories of S, and Sa. There is also, however, the
possibility of a merely partial pertect analogy between S, and Sz. That is to
say, part of the central theory of one type, say S, may mirror the whole of the
central theory of Sz, or again may mirror some part of a central theory of Sz.
In such a circumstance, one might be led to say, in one case, that the type S,
is a special case of the type S,; or, in another case, that the types S, and S,
both fall under a common super-type, determined by the limited area of perfect
analogy between the central theories of S, and Sz. Another possibility will be
that no perfect analogy, either total or partial, will hold between the two
central theories. The best that can be found is an imperfect PROPORTION or
analogy which will consist in laws central to one type approximating, to a
certain degree, with the status of being analogues of laws central to the other.
At this stage, Grice proposes a relaxation in the characterization of the
signification of such symbols as 'S!', 'Sz, etc., which till now I have been
regarding as ‘signifying’ or denoting substantial (nominal) types or kinds,
reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or ‘alethic’ sort – Eddington’s wavicles and Grice’s quarks. But
Grice allows for such symbols as being allowed to relate to what he hopes might
be legitimately regarded as an informal precursor of the afore-mentioned
substantial types, as expressing this or that concept of one or other
classificatory or taxonomic sort, concepts which will be deployed in an
unregimented description or explanations as pre-theoretical, if not
pre-categorial. Examples of such unregimented classificatory or taxonomic
concepts might be concepts such as that of an investor, a doctor, a vehicle, a
confidante, and so on. Grice would hope that, in many ways, their general
character or metier might run parallel to that of their more regimented
counterpart. In particular, Grice hopes and expects that the nature of such a
concept as investor, doctor, vehicle, and confidante, would be bound up with
conformity to a certain set of central generalities, like platitudes, truisms,
etc. For an x to be an investor or a doctor or a vehicle or a confidante will
be to perform a metier, that is, to do a sufficient number of the kinds of
things which are typically, even stereotypically, done by an investor, a
doctor, a vehicle, large utility, or a confidante. Grice expects, however, that
the variety of possible forms of generalisation might considerably exceed the
meagre armament which a theoretical enquirer normally permit themselves to
employ. Grice also hopes and expects that the generalities which would be
expressive of the nature of a particular classificatory or taxonomic concept
would be formulable in terms of a limited body of features – Leech’s semantical
features: bachelor = unmarried male – In defence of a dogma -- which would be
central to the concept in question. This material might be sufficient to
provide for the presence, from time to time, of some sense of PROPORTION or
analogy in the universe, at least of imperfect analogy, between such
generalities which aro expressive of distinct classificatory or taxonomic
concepts. When it does occur, such a proportion or analogy might be sufficient
to provide for some unity or uni-vocality of ‘signification’ – thus verifying
Grice’s aequivocality thesis -- in the employment of a single epithet to
‘signify’ even different classificatory concepts. This unity or aequi-vocality
of ‘signification’, in turn, seems toGrice sufficient to justify the idea that,
in such a case, the expression in question is used with a single
‘significatoin,’ lexical meaning, or Fregean sense – to which you may attach as
many implicatures as you wish. Grice concludes his ‘Aristotle on the
multiplicity of being’ with some suggestions about the interpretation of the
concept of proportion or analogy as a possible foundation for the unity of
‘signification’ with two supplementary comments. His first comment is that
there seems to be a good case for supposing that anyone who, like VIO, and the
Lizio before him, did, accepts an account of an analogy- or proportion-based
unity or of signification (MONOSEMY at the dictive level, with a multiplicity
of potential implicatures) should NOT feel free to combine it with a rejection
of the so-called analytic-synthetic distinction, or, in other words, hope for
some defence of it, howeer dogmatic! After all, the alleged analogy- or
proportion-based unity account relies crucially on a connection between the
application of a particular concept and the application of a system of laws, or
some such generalities, which is expressive of that concept. This, in tum,
relies on the idea of a stock of further comential concepts, in terms of which
these laws and generalities are to be formulated, being central to the concept
in case (‘bachelor’ = unmarried male’). But it seems plausible, if not
mandatory, to suppose that such centrality involves a non-contingent connection
between the concept in focus and the concepts which are said to be central to
it, a connection which cannot he admitted by one who denies the
analytic/synthetic distinction, as Quine and his fellow nominalists did – or
Occam, whom Vio hated – for years! So either one does accept the
analytic/synthetic distinction, or one rejects at least this account of
analogy-based or proportion-based unity of ‘signification.’ Grice makes no
attempt here to decide between these alternatives – “but Ocham shall know!”
Grice’s second comment is that material introduced in Grice’s suggested
elaboration of the notion of proportion or analogy, particularly the connection
between concepts and conformity to laws or some such generalities, may serve to
provide a needed explanation and justification of the idea that the
applicability of a single defining formula, couched in terms of the FOCAL ideas
of genus, but also species, and, last but not least, differentia is a
paradeigmatic condition, if not an indispensable condition, for identity or
individuation of ‘signification,’ never mind unity. We might, for a start,
agree to treat a situation in which the applicability of an epithet to an item
I1 rests on a conformity to exactly the same laws or generalities as does its
application to item I2, as being a limiting case of partially perfect analogy.
But a situation in which no such interpretation at all is required may be
treated as a limiting case of a situations in which, though re-interpretation
is required, one such re-interpretation is available which achieves such
partial perfect analogy. As one might say, a law is perfectly analogous with
itself. Another situation, then, in which an epithet or expression E applies to
a range of items I1, I2, … In, solely by virtue of the presence of a single
‘universal,’ and so of a single set of laws, may be legitimately regarded as a
specially exemplary instance of a kind of unity which is required for identity
or individuation of ‘signification.’ Both a proper assessment of Aristotle's
contribution to metaphysics and the analysis of ‘meaning’ or ‘signification,’
and studies in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat
less localised attention to questions about the relation between a ‘universal’
and ‘signification’ than is visible in Grice’s reflections. Grice has it in
mind to raise not the general question whether, despite what he calls the
school of latter-day nominalists, an analysis of ‘signification’ requires some
abstract entity that Ockham denied, such as a ‘universal,’ to which Grice
assumes an affirmative answer, but rather the question in what way the concept
of a ‘universal’ is to be supposed to be relevant to the analysis of
‘signification.’ Consideration of the practices of latter-day lexicographers –
notably Kilgariff, I do not believe in word senses – cf. Wiggins’s reliance on
Grice for a theory of dictionaries --, so far from supporting a charge that, at
least on Grice’s interpretation of him, Aristotle proposes an illegitimate
divorce between the concept of a ‘universal’ and the concept of ‘signification’
suggests that it would be proper to go, alla Henry VIII, a deal further than
did Aristotle himself in championing such a divorce. There will be many
different forms of connection between the varieties of the concept of a
‘universal’ which may be ‘signified’ by an ultimately non-equivocable
expression beyond that countenanced by the tradition of the theory of
definition alla Robinson, and even perhaps beyond the extensions to that theory
envisaged by Aristotle himself. These forms will include some form of
connection like that involved, nor just in Analogy and her sisters – Metaphor,
Simile, Alleory, and Parable – but in metonymy, metophnymy, and synecdoche,
recognised by later grammatical theorists and philosophers of language, within
and without Oxford, and no doubt others as well. It would, Grice suggests, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modern
dictionary – “as I always told Austin that would be ‘Byzantine’!”--, with a
view to constructing an inventory of these various modes of connection. Such an
investigation would, Grice suspects, reveal both that, in a given case, the
invocation of one mode of connection may be sub-ordinate and posterior to the
invocation of another, and also that there is no prescribed order or limitation
of order which such invocations must observe. Grice suspects, also, that it
might emerge that the question whether variations in ‘signification’ are
thought of as not synchronic but diachronic – as in his example of ‘crescere’--
has no bearing on the nature of a uniting connection (His example: when
‘animal’ ceased to ‘signify’ what the Lizio Aristtole meant by it, but ‘a
middle-sized mammal: Urmson: There is an animal in the backyard +> not an
ant, not my aunt. The same form of connection may be available in both cases,
and either case may in turn well be found to correspond with the range of such
different, many and varied, figures of speech which conversational practice may
typically employ, or even intentionally MIS-employ, for the effect of
implicature. Should this conjecture turn out to be correct, the underlying
explanation of its truth might, Grice would guess, run along the following
lines. Allegd rational communication, of the co-operative kind, in pursuit,
that is, of some purpose of helpfulness or benevolence, encounters a boundless,
indeed unpredictable, multitude – indeed multiplicity or plurichrastic, as Owen
has it in his “Aristotle and the snare of ontology”-- of distinct situations.
Perhaps unlike a computer, or like Owen himself, we shall not have, ready made,
any vast array of forms of description and explanation from which to select
what is suitable for a particular conversational occasion. We shall have to
rely on our time-honoured Oxonian rational capacities, particularly those for
imaginative construction and combination, to provide for our needs as they
arise. It would not then be surprising that the operations will reflect, in
this or that way, the character of the capacities on which we rely. Grice
confesses to only the haziest of conception bow such an idea might be worked
out in detail. Which is a long way from the aequi-vocality of ‘being’! Enter
Aequi-vocality. In his fourth Kant lecture Grice confesses to have been so far
in the early stages of an attempt to estimate the prospects of what he names as
an AEQUI-vocality thesis,” – that is, a thesis, or set of theses, which claims
that an expression is UNI-vocal. In ‘Aristotle on the multiplicity of being’
the univocity is veiled under the guise of unification, but the spirit lives
on! References Abbagnano La critica kantiana consiste nel dire che
l’intera psicologia razionale si fonda su di un « paralogisma » cioè su un
errore formale di ragionamento o su un equivoco [H. P. Grice: aequivocality]:
nel senso che assume come oggetto di conoscenza, a cui sia applicabile la
scienza e, spesso, ridotta alla stessa coscienza. Quest’inversione del rapporto
tra A. e coscienza per cui la coscienza, da via d’accesso alla realtà-A., si
trasforma in questa stessa realtà, è egualmente evidente nelle due grandi
correnti della filosofia ottocentesca, l’Idealismo e il Positivismo. Hegel, per
es., considera l’A. come il primo grado dello sviluppo dello Spirito, che è la
coscienza nel suo grado più alto, cioè Auto-coscienza; e la configura come «
Spirito soggettivo », cioè come lo spirito nell’aspetto della sua
individualità. Ed ecco come egli descrive il processo dello Spirito soggettivo:
« Nell'A. si desta la coscienza; la coscienza si pone come ragione che si è
immediatamente destata alla consapevolezza di sè; e la ragione mediante la sua
attività si libera col farsi oggettività, coscienza del suo oggetto» (Enc., $
387). Il primo di questi momenti, cioè il destarsi della coscienza, è l’anima.
Ad essa Hegel riconosce le caratteristiche tradizionali (sostanzialità,
immaterialità), ma in un senso in cui queste caratteristiche possono essere
riferite alla coscienza. « L’A., egli dice, non è immateriale soltanto per sè
ma è l’immaterialità universale della natura, la sua semplice vita ideale. Essa
è la sostanza e quindi il fondamento assoluto di ogni particolarizzamento e
individualizzazione dello spirito, di modo che lo spirito ha nell’A. ogni
materia della sua determinazione e l’A. resta l’idealità identica e prevalente
di questa. Ma in tale determinazione ancora astrapreparare e di fondare una «
scienza » dei fatti psichici che avesse lo stesso rigore delle scienze della
natura. In questa direzione già il termine « A. » appare improprio e viene
spesso sostituito dal termine spirito (v.); e in questo senso Stuart Mill,
dice, per es., che lo spirito (mind) è la «serie delle nostre sensazioni» con
in più « un'infinita possibilità di sentire» (Kant ritenne l’aggettivo «sommo»
EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] giacchè esso può significare sia
supremo (supremum) sia perfetto (conBENE SOMMO summatum). CHIACCHIERA (ted.
Gerede). Secondo Heidegger uno dei modi d’essere dell’uomo nella vita quotidiana
ed anonima (insieme con la curiosità [v.] e l’equivoco [v.]). La C. non è un
termine dispregiativo ma indica un fenomeno positivo che costituisce uno dei
modi (l’inautentico) di comprendere il mondo e di viverci dentro. La C. rompe
il rapporto del linguaggio coi fatti. Sicchè ciò che viene detto acquista un
carattere d’autorità e si implica che «la cosa stia appunto così come si dice »
(Ste questo farsi è la chiarificazione. Scheler ha mostrato l’equivoco di
questo presupposto che in realtà confonde la C. (che è simpatia e
partecipazione emotiva) con il contagio emotivo. Al contrario, nota Scheler,
«la C. è assente tutte le volte che c’è contagio della sofferenza, giacchè
allora la sofferenza non è più quella di un altro ma la mia, ed io credo di potermici
sottrarre evitando il quadro o l’aspetto della sofferenza in generale»
(Sympathie, cap. II, $ 3). Per l’appunto quest’avvertenza fondamentale si è
tenuta presente nel caratterizzare la C. al principio di questo articolo.
UNIVOCO ED EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (gr. suvevupoc, sudvupog; lat.
Univocus, Aequivocus; ingl. Univocal, Equivocal; franc. Univoque, Équivoque;
ted. Eindeutig, Aequivok). Questi due termini hanno avuto definizioni diverse a
seconda che sono stati riferiti all'oggetto o al concetto (o nome). 1.
Aristotele li riferì all'oggetto e intese per univoci (o sinonimi) gli oggetti
che hanno in comune sia il nome sia la definizione del nome: così, ad es., sia
l’uomo che il bue si dicono animali. Chiamò invece equivoci [H. P. Grice: aequivocality]
(od omonimi) gli oggetti che hanno in comune il nome mentre le definizioni
richiamate dal nome sono diverse: in questo senso si chiama animale sia l’uomo
sia un disegno (Cat., I, 1a 1-11). Queste definizioni ricorrono frequentemente
nella scolastica (per es., Pietro Ispano, Summ. Log., 3.01) e si mantengono
anche in logici più recenti (ad es., Jungius, Logica Hamburgensis, 1, 2, 4-9).
2. La logica terministica ritenne «improprio» il riferimento dei due termini
agli oggetti e ritenne che essi si dovessero riferire propriamente soltanto ai
segni e cioè ai concetti o nomi. Da questo punto di vista, le definizioni di
Ockham sono le seguenti. «U. è o la voce o il segno convenzionale che
corrisponde a un solo concetto o, più strettamente, è ciò che si può predicare
di per sè di più cose o è il pronome dimostrativo di una cosa. Equivoco [H. P.
Grice: aequivocality] dall’altro lato è il nome che, significando più cose, 900
non è subordinato a un unico concetto ma è unico segno di più concetti o
intenzioni dell’anima. L’U. può derivare o dal caso, come accade quando il nome
Socrate viene imposto a più uomini, o da una deliberazione quando si impone un
certo nome a certe cose e lo si subordina a un solo concetto e poi per la
similitudine di questo concetto con altri si estende ad altri il nome stesso»
(Summa Log., I, 13). Le definizioni terministiche dei due termini sono quelle
che si danno anche oggi dei termini stessi. Le discussioni medievali sulla
natura dell’univocità avevano nel Medio Evo un’immediata risonanza teologica,
per la disputa tra i sostenitori dell’univocità e quelli dell’analogicità
dell’essere (v. ANALOGIA). Ackrill, J. L. (1963). Aristotle’s Categories and De
Interpretatione. Translated with Notes and Glossary. Clarendon Aristotle
Series, ed. By J. L. Ackrill and Lindsay Hudson. Oxford: Clarendon Press.
Aquino Deinde cum dicit: Quare nec in his etc., concludit ex præmissis
quod nec in his affirmationibus et negationibus, quae utuntur subiecto
aequivoco [H. P. Grice: aequivocality], semper oportet unam esse veram et
aliam falsam, quia scilicet negatio potest aliud negare quam affirmatio
affirmet. nomen potest de pluribus prædicari, sed id quod significatur
per nomen etc.— D: universale dicitur non solum quando nomen potest de pluribus
prædicari, sed illud quod significatur etc. Prima pars convenit cum
editione Piana; sed secunda pars ob omissionem particulæ etiam (quæ
requireretur si prius legendum esset mon solum quando) indicat
lectionem codd. ABC.— Cod. E: universale dicitur quando in unum solum (f.
non solum) nomen potest de pluribus prædicari, sed etiam id quod
significatur etc. Quae lectio videtur favere magis lectioni codd., quam
Pianae. 7) Significabit naturam humanam etc. Ita codd. ACDE. Cod.
B post verba, in hac materia, omittit fere omnia, quae sequuntur, et
habet tantummodo haec verba: et sic eius alia significatio, non erit
univer.sale sed aequivocum ÆQVIVOCVM EQUIVOCO [GRICE : EQUIVOCALITY THESIS]. Quod
lectionis fragmentum satis est ut dicamus lectionem codicis, a quo
:excripsit amanuensis cod. B, fuisse identicam cum lectione aliorum codd.
Porro haec codd. lectio perspicua est, atque respondet immediate
praecedentibus : significat naturam humanam etc. P.: significabit aliud; et
propter hoc non esset universale, sed aequivocum. Forma aliquantulum diversa
est a codd., sensus idem: qui tamen in universale et particulare, sed
res. Et ideo intelligendum est quod universale dicitur quando, non solum
nomen potest de pluribus praedicari, sed id, quod significatur per
nomen, est natam in pluribus inveniri; hoc autem non contingit in
praedictis nominibus: nam hoc nomen Socrates vel Plato significat naturam
humanam secundum quod est in hac materia. Si vero hoc nomen imponatur
alteri homini significabit naturam humanam " in alia materia; et sic eius
erit alia significatio; unde non erit universale, sed aequivocum. 8.
Deinde cum dicit: Necesse est autem enunciare etc., concludit
divisionem enunciationis ὅ. Quia enim semper enunciatur aliquid de aliqua
re; rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam singularia;
necesse est quod quandoque enuncietur aliquid inesse vel non inesse
alicui universalium, quandoque vero alicui singularium. Et est suspensiva
constructio usque huc, et est sensus *: Quoniam autem sunt haec quidem
rerum etc., necesse est enunciare etc. 9. Est autem
considerandum quod de universali aliquid enunciatur quatuor modis. Nam
universale potest uno modo considerari quasi separatum a singularibus, sive per
se * subsistens, ut Plato posuit, sive, secundum sententiam
Aristotelis, ctu. secundum esse quod habet in intelleEt sic potest
ei aliquid attribui dupliciter. Quandoque enim attribuitur ei sic
considerato aliquid, quod pertinet ad solam operationem intellectus, ut
si dicatur quod /homo est praedicabile de multis, sive universale, sive
species '. Huiusdeterminatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana,
quia illud significabit aliud per significabit naturam humanam in
alia materia, declaratur et determinatur. 0) Concludit divisionem
enunciationis. Codd. : concludit ex praedictis (DE ex praemisis)
divisionem enunciationis. Et est melior lectio: nam revera ex praemissis
Ashworth, E. Jennifer and Domenic D’Ettore (2021) Medieval theories of analogy.
The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed), URL =
<https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/analogy-medieval/>
Austin, J. L. (1936). Aγαθόν and Eυδαιμονια in the ethics of Aristotle. Repr.
in Philosophical Papers, 3rd edition, 1979, ed. by J. O. Urmson and G. J.
Warnock, Oxford: Clarendon Press. Baldini Le tre forme di amicizia,
rispettivamente basate su virtù, utilità, piacere, secondo l’Eudemia
intrattengono la relazione asimmetrica che Aristotele chiama πρὸς ἓν, in cui vi
è un significato primario o focal meaning cui gli altri, secondari e derivati,
rimandano[36]: l’amicizia a causa della virtù e fondata sul bene è posta come
πρώτη φιλία, «prima amicizia», da cui le altre dipendono dal punto di vista
definitorio. Quindi «φιλία» non denota tre specie di un unico genere, né è un
termine EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] che denota realtà completamente
diverse; è termine “multivoco” MULTIVOCO [H. P. Grice: multivocal], giacché
l’amicizia si dice in molti modi ma in riferimento a un senso che illumina tutti
gli altri, e a cui gli altri si rapportano necessariamente. Molti critici
ritengono che, siccome l’amicizia “utilitaristica” e quella “edonistica”
possono darsi indipendentemente da quella “virtuosa”, l’idea che esse rimandino
necessariamente a quella “virtuosa” non sarebbe convincente, e proprio per
questo sarebbe poi abbandonata nella Nicomachea. Ma la gerarchizzazione πρὸς ἓν
è anzitutto definitoria: il piacere è un bene apparente (dunque, una
declinazione del bene), Boethius, Univocus – Aequivocus -- De Interpretatione.
Cited by Owen. Post aequivocorum [H. P. Grice: aequivocality] definitionem ad
univocorum terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod
aequivoca definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque termino coniunguntur
sed caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione dicta sunt, in hac
quoque univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum in aequivocis
secundum nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in univocis
secundum nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera
speciebus, aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam
cum hominis genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo
animalia nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis
animal esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id
quod animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo
falsitatis invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem
genere continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et
communi nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune
est animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt
substantiae animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem
univocationis designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut
homo et bos, quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO
DICUNTUR QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS. Bottirolli,
Giovanni. Cange, aequivocus. Omonumod. Glossarium mediae et infimae
latinitatis. Qui eodem nomine appelattur. Capella. Under the first
heading, one inquiries what genus is, what species, difference, accident,
property, definition, the whole, the part, the difference between division and
partition, and what is meant by equivocal, unical, and (to coin a word)
PLURIVOCAL. The equivocal, the univocal, and so to speak the plurivocal. Che
cosa sia equivoco, che cosa univoco, che cosa – per cosi dire – plurivoco.
Capua: voci equivocose. Carlini Una stessa cosa potrebbe essere e non
essere soltanto nel caso di un EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality],
qualora, ad es., quel che noi chiamiamo uomo, altri lo chiamassero
non-uomo. Quel che è in questione non è già se lo stesso possa insieme
essere e non essere uomo di nome, ma di fatto. Se poi uomo significa lo
stesso che non-uomo ('), è chiaro che anche esser-uomo sarà lo stesso
che non-esser-uomo, per cui tra essere e non esser uomo, essendo
l’identica cosa, non ci sarebbe nessuna differenza. Questo appunto vuol
dire esser l’identica cosa; come chi dicesse abito e vestito : chè il
concetto è unico. Se fosse unico, esser-uomo e non-esser-uomo
significherebbero lo stesso. Ma 8’era mostrato che il loro significato è
diverso. Se, dunque, si deve poter dire qualcosa di vero, bisogna
necessariamente che, chi dice di uno che è uomo, intenda dire che è un
animale bipede: questo era, infatti, ciò che la parola uomo significava. E se
questo è necessario, non è possibile che quello stesso non sia un animale
bipede: chè questo appunto vuol dire che una cosa è di necessi tà: esser
impossibile che non sia. Non si può dare, quindi, il caso che sia vero
insieme dire che uno stesso è uomo e non è uomo. Il discorso
vale anche per il non-esser-uomo. L’esser-uomo esprime un’altra cosa dal
non-esser-uomo, come del resto anche l’esser-bianco è diverso dall’esser-uomo:
anzi, la opposizione tra i primi termini è anche maggiore, esprimendo
essi una cosa del tutto diversa. E se qualcuno ci volesse sostenere che
bianco e uomo significano una stessa e mede Chiarisce il par.
precedente, dove aminette che una cosa può essere e non essere la stessa
soltanto per un EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (il testo ha omonimia,
usato qui, come la sinonimia della 1. precedente, in senso alquanto
diverso da quello stabilito in nota a lib. I. 6, 5: qui si bada se uno
intende con la stessa parola indicare concetti opposti, oppure lo stesso
concetto con parole diverse). Se l'avversario vuol dare alla parola
«uomo lo stesso senso di « non-uomo , deve anche identificare il
fatto e il concetto di «esser uomo con quello opposto di « non-esser-uomo
: e venir meno, quindi, al patto (cfr. 11) di non dare a una stessa
parola significati diversi in confronto alle cose, sima ‘cosa, noi
ripeteremo quel che abbiam detto prima: che allora tutte le cose, e non
soltanto gli opposti, fanno una cosa sola ('). E CESAROTTI Si potrebbero
citare a riscontro numerosi passi di Cesarotti, tra cui una nota osservazione
alla r1 Filippica di Demostene: noi non possiamo dar un fondato giudizio
dell'esatto valore dei vocaboli, e delle frasi d'una lingua morta, né dello
stile de’ suoi scrittori rispetto alla locuzione. Su questo articolo noi siamo
ugualmente soggetti a prender EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
nei termini proprj e nei figurati. I Greci e i Latini consapevoli dello stemma
genealogico delle parole, e del loro senso primitivo, o accessorio, potevano
scorger un'ombra d' immagine lontana, un'allusione occulta, un cenno indiretto
in molti e molti vocaboli che a noi non presentano che un senso schietto ed
ignudo, senza veruna bellezza accessoria (C., 1807 158-9). Un lungo passo di
Rochefort, in cui è compresa la nostra citazione, è CICERONE Se poi sarà di già
stancala F attenzione dell’ uditore, noi cominceremo da qualche cosa, che
muover possa il riso, come sarebbe o da un apologo, o da una favola, o da
un contraffacimento, o da una storta interpretazione, o da una inversion
di parole, o da un equivoco, o da un indovinello, o da uno scherzo, o da una
giulleria, o da una esagerazione, o da un acconciamento e mutamento di
lettere; e inoltre promovendo aspettazione, recando una similitudine, una
novità, un fallo accaduto, un verso; o approfittandoci ad una
interpellazione, ad un sorriso di alcuno; o promettendo di lasciar da parte
molte cose, che avevamo in animo di dire; e di non voler parlare in
quella forma, in cui sogliono gli altri, con esporre brevemente in questo
caso e il metodo altrui e il nostro. CILIBERTO .
Crede con gli ordini e i costumi di Roma antica di poter rifare quella
grandezza e ritemprare i suoi tempi, e in molte proposte e in molte sentenze
senti le vestigia di quell'antica sapienza. Da Roma gli viene anche la nobiltà
dell'ispirazione e una certa elevatezza morale. Talora ti pare un romano
avvolto nel pallio, in quella sua gravità; ma guardalo bene, e ci troverai il
borghese del Risorgimento, con quel suo risolino equivoco {H. P. Grice:
aequi-vocality thesis]. Code, A. D. (1986). Aristotle on essence. In Grandy and
Warner, Philosophical Grounds of Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford:
Clarendon Press. CONTI Cercherò prima ne’testi de’Filoſofi stessi il senso, che
naturalmente preſeniano, e dove sia questo oscuro, ed equivoco [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis], ricorrerà all'in terpretazione o di Cicerone, o di
Plutarco, o di Sefto Empirico, o di Laerzio Viſle Cicerone molti anni prima del
Crifianeſimo, e Plutar co viffe a Roma ſotto Adriano, o Trajano, dopo d'aver
ſtudiato in Egitto forro Amonio, diſcepolo di Potamone, e del quale egli b 2
par (a ) Pachimero in Suida, Vedi Fabrizio Bibliot. art, Proclo. e mo,. (12 )
parla nella vita di Temiſtocle ed altrove. L Il secondo pos¬sibile EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequi-vocality thesis] concerne la nozione stessa di corpo. Contra¬
riamente a quello che ci attenderemmo in relazione a una nozione moderna di
corpo, per gli stoici erano "corpi" an¬ che le qualità, in quanto
venivano considerate come materia in un certo stato. Le proprietà di un certo
individuo costi¬ tuiscono stati o modi del suo essere e, per la loro esistenza,
dipendono dall'esistenza di questo individuo. Se l'individuo esiste, le sue
proprietà sono appunto disposizioni esistenti di materia (Rist). Si profila, a
questo punto, una ontologia che pone al suo centro la nozione di
"particolare": quest'ultimo viene carat¬ terizzato come un oggetto
materiale, che ha una forma defi¬ nita come condizione necessaria e sufficiente
della sua esi¬ stenza. La forma, del resto, è -- l'elemento
Interpretazione secondo il modo enigmatico ~l et t e r a l e n o n se n
so sen~ so errato per omonlmia per equivoco errate scambio assunzioni di
prospettiva di credenza 2.3 L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLAR.I 43
Vediamo ora alcuni racconti oracolari in cui sono esem¬ plificate queste
modalità di errore. L'incapacità di assegnare un senso al testo profetico si ha
in vari racconti nei quali vengono utilizzati meccanismi re¬ torici, tra cui
alcuni di tipo metaforico. È naturale che, quando il veicolo metaforico viene
interpretato "letteral¬ mente", si ottenga una assurdità sul piano
del senso, a me¬ no che non si immagini un mondo possibile, diverso da quello
reale, in cui i muli possano diventare re dei Medi e gli araldi siano dipinti
di rosso. Il consultante, che prende in considerazione soltanto il mondo reale,
si trova in difficoltà ad assegnare un senso e una denotazione a testi
siffatti. Ma vediamo che cosa succede nel primo di questi racconti. È Erodoto a
narrarci la storia degli abitanti deli'isola di Sifno, i quali, essendo giunti
a un notevole grado di ricchez¬ za con le loro miniere d'oro e d'argento,
decisero di consul¬ tare l'oracolo di Delfi per sapere se avrebbero potuto con¬
servare a lungo la loro prosperità. La Pizia rispose: "Ma quando, a Sifno,
il pritaneo sarà bianco e bianco il bordo della piazza pubblica, allora c'è
bisogno di un uomo accor¬ to per guardarsi dall'agguato di legno e dall'araldo
rosso" (Herod., Hist., III, 57). La storia continua narrando del¬ l'arrivo
di una nave dei Sami, della loro ambasceria per chiedere denaro e del
saccheggio che questi ultimi fanno dell'isola dei Sifni. Erodoto sottolinea
l'incapacità manifestata dai Sifni di dare un senso al testo ("l Sifni non
furono capaci di com¬ prendere l'oracolo"); per loro il testo, e in
particolare, si presume, le espressioni "agguato di legno" e
"araldo ros¬ so", sono prive di senso, perché appunto essi si fermano
a un livello letterale di interpretazione. In realtà il dio gioca con vari
meccanismi tropici: innan¬ zitutto con una doppia enallage1 1 (è il legno [ =
nave] che anticamente è rosso, come spiega Erodoto, ed è l'araldo [ = gli
ambasciatori] che organizza un agguato), complican¬ do poi il testo con
meccanismi metonimici (legno per nave, il singolare araldo per il plurale
ambasciatori). Un secondo esempio di mancata comprensione si trova in un
episodio di quel lungo e complesso "romanzo oracolare" 2 . LA
DIVINAZIONE GRECA t·hc l·:rodotodedicaaCreso,quandoquest'ultimochiedeal¬ l '
oracolo di Delfi se la sua monarchia sarebbe durata a lun¬ o . La Pizia
risponde: "Quando un mulo sarà re dei Medi, allora, Lidio dai piedi delicati,
fuggi lungo l'Ermo sassoso, non indugiare e non temere di essere vile"
(Herod., Hist., l, 55). Anche in questo caso, l'interpretazione che viene data
alla profezia sceglie il senso letterale: Creso ritiene, di con¬ seguenza,
impossibile che venga a verificarsi uno stato di cose che soddisfi alla
descrizione della frase "un mulo sarà re dei Medi"; la conclusione
che egli trae da questa impossi¬ bilità è che sia altrettanto impossibile che
il suo regno abbia una fine. Sarà poi il dio stesso a spiegare al re il suo
gioco metafo¬ rico, quando ormai i fatti si saranno compiuti e Creso sarà
caduto sotto la dominazione dei Persiani . Il "mulo" è, in ef¬ fetti,
Ciro, e il passaggio è mediato dalla proprietà "sangue misto", che è
condivisa sia dal termine metaforizzante sia dal termine metaforizzato: ·sangue
misto• / Tanto maggiore è la cecità di Creso se si pensa che l'ele¬ mento
comune è doppiamente esemplificato in Ciro, in quanto figlio "di madre
nobile e di padre di oscuro lignag¬ gio" e "di madre meda e di padre
persiano", come il testo di Erodoto non manca di sottolineare. Vale la
pena di rilevare che l'interpretazione del senso fi¬ gurato è un'operazione
realmente più difficile di quello che si potrebbe immaginare, fatto che
giustifica in qualche ma¬ niera gli insuccessi dei consultanti. Essa è legata a
cono¬ scenze enciclopediche locali, oltre che ai meccanismi retori¬ ci che su
quelle conoscenze si applicano. Ciò è tanto più ve¬ ro se si considera che è
impossibile anche per il lettore mo¬ derno fornire l'interpretazione del testo
profetico quando il testo letterario non ci informa sulle relative porzioni di
enciclopedia. Ciò avviene, a esempio, nel racconto oracolare di Arcesilao
(Herod., Hist., IV, 163-164) in cui, accanto a scambi metaforici tra
"anfore" e "uomini", tra "torri" e
"forni" che vengono spiegati dal prosieguo della narrazio¬ ne,
compare l'espressione "il tuo più bel toro" che rimane inspiegata ed
è anche per noi incomprensibile. Vediamo ora il caso in cui il testo appare
interpretabile secondo un percorso di senso letterale, in cui cioè sia rin¬
tracciabile un corso di eventi corrispondente a esso, senza però essere quello
inteso dalla profezia. Consideriamo in particolare il caso in cui l'errore
interpretativo sia dovuto a omonimia. Questo meccanismo, accompagnato dal
costante frain¬ tendimento, caratterizza l'intero romanzo oracolare di Cambise.
Si tratta di una storia in cui i vari segni si collega¬ no tra di loro in una
catena di rimandi interni. Questa storia ha inizio con un sogno: Smerdi
(fratello di Cambise) era già tornato in patria (la Persia) quando Cambise ebbe
in sogno questa visione: gli parve che un messo, giunto dalla Persia, gli
annunciasse che Smerdi, seduto sul trono regale, toccava con la testa il cielo.
Temendo perciò che il fratello meditasse di ucciderlo per impadronirsi del
regno, mandò in Persia Prexaspe, che gli era fedelissimo fra tutti i Per¬
siani, a uccidere Smerdi. (Herod., Hist., III, 30) Dopo parecchi paragrafi, in
cui la storia continua narran¬ do le stravaganze e le crudeltà di Cambise, ci
viene raccon¬ tata la ribellione in Persia dei due fratelli Magi, uno dei
quali, che si chiamava anch'esso Smerdi, era stato collocato sul trono. Quando
Cambise viene a conoscenza di questo fatto, comprende il vero senso del sogno.
Ma la storia non finisce qui: Dopo che ebbe pianto e si fu afflitto di tanta
sciagura, Cambise balzò a cavallo per muovere al più presto verso Susa contro
il Mago; ma, mentre saliva in arcione, gli cadde il puntate del fo¬ dero della
spada, che rimasta nuda lo ferì alla coscia. Colpito così nello stesso punto in
cui aveva trafitto il dio egizio Api, il 2. LA DIVINAZIONE GRECA fl\
iudicando mortale la sua ferita, domandò ancora come si chiarnassc la città
dove si trovavano e gli risposero che si chia¬ rnava Ecbatana. Ora, molto tempo
addietro, a lui che l'aveva consultato, l'oracolo di Buto aveva risposto che
sarebbe morto ad Ecbatana ed egli aveva interpretato che sarebbe morto, vec¬
chio, ad Ecbatana di Media, dove aveva tutti i suoi beni, men¬ tre l'oracolo
aveva inteso di indicare Ecbatana di Siria. Pertan¬ to Cambise, come ebbe
saputo il nome della città, sotto il dupli¬ ce colpo della rivolta del Mago e
della ferita, rinsavì e, com¬ prendendo finalmente il divino responso, esclamò:
"Qui è desti¬ no che muoia Cambise, figlio di Ciro". (Herod., Hist.,
III, 64) La rivolta del Mago e la ferita sono, più che avvenimenti, dei segni,
in quanto permettono a Cambise di accedere alla conoscenza, di comprendere,
finalmente senza più ambigui¬ tà, l'oracolo, di non rimanere più prigioniero
dei giochi di parole: la rivolta che gli fa capire la differenza tra Smerdi suo
fratello e Smerdi Mago; la ferita mortale, la differenza tra Ecbatana in Media
ed Ecbatana di Siria. Infine c'è l'ulteriore caso di errata interpretazione a
cau¬ sa di un equivoco, non strettamente linguistico, e che può essere di varia
natura. L'equivoco più famoso di tutta la letteratura oracolare greca è
senz'altro quello di cui cade vittima Edipo. Come noto, durante un banchetto
Edipo viene insospettito dalle insinuazioni fatte da un convitato circa la sua
paternità e decide allora di interrogare il dio della sapienza, il quale gli
predice che ucciderà il padre e che si congiungerà con la ma¬ dre (Soph.,
Oedipus tyrannus, 787-798). L'equivoco riguar¬ da le assunzioni di crede...zza:
Edipo non sa che i suoi veri genitori sono Laio, re di Tebe, e Giocasta, ma
crede che sia¬ no Polibo, re di Corinto, e Merope; per questo, al fine di
stornare gli avvenimenti predetti dall'oracolo, si allontana da Corinto per
andare in direzione di Tebe, e compie, così, inconsapevolmente, proprio il
destino che gli è stato annun¬ ciato. Altre volte l'equivoco riguarda lo
sca1nbio diprospettiva. Il caso emblematico è quello di Creso che manda a
consul¬ tare congiuntamente l'oracolo di Delfi e quello di Anfiarao
L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLARJ 47 per sapere se dovesse fare guerra
ai Persiani. I due oraco¬ li, concordemente, predicono che "se avesse
mosso contro i Persiani, avrebbe distrutto un grande impero" (Herod., Hist.,
l, 53). Creso interpreta Contri, L’equivoco di Croce. COSTA Perciò a
distinguerle è sovente bisogno di preineltere all’espressione ‘AMAVA’ – latino:
AMABA/AMABAT -- il nome o il pronome. Giova spesso alla CHIAREZZA, e
segnatamente nell’espressione complessa o composita, il ben distinguere le
persone e le cose, delle quali si parla (il topico). E perciò sta bene talvolta
il *ripetere* il nome sostantivo per non confondere l’una coll'altra.
Imperciocchè, i pronomi e i relativi sogliono spesso essere cagione di EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] – confusione – cf. avoid ambiguity, be
perspicuous [sic], the imperative of conversational clarity. E questo
interviene specialmente, quando nella proposizione antecedente sono più nomi
sustantivi di un medesimo genere e numero, che si possono accordare coi
relativi delle susseguenti. Perciò, conviene tal volta o giovarsi di un
sinonimo onde porre in luogo di alcun nome mascolino un femminino. O inulare il
numero del più in quello del meno. O viceversa. -- Recbiamone esempi. Alcuni
molli graziosi si generano in virtù della metafora. Avendo Lodovico Sforza duca
di Milano eletta per sua impresa una spazzetta, con che voleva segare se essere
disposto a cacciare dall'Italia gli oltremontani, domanda alcuni ambasciatori fiorentini,
che loro ne paresse. Quelli risposero. Bene ce ne pare, salvochè molle volle
avviene che chi spazza tira la polvere sopra di sè. Più grazioso ė il motto,
quando ad alcuno, che metaforicamente abbia parlato, si risponde cosa
inaspettata continuando la metafora stessa. Tale si fu detto il Cosimo de'
Medici, il quale a' Fiorentini ſuoruscili, che gli mandarono a dire che la
gallina cova, rispose. Male potrà covare fuori del nido. Anche il paragonare
cose vili e piccole a cose grandi è spesso cagione di ridere, come in questi
versi del Berni: E prima, iodanzi tutto, è da sapere che l’orinale è a quel
modo tondo, Acciocchè possa più cose tenere, E falto proprio come è falto il
mondo. Dobbiamo in questa maniera della facezia guardarci dal fare sovvenire il
compagno conversazionale di cose laide e stomachevoli, affiochè la piacevolezza
non degeneri in buffoneria: lo che sovente accade a coloro, che non sono
piacevoli per naturale disposizione. Molti molti ridevoli si formano per via di
iperbole [“Every nice girl loves a sailor”] accrescendo o diminuendo alcuna
cosa. Diminui ed accrebbe a un tempo le cose Cicerone parlando giocosamente di
suo fratello, che essendo di piccola slatura aveva cinto il fianco di una
spada' smisurata. Chi ha, disse, cosi legato mio fratello a quella spada?
Dall’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] procede spesso i motti
freddi ed insulsi, ma spesse volte ancora gli arguli. Argulo parmi il seguente
in biasimo di una donna, che fosse di molli. Ella è donna d'assai: il qual
molio potrebbe ancora essere usato per lodare alcuna femmina prudente e buona.
Molla venustà è in que’ delli, che invece di esprimere due cose ne esprimono
una sola, per la quale l'altra s'intende (IMPLICATURA, SOTTITESSO). Assai
leggiadro è questo in cui si favella di un'amazzone dormiente, recato ad
un esempio da Demetrio Falereo: in terra aveva posto l'arco, piena era la
faretr, e sotto il capo aveva lo scud: il cinto esse non isciolgono mai.
Similmente è grazioso il nominare con buone parole le cose non buone, come fece
lo Scipione, secondo che narra M. Tullio, con quel centurione, che non si era
trovato al conflitto di Paolo Emilio contro Annibale. Il centurione scusasi di
sua negligenza col dire. Io sono rimasto agli alloggiamenti per farli sicuri;
perchè, o Scipione, vuoi dunque tormi la civiltà? Cui rispose Scipione. Perchè
non amo gl;uomini troppo diligenti. Sono assai argute quelle risposte, per le
quali si DEDUCE da una medesima cosa il contrario di quello che altri deduceva.
Appio Claudio dice a Scipione. Lo maraviglio che un uomo ďalto affare, quale tu
sei, ignori il nome di tante persone. Non maravigliare, rispose Scipione,
perocchè io non sono mai 69 blato sollecito d’imparare a conoscer molti, ma a
far si, che molti conoscano me. Per egual modo Parnone rispose a colui che
chiamava sapientissimo il tempo Costanzi, L’equivoco della filosofia
cristiana. CROCE, Di un equivoco concetto storico. Dizionario
etimologico. Equivoco: b. Lat. Aequivocus comp. Da temi di aequ-us uguale,
simile e di VOX = VOCs-s voce vocabolo, ond’anche VOC-are chiamare (v. Voce).
Che puo intendersi o interpretaris in piu modi e dar lugo ad errore, altrim.
Ambiguo, dubbioso, incerto. Nel linguaggio delle scuole dicesi di vocabolo,
definizione e simili, e vale Che e comue a piu cose o concetti, ma solo nella
parola. Come some sost. Propriamente significa lo scambiare o tagliare un nome
o una voce per un’altra; ma si dice anche di sbaglio che altri prenda,
ingannato dalla somiglianza. Deriv. Equivocare, onde equivocazione, equivocamente.
Duni ſoſtenere la sognata monarchia di Romolo caddero in tun'altro EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequi-vocality thesis] nell'apprendere l'espressione di Pomponio di
ferre legem ad populum in fente D2 d'ef d'eſſerſi comandate le leggi da Romolo
Duso Ercole, Equivocazione. Evola, L’equivoco dell’immanenza. Fasso
Croce, Filosofia della pratica. Economica ed etica, Tarantino, con una nota al
testo di Sasso, Napoli, Bibliopolis. Contraddittorio è altresì il concetto di
un codice eterno, di una legislazione-limite o modello, di un diritto
universale, razionale o naturale, o come altro lo si è venuto variamente
intitolando. Il diritto naturale, la legislazione universale, il codice eterno,
che pretende fissare il transeunte, urta contro il principio della mutevolezza
delle leggi, che è conseguenza necessaria del carattere contingente e storico
del loro contenuto. Se al diritto naturale si lasciasse fare quel che esso
annunzia, se Dio permettesse che gli affari della Realtà fossero amministrati
secondo le astratte idee degli scrittori e dei professori, si vedrebbe, con la
formazione e applicazione del Codice eterno, arrestarsi di colpo lo
svolgimento, concludersi la Storia, morire la vita, disfarsi la realtà. Sulla
presa esplicita di distanza di F. da Croce, cfr. Società, legge e ragione. Ho
continuato a ripetere la stessa cosa. Il diritto nasce dalla natura umana, la
quale è natura storica e natura sociale. Ho rifiutato dapprima, sotto la
suggestione dell'anti-gius-naturalismo del tempo in cui ero cresciuto, di
chiamare naturale un siffatto diritto. Più tardi, dopo avere approfondito la
conoscenza storica del gius-naturalismo ed essermi meglio chiarito la parte che
esso ha avuto nella difesa della libertà contro l'assolutismo politico, mi sono
deciso a designare con quell’AGGETTIVO in realtà EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] il diritto che la ragione trova nella natura della
società. Laddove, invece, si è riscontrata coincidenza cronologica, si è
preferito seguire l'ordine alfabetico. Fazzini Per esempio, il dizionario
etimologico del Pianigiani afferma che il fine della Massoneria è il
perfezionamento dell'umanità; e non soltanto molti profani ma anche molti
massoni accettano questa seconda definizione. A prima vista può sembrare che
perfezionamento dell'uomo e perfezionamento dell'umanità significhino la stessa
cosa; di fatto si riferiscono a due, concetti profondamente diversi, e
l'apparente sinonimia GENERA UN EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
nasconde una incomprensione. Altri adopera l'espressione: perfezionamento degli
uomini, anche essa equivoca. Ora, evidentemente, non è possibile sentenziare
quale sia l'interpretazione giusta, perché ogni massone può dichiarare giusta
quella che si confà ai suoi gusti, e magari può compiacersi dell'equivoco. Se
però si vuole determinare quale sia, storicamente e tradizionalmente, la
interpretazione corretta e conforme al simbolismo muratorio, la questione
cambia aspetto e non è più questione di gusti. Il manoscritto rinvenuto dal
Locke nella Biblioteca Bodleyana e pubblicato solo nel 1748 e che è attribuito
alla mano di Enrico VI di Inghilterra, definisce la Massoneria come «la
conoscenza della natura e la comprensione delle forze che sono in essa»; ed
enuncia espressamente l'esistenza di un legame tra la Massoneria e LA SCUOLA
ITALA, perché afferma che Pitagora, un greco, viaggiò per istruirsi in Egitto,
FERRANDO . Di quale porta si tratti, non si sa. I testi non hanno alcuna
didascalia per questa scena; si capisce, tuttavia, che essa si svolge presso
una porta di Roma. La plebe: Coriolano l’ha chiamata così prima. “...
with precepts that would make invincible...”: il “would” è palesemente riferito
alle intenzioni della madre nel dare al figlio i precetti; il che giustifica,
nella traduzione, il “dovevano”. “Ti ricordi?” non è nel testo. Il testo ha
“... with one / that is umbruised”,“... con uno che non è contuso”, e prosegue
la metafora del corpo (di Cominio) sopraffatto (“too full”) dalle fatiche della
guerra. Il testo ha “Ora che abbiam mostrato il nostro potere” (“Now we have
shown our power”). “Are you mankind?”. C’è chi ha creduto di vedere in questa
battuta di Sicinio UNA SOTTILE INTENZIONE DI EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis], perché la frase significherebbe anche “Siete matte?”.
Ma il senso di “matto” in “mankind” non si trova in alcun testo; e del resto la
risposta di Volumnia sarebbe diversa, perché la donna avrebbe capito
l’allusione. Giunone è il simbolo dell’ira femminile vendicativa. Prese parte
alla sommossa degli dèi contro lo stesso suo marito, Zeus (cfr. VIRGILIO (si
veda), “Eneide”: “saeve memorem Junonis ob iram”). “Strange insurrections”:
“strange” qui ha il valore di “abnormal”, “unknown”, “unfamiliar”. “I have
deserved no better entertainement / in being Coriolanus”: “Non m’aspettavo
miglior trattamento, essendo Coriolano”; ma mi pare grammaticalmente errata (“I
would have...” sarebbe stato d’obbligo) e incongrua di senso (il servo non sa
di trovarsi di fronte a Coriolano). “Under the canopy”: “canopy” è il baldacchino
sospeso su un trono, un letto, un altare, tradizionale segno di regalità; ma in
senso figurato vale “cielo”, “firmamento” (il baldacchino del cielo).
Coriolano, giocando sul doppio senso, si attribuisce la regalità. Che cosa sia
questa città, nella mente di Coriolano, è incerto; forse egli allude all’esilio
o al campo di battaglia Franchini, Unicita della dialettica GAFFIOT.
Aequivocatio. Equivoque.: BOET PORPHYR 1 aequivoce avec quivoque Boet. Porphyr
2. Aequivocus, a um aequus voco, equivoce, a double sens, CAPEL 4 339 GAGLIARDI
non potevano: cflere Avari, perche non avevano mo-> do da cumulare i dove
che arricchiti poffono averlo. Sem. Mà come potrà avanzare? dicendogli, che
faute, che avesse il pa. ren rentado, averebbe goduto, e sarebbe
ftato allegramente, e questo non si può tare da quelli, che vogliono
cumula Meo. VOI NON CAPICE IL PARLAR EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] DELL’AVARIZIA; ella non già intende il godere, e stare
allegramente dispendiofo, ma bensì quello di cumulare, creduto da efla, e suoi
seguaci piacere, e contento maggiore di tutti gli alori"; è ben vero però,
che in questi cali rimane ella fovente delusa ; posciache i giovani dislipano
tanto in tali occalioni, che bene spesso si pente l’A. varizia di esservisi ingerita.
Semi Com'entra la Bugia ne'matri. monj? Mec. In quanti se ne fanno, senza
le direzioni della Prudenza essa vuole-ingerirsi, e per un verso; d per Palero
ci vuole avere in questi la sua parte. 7 Sem. Si dice però communemente, che
la Bugia abbia le gambe corte, onde fi fcoprirà, e non potrà perciò fare
breccia. diri Mele 1 Mec. Non è così perche non opera già sola. Se
Amore per esempio trarre. rà un parentado, essa pronta vi accorre, e si
affatica tanto per fare apparire GALIMBERTI Ma il corpo, per G., è portatore di
un messaggio ambivalente (non equivoco, ci tiene a precisare), secondo il quale
mostra di essere questo, ma anche quello. GENTILE L’equivoco Geach, P. T.
Aquinas on esse. The Aristotelian Society. GHEZZI teoria che la regge ed
è proprio questa la conclusione a cui giunge Geiger. La differenza appare
minima, ma non irrilevante e tutta impostata sul piano del discorso svolto e
sui tempi cui si riferisce l’affermazione (prima o dopo la verifica empirica).
Del resto, il tema fu affrontato in senso generale anche da Heisenberg,
riguardo alla costruzione di teorie attraverso l’accoppiamento di simboli a
fenomeni: Il procedimento della scienza naturale è raffigurato come
l’applicazione di simboli a fenomeni. I simboli possono, come in matematica,
essere combinati secondo certe regole, in tal modo le affermazioni sui fenomeni
possono essere rappresentate da combinazioni di simboli. Perciò una
combinazione di simboli in disaccordo con le regole non è falsa ma priva di
significato. L’ovvia difficoltà di questo ragionamento è la mancanza di un
criterio ge- nerale che indichi quando una proposizione debba essere
considerata priva di significato. Una chiara decisione è possibile soltanto
quando la proposizione appartiene ad un sistema chiuso di concetti e di
assiomi, il che nello sviluppo delle scienze naturali costituisce piuttosto
l’eccezione che la regola. L’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis],
dipendente sia dalla difficoltà di definizione dei concetti, in quanto legati
alle teorie di cui sono figli, sia dall’impossibilità di verifica empirica
degli assiomi su cui si fondano le teorie (concetti ed assiomi non chiusi), non
può stupire. Infatti, come afferma Foucault, le parole simboli e le cose
fenomeni non coincidono dal crollo della Torre di Babele in poi: Nella sua
forma originaria quando fu dato agli uomini da Dio stesso, il linguaggio è un
segno delle cose assolutamente certo e trasparente poiché assomiglia ad esse. I
nomi erano deposti su ciò che indicavano, come la forza è scritta nel corpo del
leone, la regalità nello sguardo dell’aquila, come l’influsso dei pianeti è
stampato sulla fronte degli uomini: mediante la forma della similitudine. Tale
GIAMETTA . Binni sull'"amore del concreto" che nutrì tutta la ricerca
desanetisiana e che problematizzò i suoi rapporti con l'hegelismo e di Getto
sulla Storia, "in cui la letteratura era studiata nel suo autonomo valore
e insieme nel suo necessario legame con tutta la vita e la cultura. Infine,
presentando una importante antologia di scritti desanctisiani, Contini
dichiara, a nome di un'intera generazione di studiosi, l'uscita dall’ “equivoco
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] formalistico” della riduzione crociana di
D. e la necessità di tentare finalmente una comprensione filologica dei testi desanctisiani,
con tutta la loro problematicità anche irrisolta. Ma lo spostamento ideologico
dell'intero dibattito critico mosse dalla pubblicazione dei Quaderni di Gramsci
(Letteratura e vita nazionale, Torino) e dalla sua celebre affermazione che il
tipo di critica letteraria proprio della filosofia della prassi è offerto da
Sanctis. Da qui appunto si partì per un'ampia verifica dell'"impegno"
di D., del carattere militante della sua critica, dei "saldi convincimenti
morali e politici" che, secondo Granisci, la sostanziavano: era una
verifica, evidentemente, molto correlata al bisogno della cultura d'incidere
sul presente storico, dopo e contro il "disimpegno" teorizzato GIGLI
Voci di più Significati In ogni Lingua esistono delle Voci aventi più
Significati; come in Italiano «essere, avere, fure, ancora, per ec.». Potendo
facilmente derivarne EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
Confusione, deve ciò ritenersi •difetto notabile di Lingua - Quindi il
Linguaggio deve a ciascuna Voce assegnare un solo Valore, o per lo meno
precisare in quali circostanze una Voce à uno piuttosto che un altro Valore.
III.* OssevazIonE Espressioni Sentimentali 229. L'Uomo vivamente
penetrato e soprafatto quasi da qualche forte Sensazione Passione o
Sentimento qualunque, è molte volte obbligato ad esternare la Situazione
dell'animo suo. Tal Esternazione generalmente succede col mezzo di Suoni
Gutturali prolungati, e aventi l'impronta di ciò che l'Anima sente: E questi
Suoni son quelli, che formano le da noi chiamate Espressioni Sentimen-cali
-Quindi il Linguaggio avrà Grandy, R. E. and R. O. Warner (1986). Philosophical
grounds of rationality: intentions, categories, ends. Oxford: Clarendon.
Grice, H. P. (1968). Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning,
Foundations of Language. Repr. in WoW. Grice, H. P. (1969). ‘Vacuous Names’, in
Donald Davidson and Jaako Hintikka, Words and objections: essays in the work of
W. V. O. Quine. Reidel: Dordrecht. Grice, H. P. (1975). Method in
philosophical psychology: from the banal to the bizarre. Presidential address.
Proceedings and addresses of the American Philosophical Association, repr. In
The Conception of Value, Oxford, Clarendon. Grice, H. P. (1981).
Presupposition and conversational implicature, in Peter Cole, Radical
Pragmatics. New York and London: Academic Press. Repr. In WoW. Grice, H. P.
(1986). Repy to Richards, in Grandy and Warner, Philosophical Grounds of
Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press.
Grice, H. P. (1988). Aristotle on the multiplicity of being. Pacific
Philosophical Quarterly. Grice, H. P. (1989). Studies in the way of
words. Cambridge, Mass., and London: Harvard University Press. Grice, H. P.
(2001). Aspects of reason. Oxford: Clarendon Press. Grice, H. P. and P. F.
Strawson (c. 1950). Seminar papers on Meaning. The H. P. Grice Papers, Bancroft
Library. Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears (1957).
Metaphysics, in D. F. Pears, The nature of metaphysics, London: Macmillan. Hardie,
F. (1950). Aristotle’s moral theory. Oxford: Clarendon Press. MAIERU Gli
Elenchi, commentati a Costantinopoli da Michele di Efeso, tradotti e commentati
da Giacomo Veneto, rappresentano in Occidente il contributo di Aristotele e
della tradizione greca e bizantina mediata dal Chierico Giacomo alla
chiarificazione dei problemi che traggono la loro origine dall'uso equivoco
EQUIVOCO GRICE delle parole nel discorso. Essi sono il primo dei testi nuovi di
Aristotele ad entrare in Occidente, e innanzi tutto IN ITALIA, per poi passare
in Francia, dove e già in atto lo sviluppo delle dottrine logico-linguistiche,
e quindi nel resto d’Europa. Lungo tutto questo arco, da un lato l’analisi
delle parti del discorso proposto dalle grammatiche di Donato e di Prisciano,
dall’altro l'indagine sui termini di cui si compone l’enunciato, quale è nel De
interpretatione e nei commenti boeziani ad esso, contribuirono MASI, G.
L’uni-equivocita dell’essere in Aristotele. Minnio-Paulello. Aristoteles
latinus. MORSELLI Anfibolia: designa l'EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality
thesis] di senso prodotto dall'uso di termini forniti di doppio
significato, oppure di una speciale costruzione sintattica d'uua frase;
dal greco A;isp£-PoAog, elio va da due parti, dubbio, da cui anfibologia
parlare clic può prendersi in duo significati anche opposti, es. : aio te
Hannibalen vincere posse. Antecedente e conseguente: in un
rapporto logico dicesi antecedente il primo termine, conseguente il
secondo; cosi la causa è l’antecedente, l'effetto il conseguente. Apodittico
NARDI Politicorum, est melior quam politica non est actus qualitativus
inhaerens intellectui aut voluntati: quia si sic, tunc non tenderent
intellectus et voluntas in félicitatem tamquam in ultimum finem. Secundo, quia
ille actus non est perfectissimum. Quia oporteret ponere ¥>
NiFO, De intell. Sigieri duas felicitates: imam formalem et
intrinsecam, et aliam obiectivam et extrinsecam; et sic Aristotelem et
Commentatorem indistincte processisse in aequivoco EQUIVOCO [Grice: aequi-vocality
thesis], cum dixeriint felicitatem esse ultimum fineni et operationem
animae. Quia ex quolibeto non datur accidens inhaerens intellectui. Concludo
igitur quod tantum una est felicitas, et quod ea omnia vere felicitabilia
felicitantur; et ista est deus. Hanc sententiam ponit Commentator, Etliicoritm,
capite in Deo esse felix est in speculatione sui, in nobis esse felix est
in eo in quo est sibi, prout nobis Lamanna, L’unita della ragione Lener,
Equivocita, univocita, o analogia? Lewis and Short. Aequivocus –
aequus-voco. Verba equivoca. Of like significations, ambiguous, equivocal.
Isid. Orig. 2. 26; so Mart. Cap. 4. 97. Owen, G. E. L. (1957). Logic and
metaphysics in some earlier writings of Aristotle, originally a paper presented
at the symposium Aristotelicum at Oxford, in August 1957. File Reference Code:
GBR/3437/OWEN/3/54 Published in Aristotle and Plato in the Mid-Fourth Century,
ed. I During and Owen, Goteborg Studia Graeca et Latina Gothoburgensia XI,
1960. Owen, G. E. L. (1965). Aristotle on the snares of ontology, in Renford
Rambrough, New essays on Plato and Aristotle. London: Routledge & Kegan
Paul, pp. 69-98. Owen, G. E. L. (1977). [Obituary of] Gilbert Ryle. The
Aristotelian Society. 77 (1) 265-270. PASCOLI Alessandro Pascoli. Keywords:
fisiologia, corpo, galileo, il fuco di Girgenti, Cicerone, Bianchini.
Verissimo, non mi piace medicar le donne, ma non le regine” spiegazione
dell’entimema in termini dell’intenzione dei communicatori – chi da il segno e
chi lo receve – il segno sensibili dell’idea della cosa. Equivoco se il termine
e dunque la proposizione rippresenta due idee. Peano, Recursione.
Pirandello, Luigi (1901). Dissertation. Prospero, L’equivoco
reformista. Quinto, Equivocale Ranzoli . Equivoco. T. Aequivok ; I.
Equivocation; F. Équivoque. E equivoca una parola quando ha più significati
diversi, univoca quando non no ha che uno. Sopra il significato equivoco d’una
parola si possono fondare molti sofiemi verbali, come l’anfibologia, la
fallacia divisioni, l'accento, ecc. Cfr. Aristotele, Categ., I; Metaph., IV, 4
(v. omonima). ‘Univoco. Parola introdotta nella logica da BOEZIO, sebbene con
significato alquanto diverso dal presente. Univoco si oppone ad equivooo, e
designa un attributo che può essere applicato a più soggetti nel medesimo
significato, mentre è equivoco quando può essere applicato in più significati
allo stesso soggetto. Si dicono quindi univoche le coso che hanno comune il
vocabolo ο l'essenza, equivoche quelle che hanno comune il vocabolo ma non
l'essenza. Gli scolastici, oltre le uniroca ed aequivoca, distinguono anche le
analoga, ossia le cose ad una delle quali conviene un predicato propriamente,
ad un’altra impropriamente, come uomo vivo © nomo dipinto; queste si dicono
anche anaUma. Romagnosi, Unificazione matemtica sia logica che morale SEMERANO:
Un equivoco millenario. Semprini Poliziano sta con
Aristotile che ne aveva sostenuta l'identità
e il Magnifico coi Platonici che si
erano pronunziati per la disparità.
Pico si schiera decisamente coi primi
e viene a dimostrare che anche
Platone identifica l'essere con l'uno.
Dove Pico trova la più rassicurante
risposta alla sua tesi, che nella
mente di Platone l'essere e l'uno si
convertono, è nel dialogo del Parmenide,
ove Platone dimostra non già la
superiorità dell'uno sull'essere, ma la
loro identità. Perciò Aristotile, che parte
dal cuore della filosofia platonica e vi
scorge questa identità dei due principi,
non dissente aflatto dal suo maestro.
Tuttavia Pico che non era un
superficiale conoscitore della filosofia
aristotelica, non poteva nascondersi che il
pensiero dello Stagirita è stato sempre
su questo argomento ondeggiante, sia quando
disse che “l'essere non è assolutamente
uno,” sia quando, parlando dello stesso
essere, l'ha definito ora in un senso
ora in un altro. Lasciando stare l'EQUIVOCO
[GRICE AEQUIvocality] di linguaggio a proposito della
parola “essere,” che è impiegata in numerosi
sensi, e che quella di sostanza è
impiegata almeno in quattro, sta di
fatto che la contraddizione è flagrante e
ogni tentativo per eliminarla riuscirebbe
vano. Ma Pico, tendendo alla conciliazione
ad ogni costo, concepisce quella
superessenza che in sé comprende l'essere
e l'uno, sorvolando sopra a tale
contraddizione con un ragionamento che non
è privo di acume. L'essere, egli
dice nel quarto, si deve considerare
come concreto e come astratto; nel
primo caso l'essere, come partecipazione di
qualcosa, è inferiore all'uno; ma nel
secondo, cioè l'essere per sé, é un
essere uno, superiore ad ogni ente
(adeo est ut sit ipsum esse, quod
a se est et sit ipsum esse,
quod a se et ex se est et
cuius partecipazione omnia sunt). È
evidente che in questo caso l'essere
è Dio, il quale, come l'unità, é
principio di tutte le cose (Tale
autem est Deus qui est totius
plenitudo, qui solus a se est, et
a quo solo nullo intercedente medio
ad esse omnia processerunt). Così il
Pico si spiega non solo la convertibilità
dell'essere nell'uno, ma anche come
l'essere e l'uno siano in Dio, il
quale é un superessere e un 171
superuno, e, come dice Dionigi, quia
unice est omnia. V indirizzo mistico
dei suo pensiero porta il Pico ad operare
la conciliazione di Piatone e di
Aristotile mediante Dionigi e a convertire
l'ontologia in una concezione teologica.
Severino Ma ora è tempo che io ringrazi nuovamente tutti Loro, con
ammirazione per il livello intellettuale degli interventi e direi quasi
con invidia per la generosità che Loro hanno avuto nei miei riguardi.
Grazie! Debbo tener presente, oltre alle considerazioni
estremamente interessanti di Enrico Berti, quelle di Brianese, e del
professor Pagani ieri (ottima la sua relazione), che hanno parlato dopo
il mio primo intervento. Era solo per ricordare come sia rimasto
interessato di questi tre interventi. A mezzogiorno, anzi, all’una,
eravamo insieme, con Berti, e parlavamo della sua evoluzione verso la
filosofia analitica. Gli chiedevo che differenza può produrre, tale
evoluzione, rispetto all’affermazione di Aristotele, che il semantema
(il significato) essere non solo non è detto monachos, ossia
univocamente, ma non è nemmeno un significato equivoco. L’osservazione
che facevo all’amico Berti era questa: il tuo avvicinamento alla filosofìa
analitica è una ulteriore sottolineatura delle differenze di significato
della parola essere. Anche se l’obiezione può sembrare formale (mi
pare che la reazione dell’amico Vincenzo Vitiello volesse dire
questo, cioè che facevo un’obiezione formale), però non possiamo prendere
sottogamba la circostanza che le differenze (il lampadario, Ca’ Dolfin,
il tavolo, io, le galassie ecc.) hanno di identico Tesser differenze.
(Tra parentesi: perché le obbiezioni formali devono essere
respinte?) È questa l’analogia, alla quale ho sempre pensato
parlando dell’on hei on di Aristotele: che ci sia qualche cosa di
identico nelle differenze, che d’altra parte sono originariamente
manifeste (ossia non c’è bisogno di dedurle). L’analogia dei molti sensi
dell’essere, non è il risultato di una argomentazione, ma è il contenuto
del phàinesthai. Ieri si parlava della mia distinzione tra essere e
apparire. Apparire è appunto la parola italiana con la quale traduciamo
phàinesthai. A questo senso dell’analogia non si sfugge, perché
altrimenti (negando cioè l’identità dell’esser differenze delle
differenze) il senso dell’essere diventa equivoco [H. P. Grice,
Aequi-vocality]: non si sfugge a quell’elemento identico che c’è nel pelo
della barba e, se c’è, in Dio. Qualcosa di identico. Invitavo
a tener presente l’inizio del libro IV della Metafisica, dove quando
Aristotele parla dell’essente in quanto essente (on hei on) dice che
essente in quanto essente è qualsiasi determinazione, sia sostanza, sia
accidente, e poi arriva persino a dire che anche il non-essere è un
essente. Ecco, se noi dovessimo ancora - ma me lo auguro -
continuare a discutere, penso che il rischio che corri tu, Berti, è
quello di arrivare all’equivocità [H. P. Grice, aequivocality], per cui c’è una
molteplicità di differenze del significato essere, che vorrebbero ma
non riescono a essere pure differenze, nient’altro che differenze,
appunto perché sono anche identiche nell’ esser differenze. Poi mi ha molto
interessato quello che ha detto il caro Brianese. Molto intelligente. E anche
con te spero che si continui a parlare di questo. Loro ricorderanno
che Brianese accennava alla vicinanza tra il discorso di Spinoza e quello
del sottoscritto. Ma vogliamo prescindere dal il concetto di causa (ben
presente in Spinoza)? Stefanoni Chiamasi SOFISMA ogni sillogismo il quale,
sebbene lasci intendere di condurre a conseguenze assurde, pure
presentasi con certe forme sotto le quali s’è imbarazzati a scoprirlo, o almeno
si è imbrogliati a dire in qual parte il ragionamento è falso e capzioso.
Varie classi di sofismi si distinguono nelle scuole, e a ciascuna classe
l'antica filosofia applicato uno special nome. La grammatica fallace
o amfibologia e una sorta di sofismi che derivano o dall' ambiguità dei
termini o dall'equivoco [H. P. Grice’s aequivocality]. Esempio: Dio è dovunque;
dovunque è un avverbio, dunque Dio è un avverbio. L’Ignoratio elenchi consiste
nell' ignoranza del soggetto in questione. Petizione di principio succede
quando si vuol spiegare la cosa che è in questione con un' altra cosa ch’essa
stessa dev' essere provata, per cui si torna ancora alla questione di
principio. Esempio: La Bibbia è infallibile perchè lo afferma la Chiesa;
la Chiesa è infallibile perchè lo afferma la Bibbia; dunque la
Bibbia e la Chiesa sono infallibili. Si capisce facilmente che i
libri dei teologi sono pieni di petizioni di principio. Del falso
supponente,o supporre vero il falso è vizio più comune di quel che si pensa,
ond'è che in questa classe di sofismi cadono facilmente i credenti, i quali
deducono lo annichilate. A niuno è lecito guereggiche conseguenze da falsi
principii. giare nè reclamare in giudizio la riparazione d’una ingiuria,
essendo queste cose chiaramente divietate dal vangelo, equesto principio
è comune ai Qua CHERI e agli ANABATTISTI. Sociologia, o Scienza sociale.
Non causa pro causa e prendere per causa ciò che non è causa. In quest' anno è
succeduta una guerra; ma la guerra è stata preceduta dalla comparsa di una
cometa; dunque la cometa è stata la causa della guerra. Strawson, P. F. (1959).
Individuals: an essay in descriptive metaphysics. London: Methuen. Tommaseo,
Dizionario. Equivoco. E in Capell. E in Boez. Agg. Voce o locuzione che e o puo
essere a pare quasi ugualmente adoprata a significare due idee, le quali alla
chiarezza importa distinguere. Picc. Instr. Filos. Trabalza univoco
proprio e appellativo; 6. equivoco [H. P. Grice:
equivocality] proprio o sinonimo appellativo; B
secondo la qualità: 1. sustanziale a)
proprio; b) aggiuntivo (epiteto); 2. (il
sostanziale e l'aggiuntivo comprendono poi) 17
Vailati Quanto più cresce il numero delle valenze tanto più cresce
naturalmente il bisogno di speciali segni o particelle destinate ad evitare
le’ambiguità nell’assegnazione di diversi complementi a uno stesso verbo.
Servono a tale scopo, nel linguaggio ordinario, le preposizioni o le flessioni
corrispondenti ai diversi casi dei nomi. Finché il verbo, pur
essendo a più valenze, è tale che, come avviene per esempio in quelli
sopra citati, i diversi nomi richiesti per completarne il SIGNIFICATO (O SENSO)
appartengono a categorie cosi distinte da rendere impossibile QUALSIASI
EQUIVOCO [H. P. Grice – aequivocality] – you gave Mary to the book? -- o
confusione tra loro; quando, per esempio, come nel caso del verbo dare, l’un
complemento deve indicare una persona, e l’altro un oggetto, può parere sempre
superfluo l’impiego di qualsiasi preposizione Warnock, G. J.
(1951). Metaphysics in Logic, Proceedings of the Aristotelian Society, 51 (1):
197-222. repr. In Flew, Essays in conceptual analysis, selected and edited by
A. G. N. Flew. London: Macmillan & Co. Ltd., pp. 75-93. ÆQVIVOCVM -- BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY
OF “EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice Club. Et similiter
enunciationes plures dicuntur quæ plura et non unum significant: non solum
quando interponitur aliqua coniunctio, vel inter nomina vel verba, vel etiam
inter ipsas enunciationes; sed etiam si vel inconiunctione, idest absque aliqua
interposita coniunctione plura significat, vel quia est unum nomen æquivocum,
multa significans, vel quia ponuntur plura nomina absque coniunctione, ex
quorum significatis non fit unum; ut si dicam, homo albus grammaticus logicus
currit. CARAMELLO Abstract In 1988, the year of his
demise, H. P. Grice got published for The Pacific Philosophical Quarterly
(having moved from Oxford to Berkeley in his fifties) under the editorship of
his former Oxford pupil B. F. Loar, a rather intriguing essay, entitled,
“Aristotle on the multiplicity of being.’ Philosophers well aware of the deep
issues involved in matters of ‘univocity’ of ‘being’ and its enemies –
equivocity, etc. –, and some of them, were struck by the choice of ‘multiplicity’
in the title, and by the lack of square quotes. It is not the multiplicity of
‘being’, but of being itself! In these notes, I propose to reconsider Grice’s
main point vis-à-vis what he calls elsewhere – scil. in the Kant lectures at
Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis – as it conforms to his well known advice:
unity of sense, multiplicity of implicatures. I add Austin and Boethius for
good measure! Keywords: Boethius, H. P. Grice, univocality, J. L. Austin,
aequi-vocality thesis. “My enterprise,” Grice writes in his “Aristotle on
the multiplicity of being,” posthumously edited by B. F. Loar, is “to explore
some of the questions which arise out of a fairly well-known cluster of
Aristotelian theses.” Which are these? The first brings him to his years of
Oxford as university lecturer, in this case his joint seminar with J. L. Austin
– who had been obsessed with paronymy since his tutorials with Prichard. In
Categoriae, on which Grice lectured rather brilliantly with Austin at Oxford –
as Ackrill testifies -- Aristotle distinguishes two different sorts of case of
the application of a word or phrase – say, ‘ist’ – in ‘The α is β’ or ‘A ist B’
[I will follow Boethius and stick to the third-person singular] to a range of
situations. The first sort of cases that Aristotle isolates is that in which
both the word or the phrase and a single definition, account, λόγος, or
conceptual analysis, as I prefer, apply throughout that range. The second sort
of cases is that, in which the word or phrase – “ist” --, but no single
definition or conceptual analysis, applies throughout the range. In
the first sort of case, Aristotle says, that the word or phrase – say “ist” (A
ist B) -- is applied syn-nomymously, or, more strictly, to at least two things
which are syn-nomina – each a synonymum as Boethius would have it. For the
record, Lewis and Short defines synonymum as “a word having the same meaning
with another, a synonym.” They give the source: Front. Eloqu. p. 237; Prisc.
579 P; Serv. Verg. A. 2, 128. (obs. Synophites,, ae, m., a read. In Plin. 37,
10, 59, section 162 fron synnephitis. In the second sort of case, the
word or phrase – say “ist” (A ist B)– is, Grice goes on, applied
homo-nymously (cf. AEQVI-VOCALLY) — to at least two things which are
merely homonuma. Lewis and Short lack an entry for homonymum. But have one for
the masculine homoymus and the abstract noun homonymia. Homonymus is defined as
‘of the same name, homonymous, and they give Quintilian as the source: “sicut
in his, quae homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an mons, an signfum in
caelo, an nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum non intelligitur” –
Quint. 8 2 13. Interestingly, for ‘homonymia’, translated by Lewis and Shrot as
homonymy, their source is Fronto, Diff. Verbs, p.. 353. Aequivoces.
Provision is also made, Grice adds, for an *intermediate* class of cases – that
fascinated Austin --, or (as some may prefer) a sub-division of homonymous
applications of a word or phrase into (a) cases of “chance homonymy” and (b) cases
of “other-than-chance homonymy,” or as Aristotlle calls them: cases of
"paronymy". Cicero couldn’t translate this. So, no entry in Lewis and
Short for paronymum, if for paronomasia! (cf. Dictionnaire des untranslatables
– PARONYMY, citing Grice). Ever the philosopher for great tags, Grice
adds that one may label the second of these sub-division cases of "UNIFIED
– the word is key -- Multiplicity of Signification, or meaning. With Boethius,
I will assume throughout that when Grice writes ‘meaning,’ he means
‘signification,’ and vice versa. Prominent among examples of The Unity
(Univocity, Aequivocity) of Multiple-Signification is the application of the
verb 'ist’ (as in A ist B) – as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha
and beta is informed by Grice’s careful considerations in his more precise,
“Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning” – and essay whose title
he often found trouble in remembering. Now reprinted in WoW (p. 131ff), in that
essay Grice provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some
audience or addressee A) the utterer U wants his audience o addressee A
to psi-cross a particular R-correlate of alpha to be one of a particular set of
D-correlates of beta. The reference here being his previous realization that a philosopher
of language may “need to be able to apply such notion as a PREDICATION of beta
(adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is tactful, Smith is happy). (As an
interesting point, in that essay, Grice is neutral about the mode of the
utterance, ‘Let Smith be tactful’, whereas in his lectures on Aristotle he
sticks to Aristotle’s obsession with the indicative mode). Grice would
often criticize Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague
‘dicta’. (The Pacific-Philosophical-Quarterly paper is an offspring of an
earlier lecture delivered at Victoria, where to G. E. L. Owen, Grice makes more
than a passing reference). According to Aristotle, Grice reminds us,
“[ist] is _said_ in many — more than one — ways.” πολλαχῶς λέγεται τὸ εἶναι
Grice adds that, among further important examples of this type of UNIFICATION
or univocity, or aequivocality, Aristotle and Grice seem to be seeking – never
mind Boethius or Austin -- we find the word αγαθόν (Cicero bonum, “good”)
which, according to Aristotle, exhibits a seemingly superficial *multiplicity*
of signification related to, and perhaps even dependent upon, that displayed by
‘ist’ as in “A ist B”; for in Ethica Nichomachea – that brings Grice again to
his years as University Lecturer at Oxford taught ‘for years at Oxford under
the tutelage of the translation by his Oxford tutor – of Owen’s
generation -- Hardie -- Aristotle remarks that “αγαθόν” is _said_ in *as
many ways* as being.” This needed doctrine of the Unification, Unity,
Univocality, or Aequivocality of Apparently Multiple Signification of 'ist’ as
in ‘A ist B’ is notoriously of great importance to Aristotle. It is used by
Aristotle, no less, to preserve the otherwise acceptable characterisation
of the philosophical discipline of philosophia prima as dealing with ist qua
ist. The characterization is threatened by two objections. The first objection
being that it is not the case that "ist” (as in ‘A ist B’) applies
*syn-nonymously* -- for lack of a conceptual definition, or λόγος -- to all the
items of things with which such philosophia prima is supposed to be concerned.
The second objection has Grice in jest: and it is the one that claims that
there is, therefore, no more a genuine or legitimate single prima philosophia
than there is, say, — English Oxonian spelling assumed— a genuine single
science or discipline of vice. And this is because we apply the expression
‘vice’ to such a thing as dishonesty, which is a moral thing. But we also apply
‘vice’ to such a thing as a clamp, which is a thing made of metal,
rather. These objections can, Aristotle, Boethius, and Grice, and Austin
(if ethics has a subject-matter) would hope, he met by the reply that a
multiplicity – i. e. not unicity, but duality or plurality -- of signification
– if not sense, or content -- can be tolerated in the terminology specifying
the subject-matter of a single science, provided that such apparent
multiplicity (again, duality or plurality, rather than unity -- of
signification is somehow UNIFIED. Enter UNI VOCAL. Do not multiply senses
beyond necessity. Keep your utterance UNIVOCAL and feel free to multiply
implicatures as you please. Grice had witnessed the Viennese bombshells
at Oxford as a student at Corpus, and has a thing or two to say about the
attacks by Ayer. As if expanding on the state of the art of metaphysics in
Post-War Oxford (in his joint article with his former pupil P. F. Strawson and
D. F. Pears, ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics,’ Grice notes:
“I should like,” Grice says after some decades of hindsight, “to say a word (or
two) about the nature of my interest in Aristotle — and the peripatetics in
general — or the Lycaeum — and about the prospects of deriving from Aristotle a
significant contribution to the enquiries which I have it in mind to
undertake.” Grice (like Austin, but unlike Ayer) just happens to regards
Aristotle as being, like one or two other historical figures — notably Kant
(Kantotle is the best)— , not just a great philosopher of the past but as being
a great philosopher simpliciter. That is to say: to think of Aristotle – as
read by Boethius, say (vide Minnio Paulello on the Aristoteles Latinus – so
much studied at Oxford) as being concerned with many of the problems to which
we today are, or at least should be, devoting our efforts. Furthermore, it is
Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio – vide Ashworth on
analogy in Vio in the Stanford Encyclopedia of Philosophy -- who worked so
arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly interpreted, he is likely
found to have been handling such problems in ways from which philosophers still
have much to learn. In brief, then, Grice subscribes to a programme
of trying to interpret — of reconstruct — the views of Aristotle (and he is not
too fussy about the difference between these two descriptions) in such a way
that, unless Aristotle’s text is totally probibitive, Grice will ascribe to
Aristotle a view which is true rather than false, reasoned rather than
unreasoned, and interesting and profound rather than dull or trivial. Grice is
convinced that, in the philosophical area within which the topics of this
endeavour fall, there are specially strong reasons for listening as attentively
as possible to what Aristotle has to say or implicate. After all, a defence and
definition of the nature and range of the enquiries falling under philosophia
prima is among the most formidable of philosophical tasks. Philosophers need
all the help they can get, particularly at a time when metaphysicians are only
recently beginning to re-emerge from the closet, and, to Grice’s mind, are
still hampered by the after-math of decades of ridicule and vilification at the
hands of those ‘rednecks of Vienna and their adherents’ — notably at
Oxford! The main questions to which Grice addresses himself are various,
or shall we say, multiplicitous. As Aristotle suggests, IF at least some
expressions connected with the notion of "ist” (never mind αγαθόν – the
title of his Victoria conference was on ‘Aristotle on good and being’– as in
‘The α is β’ -- exhibit multiplicity of signification: of which actual
expression or utterance is that suggestion true? More precisely: is “ist” --
the conjugated third-person singular form of the verb, in the canonical
predication-relation surfaced in the syntactical construction ‘The α is β’
where this suggestion is most plausible? What cognates of the ‘ist’, if any,
are similarly affected? What happens when ‘ist’ is merely deleted, as is often
the case with Cicero – how can the absence of a verb have a SENSE? What about
‘Socrates walks’ and ‘Socrates is a walker’ – How much freedom should we allow
for the convertibility of non-copulative utterances into copulative utterances?
Grice has in mind the philosophical lexicon that also has entries for
‘inherentia’ or ‘praesentia,’ and their respective conjugated forms, including
‘existit.’ What link is there, if any, between unity, multiplicity of
significationand jdentity or difference of CONTENT or sense? In what different
ways may semantic multiplicity actually become unified? What considerations, if
any, confer upon the availability of a single definition or conceptual analysis
of special pride of place among possible criteria for identity of meanin, or of
sense, or content? Is Aristotle’s suggestion for univocality of ‘A ist B’ to be
argued for? Or is it just a matter of the intuitions of the native, however
dialectal, speaker of a language? How, if at all, can the availability of such
a definition or conceptual analysis involved in the doctrine of univocality be
confirmed -- or disconfirmed, for that matter? Is Aristotle's classification of
the ways of unifying semantic multiplicity exhaustive? Are its components
mutually exclusive? Which form of unification applies to the semantic
multiplicity connected with "The α ist β"? Note that, unlike an
English philosopher like Grice, Boethius does not need to involve himself with
the definite descriptor – ‘the A’ -- when discussing the canonical copulative
predication relation: “A ist B” just does. One first key question to be
faced with regard to the possible semantic multiplicity of 'α ist β,’ or of
einai, to be, esse or tò on, what is, ens is a not very subile
question of interpretation. In what range of employments of the word ‘be,’ or
of an appropriate Greek or Latin of Italian or other English counterparts, is
semantic multiplicity to be looked for? From a standard viewpoint, to which
Grice admits he does not in fact wholly subscribe, there seem to be
various possible locations of such semantic multiplicity: The thesis
which Grice identifies with COxford philosopher Owen – of the Ryle group – vide
Owen’s necrology of Ryle in The Aristotelian Society, making a passing
reference to the reverence Austin’s and laer Grice’s play group had amongst
pupils -- in the word ‘be’ taken as meaning ‘existit’. Second, there is Grice’s
own thesis, at this stage of development, that the word 'be' be taken as a
copula in a statement of predication relation: The α is β. Grice considers two
other possible collocations, only to go to dismiss soon: The word ‘be’ taken as
expressing identity – vide his “Vacuous Names” for things like “Pegasus =
Pegasus’ --. Fourth, the word ‘be’ considered as a noun and as roughly equivalent
to 'object' or 'entity. ‘The ‘is’of the matter. Some of these four variants,
Grice notes, are not really independent of one another. Since an entity or ens
seems to be anything which is -- or exists, it is reasonable to suppose that
semantic multiplicity would attach to such a noun as ‘entity’ or ens if, and
only it, it also attaches to ‘exists.’ Furthermore, if we accept the commonly
received view that 'existit’ may be paraphrased in terms of self-identity --
Pegasus exists if and only if Pegasus is identical with Pegasus, which creates
to Meinongian ontological jungle, to paraphrase Grice in “Vacuous Names,” any
semantic multiplicity in such a phrase as “is identical with” will go hand in
hand with a corresponding semantic multiplicity in the ‘existit.’ Grice
seems somewhat relieved to realise that we appear then to be left with just two
independent candidates for semantic multiplicity: non-predicational ‘ist'
(understood as meaning 'existit', as in the infamous thesis by Owen; and ‘ist’
understood as meaning a copula, as Grice 2.0. Owen, in Oxford, in his
provocative ‘Aristotle on the Snares of Ontology,’ that Grice finds some
especial excitment in quoting just for amusement, opts indeed – with the aid of
asterisks to distinguish between ‘is*’ and ‘is**’ -- for the supposition that
semantic multiplicity attaches to 'ist,’ meaning, or with the sense of,
'existit’).“I for a long time shared this belief,” Grice confesses. Austin
never did since, an earlier Defensor of linguistic botanizing, always found Prichard’s
disregard for the paronymy of ‘agathon’ almost insulting! The two groups –
Ryle’s, with Owen, and Austin’s, with Grice, hardly met while at Oxford. Still,
our of deference for his Owen, Grice considers Owen’s proposal first, since,
too, Grice is the one to enjoy to learn from his errors. (Similarly, in his
lecture for the British Academy, Grice starts by noting how he turned from a
Stoutian into a neo-Prichardian). Since Grice wishes to attribute a view
to Aristotle only if Grice can find in Aristotle’s oeuvre, or altenatively
invent on his behalf, a reasonable plausible argument to support it, Grice
wonders whether we can find, or devise, such an argument in this instance.
Grice offers the following. In Topica, Aristotle claims that being – or existence
--, like unity is predicated of everything. By making this statement, Grice
notes, Aristotle seems to imply that 'exists' is truly applicable to every, er,
entity. But, Grice warns us, in making the dictum, Aristotle may also be
implying that the universal ‘signified,’ or ‘denoted,’ by 'existit', or, if
there is a more than such a universal – indeed a duality, plurality, or
multiplicity, that one or another of each universal ‘signified,’ or denoted, by
'existit' is instantiated by every, er,entity. But Grice warns us to be
cautious, and let us not assume that the second implicature holds, or is not
cancellable! Grice goes on to quote from his favourite Aristotle – as it
was Boethius’s favourite, too --. In De Inierpretatione, on which as we’ve noted,
Grice lectured for years at Oxford with Austin – Ackrill being among the
fortunate pupils who attended, and who ends up translating the thing for The
Clarendon Press -- Aristotle declares that every simple declarative
sentence, or proposition, contains a hréme, or verb phrase, which ‘signifies’
something said of something else -- the ‘something else' being ‘signfied’ by a
noun phrase. – like Smith’s dog, as in Smith’s dog is shaggy (Grice’s example
in ‘Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning’. Indeed, Grice
notes, the divisibility of declarative sentences into a kaapináseis, or
assertion, and a ipopirseis, or a denial, which respectively assert or deny
something (shagginess or hairy-coatedness) about something (Smith’s dog, Fido)
-- vide Boethius’s commentary -- suggests that the notion of the exhibition of
the subject-predicate relation or form enters into the very definition or
conceptual analysis of a declarative sentence or proposition. A crucial reason
for Grice to leave Owen for good is that an existential sentence, or
proposition – as logicians use ‘existential’ -- is no exception to this thesis,
and it even tolerates a quantificational modifier (Some dog is shaggy). Indeed,
‘the a is b’ displays such a toleration. For the analysis of ‘Smith’s dog is
shaggy’– being Grice’s example, as opposed to Fido is shaggy, Grice relies on
German philosopher Hans Sluga, who had left Germany for Berkeley, for
clarification on what ‘the’ actually means in English! See the footnote in
Grice’s ‘Presupposition and conversational implicature.’ (Grice had met Sluga
at Oxford and found the time to teach him some cricket – he got a tutorial in
logic in exchange. From this it follows that a so-called existential
proposition attributes, ascribes, or predicates, a ‘universal’ (shaggy) to its
subject item (Fido). And here the reductio ad absurdum of Owen’s proposal: if
‘existit’ did signify a single universal, it would signify a generic universal
– but ‘being’ ain’t a genus --, as Grice calls it, since, as is shown by
differences in the ten categories, there is more than one way of ‘existing’
which would be (now) a species of such genus as existence is claimed to be. But
then Aristotle suggests in his Metaphysics, too -- a rather strong hint here --
that being, or existence, is notably not a genus, and so is *not* a generic
universal. A crucially different account therefore, needs to be
found of what are naturally thought of as more than one way of such an
‘existence.’‘Existit’ cannot ‘signify’, on the other hand, a singular or unique
universal, since Greeks and Englishmen like to talk, and criss-cross at least
the ten categories of Aristotle! Rather, ‘existit’ would ‘signify,’ or denote,
now one, now another, of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity
of this o that universal – any of the each ten categories, with the provision
that some include essential predication, i. e. predication of essentia –
whereas the canonical form now involves what Grice sees as a non-essential
predication relation – not what A is, but what A has – a hairy coat. Now,
if ‘existit’ would ‘signify’ a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should need to satisfy at least two serious conditions. First,
the plurality of universals that ‘existit’ allegedly would ‘signify’ or denote
should be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable
principle of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses – even
significations, especially when ascribed to an expression rather than its
utterer -- are not to be multiplied beyond necessity. Second, each of the
elemental categories or universals of the plurality for ‘existence’ would
notably need to be an essential property of items of the kind to which it
attaches. While Owen’s thesis then involves a reference to ‘essentia,’
Grice feels like playing the linguistic game vis-à-vis Owen when distinguishing
two senses of ‘is’ – is* and is** --. It is at this point that Grice coins ‘…
IZZES …’ to name ‘is’ in such kind of predication of essentia. Grice’s logic is
the converse of Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘…
izzes …’ – notably: ‘… hazzes …’ – and its nominal counterpart: ‘a hazzer’. It
is not that Fido IZZES a hairy coat, but that Fido HAZZES it. The removal of a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind (Fido is a dog) just deprives that bearer of
existence. With respect to any kind, each element property seems to be entailed
by the very concept of this spatio-temporal ‘existence,’ to which Owen’s thesis
attributes such weight. The only set of universals which satisfies both of
these two strong conditions is the set of category-heads themselves, as the
most general list of properties of essentia one of another of which every item
may on occasion possess. Such ten category-heads then constitute the
required plurality (not duality now) or multiplicity – which accounts for
Aristotle’s ‘many ways’. ‘Exists’ by virue of ‘signifying’ a plurality or
multiplicity of universals, exhibits multiplicity of signification.
Interestingly, in his own “Utterer’s meaning, sentence-meaning, and
word-meaning”, Grice analyses meaning ascriptions for both the nominal “Fido”
and the adjectival “shaggy”, skipping a meaning ascription for “is” altogether
– to which he laid the focus in his Aristotelian researches only. The argument
given by Aristotle in favour of the contention that the concept behind ‘ist’ is
not a genus is, Grice admits, rather obscure, if not of the Heraclitean type.
Aistotle’s argument for denying ‘ist’ a GENERIC conceptual analysis rests on
the thesis that a genus G cannot be predicable of a differentia, or diaphoron –
symbolized by Grice as D -- of one of its species S. Aristotle also seems
to rely on the supposition that, if ‘ist’ were a genus, it would have to
offend against this prohibition. After all, ‘ist’ is universally predicable.
More formally, if S is a species of a genus G, it must be the case that G
belongs essentially to S, and is, therefore in the same category as S, that S
is differentiated, within G, by some universal D; and that D is categorially
different from, and, so to speak, categorially inferior to both S and G, in
that no item in the category of S and G attaches essentially to, and so be
predicable of D. Grice’s example: ‘two-footed,’ as a difterentia, differs in
category from man and mammal – it is a quality, rather than a substance, in
such a way that neither man nor mammal can be predicated of it. Which is not
the case. It is a secondary substance which is not predicable of a quality,
even though it may be the case that, necessarily, anything which has a given
quality is a given sort of substance. But, if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’
(read, alla Owen, ‘existit’) is universally predicable, it would be predicable
of any differentia of any of its species. To show that ‘existit’
possesses not merely multiplicity of signification as an EXPRESSION, but
multiplicity of signification as per UTTERER’s MEANING may render it
aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in case it belongs to some
category C. E. g., substance, quality, quantity, etc. If category C is a
category OTHER than the first one, i. e. a substance, an item x can be a
C, i. e. fall under C, only if alpha is a C of some substance beta. This can be
seen as an application of a version of the doctrine of universalia in se. A
version of the doctrine of universalia in se demands that the existence of a
universal U requires, not just the possibility, but the actuality of an item
alpha or beta which instantiates that universal. The instantiation thesis
is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics. X being a C of some
substance beta which *instantiates* C entails – to use Moore’s coinage -- being
a C of something Y which ‘exists; in that sense or under that interpretation of
'existit’ which is appropriate for a substance. – Bunbury, but not
disinterestedness. For a substance to exist is, plainly, lfor it to be a
substance. (In seminars at Oxford with Strawson, Grice played with the
difference between ‘Bunbury doesn’t exist’ and ‘Disinterestedness doesn’t
exist’. The former, but not the latter, requires spatio-temporal continuity:
‘That’s not true: he’s in the next room,’ whereas ‘Disinterestedness is in the
other room’ only IMPLICATES that an ‘instantiation’ of ‘disinterestedness’ is
in the other room. (Grice regretted that Strawson failed to credit him when
Strawson eventually published his Individuals: an essay in descriptive
metaphysics. That a substance beta (say Fido) exists is prior to, or
‘presupposed’ by, each form of ‘exists,’ as it applies to an alpha which is not
a substance – say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways, in
Aristotle’s phrase, in which 'existit’ is said are united by an appropriate
relation to a primary substantial be, like Fido. "Exisit' would then
exhibit unified semantic multiplicity In spite of a recognisable affinity
with philosophical positions which Aristotle is known to have liked, and also
due to its bearing of at least a superficial charm, Owen’s argument does not
however, lack its drawbacks -- both from a historical and from a conceptual
point of view. A crucial passage for consideration is Aristotle’s Metaphysics
devoted to what is (be) in the philosophical lexicon contained in the
Metaphysics. There, Aristotle says, it seems, that whatever things are
‘signified’ by the forms of predication, presumably the categories, are said to
be in themselves -- per se, kath'auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as
there are forms of PREDICATION.. Since a predicate (beta) sometimes
say what a thing (alpha) is, EST. But a predicate sometimes says what alpha is
EST like. Sometimes, even, a predicate says how much alpha is, EST. And so on.
There would be a different ‘signification’ of ‘EST’ corresponding to each
predication, essential or non-essential. Occam’s razor rendered totally useless
if it’s not here to cut Plato’s beard! Aristotle concludes that passage in the
Metaphysics with the with the almost scholastic, if controversial, remark that
there is no real difference in depth between the superficially varied “man
walks (flourishes)” and “man is IST walking (flourishing).” The obvious
interpretation of this remark, beloved by Boethius and all the scholastics, is
that the appearance of any verb-form like “walks” or “flourishes,” or “flies,”
said of Pegasus, or “rides Pegasus,” said of Bellerophon, creates no major
difficulty for Grice, since they may all be replaced, without loss or change of
sense, by such an expression in canonical form such as 'is IST walking'
or "is IST flourishing' ‘is flying, ‘is riding Pegasus’. If the expression
regarded by Aristotle as canonical in form it is because the explicit use of
‘IST,’ whose multiplicity he is at least at his point discussing a copulative,
or, strictly, COPULATION. Grice concedes that Aristotle on occasion does admit
a categorial variation in the sense of copulative ‘ist’. IST as IZZES,
Owen is notably unwilling to allow that Aristotle is primarily concerned with
copulative ‘ist’ regardless. As a result, and it seems Grice is having
Warnock’s ‘Metaphysics in logic’ in mind here – in the well-circulated Flew
collection --, Grice notes that Owen, rather strangely, interprets, the remark
by Aristotle as alluding to semantic multiplicity in the copula as being
supposedly a consequence of semantic multiplicity in ‘existit’! (Warnock’s
three examples being: “There are tigers in Africa”; “Tigers still exist,” and
“There are such things as tigers.” P. 88. Now, Owen’s interpretation
seems difficult to defend for someone with the ears atuned to the type of
linguistic botanizing that philosophers of Grice’s generation – like Austin,
his senior by two years, and Warnock – but unlike Owen’s generation, like Ryle,
or Prichard --. When Aristotle says that a predicate sometimes may say what a
thing is, sometimes what it is like -- its quality --, sometimes how much
it is -- its quantity --, and so on, he seems to be saying that, if we consider
the range of predicates which can be applied to some item, for example to a
substance like Fido – Smith’s infamously shaggy dog --, these predicates are
categorially various, and so the use of the IST IzzES, in the ascription of
these predicates, would undergo a terrifying corresponding variation of signification!
In fairness to Owen, Aristotle has connected the semantic multiplicity in IST
not with variation between the various predicates of one subject, but with
variation between essential, pertaining to the essentia, or per se,
predications upon different, indeed categorially different, subjects. Grice is
having in mind Aristotle’s predications such as as "Socrates IS a
man", "Cambridge blue IS a colour (a blue, a blue colour) A desire to
harmonise these statements leads Grice to wonder whether Aristotle may be
maintaining not only that the copula IS exhibits a multiplicity of
signification which corresponds to the categorial differences between different
statements – assertions or denials -- about one subject, for example, Fido, but
also that this semantic multiplicity may be attributable to a multiplicity in
the notion of essential being IST. The signification of 'is’ would, if Owen
were right, vary between "Socrates is a man", “Fido is shaggy,”
and Cambridge blue is a colour", or, to use another of Aristotle’s
examples from his bag of linguistic botany: the didascalian “A weight of two
pounds is a magnitude.” To voice his suspicion more explicitly, Grice
ventures that it might be Aristotle's view that if "Sociates is BETA"
of F, to adopt the canonical symbol used by Grice in “Vacuous Names” to refer
to a predicate (Fa, Ga, Fb, Gb), Smiths dog is shaggy, is an accidental, i. e.
non-essential, predication, Beta (as in Utterer’s meaning, sentence
meaning, and word meaning) or "F" (as in Vacuous Names) signifies an
item in category C, and ‘has" expresses the CONVERSE of Aristotle's
relation of inherentia or praesentia, then the LOGICAL FORM of a proposition
like ‘Socrates is beta’ or ‘Socrates is F’ or ‘Smith’s dog is shaggy’ may be
regarded as expressed by the simpler "Socrates HAS, but IS not, something
which IS F" or BETA -- where 'ist’ represents a sense of 'is,’ of 'is
essentially,’ which corresponds to category C. The copula est in such cases
expresses the logical PRODUCT of a constant, and thus manageable and systematic
relation expressed by 'has,’ HAZZES — not est— and a categorially variant
relation expressed by 'is,’ est is essentially.’ These predominantly
scholarly murmurs against the received view, Grice notes, that Aristotle
regards so-called (by logicians) ‘Ex’ (or in Peano’s inverted Ex – an
existential statement or proposition as the habitat of semantic multiplicity
are not the only possible kinds of dissent. A different kind of complaint,
against the viability of the position which Grice has been treating so far as
if it were Aristotle's rather than against the suggestion that he in fact held
it, would urge the untenability of the thesis, supposedly a foundation of his
position that EZx are a particular VACUOUS NAMES type of subject-predicate
utterance type (Smith is happy). But it is possible, Grice concedes, that Owen
voices something like this charge iwhen he distinguishes typex of exists. One
form of such an objection would be that "goats mumble" EX (x),
whether treated as a way of saying "goats always mumble" or saying
"goats usually mumble", or of saying "goats sometimes
mumble", or as being indeterminate between these alternatives, has to be
supposed to presuppose the existence of goats. Cf Warnock – Strawson. This will
be attested both by intuition, and by a need to extend to all interpretations a
feature which is demanded for universal of total and particular utterance
types, in order to escape ditficulties which arise in connection with the
Square of Opposition. To suppose "a goats exists" – but not a
stag-goat exists, or a flying horse exists outside the realms of Greek
mythology -- to be analogous to "a goats mumbles", would be to
suppose that "a goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose
that a goats exists or to put it another way, the truth of "a goats
exists" is a necessary precondition of its being enher tre or faise that a
goats exists. This is an absurdity. Even for Collingwood, who loved
a metaphysical presupposition (vide Grice’s early treatment of Collingwood,
then a big name at Oxford, in ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of
metaphysics). It seems to Grice that Aristotle can be defended against this
attack. To begin with, the invocation of a semantic relation of
collingwoodisn presupposition is not the only recourse when one is faced with
troubles about the Square of Opposition. One might, for example, try to deploy
a pragmatic notion of presupposition which would not mitigate the alleged
absurdity. Presupposition as implicature in negation; presupposition as
entailment in affirmation But a more serious defence might suggest
that Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there
are indeed two such methods, both S est P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi
definitions of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which
contain analogues of genus and differentia. At this point, almost
parenthetically, he gives a pattern of conceptual definitional analysis for
existentials about such things. The pattern consists (of the sequence some +
genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an
analysand for "ice exists" and “A stone iIST situated in threshold
position" (an analysand for "a threshold exists"). We have,
then, for certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form
which by utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates
the 'existit altogether. Grice goes on to suggest, on Aristotle's behalf,
that this ELIMINATIVE form could be employed lo conceptually analyst and define
general existentials, like "ice exists" , "A goat exists,” --
while the category citing forms. like Socrates is a substance could be used to
conceptuallyto analyse or define singular existentials, like ‘Socrates
exists".A strategy for an attempted presentation of in argument in support
of the hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the
copula, or in a sub-range of examples in which est is used as a copula, viz.,
cases of accidental predication, will be to put forward as a preliminary a
partial sketch of a theory of categories, which Grice regards as being in the
main Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and
finally to use it as a basis for the proposed argument. Grice’s
sketch departs from Aristotle's own position in one or, two respects, thereby
depicting i somewhat improved theory, and it will incorporate what seems to be
a conspicuous extension of his theory, though one which, so far as I can see,
he might well have accepted without detriment to his account. Grice’s
motivation is to put forward an outline of an account of categories which is
overtly more SYSTEMATIZc than the assemblage of dicta which one may extract
from Aristotle's (L). Grice starts, much as Aristotle does in Categoriae, by
distinguishing two forms of predication. Each relation, which may be
called "izzes' and -- "Hazzes', are approximately the
converses, respectively, of his relations “Is” said of and “is in (a subject)”.
Ian x izzes () y i=df y is said of x. hab X hZzsz y =df y is
present in x. Grice goes on to list some of the properties which I wish to
assign to these relations, adding that n one or two cases there seems to be
options. Izzing is reflexive (Vxix izzes x), non-symmetrical
(symmetry-neutral), and transitive. Grice’s hazzing, on the other hand, is
inreflexive, either intransitive or transitivily-neutral, and asymmetrical. In
all cases, if an individual x izzes y, y is essential to x, in the sense that
it x were not to izz y, x would no longer exist. It is, however, certainly not
true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential to its
existence; indeed, Grice confesses to an inclination to think, that this is not
true in any case. Grice is however disposed to accept the following
"mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz; the acceptability of this
law would depend on the idea that a non individual y hazzes something z ilt [of
necessity] every individual falling under y (that is every indivicual that
izzes y) hazzes 2. Grice is however, not disposed to accopf the
"mixed" law. (ii) If x H y and y lz, x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals); in which case, l might also espouse the idea that the
copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of the disjunction
of & l y and x H something z which I y. Grice makes izzing reflexive, so
some of his definitions must differ from his, since I cannot claim, as le did
in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance. The definitions
will run as follows. I is an individual iff nothing other than x izzes x.
x is a primary individual iff x is an individual and nothing hazzes x. x is
a primary substantial (x is in the category of "substance") iff sune
primary individual izees x. x is il secondary substance ig & is a primary
substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y and y izzes x. y is
predicable of x iff either x izzes y or & huzzes something z which izzes
y. Grice is now ready to compare his definition with the conceptual
analysis of the copula est. And y will be a primary element in some
category other than that of substantials just in case there is a individual x
[an individual which is a primary substantiall which hazzes something z which
in tum izzes y (this allows for the possibility that z may be identical with
y). Obviously, in the case of such a foreign predication a method will be
needed for determining which foreign' category is involved as being the
category of the predicated item y. We can attempt to make use of
the different one-word interrogatives which can be extracted from Aristotle –
and Cook Wilson, whose Statement and Inference Grice sort of worshipped, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, seem to escape this
programme. Nor is it clear what the rational basis would be for such a list of
questions. While Aristotle says much that is interesting about some particular
categories, his attempts, for example in the cases of quantity and quality, to
pick on primary distinguishing marks are not clear. Such shortcomings matter
Little. It seems sufficient to assume the availability of some discriminating
procedure (perhaps some furtirer development of the 'interrogatives method)
since Grice’s main concern is with the consequences of a scheme involving some
procedure of such a sort. At this point the sketch incorporates the extension
of Aristotle's thcory of categories. Grice assumes that there is an operation, substantialisation
– a metaphysical routine if ever there was one – Grice, Prejudices and
preilections, which become the life and opinions of H. P. Grice, which, when
applied directly to an individual which belong to a con-substantial category,
relocates it in a NON-primary division of the category of substantials,
thereby instituting or licensing the alocated items as further subjects of
hazzing; the items hazzed by them will inhabit NON primary divisions of
categories other than that of substantials. A Qualities of substance na be
might be relocated as a non primary substantial, thereby becoming subjects
which hazz (soy) further qualitatives of quantitatives, : that is to say.
inhabitants of a NON primary division of this or that NON substantial category.
So the category of qualitatives may include qualities of substances, qualities
of substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and
so without any fixed limit. Fidinterestnedd diedng exist Banbury doesn’t
exist. The scheme would, provide for substantialisation with respect to
some, but not necessarily to all, items which initially belong to some NON
substantial category; some categories, however, might be inebigible£ for the
application of substantialisation, and in other categories it might be that
only sub-categories would be eligible for substantialisation.The scheme also
ensures that substantialisation goes hand-in hand with beooming a subject of
hazzing; but would not guarantee that substantialised items would hazz further
items in every non-substantial category. Admittedly, Grice’s scheme as is
absirace : and it would be necessary to make sure that it could have
application to concrete cases. It might also, even if concretely
applicable, be only PARTIAL in character; it might, for example, provide for
one kind of category (say “logical categories”), but leave other kinds of
categories, like sensory categories, unprovided for. Grice’s scheme leaves room
lor sub. categorial diversities within a given overall entegory, There might be
distinctions between, for example, qualities of substances, qualities of
quantities of substances, qualities of quantities of actions of substances, and
so forth. All of these specific classes would fall within a general category of
QUALITY: and there would be opportunity to legislate against any item's
belonging to more than one sub-division. Within an already discriminated
category or sub-category there might be a categorial distinction between
substantializable and non-substantialicable items.There will be room 1o adopt a
cruerion of realiy distinct frem the perhaps increasingly cedious Quineian
condition of being "quantifiable over" One might, for example,
insist that reality attaches, or full reality attaches, only to items which besides
being izzers, being izzed, and being hazzed, are themselves haziers (that is,
are susceptible to substantialisation).Since it cannot be assumed that a
non-primary substantial will receive predicables in every non-substantial
category, there is room for distinctions of richness between the range of
categories from which predicobles apply to one huzzer, and that from which
predicables apply to another; and these variations in predicationable richness
could be used as a measure of degree of reality: the richer the realer, with
primary substantials at the top. Having discussed two different suggestions
about the possible location of semantic multiplicity associated with the notion
of ist Grice expands. One would lie ta the range of maximally general
specifications of the notion of existit (of the use of the verb to be' to
signify existence). The other would lie in the use of the copula to signify
different predication relations. Both suggestions seem to have
solid Aristotelian foundations. The categorial multiplicity of the term
'existit' and the distinction between different forms of predication relations
are both well-established Aristochian docirines. So far, then, there might seem
little room for a preference of one suggestion to the other. There are, however,
two lines of reflection which in one way or another might upset this
equilibrium. The first line of reflection would allow that Aristotle or an
Aristotelian might have good reasons for secking TWO, rather than merely one,
predication-relation, reasons perhaps connected with intuitively acceptable
restrictions on the scope of transitivity, and with a desire to block such
unwanted inferential moves as "Socrates is white, white is a colour, so
Socrates is a colour.” (But cf. “Fido’s coat is shaggy; so Fido is shaggy”).
But it remains true that nocharacterization hos been given of the concept of a
predication-relation; and though certain formal properties may have been
assigned to izzing and hazzing, it is not clear that these formal properties
would by themselves be adequate guides for someone wanting to be told how to
apply the terms izzing' and luzzing' to a particular case. It is not clear,
either, whot extra formal supplementation could he provided, one would hardly
suppose, for example, such relational terms to be susceptible of ostensive
definition. It may then be that these relations do not (and presumably cannot)
have a readily discernible character, a fact which if not a blemish at least
creates a problem. It is ultimately possible then that despite initial
appearances the notion of a predization-relation is not well-defined, and
indeed that apparent examples of such relations are illusory. This alternative
line of reflection then, might confer better survival chances upon the first of
the two suggestions here dstinguished. A different line of reflection,
however, is one which Grice is certainly more inclined to take seriously.
Unlike the previous one, this line of reflection would not lavour the
attribution to Aristotle of one rather than the other of two viens about the
location of a contain semantis multiplicity. It would rather suggest. or
conjecture, that the attribution to Aristotle of either view would involve a
misconception of Aristotle's position, unless it wore accompanied by a
recognition of a certain not immediately obvious distinction. Enter pragmatics
– and implicature. It would be a mistake to suppose Aristotle to be holding
that exists est ‘signifies; a plurality of distinct universals and that
therefore the existential 'is' bos a plurality of meaning; It would also he a
mistake to attribute to Aristotle the view that the copulative 'is may signify
one or another of lWo predication-relations thereby ‘signifying’ a plurality of
universals, with the consequence that the copulative "is' has more than one
meaning. What Aristotle is really proposing is a separation of — the question
what an U universals is, — the question how many SIGNIFICATIONS an expression
possesses. Aristotle is suggesting the possibility that a particular expression
may have only one meaning sense or content and yet be used on different
occasions to point to different universals. It is no doubt trus that
historically universals were admitted to the realm of philosophical discourse
in order to be items in which the meaning of particular expressions might
consist. But this historical fact does not establish an indissoluble connection
between universals and the meanings of a linguistic expression; and it should
be modified or abandoned should subsequent rational reflection provide reasons
for adopting such a ovurse. Grice is well aware that his suggestion,
whether advanced on behalf of Aristotle or independently, that a distinction
should be made between, on the one hand, the universal or universals, which
either in general or on a particular occasion are pointed by the expression,
and, on the other hand, the meaning or meanings of the expression in question,
which is likely to give rise to a sense of shock. Grice suggests that
susceptibility to this sense of shock will be independent of the question
whether the person who feels it is friendly or unfriendly towards universals.
Grice invites us to consider first the reaction of one who is friendly to
universals. The philosopher may be liable to take the view that the reason for
introducing universals in the first place was primarily, indeed exclusively, to
equip ourselves with a range of items, each of which would serve as that which
was meant, or as one of the things that was meant by significant expressions.
This is what a universal does, and it is what they are supposed to do, and they
do it perfectly well; it is not therefore in order te propose a severance of
just that connection with meaning which gives universals a raison d'être. One
who is unfriendly to universals can hardly be expected to be more sympathetic
to the proposal, such a person might be unfriendly to universals either
because, like Quine, while he is prepared to describe each of a multitude of
expressions as being meaningful, be is not prepared to count as legitimate specifications
of what it is that a meaningful expression means, or he is not prepared to
allow that two distinct expressions may each mean the same thing. These denials
are plainly linked; if it is legitimate to ask of two meaningful expressions,
what it is that each mcans we can hardly preveat it from being the case,
sometimes, that what each means is just the same as what the other means.
Alternatively the enemy of universals might not wish to eliminate
specifications of meaning or the possibility of synonymy; his position is
rather that an adequate account of the full range of meaning-concepts can be
provided without resort to universals. But the enemies of universals, from
whichever camp they come, may well insist that one who, unlike them, is
disposed to bring in universals is not at liberty to contemplate divorcing them
from that connection with meaning which he will have to allow as underlying
their claim to existence. Grice is not sure that such hostility to the
general idea of divorcing the ‘signification’ of one or more universals from
the possession of one or more meanings is as solidly founded as initially it
appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place of Cicero, he
might reply in two quite different ways. He might say: “Certainly I do; he was
born in Arpino.” Alternatively he might reply "I am afraid I do not.
Cicero was born in Arpino, 1 am afraid I have never been able to get to Arpino
so I don't know the place at all.’ The obvious difference between these two
distinct interpretations of the question seems to me to be plainly connected
with the functioning of certain pronouns as (a) indirect interrogatives (b) as
relatives; in my example, the first reply claims knowledge where Cicero was
born, the second claims ignorance of that place where (in which) Cicero was
born. There are other ways of looking at the linguistic phenomenon
presented by my example, which are not incompatible with the way just outlined.
and indeed which may turn out to be useful complementaries to it. One might
draw attention to a distinction between knowledge of propositions and knowledge
of things, suggesting that what the first respondent claims is propositional
knowledge, whereas, what the second respondent disclaims is thing-knowledge;
the second respondent exhibits a certain bit of propositional knowledge but
professes substantial ignorance concerning the item to which his propositional
knowledge relates. There is of course no reason why these two states should not
coexist. While we are directing our attention to this approach, we night bear
in mind that one kind of knowledge might be dependent on the other. It might,
for example, be the case that knowing a thing a consists in the possession of a
perhaps indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all
of which are cases of propositional knowledge which relates to x; or
alternatively, knowledge of x might consist not in an indefinite supply of
pieces of propositional knowledge about x, but rather in the possession of a
foundation or a base from which such propositional knowledge may be readily
generated. Yet a further idea to be considered begins with the recognition that
definite descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence
occupy either subject position or predicate position; as some might prefer to
put it, "the birth place of Cicero" may be used either referentially
or predicatively. It might then be suggested that in the mouth, or at least in
the mind, of the first respondent the phrase "the birth place of
Cicero" occurs predicatively, whereas in the case of the second respondent
it occurs referentially, as, potentially at least, a subject expression. If we
suppose the phrase to occur predicatively in a given cose, it will be necessary
that one should be able to point to a mentioned or unmentioned item to which
the predicate in question might apply: then, in the case of the first
respondent in normal circumstances there will be some particular item which he
thinks of as, or believes to be, the birth place of Cicero. The relevance
of this discussion to the topic of meaning and universals is that it may with
some plausibility be alleged that those who have invoked universals as the
items in which the meaning or meanings of significant expressions consist are
guilty of representing such a phrase as "knowing the meaning of the word
'watershed " as referring to knowledge of an object or thing, as knowledge
of “that which” the word watershed' significs or means (where the pronoun
"which' is a relative pronoun); whereas, in fact, the phrase plainly
refers to knowing what the word ‘watershed’ – or ‘runt’ means where the pronoun
'what' is indirectly interrogative rather than relative. The theory of
universals as meaning, then, rests on a syntactical blunder; that this is so is
attested by the fact that in principle at least the caning of an expression E,
may be identical with the meaning of the expression E’ but plainly to know the
meaning of E, is not the same as to know the meaning of E’. This attack
on the historical genesis of the concept of a universal as the focal element in
a certain kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the
following response. It might not be denied that the kind of syntactical
blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a blunder and has
indeed been committed by some who have championed the cause of universals. It
is, however, a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only
without damage, but even with advantage to the view of universals as the primary
constituents of meaning. Once universals are admitted, they can be, and should
be, thought of and accepted as being those items which are the meanings of this
or that element of language. In the end, then, knowing the meaning of an
expression E would emerge as knowing what E means, rather than what an utterer
U means by uttering E, that is, as propositional knowledge connected with
interrogative pronouns rather than as thing-knowledge connected with relative
pronouns. So everything comes right in the end; and the tie between universals
and meanings cannot be put asunder. This defence of the inviolability of
the link between the concept of a universal and ‘signification’ may be
ingeniously contrived, but is not, I think, irresistible. If the specification
of meanings were to provide not merely a useful mode of employment for
universals once they are recognized as being around, but rather the sole
justification and raison d’être of the supposition that they are around, the
specification of meaning would have to be not merely something that can be
commodiously done with universals, but rather something which cannot be done or
fully done without universals. To my mind this stronger requirement cannot be
met. There are, I think, some cases of expressions E such that knowing the
meaning of E cannot comfortably be represented as knowing, with respect to some
acceptable entity that it is that to which the description "the (a)
meaning of E" applies. I offer two examples: If Grice were to say "The
wind is blowing in the direction of Arpino", any normally equipped Greek,
Latin, English, or Italian speaker would know the meaning both in general and
on the current occasion of the phrase ‘in the direction of Arpino’; that is to
say he would know both what in general the phrase means and what Grice meant by
it on the occasion of utterance. But such examples of knowledge of the meaning
in general, and also the meaning relevant to a particular occasion, of a
particular phrase, so far as 1 can sec, neither requires, nor is assisted by,
the specification of an admissible entity which is to be properly regarded as
that to which the description ‘the meaning of the phrase ‘in the direction of
Arpino’’ applies, either generally or on this occasion. It is unlikely that
there is such an admissible entity, the phrase 'in the direction of Sacramento'
does not seem to be one which applies to any particular entity; and even if it
were possible to justify the claim, such a justification seems hardly to
contribute to one's capacity for knowing what such a phrase means.
By a precisely parallel argument I may know perfectly well what is
‘signified’ by ‘the inducement which I offers you for looking after my farm in
Sibila', even though I am neither helped nor hindered by the presence or absence
of any thought to the effect that there is some admissible item which satisfies
the description "the signification of the phrase 'the inducement which I
offer you for looking atter my farm in Sibile' " Before leaving this
topic, Grice makes two further comments. First, the fact that the conection
between universals and meanings may not be inviolable does not dispense someone
who wishes to modify it from obligations to make clear just what changes he is
making; second, if a theory of meaning should fail to provide an indispensable
rationale for the introduction of universals, it might turn out to be incumbent
upon a metaphysician to offer an alternative rationale. But this question will
have to wait for another occasion. Let us for the moment retain an open
mind on the nature of Aristotle's views about the connection between the
unification of multiplicity of signification and the presence or absence of
identity of ‘signification’. Aristotle lists a number of modes of this kind of
unification which I shall consider one by one. As one embarks on this
enterprise one might well bear in mind the possibility that the list provided
by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the number and
proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's list is
sometimes uncertain. Aristotle refers to cases in which a general term is
applied by reference to a central item or type of items as ones in which there
is a single source for a contribution to a single end. It is not clear whether
he is giving a single general description or a pair of more specific
descriptions each of which applies to a different sub-class of examples. I know
no way of settling this uncertainty. The modes of unification actually listed
by Aristotle consist in (a) what Grice dubs, with deference to Peano, recursive
unification in which the application of each member of a range of predicates is
determined by the conditions governing the application of a primary member of
that range, and as opposed to both what Grice, with deference to Owen, calls
focal unification (unification which derives from connection with a single
central item), and analogical unification, in which the applicability of one
predicate or class of predicates is generated by analogies with other predicates
or classes of predicates, I shall consider these headings in order.
Aristotle regarded types of soul (as I would suppose, of living
thing) as forming a "developing series". I interpret that idea as
being the supposition that the psychological theory for a given type is an
extension of, and includes, the psychological theory of its predecessor-type.
The realization of this idea is at least made possible by the assumption that
psychological laws may be of a ceteris paribus form, and so can be modified
without emendation. If this aspect of the programme can be made good, we may
hope to safeguard the unity of psychological concepts in their application to
animals and to human beings. Il Lizio, as the Italians – some Italians – call
Aristotle, regarded types of soul psuche as Owen has it, dismissing a
translation, as Grice would suppose, of living thing, as forming a ‘developing
series.’ Grice interprets this idea as being the supposition that the
psycho-logical theory for a given type is an extension of, and includes, the
psychological theory of its predecessor-type. The realization of this idea is
at least made possible by the assumption that psychological laws may be of a
ceteris paribus form, and so can be modified without emendation. If this aspect
of the programme can be made good, we may hope to safeguard the unity of
psychological concepts in their application to animals and to human beings.
Though (as Wittgenstein noted) certain animals can only expect such items as
food, while men can expect a drought next summer, we can (if we wish) regard
the concept of expectation as being determined not by the laws relating to it
which are found in a single psychological theory, but by the sequences of sets
of laws relating to it which are found in an ascending succession of
psychological theories. III. Life, soul, and homonymous
predication Let us examine the senses of synonymy and homonymy in
Aristotle and then see what use Plotinus is making of these terms in the
treatise On Well-being, 1.4[46]. In 1.4[46].3 Plotinus distinguishes between
synonymous and homonymous predication. It will prove useful to examine
Aristotle's understanding of homonymy. Aristotle defines as
"synon-ymous" predicates that share both a common name and a common
definition, as "animal" is predicable both of man and of ox. Such
terms are also said to be employed in one way only (Hovaxas leyóueva)* and to
be predicated with reference to one thing (a®' ё)? Homonymy per accidens
amounts only to a sharing of the same name or pure equivo-cation. This is not,
however, the only sense of the homonym which is (unlike the synonym) ambiguous.
Homonymy may include terms which have nothing truly in common (катà...кotvòv
unèr) and those which are related by something in common (кат í kovór)." A
term that is used homonymously in the latter sense is said to be employed in
different senses (1éyeTaL...ollaxws). 2 Some homonymous predicates admit of
unity of reference appropriate to focal meaning (pòs Ev). 13 Other homonymous
terms enjoy that unity and identity that derives from participation in a series
(the kind that will concern us here). Henry and Schwyzer properly refer
us to Aristotle, Categories 13.14b33 for the sense of avidiapeiv in 1.4
[461.3.17, where it describes a simple classification by dichotomy or
co-ordinate species as distinct from predication in a hierarchy that exhibits
priority and posteriority. The example offered in Categories 13 of predication
by dichotomy are the terms "half" and "double." Predication
according to co-ordinate species is exemplified by species of animal as having
feet, winged, or aquatic. The various species do not exhibit priority and
posteriority, but are on the same plane (áua).14 Cat. 1.1a6-12. Top. 1.15.106a9. Met. A.1.981a10; K.3.1060b31-1061a7; Top.
6.10.148a29-33. Cat. 1.1al; E.N. 1.6.1096b26-27. Met. К..3.1060b31-36.
Met. Г.1.1003a33. Met. Г.1.1003a33-1003b2. Met. Г.1.1003a33-1003b2.
Cf. also Armstrong (1966-88), vol. 1, p. 178, note 1
and Harder et al. (1956-60), vol. 5b, p. 318 who also refer us to De An.
2.2.413a22 and Met. B.999a6-10; for a lucid exposition of the treatment of
priority and posteriority in Aristotle, Categories 12 and 13, see Cleary
(1988), pp. 20-32. Harder-Beutler-Theiler properly refer us to Aristotle,
De Anima 2.2.413a22 where it is said that "life" is predicated
in different senses (TEOvaxOS... EyouÉvOr) of various organisms accordingly as
they possess various faculties (intellect, sensation, locomotion, change as
diminution or increase).l5 Now Aristotle formally defines the soul as the first
entelechy of a natural body potentially endowed with life. ' To understand what
Aristotle means by saying that "life" is predicable in different
senses, it is helpful to examine what he says about the status of "soul"
as predicate. Aristotle argues that soul will not admit of a common account
(kolvòs lóyos) any more than will the succession of geometrical
figures."7 Thus there is no generic geometrical figure with
reference to which we may explain the triangle and the quadrilateral. The one
is a development from the other. Similarly, the various grades of soul, from
the simplest to the most complex, form such a series or succession, each a
higher stage and a development of the lower. For example, without the nutritive
faculty, there is no perceptive faculty, but the nutritive faculty may (as in
plants) exist in the absence of the perceptive faculty. Obviously, both
"life" and "soul" are, for Aristotle, predicates that occur
in such a series. It is common, following Lloyd, to refer to such a
series as an ordered series of terms and to a group containing such terms as a
p-series. 18 Joachim calls such a succession a "developing series,"'
which he defines as "one the terms of which increase in complexity, and
are so ordered that the succeeding terms imply the preceding ones, involving or
containing them in an altered form. Each succeeding term i) differs
specifically from its predecessor, yet (ii) is a development of it - depends
upon it for its being and carries it further. "20 We have seen that
Plotinus entertains the possibility that "life" might be predicated
as a synonym of the various grades of organism." Now that Harder
et al. (1956-60), vol. 5, p. 318, note on 1.4 [46].3.16. De An. 2.1.412a27-28: this is the first
definition; the second (2.1.412b5-6) defines soul as the first entelechy of a
natural organic body. De An. 2.3 414620-415a13 De An. 2.3.414620-415a13. Lloyd
(1962), p. 67. Joachim (1951), p. 38. Joachim (1951), p. 38 offers as further
examples "the series of natural numbers [EN 1.4.1096a18-19], the
successive forms of figure [De An. 2.3.414b21-22; 29-32], the forms of
friendship [EN8.3.1156a6-24], and the forms of constitution [Pol. 3.1.1275a34-1275b2]."
1 4 1275b2]." he has excluded this alternative, he argues
that the predicate is rather employed homonymously (óuovúws) of the various
grades.22 IV. Aristotle's critique of the Platonic Good and the
ordered series The commentators have correctly shown us the origin
of the Plotinian interest in the connection between life and well-being in the
Nicomachean Ethics of Aristotle. For the distinction between synonymous and
homon-ymous predication of "life" and "living well" in
Plotinus, they have correctly referred us to the Aristotelian use of these
terms in works other than the Nicomachean Ethics. What they have not done is to
demonstrate the vital debt of this distinction to an argument advanced against
the Platonic Idea of the Good in the Nicomachean Ethics. In the Nicomachean
Ethics Aristotle advances arguments against the Platonic Idea of the Good.
Among these is the contention that an ordered series, that exhibits priority
and posteriority, cannot admit of univocal predication. Thus even the
Platonists did not advance a Platonic Idea of numbers which do exhibit such a
series. Now "good" is predi-predicable in the categories of
substance, quality, and relation.?3 Obviously substance is prior
to relation (1.4.1096a11-21). In the ensuing argument (1.4.1096a 23-29),
Aristotle goes on to show that "good" is predicable in all the
categories. Joachim remarks, "How far they [the categories] could be shown
to constitute a developing series is doubtful. It is enough for Aristotle's
purpose to show - what is sufficiently obvious - that that whose being consists
in its relatedness to something else is derivative or posterior to that whose
being is substantial or self-dependent, that which exists in its own
right."24 The Eudemian Ethics 1.8.1218a 1-9, on the other hand, in argument
against the Platonic Form of the Good, specifically contends that
"good" is predicable within a developing series and thus cannot be
separate from the series in which "good" is predicated. If it were
separable, then the first term in the series would not be first. ThusIV.
Aristotle's critique of the Platonic Good and the ordered series
The commentators have correctly shown us the origin of the Plotinian interest
in the connection between life and well-being in the Nicomachean Ethics of
Aristotle. For the distinction between synonymous and homon-ymous predication
of "life" and "living well" in Plotinus, they have
correctly referred us to the Aristotelian use of these terms in works other
than the Nicomachean Ethics. What they have not done is to demonstrate the
vital debt of this distinction to an argument advanced against the Platonic
Idea of the Good in the Nicomachean Ethics. In the Nicomachean Ethics
Aristotle advances arguments against the Platonic Idea of the Good. Among these
is the contention that an ordered series, that exhibits priority and
posteriority, cannot admit of univocal predication. Thus even the Platonists
did not advance a Platonic Idea of numbers which do exhibit such a series. Now
"good" is predicable in the categories of substance, quality, and
relation.?3 Obviously substance is prior to relation (1.4.1096a11-21). In the
ensuing argument (1.4.1096a 23-29), Aristotle goes on to show that
"good" is predicable in all the categories. Joachim remarks,
"How far they [the categories) could be shown to constitute a developing
series is doubtful. It is enough for Aristotle's purpose to show - what is
sufficiently obvious - that that whose being consists in its relatedness to
something else is derivative or posterior to that whose being is substantial or
self-dependent, that which exists in its own right."24 The Eudemian Ethics
1.8.1218a 1-9, on the other hand, in argument against the Platonic Form of the
Good, specifically contends that "good" is predicable within a
developing series and thus cannot be separate from the series in which
"good" is predicated. If it were separable, then the first term in
the series would not be first. Thus 22. 1.4 [46].3.20. There
were, of course, Platonic Forms of numbers such as Twoness, Threeness, etc.,
considered not as members of a series, but as universal natures, cf. Joachim
(1951), p. 40. Joachim (1951), p. 41. Lloyd (1962), p. 69 does not
see this second argument, which he sees Aristotle's own (as distinct from the
argument of the Platonists) can depend upon what he calls a p-series, for then
he would simply be repeating the first argument.Though (as Wittgenstein noted)
certain animals can only expect such items as food, while men can expect a
drought next summer, we can (if we wish) regard the concept of expectation as
being determined not by the laws relating to it which are found in a single
psychological theory, but by the sequences of sets of laws relating to it which
are found in an ascending succession of psychological theories.The cases of Peanoan
recursive unification are primarily, though not exclusively. mathematical in
character; they are also cases in which what one might call the
"would-be" species of a generic universal stand to one another in
relations exemplifying priority and posteriority. The Platonists – or academia,
as Cicero prefers --, so Aristotle tells us, regarded such priority and
posteriority as inadmissible between fellow species of a single genus.
Aristotle does not explicitly subscribe to this view, but he does not explicitly
reject it and is liable to act as if he accepted it. Grice suggests that
‘number’ and ‘soul’ fall under this type of unification – vide his “Method in
philosophical psychology: from the banal to the bizarre”. Why should priority
and posteriority stand in the way of being different species of a single genus?
Why should not different numbers be distinct species of the genus number? In
the case of numbers, End. Eih. (121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if
there were a form (universal) signified by "number" it would have to
be prior to the first number, which is impossible; this argument might be
expanded as follows: consider a sequence of "number-properties" (Pl,
p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a sequence satisfies, inter alia, the
following conditions. For any x and for any n 1, x instantiates Pi entails x
does not instantiate pa-' (nor indeed any P'). For any x and for any n * 1, x
instantiates P" entails something y (* x) instantiates pr-/If P™ = P', no
counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the first number. If the fulfillment of
the above conditions is to be sufficient to establish a sequence of properties
as a sequence of number properties, then there cannot be a universal number; if
there were, it would, like any genus, be prior to each of its species, and so
prior to Pl; but since P' is the first number it cannot have a predecessor and
so nothing can be prior to it. There seem to be two objections. It is by no
means clear that the above conditions are sufficient to guarantee that a sequence
of properties is a sequence of number-properties. Even if they were, one part
of them would not be fulfilled in the case of Pl and being a number; if x
instantiates Pl (viz., 2-ness), x, not something other than x, will instantiate
being a number, a set whose cardinality is 2 itself instantiates being a number
(as a cardinality). If this route to a denial of the existence of a generic
universal number fails there are two further possibilities. One might attempt
to represent conformity to a "standard" genus-species-differentia
model as being not just an acceptable picture of situations in which a more
general universal has under it a range of subordinate universals which are its
specializations, but as being constitutive for such examples of the existence of
the more general universal. The slogan might be "For there to be a
universal U, with specializations U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of
those specializations with all that that entails" (or, more briefly,
"no specialization without species"). The justification for such a
claim will not be easy to find. While, intuitively. one might be prepared to
accept the idea that a more general universal must be independent of its
specializations in that the non-emptiness of the general universal should be
compatible with the emptiness of any particular specialization (though not of
course with the emptiness of all specializations), it does not seem intuitively
acceptable to make it a condition of the existence of U that any pair of
specializations U, and U2 should be in this sense independent of one another.
One might try a simpler form of argument. If the special cuses for the
application of a general term E, that is to say, the universals U, ... U, are
united by a single ordering relation R into a series 5, the elements of which
[U, ... U.] cover every item to which E applies, and only such items, then we
do not need a generic universal U; its would-be species U, ... U, are already
unified by membership of the series S. The expression "being an instance of
some universal in the series S" is of course applicable to anything to
which E is applicable; but this expression does not even look like the name of
a gonus. Another, more Oxonian, indeed more Corpus, sice it was Owen’s --
mode of unification to which the alleged multiplicity of ‘significations’ may
be susceptible, that of, to use Owen’s verbiage, focal unification, is
discussed at length by Aristotle in Metaphysics. – who incidentally, never read
Owen! In Metaphysics Aristotle brings up two of his favourite – Grice’s Oxford
pupil, Strawson, said ‘stock’ -- examples, the applications of the sanus and
medicalis. Aristotle indeed states that everything to which sanus or sanum or
sana applies – never mind the plurals -- is related to, in one way or another,
the focal item of sanitas, -- an universal if ever there is one --. One item,
in the that the item *preserves* sanitas; another item that in that the item
*produces* it; an yet another in that the item is a symptom of sanitas; an
fourthly, another item, because it is an item which is capable of it. Similar
considerations apply to applications of medicalis. An item which is medical is
relative to the medical art, another item being medical because it possesses
such an art; yet another item because it is naturally adapted to the medical
art; and another item because it is a function of the medical art. On the most
obvious interpretation of the passage, Aristotle seems to be implicating that
standard analysis of ‘signification’ will be right in supposing the applicability
of an adjective such as sanus or medicus to a particular item depending on the
relationship of the item to an associated ‘universal’ – sanitas --, but wrong
in supposing that the relationship in question is invariably that of
instantiation – ; there are more ways of killing a cat than skinning it. There
are other sorts of relationship that may be conversationally involved,
especially in Athens, where they did little but engage in sophistries! There
is, however, a less obvious, if more enlightening, position which Aristotle
might have been taking up. According to this position, Aritstotle, or any
graduate from the Lycaeum, say, would be maintaining, with respect to this or
that universal, that the only way in which an individual items may be related
to this or that universal is indeed that of instantiation, but that there will
be other items which will indeed be general items, though not this or that
universal. To such an universal, this or that individual items may be related
in a variety of ways which are quite distinct from instantiation. The relative
merits of these two ideas will be a matter for debate, and Owen’s interest was
focalised at this point. The focal mode of unification, in any case is of
special interest in Grice’s enquiry since Aristotle states, and quite plainly
too, that this is the mode of unification which applies, in Owen’s
interpretation, to the multiplicity of ‘signification’ connected with ‘A est B’
– rather than the previously discussed recursive unification, or, say, analogical
unification. While Owen is wrong about the focus being on the existence – or
‘quantified existentials’, to use Warnock’s happier phrase -- two
categorially different items may all be said to be, by virtue of different
kinds of connections which they have to some focal (to use Owen’s verbiage)
item, which will be intimately and ultimately connected with the notion of a
substance that exists as a spatio-temporal continuant, to use Grice’s pupil
Strawson’s verbiage bow. This central item might be an individual substance or,
more likely, it might be the notion of substantal type, or, if you’re not
enough of a Russellian, kind: any item which izzes this type or kind would be
an individual substance, and, therefore, it would exist. But a non-substantial
item may also be said to be, by virtue of their relationship -- different in
different cases, of course -- to the same central or focal item. Some item may
be said to be because it is an affection, a quality, of a primary substance.
Think a Rylean agitation. Another item one may be willing to say to be merely
because it (or he or she) is a process towards substance – think Whitehead --,
and so forth. It is pretty diaphanous that the Stagirite habitually thinks of
the focal item as being indeed a universal, or at least some kind of pretty
general entity. But such restriction is hardly mandatory, nothing prevents the
focal item from being a straight particular out of Strawson’s Individuals – his
essay in descriptive metaphysics – a kind of odour, say – elaborated while
joining Grice for their joint seminars in ‘Meaning’ at Oxford. Consider the
adjective Cockney, for Strawson almost was one,or French or italiano as it
occurs in the phrases, "French citizen", citadino italiano,
"French poem", poema italiano, "French professor".
professore italiano. The following features are perhaps significant: (1) The
appearance of the adjective in these phrases is what I might call
"adjunctive" rather than "conjunctive" or
"attributive". A French poem, is not as I see it, something which
combines the separate eatures of being a poem and being French, as a fat
philosopher would simply combine the features of being fat and of being a
philosopher. "French" here occurs, so to speak, adverbially. (2) The
phrase French citizen or citadino italiano standardly ‘signifies’ ‘citizen of
France’ or ‘citizen of Italy’, while the phrase French poem or poema Italiano
standardly ‘signifies’ "poem in the French language,’ or ‘poem in the
Italian language’ (Sicilian if Pirandello, as Pirandello would hasten to add).
But it would be a mistake to suppose that this fact implies that there are two
(indeed more than two) ‘signfiications’ or Fregean ‘senses’ of the French or
italiano – or siciliano. The expression French or italiano has only one – unified
– ‘signification,’ viz. ‘of or pertaining to France’ or ‘of or pertaining to
Italy.’ French, or italiano, will, however, be what one might call 'context
sensitive,’ as Grice suggests in ‘The theory of context’ – Let’s put the theory
of context into context. One might indeed say, if you like, that while it has
only one ‘signification’ or Fregean sense, French or italiano has a variety of
‘signfiications’-in-context. That is: relative to one context, French or
italiano ‘signifies’ ‘of France’ or ‘of Italy,’ as in the phrase French
citizen, or citadino italiano. Relative to another context French or italiano
‘signifies’, ‘in the French language,’ or ‘in the Italian language,’ as in the
phrase French poem, or poema italiano. Whether the, to use Owen’s epithet, focal
item is a ‘universal’ or a mere particular is quite irrelevant to the question
of the ‘signification’ of the adjective. To use Aristotle’s example, the
medical art is no more the ‘signification’ of medical, as France or Italy is
the ‘signification’ of French or italiano. As a concluding observation Grice
remarks that, while the attachment of the long-awaited, life-saving appropriate
conversational context may well suggest an interpretation in context of a given
expression or conversational move, it need not always be the case that even
such suggestion is indefeasible. It might be for instance that French poem or
poema italiano would have to ‘signify’ ‘poem composed in French,’ or ‘poem
composed in Italian,’ unless there are counter indications. In which case,
perhaps, the phrase might mean ‘poem composed by a French competitor’ (in some
competition) or ‘poem composed by an Italian competitor (in another
competition). Now, for the phrase French professor or professore italiano there
would be at least two obvious ‘significations’ in context. The ‘disambiguation’
would depend on the wider conversational context that makes for the
circumstances of utterance of the conversational move (He was an Italian
professor – no more). ANALOGICAL UNIFICATION. V. distinguishes *three*
types of analogy: analogy of inequality, analogy of attribution, and analogy of
proportion. Whereas he rejects “analogy of inequality” and “analogy of
attribution” as improper, fallacious, and invalid, V. regards the analogy of
proportion as valid and basic and appeals to it in explaining how humans may
come to know propositions about the divine and how analogical reasoning,
applied to both the divine, and the divine’s creatures, may avoid being
æqui-vocal. H. P. Grice – Equivocality thesis. DE NOMINUM ANALOGIA. QUOTUPLEX
SIT ANALOGIA, CUM DECLARATIONE PRIMI MODI Invitatus et ab ipsius rei
obscuritate, et a nostri æui flebili profundarum litterarum penuria, de
nominuin analogia in his vacationibus tractatum edere intendo. Est siquidem
eius notitia necessaria adeo, ut sine illa non possit metaphysicam [ONTOLOGIA
PRIMA FILOSOFIA ESCATOLOGIA] quispiam discere, et multi in aliis scientiis ex
eius ignorantia errores procedant. Quod si ullo usquam tempore accidit, hac
ætate id evenire clara luce videmus, dum analogiam, vel indisiunctionis, vel
ordinis, vel conceptus præcisi unitate, cum inæqualis participatione
constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones huiusmodi a veritate, quae
ultro se offerebat, per abrupta deviasse. Analogiae igitur vocabulum
proportionem sive proportionalitatem, ut a graecis accepimus, in proposito
sonat. Adeo tamen extensum distinctumque est, ut multa nomina analoga abusive
dicamus; et multarum distinctionum adunatio si fieret, confusionem pareret. Ne
tamen rectum obliqui iudicio privetur, et singularitas in loquendo accusetur,
unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a minus proprie analogis
ad vere analoga procedemus. Ad tres ergo modos analogiae omnia analoga
reducuntur: scilicet ad analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis,
et analogiam proportionalitatis. In his explorations on unity of signification,
Grice turns to a mode of unification, which he would describe as Cajetan in
nature, and as what is possibly the most baffling of the various ways explicitly
suggested by Aristotle LYCAEUM LICEO LIZIO as being those in which what Grice
calls the unification -- or aequi-vocality thesis – of the apparent
multiplicity of significations may arise, even if made less baffling by Vio –
vide Ashford. The cases are those cases in which the application of an epithet
or expression E to a range of items is accounted for by the analogy detectable
within that range. More explicitly, it is the analogy, either between a
specific ‘universal’ which determines the application of the epithet or
expression, or between an exemplification of that ‘universal’ by this or that
type of item. Even more explicitly, it is the analogy either between universals
U1, U2, … Un, which determines the application of the epithet or the expression,
or between an exemplification of U1, U2, … Un, by an items of the sorts ly. lo
etc. The puzzling character of Aristotle's treatment of this topic arises from
a number of different factors, and it has been even applied to ‘essere’ by
some. First, there are a few things which Aristotle himself might have done to
aid our comprehension. He might have given us a firmer list of examples of
epithets or expressions, the application of which to a given range of items is
to be accounted for by way of analogy. Alternatively, Aristotle might have
given us a reasonably clearer characterisation of the kind of accounting which
analogy is supposed to provide, leaving it to us to determine the range of
application of this kind of accounting. Unfortunately, Aristotle does neither
of these things, so Vio finds himself to be in big trouble – or deep semantic
waters. Aristotle offers us only the most meagre hints about the way in which
analogy might ‘unify,’ via the aequi-vocality thesi, that is, the various
applications of an epithet. We are told, for example, that as ‘seeing’ is in
the body – the eye --, ‘understanding’ is in the soul -- with the attending
implicature that it is this fact which accounts for the application of the
originally physical ‘see’ videre both to a case of physical – or bodily --
optical vision, and a case of intellectual ‘vision.’ “I see what you mean.” –
in which case you have greater eyes than most. Il Lizio also suggests that it
isanalogy which is responsible for the application of the adjective – not
shaggy – but ‘calm’ calmus to either an undisturbed body of sea water, or to an
undisturbed expanse of thin air! Such offerings do not get us very far.
Furthermore, not surprisingly, where Aristotle seems to fear to tread his
commentators, except of course, Vio, are most reluctant to plant their own
feet. Perhaps the least unhelpful suggestion comes from a latter-day
commentator, not Avicenna, but, after Vio, the influential Oxford, indeed
Scottish, philosopher W. D. Ross, who suggests, as Aristotle's view, that the
application of ‘good’ bonum is attributable to the fact that, within one
category C1, an item or specimen, which is good – say, a cabbage -- is related
to an item in general belonging to that category – cabbages are by definition
good cabbages --, in a way which is analogous – analogum – or proportionale –
a:b::c:d -- to the way in which a good item (say, a good king) in some second
category or sub-category C2 is related to the general run of items which belong
to that second category. Apart from the obscurity in the presentation of this
idea, Ross's suggestion takes for granted something which Aristotle himself
does not tell us, viz. that the application of the epithet bonum good is one
exemplification of unification or aequi-vocality of a value-oriented concept
which is the outcome of an analogy, or as Vio and Cicerone prefer, a proportio
-- proporzione. Ross's suggestion about bonum good – such a
substantive-angry,in Austin’s word, Casanova, in Nowell-Smith’s, bit of a word
-- would, moreover, be at best only a description of one special case of
analogical – or analogous, or PROPORTIONAL -- unification with a view to the
aequi-vocality thesis, and would not give us any general account of such
analogous – or proportional – unification, per via della proporzione. Grice
adds that little supplementary assistance is derivable from those who study
this or that general concept. Such a philosopher may be adhering to the
principle that silence is golden when it comes to discussion of such questions
as the relation between analogy, or as Cicerone prefers, PROPORZIONE -- and her
sisters: metaphor – or as Cicerone prefers, TRANSFERENTIA --, simile – similia
-- , allegory, and parable, or PARABOLA. So far as The Lizio Aristotle himself
is concerned, it seems fairly clear to Grice that the primary notion behind the
concept of analogy is, as preventing some criticism by Cicerone, that of
‘proportion’, or PRO-PORZIONE. In logical form: a:b::c:d. The notion of such a
four-term PRO-PORZIONE is embodied, for example, in Aristotle's treatment not
of moral bonum, as was Ross’s obsession, but of iustum -- just. where one kind
of iustum just is alleged to consist in a due two-termed, rather than
four-termed, proportion PROPORZIONE between return, reward, or penalty, and
antecedent desert, merit, or demerit. But it does remains a bit of a mystery
how what starts life as, or as something approximating to, a quantitative
relationship – DIRECT OR INVERSE PROPORZIONE -- gets converted into a
non-quantitative or qualitative relation of correspondence or affinity. It
looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be some inspired
conjecture by the Peripatetic. Grice, as Vio had done before him, takes as task
the provision of an example, congenial to Aristotle, of how the unification by
analogy or PROPORZIONE of the application to a range of items of some epithet
might proceed. Grice expects this UNIFICAZIONE PER PROPORZIONE to involve the
detection of some analogical link between the exemplifications of the variety
of this or that universal which the epithet may be used to ‘signify.’ Grice’s
chosen specimen is the inchoative crescere -- grow. In the case of grow, a
number of different kinds of shifts might be thought of as possessing an
analogical unification that delivers the aequi-vocality thesis. One of these
would be examples of shifts in respect of what might be termed a syntactical,
metaphysical, or ontological category. By syntactical category Grice means a
part of speech. A substantia, indeed an inert or inorganic physical substance,
like a lump of wax or a mass of metal, may be said to grow, or if we must use
the copula, is growing – crescit. It would be tempting here to suggest that the
relevantly involved ‘universal,’ that of increase in size, or getting larger,
provides the foundational, original—etymologically and DIACHRONICALLY valid
--instance of the literal ‘signification’ or Fregean sense of a universal by
the application of the expression grow or crescere. We have here, so to speak,
the 'ground-floor' signification – dictiveness -- of grow: the
truth-conditions. But now, not only the physical inert and inorganic substance
itself but some accident of that substance – THAT BIT OF WAX NOT JUST IZZES BUT
HAZZES ‘GROWTH’ -- may also be said to grow. Not only the piece of wax, but its
magnitude, some event or process in its history – vide Grice, “ACTIONS AND
EVENTS” --, its powers, or causal efficacy, and its aesthetic quality, or sheer
beauty, might each be said to grow. And it seems not unplausible to suggest
that though the grow on the part of each of these non-substantial accidents is
different, and more or, again, less boringly connected with growth on the part
of the substance, there will always be some kind of correspondence, indeed
analogical connection, between grow in the case of a non-substantial item and
grow in the initial LITERAL case of this physical inert or inorganic
substantial item. Another and different kind of categorial variation may
separate some of the universals which the grow may be used to ‘signify’ from
other such universals. These will be connected with differences in, now, some
sub-category within the same category of substantia – the syntactical class of
nouns -- within which fall different sorts of items which may be said or deemed
to grow. Different universals seem to be ‘signified’ by an utterer who says –
still DICTIVELY -- of an ANIMATE substance, such as a plant, as growing and by
another uterer who says – still within the dictive realm -- of a human being –
such as a child, Grice’s Timothy -- as growing. The connection between these
diverse ‘realisations’ or instantiations of grow may rest on now, say, vegetal,
analogy. In what is said to be the grow of a plant, such as a rose, internally
originated increase in size seems to occupy a prominent place. In the case of a
human being, such as Grice’s son Timothy, the kind of development which may be
involved in the grow may be much more varied and complex – “I know in the case
of Timothy IS.” The link between the two distinct universals which may be
‘signified’ might be provided, now by an analogy, or proporzione, between the
role which such a change fulfill in the development of the very different kinds
of substances which are being characterised. No doubt many further kinds of analogical
connection would emerge within the general practice of attributing this or that
grow – Grice’s favourite was Martha Kneale’s THE GROWTH OF LOGIC --- “I can’t
think whey she changed it to the dull ‘Development’ of Logic when the thng was
published!” Grice’s next endeavour will be an attempt to supply some general
account of the way in which the presence of analogy serves to unify the alleged
multiplicity of a ‘signification,’ which has originally deemed to belong in the
PHYSICAL realm of inert and inorganic matter. If such an account should be
found to offer prospects of distinguishing analogy or PROPORZIONE from some
other concept, particularly TRANSFERENTIA or metaphor (as conversational
implicature, as in the song title, ‘You’re the cream in my coffee’ to use
Grice’s example in ‘Logic and conversation,’ – She is the cream in my coffee,
to use the copula -- which belongs to the same general family – along with
Simile, similia, ALLEGORIA – as in Lewis’s The allegory of love – or PARABOLA,
as those by Christ --, that would be a welcome aspect of the account. It is
Grice’s idea that, in metaphorical -- rather than dull and plain literal --
description, a universal is ‘signified’ (she is the cream in my coffee +>
she is Grice’s pride and joy), which though distinct from that which underlies
the literal signification of the epithet (the cream in Grice’s coffee, or the
lemon in Strawson’s tea) is nevertheless recognisably similar to the literal
signification. Grice comes then to the concept of Cajetan and Ciceronian
PROPORZIONE or analogy itself. Grice starts by considering this or that item,
I1, I2, … In -- any one of which may be called an S. Grice initially supposes
that being an S consists in belonging to a substantial type or kind, or
category S – a noun -- , though that supposition may be relaxed. Grice’s move
is to assume that being an S, consists in being subject to a system of laws –
hence ana-logia, the logos is involved -- which jointly express the nature,
metier, or essentia, of the type or kind Si. Further, these ‘ontological’ laws,
which furnish the core theory of S, -- as ichthyology furnishes the core theory
of fish --, are to be formulated in terms of a finite set of Si-core
predicative properties -- let us say P1 to Pn – as in S is P. Each law involves
an ordered extract from the core set. Their totality governs any fully
authentic Sy. This totality may well not include every law which applies to S,:
but it does include every law which is deemed to be relevant to the identity or
identification of Sy, every law which determines whether or not a particular
item I1, I2, … In, is to count or be deemed as an 5 – “as in that Oxford
college – Hartford – who deemed the president’s dog to be a the subject of the
predicate ‘feline.’. Grice next considers not merely things each of which is an
S, but also things each specimen of which is an Sz. It remains an open question
whether or not the type S is to be deemed identical with the analogous or
proportionate type S1. – In any case, identity reduces to general being
(Pegasus = Pegasus if Pegasus is a flying horse). Grice assumes that, as in the
case of S, membership of S, is determined by conformity to a system of such
ordinary – indeed Stone-Age Physical --laws relating to those properties P1,
P2, … Pn which are central to S2. Grice symbolises these properties by the set
of devices Or ... Q.. We now have various possibilities to consider. The first
is that every law which is central to the determination of Sz is a mirror image
or strict counterpart of a law which is central to S,; and that the converse of
this supposition also obtains. To this end, we must assume that the properties
which are central to being an S, are the properties of the devices O, through
Os; and that if a law involving a certain ordered extract from the set P
through P, belongs to the central theory of S to a law involving an exactly
corresponding ordered extract from the set O, through O, belongs to the central
theory of S; and that the same holds in reverse. In that case, we are in the position
to say that there is a perfect proportion or analogy between the central
theories of S, and Sz; in which case, it may also be tempting to say that the
types S, and S, are essentially identical, at a particular time – vide
Grice-Myro Geach-type of time-relative identity. We should recognize that, if
we yield to this temptation, we are not thereby forced to say that Sy and S,
are indistinguishable. They might, for example, be differently related to
perception, only one of them, perhaps, being accessible to physical sight – a
horse, but not horseness. We shall only be forced to allow that essentially, or
theoretically, the types are not really THAT distinct. The possibility just
considered is that of a total perfect (alla Mary Poppins) PROPORTION or analogy
between the central theories of S, and Sa. There is also, however, the
possibility of a merely partial pertect analogy between S, and Sz. That is to
say, part of the central theory of one type, say S, may mirror the whole of the
central theory of Sz, or again may mirror some part of a central theory of Sz.
In such a circumstance, one might be led to say, in one case, that the type S,
is a special case of the type S,; or, in another case, that the types S, and S,
both fall under a common super-type, determined by the limited area of perfect
analogy between the central theories of S, and Sz. Another possibility will be
that no perfect analogy, either total or partial, will hold between the two
central theories. The best that can be found is an imperfect PROPORTION or
analogy which will consist in laws central to one type approximating, to a
certain degree, with the status of being analogues of laws central to the
other. At this stage, Grice proposes a relaxation in the characterization of
the signification of such symbols as 'S!', 'Sz, etc., which till now I have
been regarding as ‘signifying’ or denoting substantial (nominal) types or
kinds, reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or ‘alethic’ sort – Eddington’s wavicles and Grice’s quarks. But
Grice allows for such symbols as being allowed to relate to what he hopes might
be legitimately regarded as an informal precursor of the afore-mentioned
substantial types, as expressing this or that concept of one or other classificatory
or taxonomic sort, concepts which will be deployed in an unregimented
description or explanations as pre-theoretical, if not pre-categorial. Examples
of such unregimented classificatory or taxonomic concepts might be concepts
such as that of an investor, a doctor, a vehicle, a confidante, and so on.
Grice would hope that, in many ways, their general character or metier might
run parallel to that of their more regimented counterpart. In particular, Grice
hopes and expects that the nature of such a concept as investor, doctor,
vehicle, and confidante, would be bound up with conformity to a certain set of
central generalities, like platitudes, truisms, etc. For an x to be an investor
or a doctor or a vehicle or a confidante will be to perform a metier, that is,
to do a sufficient number of the kinds of things which are typically, even
stereotypically, done by an investor, a doctor, a vehicle, large utility, or a
confidante. Grice expects, however, that the variety of possible forms of
generalisation might considerably exceed the meagre armament which a
theoretical enquirer normally permit themselves to employ. Grice also hopes and
expects that the generalities which would be expressive of the nature of a
particular classificatory or taxonomic concept would be formulable in terms of
a limited body of features – Leech’s semantical features: bachelor = unmarried
male – In defence of a dogma -- which would be central to the concept in
question. This material might be sufficient to provide for the presence, from
time to time, of some sense of PROPORTION or analogy in the universe, at least
of imperfect analogy, between such generalities which aro expressive of
distinct classificatory or taxonomic concepts. When it does occur, such a
proportion or analogy might be sufficient to provide for some unity or
uni-vocality of ‘signification’ – thus verifying Grice’s aequivocality thesis
-- in the employment of a single epithet to ‘signify’ even different
classificatory concepts. This unity or aequi-vocality of ‘signification’, in
turn, seems toGrice sufficient to justify the idea that, in such a case, the
expression in question is used with a single ‘significatoin,’ lexical meaning,
or Fregean sense – to which you may attach as many implicatures as you wish.
Grice concludes his ‘Aristotle on the multiplicity of being’ with some
suggestions about the interpretation of the concept of proportion or analogy as
a possible foundation for the unity of ‘signification’ with two supplementary
comments. His first comment is that there seems to be a good case for supposing
that anyone who, like VIO, and the Lizio before him, did, accepts an account of
an analogy- or proportion-based unity or of signification (MONOSEMY at the
dictive level, with a multiplicity of potential implicatures) should NOT feel
free to combine it with a rejection of the so-called analytic-synthetic
distinction, or, in other words, hope for some defence of it, howeer dogmatic!
After all, the alleged analogy- or proportion-based unity account relies
crucially on a connection between the application of a particular concept and
the application of a system of laws, or some such generalities, which is
expressive of that concept. This, in tum, relies on the idea of a stock of
further comential concepts, in terms of which these laws and generalities are
to be formulated, being central to the concept in case (‘bachelor’ = unmarried
male’). But it seems plausible, if not mandatory, to suppose that such
centrality involves a non-contingent connection between the concept in focus
and the concepts which are said to be central to it, a connection which cannot
he admitted by one who denies the analytic/synthetic distinction, as Quine and
his fellow nominalists did – or Occam, whom Vio hated – for years! So either
one does accept the analytic/synthetic distinction, or one rejects at least
this account of analogy-based or proportion-based unity of ‘signification.’
Grice makes no attempt here to decide between these alternatives – “but Ocham
shall know!” Grice’s second comment is that material introduced in Grice’s
suggested elaboration of the notion of proportion or analogy, particularly the
connection between concepts and conformity to laws or some such generalities,
may serve to provide a needed explanation and justification of the idea that
the applicability of a single defining formula, couched in terms of the FOCAL
ideas of genus, but also species, and, last but not least, differentia is a
paradeigmatic condition, if not an indispensable condition, for identity or
individuation of ‘signification,’ never mind unity. We might, for a start,
agree to treat a situation in which the applicability of an epithet to an item
I1 rests on a conformity to exactly the same laws or generalities as does its
application to item I2, as being a limiting case of partially perfect analogy.
But a situation in which no such interpretation at all is required may be
treated as a limiting case of a situations in which, though re-interpretation
is required, one such re-interpretation is available which achieves such
partial perfect analogy. As one might say, a law is perfectly analogous with
itself. Another situation, then, in which an epithet or expression E applies to
a range of items I1, I2, … In, solely by virtue of the presence of a single
‘universal,’ and so of a single set of laws, may be legitimately regarded as a
specially exemplary instance of a kind of unity which is required for identity
or individuation of ‘signification.’ Both a proper assessment of Aristotle's
contribution to metaphysics and the analysis of ‘meaning’ or ‘signification,’
and studies in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat
less localised attention to questions about the relation between a ‘universal’
and ‘signification’ than is visible in Grice’s reflections. Grice has it in
mind to raise not the general question whether, despite what he calls the
school of latter-day nominalists, an analysis of ‘signification’ requires some
abstract entity that Ockham denied, such as a ‘universal,’ to which Grice assumes
an affirmative answer, but rather the question in what way the concept of a
‘universal’ is to be supposed to be relevant to the analysis of
‘signification.’ Consideration of the practices of latter-day lexicographers –
notably Kilgariff, I do not believe in word senses – cf. Wiggins’s reliance on
Grice for a theory of dictionaries --, so far from supporting a charge that, at
least on Grice’s interpretation of him, Aristotle proposes an illegitimate
divorce between the concept of a ‘universal’ and the concept of ‘signification’
suggests that it would be proper to go, alla Henry VIII, a deal further than
did Aristotle himself in championing such a divorce. There will be many
different forms of connection between the varieties of the concept of a
‘universal’ which may be ‘signified’ by an ultimately non-equivocable
expression beyond that countenanced by the tradition of the theory of
definition alla Robinson, and even perhaps beyond the extensions to that theory
envisaged by Aristotle himself. These forms will include some form of
connection like that involved, nor just in Analogy and her sisters – Metaphor,
Simile, Alleory, and Parable – but in metonymy, metophnymy, and synecdoche,
recognised by later grammatical theorists and philosophers of language, within
and without Oxford, and no doubt others as well. It would, Grice suggests, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modern
dictionary – “as I always told Austin that would be ‘Byzantine’!”--, with a
view to constructing an inventory of these various modes of connection. Such an
investigation would, Grice suspects, reveal both that, in a given case, the
invocation of one mode of connection may be sub-ordinate and posterior to the
invocation of another, and also that there is no prescribed order or limitation
of order which such invocations must observe. Grice suspects, also, that it
might emerge that the question whether variations in ‘signification’ are
thought of as not synchronic but diachronic – as in his example of ‘crescere’--
has no bearing on the nature of a uniting connection (His example: when
‘animal’ ceased to ‘signify’ what the Lizio Aristtole meant by it, but ‘a
middle-sized mammal: Urmson: There is an animal in the backyard +> not an
ant, not my aunt. The same form of connection may be available in both cases,
and either case may in turn well be found to correspond with the range of such
different, many and varied, figures of speech which conversational practice may
typically employ, or even intentionally MIS-employ, for the effect of
implicature. Should this conjecture turn out to be correct, the underlying
explanation of its truth might, Grice would guess, run along the following
lines. Allegd rational communication, of the co-operative kind, in pursuit,
that is, of some purpose of helpfulness or benevolence, encounters a boundless,
indeed unpredictable, multitude – indeed multiplicity or plurichrastic, as Owen
has it in his “Aristotle and the snare of ontology”-- of distinct situations.
Perhaps unlike a computer, or like Owen himself, we shall not have, ready made,
any vast array of forms of description and explanation from which to select
what is suitable for a particular conversational occasion. We shall have to
rely on our time-honoured Oxonian rational capacities, particularly those for
imaginative construction and combination, to provide for our needs as they
arise. It would not then be surprising that the operations will reflect, in
this or that way, the character of the capacities on which we rely. Grice
confesses to only the haziest of conception bow such an idea might be worked
out in detail. Which is a long way from the aequi-vocality of ‘being’! Enter
Aequi-vocality. In his fourth Kant lecture Grice confesses to have been so far
in the early stages of an attempt to estimate the prospects of what he names as
an AEQUI-vocality thesis,” – that is, a thesis, or set of theses, which claims
that an expression is UNI-vocal. In ‘Aristotle on the multiplicity of being’
the univocity is veiled under the guise of unification, but the spirit lives
on! References Abbagnano La critica
kantiana consiste nel dire che l’intera psicologia razionale si fonda su di un
« paralogisma » cioè su un errore formale di ragionamento o su un equivoco [H.
P. Grice: aequivocality]: nel senso che assume come oggetto di conoscenza, a
cui sia applicabile la scienza e, spesso, ridotta alla stessa coscienza.
Quest’inversione del rapporto tra A. e coscienza per cui la coscienza, da via
d’accesso alla realtà-A., si trasforma in questa stessa realtà, è egualmente
evidente nelle due grandi correnti della filosofia ottocentesca, l’Idealismo e
il Positivismo. Hegel, per es., considera l’A. come il primo grado dello
sviluppo dello Spirito, che è la coscienza nel suo grado più alto, cioè Auto-coscienza;
e la configura come « Spirito soggettivo », cioè come lo spirito nell’aspetto
della sua individualità. Ed ecco come egli descrive il processo dello Spirito
soggettivo: « Nell'A. si desta la coscienza; la coscienza si pone come ragione
che si è immediatamente destata alla consapevolezza di sè; e la ragione
mediante la sua attività si libera col farsi oggettività, coscienza del suo
oggetto» (Enc., $ 387). Il primo di questi momenti, cioè il destarsi della
coscienza, è l’anima. Ad essa Hegel riconosce le caratteristiche tradizionali
(sostanzialità, immaterialità), ma in un senso in cui queste caratteristiche
possono essere riferite alla coscienza. « L’A., egli dice, non è immateriale
soltanto per sè ma è l’immaterialità universale della natura, la sua semplice
vita ideale. Essa è la sostanza e quindi il fondamento assoluto di ogni
particolarizzamento e individualizzazione dello spirito, di modo che lo spirito
ha nell’A. ogni materia della sua determinazione e l’A. resta l’idealità
identica e prevalente di questa. Ma in tale determinazione ancora
astrapreparare e di fondare una « scienza » dei fatti psichici che avesse lo
stesso rigore delle scienze della natura. In questa direzione già il termine «
A. » appare improprio e viene spesso sostituito dal termine spirito (v.); e in
questo senso Stuart Mill, dice, per es., che lo spirito (mind) è la «serie
delle nostre sensazioni» con in più « un'infinita possibilità di sentire» (Kant
ritenne l’aggettivo «sommo» EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] giacchè
esso può significare sia supremo (supremum) sia perfetto (conBENE SOMMO
summatum). CHIACCHIERA (ted. Gerede). Secondo Heidegger uno dei modi d’essere
dell’uomo nella vita quotidiana ed anonima (insieme con la curiosità [v.] e
l’equivoco [v.]). La C. non è un termine dispregiativo ma indica un fenomeno
positivo che costituisce uno dei modi (l’inautentico) di comprendere il mondo e
di viverci dentro. La C. rompe il rapporto del linguaggio coi fatti. Sicchè ciò
che viene detto acquista un carattere d’autorità e si implica che «la cosa stia
appunto così come si dice » (Ste questo farsi è la chiarificazione. Scheler ha
mostrato l’equivoco di questo presupposto che in realtà confonde la C. (che è
simpatia e partecipazione emotiva) con il contagio emotivo. Al contrario, nota
Scheler, «la C. è assente tutte le volte che c’è contagio della sofferenza,
giacchè allora la sofferenza non è più quella di un altro ma la mia, ed io
credo di potermici sottrarre evitando il quadro o l’aspetto della sofferenza in
generale» (Sympathie, cap. II, $ 3). Per l’appunto quest’avvertenza
fondamentale si è tenuta presente nel caratterizzare la C. al principio di
questo articolo. UNIVOCO ED EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (gr.
suvevupoc, sudvupog; lat. Univocus, Aequivocus; ingl. Univocal, Equivocal;
franc. Univoque, Équivoque; ted. Eindeutig, Aequivok). Questi due termini hanno
avuto definizioni diverse a seconda che sono stati riferiti all'oggetto o al
concetto (o nome). 1. Aristotele li riferì all'oggetto e intese per univoci (o
sinonimi) gli oggetti che hanno in comune sia il nome sia la definizione del
nome: così, ad es., sia l’uomo che il bue si dicono animali. Chiamò invece
equivoci [H. P. Grice: aequivocality] (od omonimi) gli oggetti che hanno in
comune il nome mentre le definizioni richiamate dal nome sono diverse: in
questo senso si chiama animale sia l’uomo sia un disegno (Cat., I, 1a 1-11).
Queste definizioni ricorrono frequentemente nella scolastica (per es., Pietro
Ispano, Summ. Log., 3.01) e si mantengono anche in logici più recenti (ad es.,
Jungius, Logica Hamburgensis, 1, 2, 4-9). 2. La logica terministica ritenne
«improprio» il riferimento dei due termini agli oggetti e ritenne che essi si
dovessero riferire propriamente soltanto ai segni e cioè ai concetti o nomi. Da
questo punto di vista, le definizioni di Ockham sono le seguenti. «U. è o la
voce o il segno convenzionale che corrisponde a un solo concetto o, più
strettamente, è ciò che si può predicare di per sè di più cose o è il pronome
dimostrativo di una cosa. Equivoco [H. P. Grice: aequivocality] dall’altro lato
è il nome che, significando più cose, 900 non è subordinato a un unico concetto
ma è unico segno di più concetti o intenzioni dell’anima. L’U. può derivare o
dal caso, come accade quando il nome Socrate viene imposto a più uomini, o da
una deliberazione quando si impone un certo nome a certe cose e lo si subordina
a un solo concetto e poi per la similitudine di questo concetto con altri si
estende ad altri il nome stesso» (Summa Log., I, 13). Le definizioni terministiche
dei due termini sono quelle che si danno anche oggi dei termini stessi. Le
discussioni medievali sulla natura dell’univocità avevano nel Medio Evo
un’immediata risonanza teologica, per la disputa tra i sostenitori
dell’univocità e quelli dell’analogicità dell’essere (v. ANALOGIA). Ackrill,
J. L. (1963). Aristotle’s Categories and De Interpretatione. Translated with
Notes and Glossary. Clarendon Aristotle Series, ed. By J. L. Ackrill and
Lindsay Hudson. Oxford: Clarendon Press. Aquino Deinde cum dicit: Quare
nec in his etc., concludit ex præmissis quod nec in his affirmationibus
et negationibus, quae utuntur subiecto aequivoco [H. P. Grice:
aequivocality], semper oportet unam esse veram et aliam falsam, quia
scilicet negatio potest aliud negare quam affirmatio affirmet. nomen
potest de pluribus prædicari, sed id quod significatur per nomen etc.— D:
universale dicitur non solum quando nomen potest de pluribus prædicari, sed
illud quod significatur etc. Prima pars convenit cum editione Piana; sed
secunda pars ob omissionem particulæ etiam (quæ requireretur si
prius legendum esset mon solum quando) indicat lectionem codd. ABC.— Cod. E:
universale dicitur quando in unum solum (f. non solum) nomen potest de
pluribus prædicari, sed etiam id quod significatur etc. Quae lectio
videtur favere magis lectioni codd., quam Pianae. 7) Significabit
naturam humanam etc. Ita codd. ACDE. Cod. B post verba, in hac
materia, omittit fere omnia, quae sequuntur, et habet tantummodo haec
verba: et sic eius alia significatio, non erit univer.sale sed aequivocum
ÆQVIVOCVM EQUIVOCO [GRICE : EQUIVOCALITY THESIS]. Quod lectionis fragmentum
satis est ut dicamus lectionem codicis, a quo :excripsit amanuensis cod.
B, fuisse identicam cum lectione aliorum codd. Porro haec codd. lectio
perspicua est, atque respondet immediate praecedentibus : significat
naturam humanam etc. P.: significabit aliud; et propter hoc non esset
universale, sed aequivocum. Forma aliquantulum diversa est a codd., sensus
idem: qui tamen in universale et particulare, sed res. Et ideo
intelligendum est quod universale dicitur quando, non solum nomen potest
de pluribus praedicari, sed id, quod significatur per nomen, est
natam in pluribus inveniri; hoc autem non contingit in praedictis
nominibus: nam hoc nomen Socrates vel Plato significat naturam humanam
secundum quod est in hac materia. Si vero hoc nomen imponatur alteri
homini significabit naturam humanam " in alia materia; et sic eius erit
alia significatio; unde non erit universale, sed aequivocum. 8. Deinde
cum dicit: Necesse est autem enunciare etc., concludit divisionem
enunciationis ὅ. Quia enim semper enunciatur aliquid de aliqua re;
rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam singularia; necesse est
quod quandoque enuncietur aliquid inesse vel non inesse alicui
universalium, quandoque vero alicui singularium. Et est suspensiva
constructio usque huc, et est sensus *: Quoniam autem sunt haec quidem
rerum etc., necesse est enunciare etc. 9. Est autem
considerandum quod de universali aliquid enunciatur quatuor modis. Nam
universale potest uno modo considerari quasi separatum a singularibus, sive per
se * subsistens, ut Plato posuit, sive, secundum sententiam
Aristotelis, ctu. secundum esse quod habet in intelleEt sic potest
ei aliquid attribui dupliciter. Quandoque enim attribuitur ei sic
considerato aliquid, quod pertinet ad solam operationem intellectus, ut
si dicatur quod /homo est praedicabile de multis, sive universale, sive
species '. Huiusdeterminatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana,
quia illud significabit aliud per significabit naturam humanam in
alia materia, declaratur et determinatur. 0) Concludit divisionem
enunciationis. Codd. : concludit ex praedictis (DE ex praemisis)
divisionem enunciationis. Et est melior lectio: nam revera ex
praemissis Ashworth, E. Jennifer and Domenic D’Ettore (2021) Medieval
theories of analogy. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta
(ed), URL = <https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/analogy-medieval/>
Austin, J. L. (1936). Aγαθόν and Eυδαιμονια in the ethics of Aristotle. Repr.
in Philosophical Papers, 3rd edition, 1979, ed. by J. O. Urmson and G. J.
Warnock, Oxford: Clarendon Press. Baldini Le tre forme di amicizia,
rispettivamente basate su virtù, utilità, piacere, secondo l’Eudemia
intrattengono la relazione asimmetrica che Aristotele chiama πρὸς ἓν, in cui vi
è un significato primario o focal meaning cui gli altri, secondari e derivati,
rimandano[36]: l’amicizia a causa della virtù e fondata sul bene è posta come
πρώτη φιλία, «prima amicizia», da cui le altre dipendono dal punto di vista
definitorio. Quindi «φιλία» non denota tre specie di un unico genere, né è un
termine EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] che denota realtà completamente
diverse; è termine “multivoco” MULTIVOCO [H. P. Grice: multivocal], giacché
l’amicizia si dice in molti modi ma in riferimento a un senso che illumina
tutti gli altri, e a cui gli altri si rapportano necessariamente. Molti critici
ritengono che, siccome l’amicizia “utilitaristica” e quella “edonistica”
possono darsi indipendentemente da quella “virtuosa”, l’idea che esse rimandino
necessariamente a quella “virtuosa” non sarebbe convincente, e proprio per
questo sarebbe poi abbandonata nella Nicomachea. Ma la gerarchizzazione πρὸς ἓν
è anzitutto definitoria: il piacere è un bene apparente (dunque, una
declinazione del bene), Boethius, Univocus – Aequivocus -- De
Interpretatione. Cited by Owen. Post aequivocorum [H. P. Grice: aequivocality]
definitionem ad univocorum terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud
discrepat, nisi quod aequivoca definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque
termino coniunguntur sed caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione
dicta sunt, in hac quoque univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum
in aequivocis secundum nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in
univocis secundum nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut
genera speciebus, aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque
homo. Nam cum hominis genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et
homo animalia nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias,
dicis animal esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque
secundum id quod animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil
in eo falsitatis invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque
eodem genere continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est
animal, et communi nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod
illis commune est animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim
sunt substantiae animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem
univocationis designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut
homo et bos, quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO
DICUNTUR QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS.
Bottirolli, Giovanni. Cange, aequivocus. Omonumod. Glossarium mediae et
infimae latinitatis. Qui eodem nomine appelattur. Capella. Under the
first heading, one inquiries what genus is, what species, difference, accident,
property, definition, the whole, the part, the difference between division and
partition, and what is meant by equivocal, unical, and (to coin a word)
PLURIVOCAL. The equivocal, the univocal, and so to speak the plurivocal. Che
cosa sia equivoco, che cosa univoco, che cosa – per cosi dire –
plurivoco. Capua: voci equivocose. Carlini Una stessa cosa
potrebbe essere e non essere soltanto nel caso di un EQUIVOCO [H. P.
Grice: aequivocality], qualora, ad es., quel che noi chiamiamo uomo,
altri lo chiamassero non-uomo. Quel che è in questione non è già se lo
stesso possa insieme essere e non essere uomo di nome, ma di fatto. Se
poi uomo significa lo stesso che non-uomo ('), è chiaro che anche
esser-uomo sarà lo stesso che non-esser-uomo, per cui tra essere e non
esser uomo, essendo l’identica cosa, non ci sarebbe nessuna
differenza. Questo appunto vuol dire esser l’identica cosa; come
chi dicesse abito e vestito : chè il concetto è unico. Se fosse
unico, esser-uomo e non-esser-uomo significherebbero lo stesso. Ma
8’era mostrato che il loro significato è diverso. Se, dunque, si deve
poter dire qualcosa di vero, bisogna necessariamente che, chi dice di uno
che è uomo, intenda dire che è un animale bipede: questo era, infatti, ciò che
la parola uomo significava. E se questo è necessario, non è possibile che
quello stesso non sia un animale bipede: chè questo appunto vuol
dire che una cosa è di necessi tà: esser impossibile che non sia. Non si
può dare, quindi, il caso che sia vero insieme dire che uno stesso è uomo
e non è uomo. Il discorso vale anche per il non-esser-uomo.
L’esser-uomo esprime un’altra cosa dal non-esser-uomo, come del resto
anche l’esser-bianco è diverso dall’esser-uomo: anzi, la opposizione tra i
primi termini è anche maggiore, esprimendo essi una cosa del tutto
diversa. E se qualcuno ci volesse sostenere che bianco e uomo significano
una stessa e mede Chiarisce il par. precedente, dove aminette che
una cosa può essere e non essere la stessa soltanto per un EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequivocality] (il testo ha omonimia, usato qui, come la
sinonimia della 1. precedente, in senso alquanto diverso da quello stabilito
in nota a lib. I. 6, 5: qui si bada se uno intende con la stessa parola
indicare concetti opposti, oppure lo stesso concetto con parole diverse). Se
l'avversario vuol dare alla parola «uomo lo stesso senso di «
non-uomo , deve anche identificare il fatto e il concetto di «esser
uomo con quello opposto di « non-esser-uomo : e venir meno, quindi,
al patto (cfr. 11) di non dare a una stessa parola significati diversi in
confronto alle cose, sima ‘cosa, noi ripeteremo quel che abbiam detto prima:
che allora tutte le cose, e non soltanto gli opposti, fanno una
cosa sola ('). E CESAROTTI Si potrebbero citare a riscontro numerosi
passi di Cesarotti, tra cui una nota osservazione alla r1 Filippica di
Demostene: noi non possiamo dar un fondato giudizio dell'esatto valore dei
vocaboli, e delle frasi d'una lingua morta, né dello stile de’ suoi scrittori
rispetto alla locuzione. Su questo articolo noi siamo ugualmente soggetti a
prender EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e nei termini proprj e
nei figurati. I Greci e i Latini consapevoli dello stemma genealogico delle
parole, e del loro senso primitivo, o accessorio, potevano scorger un'ombra d'
immagine lontana, un'allusione occulta, un cenno indiretto in molti e molti
vocaboli che a noi non presentano che un senso schietto ed ignudo, senza veruna
bellezza accessoria (C., 1807 158-9). Un lungo passo di Rochefort, in cui è
compresa la nostra citazione, è CICERONE Se poi sarà di già stancala F
attenzione dell’ uditore, noi cominceremo da qualche cosa, che muover
possa il riso, come sarebbe o da un apologo, o da una favola, o da un
contraffacimento, o da una storta interpretazione, o da una inversion di
parole, o da un equivoco, o da un indovinello, o da uno scherzo, o da una
giulleria, o da una esagerazione, o da un acconciamento e mutamento di
lettere; e inoltre promovendo aspettazione, recando una similitudine, una
novità, un fallo accaduto, un verso; o approfittandoci ad una
interpellazione, ad un sorriso di alcuno; o promettendo di lasciar da parte
molte cose, che avevamo in animo di dire; e di non voler parlare in
quella forma, in cui sogliono gli altri, con esporre brevemente in questo
caso e il metodo altrui e il nostro. CILIBERTO
. Crede con gli ordini e i costumi di Roma antica di poter rifare
quella grandezza e ritemprare i suoi tempi, e in molte proposte e in molte
sentenze senti le vestigia di quell'antica sapienza. Da Roma gli viene anche la
nobiltà dell'ispirazione e una certa elevatezza morale. Talora ti pare un
romano avvolto nel pallio, in quella sua gravità; ma guardalo bene, e ci
troverai il borghese del Risorgimento, con quel suo risolino equivoco {H. P.
Grice: aequi-vocality thesis]. Code, A. D. (1986). Aristotle on essence.
In Grandy and Warner, Philosophical Grounds of Rationality: Intentions,
Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press. CONTI Cercherò prima ne’testi
de’Filoſofi stessi il senso, che naturalmente preſeniano, e dove sia questo
oscuro, ed equivoco [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], ricorrerà all'in
terpretazione o di Cicerone, o di Plutarco, o di Sefto Empirico, o di Laerzio
Viſle Cicerone molti anni prima del Crifianeſimo, e Plutar co viffe a Roma
ſotto Adriano, o Trajano, dopo d'aver ſtudiato in Egitto forro Amonio,
diſcepolo di Potamone, e del quale egli b 2 par (a ) Pachimero in Suida, Vedi
Fabrizio Bibliot. art, Proclo. e mo,. (12 ) parla nella vita di Temiſtocle ed
altrove. L Il secondo possibile EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis]
concerne la nozione stessa di corpo. Contra riamente a quello che ci
attenderemmo in relazione a una nozione moderna di corpo, per gli stoici erano
"corpi" an che le qualità, in quanto venivano considerate come
materia in un certo stato. Le proprietà di un certo individuo costi tuiscono
stati o modi del suo essere e, per la loro esistenza, dipendono dall'esistenza
di questo individuo. Se l'individuo esiste, le sue proprietà sono appunto
disposizioni esistenti di materia (Rist). Si profila, a questo punto, una
ontologia che pone al suo centro la nozione di "particolare":
quest'ultimo viene carat terizzato come un oggetto materiale, che ha una forma
defi nita come condizione necessaria e sufficiente della sua esi stenza. La
forma, del resto, è -- l'elemento Interpretazione secondo il modo
enigmatico ~l et t e r a l e n o n se n so sen~ so errato per omonlmia
per equivoco errate scambio assunzioni di prospettiva di credenza 2.3
L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLAR.I 43 Vediamo ora alcuni racconti
oracolari in cui sono esem plificate queste modalità di errore. L'incapacità
di assegnare un senso al testo profetico si ha in vari racconti nei quali
vengono utilizzati meccanismi re torici, tra cui alcuni di tipo metaforico. È
naturale che, quando il veicolo metaforico viene interpretato "letteral
mente", si ottenga una assurdità sul piano del senso, a me no che non si
immagini un mondo possibile, diverso da quello reale, in cui i muli possano
diventare re dei Medi e gli araldi siano dipinti di rosso. Il consultante, che
prende in considerazione soltanto il mondo reale, si trova in difficoltà ad
assegnare un senso e una denotazione a testi siffatti. Ma vediamo che cosa
succede nel primo di questi racconti. È Erodoto a narrarci la storia degli
abitanti deli'isola di Sifno, i quali, essendo giunti a un notevole grado di
ricchez za con le loro miniere d'oro e d'argento, decisero di consul tare
l'oracolo di Delfi per sapere se avrebbero potuto con servare a lungo la loro
prosperità. La Pizia rispose: "Ma quando, a Sifno, il pritaneo sarà bianco
e bianco il bordo della piazza pubblica, allora c'è bisogno di un uomo accor
to per guardarsi dall'agguato di legno e dall'araldo rosso" (Herod.,
Hist., III, 57). La storia continua narrando del l'arrivo di una nave dei
Sami, della loro ambasceria per chiedere denaro e del saccheggio che questi
ultimi fanno dell'isola dei Sifni. Erodoto sottolinea l'incapacità manifestata
dai Sifni di dare un senso al testo ("l Sifni non furono capaci di com
prendere l'oracolo"); per loro il testo, e in particolare, si presume, le
espressioni "agguato di legno" e "araldo ros so", sono
prive di senso, perché appunto essi si fermano a un livello letterale di
interpretazione. In realtà il dio gioca con vari meccanismi tropici: innan
zitutto con una doppia enallage1 1 (è il legno [ = nave] che anticamente è
rosso, come spiega Erodoto, ed è l'araldo [ = gli ambasciatori] che organizza
un agguato), complican do poi il testo con meccanismi metonimici (legno per
nave, il singolare araldo per il plurale ambasciatori). Un secondo esempio di
mancata comprensione si trova in un episodio di quel lungo e complesso
"romanzo oracolare" 2 . LA DIVINAZIONE GRECA t·hc
l·:rodotodedicaaCreso,quandoquest'ultimochiedeal l ' oracolo di Delfi se la
sua monarchia sarebbe durata a lun o . La Pizia risponde: "Quando un mulo
sarà re dei Medi, allora, Lidio dai piedi delicati, fuggi lungo l'Ermo sassoso,
non indugiare e non temere di essere vile" (Herod., Hist., l, 55). Anche
in questo caso, l'interpretazione che viene data alla profezia sceglie il senso
letterale: Creso ritiene, di con seguenza, impossibile che venga a verificarsi
uno stato di cose che soddisfi alla descrizione della frase "un mulo sarà
re dei Medi"; la conclusione che egli trae da questa impossi bilità è che
sia altrettanto impossibile che il suo regno abbia una fine. Sarà poi il dio
stesso a spiegare al re il suo gioco metafo rico, quando ormai i fatti si
saranno compiuti e Creso sarà caduto sotto la dominazione dei Persiani . Il
"mulo" è, in ef fetti, Ciro, e il passaggio è mediato dalla
proprietà "sangue misto", che è condivisa sia dal termine
metaforizzante sia dal termine metaforizzato: ·sangue misto• / Tanto maggiore è
la cecità di Creso se si pensa che l'ele mento comune è doppiamente
esemplificato in Ciro, in quanto figlio "di madre nobile e di padre di
oscuro lignag gio" e "di madre meda e di padre persiano", come
il testo di Erodoto non manca di sottolineare. Vale la pena di rilevare che
l'interpretazione del senso fi gurato è un'operazione realmente più difficile
di quello che si potrebbe immaginare, fatto che giustifica in qualche ma niera
gli insuccessi dei consultanti. Essa è legata a cono scenze enciclopediche
locali, oltre che ai meccanismi retori ci che su quelle conoscenze si
applicano. Ciò è tanto più ve ro se si considera che è impossibile anche per
il lettore mo derno fornire l'interpretazione del testo profetico quando il
testo letterario non ci informa sulle relative porzioni di enciclopedia. Ciò
avviene, a esempio, nel racconto oracolare di Arcesilao (Herod., Hist., IV,
163-164) in cui, accanto a scambi metaforici tra "anfore" e
"uomini", tra "torri" e "forni" che vengono spiegati
dal prosieguo della narrazio ne, compare l'espressione "il tuo più bel
toro" che rimane inspiegata ed è anche per noi incomprensibile. Vediamo
ora il caso in cui il testo appare interpretabile secondo un percorso di senso
letterale, in cui cioè sia rin tracciabile un corso di eventi corrispondente a
esso, senza però essere quello inteso dalla profezia. Consideriamo in
particolare il caso in cui l'errore interpretativo sia dovuto a omonimia.
Questo meccanismo, accompagnato dal costante frain tendimento, caratterizza
l'intero romanzo oracolare di Cambise. Si tratta di una storia in cui i vari
segni si collega no tra di loro in una catena di rimandi interni. Questa
storia ha inizio con un sogno: Smerdi (fratello di Cambise) era già tornato in
patria (la Persia) quando Cambise ebbe in sogno questa visione: gli parve che
un messo, giunto dalla Persia, gli annunciasse che Smerdi, seduto sul trono
regale, toccava con la testa il cielo. Temendo perciò che il fratello meditasse
di ucciderlo per impadronirsi del regno, mandò in Persia Prexaspe, che gli era
fedelissimo fra tutti i Per siani, a uccidere Smerdi. (Herod., Hist., III, 30)
Dopo parecchi paragrafi, in cui la storia continua narran do le stravaganze e
le crudeltà di Cambise, ci viene raccon tata la ribellione in Persia dei due
fratelli Magi, uno dei quali, che si chiamava anch'esso Smerdi, era stato
collocato sul trono. Quando Cambise viene a conoscenza di questo fatto,
comprende il vero senso del sogno. Ma la storia non finisce qui: Dopo che ebbe
pianto e si fu afflitto di tanta sciagura, Cambise balzò a cavallo per muovere
al più presto verso Susa contro il Mago; ma, mentre saliva in arcione, gli
cadde il puntate del fo dero della spada, che rimasta nuda lo ferì alla
coscia. Colpito così nello stesso punto in cui aveva trafitto il dio egizio
Api, il 2. LA DIVINAZIONE GRECA fl\ iudicando mortale la sua ferita,
domandò ancora come si chiarnassc la città dove si trovavano e gli risposero
che si chia rnava Ecbatana. Ora, molto tempo addietro, a lui che l'aveva
consultato, l'oracolo di Buto aveva risposto che sarebbe morto ad Ecbatana ed
egli aveva interpretato che sarebbe morto, vec chio, ad Ecbatana di Media,
dove aveva tutti i suoi beni, men tre l'oracolo aveva inteso di indicare
Ecbatana di Siria. Pertan to Cambise, come ebbe saputo il nome della città,
sotto il dupli ce colpo della rivolta del Mago e della ferita, rinsavì e, com
prendendo finalmente il divino responso, esclamò: "Qui è desti no che
muoia Cambise, figlio di Ciro". (Herod., Hist., III, 64) La rivolta del
Mago e la ferita sono, più che avvenimenti, dei segni, in quanto permettono a
Cambise di accedere alla conoscenza, di comprendere, finalmente senza più
ambigui tà, l'oracolo, di non rimanere più prigioniero dei giochi di parole:
la rivolta che gli fa capire la differenza tra Smerdi suo fratello e Smerdi
Mago; la ferita mortale, la differenza tra Ecbatana in Media ed Ecbatana di
Siria. Infine c'è l'ulteriore caso di errata interpretazione a cau sa di un
equivoco, non strettamente linguistico, e che può essere di varia natura.
L'equivoco più famoso di tutta la letteratura oracolare greca è senz'altro
quello di cui cade vittima Edipo. Come noto, durante un banchetto Edipo viene
insospettito dalle insinuazioni fatte da un convitato circa la sua paternità e
decide allora di interrogare il dio della sapienza, il quale gli predice che
ucciderà il padre e che si congiungerà con la ma dre (Soph., Oedipus tyrannus,
787-798). L'equivoco riguar da le assunzioni di crede...zza: Edipo non sa che
i suoi veri genitori sono Laio, re di Tebe, e Giocasta, ma crede che sia no
Polibo, re di Corinto, e Merope; per questo, al fine di stornare gli
avvenimenti predetti dall'oracolo, si allontana da Corinto per andare in
direzione di Tebe, e compie, così, inconsapevolmente, proprio il destino che
gli è stato annun ciato. Altre volte l'equivoco riguarda lo sca1nbio
diprospettiva. Il caso emblematico è quello di Creso che manda a consul tare
congiuntamente l'oracolo di Delfi e quello di Anfiarao L'INTERPRETAZIONE NEI
RACCONTI ORACOLARJ 47 per sapere se dovesse fare guerra ai Persiani. I due
oraco li, concordemente, predicono che "se avesse mosso contro i
Persiani, avrebbe distrutto un grande impero" (Herod., Hist., l, 53).
Creso interpreta Contri, L’equivoco di Croce. COSTA Perciò a
distinguerle è sovente bisogno di preineltere all’espressione ‘AMAVA’ – latino:
AMABA/AMABAT -- il nome o il pronome. Giova spesso alla CHIAREZZA, e
segnatamente nell’espressione complessa o composita, il ben distinguere le persone
e le cose, delle quali si parla (il topico). E perciò sta bene talvolta il
*ripetere* il nome sostantivo per non confondere l’una coll'altra.
Imperciocchè, i pronomi e i relativi sogliono spesso essere cagione di EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] – confusione – cf. avoid ambiguity, be
perspicuous [sic], the imperative of conversational clarity. E questo
interviene specialmente, quando nella proposizione antecedente sono più nomi
sustantivi di un medesimo genere e numero, che si possono accordare coi
relativi delle susseguenti. Perciò, conviene tal volta o giovarsi di un
sinonimo onde porre in luogo di alcun nome mascolino un femminino. O inulare il
numero del più in quello del meno. O viceversa. -- Recbiamone esempi. Alcuni
molli graziosi si generano in virtù della metafora. Avendo Lodovico Sforza duca
di Milano eletta per sua impresa una spazzetta, con che voleva segare se essere
disposto a cacciare dall'Italia gli oltremontani, domanda alcuni ambasciatori
fiorentini, che loro ne paresse. Quelli risposero. Bene ce ne pare, salvochè
molle volle avviene che chi spazza tira la polvere sopra di sè. Più grazioso ė
il motto, quando ad alcuno, che metaforicamente abbia parlato, si risponde cosa
inaspettata continuando la metafora stessa. Tale si fu detto il Cosimo de'
Medici, il quale a' Fiorentini ſuoruscili, che gli mandarono a dire che la
gallina cova, rispose. Male potrà covare fuori del nido. Anche il paragonare
cose vili e piccole a cose grandi è spesso cagione di ridere, come in questi versi
del Berni: E prima, iodanzi tutto, è da sapere che l’orinale è a quel modo
tondo, Acciocchè possa più cose tenere, E falto proprio come è falto il mondo.
Dobbiamo in questa maniera della facezia guardarci dal fare sovvenire il
compagno conversazionale di cose laide e stomachevoli, affiochè la piacevolezza
non degeneri in buffoneria: lo che sovente accade a coloro, che non sono
piacevoli per naturale disposizione. Molti molti ridevoli si formano per via di
iperbole [“Every nice girl loves a sailor”] accrescendo o diminuendo alcuna
cosa. Diminui ed accrebbe a un tempo le cose Cicerone parlando giocosamente di
suo fratello, che essendo di piccola slatura aveva cinto il fianco di una
spada' smisurata. Chi ha, disse, cosi legato mio fratello a quella spada? Dall’EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] procede spesso i motti freddi ed insulsi,
ma spesse volte ancora gli arguli. Argulo parmi il seguente in biasimo di una
donna, che fosse di molli. Ella è donna d'assai: il qual molio potrebbe ancora
essere usato per lodare alcuna femmina prudente e buona. Molla venustà è in
que’ delli, che invece di esprimere due cose ne esprimono una sola, per la
quale l'altra s'intende (IMPLICATURA, SOTTITESSO). Assai leggiadro è
questo in cui si favella di un'amazzone dormiente, recato ad un esempio
da Demetrio Falereo: in terra aveva posto l'arco, piena era la faretr, e sotto
il capo aveva lo scud: il cinto esse non isciolgono mai. Similmente è grazioso
il nominare con buone parole le cose non buone, come fece lo Scipione, secondo
che narra M. Tullio, con quel centurione, che non si era trovato al conflitto
di Paolo Emilio contro Annibale. Il centurione scusasi di sua negligenza col
dire. Io sono rimasto agli alloggiamenti per farli sicuri; perchè, o Scipione,
vuoi dunque tormi la civiltà? Cui rispose Scipione. Perchè non amo gl;uomini
troppo diligenti. Sono assai argute quelle risposte, per le quali si DEDUCE da
una medesima cosa il contrario di quello che altri deduceva. Appio Claudio dice
a Scipione. Lo maraviglio che un uomo ďalto affare, quale tu sei, ignori il
nome di tante persone. Non maravigliare, rispose Scipione, perocchè io non sono
mai 69 blato sollecito d’imparare a conoscer molti, ma a far si, che molti
conoscano me. Per egual modo Parnone rispose a colui che chiamava sapientissimo
il tempo Costanzi, L’equivoco della filosofia cristiana. CROCE, Di
un equivoco concetto storico. Dizionario etimologico. Equivoco: b. Lat.
Aequivocus comp. Da temi di aequ-us uguale, simile e di VOX = VOCs-s voce vocabolo,
ond’anche VOC-are chiamare (v. Voce). Che puo intendersi o interpretaris in piu
modi e dar lugo ad errore, altrim. Ambiguo, dubbioso, incerto. Nel linguaggio
delle scuole dicesi di vocabolo, definizione e simili, e vale Che e comue a piu
cose o concetti, ma solo nella parola. Come some sost. Propriamente significa
lo scambiare o tagliare un nome o una voce per un’altra; ma si dice anche di
sbaglio che altri prenda, ingannato dalla somiglianza. Deriv. Equivocare, onde
equivocazione, equivocamente. Duni ſoſtenere la sognata monarchia di
Romolo caddero in tun'altro EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis]
nell'apprendere l'espressione di Pomponio di ferre legem ad populum in fente D2
d'ef d'eſſerſi comandate le leggi da Romolo Duso Ercole, Equivocazione.
Evola, L’equivoco dell’immanenza. Fasso Croce, Filosofia della pratica.
Economica ed etica, Tarantino, con una nota al testo di Sasso, Napoli,
Bibliopolis. Contraddittorio è altresì il concetto di un codice eterno, di una
legislazione-limite o modello, di un diritto universale, razionale o naturale,
o come altro lo si è venuto variamente intitolando. Il diritto naturale, la
legislazione universale, il codice eterno, che pretende fissare il transeunte,
urta contro il principio della mutevolezza delle leggi, che è conseguenza
necessaria del carattere contingente e storico del loro contenuto. Se al
diritto naturale si lasciasse fare quel che esso annunzia, se Dio permettesse
che gli affari della Realtà fossero amministrati secondo le astratte idee degli
scrittori e dei professori, si vedrebbe, con la formazione e applicazione del
Codice eterno, arrestarsi di colpo lo svolgimento, concludersi la Storia,
morire la vita, disfarsi la realtà. Sulla presa esplicita di distanza di F. da
Croce, cfr. Società, legge e ragione. Ho continuato a ripetere la stessa cosa.
Il diritto nasce dalla natura umana, la quale è natura storica e natura
sociale. Ho rifiutato dapprima, sotto la suggestione dell'anti-gius-naturalismo
del tempo in cui ero cresciuto, di chiamare naturale un siffatto diritto. Più
tardi, dopo avere approfondito la conoscenza storica del gius-naturalismo ed
essermi meglio chiarito la parte che esso ha avuto nella difesa della libertà
contro l'assolutismo politico, mi sono deciso a designare con quell’AGGETTIVO
in realtà EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] il diritto che la
ragione trova nella natura della società. Laddove, invece, si è riscontrata
coincidenza cronologica, si è preferito seguire l'ordine alfabetico.
Fazzini Per esempio, il dizionario etimologico del Pianigiani afferma che
il fine della Massoneria è il perfezionamento dell'umanità; e non soltanto
molti profani ma anche molti massoni accettano questa seconda definizione. A
prima vista può sembrare che perfezionamento dell'uomo e perfezionamento
dell'umanità significhino la stessa cosa; di fatto si riferiscono a due,
concetti profondamente diversi, e l'apparente sinonimia GENERA UN EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequi-vocality thesis] e nasconde una incomprensione. Altri adopera
l'espressione: perfezionamento degli uomini, anche essa equivoca. Ora,
evidentemente, non è possibile sentenziare quale sia l'interpretazione giusta,
perché ogni massone può dichiarare giusta quella che si confà ai suoi gusti, e
magari può compiacersi dell'equivoco. Se però si vuole determinare quale sia,
storicamente e tradizionalmente, la interpretazione corretta e conforme al
simbolismo muratorio, la questione cambia aspetto e non è più questione di
gusti. Il manoscritto rinvenuto dal Locke nella Biblioteca Bodleyana e pubblicato
solo nel 1748 e che è attribuito alla mano di Enrico VI di Inghilterra,
definisce la Massoneria come «la conoscenza della natura e la comprensione
delle forze che sono in essa»; ed enuncia espressamente l'esistenza di un
legame tra la Massoneria e LA SCUOLA ITALA, perché afferma che Pitagora, un
greco, viaggiò per istruirsi in Egitto, FERRANDO . Di quale porta si
tratti, non si sa. I testi non hanno alcuna didascalia per questa scena; si
capisce, tuttavia, che essa si svolge presso una porta di Roma. La plebe:
Coriolano l’ha chiamata così prima. “... with precepts that would make
invincible...”: il “would” è palesemente riferito alle intenzioni della madre
nel dare al figlio i precetti; il che giustifica, nella traduzione, il
“dovevano”. “Ti ricordi?” non è nel testo. Il testo ha “... with one / that is
umbruised”,“... con uno che non è contuso”, e prosegue la metafora del corpo
(di Cominio) sopraffatto (“too full”) dalle fatiche della guerra. Il testo ha
“Ora che abbiam mostrato il nostro potere” (“Now we have shown our power”).
“Are you mankind?”. C’è chi ha creduto di vedere in questa battuta di Sicinio
UNA SOTTILE INTENZIONE DI EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], perché
la frase significherebbe anche “Siete matte?”. Ma il senso di “matto” in
“mankind” non si trova in alcun testo; e del resto la risposta di Volumnia
sarebbe diversa, perché la donna avrebbe capito l’allusione. Giunone è il
simbolo dell’ira femminile vendicativa. Prese parte alla sommossa degli dèi
contro lo stesso suo marito, Zeus (cfr. VIRGILIO (si veda), “Eneide”: “saeve
memorem Junonis ob iram”). “Strange insurrections”: “strange” qui ha il valore
di “abnormal”, “unknown”, “unfamiliar”. “I have deserved no better
entertainement / in being Coriolanus”: “Non m’aspettavo miglior trattamento,
essendo Coriolano”; ma mi pare grammaticalmente errata (“I would have...”
sarebbe stato d’obbligo) e incongrua di senso (il servo non sa di trovarsi di
fronte a Coriolano). “Under the canopy”: “canopy” è il baldacchino sospeso su
un trono, un letto, un altare, tradizionale segno di regalità; ma in senso
figurato vale “cielo”, “firmamento” (il baldacchino del cielo). Coriolano,
giocando sul doppio senso, si attribuisce la regalità. Che cosa sia questa
città, nella mente di Coriolano, è incerto; forse egli allude all’esilio o al
campo di battaglia Franchini, Unicita della dialettica GAFFIOT.
Aequivocatio. Equivoque.: BOET PORPHYR 1 aequivoce avec quivoque Boet. Porphyr
2. Aequivocus, a um aequus voco, equivoce, a double sens, CAPEL 4 339
GAGLIARDI non potevano: cflere Avari, perche non avevano mo-> do da cumulare
i dove che arricchiti poffono averlo. Sem. Mà come potrà avanzare? dicendogli,
che faute, che avesse il pa. ren rentado, averebbe goduto, e
sarebbe ftato allegramente, e questo non si può tare da quelli, che vogliono
cumula Meo. VOI NON CAPICE IL PARLAR EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] DELL’AVARIZIA; ella non già intende il godere, e stare
allegramente dispendiofo, ma bensì quello di cumulare, creduto da efla, e suoi
seguaci piacere, e contento maggiore di tutti gli alori"; è ben vero però,
che in questi cali rimane ella fovente delusa ; posciache i giovani dislipano
tanto in tali occalioni, che bene spesso si pente l’A. varizia di esservisi
ingerita. Semi Com'entra la Bugia ne'matri. monj? Mec. In quanti se
ne fanno, senza le direzioni della Prudenza essa vuole-ingerirsi, e per un
verso; d per Palero ci vuole avere in questi la sua parte. 7 Sem. Si dice
però communemente, che la Bugia abbia le gambe corte, onde fi fcoprirà, e non
potrà perciò fare breccia. diri Mele 1 Mec. Non è così perche non
opera già sola. Se Amore per esempio trarre. rà un parentado, essa pronta vi
accorre, e si affatica tanto per fare apparire GALIMBERTI Ma il corpo,
per G., è portatore di un messaggio ambivalente (non equivoco, ci tiene a
precisare), secondo il quale mostra di essere questo, ma anche quello. GENTILE
L’equivoco Geach, P. T. Aquinas on esse. The Aristotelian Society. GHEZZI
teoria che la regge ed è proprio questa la conclusione a cui giunge Geiger. La
differenza appare minima, ma non irrilevante e tutta impostata sul piano del
discorso svolto e sui tempi cui si riferisce l’affermazione (prima o dopo la
verifica empirica). Del resto, il tema fu affrontato in senso generale anche da
Heisenberg, riguardo alla costruzione di teorie attraverso l’accoppiamento di
simboli a fenomeni: Il procedimento della scienza naturale è raffigurato come
l’applicazione di simboli a fenomeni. I simboli possono, come in matematica,
essere combinati secondo certe regole, in tal modo le affermazioni sui fenomeni
possono essere rappresentate da combinazioni di simboli. Perciò una
combinazione di simboli in disaccordo con le regole non è falsa ma priva di
significato. L’ovvia difficoltà di questo ragionamento è la mancanza di un
criterio ge- nerale che indichi quando una proposizione debba essere
considerata priva di significato. Una chiara decisione è possibile soltanto
quando la proposizione appartiene ad un sistema chiuso di concetti e di
assiomi, il che nello sviluppo delle scienze naturali costituisce piuttosto
l’eccezione che la regola. L’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis],
dipendente sia dalla difficoltà di definizione dei concetti, in quanto legati
alle teorie di cui sono figli, sia dall’impossibilità di verifica empirica
degli assiomi su cui si fondano le teorie (concetti ed assiomi non chiusi), non
può stupire. Infatti, come afferma Foucault, le parole simboli e le cose
fenomeni non coincidono dal crollo della Torre di Babele in poi: Nella sua
forma originaria quando fu dato agli uomini da Dio stesso, il linguaggio è un
segno delle cose assolutamente certo e trasparente poiché assomiglia ad esse. I
nomi erano deposti su ciò che indicavano, come la forza è scritta nel corpo del
leone, la regalità nello sguardo dell’aquila, come l’influsso dei pianeti è
stampato sulla fronte degli uomini: mediante la forma della similitudine.
Tale GIAMETTA . Binni sull'"amore del concreto" che nutrì tutta
la ricerca desanetisiana e che problematizzò i suoi rapporti con l'hegelismo e
di Getto sulla Storia, "in cui la letteratura era studiata nel suo
autonomo valore e insieme nel suo necessario legame con tutta la vita e la
cultura. Infine, presentando una importante antologia di scritti desanctisiani,
Contini dichiara, a nome di un'intera generazione di studiosi, l'uscita dall’
“equivoco [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] formalistico” della riduzione
crociana di D. e la necessità di tentare finalmente una comprensione filologica
dei testi desanctisiani, con tutta la loro problematicità anche irrisolta. Ma
lo spostamento ideologico dell'intero dibattito critico mosse dalla
pubblicazione dei Quaderni di Gramsci (Letteratura e vita nazionale, Torino) e
dalla sua celebre affermazione che il tipo di critica letteraria proprio della
filosofia della prassi è offerto da Sanctis. Da qui appunto si partì per
un'ampia verifica dell'"impegno" di D., del carattere militante della
sua critica, dei "saldi convincimenti morali e politici" che, secondo
Granisci, la sostanziavano: era una verifica, evidentemente, molto correlata al
bisogno della cultura d'incidere sul presente storico, dopo e contro il
"disimpegno" teorizzato GIGLI Voci di più Significati In
ogni Lingua esistono delle Voci aventi più Significati; come in Italiano
«essere, avere, fure, ancora, per ec.». Potendo facilmente derivarne EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e Confusione, deve ciò ritenersi •difetto
notabile di Lingua - Quindi il Linguaggio deve a ciascuna Voce assegnare un
solo Valore, o per lo meno precisare in quali circostanze una Voce à uno
piuttosto che un altro Valore. III.* OssevazIonE Espressioni Sentimentali
229. L'Uomo vivamente penetrato e soprafatto quasi da qualche forte
Sensazione Passione o Sentimento qualunque, è molte volte obbligato ad
esternare la Situazione dell'animo suo. Tal Esternazione generalmente succede
col mezzo di Suoni Gutturali prolungati, e aventi l'impronta di ciò che l'Anima
sente: E questi Suoni son quelli, che formano le da noi chiamate Espressioni
Sentimen-cali -Quindi il Linguaggio avrà Grandy, R. E. and R. O. Warner
(1986). Philosophical grounds of rationality: intentions, categories, ends.
Oxford: Clarendon. Grice, H. P. (1968). Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning, Foundations of Language. Repr. in
WoW. Grice, H. P. (1969). ‘Vacuous Names’, in Donald Davidson and Jaako
Hintikka, Words and objections: essays in the work of W. V. O. Quine. Reidel:
Dordrecht. Grice, H. P. (1975). Method in philosophical psychology: from
the banal to the bizarre. Presidential address. Proceedings and addresses of
the American Philosophical Association, repr. In The Conception of Value,
Oxford, Clarendon. Grice, H. P. (1981). Presupposition and conversational
implicature, in Peter Cole, Radical Pragmatics. New York and London: Academic
Press. Repr. In WoW. Grice, H. P. (1986). Repy to Richards, in Grandy and
Warner, Philosophical Grounds of Rationality: Intentions, Categories, Ends.
Oxford: Clarendon Press. Grice, H. P. (1988). Aristotle on the multiplicity
of being. Pacific Philosophical Quarterly. Grice, H. P. (1989). Studies
in the way of words. Cambridge, Mass., and London: Harvard University
Press. Grice, H. P. (2001). Aspects of reason. Oxford: Clarendon
Press. Grice, H. P. and P. F. Strawson (c. 1950). Seminar papers on
Meaning. The H. P. Grice Papers, Bancroft Library. Grice, H. P., P. F.
Strawson, and D. F. Pears (1957). Metaphysics, in D. F. Pears, The nature of
metaphysics, London: Macmillan. Hardie, F. (1950). Aristotle’s moral
theory. Oxford: Clarendon Press. MAIERU Gli Elenchi, commentati a
Costantinopoli da Michele di Efeso, tradotti e commentati da Giacomo Veneto,
rappresentano in Occidente il contributo di Aristotele e della tradizione greca
e bizantina mediata dal Chierico Giacomo alla chiarificazione dei problemi che
traggono la loro origine dall'uso equivoco EQUIVOCO GRICE delle parole nel
discorso. Essi sono il primo dei testi nuovi di Aristotele ad entrare in
Occidente, e innanzi tutto IN ITALIA, per poi passare in Francia, dove e già in
atto lo sviluppo delle dottrine logico-linguistiche, e quindi nel resto
d’Europa. Lungo tutto questo arco, da un lato l’analisi delle parti del
discorso proposto dalle grammatiche di Donato e di Prisciano, dall’altro
l'indagine sui termini di cui si compone l’enunciato, quale è nel De
interpretatione e nei commenti boeziani ad esso, contribuirono MASI, G.
L’uni-equivocita dell’essere in Aristotele. Minnio-Paulello. Aristoteles
latinus. MORSELLI Anfibolia: designa l'EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality
thesis] di senso prodotto dall'uso di termini forniti di doppio
significato, oppure di una speciale costruzione sintattica d'uua frase;
dal greco A;isp£-PoAog, elio va da due parti, dubbio, da cui anfibologia
parlare clic può prendersi in duo significati anche opposti, es. : aio te
Hannibalen vincere posse. Antecedente e conseguente: in un
rapporto logico dicesi antecedente il primo termine, conseguente il
secondo; cosi la causa è l’antecedente, l'effetto il conseguente.
Apodittico NARDI Politicorum, est melior quam politica non est actus
qualitativus inhaerens intellectui aut voluntati: quia si sic, tunc non
tenderent intellectus et voluntas in félicitatem tamquam in ultimum finem.
Secundo, quia ille actus non est perfectissimum. Quia oporteret ponere
¥> NiFO, De intell. Sigieri duas felicitates: imam
formalem et intrinsecam, et aliam obiectivam et extrinsecam; et sic
Aristotelem et Commentatorem indistincte processisse in aequivoco EQUIVOCO
[Grice: aequi-vocality thesis], cum dixeriint felicitatem esse ultimum fineni
et operationem animae. Quia ex quolibeto non datur accidens inhaerens
intellectui. Concludo igitur quod tantum una est felicitas, et quod ea omnia
vere felicitabilia felicitantur; et ista est deus. Hanc sententiam ponit
Commentator, Etliicoritm, capite in Deo esse felix est in speculatione
sui, in nobis esse felix est in eo in quo est sibi, prout nobis
Lamanna, L’unita della ragione Lener, Equivocita, univocita, o
analogia? Lewis and Short. Aequivocus – aequus-voco. Verba equivoca. Of
like significations, ambiguous, equivocal. Isid. Orig. 2. 26; so Mart. Cap. 4.
97. Owen, G. E. L. (1957). Logic and metaphysics in some earlier writings
of Aristotle, originally a paper presented at the symposium Aristotelicum at
Oxford, in August 1957. File Reference Code: GBR/3437/OWEN/3/54 Published in
Aristotle and Plato in the Mid-Fourth Century, ed. I During and Owen, Goteborg
Studia Graeca et Latina Gothoburgensia XI, 1960. Owen, G. E. L. (1965).
Aristotle on the snares of ontology, in Renford Rambrough, New essays on Plato
and Aristotle. London: Routledge & Kegan Paul, pp. 69-98. Owen, G. E.
L. (1977). [Obituary of] Gilbert Ryle. The Aristotelian Society. 77 (1)
265-270. PASCOLI Alessandro Pascoli. Keywords: fisiologia, corpo,
galileo, il fuco di Girgenti, Cicerone, Bianchini. Verissimo, non mi piace
medicar le donne, ma non le regine” spiegazione dell’entimema in termini dell’intenzione
dei communicatori – chi da il segno e chi lo receve – il segno sensibili
dell’idea della cosa. Equivoco se il termine e dunque la proposizione
rippresenta due idee. Peano, Recursione. Pirandello, Luigi (1901).
Dissertation. Prospero, L’equivoco reformista. Quinto,
Equivocale Ranzoli . Equivoco. T. Aequivok ; I. Equivocation; F.
Équivoque. E equivoca una parola quando ha più significati diversi, univoca
quando non no ha che uno. Sopra il significato equivoco d’una parola si possono
fondare molti sofiemi verbali, come l’anfibologia, la fallacia divisioni,
l'accento, ecc. Cfr. Aristotele, Categ., I; Metaph., IV, 4 (v. omonima).
‘Univoco. Parola introdotta nella logica da BOEZIO, sebbene con significato
alquanto diverso dal presente. Univoco si oppone ad equivooo, e designa un
attributo che può essere applicato a più soggetti nel medesimo significato,
mentre è equivoco quando può essere applicato in più significati allo stesso
soggetto. Si dicono quindi univoche le coso che hanno comune il vocabolo ο
l'essenza, equivoche quelle che hanno comune il vocabolo ma non l'essenza. Gli
scolastici, oltre le uniroca ed aequivoca, distinguono anche le analoga, ossia
le cose ad una delle quali conviene un predicato propriamente, ad un’altra
impropriamente, come uomo vivo © nomo dipinto; queste si dicono anche
anaUma. Romagnosi, Unificazione matemtica sia logica che morale
SEMERANO: Un equivoco millenario. Semprini Poliziano sta
con Aristotile che ne aveva sostenuta
l'identità e il Magnifico coi Platonici che
si erano pronunziati per la disparità.
Pico si schiera decisamente coi primi
e viene a dimostrare che anche
Platone identifica l'essere con l'uno.
Dove Pico trova la più rassicurante
risposta alla sua tesi, che nella
mente di Platone l'essere e l'uno si
convertono, è nel dialogo del Parmenide,
ove Platone dimostra non già la
superiorità dell'uno sull'essere, ma la
loro identità. Perciò Aristotile, che parte
dal cuore della filosofia platonica e vi
scorge questa identità dei due principi,
non dissente aflatto dal suo maestro.
Tuttavia Pico che non era un
superficiale conoscitore della filosofia
aristotelica, non poteva nascondersi che il
pensiero dello Stagirita è stato sempre
su questo argomento ondeggiante, sia quando
disse che “l'essere non è assolutamente
uno,” sia quando, parlando dello stesso
essere, l'ha definito ora in un senso
ora in un altro. Lasciando stare l'EQUIVOCO
[GRICE AEQUIvocality] di linguaggio a proposito della
parola “essere,” che è impiegata in numerosi
sensi, e che quella di sostanza è
impiegata almeno in quattro, sta di
fatto che la contraddizione è flagrante e
ogni tentativo per eliminarla riuscirebbe
vano. Ma Pico, tendendo alla conciliazione
ad ogni costo, concepisce quella
superessenza che in sé comprende l'essere
e l'uno, sorvolando sopra a tale
contraddizione con un ragionamento che non
è privo di acume. L'essere, egli dice
nel quarto, si deve considerare come
concreto e come astratto; nel primo
caso l'essere, come partecipazione di qualcosa,
è inferiore all'uno; ma nel secondo,
cioè l'essere per sé, é un essere
uno, superiore ad ogni ente (adeo est
ut sit ipsum esse, quod a se
est et sit ipsum esse, quod a
se et ex se est et cuius
partecipazione omnia sunt). È evidente
che in questo caso l'essere è Dio,
il quale, come l'unità, é principio
di tutte le cose (Tale autem est
Deus qui est totius plenitudo, qui
solus a se est, et a quo solo
nullo intercedente medio ad esse omnia
processerunt). Così il Pico si spiega
non solo la convertibilità dell'essere nell'uno,
ma anche come l'essere e l'uno siano
in Dio, il quale é un superessere
e un 171 superuno, e, come dice
Dionigi, quia unice est omnia. V
indirizzo mistico dei suo pensiero porta
il Pico ad operare la conciliazione
di Piatone e di Aristotile mediante Dionigi
e a convertire l'ontologia in una
concezione teologica. Severino Ma ora è tempo che io ringrazi
nuovamente tutti Loro, con ammirazione per il livello intellettuale degli
interventi e direi quasi con invidia per la generosità che Loro hanno
avuto nei miei riguardi. Grazie! Debbo tener presente, oltre
alle considerazioni estremamente interessanti di Enrico Berti, quelle di
Brianese, e del professor Pagani ieri (ottima la sua relazione),
che hanno parlato dopo il mio primo intervento. Era solo per
ricordare come sia rimasto interessato di questi tre interventi. A
mezzogiorno, anzi, all’una, eravamo insieme, con Berti, e parlavamo della
sua evoluzione verso la filosofia analitica. Gli chiedevo che differenza
può produrre, tale evoluzione, rispetto all’affermazione di Aristotele,
che il semantema (il significato) essere non solo non è detto monachos,
ossia univocamente, ma non è nemmeno un significato equivoco.
L’osservazione che facevo all’amico Berti era questa: il tuo
avvicinamento alla filosofìa analitica è una ulteriore sottolineatura
delle differenze di significato della parola essere. Anche se l’obiezione
può sembrare formale (mi pare che la reazione dell’amico Vincenzo
Vitiello volesse dire questo, cioè che facevo un’obiezione formale), però
non possiamo prendere sottogamba la circostanza che le differenze (il
lampadario, Ca’ Dolfin, il tavolo, io, le galassie ecc.) hanno di
identico Tesser differenze. (Tra parentesi: perché le obbiezioni formali
devono essere respinte?) È questa l’analogia, alla quale ho sempre
pensato parlando dell’on hei on di Aristotele: che ci sia qualche cosa di
identico nelle differenze, che d’altra parte sono originariamente
manifeste (ossia non c’è bisogno di dedurle). L’analogia dei molti sensi
dell’essere, non è il risultato di una argomentazione, ma è il contenuto
del phàinesthai. Ieri si parlava della mia distinzione tra essere e
apparire. Apparire è appunto la parola italiana con la quale traduciamo
phàinesthai. A questo senso dell’analogia non si sfugge, perché
altrimenti (negando cioè l’identità dell’esser differenze delle
differenze) il senso dell’essere diventa equivoco [H. P. Grice,
Aequi-vocality]: non si sfugge a quell’elemento identico che c’è nel pelo
della barba e, se c’è, in Dio. Qualcosa di identico. Invitavo
a tener presente l’inizio del libro IV della Metafisica, dove quando
Aristotele parla dell’essente in quanto essente (on hei on) dice che
essente in quanto essente è qualsiasi determinazione, sia sostanza, sia
accidente, e poi arriva persino a dire che anche il non-essere è un
essente. Ecco, se noi dovessimo ancora - ma me lo auguro -
continuare a discutere, penso che il rischio che corri tu, Berti, è
quello di arrivare all’equivocità [H. P. Grice, aequivocality], per cui c’è una
molteplicità di differenze del significato essere, che vorrebbero ma
non riescono a essere pure differenze, nient’altro che differenze,
appunto perché sono anche identiche nell’ esser differenze. Poi mi ha molto
interessato quello che ha detto il caro Brianese. Molto intelligente. E anche
con te spero che si continui a parlare di questo. Loro ricorderanno
che Brianese accennava alla vicinanza tra il discorso di Spinoza e quello
del sottoscritto. Ma vogliamo prescindere dal il concetto di causa (ben
presente in Spinoza)? Stefanoni Chiamasi SOFISMA ogni sillogismo il
quale, sebbene lasci intendere di condurre a conseguenze assurde, pure
presentasi con certe forme sotto le quali s’è imbarazzati a scoprirlo, o almeno
si è imbrogliati a dire in qual parte il ragionamento è falso e capzioso.
Varie classi di sofismi si distinguono nelle scuole, e a ciascuna classe
l'antica filosofia applicato uno special nome. La grammatica fallace
o amfibologia e una sorta di sofismi che derivano o dall' ambiguità dei
termini o dall'equivoco [H. P. Grice’s aequivocality]. Esempio: Dio è dovunque;
dovunque è un avverbio, dunque Dio è un avverbio. L’Ignoratio elenchi consiste
nell' ignoranza del soggetto in questione. Petizione di principio succede
quando si vuol spiegare la cosa che è in questione con un' altra cosa ch’essa
stessa dev' essere provata, per cui si torna ancora alla questione di
principio. Esempio: La Bibbia è infallibile perchè lo afferma la Chiesa;
la Chiesa è infallibile perchè lo afferma la Bibbia; dunque la
Bibbia e la Chiesa sono infallibili. Si capisce facilmente che i
libri dei teologi sono pieni di petizioni di principio. Del falso
supponente,o supporre vero il falso è vizio più comune di quel che si pensa,
ond'è che in questa classe di sofismi cadono facilmente i credenti, i quali
deducono lo annichilate. A niuno è lecito guereggiche conseguenze da falsi
principii. giare nè reclamare in giudizio la riparazione d’una ingiuria,
essendo queste cose chiaramente divietate dal vangelo, equesto principio
è comune ai Qua CHERI e agli ANABATTISTI. Sociologia, o Scienza sociale.
Non causa pro causa e prendere per causa ciò che non è causa. In quest' anno è
succeduta una guerra; ma la guerra è stata preceduta dalla comparsa di una cometa;
dunque la cometa è stata la causa della guerra. Strawson, P. F. (1959).
Individuals: an essay in descriptive metaphysics. London: Methuen. Tommaseo,
Dizionario. Equivoco. E in Capell. E in Boez. Agg. Voce o locuzione che e o puo
essere a pare quasi ugualmente adoprata a significare due idee, le quali alla
chiarezza importa distinguere. Picc. Instr. Filos. Trabalza univoco
proprio e appellativo; 6. equivoco [H. P. Grice:
equivocality] proprio o sinonimo appellativo; B
secondo la qualità: 1. sustanziale a)
proprio; b) aggiuntivo (epiteto); 2. (il
sostanziale e l'aggiuntivo comprendono poi) 17
Vailati Quanto più cresce il numero delle valenze tanto più cresce
naturalmente il bisogno di speciali segni o particelle destinate ad evitare
le’ambiguità nell’assegnazione di diversi complementi a uno stesso verbo.
Servono a tale scopo, nel linguaggio ordinario, le preposizioni o le flessioni
corrispondenti ai diversi casi dei nomi. Finché il verbo, pur
essendo a più valenze, è tale che, come avviene per esempio in quelli
sopra citati, i diversi nomi richiesti per completarne il SIGNIFICATO (O SENSO)
appartengono a categorie cosi distinte da rendere impossibile QUALSIASI
EQUIVOCO [H. P. Grice – aequivocality] – you gave Mary to the book? -- o
confusione tra loro; quando, per esempio, come nel caso del verbo dare, l’un
complemento deve indicare una persona, e l’altro un oggetto, può parere sempre
superfluo l’impiego di qualsiasi preposizione Warnock, G. J.
(1951). Metaphysics in Logic, Proceedings of the Aristotelian Society, 51 (1):
197-222. repr. In Flew, Essays in conceptual analysis, selected and edited by
A. G. N. Flew. London: Macmillan & Co. Ltd., pp. 75-93. ÆQVIVOCVM -- BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY OF
“EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice Club. Et similiter
enunciationes plures dicuntur quæ plura et non unum significant: non solum
quando interponitur aliqua coniunctio, vel inter nomina vel verba, vel etiam
inter ipsas enunciationes; sed etiam si vel inconiunctione, idest absque aliqua
interposita coniunctione plura significat, vel quia est unum nomen æquivocum,
multa significans, vel quia ponuntur plura nomina absque coniunctione, ex
quorum significatis non fit unum; ut si dicam, homo albus grammaticus logicus currit.
CARAMELLO Abstract In 1988, the year of his demise, H. P. Grice got
published for The Pacific Philosophical Quarterly (having moved from Oxford to
Berkeley in his fifties) under the editorship of his former Oxford pupil B. F.
Loar, a rather intriguing essay, entitled, “Aristotle on the multiplicity of
being.’ Philosophers well aware of the deep issues involved in matters of
‘univocity’ of ‘being’ and its enemies – equivocity, etc. –, and some of them,
were struck by the choice of ‘multiplicity’ in the title, and by the lack of
square quotes. It is not the multiplicity of ‘being’, but of being itself! In
these notes, I propose to reconsider Grice’s main point vis-à-vis what he calls
elsewhere – scil. in the Kant lectures at Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis –
as it conforms to his well known advice: unity of sense, multiplicity of
implicatures. I add Austin and Boethius for good measure! Keywords: Boethius,
H. P. Grice, univocality, J. L. Austin, aequi-vocality thesis. “My
enterprise,” Grice writes in his “Aristotle on the multiplicity of being,”
posthumously edited by B. F. Loar, is “to explore some of the questions which
arise out of a fairly well-known cluster of Aristotelian theses.” Which are
these? The first brings him to his years of Oxford as university lecturer, in
this case his joint seminar with J. L. Austin – who had been obsessed with
paronymy since his tutorials with Prichard. In Categoriae, on which Grice
lectured rather brilliantly with Austin at Oxford – as Ackrill testifies --
Aristotle distinguishes two different sorts of case of the application of a
word or phrase – say, ‘ist’ – in ‘The α is β’ or ‘A ist B’ [I will follow
Boethius and stick to the third-person singular] to a range of situations. The
first sort of cases that Aristotle isolates is that in which both the word or
the phrase and a single definition, account, λόγος, or conceptual analysis, as
I prefer, apply throughout that range. The second sort of cases is that, in
which the word or phrase – “ist” --, but no single definition or conceptual
analysis, applies throughout the range. In the first sort of case, Aristotle
says, that the word or phrase – say “ist” (A ist B) -- is applied
syn-nomymously, or, more strictly, to at least two things which are syn-nomina
– each a synonymum as Boethius would have it. For the record, Lewis and Short
defines synonymum as “a word having the same meaning with another, a synonym.”
They give the source: Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2,
128. (obs. Synophites,, ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron
synnephitis. In the second sort of case, the word or phrase – say “ist”
(A ist B)– is, Grice goes on, applied homo-nymously (cf.
AEQVI-VOCALLY) — to at least two things which are merely homonuma. Lewis
and Short lack an entry for homonymum. But have one for the masculine homoymus
and the abstract noun homonymia. Homonymus is defined as ‘of the same name,
homonymous, and they give Quintilian as the source: “sicut in his, quae
homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an mons, an signfum in caelo, an
nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum non intelligitur” – Quint. 8 2
13. Interestingly, for ‘homonymia’, translated by Lewis and Shrot as homonymy,
their source is Fronto, Diff. Verbs, p.. 353. Aequivoces. Provision is also
made, Grice adds, for an *intermediate* class of cases – that fascinated Austin
--, or (as some may prefer) a sub-division of homonymous applications of a word
or phrase into (a) cases of “chance homonymy” and (b) cases of
“other-than-chance homonymy,” or as Aristotlle calls them: cases of
"paronymy". Cicero couldn’t translate this. So, no entry in Lewis and
Short for paronymum, if for paronomasia! (cf. Dictionnaire des untranslatables
– PARONYMY, citing Grice). Ever the philosopher for great tags, Grice adds that
one may label the second of these sub-division cases of "UNIFIED – the
word is key -- Multiplicity of Signification, or meaning. With Boethius, I will
assume throughout that when Grice writes ‘meaning,’ he means ‘signification,’
and vice versa. Prominent among examples of The Unity (Univocity, Aequivocity)
of Multiple-Signification is the application of the verb 'ist’ (as in A ist B)
– as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha and beta is informed by
Grice’s careful considerations in his more precise, “Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning” – and essay whose title he often found
trouble in remembering. Now reprinted in WoW (p. 131ff), in that essay Grice
provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some audience or
addressee A) the utterer U wants his audience o addressee A to psi-cross a
particular R-correlate of alpha to be one of a particular set of D-correlates
of beta. The reference here being his previous realization that a philosopher of
language may “need to be able to apply such notion as a PREDICATION of beta
(adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is tactful, Smith is happy). (As an
interesting point, in that essay, Grice is neutral about the mode of the
utterance, ‘Let Smith be tactful’, whereas in his lectures on Aristotle he
sticks to Aristotle’s obsession with the indicative mode). Grice would often
criticize Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague ‘dicta’. (The
Pacific-Philosophical-Quarterly paper is an offspring of an earlier lecture
delivered at Victoria, where to G. E. L. Owen, Grice makes more than a passing
reference). According to Aristotle, Grice reminds us, “[ist] is _said_ in
many — more than one — ways.” πολλαχῶς λέγεται τὸ εἶναι Grice adds that, among
further important examples of this type of UNIFICATION or univocity, or
aequivocality, Aristotle and Grice seem to be seeking – never mind Boethius or
Austin -- we find the word αγαθόν (Cicero bonum, “good”) which, according to
Aristotle, exhibits a seemingly superficial *multiplicity* of signification
related to, and perhaps even dependent upon, that displayed by ‘ist’ as in “A
ist B”; for in Ethica Nichomachea – that brings Grice again to his years as
University Lecturer at Oxford taught ‘for years at Oxford under the tutelage of
the translation by his Oxford tutor – of Owen’s generation -- Hardie --
Aristotle remarks that “αγαθόν” is _said_ in *as many ways* as being.”
This needed doctrine of the Unification, Unity, Univocality, or Aequivocality
of Apparently Multiple Signification of 'ist’ as in ‘A ist B’ is notoriously of
great importance to Aristotle. It is used by Aristotle, no less, to preserve
the otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline
of philosophia prima as dealing with ist qua ist. The characterization is
threatened by two objections. The first objection being that it is not the case
that "ist” (as in ‘A ist B’) applies *syn-nonymously* -- for lack of a
conceptual definition, or λόγος -- to all the items of things with which such
philosophia prima is supposed to be concerned. The second objection has Grice
in jest: and it is the one that claims that there is, therefore, no more a
genuine or legitimate single prima philosophia than there is, say, — English
Oxonian spelling assumed— a genuine single science or discipline of vice. And
this is because we apply the expression ‘vice’ to such a thing as dishonesty,
which is a moral thing. But we also apply ‘vice’ to such a thing as a clamp,
which is a thing made of metal, rather. These objections can, Aristotle,
Boethius, and Grice, and Austin (if ethics has a subject-matter) would hope, he
met by the reply that a multiplicity – i. e. not unicity, but duality or
plurality -- of signification – if not sense, or content -- can be tolerated in
the terminology specifying the subject-matter of a single science, provided
that such apparent multiplicity (again, duality or plurality, rather than unity
-- of signification is somehow UNIFIED. Enter UNI VOCAL. Do not multiply
senses beyond necessity. Keep your utterance UNIVOCAL and feel free to multiply
implicatures as you please. Grice had witnessed the Viennese bombshells
at Oxford as a student at Corpus, and has a thing or two to say about the
attacks by Ayer. As if expanding on the state of the art of metaphysics in
Post-War Oxford (in his joint article with his former pupil P. F. Strawson and
D. F. Pears, ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics,’ Grice notes:
“I should like,” Grice says after some decades of hindsight, “to say a word (or
two) about the nature of my interest in Aristotle — and the peripatetics in
general — or the Lycaeum — and about the prospects of deriving from Aristotle a
significant contribution to the enquiries which I have it in mind to
undertake.” Grice (like Austin, but unlike Ayer) just happens to regards
Aristotle as being, like one or two other historical figures — notably Kant
(Kantotle is the best)— , not just a great philosopher of the past but as being
a great philosopher simpliciter. That is to say: to think of Aristotle – as
read by Boethius, say (vide Minnio Paulello on the Aristoteles Latinus – so
much studied at Oxford) as being concerned with many of the problems to which
we today are, or at least should be, devoting our efforts. Furthermore, it is
Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio – vide Ashworth on
analogy in Vio in the Stanford Encyclopedia of Philosophy -- who worked so
arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly interpreted, he is
likely found to have been handling such problems in ways from which
philosophers still have much to learn. In brief, then, Grice subscribes
to a programme of trying to interpret — of reconstruct — the views of Aristotle
(and he is not too fussy about the difference between these two descriptions)
in such a way that, unless Aristotle’s text is totally probibitive, Grice will
ascribe to Aristotle a view which is true rather than false, reasoned rather than
unreasoned, and interesting and profound rather than dull or trivial. Grice is
convinced that, in the philosophical area within which the topics of this
endeavour fall, there are specially strong reasons for listening as attentively
as possible to what Aristotle has to say or implicate. After all, a defence and
definition of the nature and range of the enquiries falling under philosophia
prima is among the most formidable of philosophical tasks. Philosophers need
all the help they can get, particularly at a time when metaphysicians are only
recently beginning to re-emerge from the closet, and, to Grice’s mind, are
still hampered by the after-math of decades of ridicule and vilification at the
hands of those ‘rednecks of Vienna and their adherents’ — notably at Oxford!
The main questions to which Grice addresses himself are various, or shall we
say, multiplicitous. As Aristotle suggests, IF at least some expressions
connected with the notion of "ist” (never mind αγαθόν – the title of his
Victoria conference was on ‘Aristotle on good and being’– as in ‘The α is β’ --
exhibit multiplicity of signification: of which actual expression or utterance
is that suggestion true? More precisely: is “ist” -- the conjugated
third-person singular form of the verb, in the canonical predication-relation
surfaced in the syntactical construction ‘The α is β’ where this suggestion is
most plausible? What cognates of the ‘ist’, if any, are similarly affected?
What happens when ‘ist’ is merely deleted, as is often the case with Cicero –
how can the absence of a verb have a SENSE? What about ‘Socrates walks’ and
‘Socrates is a walker’ – How much freedom should we allow for the
convertibility of non-copulative utterances into copulative utterances? Grice
has in mind the philosophical lexicon that also has entries for ‘inherentia’ or
‘praesentia,’ and their respective conjugated forms, including ‘existit.’ What
link is there, if any, between unity, multiplicity of significationand
jdentity or difference of CONTENT or sense? In what different ways may semantic
multiplicity actually become unified? What considerations, if any, confer upon
the availability of a single definition or conceptual analysis of special pride
of place among possible criteria for identity of meanin, or of sense, or
content? Is Aristotle’s suggestion for univocality of ‘A ist B’ to be argued
for? Or is it just a matter of the intuitions of the native, however dialectal,
speaker of a language? How, if at all, can the availability of such a
definition or conceptual analysis involved in the doctrine of univocality be
confirmed -- or disconfirmed, for that matter? Is Aristotle's classification of
the ways of unifying semantic multiplicity exhaustive? Are its components
mutually exclusive? Which form of unification applies to the semantic
multiplicity connected with "The α ist β"? Note that, unlike an
English philosopher like Grice, Boethius does not need to involve himself with
the definite descriptor – ‘the A’ -- when discussing the canonical copulative
predication relation: “A ist B” just does. One first key question to be
faced with regard to the possible semantic multiplicity of 'α ist β,’ or of
einai, to be, esse or tò on, what is, ens is a not very subile
question of interpretation. In what range of employments of the word ‘be,’ or
of an appropriate Greek or Latin of Italian or other English counterparts, is
semantic multiplicity to be looked for? From a standard viewpoint, to which
Grice admits he does not in fact wholly subscribe, there seem to be
various possible locations of such semantic multiplicity: The
thesis which Grice identifies with COxford philosopher Owen – of the Ryle group
– vide Owen’s necrology of Ryle in The Aristotelian Society, making a passing
reference to the reverence Austin’s and laer Grice’s play group had amongst
pupils -- in the word ‘be’ taken as meaning ‘existit’. Second, there is Grice’s
own thesis, at this stage of development, that the word 'be' be taken as a
copula in a statement of predication relation: The α is β. Grice considers two
other possible collocations, only to go to dismiss soon: The word ‘be’ taken as
expressing identity – vide his “Vacuous Names” for things like “Pegasus =
Pegasus’ --. Fourth, the word ‘be’ considered as a noun and as roughly
equivalent to 'object' or 'entity. ‘The ‘is’of the matter. Some of these four
variants, Grice notes, are not really independent of one another. Since an
entity or ens seems to be anything which is -- or exists, it is reasonable to
suppose that semantic multiplicity would attach to such a noun as ‘entity’ or
ens if, and only it, it also attaches to ‘exists.’ Furthermore, if we accept
the commonly received view that 'existit’ may be paraphrased in terms of
self-identity -- Pegasus exists if and only if Pegasus is identical with Pegasus,
which creates to Meinongian ontological jungle, to paraphrase Grice in “Vacuous
Names,” any semantic multiplicity in such a phrase as “is identical with” will
go hand in hand with a corresponding semantic multiplicity in the ‘existit.’
Grice seems somewhat relieved to realise that we appear then to be left with
just two independent candidates for semantic multiplicity: non-predicational
‘ist' (understood as meaning 'existit', as in the infamous thesis by Owen; and
‘ist’ understood as meaning a copula, as Grice 2.0. Owen, in Oxford, in his
provocative ‘Aristotle on the Snares of Ontology,’ that Grice finds some
especial excitment in quoting just for amusement, opts indeed – with the aid of
asterisks to distinguish between ‘is*’ and ‘is**’ -- for the supposition that
semantic multiplicity attaches to 'ist,’ meaning, or with the sense of,
'existit’).“I for a long time shared this belief,” Grice confesses. Austin
never did since, an earlier Defensor of linguistic botanizing, always found
Prichard’s disregard for the paronymy of ‘agathon’ almost insulting! The two
groups – Ryle’s, with Owen, and Austin’s, with Grice, hardly met while at
Oxford. Still, our of deference for his Owen, Grice considers Owen’s proposal
first, since, too, Grice is the one to enjoy to learn from his errors.
(Similarly, in his lecture for the British Academy, Grice starts by noting how
he turned from a Stoutian into a neo-Prichardian). Since Grice wishes to
attribute a view to Aristotle only if Grice can find in Aristotle’s oeuvre, or
altenatively invent on his behalf, a reasonable plausible argument to support
it, Grice wonders whether we can find, or devise, such an argument in this
instance. Grice offers the following. In Topica, Aristotle claims that being –
or existence --, like unity is predicated of everything. By making this
statement, Grice notes, Aristotle seems to imply that 'exists' is truly
applicable to every, er, entity. But, Grice warns us, in making the dictum,
Aristotle may also be implying that the universal ‘signified,’ or ‘denoted,’ by
'existit', or, if there is a more than such a universal – indeed a duality,
plurality, or multiplicity, that one or another of each universal ‘signified,’
or denoted, by 'existit' is instantiated by every, er, entity. But Grice warns us
to be cautious, and let us not assume that the second implicature holds, or is
not cancellable! Grice goes on to quote from his favourite Aristotle – as it
was Boethius’s favourite, too --. In De Inierpretatione, on which as we’ve
noted, Grice lectured for years at Oxford with Austin – Ackrill being among the
fortunate pupils who attended, and who ends up translating the thing for The
Clarendon Press -- Aristotle declares that every simple declarative
sentence, or proposition, contains a hréme, or verb phrase, which ‘signifies’
something said of something else -- the ‘something else' being ‘signfied’ by a
noun phrase. – like Smith’s dog, as in Smith’s dog is shaggy (Grice’s example
in ‘Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning’. Indeed, Grice
notes, the divisibility of declarative sentences into a kaapináseis, or
assertion, and a ipopirseis, or a denial, which respectively assert or deny
something (shagginess or hairy-coatedness) about something (Smith’s dog, Fido)
-- vide Boethius’s commentary -- suggests that the notion of the exhibition of
the subject-predicate relation or form enters into the very definition or
conceptual analysis of a declarative sentence or proposition. A crucial reason
for Grice to leave Owen for good is that an existential sentence, or
proposition – as logicians use ‘existential’ -- is no exception to this thesis,
and it even tolerates a quantificational modifier (Some dog is shaggy). Indeed,
‘the a is b’ displays such a toleration. For the analysis of ‘Smith’s dog is shaggy’–
being Grice’s example, as opposed to Fido is shaggy, Grice relies on German
philosopher Hans Sluga, who had left Germany for Berkeley, for clarification on
what ‘the’ actually means in English! See the footnote in Grice’s
‘Presupposition and conversational implicature.’ (Grice had met Sluga at Oxford
and found the time to teach him some cricket – he got a tutorial in logic in
exchange. From this it follows that a so-called existential proposition
attributes, ascribes, or predicates, a ‘universal’ (shaggy) to its subject item
(Fido). And here the reductio ad absurdum of Owen’s proposal: if ‘existit’ did
signify a single universal, it would signify a generic universal – but ‘being’
ain’t a genus --, as Grice calls it, since, as is shown by differences in the
ten categories, there is more than one way of ‘existing’ which would be (now) a
species of such genus as existence is claimed to be. But then Aristotle
suggests in his Metaphysics, too -- a rather strong hint here -- that being, or
existence, is notably not a genus, and so is *not* a generic universal. A
crucially different account therefore, needs to be found of what are naturally
thought of as more than one way of such an ‘existence.’‘Existit’ cannot
‘signify’, on the other hand, a singular or unique universal, since Greeks and
Englishmen like to talk, and criss-cross at least the ten categories of
Aristotle! Rather, ‘existit’ would ‘signify,’ or denote, now one, now another,
of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that
universal – any of the each ten categories, with the provision that some
include essential predication, i. e. predication of essentia – whereas the
canonical form now involves what Grice sees as a non-essential predication
relation – not what A is, but what A has – a hairy coat. Now, if
‘existit’ would ‘signify’ a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should need to satisfy at least two serious conditions. First,
the plurality of universals that ‘existit’ allegedly would ‘signify’ or denote
should be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable
principle of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses – even
significations, especially when ascribed to an expression rather than its
utterer -- are not to be multiplied beyond necessity. Second, each of the
elemental categories or universals of the plurality for ‘existence’ would
notably need to be an essential property of items of the kind to which it
attaches. While Owen’s thesis then involves a reference to ‘essentia,’
Grice feels like playing the linguistic game vis-à-vis Owen when distinguishing
two senses of ‘is’ – is* and is** --. It is at this point that Grice coins ‘…
IZZES …’ to name ‘is’ in such kind of predication of essentia. Grice’s logic is
the converse of Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘…
izzes …’ – notably: ‘… hazzes …’ – and its nominal counterpart: ‘a hazzer’. It
is not that Fido IZZES a hairy coat, but that Fido HAZZES it. The removal of a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind (Fido is a dog) just deprives that bearer of
existence. With respect to any kind, each element property seems to be entailed
by the very concept of this spatio-temporal ‘existence,’ to which Owen’s thesis
attributes such weight. The only set of universals which satisfies both of
these two strong conditions is the set of category-heads themselves, as the
most general list of properties of essentia one of another of which every item
may on occasion possess. Such ten category-heads then constitute the required
plurality (not duality now) or multiplicity – which accounts for Aristotle’s
‘many ways’. ‘Exists’ by virue of ‘signifying’ a plurality or multiplicity of
universals, exhibits multiplicity of signification. Interestingly, in his own
“Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning”, Grice analyses meaning
ascriptions for both the nominal “Fido” and the adjectival “shaggy”, skipping a
meaning ascription for “is” altogether – to which he laid the focus in his
Aristotelian researches only. The argument given by Aristotle in favour of the
contention that the concept behind ‘ist’ is not a genus is, Grice admits,
rather obscure, if not of the Heraclitean type. Aistotle’s argument for denying
‘ist’ a GENERIC conceptual analysis rests on the thesis that a genus G cannot
be predicable of a differentia, or diaphoron – symbolized by Grice as D -- of
one of its species S. Aristotle also seems to rely on the supposition that,
if ‘ist’ were a genus, it would have to offend against this prohibition.
After all, ‘ist’ is universally predicable. More formally, if S is a species of
a genus G, it must be the case that G belongs essentially to S, and is,
therefore in the same category as S, that S is differentiated, within G, by
some universal D; and that D is categorially different from, and, so to speak,
categorially inferior to both S and G, in that no item in the category of S and
G attaches essentially to, and so be predicable of D. Grice’s example:
‘two-footed,’ as a difterentia, differs in category from man and mammal – it is
a quality, rather than a substance, in such a way that neither man nor mammal
can be predicated of it. Which is not the case. It is a secondary substance
which is not predicable of a quality, even though it may be the case that,
necessarily, anything which has a given quality is a given sort of substance.
But, if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’ (read, alla Owen, ‘existit’) is
universally predicable, it would be predicable of any differentia of any of its
species. To show that ‘existit’ possesses not merely multiplicity of
signification as an EXPRESSION, but multiplicity of signification as per
UTTERER’s MEANING may render it aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in
case it belongs to some category C. E. g., substance, quality, quantity,
etc. If category C is a category OTHER than the first one, i. e. a
substance, an item x can be a C, i. e. fall under C, only if alpha is a C of some
substance beta. This can be seen as an application of a version of the doctrine
of universalia in se. A version of the doctrine of universalia in se demands
that the existence of a universal U requires, not just the possibility, but the
actuality of an item alpha or beta which instantiates that universal. The
instantiation thesis is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics. X
being a C of some substance beta which *instantiates* C entails – to use
Moore’s coinage -- being a C of something Y which ‘exists; in that sense or
under that interpretation of 'existit’ which is appropriate for a substance. –
Bunbury, but not disinterestedness. For a substance to exist is, plainly, lfor
it to be a substance. (In seminars at Oxford with Strawson, Grice played with
the difference between ‘Bunbury doesn’t exist’ and ‘Disinterestedness doesn’t
exist’. The former, but not the latter, requires spatio-temporal continuity:
‘That’s not true: he’s in the next room,’ whereas ‘Disinterestedness is in the
other room’ only IMPLICATES that an ‘instantiation’ of ‘disinterestedness’ is
in the other room. (Grice regretted that Strawson failed to credit him when
Strawson eventually published his Individuals: an essay in descriptive
metaphysics. That a substance beta (say Fido) exists is prior to, or
‘presupposed’ by, each form of ‘exists,’ as it applies to an alpha which is not
a substance – say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways, in
Aristotle’s phrase, in which 'existit’ is said are united by an appropriate
relation to a primary substantial be, like Fido. "Exisit' would then
exhibit unified semantic multiplicity In spite of a recognisable affinity with
philosophical positions which Aristotle is known to have liked, and also due to
its bearing of at least a superficial charm, Owen’s argument does not however,
lack its drawbacks -- both from a historical and from a conceptual point of
view. A crucial passage for consideration is Aristotle’s Metaphysics devoted to
what is (be) in the philosophical lexicon contained in the Metaphysics. There,
Aristotle says, it seems, that whatever things are ‘signified’ by the forms of
predication, presumably the categories, are said to be in themselves -- per se,
kath'auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as there are forms of
PREDICATION.. Since a predicate (beta) sometimes say what a thing (alpha)
is, EST. But a predicate sometimes says what alpha is EST like. Sometimes,
even, a predicate says how much alpha is, EST. And so on. There would be a
different ‘signification’ of ‘EST’ corresponding to each predication, essential
or non-essential. Occam’s razor rendered totally useless if it’s not here to
cut Plato’s beard! Aristotle concludes that passage in the Metaphysics with the
with the almost scholastic, if controversial, remark that there is no real
difference in depth between the superficially varied “man walks (flourishes)”
and “man is IST walking (flourishing).” The obvious interpretation of this
remark, beloved by Boethius and all the scholastics, is that the appearance of
any verb-form like “walks” or “flourishes,” or “flies,” said of Pegasus, or
“rides Pegasus,” said of Bellerophon, creates no major difficulty for Grice,
since they may all be replaced, without loss or change of sense, by such an
expression in canonical form such as 'is IST walking' or "is IST
flourishing' ‘is flying, ‘is riding Pegasus’. If the expression regarded by
Aristotle as canonical in form it is because the explicit use of ‘IST,’ whose
multiplicity he is at least at his point discussing a copulative, or, strictly,
COPULATION. Grice concedes that Aristotle on occasion does admit a categorial
variation in the sense of copulative ‘ist’. IST as IZZES, Owen is notably
unwilling to allow that Aristotle is primarily concerned with copulative ‘ist’
regardless. As a result, and it seems Grice is having Warnock’s ‘Metaphysics in
logic’ in mind here – in the well-circulated Flew collection --, Grice notes
that Owen, rather strangely, interprets, the remark by Aristotle as alluding to
semantic multiplicity in the copula as being supposedly a consequence of
semantic multiplicity in ‘existit’! (Warnock’s three examples being: “There are
tigers in Africa”; “Tigers still exist,” and “There are such things as tigers.”
P. 88. Now, Owen’s interpretation seems difficult to defend for someone with
the ears atuned to the type of linguistic botanizing that philosophers of
Grice’s generation – like Austin, his senior by two years, and Warnock – but
unlike Owen’s generation, like Ryle, or Prichard --. When Aristotle says that a
predicate sometimes may say what a thing is, sometimes what it is like --
its quality --, sometimes how much it is -- its quantity --, and so on, he
seems to be saying that, if we consider the range of predicates which can be
applied to some item, for example to a substance like Fido – Smith’s infamously
shaggy dog --, these predicates are categorially various, and so the use of the
IST IzzES, in the ascription of these predicates, would undergo a terrifying
corresponding variation of signification! In fairness to Owen, Aristotle has
connected the semantic multiplicity in IST not with variation between the
various predicates of one subject, but with variation between essential,
pertaining to the essentia, or per se, predications upon different, indeed
categorially different, subjects. Grice is having in mind Aristotle’s
predications such as as "Socrates IS a man", "Cambridge blue IS
a colour (a blue, a blue colour) A desire to harmonise these statements leads
Grice to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula
IS exhibits a multiplicity of signification which corresponds to the categorial
differences between different statements – assertions or denials -- about one
subject, for example, Fido, but also that this semantic multiplicity may be
attributable to a multiplicity in the notion of essential being IST. The
signification of 'is’ would, if Owen were right, vary between
"Socrates is a man", “Fido is shaggy,” and Cambridge blue is a
colour", or, to use another of Aristotle’s examples from his bag of
linguistic botany: the didascalian “A weight of two pounds is a
magnitude.” To voice his suspicion more explicitly, Grice ventures that
it might be Aristotle's view that if "Sociates is BETA" of F, to
adopt the canonical symbol used by Grice in “Vacuous Names” to refer to a
predicate (Fa, Ga, Fb, Gb), Smiths dog is shaggy, is an accidental, i. e.
non-essential, predication, Beta (as in Utterer’s meaning, sentence
meaning, and word meaning) or "F" (as in Vacuous Names) signifies an
item in category C, and ‘has" expresses the CONVERSE of Aristotle's
relation of inherentia or praesentia, then the LOGICAL FORM of a proposition
like ‘Socrates is beta’ or ‘Socrates is F’ or ‘Smith’s dog is shaggy’ may be
regarded as expressed by the simpler "Socrates HAS, but IS not, something
which IS F" or BETA -- where 'ist’ represents a sense of 'is,’ of 'is
essentially,’ which corresponds to category C. The copula est in such cases
expresses the logical PRODUCT of a constant, and thus manageable and systematic
relation expressed by 'has,’ HAZZES — not est— and a categorially variant
relation expressed by 'is,’ est is essentially.’ These predominantly scholarly
murmurs against the received view, Grice notes, that Aristotle regards
so-called (by logicians) ‘Ex’ (or in Peano’s inverted Ex – an existential
statement or proposition as the habitat of semantic multiplicity are not the
only possible kinds of dissent. A different kind of complaint, against the
viability of the position which Grice has been treating so far as if it were Aristotle's
rather than against the suggestion that he in fact held it, would urge the
untenability of the thesis, supposedly a foundation of his position that
EZx are a particular VACUOUS NAMES type of subject-predicate utterance
type (Smith is happy). But it is possible, Grice concedes, that Owen voices
something like this charge iwhen he distinguishes typex of exists. One form of
such an objection would be that "goats mumble" EX (x), whether
treated as a way of saying "goats always mumble" or saying "goats
usually mumble", or of saying "goats sometimes mumble", or as
being indeterminate between these alternatives, has to be supposed to
presuppose the existence of goats. Cf Warnock – Strawson. This will be attested
both by intuition, and by a need to extend to all interpretations a feature
which is demanded for universal of total and particular utterance types, in
order to escape ditficulties which arise in connection with the Square of
Opposition. To suppose "a goats exists" – but not a stag-goat exists,
or a flying horse exists outside the realms of Greek mythology -- to be
analogous to "a goats mumbles", would be to suppose that "a
goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose that a goats exists
or to put it another way, the truth of "a goats exists" is a
necessary precondition of its being enher tre or faise that a goats
exists. This is an absurdity. Even for Collingwood, who loved a
metaphysical presupposition (vide Grice’s early treatment of Collingwood, then
a big name at Oxford, in ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics).
It seems to Grice that Aristotle can be defended against this attack. To begin
with, the invocation of a semantic relation of collingwoodisn
presupposition is not the only recourse when one is faced with troubles about
the Square of Opposition. One might, for example, try to deploy a pragmatic
notion of presupposition which would not mitigate the alleged absurdity.
Presupposition as implicature in negation; presupposition as entailment
in affirmation But a more serious defence might suggest that
Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there are
indeed two such methods, both S est P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi definitions
of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which contain
analogues of genus and differentia. At this point, almost
parenthetically, he gives a pattern of conceptual definitional analysis for
existentials about such things. The pattern consists (of the sequence some +
genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an
analysand for "ice exists" and “A stone iIST situated in threshold
position" (an analysand for "a threshold exists"). We have,
then, for certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form
which by utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates
the 'existit altogether. Grice goes on to suggest, on Aristotle's behalf,
that this ELIMINATIVE form could be employed lo conceptually analyst and define
general existentials, like "ice exists" , "A goat exists,” --
while the category citing forms. like Socrates is a substance could be used to
conceptuallyto analyse or define singular existentials, like ‘Socrates exists".A
strategy for an attempted presentation of in argument in support of the
hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the copula,
or in a sub-range of examples in which est is used as a copula, viz., cases of
accidental predication, will be to put forward as a preliminary a partial
sketch of a theory of categories, which Grice regards as being in the main
Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and finally
to use it as a basis for the proposed argument. Grice’s sketch departs from
Aristotle's own position in one or, two respects, thereby depicting i somewhat
improved theory, and it will incorporate what seems to be a conspicuous
extension of his theory, though one which, so far as I can see, he might well
have accepted without detriment to his account. Grice’s motivation is to put
forward an outline of an account of categories which is overtly more
SYSTEMATIZc than the assemblage of dicta which one may extract from Aristotle's
(L). Grice starts, much as Aristotle does in Categoriae, by distinguishing two
forms of predication. Each relation, which may be called "izzes' and
-- "Hazzes', are approximately the converses, respectively, of his
relations “Is” said of and “is in (a subject)”. Ian x izzes () y i=df y
is said of x. hab X hZzsz y =df y is present in x. Grice goes on to
list some of the properties which I wish to assign to these relations, adding
that n one or two cases there seems to be options. Izzing is reflexive (Vxix
izzes x), non-symmetrical (symmetry-neutral), and transitive. Grice’s hazzing,
on the other hand, is inreflexive, either intransitive or transitivily-neutral,
and asymmetrical. In all cases, if an individual x izzes y, y is essential to
x, in the sense that it x were not to izz y, x would no longer exist. It is,
however, certainly not true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is
essential to its existence; indeed, Grice confesses to an inclination to think,
that this is not true in any case. Grice is however disposed to accept the
following "mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz; the
acceptability of this law would depend on the idea that a non individual y
hazzes something z ilt [of necessity] every individual falling under y (that is
every indivicual that izzes y) hazzes 2. Grice is however, not disposed to
accopf the "mixed" law. (ii) If x H y and y lz, x Il z, since I
would like to espouse the idea that a subject a (in any category other than
that of x) harzes only individuals); in which case, l might also espouse the
idea that the copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of
the disjunction of & l y and x H something z which I y. Grice makes izzing
reflexive, so some of his definitions must differ from his, since I cannot
claim, as le did in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance.
The definitions will run as follows. I is an individual iff nothing other than
x izzes x. x is a primary individual iff x is an individual and nothing hazzes
x. x is a primary substantial (x is in the category of "substance") iff
sune primary individual izees x. x is il secondary substance ig & is a
primary substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y
and y izzes x. y is predicable of x iff either x izzes y or & huzzes
something z which izzes y. Grice is now ready to compare his definition
with the conceptual analysis of the copula est. And y will be a primary
element in some category other than that of substantials just in case there is
a individual x [an individual which is a primary substantiall which hazzes
something z which in tum izzes y (this allows for the possibility that z may be
identical with y). Obviously, in the case of such a foreign predication a
method will be needed for determining which foreign' category is involved as
being the category of the predicated item y. We can attempt to make use
of the different one-word interrogatives which can be extracted from Aristotle
– and Cook Wilson, whose Statement and Inference Grice sort of worshipped, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, seem to escape this
programme. Nor is it clear what the rational basis would be for such a list of
questions. While Aristotle says much that is interesting about some particular
categories, his attempts, for example in the cases of quantity and quality, to
pick on primary distinguishing marks are not clear. Such shortcomings matter
Little. It seems sufficient to assume the availability of some discriminating
procedure (perhaps some furtirer development of the 'interrogatives method)
since Grice’s main concern is with the consequences of a scheme involving some
procedure of such a sort. At this point the sketch incorporates the extension
of Aristotle's thcory of categories. Grice assumes that there is an operation,
substantialisation – a metaphysical routine if ever there was one – Grice,
Prejudices and preilections, which become the life and opinions of H. P. Grice,
which, when applied directly to an individual which belong to a con-substantial
category, relocates it in a NON-primary division of the category of substantials,
thereby instituting or licensing the alocated items as further subjects of
hazzing; the items hazzed by them will inhabit NON primary divisions of
categories other than that of substantials. A Qualities of substance na be
might be relocated as a non primary substantial, thereby becoming subjects
which hazz (soy) further qualitatives of quantitatives, : that is to say.
inhabitants of a NON primary division of this or that NON substantial category.
So the category of qualitatives may include qualities of substances, qualities
of substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and
so without any fixed limit. Fidinterestnedd diedng exist Banbury doesn’t exist.
The scheme would, provide for substantialisation with respect to some, but not
necessarily to all, items which initially belong to some NON substantial
category; some categories, however, might be inebigible£ for the application of
substantialisation, and in other categories it might be that only
sub-categories would be eligible for substantialisation.The scheme also ensures
that substantialisation goes hand-in hand with beooming a subject of hazzing;
but would not guarantee that substantialised items would hazz further items in
every non-substantial category. Admittedly, Grice’s scheme as is absirace : and
it would be necessary to make sure that it could have application to concrete
cases. It might also, even if concretely applicable, be only PARTIAL in
character; it might, for example, provide for one kind of category (say
“logical categories”), but leave other kinds of categories, like sensory
categories, unprovided for. Grice’s scheme leaves room lor sub. categorial
diversities within a given overall entegory, There might be distinctions
between, for example, qualities of substances, qualities of quantities of
substances, qualities of quantities of actions of substances, and so forth. All
of these specific classes would fall within a general category of QUALITY: and
there would be opportunity to legislate against any item's belonging to more
than one sub-division. Within an already discriminated category or sub-category
there might be a categorial distinction between substantializable and
non-substantialicable items.There will be room 1o adopt a cruerion of realiy
distinct frem the perhaps increasingly cedious Quineian condition of being
"quantifiable over" One might, for example, insist that reality
attaches, or full reality attaches, only to items which besides being izzers,
being izzed, and being hazzed, are themselves haziers (that is, are susceptible
to substantialisation).Since it cannot be assumed that a non-primary
substantial will receive predicables in every non-substantial category, there
is room for distinctions of richness between the range of categories from which
predicobles apply to one huzzer, and that from which predicables apply to
another; and these variations in predicationable richness could be used as a
measure of degree of reality: the richer the realer, with primary substantials
at the top. Having discussed two different suggestions about the possible
location of semantic multiplicity associated with the notion of ist Grice
expands. One would lie ta the range of maximally general specifications of the
notion of existit (of the use of the verb to be' to signify existence). The
other would lie in the use of the copula to signify different predication
relations. Both suggestions seem to have solid Aristotelian foundations.
The categorial multiplicity of the term 'existit' and the distinction between
different forms of predication relations are both well-established Aristochian
docirines. So far, then, there might seem little room for a preference of one
suggestion to the other. There are, however, two lines of reflection which in
one way or another might upset this equilibrium. The first line of reflection
would allow that Aristotle or an Aristotelian might have good reasons for
secking TWO, rather than merely one, predication-relation, reasons perhaps
connected with intuitively acceptable restrictions on the scope of
transitivity, and with a desire to block such unwanted inferential moves as
"Socrates is white, white is a colour, so Socrates is a colour.” (But cf.
“Fido’s coat is shaggy; so Fido is shaggy”). But it remains true that
nocharacterization hos been given of the concept of a predication-relation; and
though certain formal properties may have been assigned to izzing and hazzing,
it is not clear that these formal properties would by themselves be adequate
guides for someone wanting to be told how to apply the terms izzing' and
luzzing' to a particular case. It is not clear, either, whot extra formal
supplementation could he provided, one would hardly suppose, for example, such
relational terms to be susceptible of ostensive definition. It may then be that
these relations do not (and presumably cannot) have a readily discernible
character, a fact which if not a blemish at least creates a problem. It
is ultimately possible then that despite initial appearances the notion of a
predization-relation is not well-defined, and indeed that apparent examples of
such relations are illusory. This alternative line of reflection then, might
confer better survival chances upon the first of the two suggestions here
dstinguished. A different line of reflection, however, is one which Grice is
certainly more inclined to take seriously. Unlike the previous one, this line
of reflection would not lavour the attribution to Aristotle of one rather than
the other of two viens about the location of a contain semantis multiplicity. It
would rather suggest. or conjecture, that the attribution to Aristotle of
either view would involve a misconception of Aristotle's position, unless it
wore accompanied by a recognition of a certain not immediately obvious
distinction. Enter pragmatics – and implicature. It would be a mistake to
suppose Aristotle to be holding that exists est ‘signifies; a plurality of
distinct universals and that therefore the existential 'is' bos a plurality of
meaning; It would also he a mistake to attribute to Aristotle the view that the
copulative 'is may signify one or another of lWo predication-relations thereby
‘signifying’ a plurality of universals, with the consequence that the
copulative "is' has more than one meaning. What Aristotle is really
proposing is a separation of — the question what an U universals is, — the
question how many SIGNIFICATIONS an expression possesses. Aristotle is
suggesting the possibility that a particular expression may have only one
meaning sense or content and yet be used on different occasions to point to
different universals. It is no doubt trus that historically universals were
admitted to the realm of philosophical discourse in order to be items in which
the meaning of particular expressions might consist. But this historical fact
does not establish an indissoluble connection between universals and the
meanings of a linguistic expression; and it should be modified or abandoned
should subsequent rational reflection provide reasons for adopting such a
ovurse. Grice is well aware that his suggestion, whether advanced on behalf of
Aristotle or independently, that a distinction should be made between, on the
one hand, the universal or universals, which either in general or on a
particular occasion are pointed by the expression, and, on the other hand, the
meaning or meanings of the expression in question, which is likely to give rise
to a sense of shock. Grice suggests that susceptibility to this sense of shock
will be independent of the question whether the person who feels it is friendly
or unfriendly towards universals. Grice invites us to consider first the
reaction of one who is friendly to universals. The philosopher may be liable to
take the view that the reason for introducing universals in the first place was
primarily, indeed exclusively, to equip ourselves with a range of items, each
of which would serve as that which was meant, or as one of the things that was
meant by significant expressions. This is what a universal does, and it is what
they are supposed to do, and they do it perfectly well; it is not therefore in
order te propose a severance of just that connection with meaning which gives
universals a raison d'être. One who is unfriendly to universals can hardly be
expected to be more sympathetic to the proposal, such a person might be
unfriendly to universals either because, like Quine, while he is prepared to
describe each of a multitude of expressions as being meaningful, be is not
prepared to count as legitimate specifications of what it is that a meaningful
expression means, or he is not prepared to allow that two distinct expressions
may each mean the same thing. These denials are plainly linked; if it is
legitimate to ask of two meaningful expressions, what it is that each mcans we
can hardly preveat it from being the case, sometimes, that what each means is
just the same as what the other means. Alternatively the enemy of universals
might not wish to eliminate specifications of meaning or the possibility of
synonymy; his position is rather that an adequate account of the full range of
meaning-concepts can be provided without resort to universals. But the enemies
of universals, from whichever camp they come, may well insist that one who,
unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty to
contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will have
to allow as underlying their claim to existence. Grice is not sure that such
hostility to the general idea of divorcing the ‘signification’ of one or more
universals from the possession of one or more meanings is as solidly founded as
initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place
of Cicero, he might reply in two quite different ways. He might say: “Certainly
I do; he was born in Arpino.” Alternatively he might reply "I am afraid I
do not. Cicero was born in Arpino, 1 am afraid I have never been able to get to
Arpino so I don't know the place at all.’ The obvious difference between these
two distinct interpretations of the question seems to me to be plainly
connected with the functioning of certain pronouns as (a) indirect
interrogatives (b) as relatives; in my example, the first reply claims
knowledge where Cicero was born, the second claims ignorance of that place
where (in which) Cicero was born. There are other ways of looking at the
linguistic phenomenon presented by my example, which are not incompatible with
the way just outlined. and indeed which may turn out to be useful
complementaries to it. One might draw attention to a distinction between
knowledge of propositions and knowledge of things, suggesting that what the
first respondent claims is propositional knowledge, whereas, what the second
respondent disclaims is thing-knowledge; the second respondent exhibits a
certain bit of propositional knowledge but professes substantial ignorance
concerning the item to which his propositional knowledge relates. There is of
course no reason why these two states should not coexist. While we are
directing our attention to this approach, we night bear in mind that one kind of
knowledge might be dependent on the other. It might, for example, be the case
that knowing a thing a consists in the possession of a perhaps indefinitely
extended supply of pieces of propositional knowledge, all of which are cases of
propositional knowledge which relates to x; or alternatively, knowledge of x
might consist not in an indefinite supply of pieces of propositional knowledge
about x, but rather in the possession of a foundation or a base from which such
propositional knowledge may be readily generated. Yet a further idea to be
considered begins with the recognition that definite descriptions like many
other kinds of phrases may, within a sentence occupy either subject position or
predicate position; as some might prefer to put it, "the birth place of
Cicero" may be used either referentially or predicatively. It might then
be suggested that in the mouth, or at least in the mind, of the first
respondent the phrase "the birth place of Cicero" occurs
predicatively, whereas in the case of the second respondent it occurs
referentially, as, potentially at least, a subject expression. If we suppose
the phrase to occur predicatively in a given cose, it will be necessary that
one should be able to point to a mentioned or unmentioned item to which the
predicate in question might apply: then, in the case of the first respondent in
normal circumstances there will be some particular item which he thinks of as,
or believes to be, the birth place of Cicero. The relevance of this discussion
to the topic of meaning and universals is that it may with some plausibility be
alleged that those who have invoked universals as the items in which the
meaning or meanings of significant expressions consist are guilty of
representing such a phrase as "knowing the meaning of the word 'watershed
" as referring to knowledge of an object or thing, as knowledge of “that
which” the word watershed' significs or means (where the pronoun "which'
is a relative pronoun); whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing
what the word ‘watershed’ – or ‘runt’ means where the pronoun 'what' is
indirectly interrogative rather than relative. The theory of universals as
meaning, then, rests on a syntactical blunder; that this is so is attested by
the fact that in principle at least the caning of an expression E, may be
identical with the meaning of the expression E’ but plainly to know the meaning
of E, is not the same as to know the meaning of E’. This attack on the
historical genesis of the concept of a universal as the focal element in a certain
kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the following
response. It might not be denied that the kind of syntactical blunder, which I
have been attempting to expose, is in fact a blunder and has indeed been
committed by some who have championed the cause of universals. It is, however,
a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only without damage,
but even with advantage to the view of universals as the primary constituents
of meaning. Once universals are admitted, they can be, and should be, thought
of and accepted as being those items which are the meanings of this or that
element of language. In the end, then, knowing the meaning of an expression E
would emerge as knowing what E means, rather than what an utterer U means by
uttering E, that is, as propositional knowledge connected with interrogative
pronouns rather than as thing-knowledge connected with relative pronouns. So
everything comes right in the end; and the tie between universals and meanings
cannot be put asunder. This defence of the inviolability of the link between
the concept of a universal and ‘signification’ may be ingeniously contrived,
but is not, I think, irresistible. If the specification of meanings were to
provide not merely a useful mode of employment for universals once they are
recognized as being around, but rather the sole justification and raison d’être
of the supposition that they are around, the specification of meaning would
have to be not merely something that can be commodiously done with universals,
but rather something which cannot be done or fully done without universals. To
my mind this stronger requirement cannot be met. There are, I think, some cases
of expressions E such that knowing the meaning of E cannot comfortably be represented
as knowing, with respect to some acceptable entity that it is that to which the
description "the (a) meaning of E" applies. I offer two examples: If
Grice were to say "The wind is blowing in the direction of Arpino",
any normally equipped Greek, Latin, English, or Italian speaker would know the
meaning both in general and on the current occasion of the phrase ‘in the
direction of Arpino’; that is to say he would know both what in general the
phrase means and what Grice meant by it on the occasion of utterance. But such
examples of knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant
to a particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which is
to be properly regarded as that to which the description ‘the meaning of the
phrase ‘in the direction of Arpino’’ applies, either generally or on this
occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the phrase
'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies to any
particular entity; and even if it were possible to justify the claim, such a
justification seems hardly to contribute to one's capacity for knowing what
such a phrase means. By a precisely parallel argument I may know
perfectly well what is ‘signified’ by ‘the inducement which I offers you for
looking after my farm in Sibila', even though I am neither helped nor hindered
by the presence or absence of any thought to the effect that there is some admissible
item which satisfies the description "the signification of the phrase 'the
inducement which I offer you for looking atter my farm in Sibile' " Before
leaving this topic, Grice makes two further comments. First, the fact that the
conection between universals and meanings may not be inviolable does not
dispense someone who wishes to modify it from obligations to make clear just
what changes he is making; second, if a theory of meaning should fail to
provide an indispensable rationale for the introduction of universals, it might
turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an alternative
rationale. But this question will have to wait for another occasion. Let us for
the moment retain an open mind on the nature of Aristotle's views about the
connection between the unification of multiplicity of signification and the
presence or absence of identity of ‘signification’. Aristotle lists a number of
modes of this kind of unification which I shall consider one by one. As one
embarks on this enterprise one might well bear in mind the possibility that the
list provided by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the
number and proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's
list is sometimes uncertain. Aristotle refers to cases in which a general term
is applied by reference to a central item or type of items as ones in which
there is a single source for a contribution to a single end. It is not clear
whether he is giving a single general description or a pair of more specific descriptions
each of which applies to a different sub-class of examples. I know no way of
settling this uncertainty. The modes of unification actually listed by
Aristotle consist in (a) what Grice dubs, with deference to Peano, recursive
unification in which the application of each member of a range of predicates is
determined by the conditions governing the application of a primary member of
that range, and as opposed to both what Grice, with deference to Owen, calls
focal unification (unification which derives from connection with a single
central item), and analogical unification, in which the applicability of one
predicate or class of predicates is generated by analogies with other
predicates or classes of predicates, I shall consider these headings in
order. Il Lizio, as the Italians – some Italians – call Aristotle,
regarded types of soul psuche as Owen has it, dismissing a translation, as
Grice would suppose, of living thing, as forming a ‘developing series.’ Grice
interprets this idea as being the supposition that the psycho-logical theory
for a given type is an extension of, and includes, the psychological theory of
its predecessor-type. The realization of this idea is at least made possible by
the assumption that psychological laws may be of a ceteris paribus form, and so
can be modified without emendation. If this aspect of the programme can be made
good, we may hope to safeguard the unity of psychological concepts in their
application to animals and to human beings. Though (as Wittgenstein noted)
certain animals can only expect such items as food, while men can expect a
drought next summer, we can (if we wish) regard the concept of expectation as
being determined not by the laws relating to it which are found in a single
psychological theory, but by the sequences of sets of laws relating to it which
are found in an ascending succession of psychological theories. Life, soul, and
homonymous predication Let us examine the senses of synonymy and homonymy
in Aristotle and then see what use Plotinus is making of these terms in the
treatise On Well-being, 1.4[46]. In 1.4[46].3 Plotinus distinguishes between
synonymous and homonymous predication. It will prove useful to examine
Aristotle's understanding of homonymy. Aristotle defines as "synonymous"
predicates that share both a common name and a common definition, as
"animal" is predicable both of man and of ox. Such terms are also
said to be employed in one way only (Hovaxas leyóueva)* and to be predicated
with reference to one thing (a®' ё)? Homonymy per accidens amounts only to a
sharing of the same name or pure equivocation. This is not, however, the only
sense of the homonym which is, unlike the synonym, ambiguous. Homonymy may
include terms which have nothing truly in common (катà...кotvòv unèr) and those
which are related by something in common (кат í kovór)." A term that is
used homonymously in the latter sense is said to be employed in different
senses (1éyeTaL...ollaxws). Some homonymous predicates admit of unity of
reference appropriate to focal meaning (pòs Ev). Other homonymous terms enjoy
that unity and identity that derives from participation in a series: the kind
that will concern us here. Henry and Schwyzer properly refer us to
Aristotle, CATEGORIAE 13.14b33 for the sense of avidiapeiv in 1.4 [461.3.17,
where it describes a simple classification by dichotomy or co-ordinate species
as distinct from predication in a hierarchy that exhibits priority and
posteriority. The example offered in CATEGORIAE 13 of predication by dichotomy
are the terms "half" and "double." Predication according to
co-ordinate species is exemplified by species of animal as having feet, winged,
or aquatic. The various species do not exhibit priority and posteriority, but
are on the same plane (áua). Cat. 1.1a6-12. Top. 1.15.106a9. Met. A.1.981a10;
K.3.1060b31-1061a7; Top. 6.10.148a29-33. Cat. 1.1al; E.N. 1.6.1096b26-27. Met. К..3.1060b31-36.
Met. Г.1.1003a33. Met. Г.1.1003a33-1003b2. Met. Г.1.1003a33-1003b2. Cf. also
Armstrong (1966-88), vol. 1, p. 178, note 1 and Harder et al. (1956-60), vol.
5b, p. 318 who also refer us to De An. 2.2.413a22 and Met. B.999a6-10; for a
lucid exposition of the treatment of priority and posteriority in Aristotle,
CATEGORIAE 12 and 13, see Cleary (1988), pp. 20-32. Harder-Beutler-Theiler
properly refer us to Aristotle, De Anima 2.2.413a22 where it is
said that "life" is predicated in different senses (TEOvaxOS...
EyouÉvOr) of various organisms accordingly as they possess various faculties
(intellect, sensation, locomotion, change as diminution or increase). Now
Aristotle formally defines the soul as the first entelechy of a natural body
potentially endowed with life. ' To understand what Aristotle means by saying
that ‘life’ is predicable in different senses, it is helpful to examine what he
says about the status of ‘soul’ as predicate. Aristotle argues that soul will
not admit of a common account (kolvòs lóyos) any more than will the succession
of geometrical figures. Thus there is no generic geometrical figure with
reference to which we may explain the triangle and the quadrilateral. The one
is a development from the other. Similarly, the various grades of soul, from
the simplest to the most complex, form such a series or succession, each a
higher stage and a development of the lower. For example, without the nutritive
faculty, there is no perceptive faculty, but the nutritive faculty may (as in
plants) exist in the absence of the perceptive faculty. Obviously, both
‘life’ and ‘soul’ are, for Aristotle, predicates that occur in such a series.
It is common, following Lloyd, to refer to such a series as an ordered series
of terms and to a group containing such terms as a p-series. Joachim and Grice
call such a succession a "developing series,"' which Joachim defines
as ‘one the terms of which increase in complexity, and are so ordered that the
succeeding terms imply the preceding ones, involving or containing them in an
altered form. Each succeeding term i) differs specifically from its
predecessor, yet (ii) is a development of it - depends upon it for its being
and carries it further. We have seen that Plotinus entertains the
possibility that ‘life’ might be predicated as a synonym of the various grades
of organism." Now that Harder et al. (1956-60), vol. 5, p. 318, note
on 1.4 [46].3.16. De An. 2.1.412a27-28: this is the first definition; the
second (2.1.412b5-6) defines soul as the first entelechy of a natural organic
body. De An. 2.3 414620-415a13 De An. 2.3.414620-415a13. Lloyd (1962), p. 67.
Joachim (1951), p. 38. Joachim (1951), p. 38 offers as further examples
"the series of natural numbers [EN 1.4.1096a18-19], the successive forms
of figure [De An. 2.3.414b21-22; 29-32], the forms of friendship
[EN8.3.1156a6-24], and the forms of constitution [Pol.
3.1.1275a34-1275b2]." 1 4 1275b2]." he has excluded this alternative,
he argues that the predicate is rather employed homonymously (óuovúws) of the
various grades.22 IV. Aristotle's critique of the Platonic Good and the
ordered series The commentators have correctly shown us the origin
of the Plotinian interest in the connection between life and well-being in the
Nicomachean Ethics of Aristotle. For the distinction between synonymous and
homon-ymous predication of "life" and "living well" in
Plotinus, they have correctly referred us to the Aristotelian use of these
terms in works other than the Nicomachean Ethics. What they have not done is to
demonstrate the vital debt of this distinction to an argument advanced against
the Platonic Idea of the Good in the Nicomachean Ethics. In the
Nicomachean Ethics Aristotle advances arguments against the Platonic Idea of
the Good. Among these is the contention that an ordered series, that exhibits
priority and posteriority, cannot admit of univocal predication. Thus even the
Platonists did not advance a Platonic Idea of numbers which do exhibit such a
series. Now "good" is predi-predicable in the categories of
substance, quality, and relation.?3 Obviously substance is prior
to relation (1.4.1096a11-21). In the ensuing argument (1.4.1096a 23-29),
Aristotle goes on to show that "good" is predicable in all the
categories. Joachim remarks, "How far they [the categories] could be shown
to constitute a developing series is doubtful. It is enough for Aristotle's
purpose to show - what is sufficiently obvious - that that whose being consists
in its relatedness to something else is derivative or posterior to that whose
being is substantial or self-dependent, that which exists in its own
right."24 The Eudemian Ethics 1.8.1218a 1-9, on the other hand, in
argument against the Platonic Form of the Good, specifically contends that
"good" is predicable within a developing series and thus cannot be
separate from the series in which "good" is predicated. If it were
separable, then the first term in the series would not be first. ThusIV.
Aristotle's critique of the Platonic Good and the ordered series
The commentators have correctly shown us the origin of the Plotinian interest
in the connection between life and well-being in the Nicomachean Ethics of
Aristotle. For the distinction between synonymous and homon-ymous predication
of "life" and "living well" in Plotinus, they have
correctly referred us to the Aristotelian use of these terms in works other
than the Nicomachean Ethics. What they have not done is to demonstrate the
vital debt of this distinction to an argument advanced against the Platonic
Idea of the Good in the Nicomachean Ethics. In the Nicomachean Ethics
Aristotle advances arguments against the Platonic Idea of the Good. Among these
is the contention that an ordered series, that exhibits priority and
posteriority, cannot admit of univocal predication. Thus even the Platonists
did not advance a Platonic Idea of numbers which do exhibit such a series. Now
"good" is predicable in the categories of substance, quality, and
relation.?3 Obviously substance is prior to relation (1.4.1096a11-21). In the
ensuing argument (1.4.1096a 23-29), Aristotle goes on to show that
"good" is predicable in all the categories. Joachim remarks,
"How far they [the categories) could be shown to constitute a developing
series is doubtful. It is enough for Aristotle's purpose to show - what is
sufficiently obvious - that that whose being consists in its relatedness to
something else is derivative or posterior to that whose being is substantial or
self-dependent, that which exists in its own right."24 The Eudemian Ethics
1.8.1218a 1-9, on the other hand, in argument against the Platonic Form of the
Good, specifically contends that "good" is predicable within a
developing series and thus cannot be separate from the series in which
"good" is predicated. If it were separable, then the first term in
the series would not be first. Thus 22. 1.4 [46].3.20. There were,
of course, Platonic Forms of numbers such as Twoness, Threeness, etc.,
considered not as members of a series, but as universal natures, cf. Joachim
(1951), p. 40. Joachim (1951), p. 41. Lloyd (1962), p. 69 does not see this
second argument, which he sees Aristotle's own (as distinct from the argument
of the Platonists) can depend upon what he calls a p-series, for then he would
simply be repeating the first argument.Though (as Wittgenstein noted) certain
animals can only expect such items as food, while men can expect a drought next
summer, we can (if we wish) regard the concept of expectation as being
determined not by the laws relating to it which are found in a single
psychological theory, but by the sequences of sets of laws relating to it which
are found in an ascending succession of psychological theories.The cases of
Peanoan recursive unification are primarily, though not exclusively.
mathematical in character; they are also cases in which what one might call the
"would-be" species of a generic universal stand to one another in
relations exemplifying priority and posteriority. The Platonists – or academia,
as Cicero prefers --, so Aristotle tells us, regarded such priority and
posteriority as inadmissible between fellow species of a single genus.
Aristotle does not explicitly subscribe to this view, but he does not explicitly
reject it and is liable to act as if he accepted it. Grice suggests that
‘number’ and ‘soul’ fall under this type of unification – vide his “Method in
philosophical psychology: from the banal to the bizarre”. Why should priority
and posteriority stand in the way of being different species of a single genus?
Why should not different numbers be distinct species of the genus number? In
the case of numbers, End. Eih. (121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if
there were a form (universal) signified by "number" it would have to
be prior to the first number, which is impossible; this argument might be
expanded as follows: consider a sequence of "number-properties" (Pl,
p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a sequence satisfies, inter alia, the
following conditions. For any x and for any n 1, x instantiates Pi entails x
does not instantiate pa-' (nor indeed any P'). For any x and for any n * 1, x
instantiates P" entails something y (* x) instantiates pr-/If P™ = P', no
counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the first number. If the fulfillment of
the above conditions is to be sufficient to establish a sequence of properties
as a sequence of number properties, then there cannot be a universal number; if
there were, it would, like any genus, be prior to each of its species, and so
prior to Pl; but since P' is the first number it cannot have a predecessor and
so nothing can be prior to it. There seem to be two objections. It is by no
means clear that the above conditions are sufficient to guarantee that a
sequence of properties is a sequence of number-properties. Even if they were,
one part of them would not be fulfilled in the case of Pl and being a number;
if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x, not something other than x, will
instantiate being a number, a set whose cardinality is 2 itself instantiates
being a number (as a cardinality). If this route to a denial of the existence
of a generic universal number fails there are two further possibilities. One
might attempt to represent conformity to a "standard" genus-species-differentia
model as being not just an acceptable picture of situations in which a more
general universal has under it a range of subordinate universals which are its
specializations, but as being constitutive for such examples of the existence
of the more general universal. The slogan might be "For there to be a
universal U, with specializations U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of
those specializations with all that that entails" (or, more briefly,
"no specialization without species"). The justification for such a
claim will not be easy to find. While, intuitively. one might be prepared to
accept the idea that a more general universal must be independent of its
specializations in that the non-emptiness of the general universal should be
compatible with the emptiness of any particular specialization (though not of
course with the emptiness of all specializations), it does not seem intuitively
acceptable to make it a condition of the existence of U that any pair of
specializations U, and U2 should be in this sense independent of one another.
One might try a simpler form of argument. If the special cuses for the
application of a general term E, that is to say, the universals U, ... U, are
united by a single ordering relation R into a series 5, the elements of which
[U, ... U.] cover every item to which E applies, and only such items, then we
do not need a generic universal U; its would-be species U, ... U, are already
unified by membership of the series S. The expression "being an instance
of some universal in the series S" is of course applicable to anything to
which E is applicable; but this expression does not even look like the name of
a gonus. Another, more Oxonian, indeed more Corpus, sice it was Owen’s -- mode
of unification to which the alleged multiplicity of ‘significations’ may be
susceptible, that of, to use Owen’s verbiage, focal unification, is discussed
at length by Aristotle in Metaphysics. – who incidentally, never read Owen! In
Metaphysics Aristotle brings up two of his favourite – Grice’s Oxford pupil,
Strawson, said ‘stock’ -- examples, the applications of the sanus and
medicalis. Aristotle indeed states that everything to which sanus or sanum or
sana applies – never mind the plurals -- is related to, in one way or another,
the focal item of sanitas, -- an universal if ever there is one --. One item,
in the that the item *preserves* sanitas; another item that in that the item
*produces* it; an yet another in that the item is a symptom of sanitas; an
fourthly, another item, because it is an item which is capable of it. Similar
considerations apply to applications of medicalis. An item which is medical is
relative to the medical art, another item being medical because it possesses
such an art; yet another item because it is naturally adapted to the medical
art; and another item because it is a function of the medical art. On the most
obvious interpretation of the passage, Aristotle seems to be implicating that
standard analysis of ‘signification’ will be right in supposing the
applicability of an adjective such as sanus or medicus to a particular item
depending on the relationship of the item to an associated ‘universal’ –
sanitas --, but wrong in supposing that the relationship in question is
invariably that of instantiation – ; there are more ways of killing a cat than
skinning it. There are other sorts of relationship that may be conversationally
involved, especially in Athens, where they did little but engage in
sophistries! There is, however, a less obvious, if more enlightening, position which
Aristotle might have been taking up. According to this position, Aritstotle, or
any graduate from the Lycaeum, say, would be maintaining, with respect to this
or that universal, that the only way in which an individual items may be
related to this or that universal is indeed that of instantiation, but that
there will be other items which will indeed be general items, though not this
or that universal. To such an universal, this or that individual items may be
related in a variety of ways which are quite distinct from instantiation. The
relative merits of these two ideas will be a matter for debate, and Owen’s
interest was focalised at this point. The focal mode of unification, in any
case is of special interest in Grice’s enquiry since Aristotle states, and
quite plainly too, that this is the mode of unification which applies, in
Owen’s interpretation, to the multiplicity of ‘signification’ connected with ‘A
est B’ – rather than the previously discussed recursive unification, or, say,
analogical unification. While Owen is wrong about the focus being on the
existence – or ‘quantified existentials’, to use Warnock’s happier phrase
-- two categorially different items may all be said to be, by virtue of
different kinds of connections which they have to some focal (to use Owen’s
verbiage) item, which will be intimately and ultimately connected with the
notion of a substance that exists as a spatio-temporal continuant, to use
Grice’s pupil Strawson’s verbiage bow. This central item might be an individual
substance or, more likely, it might be the notion of substantal type, or, if
you’re not enough of a Russellian, kind: any item which izzes this type or kind
would be an individual substance, and, therefore, it would exist. But a
non-substantial item may also be said to be, by virtue of their relationship --
different in different cases, of course -- to the same central or focal item.
Some item may be said to be because it is an affection, a quality, of a primary
substance. Think a Rylean agitation. Another item one may be willing to say to
be merely because it (or he or she) is a process towards substance – think
Whitehead --, and so forth. It is pretty diaphanous that the Stagirite
habitually thinks of the focal item as being indeed a universal, or at least
some kind of pretty general entity. But such restriction is hardly mandatory,
nothing prevents the focal item from being a straight particular out of
Strawson’s Individuals – his essay in descriptive metaphysics – a kind of
odour, say – elaborated while joining Grice for their joint seminars in
‘Meaning’ at Oxford. Consider the adjective Cockney, for Strawson almost was
one,or French or italiano as it occurs in the phrases, "French
citizen", citadino italiano, "French poem", poema italiano,
"French professor". professore italiano. The following features are
perhaps significant: (1) The appearance of the adjective in these phrases is
what I might call "adjunctive" rather than "conjunctive" or
"attributive". A French poem, is not as I see it, something which
combines the separate eatures of being a poem and being French, as a fat
philosopher would simply combine the features of being fat and of being a
philosopher. "French" here occurs, so to speak, adverbially. (2) The
phrase French citizen or citadino italiano standardly ‘signifies’ ‘citizen of
France’ or ‘citizen of Italy’, while the phrase French poem or poema Italiano
standardly ‘signifies’ "poem in the French language,’ or ‘poem in the
Italian language’ (Sicilian if Pirandello, as Pirandello would hasten to add).
But it would be a mistake to suppose that this fact implies that there are two
(indeed more than two) ‘signfiications’ or Fregean ‘senses’ of the French or
italiano – or siciliano. The expression French or italiano has only one –
unified – ‘signification,’ viz. ‘of or pertaining to France’ or ‘of or
pertaining to Italy.’ French, or italiano, will, however, be what one might
call 'context sensitive,’ as Grice suggests in ‘The theory of context’ – Let’s
put the theory of context into context. One might indeed say, if you like, that
while it has only one ‘signification’ or Fregean sense, French or italiano has
a variety of ‘signfiications’-in-context. That is: relative to one context,
French or italiano ‘signifies’ ‘of France’ or ‘of Italy,’ as in the phrase
French citizen, or citadino italiano. Relative to another context French or
italiano ‘signifies’, ‘in the French language,’ or ‘in the Italian language,’
as in the phrase French poem, or poema italiano. Whether the, to use Owen’s
epithet, focal item is a ‘universal’ or a mere particular is quite irrelevant
to the question of the ‘signification’ of the adjective. To use Aristotle’s
example, the medical art is no more the ‘signification’ of medical, as France
or Italy is the ‘signification’ of French or italiano. As a concluding
observation Grice remarks that, while the attachment of the long-awaited,
life-saving appropriate conversational context may well suggest an
interpretation in context of a given expression or conversational move, it need
not always be the case that even such suggestion is indefeasible. It might be
for instance that French poem or poema italiano would have to ‘signify’ ‘poem
composed in French,’ or ‘poem composed in Italian,’ unless there are counter
indications. In which case, perhaps, the phrase might mean ‘poem composed by a
French competitor’ (in some competition) or ‘poem composed by an Italian
competitor (in another competition). Now, for the phrase French professor or
professore italiano there would be at least two obvious ‘significations’ in
context. The ‘disambiguation’ would depend on the wider conversational context
that makes for the circumstances of utterance of the conversational move (He
was an Italian professor – no more). ANALOGICAL UNIFICATION. V.
distinguishes *three* types of analogy: analogy of inequality, analogy of
attribution, and analogy of proportion. Whereas he rejects “analogy of
inequality” and “analogy of attribution” as improper, fallacious, and invalid,
V. regards the analogy of proportion as valid and basic and appeals to it in
explaining how humans may come to know propositions about the divine and
how analogical reasoning, applied to both the divine, and the divine’s
creatures, may avoid being æqui-vocal. H. P. Grice – Equivocality thesis. DE
NOMINUM ANALOGIA. QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM DECLARATIONE PRIMI MODI Invitatus
et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri æui flebili profundarum litterarum
penuria, de nominuin analogia in his vacationibus tractatum edere intendo. Est
siquidem eius notitia necessaria adeo, ut sine illa non possit metaphysicam
[ONTOLOGIA PRIMA FILOSOFIA ESCATOLOGIA] quispiam discere, et multi in aliis
scientiis ex eius ignorantia errores procedant. Quod si ullo usquam tempore
accidit, hac ætate id evenire clara luce videmus, dum analogiam, vel
indisiunctionis, vel ordinis, vel conceptus præcisi unitate, cum inæqualis
participatione constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones huiusmodi a
veritate, quae ultro se offerebat, per abrupta deviasse. Analogiae igitur
vocabulum proportionem sive proportionalitatem, ut a graecis accepimus, in
proposito sonat. Adeo tamen extensum distinctumque est, ut multa nomina analoga
abusive dicamus; et multarum distinctionum adunatio si fieret, confusionem
pareret. Ne tamen rectum obliqui iudicio privetur, et singularitas in loquendo
accusetur, unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a minus
proprie analogis ad vere analoga procedemus. Ad tres ergo modos analogiae omnia
analoga reducuntur: scilicet ad analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis,
et analogiam proportionalitatis. In his explorations on unity of signification,
Grice turns to a mode of unification, which he would describe as Cajetan in
nature, and as what is possibly the most baffling of the various ways
explicitly suggested by Aristotle LYCAEUM LICEO LIZIO as being those in which
what Grice calls the unification -- or aequi-vocality thesis – of the apparent
multiplicity of significations may arise, even if made less baffling by Vio –
vide Ashford. The cases are those cases in which the application of an epithet
or expression E to a range of items is accounted for by the analogy detectable
within that range. More explicitly, it is the analogy, either between a
specific ‘universal’ which determines the application of the epithet or
expression, or between an exemplification of that ‘universal’ by this or that
type of item. Even more explicitly, it is the analogy either between universals
U1, U2, … Un, which determines the application of the epithet or the
expression, or between an exemplification of U1, U2, … Un, by an items of the
sorts ly. lo etc. The puzzling character of Aristotle's treatment of this topic
arises from a number of different factors, and it has been even applied to
‘essere’ by some. First, there are a few things which Aristotle himself might
have done to aid our comprehension. He might have given us a firmer list of
examples of epithets or expressions, the application of which to a given range
of items is to be accounted for by way of analogy. Alternatively, Aristotle
might have given us a reasonably clearer characterisation of the kind of
accounting which analogy is supposed to provide, leaving it to us to determine
the range of application of this kind of accounting. Unfortunately, Aristotle
does neither of these things, so Vio finds himself to be in big trouble – or
deep semantic waters. Aristotle offers us only the most meagre hints about the
way in which analogy might ‘unify,’ via the aequi-vocality thesi, that is, the
various applications of an epithet. We are told, for example, that as ‘seeing’
is in the body – the eye --, ‘understanding’ is in the soul -- with the
attending implicature that it is this fact which accounts for the application
of the originally physical ‘see’ videre both to a case of physical – or bodily
-- optical vision, and a case of intellectual ‘vision.’ “I see what you mean.”
– in which case you have greater eyes than most. Il Lizio also suggests that it
isanalogy which is responsible for the application of the adjective – not shaggy
– but ‘calm’ calmus to either an undisturbed body of sea water, or to an
undisturbed expanse of thin air! Such offerings do not get us very far.
Furthermore, not surprisingly, where Aristotle seems to fear to tread his
commentators, except of course, Vio, are most reluctant to plant their own
feet. Perhaps the least unhelpful suggestion comes from a latter-day
commentator, not Avicenna, but, after Vio, the influential Oxford, indeed
Scottish, philosopher W. D. Ross, who suggests, as Aristotle's view, that the
application of ‘good’ bonum is attributable to the fact that, within one
category C1, an item or specimen, which is good – say, a cabbage -- is related
to an item in general belonging to that category – cabbages are by definition
good cabbages --, in a way which is analogous – analogum – or proportionale –
a:b::c:d -- to the way in which a good item (say, a good king) in some second
category or sub-category C2 is related to the general run of items which belong
to that second category. Apart from the obscurity in the presentation of this
idea, Ross's suggestion takes for granted something which Aristotle himself
does not tell us, viz. that the application of the epithet bonum good is one
exemplification of unification or aequi-vocality of a value-oriented concept
which is the outcome of an analogy, or as Vio and Cicerone prefer, a proportio
-- proporzione. Ross's suggestion about bonum good – such a
substantive-angry,in Austin’s word, Casanova, in Nowell-Smith’s, bit of a word
-- would, moreover, be at best only a description of one special case of
analogical – or analogous, or PROPORTIONAL -- unification with a view to the
aequi-vocality thesis, and would not give us any general account of such
analogous – or proportional – unification, per via della proporzione. Grice
adds that little supplementary assistance is derivable from those who study
this or that general concept. Such a philosopher may be adhering to the
principle that silence is golden when it comes to discussion of such questions
as the relation between analogy, or as Cicerone prefers, PROPORZIONE -- and her
sisters: metaphor – or as Cicerone prefers, TRANSFERENTIA --, simile – similia
-- , allegory, and parable, or PARABOLA. So far as The Lizio Aristotle himself
is concerned, it seems fairly clear to Grice that the primary notion behind the
concept of analogy is, as preventing some criticism by Cicerone, that of
‘proportion’, or PRO-PORZIONE. In logical form: a:b::c:d. The notion of such a
four-term PRO-PORZIONE is embodied, for example, in Aristotle's treatment not
of moral bonum, as was Ross’s obsession, but of iustum -- just. where one kind
of iustum just is alleged to consist in a due two-termed, rather than
four-termed, proportion PROPORZIONE between return, reward, or penalty, and
antecedent desert, merit, or demerit. But it does remains a bit of a mystery
how what starts life as, or as something approximating to, a quantitative
relationship – DIRECT OR INVERSE PROPORZIONE -- gets converted into a
non-quantitative or qualitative relation of correspondence or affinity. It
looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be some inspired
conjecture by the Peripatetic. Grice, as Vio had done before him, takes as task
the provision of an example, congenial to Aristotle, of how the unification by
analogy or PROPORZIONE of the application to a range of items of some epithet
might proceed. Grice expects this UNIFICAZIONE PER PROPORZIONE to involve the
detection of some analogical link between the exemplifications of the variety
of this or that universal which the epithet may be used to ‘signify.’ Grice’s
chosen specimen is the inchoative crescere -- grow. In the case of grow, a
number of different kinds of shifts might be thought of as possessing an
analogical unification that delivers the aequi-vocality thesis. One of these
would be examples of shifts in respect of what might be termed a syntactical,
metaphysical, or ontological category. By syntactical category Grice means a
part of speech. A substantia, indeed an inert or inorganic physical substance,
like a lump of wax or a mass of metal, may be said to grow, or if we must use
the copula, is growing – crescit. It would be tempting here to suggest that the
relevantly involved ‘universal,’ that of increase in size, or getting larger,
provides the foundational, original—etymologically and DIACHRONICALLY valid
--instance of the literal ‘signification’ or Fregean sense of a universal by
the application of the expression grow or crescere. We have here, so to speak,
the 'ground-floor' signification – dictiveness -- of grow: the
truth-conditions. But now, not only the physical inert and inorganic substance
itself but some accident of that substance – THAT BIT OF WAX NOT JUST IZZES BUT
HAZZES ‘GROWTH’ -- may also be said to grow. Not only the piece of wax, but its
magnitude, some event or process in its history – vide Grice, “ACTIONS AND
EVENTS” --, its powers, or causal efficacy, and its aesthetic quality, or sheer
beauty, might each be said to grow. And it seems not unplausible to suggest that
though the grow on the part of each of these non-substantial accidents is
different, and more or, again, less boringly connected with growth on the part
of the substance, there will always be some kind of correspondence, indeed
analogical connection, between grow in the case of a non-substantial item and
grow in the initial LITERAL case of this physical inert or inorganic
substantial item. Another and different kind of categorial variation may
separate some of the universals which the grow may be used to ‘signify’ from
other such universals. These will be connected with differences in, now, some
sub-category within the same category of substantia – the syntactical class of
nouns -- within which fall different sorts of items which may be said or deemed
to grow. Different universals seem to be ‘signified’ by an utterer who says –
still DICTIVELY -- of an ANIMATE substance, such as a plant, as growing and by
another uterer who says – still within the dictive realm -- of a human being –
such as a child, Grice’s Timothy -- as growing. The connection between these
diverse ‘realisations’ or instantiations of grow may rest on now, say, vegetal,
analogy. In what is said to be the grow of a plant, such as a rose, internally
originated increase in size seems to occupy a prominent place. In the case of a
human being, such as Grice’s son Timothy, the kind of development which may be
involved in the grow may be much more varied and complex – “I know in the case
of Timothy IS.” The link between the two distinct universals which may be
‘signified’ might be provided, now by an analogy, or proporzione, between the
role which such a change fulfill in the development of the very different kinds
of substances which are being characterised. No doubt many further kinds of
analogical connection would emerge within the general practice of attributing
this or that grow – Grice’s favourite was Martha Kneale’s THE GROWTH OF LOGIC
--- “I can’t think whey she changed it to the dull ‘Development’ of Logic when
the thng was published!” Grice’s next endeavour will be an attempt to supply
some general account of the way in which the presence of analogy serves to
unify the alleged multiplicity of a ‘signification,’ which has originally
deemed to belong in the PHYSICAL realm of inert and inorganic matter. If such
an account should be found to offer prospects of distinguishing analogy or
PROPORZIONE from some other concept, particularly TRANSFERENTIA or metaphor (as
conversational implicature, as in the song title, ‘You’re the cream in my
coffee’ to use Grice’s example in ‘Logic and conversation,’ – She is the cream
in my coffee, to use the copula -- which belongs to the same general family –
along with Simile, similia, ALLEGORIA – as in Lewis’s The allegory of love – or
PARABOLA, as those by Christ --, that would be a welcome aspect of the account.
It is Grice’s idea that, in metaphorical -- rather than dull and plain literal
-- description, a universal is ‘signified’ (she is the cream in my coffee +>
she is Grice’s pride and joy), which though distinct from that which underlies
the literal signification of the epithet (the cream in Grice’s coffee, or the
lemon in Strawson’s tea) is nevertheless recognisably similar to the literal
signification. Grice comes then to the concept of Cajetan and Ciceronian PROPORZIONE
or analogy itself. Grice starts by considering this or that item, I1, I2, … In
-- any one of which may be called an S. Grice initially supposes that being an
S consists in belonging to a substantial type or kind, or category S – a noun
-- , though that supposition may be relaxed. Grice’s move is to assume that
being an S, consists in being subject to a system of laws – hence ana-logia,
the logos is involved -- which jointly express the nature, metier, or essentia,
of the type or kind Si. Further, these ‘ontological’ laws, which furnish the
core theory of S, -- as ichthyology furnishes the core theory of fish --, are
to be formulated in terms of a finite set of Si-core predicative properties --
let us say P1 to Pn – as in S is P. Each law involves an ordered extract from
the core set. Their totality governs any fully authentic Sy. This totality may
well not include every law which applies to S,: but it does include every law
which is deemed to be relevant to the identity or identification of Sy, every
law which determines whether or not a particular item I1, I2, … In, is to count
or be deemed as an 5 – “as in that Oxford college – Hartford – who deemed the
president’s dog to be a the subject of the predicate ‘feline.’. Grice next
considers not merely things each of which is an S, but also things each
specimen of which is an Sz. It remains an open question whether or not the type
S is to be deemed identical with the analogous or proportionate type S1. – In
any case, identity reduces to general being (Pegasus = Pegasus if Pegasus is a
flying horse). Grice assumes that, as in the case of S, membership of S, is
determined by conformity to a system of such ordinary – indeed Stone-Age
Physical --laws relating to those properties P1, P2, … Pn which are central to
S2. Grice symbolises these properties by the set of devices Or ... Q.. We now
have various possibilities to consider. The first is that every law which is
central to the determination of Sz is a mirror image or strict counterpart of a
law which is central to S,; and that the converse of this supposition also
obtains. To this end, we must assume that the properties which are central to
being an S, are the properties of the devices O, through Os; and that if a law
involving a certain ordered extract from the set P through P, belongs to the
central theory of S to a law involving an exactly corresponding ordered extract
from the set O, through O, belongs to the central theory of S; and that the
same holds in reverse. In that case, we are in the position to say that there
is a perfect proportion or analogy between the central theories of S, and Sz;
in which case, it may also be tempting to say that the types S, and S, are
essentially identical, at a particular time – vide Grice-Myro Geach-type of
time-relative identity. We should recognize that, if we yield to this
temptation, we are not thereby forced to say that Sy and S, are
indistinguishable. They might, for example, be differently related to
perception, only one of them, perhaps, being accessible to physical sight – a
horse, but not horseness. We shall only be forced to allow that essentially, or
theoretically, the types are not really THAT distinct. The possibility just
considered is that of a total perfect (alla Mary Poppins) PROPORTION or analogy
between the central theories of S, and Sa. There is also, however, the
possibility of a merely partial pertect analogy between S, and Sz. That is to
say, part of the central theory of one type, say S, may mirror the whole of the
central theory of Sz, or again may mirror some part of a central theory of Sz.
In such a circumstance, one might be led to say, in one case, that the type S,
is a special case of the type S,; or, in another case, that the types S, and S,
both fall under a common super-type, determined by the limited area of perfect
analogy between the central theories of S, and Sz. Another possibility will be
that no perfect analogy, either total or partial, will hold between the two
central theories. The best that can be found is an imperfect PROPORTION or
analogy which will consist in laws central to one type approximating, to a
certain degree, with the status of being analogues of laws central to the
other. At this stage, Grice proposes a relaxation in the characterization of
the signification of such symbols as 'S!', 'Sz, etc., which till now I have
been regarding as ‘signifying’ or denoting substantial (nominal) types or
kinds, reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or ‘alethic’ sort – Eddington’s wavicles and Grice’s quarks. But
Grice allows for such symbols as being allowed to relate to what he hopes might
be legitimately regarded as an informal precursor of the afore-mentioned
substantial types, as expressing this or that concept of one or other
classificatory or taxonomic sort, concepts which will be deployed in an
unregimented description or explanations as pre-theoretical, if not
pre-categorial. Examples of such unregimented classificatory or taxonomic
concepts might be concepts such as that of an investor, a doctor, a vehicle, a
confidante, and so on. Grice would hope that, in many ways, their general
character or metier might run parallel to that of their more regimented
counterpart. In particular, Grice hopes and expects that the nature of such a
concept as investor, doctor, vehicle, and confidante, would be bound up with
conformity to a certain set of central generalities, like platitudes, truisms,
etc. For an x to be an investor or a doctor or a vehicle or a confidante will
be to perform a metier, that is, to do a sufficient number of the kinds of
things which are typically, even stereotypically, done by an investor, a
doctor, a vehicle, large utility, or a confidante. Grice expects, however, that
the variety of possible forms of generalisation might considerably exceed the
meagre armament which a theoretical enquirer normally permit themselves to
employ. Grice also hopes and expects that the generalities which would be
expressive of the nature of a particular classificatory or taxonomic concept
would be formulable in terms of a limited body of features – Leech’s semantical
features: bachelor = unmarried male – In defence of a dogma -- which would be
central to the concept in question. This material might be sufficient to
provide for the presence, from time to time, of some sense of PROPORTION or
analogy in the universe, at least of imperfect analogy, between such
generalities which aro expressive of distinct classificatory or taxonomic
concepts. When it does occur, such a proportion or analogy might be sufficient
to provide for some unity or uni-vocality of ‘signification’ – thus verifying
Grice’s aequivocality thesis -- in the employment of a single epithet to
‘signify’ even different classificatory concepts. This unity or aequi-vocality
of ‘signification’, in turn, seems toGrice sufficient to justify the idea that,
in such a case, the expression in question is used with a single
‘significatoin,’ lexical meaning, or Fregean sense – to which you may attach as
many implicatures as you wish. Grice concludes his ‘Aristotle on the
multiplicity of being’ with some suggestions about the interpretation of the
concept of proportion or analogy as a possible foundation for the unity of
‘signification’ with two supplementary comments. His first comment is that
there seems to be a good case for supposing that anyone who, like VIO, and the
Lizio before him, did, accepts an account of an analogy- or proportion-based
unity or of signification (MONOSEMY at the dictive level, with a multiplicity
of potential implicatures) should NOT feel free to combine it with a rejection
of the so-called analytic-synthetic distinction, or, in other words, hope for
some defence of it, howeer dogmatic! After all, the alleged analogy- or
proportion-based unity account relies crucially on a connection between the
application of a particular concept and the application of a system of laws, or
some such generalities, which is expressive of that concept. This, in tum,
relies on the idea of a stock of further comential concepts, in terms of which
these laws and generalities are to be formulated, being central to the concept
in case (‘bachelor’ = unmarried male’). But it seems plausible, if not
mandatory, to suppose that such centrality involves a non-contingent connection
between the concept in focus and the concepts which are said to be central to
it, a connection which cannot he admitted by one who denies the
analytic/synthetic distinction, as Quine and his fellow nominalists did – or
Occam, whom Vio hated – for years! So either one does accept the analytic/synthetic
distinction, or one rejects at least this account of analogy-based or
proportion-based unity of ‘signification.’ Grice makes no attempt here to
decide between these alternatives – “but Ocham shall know!” Grice’s second
comment is that material introduced in Grice’s suggested elaboration of the
notion of proportion or analogy, particularly the connection between concepts
and conformity to laws or some such generalities, may serve to provide a needed
explanation and justification of the idea that the applicability of a single
defining formula, couched in terms of the FOCAL ideas of genus, but also
species, and, last but not least, differentia is a paradeigmatic condition, if
not an indispensable condition, for identity or individuation of ‘signification,’
never mind unity. We might, for a start, agree to treat a situation in which
the applicability of an epithet to an item I1 rests on a conformity to exactly
the same laws or generalities as does its application to item I2, as being a
limiting case of partially perfect analogy. But a situation in which no such
interpretation at all is required may be treated as a limiting case of a
situations in which, though re-interpretation is required, one such
re-interpretation is available which achieves such partial perfect analogy. As
one might say, a law is perfectly analogous with itself. Another situation,
then, in which an epithet or expression E applies to a range of items I1, I2, …
In, solely by virtue of the presence of a single ‘universal,’ and so of a
single set of laws, may be legitimately regarded as a specially exemplary
instance of a kind of unity which is required for identity or individuation of
‘signification.’ Both a proper assessment of Aristotle's contribution to
metaphysics and the analysis of ‘meaning’ or ‘signification,’ and studies in
the theory of meaning themselves might profit from a somewhat less localised
attention to questions about the relation between a ‘universal’ and
‘signification’ than is visible in Grice’s reflections. Grice has it in mind to
raise not the general question whether, despite what he calls the school of
latter-day nominalists, an analysis of ‘signification’ requires some abstract
entity that Ockham denied, such as a ‘universal,’ to which Grice assumes an
affirmative answer, but rather the question in what way the concept of a
‘universal’ is to be supposed to be relevant to the analysis of
‘signification.’ Consideration of the practices of latter-day lexicographers –
notably Kilgariff, I do not believe in word senses – cf. Wiggins’s reliance on
Grice for a theory of dictionaries --, so far from supporting a charge that, at
least on Grice’s interpretation of him, Aristotle proposes an illegitimate
divorce between the concept of a ‘universal’ and the concept of ‘signification’
suggests that it would be proper to go, alla Henry VIII, a deal further than
did Aristotle himself in championing such a divorce. There will be many
different forms of connection between the varieties of the concept of a
‘universal’ which may be ‘signified’ by an ultimately non-equivocable
expression beyond that countenanced by the tradition of the theory of
definition alla Robinson, and even perhaps beyond the extensions to that theory
envisaged by Aristotle himself. These forms will include some form of
connection like that involved, nor just in Analogy and her sisters – Metaphor,
Simile, Alleory, and Parable – but in metonymy, metophnymy, and synecdoche,
recognised by later grammatical theorists and philosophers of language, within
and without Oxford, and no doubt others as well. It would, Grice suggests, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modern
dictionary – “as I always told Austin that would be ‘Byzantine’!”--, with a
view to constructing an inventory of these various modes of connection. Such an
investigation would, Grice suspects, reveal both that, in a given case, the
invocation of one mode of connection may be sub-ordinate and posterior to the
invocation of another, and also that there is no prescribed order or limitation
of order which such invocations must observe. Grice suspects, also, that it
might emerge that the question whether variations in ‘signification’ are
thought of as not synchronic but diachronic – as in his example of ‘crescere’--
has no bearing on the nature of a uniting connection (His example: when
‘animal’ ceased to ‘signify’ what the Lizio Aristtole meant by it, but ‘a
middle-sized mammal: Urmson: There is an animal in the backyard +> not an
ant, not my aunt. The same form of connection may be available in both cases,
and either case may in turn well be found to correspond with the range of such
different, many and varied, figures of speech which conversational practice may
typically employ, or even intentionally MIS-employ, for the effect of
implicature. Should this conjecture turn out to be correct, the underlying
explanation of its truth might, Grice would guess, run along the following
lines. Allegd rational communication, of the co-operative kind, in pursuit,
that is, of some purpose of helpfulness or benevolence, encounters a boundless,
indeed unpredictable, multitude – indeed multiplicity or plurichrastic, as Owen
has it in his “Aristotle and the snare of ontology”-- of distinct situations.
Perhaps unlike a computer, or like Owen himself, we shall not have, ready made,
any vast array of forms of description and explanation from which to select
what is suitable for a particular conversational occasion. We shall have to
rely on our time-honoured Oxonian rational capacities, particularly those for
imaginative construction and combination, to provide for our needs as they
arise. It would not then be surprising that the operations will reflect, in
this or that way, the character of the capacities on which we rely. Grice
confesses to only the haziest of conception bow such an idea might be worked
out in detail. Which is a long way from the aequi-vocality of ‘being’! Enter
Aequi-vocality. In his fourth Kant lecture Grice confesses to have been so far
in the early stages of an attempt to estimate the prospects of what he names as
an AEQUI-vocality thesis,” – that is, a thesis, or set of theses, which claims
that an expression is UNI-vocal. In ‘Aristotle on the multiplicity of being’
the univocity is veiled under the guise of unification, but the spirit lives
on! References Abbagnano La critica kantiana consiste nel dire che
l’intera psicologia razionale si fonda su di un « paralogisma » cioè su un
errore formale di ragionamento o su un equivoco [H. P. Grice: aequivocality]:
nel senso che assume come oggetto di conoscenza, a cui sia applicabile la
scienza e, spesso, ridotta alla stessa coscienza. Quest’inversione del rapporto
tra A. e coscienza per cui la coscienza, da via d’accesso alla realtà-A., si
trasforma in questa stessa realtà, è egualmente evidente nelle due grandi
correnti della filosofia ottocentesca, l’Idealismo e il Positivismo. Hegel, per
es., considera l’A. come il primo grado dello sviluppo dello Spirito, che è la
coscienza nel suo grado più alto, cioè Auto-coscienza; e la configura come «
Spirito soggettivo », cioè come lo spirito nell’aspetto della sua
individualità. Ed ecco come egli descrive il processo dello Spirito soggettivo:
« Nell'A. si desta la coscienza; la coscienza si pone come ragione che si è
immediatamente destata alla consapevolezza di sè; e la ragione mediante la sua
attività si libera col farsi oggettività, coscienza del suo oggetto» (Enc., $
387). Il primo di questi momenti, cioè il destarsi della coscienza, è l’anima.
Ad essa Hegel riconosce le caratteristiche tradizionali (sostanzialità,
immaterialità), ma in un senso in cui queste caratteristiche possono essere
riferite alla coscienza. « L’A., egli dice, non è immateriale soltanto per sè
ma è l’immaterialità universale della natura, la sua semplice vita ideale. Essa
è la sostanza e quindi il fondamento assoluto di ogni particolarizzamento e
individualizzazione dello spirito, di modo che lo spirito ha nell’A. ogni
materia della sua determinazione e l’A. resta l’idealità identica e prevalente
di questa. Ma in tale determinazione ancora astrapreparare e di fondare una «
scienza » dei fatti psichici che avesse lo stesso rigore delle scienze della
natura. In questa direzione già il termine « A. » appare improprio e viene
spesso sostituito dal termine spirito (v.); e in questo senso Stuart Mill,
dice, per es., che lo spirito (mind) è la «serie delle nostre sensazioni» con
in più « un'infinita possibilità di sentire» (Kant ritenne l’aggettivo «sommo»
EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] giacchè esso può significare sia
supremo (supremum) sia perfetto (conBENE SOMMO summatum). CHIACCHIERA (ted.
Gerede). Secondo Heidegger uno dei modi d’essere dell’uomo nella vita
quotidiana ed anonima (insieme con la curiosità [v.] e l’equivoco [v.]). La C.
non è un termine dispregiativo ma indica un fenomeno positivo che costituisce
uno dei modi (l’inautentico) di comprendere il mondo e di viverci dentro. La C.
rompe il rapporto del linguaggio coi fatti. Sicchè ciò che viene detto acquista
un carattere d’autorità e si implica che «la cosa stia appunto così come si
dice » (Ste questo farsi è la chiarificazione. Scheler ha mostrato l’equivoco
di questo presupposto che in realtà confonde la C. (che è simpatia e
partecipazione emotiva) con il contagio emotivo. Al contrario, nota Scheler, «la
C. è assente tutte le volte che c’è contagio della sofferenza, giacchè allora
la sofferenza non è più quella di un altro ma la mia, ed io credo di potermici
sottrarre evitando il quadro o l’aspetto della sofferenza in generale»
(Sympathie, cap. II, $ 3). Per l’appunto quest’avvertenza fondamentale si è
tenuta presente nel caratterizzare la C. al principio di questo articolo.
UNIVOCO ED EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (gr. suvevupoc, sudvupog; lat.
Univocus, Aequivocus; ingl. Univocal, Equivocal; franc. Univoque, Équivoque;
ted. Eindeutig, Aequivok). Questi due termini hanno avuto definizioni diverse a
seconda che sono stati riferiti all'oggetto o al concetto (o nome). 1.
Aristotele li riferì all'oggetto e intese per univoci (o sinonimi) gli oggetti
che hanno in comune sia il nome sia la definizione del nome: così, ad es., sia
l’uomo che il bue si dicono animali. Chiamò invece equivoci [H. P. Grice:
aequivocality] (od omonimi) gli oggetti che hanno in comune il nome mentre le
definizioni richiamate dal nome sono diverse: in questo senso si chiama animale
sia l’uomo sia un disegno (Cat., I, 1a 1-11). Queste definizioni ricorrono
frequentemente nella scolastica (per es., Pietro Ispano, Summ. Log., 3.01) e si
mantengono anche in logici più recenti (ad es., Jungius, Logica Hamburgensis,
1, 2, 4-9). 2. La logica terministica ritenne «improprio» il riferimento dei
due termini agli oggetti e ritenne che essi si dovessero riferire propriamente
soltanto ai segni e cioè ai concetti o nomi. Da questo punto di vista, le
definizioni di Ockham sono le seguenti. «U. è o la voce o il segno
convenzionale che corrisponde a un solo concetto o, più strettamente, è ciò che
si può predicare di per sè di più cose o è il pronome dimostrativo di una cosa.
Equivoco [H. P. Grice: aequivocality] dall’altro lato è il nome che,
significando più cose, 900 non è subordinato a un unico concetto ma è unico
segno di più concetti o intenzioni dell’anima. L’U. può derivare o dal caso,
come accade quando il nome Socrate viene imposto a più uomini, o da una
deliberazione quando si impone un certo nome a certe cose e lo si subordina a
un solo concetto e poi per la similitudine di questo concetto con altri si
estende ad altri il nome stesso» (Summa Log., I, 13). Le definizioni
terministiche dei due termini sono quelle che si danno anche oggi dei termini
stessi. Le discussioni medievali sulla natura dell’univocità avevano nel Medio
Evo un’immediata risonanza teologica, per la disputa tra i sostenitori
dell’univocità e quelli dell’analogicità dell’essere (v. ANALOGIA). Ackrill, J.
L. (1963). Aristotle’s Categories and De Interpretatione. Translated with Notes
and Glossary. Clarendon Aristotle Series, ed. By J. L. Ackrill and Lindsay
Hudson. Oxford: Clarendon Press. Aquino Deinde cum dicit: Quare nec in his
etc., concludit ex præmissis quod nec in his affirmationibus et
negationibus, quae utuntur subiecto aequivoco [H. P. Grice:
aequivocality], semper oportet unam esse veram et aliam falsam, quia
scilicet negatio potest aliud negare quam affirmatio affirmet. nomen
potest de pluribus prædicari, sed id quod significatur per nomen etc.— D:
universale dicitur non solum quando nomen potest de pluribus prædicari, sed
illud quod significatur etc. Prima pars convenit cum editione Piana; sed
secunda pars ob omissionem particulæ etiam (quæ requireretur si
prius legendum esset mon solum quando) indicat lectionem codd. ABC.— Cod. E:
universale dicitur quando in unum solum (f. non solum) nomen potest de
pluribus prædicari, sed etiam id quod significatur etc. Quae lectio
videtur favere magis lectioni codd., quam Pianae. 7) Significabit
naturam humanam etc. Ita codd. ACDE. Cod. B post verba, in hac
materia, omittit fere omnia, quae sequuntur, et habet tantummodo haec
verba: et sic eius alia significatio, non erit univer.sale sed aequivocum
ÆQVIVOCVM EQUIVOCO [GRICE : EQUIVOCALITY THESIS]. Quod lectionis fragmentum
satis est ut dicamus lectionem codicis, a quo :excripsit amanuensis cod.
B, fuisse identicam cum lectione aliorum codd. Porro haec codd. lectio perspicua
est, atque respondet immediate praecedentibus : significat naturam
humanam etc. P.: significabit aliud; et propter hoc non esset universale, sed
aequivocum. Forma aliquantulum diversa est a codd., sensus idem: qui
tamen in universale et particulare, sed res. Et ideo intelligendum est
quod universale dicitur quando, non solum nomen potest de pluribus
praedicari, sed id, quod significatur per nomen, est natam in
pluribus inveniri; hoc autem non contingit in praedictis nominibus: nam
hoc nomen Socrates vel Plato significat naturam humanam secundum
quod est in hac materia. Si vero hoc nomen imponatur alteri homini significabit
naturam humanam " in alia materia; et sic eius erit alia significatio;
unde non erit universale, sed aequivocum. 8. Deinde cum dicit: Necesse
est autem enunciare etc., concludit divisionem enunciationis ὅ.
Quia enim semper enunciatur aliquid de aliqua re; rerum autem quaedam
sunt universalia, quaedam singularia; necesse est quod quandoque
enuncietur aliquid inesse vel non inesse alicui universalium, quandoque
vero alicui singularium. Et est suspensiva constructio usque huc, et est
sensus *: Quoniam autem sunt haec quidem rerum etc., necesse
est enunciare etc. 9. Est autem considerandum quod de universali aliquid
enunciatur quatuor modis. Nam universale potest uno modo considerari quasi
separatum a singularibus, sive per se * subsistens, ut Plato posuit,
sive, secundum sententiam Aristotelis, ctu. secundum esse quod
habet in intelleEt sic potest ei aliquid attribui dupliciter.
Quandoque enim attribuitur ei sic considerato aliquid, quod
pertinet ad solam operationem intellectus, ut si dicatur quod /homo est
praedicabile de multis, sive universale, sive species '.
Huiusdeterminatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana, quia
illud significabit aliud per significabit naturam humanam in alia
materia, declaratur et determinatur. 0) Concludit divisionem
enunciationis. Codd. : concludit ex praedictis (DE ex praemisis)
divisionem enunciationis. Et est melior lectio: nam revera ex praemissis
Ashworth, E. Jennifer and Domenic D’Ettore (2021) Medieval theories of analogy.
The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed), URL =
<https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/analogy-medieval/>
Austin, J. L. (1936). Aγαθόν and Eυδαιμονια in the ethics of Aristotle. Repr.
in Philosophical Papers, 3rd edition, 1979, ed. by J. O. Urmson and G. J.
Warnock, Oxford: Clarendon Press. Baldini Le tre forme di amicizia,
rispettivamente basate su virtù, utilità, piacere, secondo l’Eudemia
intrattengono la relazione asimmetrica che Aristotele chiama πρὸς ἓν, in cui vi
è un significato primario o focal meaning cui gli altri, secondari e derivati,
rimandano[36]: l’amicizia a causa della virtù e fondata sul bene è posta come
πρώτη φιλία, «prima amicizia», da cui le altre dipendono dal punto di vista
definitorio. Quindi «φιλία» non denota tre specie di un unico genere, né è un
termine EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] che denota realtà completamente
diverse; è termine “multivoco” MULTIVOCO [H. P. Grice: multivocal], giacché
l’amicizia si dice in molti modi ma in riferimento a un senso che illumina
tutti gli altri, e a cui gli altri si rapportano necessariamente. Molti critici
ritengono che, siccome l’amicizia “utilitaristica” e quella “edonistica”
possono darsi indipendentemente da quella “virtuosa”, l’idea che esse rimandino
necessariamente a quella “virtuosa” non sarebbe convincente, e proprio per
questo sarebbe poi abbandonata nella Nicomachea. Ma la gerarchizzazione πρὸς ἓν
è anzitutto definitoria: il piacere è un bene apparente (dunque, una
declinazione del bene), Boethius, Univocus – Aequivocus -- De Interpretatione.
Cited by Owen. Post aequivocorum [H. P. Grice: aequivocality] definitionem ad
univocorum terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod
aequivoca definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque termino coniunguntur
sed caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione dicta sunt, in hac
quoque univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum in aequivocis
secundum nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in univocis
secundum nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera
speciebus, aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam
cum hominis genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo
animalia nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis
animal esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id
quod animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo
falsitatis invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem
genere continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et
communi nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune
est animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt
substantiae animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem
univocationis designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut
homo et bos, quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO
DICUNTUR QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS. Bottirolli,
Giovanni. Cange, aequivocus. Omonumod. Glossarium mediae et infimae
latinitatis. Qui eodem nomine appelattur. Capella. Under the first
heading, one inquiries what genus is, what species, difference, accident,
property, definition, the whole, the part, the difference between division and
partition, and what is meant by equivocal, unical, and (to coin a word)
PLURIVOCAL. The equivocal, the univocal, and so to speak the plurivocal. Che
cosa sia equivoco, che cosa univoco, che cosa – per cosi dire – plurivoco.
Capua: voci equivocose. Carlini Una stessa cosa potrebbe essere e non
essere soltanto nel caso di un EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality],
qualora, ad es., quel che noi chiamiamo uomo, altri lo chiamassero
non-uomo. Quel che è in questione non è già se lo stesso possa insieme
essere e non essere uomo di nome, ma di fatto. Se poi uomo significa lo
stesso che non-uomo ('), è chiaro che anche esser-uomo sarà lo
stesso che non-esser-uomo, per cui tra essere e non esser uomo,
essendo l’identica cosa, non ci sarebbe nessuna differenza. Questo
appunto vuol dire esser l’identica cosa; come chi dicesse abito e vestito
: chè il concetto è unico. Se fosse unico, esser-uomo e non-esser-uomo
significherebbero lo stesso. Ma 8’era mostrato che il loro significato è
diverso. Se, dunque, si deve poter dire qualcosa di vero, bisogna
necessariamente che, chi dice di uno che è uomo, intenda dire che è un
animale bipede: questo era, infatti, ciò che la parola uomo significava. E se
questo è necessario, non è possibile che quello stesso non sia un animale
bipede: chè questo appunto vuol dire che una cosa è di necessi tà: esser
impossibile che non sia. Non si può dare, quindi, il caso che sia vero
insieme dire che uno stesso è uomo e non è uomo. Il discorso
vale anche per il non-esser-uomo. L’esser-uomo esprime un’altra cosa dal
non-esser-uomo, come del resto anche l’esser-bianco è diverso dall’esser-uomo:
anzi, la opposizione tra i primi termini è anche maggiore, esprimendo
essi una cosa del tutto diversa. E se qualcuno ci volesse sostenere che
bianco e uomo significano una stessa e mede Chiarisce il par.
precedente, dove aminette che una cosa può essere e non essere la stessa
soltanto per un EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (il testo ha omonimia,
usato qui, come la sinonimia della 1. precedente, in senso alquanto
diverso da quello stabilito in nota a lib. I. 6, 5: qui si bada se uno
intende con la stessa parola indicare concetti opposti, oppure lo stesso
concetto con parole diverse). Se l'avversario vuol dare alla parola
«uomo lo stesso senso di « non-uomo , deve anche identificare il
fatto e il concetto di «esser uomo con quello opposto di « non-esser-uomo
: e venir meno, quindi, al patto (cfr. 11) di non dare a una stessa
parola significati diversi in confronto alle cose, sima ‘cosa, noi
ripeteremo quel che abbiam detto prima: che allora tutte le cose, e non
soltanto gli opposti, fanno una cosa sola ('). E CESAROTTI Si potrebbero
citare a riscontro numerosi passi di Cesarotti, tra cui una nota osservazione
alla r1 Filippica di Demostene: noi non possiamo dar un fondato giudizio
dell'esatto valore dei vocaboli, e delle frasi d'una lingua morta, né dello
stile de’ suoi scrittori rispetto alla locuzione. Su questo articolo noi siamo
ugualmente soggetti a prender EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
nei termini proprj e nei figurati. I Greci e i Latini consapevoli dello stemma
genealogico delle parole, e del loro senso primitivo, o accessorio, potevano
scorger un'ombra d' immagine lontana, un'allusione occulta, un cenno indiretto
in molti e molti vocaboli che a noi non presentano che un senso schietto ed
ignudo, senza veruna bellezza accessoria (C., 1807 158-9). Un lungo passo di
Rochefort, in cui è compresa la nostra citazione, è CICERONE Se poi sarà di già
stancala F attenzione dell’ uditore, noi cominceremo da qualche cosa, che
muover possa il riso, come sarebbe o da un apologo, o da una favola, o da
un contraffacimento, o da una storta interpretazione, o da una inversion
di parole, o da un equivoco, o da un indovinello, o da uno scherzo, o da una
giulleria, o da una esagerazione, o da un acconciamento e mutamento di
lettere; e inoltre promovendo aspettazione, recando una similitudine, una
novità, un fallo accaduto, un verso; o approfittandoci ad una
interpellazione, ad un sorriso di alcuno; o promettendo di lasciar da parte
molte cose, che avevamo in animo di dire; e di non voler parlare in
quella forma, in cui sogliono gli altri, con esporre brevemente in questo
caso e il metodo altrui e il nostro. CILIBERTO .
Crede con gli ordini e i costumi di Roma antica di poter rifare quella
grandezza e ritemprare i suoi tempi, e in molte proposte e in molte sentenze
senti le vestigia di quell'antica sapienza. Da Roma gli viene anche la nobiltà dell'ispirazione
e una certa elevatezza morale. Talora ti pare un romano avvolto nel pallio, in
quella sua gravità; ma guardalo bene, e ci troverai il borghese del
Risorgimento, con quel suo risolino equivoco {H. P. Grice: aequi-vocality
thesis]. Code, A. D. (1986). Aristotle on essence. In Grandy and Warner,
Philosophical Grounds of Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford:
Clarendon Press. CONTI Cercherò prima ne’testi de’Filoſofi stessi il senso, che
naturalmente preſeniano, e dove sia questo oscuro, ed equivoco [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis], ricorrerà all'in terpretazione o di Cicerone, o di
Plutarco, o di Sefto Empirico, o di Laerzio Viſle Cicerone molti anni prima del
Crifianeſimo, e Plutar co viffe a Roma ſotto Adriano, o Trajano, dopo d'aver
ſtudiato in Egitto forro Amonio, diſcepolo di Potamone, e del quale egli b 2
par (a ) Pachimero in Suida, Vedi Fabrizio Bibliot. art, Proclo. e mo,. (12 )
parla nella vita di Temiſtocle ed altrove. L Il secondo pos¬sibile EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequi-vocality thesis] concerne la nozione stessa di corpo. Contra¬
riamente a quello che ci attenderemmo in relazione a una nozione moderna di
corpo, per gli stoici erano "corpi" an¬ che le qualità, in quanto
venivano considerate come materia in un certo stato. Le proprietà di un certo
individuo costi¬ tuiscono stati o modi del suo essere e, per la loro esistenza,
dipendono dall'esistenza di questo individuo. Se l'individuo esiste, le sue
proprietà sono appunto disposizioni esistenti di materia (Rist). Si profila, a
questo punto, una ontologia che pone al suo centro la nozione di
"particolare": quest'ultimo viene carat¬ terizzato come un oggetto
materiale, che ha una forma defi¬ nita come condizione necessaria e sufficiente
della sua esi¬ stenza. La forma, del resto, è -- l'elemento
Interpretazione secondo il modo enigmatico ~l et t e r a l e n o n se n
so sen~ so errato per omonlmia per equivoco errate scambio assunzioni di
prospettiva di credenza 2.3 L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLAR.I 43
Vediamo ora alcuni racconti oracolari in cui sono esem¬ plificate queste
modalità di errore. L'incapacità di assegnare un senso al testo profetico si ha
in vari racconti nei quali vengono utilizzati meccanismi re¬ torici, tra cui
alcuni di tipo metaforico. È naturale che, quando il veicolo metaforico viene
interpretato "letteral¬ mente", si ottenga una assurdità sul piano
del senso, a me¬ no che non si immagini un mondo possibile, diverso da quello
reale, in cui i muli possano diventare re dei Medi e gli araldi siano dipinti
di rosso. Il consultante, che prende in considerazione soltanto il mondo reale,
si trova in difficoltà ad assegnare un senso e una denotazione a testi
siffatti. Ma vediamo che cosa succede nel primo di questi racconti. È Erodoto a
narrarci la storia degli abitanti deli'isola di Sifno, i quali, essendo giunti
a un notevole grado di ricchez¬ za con le loro miniere d'oro e d'argento,
decisero di consul¬ tare l'oracolo di Delfi per sapere se avrebbero potuto con¬
servare a lungo la loro prosperità. La Pizia rispose: "Ma quando, a Sifno,
il pritaneo sarà bianco e bianco il bordo della piazza pubblica, allora c'è
bisogno di un uomo accor¬ to per guardarsi dall'agguato di legno e dall'araldo
rosso" (Herod., Hist., III, 57). La storia continua narrando del¬ l'arrivo
di una nave dei Sami, della loro ambasceria per chiedere denaro e del
saccheggio che questi ultimi fanno dell'isola dei Sifni. Erodoto sottolinea
l'incapacità manifestata dai Sifni di dare un senso al testo ("l Sifni non
furono capaci di com¬ prendere l'oracolo"); per loro il testo, e in
particolare, si presume, le espressioni "agguato di legno" e
"araldo ros¬ so", sono prive di senso, perché appunto essi si fermano
a un livello letterale di interpretazione. In realtà il dio gioca con vari
meccanismi tropici: innan¬ zitutto con una doppia enallage1 1 (è il legno [ =
nave] che anticamente è rosso, come spiega Erodoto, ed è l'araldo [ = gli
ambasciatori] che organizza un agguato), complican¬ do poi il testo con
meccanismi metonimici (legno per nave, il singolare araldo per il plurale
ambasciatori). Un secondo esempio di mancata comprensione si trova in un
episodio di quel lungo e complesso "romanzo oracolare" 2 . LA
DIVINAZIONE GRECA t·hc l·:rodotodedicaaCreso,quandoquest'ultimochiedeal¬ l '
oracolo di Delfi se la sua monarchia sarebbe durata a lun¬ o . La Pizia
risponde: "Quando un mulo sarà re dei Medi, allora, Lidio dai piedi
delicati, fuggi lungo l'Ermo sassoso, non indugiare e non temere di essere
vile" (Herod., Hist., l, 55). Anche in questo caso, l'interpretazione che
viene data alla profezia sceglie il senso letterale: Creso ritiene, di con¬
seguenza, impossibile che venga a verificarsi uno stato di cose che soddisfi
alla descrizione della frase "un mulo sarà re dei Medi"; la conclusione
che egli trae da questa impossi¬ bilità è che sia altrettanto impossibile che
il suo regno abbia una fine. Sarà poi il dio stesso a spiegare al re il suo
gioco metafo¬ rico, quando ormai i fatti si saranno compiuti e Creso sarà
caduto sotto la dominazione dei Persiani . Il "mulo" è, in ef¬ fetti,
Ciro, e il passaggio è mediato dalla proprietà "sangue misto", che è
condivisa sia dal termine metaforizzante sia dal termine metaforizzato: ·sangue
misto• / Tanto maggiore è la cecità di Creso se si pensa che l'ele¬ mento
comune è doppiamente esemplificato in Ciro, in quanto figlio "di madre
nobile e di padre di oscuro lignag¬ gio" e "di madre meda e di padre
persiano", come il testo di Erodoto non manca di sottolineare. Vale la
pena di rilevare che l'interpretazione del senso fi¬ gurato è un'operazione
realmente più difficile di quello che si potrebbe immaginare, fatto che
giustifica in qualche ma¬ niera gli insuccessi dei consultanti. Essa è legata a
cono¬ scenze enciclopediche locali, oltre che ai meccanismi retori¬ ci che su
quelle conoscenze si applicano. Ciò è tanto più ve¬ ro se si considera che è
impossibile anche per il lettore mo¬ derno fornire l'interpretazione del testo
profetico quando il testo letterario non ci informa sulle relative porzioni di
enciclopedia. Ciò avviene, a esempio, nel racconto oracolare di Arcesilao
(Herod., Hist., IV, 163-164) in cui, accanto a scambi metaforici tra
"anfore" e "uomini", tra "torri" e
"forni" che vengono spiegati dal prosieguo della narrazio¬ ne,
compare l'espressione "il tuo più bel toro" che rimane inspiegata ed
è anche per noi incomprensibile. Vediamo ora il caso in cui il testo appare
interpretabile secondo un percorso di senso letterale, in cui cioè sia rin¬
tracciabile un corso di eventi corrispondente a esso, senza però essere quello
inteso dalla profezia. Consideriamo in particolare il caso in cui l'errore
interpretativo sia dovuto a omonimia. Questo meccanismo, accompagnato dal
costante frain¬ tendimento, caratterizza l'intero romanzo oracolare di Cambise.
Si tratta di una storia in cui i vari segni si collega¬ no tra di loro in una
catena di rimandi interni. Questa storia ha inizio con un sogno: Smerdi
(fratello di Cambise) era già tornato in patria (la Persia) quando Cambise ebbe
in sogno questa visione: gli parve che un messo, giunto dalla Persia, gli
annunciasse che Smerdi, seduto sul trono regale, toccava con la testa il cielo.
Temendo perciò che il fratello meditasse di ucciderlo per impadronirsi del
regno, mandò in Persia Prexaspe, che gli era fedelissimo fra tutti i Per¬
siani, a uccidere Smerdi. (Herod., Hist., III, 30) Dopo parecchi paragrafi, in
cui la storia continua narran¬ do le stravaganze e le crudeltà di Cambise, ci
viene raccon¬ tata la ribellione in Persia dei due fratelli Magi, uno dei
quali, che si chiamava anch'esso Smerdi, era stato collocato sul trono. Quando
Cambise viene a conoscenza di questo fatto, comprende il vero senso del sogno.
Ma la storia non finisce qui: Dopo che ebbe pianto e si fu afflitto di tanta
sciagura, Cambise balzò a cavallo per muovere al più presto verso Susa contro
il Mago; ma, mentre saliva in arcione, gli cadde il puntate del fo¬ dero della
spada, che rimasta nuda lo ferì alla coscia. Colpito così nello stesso punto in
cui aveva trafitto il dio egizio Api, il 2. LA DIVINAZIONE GRECA fl\
iudicando mortale la sua ferita, domandò ancora come si chiarnassc la città
dove si trovavano e gli risposero che si chia¬ rnava Ecbatana. Ora, molto tempo
addietro, a lui che l'aveva consultato, l'oracolo di Buto aveva risposto che
sarebbe morto ad Ecbatana ed egli aveva interpretato che sarebbe morto, vec¬
chio, ad Ecbatana di Media, dove aveva tutti i suoi beni, men¬ tre l'oracolo
aveva inteso di indicare Ecbatana di Siria. Pertan¬ to Cambise, come ebbe
saputo il nome della città, sotto il dupli¬ ce colpo della rivolta del Mago e
della ferita, rinsavì e, com¬ prendendo finalmente il divino responso, esclamò:
"Qui è desti¬ no che muoia Cambise, figlio di Ciro". (Herod., Hist.,
III, 64) La rivolta del Mago e la ferita sono, più che avvenimenti, dei segni,
in quanto permettono a Cambise di accedere alla conoscenza, di comprendere,
finalmente senza più ambigui¬ tà, l'oracolo, di non rimanere più prigioniero
dei giochi di parole: la rivolta che gli fa capire la differenza tra Smerdi suo
fratello e Smerdi Mago; la ferita mortale, la differenza tra Ecbatana in Media
ed Ecbatana di Siria. Infine c'è l'ulteriore caso di errata interpretazione a
cau¬ sa di un equivoco, non strettamente linguistico, e che può essere di varia
natura. L'equivoco più famoso di tutta la letteratura oracolare greca è
senz'altro quello di cui cade vittima Edipo. Come noto, durante un banchetto
Edipo viene insospettito dalle insinuazioni fatte da un convitato circa la sua
paternità e decide allora di interrogare il dio della sapienza, il quale gli
predice che ucciderà il padre e che si congiungerà con la ma¬ dre (Soph.,
Oedipus tyrannus, 787-798). L'equivoco riguar¬ da le assunzioni di crede...zza:
Edipo non sa che i suoi veri genitori sono Laio, re di Tebe, e Giocasta, ma crede
che sia¬ no Polibo, re di Corinto, e Merope; per questo, al fine di stornare
gli avvenimenti predetti dall'oracolo, si allontana da Corinto per andare in
direzione di Tebe, e compie, così, inconsapevolmente, proprio il destino che
gli è stato annun¬ ciato. Altre volte l'equivoco riguarda lo sca1nbio
diprospettiva. Il caso emblematico è quello di Creso che manda a consul¬ tare
congiuntamente l'oracolo di Delfi e quello di Anfiarao L'INTERPRETAZIONE NEI
RACCONTI ORACOLARJ 47 per sapere se dovesse fare guerra ai Persiani. I due
oraco¬ li, concordemente, predicono che "se avesse mosso contro i
Persiani, avrebbe distrutto un grande impero" (Herod., Hist., l, 53).
Creso interpreta Contri, L’equivoco di Croce. COSTA Perciò a distinguerle
è sovente bisogno di preineltere all’espressione ‘AMAVA’ – latino: AMABA/AMABAT
-- il nome o il pronome. Giova spesso alla CHIAREZZA, e segnatamente
nell’espressione complessa o composita, il ben distinguere le persone e le
cose, delle quali si parla (il topico). E perciò sta bene talvolta il
*ripetere* il nome sostantivo per non confondere l’una coll'altra.
Imperciocchè, i pronomi e i relativi sogliono spesso essere cagione di EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] – confusione – cf. avoid ambiguity, be
perspicuous [sic], the imperative of conversational clarity. E questo
interviene specialmente, quando nella proposizione antecedente sono più nomi
sustantivi di un medesimo genere e numero, che si possono accordare coi
relativi delle susseguenti. Perciò, conviene tal volta o giovarsi di un
sinonimo onde porre in luogo di alcun nome mascolino un femminino. O inulare il
numero del più in quello del meno. O viceversa. -- Recbiamone esempi. Alcuni
molli graziosi si generano in virtù della metafora. Avendo Lodovico Sforza duca
di Milano eletta per sua impresa una spazzetta, con che voleva segare se essere
disposto a cacciare dall'Italia gli oltremontani, domanda alcuni ambasciatori
fiorentini, che loro ne paresse. Quelli risposero. Bene ce ne pare, salvochè
molle volle avviene che chi spazza tira la polvere sopra di sè. Più grazioso ė
il motto, quando ad alcuno, che metaforicamente abbia parlato, si risponde cosa
inaspettata continuando la metafora stessa. Tale si fu detto il Cosimo de'
Medici, il quale a' Fiorentini ſuoruscili, che gli mandarono a dire che la
gallina cova, rispose. Male potrà covare fuori del nido. Anche il paragonare
cose vili e piccole a cose grandi è spesso cagione di ridere, come in questi
versi del Berni: E prima, iodanzi tutto, è da sapere che l’orinale è a quel
modo tondo, Acciocchè possa più cose tenere, E falto proprio come è falto il
mondo. Dobbiamo in questa maniera della facezia guardarci dal fare sovvenire il
compagno conversazionale di cose laide e stomachevoli, affiochè la piacevolezza
non degeneri in buffoneria: lo che sovente accade a coloro, che non sono
piacevoli per naturale disposizione. Molti molti ridevoli si formano per via di
iperbole [“Every nice girl loves a sailor”] accrescendo o diminuendo alcuna
cosa. Diminui ed accrebbe a un tempo le cose Cicerone parlando giocosamente di
suo fratello, che essendo di piccola slatura aveva cinto il fianco di una
spada' smisurata. Chi ha, disse, cosi legato mio fratello a quella spada?
Dall’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] procede spesso i motti
freddi ed insulsi, ma spesse volte ancora gli arguli. Argulo parmi il seguente
in biasimo di una donna, che fosse di molli. Ella è donna d'assai: il qual
molio potrebbe ancora essere usato per lodare alcuna femmina prudente e buona.
Molla venustà è in que’ delli, che invece di esprimere due cose ne esprimono
una sola, per la quale l'altra s'intende (IMPLICATURA, SOTTITESSO). Assai
leggiadro è questo in cui si favella di un'amazzone dormiente, recato ad
un esempio da Demetrio Falereo: in terra aveva posto l'arco, piena era la
faretr, e sotto il capo aveva lo scud: il cinto esse non isciolgono mai.
Similmente è grazioso il nominare con buone parole le cose non buone, come fece
lo Scipione, secondo che narra M. Tullio, con quel centurione, che non si era
trovato al conflitto di Paolo Emilio contro Annibale. Il centurione scusasi di
sua negligenza col dire. Io sono rimasto agli alloggiamenti per farli sicuri;
perchè, o Scipione, vuoi dunque tormi la civiltà? Cui rispose Scipione. Perchè
non amo gl;uomini troppo diligenti. Sono assai argute quelle risposte, per le
quali si DEDUCE da una medesima cosa il contrario di quello che altri deduceva.
Appio Claudio dice a Scipione. Lo maraviglio che un uomo ďalto affare, quale tu
sei, ignori il nome di tante persone. Non maravigliare, rispose Scipione,
perocchè io non sono mai 69 blato sollecito d’imparare a conoscer molti, ma a
far si, che molti conoscano me. Per egual modo Parnone rispose a colui che
chiamava sapientissimo il tempo Costanzi, L’equivoco della filosofia cristiana.
CROCE, Di un equivoco concetto storico. Dizionario etimologico. Equivoco: b.
Lat. Aequivocus comp. Da temi di aequ-us uguale, simile e di VOX = VOCs-s voce
vocabolo, ond’anche VOC-are chiamare (v. Voce). Che puo intendersi o
interpretaris in piu modi e dar lugo ad errore, altrim. Ambiguo, dubbioso,
incerto. Nel linguaggio delle scuole dicesi di vocabolo, definizione e simili,
e vale Che e comue a piu cose o concetti, ma solo nella parola. Come some sost.
Propriamente significa lo scambiare o tagliare un nome o una voce per un’altra;
ma si dice anche di sbaglio che altri prenda, ingannato dalla somiglianza.
Deriv. Equivocare, onde equivocazione, equivocamente. Duni ſoſtenere la
sognata monarchia di Romolo caddero in tun'altro EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] nell'apprendere l'espressione di Pomponio di ferre legem
ad populum in fente D2 d'ef d'eſſerſi comandate le leggi da Romolo Duso Ercole,
Equivocazione. Evola, L’equivoco dell’immanenza. Fasso Croce, Filosofia
della pratica. Economica ed etica, Tarantino, con una nota al testo di Sasso,
Napoli, Bibliopolis. Contraddittorio è altresì il concetto di un codice eterno,
di una legislazione-limite o modello, di un diritto universale, razionale o
naturale, o come altro lo si è venuto variamente intitolando. Il diritto
naturale, la legislazione universale, il codice eterno, che pretende fissare il
transeunte, urta contro il principio della mutevolezza delle leggi, che è
conseguenza necessaria del carattere contingente e storico del loro contenuto.
Se al diritto naturale si lasciasse fare quel che esso annunzia, se Dio
permettesse che gli affari della Realtà fossero amministrati secondo le
astratte idee degli scrittori e dei professori, si vedrebbe, con la formazione
e applicazione del Codice eterno, arrestarsi di colpo lo svolgimento,
concludersi la Storia, morire la vita, disfarsi la realtà. Sulla presa
esplicita di distanza di F. da Croce, cfr. Società, legge e ragione. Ho
continuato a ripetere la stessa cosa. Il diritto nasce dalla natura umana, la
quale è natura storica e natura sociale. Ho rifiutato dapprima, sotto la
suggestione dell'anti-gius-naturalismo del tempo in cui ero cresciuto, di
chiamare naturale un siffatto diritto. Più tardi, dopo avere approfondito la
conoscenza storica del gius-naturalismo ed essermi meglio chiarito la parte che
esso ha avuto nella difesa della libertà contro l'assolutismo politico, mi sono
deciso a designare con quell’AGGETTIVO in realtà EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] il diritto che la ragione trova nella natura della
società. Laddove, invece, si è riscontrata coincidenza cronologica, si è
preferito seguire l'ordine alfabetico. Fazzini Per esempio, il dizionario
etimologico del Pianigiani afferma che il fine della Massoneria è il perfezionamento
dell'umanità; e non soltanto molti profani ma anche molti massoni accettano
questa seconda definizione. A prima vista può sembrare che perfezionamento
dell'uomo e perfezionamento dell'umanità significhino la stessa cosa; di fatto
si riferiscono a due, concetti profondamente diversi, e l'apparente sinonimia
GENERA UN EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e nasconde una
incomprensione. Altri adopera l'espressione: perfezionamento degli uomini,
anche essa equivoca. Ora, evidentemente, non è possibile sentenziare quale sia
l'interpretazione giusta, perché ogni massone può dichiarare giusta quella che
si confà ai suoi gusti, e magari può compiacersi dell'equivoco. Se però si
vuole determinare quale sia, storicamente e tradizionalmente, la interpretazione
corretta e conforme al simbolismo muratorio, la questione cambia aspetto e non
è più questione di gusti. Il manoscritto rinvenuto dal Locke nella Biblioteca
Bodleyana e pubblicato solo nel 1748 e che è attribuito alla mano di Enrico VI
di Inghilterra, definisce la Massoneria come «la conoscenza della natura e la
comprensione delle forze che sono in essa»; ed enuncia espressamente
l'esistenza di un legame tra la Massoneria e LA SCUOLA ITALA, perché afferma
che Pitagora, un greco, viaggiò per istruirsi in Egitto, FERRANDO . Di quale
porta si tratti, non si sa. I testi non hanno alcuna didascalia per questa
scena; si capisce, tuttavia, che essa si svolge presso una porta di Roma. La
plebe: Coriolano l’ha chiamata così prima. “... with precepts that would
make invincible...”: il “would” è palesemente riferito alle intenzioni della
madre nel dare al figlio i precetti; il che giustifica, nella traduzione, il
“dovevano”. “Ti ricordi?” non è nel testo. Il testo ha “... with one / that is
umbruised”,“... con uno che non è contuso”, e prosegue la metafora del corpo
(di Cominio) sopraffatto (“too full”) dalle fatiche della guerra. Il testo ha
“Ora che abbiam mostrato il nostro potere” (“Now we have shown our power”).
“Are you mankind?”. C’è chi ha creduto di vedere in questa battuta di Sicinio
UNA SOTTILE INTENZIONE DI EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], perché
la frase significherebbe anche “Siete matte?”. Ma il senso di “matto” in
“mankind” non si trova in alcun testo; e del resto la risposta di Volumnia sarebbe
diversa, perché la donna avrebbe capito l’allusione. Giunone è il simbolo
dell’ira femminile vendicativa. Prese parte alla sommossa degli dèi contro lo
stesso suo marito, Zeus (cfr. VIRGILIO (si veda), “Eneide”: “saeve memorem
Junonis ob iram”). “Strange insurrections”: “strange” qui ha il valore di
“abnormal”, “unknown”, “unfamiliar”. “I have deserved no better entertainement
/ in being Coriolanus”: “Non m’aspettavo miglior trattamento, essendo
Coriolano”; ma mi pare grammaticalmente errata (“I would have...” sarebbe stato
d’obbligo) e incongrua di senso (il servo non sa di trovarsi di fronte a
Coriolano). “Under the canopy”: “canopy” è il baldacchino sospeso su un trono,
un letto, un altare, tradizionale segno di regalità; ma in senso figurato vale
“cielo”, “firmamento” (il baldacchino del cielo). Coriolano, giocando sul
doppio senso, si attribuisce la regalità. Che cosa sia questa città, nella
mente di Coriolano, è incerto; forse egli allude all’esilio o al campo di
battaglia Franchini, Unicita della dialettica GAFFIOT. Aequivocatio.
Equivoque.: BOET PORPHYR 1 aequivoce avec quivoque Boet. Porphyr 2. Aequivocus,
a um aequus voco, equivoce, a double sens, CAPEL 4 339 GAGLIARDI non potevano:
cflere Avari, perche non avevano mo-> do da cumulare i dove che arricchiti
poffono averlo. Sem. Mà come potrà avanzare? dicendogli, che faute, che avesse
il pa. ren rentado, averebbe goduto, e sarebbe ftato allegramente,
e questo non si può tare da quelli, che vogliono cumula Meo. VOI NON CAPICE
IL PARLAR EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] DELL’AVARIZIA; ella non
già intende il godere, e stare allegramente dispendiofo, ma bensì quello di
cumulare, creduto da efla, e suoi seguaci piacere, e contento maggiore di tutti
gli alori"; è ben vero però, che in questi cali rimane ella fovente delusa
; posciache i giovani dislipano tanto in tali occalioni, che bene spesso si
pente l’A. varizia di esservisi ingerita. Semi Com'entra la Bugia
ne'matri. monj? Mec. In quanti se ne fanno, senza le direzioni della Prudenza
essa vuole-ingerirsi, e per un verso; d per Palero ci vuole avere in questi la
sua parte. 7 Sem. Si dice però communemente, che la Bugia abbia le gambe
corte, onde fi fcoprirà, e non potrà perciò fare breccia. diri Mele
1 Mec. Non è così perche non opera già sola. Se Amore per esempio trarre.
rà un parentado, essa pronta vi accorre, e si affatica tanto per fare apparire
GALIMBERTI Ma il corpo, per G., è portatore di un messaggio ambivalente (non
equivoco, ci tiene a precisare), secondo il quale mostra di essere questo, ma
anche quello. GENTILE L’equivoco Geach, P. T. Aquinas on esse. The Aristotelian
Society. GHEZZI teoria che la regge ed è proprio questa la conclusione a
cui giunge Geiger. La differenza appare minima, ma non irrilevante e tutta
impostata sul piano del discorso svolto e sui tempi cui si riferisce
l’affermazione (prima o dopo la verifica empirica). Del resto, il tema fu
affrontato in senso generale anche da Heisenberg, riguardo alla costruzione di
teorie attraverso l’accoppiamento di simboli a fenomeni: Il procedimento della
scienza naturale è raffigurato come l’applicazione di simboli a fenomeni. I
simboli possono, come in matematica, essere combinati secondo certe regole, in
tal modo le affermazioni sui fenomeni possono essere rappresentate da
combinazioni di simboli. Perciò una combinazione di simboli in disaccordo con
le regole non è falsa ma priva di significato. L’ovvia difficoltà di questo
ragionamento è la mancanza di un criterio ge- nerale che indichi quando una
proposizione debba essere considerata priva di significato. Una chiara
decisione è possibile soltanto quando la proposizione appartiene ad un sistema
chiuso di concetti e di assiomi, il che nello sviluppo delle scienze naturali
costituisce piuttosto l’eccezione che la regola. L’EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis], dipendente sia dalla difficoltà di definizione dei
concetti, in quanto legati alle teorie di cui sono figli, sia
dall’impossibilità di verifica empirica degli assiomi su cui si fondano le
teorie (concetti ed assiomi non chiusi), non può stupire. Infatti, come afferma
Foucault, le parole simboli e le cose fenomeni non coincidono dal crollo della
Torre di Babele in poi: Nella sua forma originaria quando fu dato agli uomini
da Dio stesso, il linguaggio è un segno delle cose assolutamente certo e
trasparente poiché assomiglia ad esse. I nomi erano deposti su ciò che
indicavano, come la forza è scritta nel corpo del leone, la regalità nello
sguardo dell’aquila, come l’influsso dei pianeti è stampato sulla fronte degli
uomini: mediante la forma della similitudine. Tale GIAMETTA . Binni
sull'"amore del concreto" che nutrì tutta la ricerca desanetisiana e
che problematizzò i suoi rapporti con l'hegelismo e di Getto sulla Storia,
"in cui la letteratura era studiata nel suo autonomo valore e insieme nel
suo necessario legame con tutta la vita e la cultura. Infine, presentando una
importante antologia di scritti desanctisiani, Contini dichiara, a nome di
un'intera generazione di studiosi, l'uscita dall’ “equivoco [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] formalistico” della riduzione crociana di D. e la
necessità di tentare finalmente una comprensione filologica dei testi
desanctisiani, con tutta la loro problematicità anche irrisolta. Ma lo
spostamento ideologico dell'intero dibattito critico mosse dalla pubblicazione
dei Quaderni di Gramsci (Letteratura e vita nazionale, Torino) e dalla sua
celebre affermazione che il tipo di critica letteraria proprio della filosofia
della prassi è offerto da Sanctis. Da qui appunto si partì per un'ampia
verifica dell'"impegno" di D., del carattere militante della sua
critica, dei "saldi convincimenti morali e politici" che, secondo
Granisci, la sostanziavano: era una verifica, evidentemente, molto correlata al
bisogno della cultura d'incidere sul presente storico, dopo e contro il
"disimpegno" teorizzato GIGLI Voci di più Significati In ogni Lingua
esistono delle Voci aventi più Significati; come in Italiano «essere, avere,
fure, ancora, per ec.». Potendo facilmente derivarne EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] e Confusione, deve ciò ritenersi •difetto notabile di
Lingua - Quindi il Linguaggio deve a ciascuna Voce assegnare un solo Valore, o
per lo meno precisare in quali circostanze una Voce à uno piuttosto che un
altro Valore. III.* OssevazIonE Espressioni Sentimentali 229. L'Uomo
vivamente penetrato e soprafatto quasi da qualche forte Sensazione
Passione o Sentimento qualunque, è molte volte obbligato ad esternare la
Situazione dell'animo suo. Tal Esternazione generalmente succede col mezzo di
Suoni Gutturali prolungati, e aventi l'impronta di ciò che l'Anima sente: E
questi Suoni son quelli, che formano le da noi chiamate Espressioni
Sentimen-cali -Quindi il Linguaggio avrà Grandy, R. E. and R. O. Warner (1986).
Philosophical grounds of rationality: intentions, categories, ends. Oxford:
Clarendon. Grice, H. P. (1968). Utterer’s meaning, sentence-meaning, and
word-meaning, Foundations of Language. Repr. in WoW. Grice, H. P. (1969).
‘Vacuous Names’, in Donald Davidson and Jaako Hintikka, Words and objections:
essays in the work of W. V. O. Quine. Reidel: Dordrecht. Grice, H. P.
(1975). Method in philosophical psychology: from the banal to the bizarre.
Presidential address. Proceedings and addresses of the American Philosophical
Association, repr. In The Conception of Value, Oxford, Clarendon. Grice,
H. P. (1981). Presupposition and conversational implicature, in Peter Cole,
Radical Pragmatics. New York and London: Academic Press. Repr. In WoW. Grice,
H. P. (1986). Repy to Richards, in Grandy and Warner, Philosophical Grounds of
Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press.
Grice, H. P. (1988). Aristotle on the multiplicity of being. Pacific
Philosophical Quarterly. Grice, H. P. (1989). Studies in the way of
words. Cambridge, Mass., and London: Harvard University Press. Grice, H. P.
(2001). Aspects of reason. Oxford: Clarendon Press. Grice, H. P. and P. F.
Strawson (c. 1950). Seminar papers on Meaning. The H. P. Grice Papers, Bancroft
Library. Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears (1957).
Metaphysics, in D. F. Pears, The nature of metaphysics, London: Macmillan. Hardie,
F. (1950). Aristotle’s moral theory. Oxford: Clarendon Press. MAIERU Gli
Elenchi, commentati a Costantinopoli da Michele di Efeso, tradotti e commentati
da Giacomo Veneto, rappresentano in Occidente il contributo di Aristotele e
della tradizione greca e bizantina mediata dal Chierico Giacomo alla
chiarificazione dei problemi che traggono la loro origine dall'uso equivoco
EQUIVOCO GRICE delle parole nel discorso. Essi sono il primo dei testi nuovi di
Aristotele ad entrare in Occidente, e innanzi tutto IN ITALIA, per poi passare
in Francia, dove e già in atto lo sviluppo delle dottrine logico-linguistiche,
e quindi nel resto d’Europa. Lungo tutto questo arco, da un lato l’analisi
delle parti del discorso proposto dalle grammatiche di Donato e di Prisciano,
dall’altro l'indagine sui termini di cui si compone l’enunciato, quale è nel De
interpretatione e nei commenti boeziani ad esso, contribuirono MASI, G.
L’uni-equivocita dell’essere in Aristotele. Minnio-Paulello. Aristoteles
latinus. MORSELLI Anfibolia: designa l'EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality
thesis] di senso prodotto dall'uso di termini forniti di doppio
significato, oppure di una speciale costruzione sintattica d'uua frase;
dal greco A;isp£-PoAog, elio va da due parti, dubbio, da cui anfibologia
parlare clic può prendersi in duo significati anche opposti, es. : aio te
Hannibalen vincere posse. Antecedente e conseguente: in un
rapporto logico dicesi antecedente il primo termine, conseguente il
secondo; cosi la causa è l’antecedente, l'effetto il conseguente. Apodittico
NARDI Politicorum, est melior quam politica non est actus qualitativus
inhaerens intellectui aut voluntati: quia si sic, tunc non tenderent
intellectus et voluntas in félicitatem tamquam in ultimum finem. Secundo, quia
ille actus non est perfectissimum. Quia oporteret ponere ¥>
NiFO, De intell. Sigieri duas felicitates: imam formalem et
intrinsecam, et aliam obiectivam et extrinsecam; et sic Aristotelem et
Commentatorem indistincte processisse in aequivoco EQUIVOCO [Grice:
aequi-vocality thesis], cum dixeriint felicitatem esse ultimum fineni et
operationem animae. Quia ex quolibeto non datur accidens inhaerens
intellectui. Concludo igitur quod tantum una est felicitas, et quod ea omnia
vere felicitabilia felicitantur; et ista est deus. Hanc sententiam ponit
Commentator, Etliicoritm, capite in Deo esse felix est in speculatione
sui, in nobis esse felix est in eo in quo est sibi, prout nobis Lamanna,
L’unita della ragione Lener, Equivocita, univocita, o analogia? Lewis and
Short. Aequivocus – aequus-voco. Verba equivoca. Of like significations,
ambiguous, equivocal. Isid. Orig. 2. 26; so Mart. Cap. 4. 97. Owen, G. E. L.
(1957). Logic and metaphysics in some earlier writings of Aristotle, originally
a paper presented at the symposium Aristotelicum at Oxford, in August 1957.
File Reference Code: GBR/3437/OWEN/3/54 Published in Aristotle and Plato in the
Mid-Fourth Century, ed. I During and Owen, Goteborg Studia Graeca et Latina
Gothoburgensia XI, 1960. Owen, G. E. L. (1965). Aristotle on the snares of
ontology, in Renford Rambrough, New essays on Plato and Aristotle. London:
Routledge & Kegan Paul, pp. 69-98. Owen, G. E. L. (1977). [Obituary of]
Gilbert Ryle. The Aristotelian Society. 77 (1) 265-270. PASCOLI Alessandro
Pascoli. Keywords: fisiologia, corpo, galileo, il fuco di Girgenti, Cicerone,
Bianchini. Verissimo, non mi piace medicar le donne, ma non le regine”
spiegazione dell’entimema in termini dell’intenzione dei communicatori – chi da
il segno e chi lo receve – il segno sensibili dell’idea della cosa. Equivoco se
il termine e dunque la proposizione rippresenta due idee. Peano,
Recursione. Pirandello, Luigi (1901). Dissertation. Prospero,
L’equivoco reformista. Quinto, Equivocale Ranzoli . Equivoco. T. Aequivok
; I. Equivocation; F. Équivoque. E equivoca una parola quando ha più
significati diversi, univoca quando non no ha che uno. Sopra il significato
equivoco d’una parola si possono fondare molti sofiemi verbali, come
l’anfibologia, la fallacia divisioni, l'accento, ecc. Cfr. Aristotele, Categ.,
I; Metaph., IV, 4 (v. omonima). ‘Univoco. Parola introdotta nella logica da
BOEZIO, sebbene con significato alquanto diverso dal presente. Univoco si
oppone ad equivooo, e designa un attributo che può essere applicato a più
soggetti nel medesimo significato, mentre è equivoco quando può essere
applicato in più significati allo stesso soggetto. Si dicono quindi univoche le
coso che hanno comune il vocabolo ο l'essenza, equivoche quelle che hanno
comune il vocabolo ma non l'essenza. Gli scolastici, oltre le uniroca ed
aequivoca, distinguono anche le analoga, ossia le cose ad una delle quali
conviene un predicato propriamente, ad un’altra impropriamente, come uomo vivo
© nomo dipinto; queste si dicono anche anaUma. Romagnosi, Unificazione
matemtica sia logica che morale SEMERANO: Un equivoco millenario.
Semprini Poliziano sta con Aristotile che ne
aveva sostenuta l'identità e il Magnifico
coi Platonici che si erano pronunziati
per la disparità. Pico si schiera
decisamente coi primi e viene a
dimostrare che anche Platone identifica
l'essere con l'uno. Dove Pico trova
la più rassicurante risposta alla sua
tesi, che nella mente di Platone
l'essere e l'uno si convertono, è nel
dialogo del Parmenide, ove Platone dimostra
non già la superiorità dell'uno
sull'essere, ma la loro identità. Perciò
Aristotile, che parte dal cuore della
filosofia platonica e vi scorge questa
identità dei due principi, non dissente
aflatto dal suo maestro. Tuttavia
Pico che non era un superficiale
conoscitore della filosofia aristotelica, non
poteva nascondersi che il pensiero dello
Stagirita è stato sempre su questo
argomento ondeggiante, sia quando disse che
“l'essere non è assolutamente uno,” sia
quando, parlando dello stesso essere, l'ha
definito ora in un senso ora in
un altro. Lasciando stare l'EQUIVOCO [GRICE AEQUIvocality]
di linguaggio a proposito della parola “essere,”
che è impiegata in numerosi sensi, e
che quella di sostanza è impiegata
almeno in quattro, sta di fatto che
la contraddizione è flagrante e ogni
tentativo per eliminarla riuscirebbe vano.
Ma Pico, tendendo alla conciliazione ad
ogni costo, concepisce quella superessenza
che in sé comprende l'essere e l'uno,
sorvolando sopra a tale contraddizione con
un ragionamento che non è privo di
acume. L'essere, egli dice nel
quarto, si deve considerare come concreto
e come astratto; nel primo caso
l'essere, come partecipazione di qualcosa, è
inferiore all'uno; ma nel secondo, cioè
l'essere per sé, é un essere uno,
superiore ad ogni ente (adeo est ut
sit ipsum esse, quod a se est
et sit ipsum esse, quod a se et
ex se est et cuius partecipazione
omnia sunt). È evidente che in
questo caso l'essere è Dio, il quale,
come l'unità, é principio di tutte le
cose (Tale autem est Deus qui est
totius plenitudo, qui solus a se est,
et a quo solo nullo intercedente
medio ad esse omnia processerunt).
Così il Pico si spiega non solo
la convertibilità dell'essere nell'uno, ma anche
come l'essere e l'uno siano in Dio,
il quale é un superessere e un
171 superuno, e, come dice Dionigi,
quia unice est omnia. V indirizzo
mistico dei suo pensiero porta il
Pico ad operare la conciliazione di
Piatone e di Aristotile mediante Dionigi
e a convertire l'ontologia in una
concezione teologica. Severino Ma ora è tempo che io ringrazi
nuovamente tutti Loro, con ammirazione per il livello intellettuale degli
interventi e direi quasi con invidia per la generosità che Loro hanno
avuto nei miei riguardi. Grazie! Debbo tener presente, oltre
alle considerazioni estremamente interessanti di Enrico Berti, quelle di
Brianese, e del professor Pagani ieri (ottima la sua relazione),
che hanno parlato dopo il mio primo intervento. Era solo per
ricordare come sia rimasto interessato di questi tre interventi. A
mezzogiorno, anzi, all’una, eravamo insieme, con Berti, e parlavamo della
sua evoluzione verso la filosofia analitica. Gli chiedevo che differenza
può produrre, tale evoluzione, rispetto all’affermazione di Aristotele,
che il semantema (il significato) essere non solo non è detto monachos,
ossia univocamente, ma non è nemmeno un significato equivoco.
L’osservazione che facevo all’amico Berti era questa: il tuo
avvicinamento alla filosofìa analitica è una ulteriore sottolineatura
delle differenze di significato della parola essere. Anche se l’obiezione
può sembrare formale (mi pare che la reazione dell’amico Vincenzo
Vitiello volesse dire questo, cioè che facevo un’obiezione formale), però
non possiamo prendere sottogamba la circostanza che le differenze (il
lampadario, Ca’ Dolfin, il tavolo, io, le galassie ecc.) hanno di
identico Tesser differenze. (Tra parentesi: perché le obbiezioni formali
devono essere respinte?) È questa l’analogia, alla quale ho sempre
pensato parlando dell’on hei on di Aristotele: che ci sia qualche cosa di
identico nelle differenze, che d’altra parte sono originariamente
manifeste (ossia non c’è bisogno di dedurle). L’analogia dei molti sensi
dell’essere, non è il risultato di una argomentazione, ma è il contenuto
del phàinesthai. Ieri si parlava della mia distinzione tra essere e
apparire. Apparire è appunto la parola italiana con la quale
traduciamo phàinesthai. A questo senso dell’analogia non si sfugge,
perché altrimenti (negando cioè l’identità dell’esser differenze delle
differenze) il senso dell’essere diventa equivoco [H. P. Grice,
Aequi-vocality]: non si sfugge a quell’elemento identico che c’è nel pelo
della barba e, se c’è, in Dio. Qualcosa di identico. Invitavo
a tener presente l’inizio del libro IV della Metafisica, dove quando
Aristotele parla dell’essente in quanto essente (on hei on) dice che
essente in quanto essente è qualsiasi determinazione, sia sostanza, sia
accidente, e poi arriva persino a dire che anche il non-essere è un
essente. Ecco, se noi dovessimo ancora - ma me lo auguro -
continuare a discutere, penso che il rischio che corri tu, Berti, è
quello di arrivare all’equivocità [H. P. Grice, aequivocality], per cui c’è una
molteplicità di differenze del significato essere, che vorrebbero ma
non riescono a essere pure differenze, nient’altro che differenze,
appunto perché sono anche identiche nell’ esser differenze. Poi mi ha molto
interessato quello che ha detto il caro Brianese. Molto intelligente. E anche
con te spero che si continui a parlare di questo. Loro ricorderanno
che Brianese accennava alla vicinanza tra il discorso di Spinoza e quello
del sottoscritto. Ma vogliamo prescindere dal il concetto di causa (ben
presente in Spinoza)? Stefanoni Chiamasi SOFISMA ogni sillogismo il quale,
sebbene lasci intendere di condurre a conseguenze assurde, pure
presentasi con certe forme sotto le quali s’è imbarazzati a scoprirlo, o almeno
si è imbrogliati a dire in qual parte il ragionamento è falso e capzioso.
Varie classi di sofismi si distinguono nelle scuole, e a ciascuna classe
l'antica filosofia applicato uno special nome. La grammatica fallace
o amfibologia e una sorta di sofismi che derivano o dall' ambiguità dei
termini o dall'equivoco [H. P. Grice’s aequivocality]. Esempio: Dio è dovunque;
dovunque è un avverbio, dunque Dio è un avverbio. L’Ignoratio elenchi consiste
nell' ignoranza del soggetto in questione. Petizione di principio succede
quando si vuol spiegare la cosa che è in questione con un' altra cosa ch’essa
stessa dev' essere provata, per cui si torna ancora alla questione di
principio. Esempio: La Bibbia è infallibile perchè lo afferma la Chiesa;
la Chiesa è infallibile perchè lo afferma la Bibbia; dunque la
Bibbia e la Chiesa sono infallibili. Si capisce facilmente che i
libri dei teologi sono pieni di petizioni di principio. Del falso
supponente,o supporre vero il falso è vizio più comune di quel che si pensa,
ond'è che in questa classe di sofismi cadono facilmente i credenti, i quali
deducono lo annichilate. A niuno è lecito guereggiche conseguenze da falsi
principii. giare nè reclamare in giudizio la riparazione d’una ingiuria,
essendo queste cose chiaramente divietate dal vangelo, equesto principio
è comune ai Qua CHERI e agli ANABATTISTI. Sociologia, o Scienza sociale.
Non causa pro causa e prendere per causa ciò che non è causa. In quest' anno è
succeduta una guerra; ma la guerra è stata preceduta dalla comparsa di una
cometa; dunque la cometa è stata la causa della guerra. Strawson, P. F. (1959).
Individuals: an essay in descriptive metaphysics. London: Methuen. Tommaseo,
Dizionario. Equivoco. E in Capell. E in Boez. Agg. Voce o locuzione che e o puo
essere a pare quasi ugualmente adoprata a significare due idee, le quali alla
chiarezza importa distinguere. Picc. Instr. Filos. Trabalza univoco
proprio e appellativo; 6. equivoco [H. P. Grice:
equivocality] proprio o sinonimo appellativo; B
secondo la qualità: 1. sustanziale a) proprio;
b) aggiuntivo (epiteto); 2. (il sostanziale
e l'aggiuntivo comprendono poi) 17 Vailati
Quanto più cresce il numero delle valenze tanto più cresce naturalmente
il bisogno di speciali segni o particelle destinate ad evitare
le’ambiguità nell’assegnazione di diversi complementi a uno stesso verbo.
Servono a tale scopo, nel linguaggio ordinario, le preposizioni o le flessioni
corrispondenti ai diversi casi dei nomi. Finché il verbo, pur
essendo a più valenze, è tale che, come avviene per esempio in quelli
sopra citati, i diversi nomi richiesti per completarne il SIGNIFICATO (O SENSO)
appartengono a categorie cosi distinte da rendere impossibile QUALSIASI
EQUIVOCO [H. P. Grice – aequivocality] – you gave Mary to the book? -- o
confusione tra loro; quando, per esempio, come nel caso del verbo dare, l’un complemento
deve indicare una persona, e l’altro un oggetto, può parere sempre superfluo
l’impiego di qualsiasi preposizione Warnock, G. J. (1951). Metaphysics
in Logic, Proceedings of the Aristotelian Society, 51 (1): 197-222. repr. In
Flew, Essays in conceptual analysis, selected and edited by A. G. N. Flew. London:
Macmillan & Co. Ltd., pp. 75-93.Boethius. Anicio Manlio Severino Torquato
Boezio. Boezio.
Keywords “Boethian International Society”, Boethianism, de interpretatione,
categories, lessico filosofico, lessico latino, lessico romano, filosofia
romana, semiotica, segno, nota, animus, passio, affezione, propositio,
signifcare. Refs.: Luigi Speranza,
“Grice e Boezio” – The Swimming-Pool Library. Boezio.
Luigi Speranza -- Grice e Bolano: all’isola -- la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della colloquenza
No comments:
Post a Comment