Luigi Speranza – GRICE ITALO!;
ossia, Grice e Sanctis: la grammatica ragionata e la ragione conversazionale dello stile
filosofico – scuola napoletana – filosofia campanese -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (Napoli).
Filosofo
Italiano. Napoli, Campania. Essential philosopher. He considers philosophy as a
branch of the belles lettres and his field of expertise is when stylists stop
using an artificial Roman, and turned to ‘Italian.’ Grice: “I really do not
like de Sanctis; when an author becomes philosophical, he says that he has been
infested of the philosophical pest!” – Disambiguazione – Se stai cercando
l'omonimo architetto, vedi Francesco De Sanctis (architetto). Francesco de Sanctis Ministro della pubblica istruzione del Regno
d'Italia MonarcaVittorio Emanuele II di Savoia Capo del governoCamillo Benso di
Cavour PredecessoreTerenzio Mamiani, Regno di Sardegna Capo del governoBettino
Ricasoli SuccessorePasquale Stanislao Mancini Durata mandato24 marzo 1878 – 19
dicembre 1878 MonarcaUmberto I di Savoia Capo del governoBenedetto Cairoli
PredecessoreMichele Coppino SuccessoreMichele Coppino Capo del governo Benedetto
Cairoli PredecessoreFrancesco Paolo Perez SuccessoreGuido Baccelli Governatore
della Provincia di Avellino SuccessoreNicola De Luca Deputato del Regno
d'Italia Legislatura Gruppo parlamentare Sinistra Coalizioneconnubio,
opposizione, governo della Sinistra storica Incarichi parlamentari Ministro
dell'Istruzione del Regno d'Italia Sito istituzionale Dati generali Partito
politicoDestra storica (1861-1862) Sinistra storica (1862-1883) Titolo di
studiolaurea ProfessioneDocente universitario FirmaFirma di Francesco de
Sanctis Francesco Saverio de Sanctis (Morra Irpina, 28 marzo 1817 – Napoli, 29
dicembre 1883) è stato un critico letterario, saggista e politico italiano, tra
i maggiori critici e storici della letteratura italiana nel XIX secolo e più
volte ministro della pubblica istruzione. Francesco Saverio de Sanctis nacque
nel 1817[1] a Morra Irpina (Avellino) da una famiglia di piccoli proprietari
terrieri, figlio di Alessandro De Sanctis e Maria Agnese Manzi (1785-1847). Il padre era dottore in diritto e due zii
paterni, Giuseppe e Carlo, uno sacerdote e l'altro medico, vennero esiliati per
aver preso parte ai moti carbonari.
Celebre è la sua frase: "Se Morra è il mio paese, Sant'Angelo è la
mia città" (Sant'Angelo dei Lombardi, che si trova vicino a Morra e che,
al tempo di S., era il punto di riferimento per i paesi vicini). I critici pedanti si contentano d'una
semplice esposizione e si ostinano sulle frasi, sui concetti, sulle allegorie,
su questo e su quel particolare come uccelli di rapina su un cadavere… Essi si
accostano ad una poesia con idee preconcette: chi di essi pensa ad Aristotele e
chi ad Hegel. Prima di contemplare il
mondo poetico lo hanno giudicato: gl'impongono le loro leggi in luogo di
studiar quelle che il poeta gli ha date. […] Critica perfetta è quella in cui i
diversi momenti (per i quali è passata l'anima del poeta) si conciliano in una
sintesi di armonia. Il critico deve
presentare il mondo poetico rifatto ed illuminato da lui con piena coscienza,
di modo che la scienza vi presti, sì, la sua forma dottrinale, ma sia però come
l'occhio che vede gli oggetti senza però vedere se stesso. La scienza, come
scienza, è, forse, filosofia, ma non è critica.» (Francesco De Sanctis, Saggi critici, Morano,
Napoli) Formazione scolastica Nel 1826
lasciò la provincia per recarsi a Napoli, dove frequentò il ginnasio privato di
uno zio paterno, Carlo Maria de Sanctis.
Nel 1831 passò ai corsi liceali, dapprima presso la scuola dell'abate
Lorenzo Fazzini, dove compì le prime letture filosofiche, e nel 1833 presso
quella dell'abate Garzia. Completati gli
studi liceali, intraprese gli studi giuridici, presto però trascurati per
seguire, già dal 1836, la scuola del purista Basilio Puoti sul Trecento e sul
Cinquecento, lezioni che il marchese teneva gratuitamente presso il suo
palazzo, dove il De Sanctis avrà modo di conoscere il Leopardi e dove avvenne
la sua vera formazione. Insegnamento
Trascorso un breve soggiorno a Morra, ritornò a Napoli dove iniziò ad insegnare
nella scuola dello zio Carlo che si era ammalato, per interessamento dello
stesso Puoti, venne nominato professore alla scuola militare preparatoria di
San Giovanni a Carbonara (1839-1841) e in seguito al Collegio militare della
Nunziatella (1841-1848), dove ebbe come allievo tra gli altri Nicola
Marselli. Contemporaneamente egli teneva
in una sala del Vico Bisi, per gli allievi del Puoti, corsi privati di
grammatica e letteratura, avendo tra i suoi allievi alcuni di quelli che
sarebbero poi diventati tra i principali nomi della cultura italiana: i
meridionalisti Giustino Fortunato e Pasquale Villari, il filosofo Angelo
Camillo De Meis, il giurista Diomede Marvasi, il pittore Giacomo Di Chirico, il
letterato Francesco Torraca e il poeta Luigi La Vista, suo allievo prediletto,
che avrebbe trovato la morte durante l'insurrezione del 1848. Le lezioni di quella che fu chiamata la
"prima scuola napoletana" (1838/39-1848) furono raccolte ed edite
solamente nel 1926 da Benedetto Croce con il titolo Teoria e storia della
letteratura. Distanze dal purismo Alla
Nunziatella il De Sanctis iniziò a trattare problematiche di carattere
letterario, estetico, stilistico, linguistico, storico e di filosofia della
storia, prendendo le distanze dal purismo di Puoti dopo aver scoperto alcuni
testi dell'Illuminismo francese (d'Alembert, Diderot, Hélvetius, Montesquieu,
Rousseau e Voltaire) e di quello italiano (Beccaria, Cesarotti, Filangieri,
Genovesi, Pagano). De Sanctis passò così
da una prima fase intrisa di sensibilità romantica e leopardiana, di forte
polemica anti-illuministica e di convinta adesione a un programma
cattolico-liberale, giobertiano, di restaurazione civile e morale, ad una
seconda fase, nel costituire la quale ebbero grande parte la lettura di Hegel e
le esperienze drammatiche del 1848.
Partecipazione ai moti del 1848 «Napoletani, siamo fieri di questo nome
che abbiamo fatto risonare dovunque alto e rispettato. Vogliamo l'unità, ma non
l'unità arida e meccanica che esclude le differenze ed è immobile uniformità.
Diventando italiani non abbiamo cessato d'essere napoletani.[2]» ([senza fonte] Francesco De Sanctis) Nel maggio del 1848, come membro dell'associazione
"Unità Italiana[3]" diretta dal Settembrini, partecipò con alcuni dei
suoi allievi ai moti insurrezionali e, in seguito a questa sua iniziativa, nel
novembre del 1848 venne sospeso dall'insegnamento. Prigionia Nel novembre del 1848 egli preferì
allontanarsi da Napoli, recandosi nell'entroterra calabrese, ospite prima nella
città del Guiscardo di San Marco Argentano (CS) presso il seminario vescovile,
poi nel vicino borgo di Cervicati (CS) dove aveva accettato un incarico di
precettore propostogli dal barone Francesco Guzolini. Qui scrisse i suoi primi
"Saggi critici", cioè le prefazioni all'Epistolario leopardiano e
alle "Opere drammatiche" di Schiller, ma nel 1850 venne arrestato e
recluso a Napoli nelle prigioni di Castel dell'Ovo, dove rimase fino al 1853
quando, espulso dal Regno dalle autorità borboniche e fatto imbarcare per
l'America, riuscì a fermarsi a Malta e quindi a rifugiarsi a Torino. Durante il periodo di prigionia il De Sanctis
si diede allo studio approfondito di Hegel, facendo lo sforzo di apprendere il
tedesco e compiere così la traduzione del "Manuale di una storia generale
della poesia e della logica" di Hegel, oltre a cercare di approfondire i
motivi mazziniani della propria ideologia, come testimonia il carme in
endecasillabi con auto-commento intitolato "La prigione". Dal carcere uscì indubbiamente un De Sanctis
diverso, al quale la realtà aveva distrutto le illusioni e al pessimismo e
misticismo giovanile era subentrata una moralità più eroica e alfieriana e che,
grazie alla lettura di Hegel, aveva maturato una diversa concezione del
divenire della storia e della struttura dialettica della realtà. Attività letteraria a Torino A Torino la
cultura moderata gli negò una cattedra, ma De Sanctis riuscì comunque a
svolgere un'intensa attività letteraria. Trovò un incarico di insegnante presso
una scuola privata femminile dove insegnò lingua italiana, diede lezioni
private, collaborò a vari giornali dell'epoca come "Il Cimento",
divenuto in seguito "Rivista Contemporanea", "Lo
Spettatore", "Il Piemonte", "Il Diritto" e iniziò a
tenere conferenze e lezioni, tra le quali quelle famose su Dante che, per la
loro originale impostazione e per l'analisi storica e poetica, gli fecero
ottenere, nel 1856, una cattedra di letteratura italiana presso il Politecnico
federale di Zurigo. Anni di Zurigo Francesco De Sanctis nel periodo zurighese
(1856-1859) A Zurigo, dove insegnò dal 1856 al 1860, il De Sanctis tenne
lezioni su Dante, sui poemi cavallereschi italiani e su Petrarca. Zurigo, che
in quegli anni era sede di grande confronto intellettuale, diede a De Sanctis
l'occasione di elaborare meglio il proprio metodo critico, di approfondire le
proprie meditazioni filosofiche e di raccogliere il materiale documentario, tra
il quale assai importante risultano essere le conferenze petrarchesche del
1858-1859 che saranno la base del saggio pubblicato nel 1869 a Napoli
dall'editore Morano. Ebbe anche l’occasione di diventare membro attivo del
Circolo degli Scacchi della Città: “Ieri sono stato eletto membro della società
degli scacchi, pagando il diploma quattro franchi. È la prima società tedesca
di cui faccio parte. Qui tutto si risolve in società” [4] Ritorno in patria Intanto, con l'unione nel
1860 del Regno delle Due Sicilie al Regno di Sardegna per la costituzione del
Regno d'Italia, il De Sanctis poté tornare in patria, dove portò avanti,
contemporaneamente alla sempre fervida attività letteraria, anche l'attività
politica. Nel 1860 conobbe Giuseppe
Mazzini e, dopo aver interrotto il ciclo di lezioni sulla poesia cavalleresca,
sottoscrisse il manifesto del Partito d'Azione per caldeggiare l'unificazione e
per combattere le idee estremiste dei repubblicani. Da quel momento egli si immerse di slancio
nella nuova realtà politica italiana, ritrovando nell'azione la possibilità di
rendere concreto l'ideale appreso da Machiavelli, Hegel e Manzoni e cioè quello
dell'uomo totalmente impegnato nella realtà.
Attività letteraria e attività politica Si dedicò pertanto
ininterrottamente, ora all'attività di politico e ministro, ora a quella di
giornalista, ora a quella di critico e storico della letteratura e infine a
quella di professore. Cariche politiche
In seguito alla conquista di Garibaldi, il De Sanctis venne nominato
governatore della provincia di Avellino e per un brevissimo periodo fu ministro
nel governo Pallavicino, collaborando per il rinnovamento del corpo accademico
napoletano. Nel 1861 venne eletto
deputato al parlamento nazionale, aderendo alla prospettiva di una
collaborazione liberal-democratica, e accettò il ministero della pubblica
istruzione nei gabinetti Cavour e Ricasoli per cercare di attuare la difficile
opera di fusione tra le amministrazioni scolastiche degli antichi stati. Nel 1862 passò però all'opposizione e, in
collaborazione con il Settembrini, promosse una "Associazione unitaria
costituzionale" di sinistra moderata, che ebbe come voce il quotidiano
"Italia", diretto dallo stesso De Sanctis dal 1863 al 1865. In questo
ambito espose la sua visione politica nello scritto Un viaggio elettorale. Intenso impegno di studi «Come critico e
storico della letteratura, [De Sanctis] non ha pari.» (Benedetto Croce, Estetica come scienza
dell'espressione e linguistica generale, II, 15[6]) Il fallimento nelle elezioni del 1865
coincise con il ritorno del De Sanctis a un grande impegno di studi concentrato
sulla struttura di una storiografia letteraria che fosse di respiro nazionale,
questione che affronterà nei saggi sulle Storie letterarie del Cantù in
Rendiconti della R. Accademia di Scienze morali e politiche di Napoli del 1865,
e sul Settembrini, Settembrini e i suoi critici, in Nuova Antologia (marzo
1869). Nel frattempo De Sanctis stava
già lavorando a una Storia della letteratura italiana che, nata come testo
scolastico, si sviluppò assai presto in un'opera di ampia e complessa
portata. Dal 1872 De Sanctis insegnò
letteratura comparata presso l'Università di Napoli e quell'anno accademico
iniziò con il discorso su "La scienza e la vita". I corsi da lui
tenuti in quegli anni si intitolano a Manzoni (1872), la scuola
cattolico-liberale (1872-'74), la scuola democratica (1873-'74), Leopardi
(1875-1876). Questi scritti, che svolgono tutti quei temi di letteratura
contemporanea che nella storia della letteratura non ebbero spazio per esigenze
editoriali, furono raccolti da Francesco Torraca e solo in parte rivisti dal De
Sanctis. Ultima fase della vita Nel
1876, prevalendo la Sinistra, De Sanctis si dimise da professore e accettò da
Benedetto Cairoli un nuovo incarico ministeriale (1878-1880), mentre il suo
interesse critico si rivolgeva al naturalismo francese, come testimonia lo
Studio sopra Emilio Zola che apparve a puntate sul "Roma" nel 1878 e
lo scritto "Zola e l'assommoir" pubblicato nel 1879 a Milano. Intervenne in Parlamento dopo il tentativo di
attentato al re Umberto I da parte dell'anarchico Giovanni Passannante,
manifestando la sua contrarietà di sincero democratico ad ogni tipo di
repressione: «Io, signori, non credo
alla reazione; ma badiamo che le reazioni non si presentano con la loro faccia;
e quando la prima volta la reazione ci viene a far visita, non dice: io sono la
reazione. Consultatemi un poco le storie; tutte le reazioni sono venute con
questo linguaggio: che è necessaria la vera libertà, che bisogna ricostituir
l'ordine morale, che bisogna difendere la monarchia dalle minoranze. Sono
questi i luoghi comuni, ormai la storia la sappiamo tutti, sono questi i luoghi
comuni, coi quali si affaccia la reazione.
Ritornato a Napoli, si dedicò alla rielaborazione del materiale
leopardiano, che fu pubblicato postumo nel 1885 con il titolo Studio su G.
Leopardi, e alla dettatura di ricordi autobiografici che arrivano fino al 1844,
pubblicati da Villari con il titolo La giovinezza: frammento
autobiografico. Colpito da una grave
malattia agli occhi, De Sanctis morì a Napoli nel 1883. In suo onore la città
natale, Morra Irpina, è stata ribattezzata Morra De Sanctis. De Sanctis fu membro della
Massoneria[8][9]. Post mortem Nel 2007,
in suo nome, viene istituita la Fondazione De Sanctis, ente che dal 2009
organizza annualmente il Premio De Sanctis per la saggistica ed altri eventi di
carattere culturale. Opere S. enunciò i suoi principi critici in diversi
scritti di carattere non esclusivamente teorico e il suo pensiero non è esposto
in opere autonome e organiche di poetica e di estetica. Il problema dell'arte
non divenne mai per De Sanctis oggetto di un discorso rigorosamente filosofico,
tuttavia le sue sparse meditazioni su di esso contengono i principi
fondamentali dell'estetica moderna e rivelano quanto fossero solide le
fondamenta del suo pensiero critico.
Storia della letteratura italiana
Storia della letteratura italiana, volume I, riedizione del 1912 (testo
completo) Lo stesso argomento in
dettaglio: Storia della letteratura italiana (Francesco De Sanctis). La Storia
della letteratura italiana deve considerarsi il capolavoro critico del De
Sanctis. In essa l'autore ricostruisce in modo mirabile lo sfondo storico
critico-civile dal quale nacquero i capolavori della letteratura italiana. In
quest'opera compare la frase "il fine giustifica i mezzi" che De Sanctis
usa come esempio errato di come riassumere il pensiero di Niccolò Machiavelli,
e che è stata successivamente attribuita erroneamente proprio al pensatore
fiorentino. Altre opere Tra gli studi
del de Sanctis spicca il Saggio critico sul Petrarca mentre tra i lavori
inclusi nei Saggi critici e nei Nuovi Saggi critici meritano di essere
menzionati quelli su episodi della Divina Commedia, su L'uomo del Guicciardini,
su Schopenhauer e Leopardi oltre Il darwinismo nell'arte e quelli su Emilio
Zola. Da ricordare ancora è il discorso
La scienza e la vita del 1872 nel quale egli, sostenendo la necessità di non
separare la scienza dalla vita, prese posizione nei riguardi dell'allora
dilagante positivismo. Scrittore vivace
e singolare in una "prosa parlata che ha la spontaneità del discorso
vivo", il De Sanctis si rivela un piacevole narratore nel frammento
autobiografico La giovinezza e nelle
quindici lettere che costituiscono il resoconto di Un viaggio elettorale
scritto nel 1876. Pensiero In un periodo
in cui l'entusiasmo per lo storicismo idealistico era scomparso e la critica,
sia europea che italiana si era spenta e si orientava verso la ricerca
filologico-erudita, si trovano ancora nel pensiero di De Sanctis i motivi più
significativi e vitali della cultura romantica.
De Sanctis stabilì nella sua Storia della letteratura italiana il legame
tra il contenuto e la forma con lo scopo di ricostruire quel mondo culturale e
morale dal quale sarebbero nate in seguito le grandi opere. Egli considera l'arte come il
"vivente", cioè la "forma", ritenendo che tra forma e
contenuto non esista dissociazione perché esse sono l'una nell'altra. Nelle pagine di De Sanctis vi è una felice
vena di scrittore. Egli infatti scrive con una prosa antiletteraria, fervida e
mirabile per l'immediatezza del pensiero.
Il pensiero del De Sanctis venne contrastato dal positivismo della
scuola storica. Sarà solamente con Croce che avrà inizio la rivalutazione del
pensiero desanctisiano che troverà, attraverso Gramsci, importanti sviluppi
nella critica di ispirazione marxista. Galasso ha scritto, citando tra gli
altri Delio Cantimori, che De Sanctis, esprimendo un giudizio negativo sul
Cinquecento in relazione al Rinascimento, vede un rapporto di continuità tra il
Quattrocento e il Cinquecento. Nel Quattrocento è compiuta la separazione tra
borghesia e popolo rispetto al «blocco compatto dell’intuizione, delle
concezioni, della fede, della moralità proprie del Medioevo», ma, mentre il
Quattrocento è un secolo vivo, creativo, aperto, dove c’è «ancora un magistero
reale rispetto all’Europa», nel Cinquecento non si può che constatare, parole
di De Sanctis, «la separazione da tutti i grandi interessi morali, politici e
sociali che allora commuovevano e ringiovanivano molta parte
dell’Europa».[11] Metodo Il metodo della
critica desanctisiana nasce, oltre che da una geniale elaborazione
intellettuale, da una forte esigenza di intraprendere una battaglia
culturale. La critica di De Sanctis fu
quindi una critica militante, il tentativo di superare per sempre il distacco
tra l'artista e l'uomo, tra la cultura e la vita nazionale, tra la scienza e la
vita. Lo scrittore non è mai per De
Sanctis un uomo isolato e chiuso in sé stesso, ma inquadrato nel contesto che
lo circonda, cioè la sua civiltà e la sua cultura. Estetica Discepolo del Puoti, De Sanctis
inizia fin dalla sua prima scuola la
critica del formalismo puristico e retorico e si pone sia contro la poetica del
Cinquecento sia contro quella del Settecento, accademica e neoclassica. In quegli anni a Napoli iniziò a penetrare la
filosofia di Hegel e il De Sanctis agli inizi studiò e aderì all'estetica del
grande filosofo tedesco anche se era in lui già latente la ribellione che
divenne esplicita in occasione della pubblicazione del suo "Saggio sul Petrarca". Hegel sosteneva infatti che l'arte fosse
"l'apparenza sensibile dell'Idea" e quindi che l'opera d'arte fosse
simbolo del concetto filosofico e quasi una forma provvisoria di esso. Una
simile dottrina conferiva carattere teoretico all'arte, ma ne comprometteva
l'autonomia, tant'è vero che Hegel prevedeva alla fine dell'epoca romantica la
morte dell'arte. S. contrappose all'estetica hegeliana, l'estetica della forma
intesa come un'attività originaria e autonoma dello spirito, per mezzo della
quale la materia sentimentale si realizza in figurazione artistica. In questo
modo essa non è un'elaborazione di un contenuto astratto, ma unità di contenuto
e forma. Su questi fondamenti si basa la
critica del De Sanctis che fu una vera rivoluzione nella tradizione letteraria
italiana. Specchietto cronologico - Nasce a Morra Irpina. Frequenta la scuola
privata dello zio Carlo. Passa nel liceo dell'abate Fazzini, poi nello
"Studio" del Garzini. - Nella
scuola superiore di Basilio Puoti. 1839 - Fonda la scuola privata superiore al vico
Bisi, mentre sostituisce lo zio Carlo nella sua. Viene nominato insegnante nel
Collegio militare della Nunziatella. Combatte alle barricate. Viene sospeso dal
Collegio della Nunziatella. Si ritira in Calabria, a Cosenza. È arrestato e
incarcerato in Castel dell'Ovo. Viene liberato ma deve andare in esilio: in
Piemonte, a Torino. È a Zurigo, insegnante di letteratura italiana al politecnico.
Ritorna a Napoli. Eletto Governatore della provincia di Avellino. Nel settembre
è nominato da Garibaldi Direttore dell'Istruzione pubblica. Provvedimenti per
rinnovare l'Università. Deputato del Regno d'Italia e ministro dell'Istruzione.
Torna agli studi: è il periodo della sua più intensa attività letteraria. - Ministro dell'Istruzione. - Di nuovo Ministro dell'Istruzione - Muore a Napoli. L'atto di nascita è
disponibile sul Portale Antenati Da
notare che all'epoca con "napoletani" (o "napolitani")
sovente non si intendevano solo gli abitanti della città di Napoli e dintorni,
ma più ampiamente gli abitanti dell'intero Regno di Napoli, consistente
nell'attuale Sud Italia continentale. ^ Unita italiana, in Enciclopedia
Italiana, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. . ^ Francesco Saverio De
Sanctis, lettera inviata all’amico Camillo De Meis, Zurigo .Barra, Aspettando
De Sanctis: le origini del Viaggio elettorale e il collegio di Lacedonia nel
1874-75, in "Le Carte e la Storia, Rivista di storia delle
istituzioni" Croce, Estetica come scienza dell'espressione e linguistica
generale, a cura di Audisio, Napoli, Bibliopolis E, come critico e storico
della letteratura, egli non ha pari» ^ Francesco De Sanctis, Scritti politici -
raccolta di discorsi e scritti, su books.google.it. ^ Scrittori, poeti e
letterati massoni in Internet Archive.
sul sito della Gran Loggia d'Italia degli Alam. ^ Paolo Mariani - Massoneria e
letteratura italiana (PDF), su centroculturaleilfaro.it. ^ Premio De Sanctis
per la saggistica, su beniculturali.it. ^ Giuseppe Galasso, De Sanctis e i
problemi della storia d'Italia, sta in Archivio di storia della cultura, a. II
- , Morano Editore, Napoli 1989. Bibliografia Opere Saggi critici, Rondinella,
Napoli . La prigione, Benedetto, Torino 1851. Saggi critici, Morano, Napoli, .
Storia della letteratura italiana, Morano, . Nuovi saggi critici, Morano,
Napoli, . Un viaggio elettorale, Morano, Napoli. Studio sopra Zola, Roma. Zola
e l'assommoir, Treves, Milano . Saggio critico sul Petrarca, Morano, Napoli .
Studio su Giacomo Leopardi, a c. di R. Bonari, Morano, Napoli 1885. La
giovinezza: frammento autobiografico, a cura di Pasquale Villari, Morano,
Napoli 1889. Purismo illuminismo storicismo, scritti giovanili e frammenti di
scuola, lezioni, a cura di A. Marinari, 3 voll., Einaudi, Torino La crisi del
romanticismo, scritti dal carcere e primi saggi critici, a cura di M. T. Lanza,
introd. di G. Nicastro, Einaudi, Torino . Lezioni e saggi su Dante, corsi
torinesi, zurighesi e saggi critici, a cura di S. Romagnoli, Einaudi, Torino
1955, 1967. Saggio critico sul Petrarca, a cura di N. Gallo, introduzione di N.
Sapegno, Einaudi, Torino. Verso il realismo, prolusioni e lezioni zurighesi
sulla poesia cavalleresca, frammenti di estetica e saggi di metodo critico, a
cura di N. Borsellino, Einaudi, Torino . Storia della letteratura italiana, a
cura di N. Gallo, introd. di N. Sapegno, Einaudi, Torino 1958. Manzoni, a c. di
C. Muscetta e D. Puccini, Einaudi, Torino 1955. La scuola cattolica-liberale e
il romanticismo a Napoli, a cura di C. Muscetta e G. Candeloro, Einaudi, Torino
1953. Mazzini e la scuola democratica, a cura degli stessi, Einaudi, Torino .
Leopardi, a cura di C. Muscetta e A. Perna, Einaudi, Torino 1961. L'arte, la
scienza e la vita, nuovi saggi critici, conferenze e scritti vari, a c. di M.
T. Lanza, Einaudi, Torino 1972. Il Mezzogiorno e lo Stato unitario, scritti e
discorsi politici, a c. di F. Ferri, Einaudi, Torino 1960. I partiti e
l'educazione della nuova Italia, a c. di N. Cortese, Einaudi, Torino . Un
viaggio elettorale, seguito da discorsi biografici, dal taccuino elettorale e
da scritti politici vari, a cura di N. Cortese, Einaudi, Torino . Un viaggio
elettorale, Edizione critica a cura di Toni Iermano, Cava de' Tirreni,
Avagliano, Epistolario, a c. di G. Ferretti, M. Mazzocchi Alemanni e G. Talamo.
Lettere a Pasquale Villari, a c. di Felice Battaglia, Einaudi, Torino. Lettere
politiche, a c. di A. Croce e G. B. Gifuni, Ricciardi, Milano-Napoli Lettere a
Teresa, a cura di A. Croce, Ricciardi, Milano-Napoli 1954. Lettere a Virginia,
a cura di Benedetto Croce, Laterza, Bari Mazzini, a cura di Vincenzo Gueglio,
Genova, Fratelli Frilli, . Scritti e discorsi sull'educazione, La Nuova Italia,
Firenze 1967. Edizioni in linea Saggio critico sul Petrarca, Napoli, Morano, .
Saggi critici, Napoli, Morano, Storia della letteratura italiana, Scrittori
d'Italia 31, vol. 1, Bari, Laterza, 1912. Storia della letteratura italiana,
Scrittori d'Italia 32, vol. 2, Bari, Laterza. Saggi critici, Scrittori d'Italia
203, vol. 1, Bari, Laterza. Saggi critici, Scrittori d'Italia , vol. 2, Bari,
Laterza, 1952. Saggi critici, Scrittori d'Italia 205, vol. 3, Bari, Laterza,
1952. Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia Bari, Laterza, 1953. Letteratura italiana del
secolo XIX, Scrittori d'Italia 210, vol. 2, Bari, Laterza, 1953. Letteratura
italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia Bari, Laterza, 1961. Poesia
cavalleresca, Scrittori d'Italia 212, Bari, Laterza,. Lezioni sulla Divina
Commedia, Scrittori d'Italia 214, Bari, Laterza, 1955. Memorie, lezioni e
scritti giovanili, Scrittori d'Italia 223, Bari, Laterza, s.d.. Saggi critici
su Francesco De Sanctis Emiliano Alessandroni, L'anima e il mondo. S. tra
filosofia, critica letteraria e teoria della letteratura, introduzione di
Marcello Mustè e postfazione di Romano Luperini, Quodlibet, Macerata 2017.
Ettore Bonora, L'interpretazione del Petrarca e la poetica del realismo in De
Sanctis. Modelli di critica stilistica in Francesco De Sanctis e Per e contro
De Sanctis, in Manzoni e la via italiana al realismo, Napoli, Liguori. Carrannante,
S. educatore e ministro, in «Rassegna Storica del Risorgimento Carrannante,
Note sull'uso di 'galantuomo' nell'Ottocento, in «Otto/Novecento»,
maggio/agosto 2010, pp. 33–80, e particolarmente pp. 59–60. Gaetano Compagnino,
Forme e Storie, («Quaderni del Siculorum Gymnasium»), Facoltà di Lettere e
filosofia dell'Università di Catania, Catania, Contini, Varianti e altra
linguistica. Una raccolta di saggi, Torino, Einaudi (il saggio era già uscito
come introduzione a Francesco De Sanctis, Scritti critici, Torino, Utet). Croce,
Gli scritti di Francesco De Sanctis e la loro varia fortuna, Bari, Laterza, Carlo
Dionisotti, Geografia e storia della letteratura italiana, Torino, Einaudi, . Fubini,
S. e la critica letteraria, in Romanticismo italiano. Saggi di storia della
critica e della letteratura, Bari, Laterza (pubblicato per la prima volta in
francese nei Cahiers d'Histoire Mondiale). Toni Iermano, Introduzione a F. De
Sanctis, Lettere a Teresa, Atripalda, Mephite, 2002. Toni Iermano, Introduzione
a F. De Sanctis, Un viaggio elettorale, Cava de' Tirreni, Avagliano, Iermano,
La prudenza e l'audacia. Letteratura e impegno politico in S., Napoli, L'Ancora
del Mediterraneo, 2012. Toni Iermano, Francesco De Sanctis. Scienza del vivente
e politica della prassi in Francesco De Sanctis, Pisa-Roma, Fabrizio Serra
Editore, 2017. Sergio Landucci, Cultura e ideologia in Francesco De Sanctis,
Milano, Fsstrinelli, 1963. Paola, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, Luciani,
L'«estetica applicata» di Francesco De Sanctis. Quaderni napoletani e lezioni
torinesi, Firenze, Olschki, . AA.VV., S. nella storia della cultura, a cura di
Carlo Muscetta, Bari, Laterza, 1984. Attilio Marinari (a cura di), Francesco De
Sanctis un secolo dopo, vol. I, Roma-Bari, Laterza, Mirri, S. politico e
storico della civiltà moderna, Messina-Firenze, D'Anna, 1961. Carlo Muscetta,
nel vol. Francesco De Sanctis, Pagine sparse, Bari, Laterza, Muscetta,
Francesco De Sanctis, in Letteratura italiana Laterza. Muscetta, S. nella
storia della cultura, Roma-Bari, Laterza, 1958. René Wellek, Storia della
critica moderna, traduz. ital., IV, Bologna, Il Mulino. Benedetto, S. e le
feste ariostee del 1875, in Sekundärliteratur. Critici, eruditi, letterati,
Firenze, Società Editrice Fiorentina. La nuova scienza come rinascita
dell'identità nazionale. La Storia della letteratura italiana di S., a cura di
Toni Iermano e Pasquale Sabbatino, Napoli, Edizioni Scientifiche Italiane,
2012. "Studi Desanctisiani". Rivista internazionale di Letteratura,
Politica, Società, Fondata e diretta da Toni Iermano, Pisa-Roma, Fabrizio Serra,
Resio, Chiara Tavella, Bibliografia desanctisiana, prefazione di Gerardo
Bianco, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, 2020. Voci correlate Storia della
letteratura italiana (Francesco De Sanctis) Schopenhauer e Leopardi, dialogo
composto da De Sanctis Francesco Muscogiuri, letterato minore che fu allievo di
De Sanctis Giovanni Lanzalone, letterato minore che fu allievo di De Sanctis
Antonio Fogazzaro Attilio Marinari Fondazione De Sanctis Altri progetti
Collabora a Wikisource Wikisource contiene una pagina dedicata a Francesco de
Sanctis Collabora a Wikiquote Wikiquote contiene citazioni di o su Francesco de
Sanctis Collabora a Wikimedia Commons Wikimedia Commons contiene immagini o
altri file su Francesco de Sanctis Collegamenti esterni De Sànctis, Francesco,
su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.
Modifica su Wikidata Walter Maturi e Francesco Formigari -, DE SANCTIS,
Francesco, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana S., Dizionario
di storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2010. Modifica su Wikidata De
Sanctis, Francesco, in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, De Sànctis, Francésco (critico e storico della letteratura), su
sapere.it, De Agostini. Modifica su Wikidata De Sanctis, Francesco, in
L'Unificazione, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, S., su hls-dhs-dss.ch,
Dizionario storico della Svizzera. S. Enciclopedia Britannica, Encyclopædia
Britannica, Inc. Modifica su Wikidata Attilio Marinari, DE SANCTIS, Francesco,
in Dizionario biografico degli italiani, vol. 39, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, 1991. Modifica su Wikidata Francesco de Sanctis, su BeWeb, Conferenza
Episcopale Italiana. Modifica su Wikidata Opere di Francesco de Sanctis, su
Liber Liber. Modifica su Wikidata Opere di Francesco de Sanctis / Francesco de
Sanctis (altra versione), su MLOL, Horizons Unlimited. Opere di Francesco de
Sanctis, su Open Library, Internet Archive. Modifica su Wikidata (EN) Opere di
Francesco de Sanctis, su Progetto Gutenberg. Modifica su Wikidata Francesco De
Sanctis, su storia.camera.it, Camera dei deputati. Modifica su Wikidata Mario
Fubini, De Sanctis, Francesco, in Enciclopedia dantesca, Roma, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana, 1970. URL consultato il 14 novembre 2018. Andrea
Battistini, De Sanctis, Francesco, in Il contributo italiano alla storia del
Pensiero: Filosofia, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2012. URL
consultato il 14 novembre 2018. Critica:De Sanctis, su spazioinwind.libero.it.
Concordanze della Storia della letteratura italiana, su valeriodistefano.com.
URL consultato il 14 aprile 2007 (archiviato dall'url originale l'8 ottobre
2007). Opere di Francesco De Sanctis PDF - TXT - RTF V · D · M Idealismo V · D
· M Romanticismo V · D · M Dante Alighieri V · D · M Alessandro Manzoni
Controllo di autorità VIAF (EN)
29550332 · ISNI (EN) 0000 0001 2125 8789 · SBN MILV041882 · BAV 495/85309 ·
CERL cnp00397977 · LCCN (EN) n80040587 · GND (DE) 11867790X · BNE (ES)
XX1041520 (data) · BNF (FR) cb12035617n (data) · J9U (EN, HE)
987007271889705171 · NSK (HR) 000033336 · NDL (EN, JA) 00746422 · CONOR.SI (SL)
9781859 Portale Biografie Portale Filosofia Portale Letteratura Portale Politica Portale Storia Portale Storia d'Italia Categorie: Deputati
dell'VIII legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della IX legislatura del Regno
d'ItaliaDeputati della X legislatura del Regno d'ItaliaDeputati dell'XI
legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XII legislatura del Regno
d'ItaliaDeputati della XIII legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XIV
legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XV legislatura del Regno d'ItaliaCritici
letterari italiani del XIX secoloSaggisti italiani del XIX secoloPolitici
italiani del XIX secoloNati nel 1817Morti nel 1883Nati il 28 marzoMorti il 29
dicembreNati a Morra De SanctisMorti a NapoliPolitici del Partito
d'AzioneMinistri della pubblica istruzione del Regno d'ItaliaInsegnanti della
NunziatellaGoverno Cavour IVGoverno Ricasoli IGoverno Cairoli IGoverno Cairoli
IIIIdealismo italianoMassoniProfessori dell'Università degli Studi di Napoli
Federico IIProfessori del Politecnico federale di Zurigo[altre] La crisi
della GRAMMATICA RAGIONATA IN
ITALIA non puo mancare
: ed è veramente risolutiva. Di GRAMMATICA RAGIONATA si finisce,
dopo una colluvie
d’aride o elementari
produzioni di epigoni ritardatari, col
non parlarne più,
e d’essa non
restano tracce che
nell’esercitazioni scolastiche di
analisi logiche e
grammaticali ancora in uso
nelle nostre scuole
e sulle quali
talvolta rispunta come
fungo qualche compendio
di grammatica logica
rivestito di pompa scientifica.
La crisi è
determinata da un
duplice ordine di fatti,
tra i quali
non so se veramente corra
un'intima relazione. L’uno
che riguarda direttamente
il corpo, dirò
così, della GRAMMATICA RAGIONATA, ed è
il non difficile né
tardivo avvertire in
esso un vuoto
sostanziale e perciò
tutta la sua
infecondità sotto ogni rispetto,
scientifico e didattico. L’altro che si riferisce
allo stato in che venne
a trovarsi la
lingua italiana sotto la bufera dell'enciclopedismo, ed è
la naturale quanto
però anti-filosofica reazione
al gallicismo, che
doveva richia- [Borsa,
nella Dissertazione del
decadimento della lingua
in Italia, Mantova, l'anno in cui è
pubbl. il Saggio
di Cesarotti) già incolpa
appunto di quel
decadimento il neologismo
gallico e il
FILOSOFISMO enciclopedico.] mare,
come facile conseguenza
di una premessa
sbagliata, alla religiosa
osservanza, alla maniaca
adorazione degl’antichi i
puristi inorriditi al novissimo
strazio d'Italia. Le
vicende di questa
crisi si possono
molto chiaramente osservare, da
una parte, in
quel che accadde
a SANCTIS (si veda) scolaro e
co-operatore di Puoti,
e che egli
narra non senza
il lume d'una
critica sempre nuova
e originale e
acuta, anche se,
come in questo
caso, non definitivamente superatrice. Dall'altra, nella
critica e nella
pratica di Manzoni,
che con stringenti
argomenti colpi a
morte LA GRAMMATICA
RAGIONATA, sebbene non
muove da un
punto di vista
estetico. SANCTIS (si veda),
quando accorse alla
scuola di Puoti, ha
già compiuto gli
studi di grammatica,
rettorica e FILOSOFIA,
che oggi corrispondono
al ginnasio e
al liceo, i primi
(ginnasio) sotto suo
zio Carlo, i
secondi (liceo) sotto Fazzini, non
avendolo voluto ricevere i
Gesuiti per la sua impreparazione. Un grand 'esercizio di
memoria era in
quella scuola dello
zio, dovendo ficcarci
in mente i
versetti del Portoreale
che s'impara in
certi suoi manoscritti,
come le antichità
e la cronologia, la grammatica
di Soave, la
rettorica di Falconieri,
le storie di
Goldsmith, la Gerusalemme
di Tasso, le
ariette di Metastasio. Alla
fine del corso
scrive l'italiano con
uno stile pomposo
e rettorico, un
italiano corrente, mezzo
gallico, a modo di
Beccaria e di
Cesarotti, ch'erano i
suoi favoriti. La scuola
di Fazzini è quello che
oggi si dice un
liceo. Vi s' insegna FILOSOFIA, fisica
e matematica. Il corso
si puo fare
in due anni. Quell'è l'età
dell'oro del libero
insegnamento. Un uomo
di qualche dottrina
comincia la sua
carriera aprendo una
scuola. La scuola di
Puoti, su cui
è stata scritta
recentemente una degna
monografia da un
discepolo di Salvadori
(Caraffa, Puoti e la
sua scuola, Girgenti),
si svolge in tre periodi, l’ultimo dopo due anni
d'interruzione causata dalla
pestilenza scoppiata a
Napoli. SANCTIS (si veda) - Frammento
autobio- grafico pubblicato «fo
Villari ; Napoli. I
seminari sono scuole
di LATINO e di
FILOSOFIA, le scuole
del governo erano affidate
a frati, la
forma dell' insegnamento
era ancora scolastica. Rettorica
e FILOSOFIA sono
scritte in quel
LATINO convenzionale ch’è proprio
degli scolastici. Le
scienze vi erano
trascurate, e anche
LA LINGUA NAZIONALE.
Nondimeno un po’di
secolo decimottavo è
pur penetrato fra
quelle tenebre teologiche, e
con curioso innesto,
vedevi andare a
braccetto il sensismo e
lo scolasticismo. Nelle
scuole della capitale
v'è maggior progresso negli
studi. IL LATINO PASSA DI MODA.
Si scrive di
cose scolastiche in
un italiano scorretto,
ma chiaro e
facile. Gl’autori erano
quasi tutti abati,
come l'abate GENOVESI (si veda), il
padre SOAVE (si veda), l'abate
TROISE (si veda). Allora è
in molta voga
l'abate FAZZINI (si veda). Questo
prete elegante, che
ha smesso sottana
e collare, veste in
abito e cravatta
nera, è un
sensista; ma pretende
conciliare quelle dottrine
coi principii religiosi.
Accanto alla scuola,
per chi ha
voglia d' imparare, c’è
naturalmente la biblioteca.
Corsi alla biblioteca
e mi ci
seppellii. Passano dinanzi
a me come
una fantasmagoria Locke,
Condillac, Tracy, Elvezio,
Bonnet, La Mettrie...
Mi ricordo ancora
quella STATUA di
Bonnet, che a
poco a poco,
per mezzo dei
sensi acquista tutte
le conoscenze. Il professore
dice che il
sensismo è una cosa
buona sino a
Condillac, ma non
bisogna andare sino a
La Mettrie e
ad Elvezio. Ragione
per cui ci
anda SANCTIS (si veda) con l'amara
voluttà della cosa
proibita. Compiuti così
gli studi filosofici, avvezzo a una vita
interiore, avevo pochissimo
gusto per i
fatti materiali, e
badavo più alle
relazioni tra le
cose, che alla
conoscenza delle cose.
La scuola ci ha
non piccola parte,
perchè è scuola
di forme e
non di cose,
e si attende
più ad imparare
le parole e
le argomentazioni, che le
cose a cui
si riferivano. Ma
si avvicina il [Ha
già conosciuti altri
filosofi, naturalmente. «Il professore
fa una brillante
lezione sull'armonia prestabilita di Leibnizio.
E questo Leibnizio
divenne il mio
filosofo E come l'una
cosa tira l'altra,
Leibnizio mi fu
occasione a leggere
Cartesio, Spinoza, Malebranche, Pascal,
libri divorati tutti
e poco digeriti.
Questo è il
mio corredo d’erudizione
filosofica verso la
fine dell'anno scolastico, quando
zio ci dice. Ora
bisogna cercarvi un
maestro di legge.
Si batte già
alle porte dell'Università.] tempo in
cui il sensismo,
male accordato col
movimento religioso, doveva
cedere il passo
a nuova filosofia. Si annunziava
al mio spirito
un nuovo orizzonte
filosofico; mi bollivano in
capo nuovi libri
e nuovi studi.
Si apparecchiavano i
tempi di Galluppi
e dall'abate Colecchi,
de' quali l'uno
volgarizzava Hume e
Smith, e l'altro,
ch'era per giunta
un gran matematico,
volgarizza Kant. Fazzini è
caduto di moda.
Per questi insegnamenti
e in queste
condizioni intellettuali il
De Sanctis, invano
iniziati gli studi
di legge, passava
alla scuola del
marchese. È proprio
di questi tempi
che la grammatica
del sensismo condillachiano, che
vedemmo trionfare concentrata
in estratti per
gli stomachi degli
scolaretti italiani, si
vienne a trovare
a fronte di
due ben forti
e agguerriti avversari,
il kantismo e
il purismo. Questo,
dalla restaurazione linguistica
di Cesari, iniziata con la
famosa dissertazione coronata
dall'Accademia livornese,
era venuto sempre
più guadagnando terreno
nelle forme in
cui l'aveva circoscritto
Cesari, nonostante gli
attacchi della Proposta
monti-perticariana e dell’anti-purismo tortiano,
e nonostante l'esempio
pratico del romanzo
manzoniano in cui
fin dalla prima
sua edizione s'
era voluta incarnare
tut- t'un'altra dottrina
linguistica. La reazione
al gallicismo è tanto
più vasta e
tenace della tesi
temperata del classicista
Monti e del
modernismo del romantico
Manzoni, quanto più
compromessa sembrava la gloria
d'Italia nella dilagante
corruzione dell'aurea
favella un dì
sì onorata. Ne
furono rocche meno
facilmente espugnabili la Romagna
e Napoli e
organi di gran
voce alcuni giornali,
come la Biblioteca
di Milano, il
Giornale Arcadico di Roma
e la Rivista
enciclopedica di Napoli.
Ma tra i
puristi, non per
sola virtù di
dottrina, sì bene
anche per le
qualità della persona
e i modi
dell'insegnamento, il più
autorevole, quegli che
veramente esercitò una
più vasta e
duratura efficacia sulle
menti, sulle scuole,
sui metodi, sui
(') Op. cit.,
pp. 51-2. ("}
V. Tkahai.za, Della
vita e delle
opere di /•'.
Torti cit., p.
79 sgg. L'ha
dimostrato Morandi ne'
suoi noti saggi
sull'unità della liaeua.] libri, è il marchese
Puoti, maestro, autore
di grammatiche e
di arti del
dire, annotatore di
testi di lingua,
pedagogista. Alla scuola
del Puoti, dice
SANCTIS (si veda), « lasciai
studi di FILOSOFIA e
di legge, e
letture di commedie,
di tragedie e
di romanzi e di
poesie, e mi
gittai perdutamente tra
gli scrittori dell' aureo
Trecento»^). M'era venuta
la frenesia degli
studi grammaticali. Avevo
spesso tra mano
Corticelli, Buonmattei, Cinonio,
Salviati, Bartoli, Salvini,
Sanzio, e non
so quanti altri
dei più ignorati.
M'ero gittato anche
sui Cinquecentisti, sempre avendo
l'occhio alla lingua.
Si trova in
quel tempo a
dover sostener sulle
proprie spalle il
peso della scuola
dello zio. La
sera anda sempre
alla scuola di
Puoti. Ma tutta la
giornata è spesa
a spiegar grammatiche e
rettoriche e autori
latini, a dettar
temi, a correggere errori. Ma quei
cari studi mi
riuscivano acerbi, non solo
per la fatica,
ma perche non
sono più d'accordo
con la mia
coscienza. Quel Soave,
quel Falconieri li fanno
pietà. Nelle classi
superiori puo elevarsi
un po' più.
Cominciai a fare
osservazioni sopra i
sensi delle parole,
sul nesso logico
delle idee, sulla
espressione del sentimento,
sulle INTENZIONI e sulle
malizie dello scrittore.
Momenti più deliziosi passa alla scuola
del marchese, dove
egli ben presto
si distinse specie
nelle cose della
grammatica, tanto da
meritarsi l'appellativo di
grammatico, ed è sollevato all'onore
di coadiuvare il maestro
nell'insegnamento, quando, dopo
l'interruzione cagionata dal
colera, Puoti, cominciatosi
a stancare dei
novizi, ne lascia
tutta la cura a
SANCTIS (si veda). Il marchese
che lavora a
una grammatica, attende
pure alla pubblicazione di alcuni
testi di lingua
più a lui
cari, come i
Fatti d' Enea, i
Fioretti di S.
Fra?icesco, le Vite
dei Santi Padri.
Questi studi [Sulla scuola
del De Sanctis,
v. le belle
pagine del Cenno
biografico di Nicola Gaetani-Tamburini in
De-Sanctis, Scritti vari,
li, ed. Croce,
già cit. nell' Introduz. Di quella
che è stata
chiamata la seconda
scuola di SANCTIS (si veda) si
sono occupati degnamente, come è
noto, Torraca e
Mandalari.] di lingua si sono
già divulgati nelle
scuole, e si
sente il bisogno di
grammatica e di
libri di lettura
pei giovanetti. Anche in
questi lavori l'allievo
aiuta il maestro.
Di questo tempo
fa intima amicizia
con Amante, che
è un infatuato di VICO (si veda). In una
visita onde Leopardi onora
la scuola del
Puoti, — che
cita spesso con
lodi l'abate Greco,
autore di una
grammatica, il marchese
di Montrone, Gargallo,
Cesari e sopra
tutti essi Giordani, si
sentì dire dal
Poeta che aveva
molta disposizione alla
critica. In quell'occasione Leopardi, cui
non poteva sfuggire
la rigidezza di
Puoti, dice che
nelle cose della
lingua si vuole
andare molto a
rilento, e cita
in prova Torto
e Diritto di Bartoli.
Leopardi dice anche
che l'onde coli' infinito non
gli pareva un
peccato mortale, a
gran maraviglia o
scandalo di tutti
noi. Il Marchese
era affermativo, imperatorio,
non pativa contraddizioni. Se
alcuno di noi si
è arrischiato a
dir cosa simile,
anda in tempesta;
ma il conte
parla così dolce
e modesto, ch'egli
non dice verbo. Gli
è anche che
ormai quel rigido,
implacabile purismo comincia
a dover piegare
o almeno ad
ammollirsi . Alla ripresa
della scuola dopo
il colera il
marchese se n'era
venuto d’Arienzo, con
certi grossi quaderni
scritti di suo
pugno. È una specie di
nuova rettorica immaginata
da lui, e
che egli battezza
Arte dello scrivere.
C'è una divisione
dei generi dello
scrivere, accompagnata da regole
e da precetti.
Aristotile, CICERONE (si
veda), Quintiliano, Seneca sono
la decorazione. O
mi metteranno alla
berlina, o questo è
assolutamente un capolavoro,
così dice, narrando per
quali vie era
giunto alla grande
scoperta. A quel
tempo sono in gran
voga gli STUDI FILOSOFICI, e il marchese,
seguendo la moda,
vuole filosofare anche
lui, e da alle
sue ricerche un
aspetto e un
rigore di logica,
ch'è veste e non
sostanza. E non
gli è mancata la
berlina. Ma lo salva
un certo suo
naturai buon senso. Ma
chi dai bassi
fondi [deep berths – Grice] della grammatica
prende il volo filosofico,
è SANCTIS (si veda), specie quando,
trovandosi al sicuro
dallo sguardo del
marchese nella scuola
preparatoria, puo lasciarsi trascinar
dal suo genio
a quell'onda di
ribellione, che fa
naufragare il senno
del Maestro. Ed è
nella scuola preparatoria,
che nelle lezioni
private o nell'insegnamento del Collegio
militare, al quale
è assunto per la
stima che godeva
presso Puoti, che n'è ispettore, il
Maestro intede soprattutto
a rinnovare l'insegnamento grammaticale. Ne uscirono,
con la liquidazione
della GRAMMATICA RAGIONATA, un
abbozzo di GRAMMATICA FILOSOFICA
e storica e un
saggio di una
storia dei grammatici. Quelle maledette
regole grammaticali io le
ridussi in poche,
moltiplicando le applicazioni e gl’esempi,
e sempre lì
sulla lavagna. Mi persuasi
che quello resta
chiaro e saldo
nella memoria, che
è ordinato sotto
categorie e schemi,
logicamente. Così nasceno
i suoi quadri
grammaticali. Si sbriga della
grammatica, e capii che
lo studio della
grammatica così come
si suol fare,
per regole, per
eccezioni e per
casi singoli, è
una bestialità piena di
fastidio Posi da banda
le analisi grammaticali
e l'analisi logica, noiosissime,
e fa l'analisi delle
cose, a loro
gustosissime. Questo al
Collegio. Nella scola
al Vico Bisi,
il lunedì e
il venerdì, quand'è solo,
l'insegnamento grammaticale
si eleva
ancora di più.
Parecchi anni è a
leggicchiar grammatiche,
lavorando intorno a
quella di Puoti. Così si
mette in corpo
i Dialoghi della
volgar lingua di
BEMPO (si veda)...
m'inghiottii VARCHI (si veda),
FORTUNIO (si veda) e i sottili
avvertimenti di SALVIATI (si veda)
e la prosa
dottorale di CASTELVETRO (si
veda) e BARTOLI (si veda) e CINONIO (si veda) ed AMENTA (si veda) e SANZIO
(si veda) e non
so quanti altri
autori, con approvazione
del marchese Puoti,
il quale mi
vanta sopra tutti gli
altri Corticelli e
Buonmattei. Seccatosi presto
della parte riguardante
le origini della
lingua e delle
forme grammaticali, perchè
non ha, fondamento
sodo, infastidito di quel
pullular perpetuo di
regole e d’eccezioni,
stordito da tutte
quelle DISSERTAZIONE SOTTILI E
CAVILLOSE SULLE PARTI DEL DISCORSO e
sulle forme grammaticali,
ritorna ai suoi
antichi studi di
FILOSOFIA. Quei Salviati e
quei Castelvetri le pareno
addirittura pigmei dirimpetto
a quei grandi,
mia delizia un
giorno e mio
amore. Perciò si getta con
avidità sopra i
retori e i
grammatici con un
segreto che li cresce
l'appetito, vedendosi sempre
addosso gli occhi
del marchese. Lessi tutto
il corso che
Condillac compila a uso di
non sa qual
principe ereditario. Studia
molto Tracy e Du Marsais.
Il Marchese, sapido dei
miei studi MI
perdona, a patto
che non valica
i confini della
grammatica, e m'indica
un tale, che
SANCTIS (si veda) non
ricorda, come un
buon scrittore di
grammatica generale. Il buon
Marchese fa anche di
più: rivide le
prolusioni del professore mettendoci
quello stampo tutto
suo di classicità
ideale. Le prime lezioni
sono una storia
della grammatica. In
quei discorsi prende
1’aria di un
novatore, e trova
che tutto va
male, che tutto
è a rifare.
Ecco qui un
ritratto, come mi
venne in quei
giorni sotto la
penna. Niuna pratica
dell'arte dello scrivere;
niuna cognizione de'
nobili scrittori; malvagio
gusto; pensieri non
italiani; un predicar
continuo purità, correzione;
esempli contrari di
barbarismi ed errori. Così
la grammatica moderna
ricca di stranieri
trovati splendidi in
astratto, ma nella
pratica o falsi
o di poco
profitto, per difetto della
parte storica molto
è discapitata di
quella perfezione in che è
al cinquecento. In
malvagio stato trovasi
LA SINTASSI: squallida e incerta
è l'ortografia; le
regole del ben
pronunziare dubbiose e mal ferme. Niente
di certo. Niente di
determinato intorno alla dipendenza de’tempi,
al reggimento delle
congiunzioni. Principii opposti. Opinioni contrarie. Nelle lezioni
vuole fare una storia
delle forme grammaticali – cf. Grice, ‘or’, ‘other, ‘not,
‘ne aught’. Ma al
pensiero gigantesco mal
risponde la cultura, attesa
la sua scarsa grecità e
l'ignoranza delle cose
orientali. Perciò quella ideata
storia delle forme
grammaticali, dopo vani
tentativi appresso a VICO
(si veda) e Schlegel, si
riduce nei modesti
confini di una
storia dei grammatici
da se letti. Parla
dei grammatici che
TUTTO DERIVANO DAL LATINO. Poi
venni a quelli
che sono studiosi
della [Alcuni brani di
essi furono pubblicati
ne' Nuovi saggi
critici, col titolo
Frammenti discuoia, dell'ed.
di Napoli. Il periodo
tra parentesi quadre,
che qui è
sostituito dai puntini,
l'ho tratto da
un brano integro
de' Nuovi saggi
critici.] lingua, copiosi di
regole e d’esempli,
che moltiplicano in
infinito. Molto s’intrattenni
su Corticelli, Buonmattei, Salviati
e Bartoli. Censura quel
moltiplicare infinito di
casi -- cf. Grice, the search for
principle of generality -- e di regole
che si riduceno
in pochi principii. Quella tanta
varietà di forme
e di significati
(massime nel Cinonio),
che era facile
ricondurre ad unità.
Facevo ridere, pigliando
ad esempio Va,
il per-, il
da, irti di
sensi e che
pur non avevano
che un senso
solo. La mia
attenzione andava dalle
forme al contenuto,
dalle parole alle
idee; sicché, sotto
a quelle apparenze
grammaticali, variabili e
contraddittorie, io vedeva
una logica animata,
e tutto metteva
a posto, in
tutto discerneva il
regolare e il
ragionevole, non ammettendo
eccezioni e non
ripieni e non
casi arbitrari. Con
questa tendenza filosofica,
corroborata da studi
vecchi e nuovi,
io conciavo pel
di delle feste
i Cinquecentisti, e
facevo lucere innanzi
alla gioventù uno schema di
grammatica filosofica e
metodica, quale appariva negli
scrittori francesi. Dicevo
che costoro erano eccellenti
nell'analisi delle forme
grammaticali, risalendo alle forme
semplici e primitive
: così amo
vuol dire io
sono amante. La
ellissi era posta
da loro come
base di tutte
le forme di
una grammatica generale.
Questo non mi
contentava che a
mezzo. Io sosteneva
che quella decomposizione di
amo in sono
amante m'incadaveriva la
parola, le sottraeva
tutto quel moto
che veniva dalla
volontà in atto.
I giovani sentivano
quei giudizi acuti
con raccoglimento, e
mi credevano in
tutta buona fede
quell'uno che doveva
oscurare i francesi
e irradiare l' Italia
di una scienza
nuova. E in
verità io sosteneva
che la grammatica non era
solo un'arte, ma
ch'era principalmente una
scienza: era e
doveva essere. Questa
scienza della grammatica,
malgrado le tante
grammatiche ragionate e filosofiche, era
per me ancora
un di là
da venire. Quel
ragionato appiccicato alle
grammatiche era una
protesta contro la
pedanteria passata, e
voleva dire che
non bastava dare
le regole ma che di
ciascuna regola bisognava
dare i motivi
e le ragioni.
Paragonavo i grammatici
o accozzatori di
regole agli articolisti,
che credevano di
sapere il Codice, perchè si
ficcavano in capo
gli articoli, parola
per parola, e
numero per numero.
Ma quel ragionare
la grammatica non
era ancora la
scienza. Così il De
Sanctis, erudito primamente
sul Soave in
un'atmosfera filosofica,
passato poi per
il purismo del
Puoti, ritornato con maggior
maturità alla scienza,
veniva a una
generale liquidazione di
tutti i grajnmatici
antichi e moderni,
cioè della grammatica
ragionata in ispecie,
e della grammatica
precettiva in genere,
ma non della
grammatica come scienza.
Che nella sua
critica negativa superasse
la grammatica ragionata e
creasse veramente la
scienza non si
può dire: interamente, come s'è
visto, non si
appagò dei migliori
grammatici filosofici di
Francia, come il
Du Marsais ;
ma egli, almeno
nel periodo del
suo primo insegnamento,
secondo quanto narra
lui stesso, rimase
sempre sotto la
loro influenza. Anche
nella parte pratica,
nel metodo, egli
arieggia molto davvicino
il Du Marsais ('),
superandolo nella abilità
di trasformar la
grammatica in critica
concreta dell'opera d'arte.
La sua concezione
della grammatica, o meglio
del linguaggio, pur
avendo egli concepito
una grammatica scientifica
o estetica, è
la medesima. Va
però subito detto
a lode del
De Sanctis, che
egli stesso ebbe
coscienza, negli anni
maturi, della manchevolezza
del sistema. Racconta
infatti : «
così trovavo nella
logica il fondamento
scientifico della grammatica ;
e finché mi
tenevo nei termini generalissimi
di una grammatica unica, come
la concepiva Leibnitz,
il mio favorito,
la mia corsa
andava bene. Ma
mi cascava l'asino,
quando veniva alle
differenze tra le
grammatiche, spesso in
urto con la
logica, e originate
da una storia
naturale o sociale,
piena di varietà
e poco riducibile
a principi fissi.
Per trovare in
quella storia la
scienza, si richiedeva altra cultura
e altra preparazione.
Nella mia ricerca
dell'assoluto, avrei voluto ridurre
tutto a fil
di logica, e
concordare insieme
derivazioni, scrittori e
popolo; ma, non
potendo sopprimere le
differenze e guastare
la storia, ponevo
1' ingegno a
dimostrare la conformità
del fatto grammaticale
con la logica,
della storia con
la scienza. Quell'avvertita irrudicibilità delle
differenze tra le
varie grammatiche e
principi fissi dimostra
chiaramente che SANCTIS (si
veda) intuiva dov'era
la soluzione del
problema : e a lui non
filosofo di professione
ciò non è
scarso titolo d'onore;
il dissidio egli
lo compose, e
in grado eccellente,
insuperato, nella critica,
nella quale la
parola viva, la
grammatica parlata dall'arte,
fu da lui
illustrata in tutta
la sua forza
espressiva :
scientificamente toccò, in
quegli stessi anni,
il risolverlo a
Guglielmo di Humboldt,
col quale e
col suo seguace
e correttore Steinthal si
può veramente affermare
che la grammatica
sia esclusa dall'orbita
della filosofìa, sebbene
non avvenisse ancora l' identificazione della
linguistica generale con
l'estetica, che è
stata fatta solo
recentemente. Nelle difficoltà
in cui si
dibattè il De
Sanctis di conciliare
la grammatica generale
con le grammatiche
particolari, si trovarono impigliati quanti,
anche per impulso
della Critica della
ragioyi ptira del
Kant, intesero «
alla ricerca delle
relazioni fra pensiero
e parola, fra V unicità logica
e la molteplicità
dei linguaggi » (l)j
ricerca che, per
altro, non era
nuova, ma che
aveva già dato
origine in Francia
alla grammatica generale.
Il primo tentativo
« di applicare
le categorie kantiane,
dell' intuizione (spazio
e tempo) e
dell'intelletto» al linguaggio
(") (riassumo, non
potendolo qui integralmente
riferire, dal paragrafo
XII della parte
storica de\V Estetica di
Croce), fu compiuto
dal Roth (1815),
mentre sullo stesso
argomento, verso il
primo decennio del
secolo, avevano speculato il
Vater, il Bernhardi,
il Reinbeck, il
Koch : pensiero
dominante de' quali
era la differenza
« tra lingua
e lingue, tra
la lingua universale,
corrispondente alla logica,
e le lingue
storiche ed effettive,
che son turbate
dal sentimento, dalla
fantasia, o come
altro si chiami
l'elemento psicologico della
differenziazione ». Si
distingueva una linguistica
generale da una linguistica
comparata (Vater) ; la lingua,
allegoria dell'intelletto, •si
considerava organo della
poesia o organo
della scienza (Bernhardi) ;
si ammetteva una.
grammatica estetica e una grammatica logica (Reinbeck)
; si proclamò
persino che l' indole
della lingua si
deve desumere dalla
psicologia, non dalla
logica (Koch). Residui
intellettualistici
s'avvertono ancora nell'Humboldt
pel quale logica
e linguaggio sembrerebbero
identificarsi sostanzialmente
e diversificare solo
storicamente, e il
linguaggio stesso (')
Croce, Estetica. Recentemente G.
Piazza ha tentato
dimostrare che La
teoria kantiana del
giudizio era stata
già intuita e
fissata nella sintassi
de' Greci (Roma.
1907); ma è
stato confutato da CROCE (vedasi), in
La Critica. parrebbe un
qualcosa fuori dell'uomo
che l'uomo fa
rivivere con l'uso.
Ma il grande
filosofo trovò il
vero concetto del
linguaggio. La lingua —
egli pensò —
nella sua realtà
è un prodursi
e un divenire,
non un prodotto
; è un'attività
(èvegyeia), non un'opera
(ègyov). « La
lingua propria consiste
nell'atto stesso del
produrla nel discorso
legato: questo soltanto
bisogna pensare come primo
e vero nelle
ricerche che vogliono
penetrare l'essenza vivente
della lingua. Lo
spezzettamento in parole
e regole è
il morto artificio
dell'analisi scientifica»^). Il linguaggio
nasce spontaneo da
un bisogno interno.
Esiste perciò —
ed ecco la
vera scoperta dell'Humboldt
di fronte ai
grammatici logici universali, una
forma interna del
linguaggio (innere
Sprachform), che non
è il concetto
logico, né il
suono fisico, ma
la veduta soggettiva
che l'ìiomo si
fa delle cose.
Questa forma interna
« è il
principio di diversità
proprio del linguaggio,
oltre il suono
fisico: è l'opera
della fantasia e
del sentimento, è
l'individualizzazione del
concetto. Congiunger la
forma interna del
linguaggio col suono
fisico, è l'opera
di una sintesi
interna : e
qui, più che
in altro, la
lingua ricorda, nelle
più profonde ed
inesplicabili parti del
suo procedere, l'arte.
Anche lo scultore e
il pittore sposano
l'idea alla materia,
e anche la
loro opera si
giudica secondo che
quest'unione, quest' intima
compenetrazione sia opera del
genio vero, o
che l' idea separata
sia stata penosamente
e stentamente trascritta
nella materia con lo scalpello
e col pennello. Ma
linguaggio ed arte
nell'Humboldt non s' identificano
: e questo
è il difetto
della sua dottrina,
che tirò seco
non tenui contraddizioni, come
quella circa il
carattere differenziale
della poesia e
della prosa. L'Humboldt
non vide esattamente
« che il
linguaggio è sempre
poesia, e che
la prosa (scienza)
non è distinzione
di forma estetica,
ma di contenuto,
sebbene intorno a
questi due concetti,
compresi in senso
filosofico, abbia manifestato
profonde vedute. La
teoria linguistica dell'Humboldt fu
integrata dal suo
maggior seguace, lo
Steinthal il quale,
nella polemica sostenuta
(M Ueb. d.
Verschiendenheit d. menschl.
Sprachbaucs, opera postuma
(2M ed. a
cura di A.
F. Pott, Berlino),
in Croce. Croce. Croce. coll'hegeliano Becker,
«autore degli Organismi
del linguaggio, uno
degli ultimi logici
della grammatica »,
dimostrò, pur tra
affermazioni talvolta eccessive, «
che concetto e
parola, giudizio logico
e proposizione sono
incomparabili. La proposizione
non è il
giudizio; ma è
la rappresentazione ( Darstellung) di
un giudizio: e non
tutte le proposizioni
rappresentano giudizi logici.
Parecchi giudizi possono
esprimersi in una
proposizione unica. Le
divisioni logiche dei
giudizi (i rapporti
dai concetti 1
non hanno corrispondenza nella
divisione grammaticale delle
proposizioni. " Parlar di una forma
logica della proposizione
è una contraddizione non
minore che se
si parlasse àttW angolo
di un cerchio
o della periferìa
di un tria?igolo
". Chi parla,
in quanto parla,
non ha pensieri,
ma linguaggio»!1). Senza
entrar ora nel
merito degli altri
problemi trattati dallo
Steinthal, come quello
circa l'identità deWorigine
e della natura
del linguaggio che
esattamente risolvette, e
l'altro delle relazioni
tra poetica, rettorica
e linguistica, cioè
tra linguaggio e
arte che interessa
propriamente l'estetica, e che purtroppo
Steinthal lascia insoluto,
perchè non arriva
mai ad affermare
che parlare è
parlar bene e
bellamente, o non
è punto parlare, a
noi basta l'osservar,
qui, conchiudendo, il
nostro discorso che con Humboldt
e Steinthal, in
quanto l'uno integra
l'altro e lo
rende coerente nella
parte linguistica, si ha un
primo notevole superamento
della grammatica, non
essendo questa soluzione
pregiudicata dalla mancata
identificazione di arte
e linguaggio: la
liberazione del linguaggio
dalla logica, la
riconosciuta completa autonomia
del linguaggio da
categorie di qualsiasi
altra specie che
non siano la
sua forma interna
essenziale, rappresentano la prima
vera vittoria della
critica negativa della grammatica.
La dissoluzione della
quale viene così
a coincidere perfettamente
con l'avvento della
scienza. La ribellione
e la reazione
alla GRAMMATICA RAGIONATA
quale si
è venuta sistemando
in Italia, se
non assunsero dovunque
quel grado e
quel tono che
ebbero in S., seguirono, [Croce] però,
su per giù,
il medesimo sviluppo
e i medesimi
motivi: da una
parte riusce difficile
specie a letterati
di più largo
ingegno, come vedremo
accadere, p. es.,
a Giordani (Puoti
stesso abbiamo visto concedere
a Sanctis uno
studio discreto di
quella grammatica), il
chiuder gl’occhi a
quelle ELEVATE E SCINTILLANTI
(alla Grice) INVESTIGAZIONI logiche che
sulle lingue avevan
condotto i galli, incomparabilmente più
geniali e profondi
dei loro epigoni
italiani. L’aria è impregnata di
logicismo, tutto suona FILOSOFIA, il
secolo era chiamato
dei lumi: chi
può sottrarsi alla
forza delle cose
e del tempo?
dall'altra, la vacuità
di quel nuovo
formalismo, pel fine
pedagogico che ora
s'impone, non richiede
tanto un troppo
ELEVATO SPIRITO FILOSOFICO per
essere avvertita, quanto
il fatto stesso
dell'esperienza dello studio
linguistico. Si puo credere, ancora,
nella grammatica generale,
raccomandarne l'utilità (e
come si potesse
fare anco per
ispirito d' imitazione e per servilismo
verso la moda
corrente, non occorre dire); ma,
già, anche a
tacer d'altro, con
la grammatica generale
eravamo già fuori
del campo de’bisogni
pratici. La grammatica generale
è come un'estetica
logica della lingua,
quindi FILOSOFIA, e noi sappiamo
che la scienza
non è espediente
didattico, mentre il
motivo principale dell'interesse linguistico è
ora in Italia
più pratico che
teorico. L'assoluta inefficacia
inoltre della GRAMMATICA
logica a dirigere
l'apprendimento della lingua
e l'esercizio dello
scrivere dove essere
tanto più fortemente sentita, quanto
più dilaga il
gallicismo nella lingua
e nello stile:
il ritorno alla
vecchia pratica grammaticale
e all' osservazione dei
lodati scrittori, dove apparire
come una urgente
necessità; e vi
si ritorna infatti
con fede rinnovellata
e sotto la
bandiera del più
rigoroso purismo inalberata
dal Bembo dell'Ottocento, Cesari, coronato
alfiere dall'Accademia livornese,
qual s'è mostrato degno
d'essere con la
nota Dissertazione sopra lo
stato della lingua}; e,
in ogni modo,
con o contro
Cesari per gli scrittori
o pel popolo,
la pratica dove prevalere sulla
teoria astratta; perfin
nella grammatica em- [In
Opuscoli linguistici e
letterari di Cesari, raccolti,
ordinati e illustra/i
ora la prima
rolla da Guidetti,
Reggio d'Emilia, Collezione
storico-letteraria presso il
compilatore.] pirica, normativa, tradizionale,
presso non gli
scapigliati ma i
pedanti, la vecchia
fede se non
scossa, certo fu
illanguidita. La tradizione
puristica, peraltro, non
era stata interrotta
nella seconda metà
del Settecento, neppur
quando più imperversò
la bufera del
filosofismo francese. Già
prima che il
rappresentante più
autorevole di esso
in Italia, il
Cesarotti, fosse stato,
appunto in nome
della vecchia grammatica,
contraddetto — ricordammo già, tra
gli altri, l'ab.
Velo — «
con uno stile
forbito e piccante
», come dicono
i suoi editori,
si sforza Rosasco
« di rivendicare
ai Fiorentini il
tanto contrastato primato
intorno all'origine ed
al governo della
favella », introducendo
nei suoi Dialoghi
sette della Lingua toscana a
pontificare il Corticelli
su lesecolari questioni,
sull'autorità dei
grammatici, sulla necessità
imprescindibile dello studio
della grammatica, di
contrastare al nuovo
sistema de' letterati
propugnanti l'uso d'un'altra
lingua diversa dalla
fiorentina, con tutto
il bagaglio de'
vecchi argomenti grammaticali
e rettorici in
favore della purità,
della armonia e
dolcezza della pronunzia
fiorentina, dell'elegante stile,
e con le
vecchissime distinzioni di
discorso impensato e di discorso
pensato. « Eh
via, la legge
che ne obbliga
a studiare la
grammatica, è giustissima,
e chiunque brama riportar
gloria dal materiale
della scrittura, dovrà
o bere o
affogare, siesi chi
egli si vuole
». E cita
in sostegno il
Salviati, Quintiliano e
altri. Va notato
peraltro che il
Rosasco non solo
propugna la necessità
di uniformarsi anche
all'uso moderno, ma
giudica ancora, sebbene
coi soliti argomenti
estrinseci, che « non
dobbiamo per conto
alcuno desiderare la
perfezione delle
grammatiche, si perchè
non si può
questo desiderio avere,
senza desiderare insieme
la estinzione della
lingua ; sì
perchè quando siamo
obbligati a scriver
solo secondo le
regole e' precetti
dell'arte prescritti, non
è mai possibile
rendere le nostre
scritture eccellenti »(')
: residui, come
ognun vede, delle
dottrine estetiche prevalenti
nel senso che
volevano conciliare il
rigore grammaticale col
criterio della libertà
individuale : temperato purismo, che,
mentre per un
lato moveva dall'antica
tra (') Ed.
della Bibl. scelta,
Milano, Silvestri] dizione
grammaticale del classicismo,
per l'altro era
reso possibile dal non
essersi ancora la
lingua italiana inoltrata
pel declivio della cosiddetta
corruzione francesistica. Quando
questa si accentuò
maggiormente, era naturale
che l'iniziativa del
riparo partisse dalla
Crusca custode gelosa
del patrimonio linguistico:
e già il
ricordato Borsa nel
1785 prote- stava contro
il decadimento della
lingua, e nel
1798 da Losanna
un suo Accademico,
Federico Haupt, scriveva
la Lettera dun
tedesco stili' infranciosamento dello
stile, com'è naturale
che la rifioritura
linguistica fosse più
di vocabolario che
di gramma- tica ;
lo stesso lavorìo
grammaticale, il più
notevole dei primordi
del secolo XIX,
s'aggirò, come vedemmo,
intorno a quella
parte della grammatica
che è più
intimamente connessa col
vo- cabolario, i verbi,
di cui sorsero
parecchi prospetti e
teoriche. E a
studi di lingua,
ossia di vocabolario,
si era volto
nel 1806 l'Istituto
lombardo, fondato dal
Bonaparte e convocato
a Bologna, di
cui era segretario
quel Muzzi che
già incontrammo quale
autore del curioso
libro sulle Permutazioni
dell' italiana orazione,
e che, dopo
essersi divertito e
gingillato intorno a
problemi filosofici secondo
la moda d'allora
pe' quali non
era affatto portato,
si immerse talmente
negli studi gram-
maticali e lessicali e
con si vero
spirito di devozione
alla Crusca, che
il Monti doveva
titolarlo più tardi
« il più
fatuo pedantuzzo che
mai facesse imbratti
d'inchiostro » (l).
Partecipò nel 1809
al concorso dell'Accademia livornese
con un lavoro
Dello siato e
del bisogno di
nostra lingua, ma
il manoscritto, per
ragioni regolamentari, non
fu accettato. Come
sappiamo, di quel
concorso il trionfatore
fu Antonio Cesari,
odiatore quanto il
Giordani, delle dottrine
del Cesarotti, che,
se avevano ancora
seguaci dal Romani
al Nardo, andavano
però perdendo terreno
sempre più :
quegli stessi che
le propu- gnavano —
si avverta inoltre
— erano assai
più temperati del
maestro e si
guardarono meglio di
lui dall'esser accusati
di gal- lofilia :
verso l' italianità era un desiderio
e un moto
generale, cui favoriva
la ridesta coscienza
nazionale: cesariani e
pertica- riani o
mondani, neopuristi della
prima maniera (cioè
anteriore) e della seconda,
tutti concordavano non
solamente nel- (')
In Mazzoni, L'Otl.] l'avversare i
criteri troppo licenziosi
de' cesarottiani, ma
ne! volere —
auspice la Crusca
per la quinta
volta rimessosi nel
1813 alla ricompilazione del Vocabolario —
che alle sottili
fantasti- cherie sulle ragioni
delle lingue si
sostituisse il lavoro
concreto e modesto
del raccogliere e del vagliare
voci e locuzioni
del buon uso
e a riprendere
l'osservazione grammaticale secondo
le migliori tradizioni
del Cinquecento. Balbo scrive al Vidua
una lettera sulla
lingua italiana per
muover lamenti intorno
le tante esagerazioni
e confusioni pratiche
e teoriche del
filosofismo che non
giovavano punto alla
causa della lingua:
e Vidua raccomandava
a un compatriotta
che, an- dando a
Firenze come avevan
fatto già l'Alfieri
e il Goldoni,
e avrebbe fatto
il Manzoni e
avrebbero consigliato al
Cavour, non trascurasse
di recarsi la
mattina in Mercato
Vecchio ad ascoltar
il pizzicagnolo e le contadine.
E alla Crusca
stendeva la mano
l'Istituto lombardo per
proseguire concordi all'opera
d'amplia- mento del Vocabolario:
né le ripulse
dell'Accademia orgogliosa e
gelosa delle sue
secolari tradizioni né
i risentimenti e
le irri- tazioni, causa di
tante guerre anche
personali, che esse
provo- carono nel Monti,
poterono mai dividere
gli animi concordi
nella comune avversione
al logicismo, alle
metafisicherie di provenienza
franco-cesarottiana, nonostante che,
per quanto riguarda
i criteri particolari
dell'uso linguistico italiano
(pratica, dunque, non
scienza), facilmente potessero
incontrarsi col Cesarotti
in un vivo
desiderio di libertà,
e spesso inconsciamente (come
sarà av- venuto al
Leopardi) (' ),
non soltanto gli
antipuristi come il
ce- sarottiano Torti
di Bevagna, ma
letterati meno bollenti
nella se- colare battaglia. N'è
prova l'atteggiamento assunto
dal capo riconosciuto
de' classicisti, il
Giordani, nelle contese
tra il Cesari, Monti
e Perticari :
« richiesto del
vero valore di
alcune voci tolte
dal greco, rispose
[al Monti] e
colse quell'occasione per
lodare l'opera e
il suocero e
il genero, ma
anche per addimostrare
al- cune sviste di
essi due correttori
degli altri, e per augurare
che gli avversari
si riconoscessero invece
compagni, come quelli
che insomma avevan
un fine medesimo
e uno stesso
desiderio. Cfr. F. Colagrosso,
La teoria leopardiana
della lingua, Na-
poli, 1905 (Estr. d.
Rend. Accad. Arch.
Lett. e B.
A. in Napoli. Mazzoni. Pure, il
Giordani è appunto
uno di quei
puristi che racco-
mandavano ai giovanetti il
Du Marsais e
il Beauzée. «
I volumi della
Enciclopedia Metodica ne'
quali è trattata
la grammatica e l'
eloquenza ti possono
essere utili. Gli
articoli rettorici di
Marmontel non mi
paiono più che
mediocri ; quelli
di Jancourt assai
meno che mediocri.
Ma bellissimi i
grammatici di Du
Marsais, e di
La-Beauzée. E il
conoscere e adoperare
filosofi- camente la lingua
è gran virtù
di eccellente scrittore.
E pron- tamente si
applica alla nostra
quel che è
notato della francese
»(1). Ma che
cosa significa adoperare
filosoficamente mia lingua
? specie quando
la si consideri,
come fa il
Giordani, cosa diversa
dallo stile? Interrompi,
consiglia, con la
lettura di quegli
arti- coli, « lo
studio che devi
far della lingua,
e preparati a
quello che poi
farai dello stile.
Perchè io giudico
che quello della
lingua debba precedere.
Non si dee
prima sapere qual
sia la materia
de' colori ;
poi imparare ad
impastarli e mescolarli
; poi esercitarsi
a collocarli, e
accordarli ? »
(io). Tutto lo scrivere sta
nella lingua e
nello stile; due
cose diversissime egualmente
necessarie.... I vocaboli
e le frasi
sono i colori
di questa pittura;
lo stile è il colorito.
— Ora persuaditi,
caro Eugenio, che
l'ac- quisto de' colori
sia fatica della
memoria : l'uso
del colorito sia
esercizio d'ingegno, disciplina
di buoni esempi,
di pochi pre-
cetti, di moltissima osservazione,
di molta pratica. Ho
letto molti antichi
e moderni che
vollero esser maestri
: ho perduto
tempo e acquistato
noia, senza profitto.
Veri maestri ho
trovato gli esempi
de' grandi scrittori.
Tra i mo-
derni consiglia, tuttavia «
il breve trattato
del Condillac, Art
d'écrire. Di tutto
quel libro abbastanza
buono, m' è
rimasto in mente
questo solo principio,
molto raccomandato da
lui = de
la plus grande
liaison des idées
.... Vero è
che quel legame
delle idee non
deve esser sempre
logico ; ma
secondo la materia
che si tratta,
dev'esser pittorico o
affettuoso; di che
i moderni intendon
pochissimo : gli
antichi vi furono
meravigliosi » (pa-
gine 153-4). In questo
guazzabuglio di vedute,
d'idee e di
prin- cipi, c'è tutto,
meno lo spirito
filosofico : dal
che si vede
quanto (') A
un giovane italiano
- Istruzione per
l'arte di scrivere,
in Scritti di
Giordani, ed. Chiarini,
in Firenze.] poco fosse
compresa e con
quanto poca convinzione
raccoman- data la grammatica
generale del Du
Marsais e del
Beauzée. Il nume
che agitava interiormente
il Giordani e
i degni suoi
com- pagni d'arme non
era la filosofia,
ma lo spirito
italiano che si
rinnovava, rinnovamento che
alla coscienza di
molti si presen-
tava come un problema
di lingua :
donde il calore
con cui si
davano a questi
studi. Il Giordani,
mosso dall'invito dell'
Acca- demia italiana, «
non per rispondere
» ad essa,
per ciò che
« questa materia
non sia d'ozio
letterario .... ma
importi non poco
all'onore d'Italia »,
si dà ad
abbozzare una Storia
dello spirito pubblico
d' Italia per 600
considerato nelle vicende
della lingua e
alcuni anni più
tardi, discorrendo in
una lunga lettera
al Capponi di
una raccolta in
trenta volumi che
intendeva fare delle
migliori e men
note prose della
nostra letteratura, allargando
e colorendo le
linee di quel
primitivo ab- bozzo, esprimeva l'opinione
che l'ordine escogitato
lo menerebbe «
quasi per una
storia della nazione
e della lingua,
e che dalla
somma dei particolari
discorsi introduttivi ne
sarebbe de- rivato «
quasi un ritratto
filosofico delle menti
italiane per quat-
tro secoli ». «
Perciocché io considerando
la lingua come
uno specchio, nel
quale cadano tutti
i concetti da
tutti i pensanti
della nazione, e
dal quale nella
mente di ciascuno
si riflettano i
pensieri di tutti
; volli con
diligenza di storico
e sagacità di
filosofo esaminare il
vario corso del
pensare italiano per
le ve- stigia che
di mano in
mano lasciò impresse
nel variare delle
lingua; della quale
i vocaboli e
le frasi, o
nuovamente intro- dotte, o
dall'antico mutate, fanno
certissimo testimonio (a
chi '1 sa
interrogare) d'ogni mutamento
nella vita intellettiva
del po- polo.
Così il Giordani
si riallaccia al
Napione. Tra il
Napione e il
Giordani spicca anche
per questo ri-
guardo il Foscolo, che nella
celebre orazione, recitata
a Pavia Opere,
t. IX: «
Scritti editi e
postumi pubbl. da
Antonio Gus- salli
», Milano. f;)
Scritti, ed. Chiarini. Per
l'eccellente posizione che
occupa il Foscolo
nella storia della
critica, oltre che
le note pagine
del De Sanctis,
vedi Croce, Per
la storia della
critica ecc., già
cit., p. 9
e 27, Trabalza,
Studi sul Boccaccio,
e Borgese, Storia
della critica romantica,
libro — è
superfluo avvertirlo — per
l'inaugurazione degli studi,
Dell' origine e
dell'uf- ficio della letteratura
e nelle Lezioni
di eloquenza che le tennero
dietro, e particolarmente in
quella del 3 febbraio 1809
su la Lingua
italiana considerata storicamente
e letterariamente, e
ne' sei Discorsi
sulla lingua italiana
parlava della nostra
lingua coi medesimi
spiriti e intendimenti
d'italianità, in modo
vera- mente vivace. «
Nella sua Prolusione
», ripeteremo col
De San- ctis,
« tenta una
storia della parola
sulle orme del
Vico, censu- rata da
parecchi in questo
o quel particolare,
ma da' più
am- mirata, come nuova
e profonda speculazione.
Il suo valore,
anzi che nelle
sue idee, è
nel suo spirito,
perchè non è
infine che una
calda requisitoria contro
quella letteratura arcadica
e acca- demica, combattuta da
tutte le parti
e resistente ancora,
contro quella prosa
vuota e parolaia,
e contro quella
poesia che suona
e che non
crea. Nessuno ha considerato,
» scriveva il
Fo- scolo, « filosoficamente le
origini, le epoche
e la formazione
di essa [lingua
italiana], affine di conoscere per
via d'analogia i
principi, i progressi
oscurissimi delle formazioni
e trasformazioni di
tante altre lingue.
La storia d'una
lingua, ecco il suo
preciso punto di
vista, non può tracciarsi
se non nella
storia letteraria della
nazione ; né
la storia può
somministrare fatti certi
e fondamentali a
trovare in materie
intricatissime il vero,
se non per
mezzo di epoche
distinte, in guisa
che le cause
non diventino effetti,
e gli effetti
non sieno pigliati
per cause »(').
che dev'esser tenuto
sempre presente per
tutto questo periodo,
perchè, se le
idee sulla lingua
de' vari critici
che vi sono
criticati poca luce
diffondono sulle loro
teorie poetiche, utilissimo
è invece conoscere
la portata critica
di esse per
chi fa la
storia della lingua. In
Opere edite e
postume di Ugo
Foscolo, Firenze, Le
Monnier. In T.. È
evidente l'affinità tra
il metodo del
Foscolo e quello
del Napione; ma
com'è più profonda
la visione del
Fo- scolo, così essa
in certo senso
precorre ancor meglio
il principio moderno
onde si vorrebbe
indagata la storia
della cultura nella
lingua, special- mente in
quanto si serve
del metodo monografico
per periodi di
af- finità spirituali. Notevolissima
sotto questo rispetto
è una pagina
della Lez. II
di Eoa. (è
la 82 del
voi. II) dove
illustra il principio:
La let- teratura
è annessa alla
lingua. Capitolo quindicesimo
485 Nel fatto,
il Foscolo intravvede
così in confuso
l'identità di lingua
e pensiero, e
nell'evoluzione linguistica uno
svolgimento spirituale, mostra
cioè una vaga
coscienza del problema
lingui- stico, e il suo sforzo
di risolverlo, anche
se non felice,
è già un
progresso. Particolarmente notevoli,
anche per la
ragione pedagogica, in
cui però, come
sappiamo, ben si
riflette la scienza
teorica, son le pagine che
scrive sulla dottrina
dantesca del Volgare
illustre. Ne riferiamo
volentieri un brano
che ci tocca
davvicino. « Su
ciò che Dante
previde con occhio
sicuro egli fondava
pochi principi generali
intorno alla legislazione
gram- maticale. Erano inerenti
alla condizione e alla natura
della lingua, onde
operarono sempre e
quando vennero applicati
da parecchi scrittori,
e quando vennero
trascurati da altri,
o negati ostinatamente
da molti ;
ed operarono fin
anche negli scritti
di chi li
negava ed oggimai l'esperienza
ha convinto la
più gran parte
degl'Italiani, che la
loro lingua letteraria
non può pro-
sperare senza l'applicazione dei
principj di Dante»:
principi metafisici, dice
Foscolo, annunziati in tempi
ne' quali la
filosofia, l'arte
dialettica, e la
teologia erano tutt' uno,
e tali da
intricarsi a vicenda,
e perciò un
po' oscuri forse
allo stesso ALIGHIERI (si veda). Al
qual punto il
pensiero di Foscolo corre
a Locke che facilita
lo studio delle
analisi delle idee,
e quindi della
natura delle lingue – Grice: way
of things, way of ideas, way of words -- e
a Condillac che
illustrò questa difficilissima parte
della metafisica. Francesco
Saverio de Sanctis. De
Sanctis. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e de Sanctis," per Il Club
Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Sanctis. Keywords: storia della filosofia, il saggio
filosofico, il poema filosofico, il tema filosofico. Refs.: Luigi Speranza,
“Grice e Sanctis” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Sanseverino:
la ragione conversazionale del segno naturale -- la logica scolastica -- filosofia campanese -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (Napoli). Filosofo
napoletano. Filosofo campanese. Filosofo italiano. Napoli, Campania. Considerato
uno fra i massimi precursori del neo-tomismo (AQUINO, si veda). Si trasfere a
Nola per frequentare la scuola dove suo zio è rettore. Studia filosofia con
l'intento di confrontare i vari sistemi filosofici, fra cui gode particolare
credito in Italia, all'epoca, quello razionalista. Lo studio comparato dei vari
sistemi gli permite una conoscenza più approfondita della scolastica,
soprattutto d’AQUINO, e del legame intimo tra la scolastica e la [atristica. Restaura
la filosofia scolastica. Insegna a Napoli. Venne incaricato da Ferdinando II di
preparare un manuale ufficiale per le scuole del regno delle due Sicilie. Scrive
allo scopo il manuale "I principali sistemi della filosofia del criterio”.
Profondo conoscitore di AQUINO da alle stampe interessanti saggi sui filosofi
moderni. Inizia ad occuparsi più specificamente di AQUINO con “L’origine del
potere e il diritto di resistenza, cui fa seguito “In difesa dell'angeologia
contro i sofismi”. Esce il ponderoso “I principali sistemi della filosofia del
criterio” un'ampia e dottissima disquisizione sulla filosofia illuminista e su
quella a lui contemporanea -- fra cui quella dello stesso GIOBERTI -- confutata
sulla base della logica. Il suo capolavoro. Si tratta del celebre saggio, “Philosophia
antiqua” che ha per oggetto la storia della logica. “In compendium redacta ad
usum scholarum clericalium. Venne pubblicata a Napoli “Elementa”, “Antropologia”,
“Teologia. Altre saggi: “Sopra alcune
questioni le più importanti della filosofia” (Napoli); “Il razionalismo”
(Napoli); “I razionalisti” (Napoli); “L'origine del potere e il diritto di
resistenza, (Napoli, Giannini); “In difesa dell'angeologia contro i sofismi”
(Napoli, Manfredi); “Elementa philosophiae theoreticae” (Napoli, Manfredi); “Philosophia
antiqua” (Napoli, Manfredi); “Institutiones seu Elementa philosophiae antiquae”
(Napoli, Manfredi); “In compendium redacta ad usum scholarum” (Napoli,
Manfredi); “Le dottrine de' filosofi antichi” (Napoli); Dovere, Tentativo di
ricostruzione, in Doctor communis, P. Naddeo, Le origini del aquinismo” (Società
italiana, Torino); Orlando, Aquino a Napoli e S., in Asprenas, Orlando, Vita e
opere di S. secondo i documenti, in Aquinas, Orlando, L'Accademia d’Aquino a
Napoli, storia e filosofia, in Saggi sulla rinascita d’Aquino, Roma, Ed.
Pontificia Accademia teologica romana, Matarazzo, Per una rivoluzione del cuore.
La visione dell'umano in Leopardi nella lettura critica di S. tra antropologia
e istanze pastorali (Polidoro, Napoli). Dizionario biografico degl’italiani,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana. PHILOSOPHIÆ COMPENDIVM OPERA ET STVDIO NVNTII CAN.
SIGNORIELLO LVCVBRATVM ad usum scholarum
clericalium Consentaneum est, ut ancillæ quætlam Reginæ serviant. Hanc igitur assumere
doctrinam non pigeat, quæ veritati famulatur.
S. Ioann. Damasc. Dialect. c.LOCVPLETIOR ATQVE EMENDATIOR NEAPOLI APVD OFFICINAM
BIBLIOTHECÆ CATHOLICÆ SCRIPTORVM in Via TuIgO SAH-GlOTA.NNI-MAGGIORE-Pttl"ATEt.I.I ædibus Fibrenianis 1 Huius Operis ius proprietatis
in Leguni tutela est NEAPOLI TTPIS FRATR. MANFREDI in Yia yulgo Sannicandro PHILOSOPHIÆ
ALVMNIS EDITORES Christianæ philosophiæ compendium hisce duobus voluminibus inclusum
idem est, quod, episcopis et quamplurimis doctis viris suasoribus, S. principis
ecclesiæ neapolitanæ canonicus, perficiendum susceperat. Sane, postquam is edidit
priora volumina percelebris illius operis, cui titulus: Philosophia christiana cum
amtiqua et nova comparata, ac in studiosorum
adolescentium utilitatem, in quam revera omne suum otium contulit, elementa seu
institutiones philosophiæ condere aggressus est, omnes ferme Neapolis atque Siciliæ
sacrorum Antistites hortatores habuit, ut quamprimum, et, qua pollebat, diligentia,
philosophicas institutiones tam docte ac eleganter exarari susceptas in compendium
redigeret. Elementa quidem ampla et erudita
forma, qua nunc gaudent, haud illi brevitati consulunt, quæ necessaria est, ut unius
anni curriculo adolescentibus tradantur. At iuvenes in sortem domini vocati, nisi
e fontibus sanctorum patrum et scholasticorum doctorum prima philosophiæ rudimenta
hauriant, impares prorsus sunt, qui naviter studeant dogmaticæ theologiæ ceterisque
sacris disciplinis, tali amico foedere philosophicis
consociatis, ut philosophia theologiæ ancilla iure meritoque appelletur et sit.
Accedit, quod iis, qui ecclesiasticæ militiæ nomen dederunt, opus est philosophandi
norma latine exarata, præambula ad sacras scientias, hac præsertim tempestate, qua
protestantium placita, per studiorum universitates, lycea, scholas pervadentia,
latinum sermonem ab omni, etiam sacræ,
disciplinæ institutione cogunt exsulare. Hæc omnia animo reputans amantissimus
ille studiosæ iuventutis S., Nuntio Signoriello, tunc in archiepiscopali neapolitano
lyceo logicæ et metaphysicæ antecessori suorumque studiorum ac elucubrationum constantissimo
conlegæ, ac postea Ganonicatu in eadem metropolitana ecclesia adaucto, provinciam
demandavit eiusmodi compendium
exscribendi ex his, quæ fusius in inchoatis voluminibus ab iis pertractabantur.
Utinam potuisset opus suum, tam bene inceptum, absolutum conspicere! Verum, ex quo
tempore deus solertem sui administrum e terra sustulit, fidissimus eius adiutor,
Nuntius Signoriello, nec labori, nec industriæ parcens, philosophiæ institutionis
compendium eo perfectionisj adducere nisus est, ut non modo famæ consuleret primi sui auctoris, verum
etiam esset philosophiæ alumnis perquam accommodatum. Totum igitur opus in duo volumina
dispescitur, quorum unum subiectivas philosophiæ theoreticæ partes, alterum obiectivas
refert. Quæ secundum scholasticorum, in primisque AQUINO argumentationes e rolvuntur,
ita tamen ut hæ ex iis, quæ a patribus disputata fuere, obfirmentur, atque inde recentium philosophorum
errores refellantur. Iam in scholæ doctrina pertractanda, consulto nulla ilicuius
momenti theoria tacita præteritur, tum quia disciplinas, maxime philosophicas, ea
tantum lege in compendium colligere licet, ut in levem non desinant sermonem, tum
quia, si philosophiæ scholasticæ insrtauratio idcirco hac nostra ætate maximopere comnendatur, ut contra insolentem, lubricamque
philosophandi rationem veluti aggerem struat, integra pro ecto, et absoluta perspiciatur
oportet. Neque inde in difllcultatum laqueos iuvenes inducuntur, immo vero atior
eis ad scientiæ adeptionem via sternitur; siquilem ea est philosophiæ scholasticæ
indoles, ut unum ius pronuntiatum alterius explicationi inserviat, et vere nullum
existat, quod metaphysicis, et theologicis
dogmatibus explanandis magno usui non sit. Porro philosophiæ compendium hac digestum
ratione iuvenibus edocendis apprime idoneum lestimatum fuisse illud minime obscurum
indicium est, luod in plerisque non solum Italiæ, sed etiam Gernaniæ, Galliæ, et
Belgii Schois adhibitum iam fuerit, adeo ut eius sex, brevi temporis intervallo
interiecto, satis copiosæ editiones exlaustæ
sint. At vero compendium istud, philosophiæ tantum theoreticæ partes complectens,
tractationem philosophiæ moralis, quæ hac præsertim ætate maximi motienti est, adhuc
desiderandam relinquebat. Hinc ut institutiones, quæ philosophicam scientiam ex toto exhiberent, proderemus,
scholarum clericalium præceptores nobis institerunt. Ad iuvenum igitur commodum, atque religionis et scientiæ
augmentum contendentes, bac septima editione, quæ tum ob varias emendationes, tum
ob quædam additamenta, tum ob clariorem, qua nonnulli articuli explicantur,
methodum superioribus præstat, compendium nitidis typis excudendum iterum curavimus.
Quod procul dubio, ob ethicæ elementa ei adnexa, ab eodem peritissimo antecessore Nuntio Signoriello elaborata ac tomis duobus comprehensa,
quæque tertia iam editione gaudent, et eamdem, ac in illo, disciplinæ rationem præseferunt,
nostrique AQUINO doctrinam adversus veteres, recentioresque errores evol\unty Philosophiæ
lnstitutiones ad fastigium perducere nobis videtur, et communi expectationi satisfacere.
Neapoli die Sancto Hieronymo Doctori dicato M0NITVM Utatim ac, quæ diu ab omnibus concupita,
et exortata fuere, tum philosophia cum antiqua et nova comparata, tum elementa seu
institutiones, et compendium eiusdem philosophiæ S. ac Nuntii Signoriello nominibus
inscripta, in publicum prodiere, omnes qui scientiarum periti habentur et sunt,
et auctorum in illis conficiendis diligentiam, et summum iuvenes veras disciplinas docendi studium mirari coepere. Exinde gratulationes
factæ, laudes tributæ; quarum quanta ad ipsum S., cum adhuc in vivis ageret, nec
non Signoriello conlegæ,
copia pervenerit, vel
ex una ephemeride
neapolitana La Scienza
e la Fede
abunde colligi potest.
At licet hæc magni facienda
sint, laus enim
fuit quæ ab
iis proficiscitur, qui in magna
laude vixerunt; maximi
tamen ducenda illa,
quæ nulli unquam
fuitsecunda, utpote a
prima Sede tributa,
quaque revera summa
immortalis PIUS IX P. M.,
literis losepho Sanseverino
datis, volumina Philosophiæ
Sanctitati Suæ offerenti,
Caietani Sanseverino, quem
S. S. magno
aureo numismate iam
donaverat, atque Nuntii
Signoriello memoriam cumulabat.
Ambigere itaque haud
fas est lectores
hanc non esse
commendationem vulgarem, si
literas a Pontifice
Maximo datas hic,
post nuncupatoriam epistolam,
exscribimus: SANCTISSIMO DOMINO
NOSTRO PIO PAPÆ IX BEATISSIME
PATER Homam Vuæ
ad sanctos Pedes
Tuos sisto volumina,
multis abhinc annis
Tibiperquam humillime offerre
cupiebat Caietanus Sanseverino,
Metropolitanac Neapolitanæ Ecclesiæ
Canonicus, ac mei
amatissimus patruus. Ille
scilicet sacerdotio vix
initiatus, cum philosophicas
disciphnas ad suos
puriores fontes revocandas
esse intelligeret, nec
labori nec industriæ
pepercit, ut qua
voce, qua scriptis
iuvenes præsertim in
sortem Domini vocatos
christianæ philosophiæ placitis
imbueret. Hinc neapolitani
Archiepiscopalis Lycei antesessor
renuntiatus in cathedra
Logicæ et Metaphysicæ,
et postea Ethices
professor suffectus in
regia studiorum Universitate
Neapoli constitutus, ac
regalis Bibliothecæ Borbonicæ
Scriptor adscitus, totus
in eo fuit,
ut experimento probaret
Sanctorum Ecclesiæ Patrum,
et Scholæ Doctorum,
præcipue autem Divi
Thomæ Aquinatis, philosophiam
omni veteri novoque
philosophorum systemati longe
præstare. Mitto labores
ab eo exantlatos
ad opus conscribendum, cui
nomen Philosophia Christiana,
quod prodiit nondum
absolutum, ceterosque libros
ad rectam huius
scientiæ instaurationem, quos
ipse composuit. Unum
ipsi in votis
erat, totis viribus
doctrinam propugnare, quam
Apostolica Sedes semper
tradidit, hominis rationem
in philosophicis disquisitionibus ancillam
fidei esse; necnon
seipsum suaque omnia
scripta Tibi, BEATISSIME
PATEB, Tuoque irreformabili
iudicio prompte libenterque
subiicere. Verum quod
patruus morte inopinata
præventus absolvere nequivit,
eius fratris filius,
minimus inter Neapolitani
Cleri Presbyteros, audet
implere, Tua summa
benignitate confisus. Quæ
autem in opere
Philosophia Christiana inscripto
desiderabantur, magna ex
parte præstitit Nuntius
Signoriello, presbyter, et
Gaietani Sanseverino in
cathedra Logicæ ac
Metaphysicæ Neapolitani Archiepiscopalis Lycei
successor, eiusque fidissimus
interpres. Qui vestigia
magistri premens, ipsam
Philosophiam Christianam in
compendium redegit, omnium
huius scientiæ cultorum,
cum intra, tum
extra Italiam, suf fragio
probatum. Munusculum, qualecumque
demum sit, Tu,
BEATISSIME PATEB, dignanter
excipe, atque Apostolicam
Tuam Benedictionem quam
in suffragium animæ
mei Patrui etiam
atque etiam imploro,
ipsi Nuntio Signoriello,
mihi ac toti
meæ familiæ paterna
Tua charitate largire,
dum ad Tuos
sanctos Pedes provolutus,
eos omni cordis
affectu deo SCUl0r BEATITVDINIS
TVÆ Neapoli in Festo Immaculatæ Conceptionis B. M. V. Humilhmus
m Christo filius
losepn S. Presb. Neap.
Cui studiose admodum
et animo paterno
SANCTITASSVA rescripsit:
Dilecto Filio Presbytero
Iosepho S. Neapolim PIVS
PP. IX.
Dilecte Fili, salutem
et Apostolicam Benedictionem . Quan tum
adlaboraverit doclissimus patruus
tuus veræ philosophiæ
restituendæ, quantasque curas
impenderit iuveni Clero
fingendo ad sanæ
religiosæque scientiæ principia,
sicuti ceteris, sic
Nobis adeo exploratum
erat, ut eum
plurimi faceremus, et
doleamus adhuc, ipsum
Nobis et severiorum
disciplinarum incrementis fuisse
subreptum. Eo tamen
solatio recreamur, quod,
cum solidæ doctrinæ
accuratoque iuventutis excolendæ
studio iungeret eam
mentis aciem et
prudentiam, qua variam
ingeniorum indolem facile
discerneret; non huius
tantum aut illius
peculiaris partis, sed
universæ philosophicæ ac
theologicæ scientiæ provectui
per alumnos suos
prospicere potuerit, uti
patet ex illorum
lucubrationibus, qui ab
ipso instituti, Neapolitanum
Clerum in præsentiarum
exornant. Qua de re, etsi
ille, dum in
humanis agebat, pleraque
sua scripta Nobis
obtulerit, acceptissimam habuimus
omnium collectioncm a tc Nobis
nuper cxhibitam; eo vel magis,
quod amplissima de
christiana philosophia tractatio
ab auctoris obitu
intercepta nunc absoluta
profcratur, opera discipidi
olim cius, hodic
vero meritissimi de
scientia profcssoris sacerdotis
Nuntii Signoriello. De
quo sanc obscquii
ct amoris officio
crgapracstantissimitm
pracccptorem dum illi
gratulamur, pergratum tibi
profitemur animum ob
munus, cum pretio
suo, tum præclari
auctoris memoria Nobis
carissimum. Omnia vero
tibi fausta adprecantes,
cælestium donorum auspicem,
et paternæ benevolentiæ
Nostræ pignus Apostolicam
Benedictionem tibi peramanter
impertimus. Datum Romæ
apud S. Petrum. Pontificalus Nostri
Anno XXI V PIVS
PP. IX. Verum non
minori laude dignatus
est loqui de
operibus hisce, PU
IX Successor, LEO
XIII, feliciter regnans.
Ipse enim pro
summa sollicitudine, ex
qua extimulatur, ut
Clerus Catholicus ad
studia philosophica et
theologica recte informetur,
quo facilius contra
hodiernos Fidei Christianæ
hostes possit depugnare,
nullam dimittit occasionem
Episcopis insinuandi et
commendandi AQUINO doctrinam.
In suis vero
familiaribus sermonibus Institutiones
philosophicas nostri Canonici
pluries laudibus cohonestavit;
Episcopo Lyciensi aliisque
viris ecclesiasticis illius
Dioecesis aiebat: Bramo che
sieno introdotte ne'
Seminari le Istitu
zioni filosofiche del
Canonico Sanseverino. L'
e questa una
gloria del Clero
Napolitano che cercd
efficacemente di ridurre
e richiama re
le scienze filosofiche
alla vera e
sicura norma, alla
loro forma e
satta ch' e
appunto la Tomistica.
Ci compiacciamo che
nel Semina rio
di Lecce se
ne sieno introdotte
le Istituzioni, come
e Nostro de
siderio, che in
tutt' i Seminari
si segua il metodo stesso
e la stessa
dottrina dell' Angelico.
Fu certo una
sventura che il
Sanseverino morisse cosi
presto, ma egli
lasci6 buoni e
zelanti discepoli che
seguiron 1' opera
sua. Quæ verba
satis superque sunt,
ut Compendium Philosophiæ
Christianæ, ac Ethicæ
elementa ei adnexa,
magno laudum præconio
digna per omnes
habeantur. Philosophiæ elementa
scribere aggredientes tria in primis investigemus necesse est quænam sit huius scientiæ
natura, et qua in re a reliquis scientiis
differat; quot in partes dividatur; quænam sit eius præstantia et utilitas.
Quod attinet ad primum,
naturam philosophiæ perspicere idem est, ac eius definilionem tradere. Philosophia
ex vi nominis studium vel AMOREM SAPIENTIÆ SIGNIFICAT – H. P. Grice: “Not to
Heidegger. To Heidegger, it means the wisom (sophia) of love (philos) -- , id enim
innuunt illa verha yiXog, et o-ccp/a ex quibus
constat. Iam antiqui definiebant philosophiam, scientiam rerum divinarum, atque
humanarum, causarumque, quibus hæ res continentur. Ipsi enim nomine philosophiæ
omnium scientiarum complexionem designabant, sive universam humanam sapientiam,
et philosophos appellabant eos qui omnium rerum rationes reddere callebant. At vero apud recentiores philosophiæ nomine non universa cognitio humana, sed peculiare
quoddam genus cognitionis denotatur. Etenim ipsi philosophiam pro prima scientia
habent, sive, quod idem est, pro scientia, quæ finem sibi præstiluit tradendi ea,
quæ scitu necessaria sunt, ut mens humana cognitionem perfectam rorum in diversis
scientiis assequalur. Hæc autem sunt ultimæ rationes quæ ad explicandum valent lum ipsam cognitionem, qua mens verum in scientiis
speculatur, tum obiectorum,
circa quæ scientiæ
versantur. Iam ultimæ
rationes sunt suprema
principia, seu causæ,
siquidem causæ, quatenus
a nobis cognoscuntur,
rationes appellantur, et
causæ supremæ, quippc
quac poslremo a
nobis 1 Hoc
nomen a Pythagora,
qni D cireitcr
ante Christam nafnni
obiit, invectum fuit.
Antc illum philosophia
appeliabatur sophia, et
philosophi dicebantur sophi. cognoscuntur, rationes
ultimæ vocantur. Quæ
cura ita sint,
philosophia prout hodie
accipitur, definiri potest
hoc modo: Scientia,
quæ agit de
supremis principiis tum
cogniiionis humanæ, tum
rerum, quæ humana
ratione co gnosci possunt
f. 111 a
verba, agit de
supremis principiis cognitionis
humanæ, significant philosophiam
de iis omni bus
tractare, quæ ad
cognitionem humanam, prout
hæc in cæteris
scientiis assequendis evolvitur,
pertinent. Hu iusmodi sunt
leges, quibus mens
humana actiones cogno scendi
exercet, facultates, quibus
ipsas peragit, vis,
quæ ipsis ad
certitudinem in nobis
gignendam inest, et
notio nes universales, quibus
celeræ scientiæ innituntur.
Illa autem verba,
quæ sequuntur, nempe
agit de supremis
principiis rerum, denotant
philosophiam tractare de
Deo, de mundo
universe spectato, et de homine
; nam hæc
sunt suprema obiecta,
ad quæ reliquarum
scientiarum obiecta referuntur,
et ideo eiusmodi
sunt, ut sine
ipso rum notitia nullius
rei perfecta scientia
existere possit. Reliqua
verba, quibus definitio
clauditur, nempe, quæ
humana ratione cognosci
possunt, eo consilio
in definitione posuimus,
ut philosophia a
scientiis theologicis, quæ Divinæ revelationi
innituntur, distingueretur. 4.
Ex his facile
intelligitur philosophiam a
ceteris scientiis in
eo differre, quod
in ceteris scientiis
aliquod obiectorum genus
cognoscendum suscipitur, philosophia
autem statuit suprema
principia, quibus omnes
speciales scientiæ innituntur,
quia, ut diximus,
inquirit ipsa cognitionis
humanæ principia, et
supremas causas rerum
in omnibus scientiis
cognitarum. 5. Quod
spectat ad divisionem
philosophiæ, monendum Hæc
definitio ab etymologia
Philosophiæ minime discedit;
nam, aiente s. Thoma,
ille sapiens dicitur
in unoquoque genere,
qui considerat causam
altissimam illius generis
; I, q. I, a.
6 c: quocirca
scientia illa, quæ
cognitionem humanam, et
res, quæ humana
ratione cognosci possunt,
secundum suprema principia,
investigat, philosophia, sive
amor sapientiæ recte
appellaturest nos hic
agerc de philosophia
theoretica, in qua
tradunlur ea, quæ
in conlemplatione rerura
versantur, non vero
de philosophia practica,
quæ appellari solet
ethica, et tractat
de iis, quæ
ad operalionem pertinent,
sive de legibus
universalihus morum, ad
quas homo actiones
suas accommodare dehet,ut
finem ultimum sihi a Deo præstitutum assequatur.
6. Iam philosophia
theoretica complectitur logicam,
dynamilogiam, ontologiam, cosmologiam,
anthropologiam, et theologiam
naturalcm. Logica exponit
naturam aclionum nostræ
mentis, leges, quihus
ipsæ exercendæ sunt,
et ordinem, quo
sunt adhibendæ in
inquisilione veritatis. Dynamilogia
tractat de facultatibus
animæ, atque in
primis expendit ipsarum
naturam, obieclum singulis
earurn proprium, et
modura, quo suas
actiones exercent; deinde
ex horum investigalione viam
sibi sternit ad
duas maximi momenti
tractationcs, in quarum
prima, quæ dicitur
ldealogia, inquirit quomodo
facullatum subsidio primas
cognitiones rerum nobis
comparemus, in altera
aulem, quæ dicitur
Criteriologia, disputat de vi, quam
ipsæ habent ad
veritalcm rcrum nobis
patefaciendam. Ontologia versatur
circa illas universales
noliones, quibus ceteræ
scientiæ innituntur. Cosmologia
de mundo universe
spectato disseril. Anthropologia
naturam hominis expendit.
Thcologia naturahs
de Deo, Eiusque
attribulis ex naturali
lumine rationis disputat,
quantum infirmitas ræntis
huraanæ sinit. 7. Dcnique præstanlia,
et ulililas huius
scientiæ ex ipsa,
quam explicavimus, eius
natura perspicitur. Eniinvero
illa scientia ceteris
hurnanis scienliis præstat,
ct raaximain ulililatem
in eas confert,
quæ de iis
agil, quibus mens
noslra opus habet,
ut perfectam cognitionem
in ceteris scienliis
adipiscatur. Atqui huiusmodi,
ut diximus, cst
philosophia. Ergo inaxima
est philosophiæ pracstanlia,
ct utililas. Neque
scientiæ dumtaxat, scd
eliam artes ingenuæ,
ut, c. g.,
rcthorica, poesis, graramalica,
subsidio philosopbiæ indigent.
Nam regulac, quæ
in qualibct arte
traduntur, ut quoddara
opus rccle pcrficiatur,
tutæ, et reclæ
csse non possunt,
nisi deriventur ex
principiis rerum, ad
quas referuntur. Atqui huiusmodi
principia non nisi
philosophus cognoscere potest.
Ergo non nisi
philosophus ingenuis artibus
perfeclissime uti potest.
Immo philosophia, etsi
longe inferior Theologia
revelata sit l,
tamen talibus famulatus
officiis erga istam fungitur, ut
ipsi quodammodo necessaria
sit. Has famulatus
partes s. Thomas
exposuit his paucis:
In sacra doctrina
philosophia possumus tripliciter
uli. Primo ad
demonstrandum ea, quæ
sunt præambula Fidei,
quæ necessaria sunt
in Fidei scientia,
ut ea, quæ
naturalibus rationibus de
Deo probantur, ut
Deum esse, Deum
esse unum, et
huiusmodi de Deo,
vel de creaturis
in philosophia probata,
quæ Fides supponit.
Secundo ad notificandum
per aliquas similitudines
ea, quæ sunt
Fidei, sicut Augustinus
in libris de
Trinitate utitur multis
siroilitudinibus ex doctnms
philosophicis sumtis ad
manifestandam Trinitatem. Tertio
ad resislendum his,
quæ contra Fidem dicuntur, sive
ostendendo esse falsa,
sive ostendendo non
esse necessaria. i
Potiora capita, quorum
gratia Theologia philosophiæ,
ceterisque scientiis humanis
antecellit, secundum s.
Thomam, hæc sunt.
Theo logia humanis scientiis
antecellit primo ob præstantiam sui
obiecti, quia ipsa
est principaliter de
his, qua sua
altitudine rationem transcendunt. Aliæ
vero scientiæ considerant
ea taritum, quæ ra
tioni subduntur. Secundo,
ob effectum, quem
in animis discentium
producit, quia aliæ
scientiæ certitudinem habent
ex naturali lu mine
rationis humanæ, quæ
potest errare, hæc
autem certitudinem habet
ex lumine Divinæ
Scientiæ, quæ decipi
non potest. Tertio,
ob nobilitatem finis,
ad quem homines
ducit, prout practica
scientia est; nam
finis huius doctrinæ,
in quantum practica,
est beatitudo æterna,
ad quam, sicut
ad ultimum finem,
ordinantur alii fines
scientiarum practicarum ;
I, q. I,
a. 5 c. Hæc adnotavimus,
ut in ipso
vestibulo adolescentulos ab errore
Rationalistarum amove remus, qui
putantes dogmata Theologiæ
non esse aliud,
quam præ cipuas veritates
philosophiæ rudium captui
accommodatas, philoso phiam ipsi
Theologiæ anteferre non
dubitant; unde illam
cum Cou sinio (Introd.
d Vhist.
de laphilos.; Oeuvr.
t. I, p.
10, Bruxelles) fontem
omnis lucis, ac
auctoritatem omnium auctoritatum
salutant. Super
BOEZIO (vedasi) de Trinitate,
Prooem. Logica definiri
potest cum AQUINO (vedasi). Scientia, quæ
cst directiva ipsius
actus rationis, per
quam scilicet homo
in ipso actu
rationis ordinate, et
faciliter, e( sine
errore procedat . Hæc definitio
in logicam adquisitam
quadrat, quæ prohe
distinguenda est a
Jogica, quarn mturalem
vocant. Est autem
logica naluralis quædam
dispositio animis insita,
pcr quam facullatihus
ad cognoscendum destinatis
recte utimur. Circa
hanc scientiac logicæ
definitionem explicare oportet
quinam sit ille
actus rationis, in
quo eius obiectum
consistit. Porro mens
nostra per tres
diversas actioncs ad
rerum cognitionem pervenit.
Hæ sunt notio,
qua mens res
simpliciter apprchendit; iudicium,
quo mens aliquam
notionem de alia
aflirmat, vel negat;
ratiocinium, (juo cx
duohus iudiciis alterum
eruit, atque ita
ex notis ad
ignotorum notitiam progreditur.
Huiusmodi actiones ita
inler se comparantur,
ut prior posteriori
contineatur, eique inserviat;
nam iudicium ex
notionihus, et ratiocinium
ex iudiciis conflatur.
3. lamvero
cx his nostræ
mentis actionihus tcrtia
cst proprium ohiectum
logicæ. Re quidem
vera, fiuis logicæ
est mentem dirigere,
ut ipsa in
scienliis assequatur verum
sine errore, facilc,
et certo ordine.
Atqui mens noslra
in scientiis assequitur
verum ope ratiociuationis. Ergo
linis logicæ est
mentcm in ratiocinando
dirigere, ac proinde
ratiocinatio est proprium
ohicclum logicæ2. Quod
si in logica
eliam dc notionihus,
et iudiciis tractatur,
hæc ad examen
revocanlur, non prout
per se, scd
prout elemenla ratiocinationis sunt. Etenim ratiocinatio,
ut diximus, ex
notionihus, et iudiciis
constat; quapropter logicus
1 ln lib.
l Poster., Jcct.
I. Hanc ob
rationem logica a
nonnullis definitur scientia
ratiocinaaonts; ctabipsoD.Thoma, rationalis
scicnUa; In lib.l
Anal., lcct. I.
perfectam notitiam ratiocinationis acquirere
non potest, nisi
seorsum intelligat hæc
elementa, ex quibus
ipsa conflatur. Diximus
autem logicam esse
scientiam, non vero
artem, quemadmodum visum
est Auctori Artis
cogitandi , aliisque. Et
sane, scientiæ, ut
suo loco dicemus,
proprium est colligere
naturam, et affectiones
rei ex principiis
internis eiusdem. Atqui
logica ex principiis,
quæ ratiocinationem constituunt,
colligit, quomodo ratiocinationes componendæ
sint, ut liceat
progredi ex noto
ad ignotum. Ergo
Logica est scientia2.
5. Sunt alii
philosophi, qui logicam
non esse specialem
scientiam, sed cum
aliis scientiis confundendam
esse docent. Nimirum
ipsi considerant logicam
velut instrumentum scientiarum,
quia tractat de
ratiocinatione, quæ est
instrumenlum, per quod
scientiæ acquiruntur. At
isti philosophi a
vero aberrant. Et
sane, scientiæ, ut
suo loco explicabimus,
inter se distinguuntur
ratione obiectorum, circa
quæ versantur. Atqui
obiectum logicæ ab
obiectis reliquarum scientiarum
distinguitur; nam logica
modum conficiendi ratiocinationes generatim
tradit, non vero
conficit syllogismos, seu
ratiocinationes, quarum ope quælibet scientia
circa propriam materiam
assequitur verum. Ergo
logica a reliquis
scientiis distinguenda est.
Ex his perspicitur
logicam, etsi agat
de ratiocinalione, qua
ceteræ scientiæ utuntur,
tamen ipsam potius
scientiam instrumenti scientiarumj,
quam instrumenlum scientiarum
dicendam esse. 6.
Cum hæc sit
logicæ natura, ipsa
immane quantum utilitatis
in reliquas scientias
confert Etenim, quemadmodum
artifex eo perfectiora
opera concinnare valet,
quo i Ars
cogitandi, p. 1,
Lugduni 1703. ^
Hlud vero tacendum
non est, logicam,
quemadmodum s. Thomas
monuit {Super Boet.
De Trin., lect.),
ad artem quodammodo
accedere, quippe quod,
cum ipsa modos
conficiendi enunciationem, syllogismum,
aliasque, quæ ab
his oriuntur, et
pendent, cogitationis formas,
secus ac ceteræ
scientiæ, tradat, quodammodo
circa opus versatur.
Etiam in ipsis
speculabilibus, alibi ait,
est aliquid per
modum cuiusdam operis;
puta constructio syllogismi,
aut orationis congruæ,
aut opus numerandi,
vel mensurandi. Et
ideo quicumque ad
huiusmodi opera rationis
habitus speculatrvi ordinantur,
dicuntur per quamdam
similitudinem artes ;
la 2, q,
LVII, a. 3
ad 3. molius instrumenla
artis suæ novit;
ita quisque eo
faciJius, et rectius
scientias assequitur, quo
penitiorem habet notitiam
instrumentorum, quibus illæ
utuntur. Atqui
logica suppeditat perfectam
notitiam huiusmodi instrumentorum. Ergo
Logica ad scientiarum
perfectionem magno adiumento
est '. Tractationem huius
scientiæ trcs in
partes dividemus. In
prima de iis,
quæ ad formamt
seu structuram ratiocinationis pertinent,
agemus ; quare
primum exponemus elementa,
quæ syllogismum efticiunt,
nempe notiones, et
iudicia, sive enunciaiiones
; deinde investigabimus leges,
secundum quas ratiocinatio
conficienda est, ut
per illam ignotum
ex noto inferri
queat. In altera
parte explicabimus quidquid
spectat ad diversas
species syllogismi ex
divcrsitate materiæt sive
enuncialionum, ex quibus
conclusio eruitur. Denique
in tertia partc,
quæ Melhodologia dicitur,
inquiremus, a quibusnam
principiis studioso cuiusque
scientiac proficiscendum sit,
et quonam ordine
in suis argumcntationibus progrediendum, ut
obiectum suæ scienliæ
consequi possit. 1
Hanc ob rationem
Logica diseiplina disciplinarum
a s. Augu
stino appellatur; De
Ord.t rrior
Logicæ pars, ut
innuimus, tres investigaliones complectitur,
quarum una circa
notiones, altera circa
enunciationem, et tertia
circa ratiocinationem formaliter
sumtam versatur. Quapropter
ipsam tribus capitibus
comprehendemus. De notionum
speciebus, quæ ad
Logicam spectant NOTIO – cf. NOTA (Grice) -- est mentis
actus, quo ipsa
aliquid simpliciter apprehendit,
quin de eo
ullam proprietatem affirmet,
aut neget1. Variis
modis ipsa accipi
potest2, sed in præsentiarum explicandum
dumtaxat nobis est,
quid sit notio
universalis, quidque a
particulari, atque a
singulari differant. 2.
Notio universalis ea
esl, quæ exhibet
aliquid unum, quod
mullis attribui potest;
e. g., notio
animalis, homi i
Apud recehtes nomen
ideæ, aut conceptus
etiam habet. At
non satis accurate.
Nam idea significat
vel exemplar in
mente existens, cuius
instar artifex opus
conficit {Qq. dispp,,
De Ver., q. III, a.
1 c); vel
forma seu species
aut imago rei
apprehensæ in mente
existens, ex qua
mens ad rem
cognoscendam determinatur (I,
q. XV, a.
1 c). Conceptus
autem est ipsum
obiectum apprehensum, prout
a mente et
in mente exprimitur.
Quæ tamen magis
perspicua fient ex
dicendis in Dynamilog. Præcipue maior,
vel minor perfectio
consideratur, qua mens
nostra res sibi
obiectas apprehendit. Secundum
hanc rationem notio
esse potest clara,
vel obscura, prout
mens rem percipit
vel ita, ut
illam ab aliis
quibuslibet distinguat, vel
non. Rursus notio
clara in distinctam
et confusam dividitur.
Confuse aliquid cognoscitur,
cum omnium proprietatum,
quæ eius essentiam
constituunt, propria notitia
non habetur: e
contrario, distincta est
notio, quæ proprietates
eius essentiam constituentes
singillatim exhibet. Denique
notio distincta, qua
naturam ipsarum proprietatum
rei cognoscimus, cum
totam rem omnimocle
exhibeat, dicitur adæguata,
secus, inadæquata. Vid. s. Thom.,
In lib. 1
Post., lect. nis
ctc. Cum notione
universali confundenda non
est notio collecliva.
Notio collectiva illa
vocatur, quæ exhibet
plures res singulares
aliquo ordine comprehensas.
Huiusmodi est
notio exercitus, quæ
pluribus hominibus belli
socns convenit. Iam
notio collectiva ab
universali differt 1
quia universalis atlribuitur
omnibus rebus sin^ulanbus,
quac ad aliquod
genus, vel ad
aliquam speciem pertinent
; collectiva autem
pluribus, sed non
omnibus; l quia
illa unicuique rei
singulari seorsum sumtæ
convenit ; hæc
vero nonnisi omnibus
simul sumlis tribui
potest. E. g.,
de unoquoque homine
dici potest esse
hominern, sed non
item de unoquoque
milite esse exercitum.
d. Nolio autem
smgularis est ea, quæ repræsentat
aliquod individuum. Jam
individuum est id,
quod ex proprielatibus ita
determinatis constat, ut hæ omnes
eædem alu convenire
non possint ,
puta Socrates. 4.
Noho universalis dicitur
abstracta, quia mens
apprelicndit ahquid commune
multis rebus ex
co quod illud
cons.dcrat seiunctim a
proprielalibus, ex quibus
in ipsis rebus
deteraunatur. E. g.,
nolio hominis repræsentat
humanitatem absquc proprielatibus, quibus
hacc in Socrate,
naione elc. determmatur.
E contrario, notio
singularis Ucitur concreta,
quia ipsa exhihct
rem, prout in
se deterV,l>i existit;
pata notio Socralis
denotat humnnitatem 'omunctam
cum omnibus proprietatibus, quihus
hæc deerminatur m
Sucrate., -> Denique
particularis aliqua notio
dicitur, prout reertur
ad universale, cui
subiieitur, quia notio
consideala, prout alicui
universali subiicitur, deootat
ipsum uniersale non
universe, sed ex
parte. Ouocirca particularis
st lum notio,
e. g., aliquorum
hominum relata ad
nol0?em homxms, tum
notio hominis relata
ad notionem ntmalis.
j). Ex nolionihus
universalibus aliæ ad
aliqua genera ei
ahquas species rerum
referuntur, puta uotiones
ontWxtatis, et humanitatis,
aliæ, quæ dicunlur
supremæ, ei generahssimæ,
referuntur ad illud,
quod diversis irenemis
rerum est commune,
cuiusmodi est nolio
substan di V.e/uit individuum
' '• in
plura talia, qaale
ipsmn est, ditiæ.
Iara dumtaxat notiones
universales supremæ ad
Logicam spectant. Etenim
Logica non est
sc.cntia huius, vel
illius generis rerum,
sed est scientia,
quæ tradit modum
generalem, quo scientia
cuiuslibet gener.s rerura
acqu.ri potest; quanropter
ipsa exphcare non
debet not.ones, quæ
Swersaruni scientiarum obiecta
sunt, sed dumtaxat
notiones, ad quas
diversæ notiones d.versorum
obiectorum scientiarum revocanlur. Atqui
humsmodi notiones, aa
nnas notiones pertinentes
a"d diversas scienUas
revocanSr, illæ sunt,
quæ supremæ dicuntur.
Ergo dumtaxat notiones
supremæ ad Logicam
spectant. •j^.-j 7.
Advertendum aulem%st in
Log.ca non cons.derar.
notiones supremas, prout
repræsentant has, aut
illas res, sed
prout habent ordinem
cum alus nof.on.bus,
hoc est, nrout
attribui possunt aliis
notiombus, quas s.bi
sub.ectTs habent. E.Pg.,
Logicus tractat de
not.one J non
ut consideret res,
ad quas hæc
referlur, sed ut
co gnoscat modura,
quo illa notio
alns noUorabus attrlbu
Ltest . Exinde
fit, ut notiones
supremæ, prout consuleLntur
in Logica, appellentur
categoriæ, teH nam
attribulre aliquid ahcui
in Schohs dicitur
prædi CCLTB •
8.' Sed advertendum
præterea est log.cum ;
non posse cognoscere,
quomodo notiones supremæ
de aliis ^Wn bu"s
prædicentur, nisi iam
cognoscat coramunes modos
quibus aliquid de
aliquo præd.car. potest.
N .tiones, qua. exhibent
communes prædicand. modos,
"™ca?™^ f tegoremata,
seu prædicabiha. Quarc
tractation. de præ
dicamentis tractatio de præd.cab.l.bus præm.ttatur
ne cesse est.
Itaque notiones, circa
quas Log.ca præp.pu
versatur, sunt prædicabilia,
et prædicamenta. t
Hanc ob rationem
notiones, prout considerantur
in Logica a,
pellantur secundæ. Ad
quam rem scicndumcstnot.onesd.nd.inpr mas,
elsecundæ. Notio prima
est not.o rei
specUMe n se
e. g notio
homims, prout hæc
ipsum esse hom.n.
repra es ta t. Not .o s
cunda cst notio
rei non spectatæ
m se, sed
relate d ™od
ab intelleeto cognoscitur,
puta notio hormms,
prout horno cog.tat
velut quædam species,
ad quam Plato,
Socrates et ah. reIerunW Vocantur
secundæ, quia notiones
primas lam formatas
expostula. Definiuntur notiones,
quæ prædicabilia dicuntur
9. Prædicabilia, ut
diximus, sunt illac
notiones universales, quæ
exhibcnt communes modos,
quibus aliquid de
aliquo enunciari potest.
Hæ notiones sunt
quinque, nempe genus,
differentia specifica, species,
proprium et accidens.
10. Species
est notio universalis,
quæ de pluribus
individuis secundum essentiam
completam prædicalur. E.
g., homo de
Socrale, de Piatone,
aliisque singulis hominibus
prædicatur, ct denotat
eorum essentiam non
inchoatam, et imperfectam,
scd determinatam. et
perfectam. 11. Gcnus
est notio universalis,
quæ de pluribus
speciebus sccundum cssentiam
incomplctam prædicatur. E.
g., animal de
hominc, de equo,
aliisque animalium speciebus
prædicatur, et eorum
essentiam non quidem
determinatam, et perfectam,
sed inchoatam, atque
imperfectam denotat. DIFFERENTIA
SPECIFICA est illa notio
universalis, quæ repræsentat
qualis sit essentia
rei ; nempe
per differentiam essentia
rei non indeterminatc, uti
per gcnus, exhibetur,
sed qualis ipsa
sit, dcterminatur. Huiusmodi
est esse ratione
præditum. Ita interroganli,
quid sit homo,
primo rcspondetur esse
animal, dcinde pergenti
interrogare, quale animal
sit, respondetur esse
ratione præditum. Dicitur autem
dilTcrcntia specifica, quia
pcr ipsam u na
spccics ab altera
differt. Q13. Iamvero
proprietatcs diflerentiæ specificæ
hæ sunt: 1
Ipsa dividit genus
in plures spccies,
seu istud aptum
reddit ad plurcs
species efliciendas. E.
g., sine illa
differentia, quac dicilur
ratio, animal, in
rationale ct irrationale
dividi non possct.
2° Differentia actu
addita generi ipsum
dcterminat. E. g.,
animal, quatenus genus
est, hominem, atque
belluam indeterminate significat ;
at cum antmah
ratio adiicitur, inde
nalura hominis dumtaxat
significatur. 3 Differentia
cx hoc ipso,
quod dclcrminat genus,
ahquam dctcrminatam specicm
constituit. E. •
species homo constituitur
ex ratione addita
generi animalis'. Uuapropter
spccics cx gcnere,
et diffci;entia constare
EssenHa ut suo
Ioco dicemus, significat
id, quo res
est, atque a
cetcns rebus distinguitur. dicitur, seu
essentia uniuscuiusque speciei
est ipsa essentia
generis curn detenninatione, quara
habet per differentiam. 14.
Proprium est notio
universalis, quæ de
pluribus rebus singularibus
prædicatur, et denotat
illam qualitatem >
quæ est extra
essentiam rei, sed
tamen necessario illi
advenil. Huiusmodi est
esse risibile in
homine '. 15.
Denique accidens est
notio universalis,' quæ
de pluribus rebus
singularibus prædicatur, et
denotat illam qualitatem,
quæ non solum
extra essentiam rei
est, sed etiam
contingenter ab ea
fluit, ita ut
sive de re
affirmetur, sive negetur,
essentia rei non
destruatur. Huiusmodi est
esse philosophum in
homine2. 16. Itaque
notiones universales, per
quas, veluti per
quasdam notas, cognoscimus
quomodo aliquid de
aliquo prædicari potest,
repræsenlant vel proprietates,
quæ essentiam rei
constituunt, et sunt
genus, species, et
differentia; vel proprietates,
quæ essentiam rei
non ingrediuntur, sed
ab ea promanant,
et sunt proprium,
et accidens. Inter
genus, speciem, et
differentiam hoc extat
discrimen, quod species
lotam essentiam complectitur,
genus autem, et
differentia partem eius
tanlum exprimunt, et
quidem genus exprimit
partem communiorem, et
universaliorem, qua res
ipsa cum aliis
convenit; differentia autem partem minus
communem, per quam
res ab aliis
omnibus distinguitur. Inter
proprium autem, et
accidens discrimen est,
quod illud cura
essentia necessario coniungitur,
hoc vero essentiæ
contingenter advenit 3. Hoc
proprium, cum necessario
consequatur essentiam rei,
dicitur convenire omni
speciei, hoc est
omnibus individuis, quæ
ad illam speciem
pertinent, soli, et
semper. Quocirca distinguitur
tum a proprio,
quod soli speciei
inest, sed non
omni, ut in
homine Geometram esse,
tum ab illo,
quod omni quidem
speciei inest, sed
non soli, ut
bipedem esse, tum
denique ab illo,
quod omni et
soli inest, sed
non semper, ut
canescere. 2 Sunt
aliquæ qualitates, quæ,
etsi actu a
subiecto separari nequeant,
tamen inter accidentia
numerantur. Huiusmodi est
nigredo in corvo.
Cum enim hæ
qualitates ab essentia
rei contingenter promanent,
intellectus potest illas
qualitates negare, quin
essentia rei destruatur.
Hinc hæ qualitates
actu quidem inseparabiles, sed
cogitatione separabiles a
subiecto sunt. ;}
Adnotandum est nomen
accidentis etiam proprio
attribui posse. De gcnerum
et specierum distinctione. Differenliæ, ut
diximus, determinant genus.
Hinc, prout plures,
vel pauciores differentiæ
adduntur generi' ipsum
magis, ve! minus
determinatur. Pula, si
generi' substantia, quod
indifferens est ad
substanliam sive corpoream,
sive incorpoream signiftcandam, differentia
corporis addatur, ipsum
coarctatur ad genus
substantiæ corporeæ. Præterea
genus substantiæ corporeæ
amplectitur lum corpora
viventia, tum corpora
non viventia ;
at si diffcrentia
viventis ipsi addatur,
cfficitur genus substantiæ
viventis. Item substantia
vivens, quæ ampleclitur tum
viventia sensu prædila,
nempe animalia, tum
sensu carentia, ncmpe
vcgetabilia, per differentiam
sensus ad genus
animal dctcrminatur. Denique
genus animal, in
quo species hominis,
et belluæ continentur,
per differenliam rationis
spcciem hominis dumtaxat
repræsentat. Exinde orilur
distinctio gencrum, et
specierum in suprema,
media, atque infima.
Gcnus supremum
est illud, quod
omnibus pracest, et
nulli alii generi
subiicitur. Genera
mcdia sunt illa,
quæ subiiciuntur superiori,
et simul præsunt
inferioribus. Denique genus
infimum est illud,
quod nullt generi,
sed solis speciebus
præcst. Ita in
allato excmplo subslantiu
est genus supremum;
animal vero est
genus mlimum; (I(mikjuc
corpus, ct vivcns
sunt genera intermedia.
quia mtcr supremum,
et inlimum intercedunt.
18. Genus supremum
numquam efficitur species,
quia nul h subiicitur;
sed genus medium,
ct infimum sunt
simul genus, si
comparentur cum speciebus
sibi subiectis, et
species, si ad
genus superius rcferantur.
E. g.,corpus respectu
substantiæ est species,
et respectu viventis
est genus, (jiua
corpus potest esse
vivens, aut non
vivens. Item ammal
relatum ad vivens
est species; rclatum
autem ao uctluam
et honuncm est
genus. 19. Ad bæc genus
dicitur proximum, si refertur
ad species, quæ
sub eo immediate
ponuntur, et rcmotum,
si reiertur ad
species mediate, hoc
est, per alias
species. qnatenus proprium
significat aliquid, quod
advcnit essentiæ rci.
(Juia vero propnum
necessario advenil csscntiac
rei ita dicitur
æcidens speciei, et
hoc modo distingnitnr
ab accidente, qaod
cst quintum pracdicabilc,
quodque accidcns individm
appellatur. Ita genus proximum
hominis, et belluæ
est animal, quia
homo, et bellua
animali immediate subiiciuntur:
remotum vero vivens,
quia homo, et
bellua vivenli mediate
subn ciuntur. 20. Quod
attinet ad species,
suprema est, quæ
supra se aliam
speciem non habet,
ut corpus ;
media aulem, quæ
tam supra se,
quam infra se
habet aliam speciem,
ut animal; infima
denique, quæ sub
se non habet
ullam speciem, scd
tantummodo res singulares,
Quocirca species infima
eiusmodi est, ut
numquam sit genus.
Art# iv. De nolionuua
coraplexione, et arabilu
21 In qualibet
notione invenitur quidam
complexus, et nuidam
ambitus. Complexus consistit
in iis elementis,
ex quibus notio
efficitur. E. g.,
in notione homims
complexus consislit in
eo, quod homo
est substantia vita,
sensu et ratione
prædita. Ambitus est
numerus subiectorum, ad'quæ
notio porrigitur1. Iam
complexus, et ambitus
sunt in ratione
inversa, nempe, quo
maior est alicuius
notionis complexus, eo
minor est ambitus;
et quo maior
est ambitus, eo
minor est complexus.
E. g., complexus
hominis maior est,
quam animalis, qu.a
ln ammah non
continetur ratio, sed
minor est ambitus,
quia homo dumtaxat
ad animalia ratione
prædita, animal vero
ad homines, et
ad belluas porrigitur.
2 2. Ex
quibus facile est hæc colligere:
1 In sene
universalium genus supremum
habet maximum ambitum,
sed minimum complexum;
e contrario, species
infinia minimum ambitum,
et maximum complexum
continet. 2
Uuidquid in notione
superiori continetur, m
notione intenon etiam
invenitur, sed non
vicissim, quia m
notione superiori minor,
et in notione
inferiori maior est
complexus. E i?
quidquid in genere
animalis contmetur, mvenitur
etiam' in homine,
et quidquid invenitur
in homme, cuilibet
individuo homini etiam
inest; sed non
omnia, quæ sunt
in homine, sunt
etiam in animali,
neque quidquid est in bo-.
crate, est etiam
in homine. Quocirca
a gencre ad
speciem, atque a
specie ad individua,
sed non item
ab mdividuo ad
speciem, atque a
specie ad genus
concludi potest. i
Cartesiani, et Woltiani
pro complexu comprehensionem, et
pro ambitu extensionem
dixerunt. Quinara sint
terraini univoci, æquivoci,
et analogi, explicatur
23. Mos in
Scholis est ante
tractationem prædicamentorum quædam
explicandi, quorum cognilio
ad illorum cognitionem
valde conferl,quæque idcirco
Ante-prædicamenta vocanlur. Ex
his ea, quæ
ad terminos univocos,
æquivocos, et analogos
spectant, præsertim nola
esse volumus. 24.
Univocum dicitur illud
nomen, quod plurihus
communiter altrihuitur, secundum
eamdem suam significationem. Huinsmodi
est nomen animal,
quod homini, et
hruto convcnit. Æquivocum
est illud nomen,
quod de plurihus
secundum diversam significationem cnunciatur;
e. g., canis,
quo et canis
terrestris, et canis
marinus denolantur. Iam nomina
æquivoca in duo
genera distinguuntur, nempe
vel sunt pure æquivoca, vel
analoga. Nomen pure æquivocum dicilur
illud, quod plurihus
atlrihuitur, quin sit
in eis aliquod
fundamentum, per quod
illud nomen commune
sortiuntur. Huiusmodi est
nomen canis, cum
animali, et sideri
trihuitur. Analogum autem
appellatur illud nomcn,
quod datur plurihus,
quia in eis
est aliqua ratio,
ex qua illud
communc nomen accipiunt.
Huiusmodi est nomen
sanitas, quod cum
corpori, tum medicinac,
tum pulsui trihuitur
oh ordincm, quem
ad sanitalem hahent;
corpus enim dicitur
sanum, quia sanitas
ei, tamquam suhiecto,
inhæret, medicina dicitur
sana, quia in
causa est, cur
corpus sit sanum,
et pulsus vocatur
sanus, quia corpus
esse sanum patefacit.
25. Ratio, oh
quam horum terminorum
explicatio hic redditur,
ea est, ut
inlelligatur 1° quamlihet
caleroriæ specicm prædieari
univoce de iis,
quæ sihi suhiiciuntur;
e. g., suhstomtia
tum suhslantiæ incorporeæ,
lum corporeæ eadem
ratione allrihuilur, utraque
enim, quatenus suhstanlia
esl, aliquid significat,
quod hahet csse
non in aho
; 2° cns
dc singulis categoriis
prædicari analoge; siquidem
unaquælihet earum, ut
infra dicemus, peeuliarem
modum entis significat
•: Ita nomine
suhstantiæ exprimitur quidam
spccialis modus esscndi,
scilicet per se
ens 2'; ^
Ua de aliis
generihus ; 3°
ens ipsum comparatum
ad J Cf
S. Thom., In
Ub. I Sent.,
Dist. XXII, q.
I, a. 3
ad 2. b
rationem quantitas continua
dicitur dimensiva. lam,
ctsi hæ tres
dimensiones simul iunclæ
in corpore semper
existant, tamen licot
nobis cogitare longitudinem
sine hitituaine, et
profunditate, atque longitudinem
ct latitudinem smc
protunditate. Longitudo sinc
latitudine, et profunditate
est ea guantitas,
uuæ dicitur linea;
longitudo autem, et latitudo
sme prolundilatc efficiunt
illam quantitatem, quæ
Nocatur superfictesi quanlitas
vero, quæ longitudinem,
lantudinem et profunditalem
habet, rrancupatur corpus
. '''"'ft nomi,u>
M intelligitur non
corpus physicum, oempe
prai est substant.a
composita ei materia
ei forma, æ
proinde qaod ">n
soiam quantitate, sed
etiam qualitatibus sensUibas
esl præditam seacorpus
mathematicum, quod est
guantum præcise samtam,
hoc Quantitas ob
tres dimensiones, quas
in ea esse
vidimus, non nisi
subsiantiæ corporeæ, quæ
ex partibus contlatur,propria est.At
sensu translato tribui
potest etiam substantiis
spiritualibus, quæ sunt
expertes partium; et
prout ipsis tribuitur,non
dicitur dimensiva, sed
virtuahs, quia denotat
aliquam illarum perfectionum,
quæ ad earum
vel naturam, vel
esse, vel durationem,
vel vim agendi
pertinent. RELATIO
in universum sumta
illud proprie denotat,
per quod unum
ad aliud quemdam
ordinem habet. Quare
in relatione tria
distinguuntur, scilicet subiectum,
nempe illud, quod
habet ordinem ad
aliud; termxnus, seu
lllud, ad quod
subiectum habet ordinem,
et fundamentum, seu
princinium, cuius ratione
subiectum ad terminum
comparatur. Ita si
cycnus similis columbæ
propter albedinem dicatur,
cycnus erit subiectum,
columba terminus, albedo
autem fundamentum huius
relationis. Subiectum, et
terminus vocantur etiam
extrema. . 36.
Relatio autem esse
potest ve\propne, et
strxcte realis, vel
loqica, vel mixta.
Relatio realis est
ea, quam intellectus
deprehendit inter res
vere existentes, quæ
naturalem ordinem habent
ad invicem. Huiusmodi, e. g.,
est re atio,
quæ inter patrem,
et filium intercedit.
Hæc relatio vocatur
mutua, quia eius
fundamentum m ambobus
extremis realiter existit.
Puta, mutua est
relatio, quæ inter
patrem, et filium
intercedit, quia pater
ad nlium, et
tilius ad patrem
ordinem naturalem habet.
37. Relatio autem
logica exurgit ex
eo, quod intellectus
ordinem ponit inter
suos conceptus, atque
ita unum ad
alterum refert. Quocirca
est ea, qua
aliquid ad aliud
refertur, non secundum
rationem existendi, sed
secundum rationem intelligendi
4. E. g.,
intellectus, si comparat
conceptum lapidis, quem
actu in se considerat, cum
conceptu lapidis, quem
antea sibi confecit,
et unum esse
eumdem cum alio
advertit, relationem identitatis
inter utrumque ponit.
38 Denique relatio
dicitur mixta, quoties
ordo mter eiusextremahuiusmodi est,
ut in uno
eorum fundamen est, quantum,
in quo dimensiones
quantitatis a natura
et essentil cor'poris,
atque a qualitatibus
sensilibus seiunctæ mtelliguntur.
i S. Bonav.,
/n lib. I
Sent., Dist. XXVIII,
dub. tum sit
naturale, in altcro
autem ab intellectu
ponatur Hæc relationis
species dicitur etiam
non mutua, quia
iii ea unum
extremorum dumtaxat ordinem
ad aliud reipsa
habet. Id genus
est relatio creationis,
quæ intercedit inter
Deum, et res
ab Eo creatas;
nam relatio crealionis
in rebus creat.s
realiter invenitur, quia
ipsæ, quidquid sunt
a Deo per
actum creationis accipiunt;
in Deo autem
invenitur tantum secundum
rationem, quia Deus
a rebus creatis
nullo modo perficitur.
39. Termini, seu
extrema relationis mutuæ
sunt simul nalura;
siquidem non potest
eorum unus poni,
quin et alter
ponatur, ncc unus
tolli, quin et
alter tollatur! E
g est qui
dicitur pater, oportet
etiam esse, qui
dicatur fiIius; et
s. esl, qui
dicitur filius, necesse
est patrem aliquem
esse; pariterque, si
pater non est,
non erit filius,
et si non
est filius, nec
erit patcr. Hoc
autem intelliffendum est de esse
ipsarum relationum, quæ
in subiectis sunt,
non vero de
esse subiectorum, in
quibus sunt relationes
E. g., esse
patris, et esse
filii, prout homines
sunt, non sunl
simul natura. 40.
Rursus termini relationis
mutuæ, si spectentur
prout sunt relati,
sunt simul cognitione,
quippe quod conceptus
unius conccptum alterius,
et vicissim, expostulat
fc. g., pater
jntelligi non potest,
quatenus est pater,
nisi et falius
simul mtelligatur. Quod
si spectentur non
prout sunt quædam
res rclatæ, sed
prout simpliciter sunt
quæaam ros, cognitio
unius non expostulat
cognitionem alterius. l
g., s. Petrus,
pater Pauli, specletur
non prout pater
est, sed prout
bomo est, potest
intelligi, qu n
simul mtelligatur Paulus.
6 H 41.
In relatione autem
non mutua termini
non sunt simul
naura nam illud
extremum, in quo
fundamenlum Donitnr k • f i1.
n?quit ?ine Ill
in fIU() ^ndamentum
pon.lin ab mtellectu,
sed non vicissim.
E. g., existentia
S^Snto^nU™.hab?S ne quæinmundosunt, mentem
nostram V ]n),U'qn,,,n Dei;
Sed conceP^ Dei
nos baud Ki
s s L
?oncePtum rerum, quæ
in mundo sunt,
quia I ionis
o,S. °X,S,,MT P°te,st
At ™r°> >j
terminiV 10" mutue>
Pwut relali sunt,
spectentur, simul '"" sil
poni scientiam, tamen
non po^u.d JHffarK1
eM cXrfef sqec m SK^ '? :
"erum^creatarum, tLen Deus
-teih^uou potest, tamquam
creator, msi ad
res extra se
reie.atur. IX. De qualitate
42. (Mto est
accidens quod per
se induc in^substantiam, spec.aleu,
moduu essenj' e. ^
^, tiam ?W
W^^^IXa.V indcerein ahus
modi subsidio moalc^ ", reddunt non
per ^SnonK^ ex eo quod
partes, quas minatur,
ut bene yel ™le
^ ^ DoperanduID. E.
g., sa ant
SgL-t. ^ocatur habitus
s. e.usmod. e
t „t d .ffi
sksekw sa e.,
bPS0SrnifqnSSrspecieS afficit
^J^Jg" qna substantia
pollet, atque cons.stit
in P™cl,v ale/ J
Xecilli.ate, quæ ipsi
inest ad æ"d™
VliuTee1 obiectnm snnt,
et ad res.ste ndum ., quæ
II, us ex tationem
impedire possunt. • Proclw.ta,
vocatur po imbecillitas autem
impotenlia. E. g.,
N>cr al es P" V mTm potenliæ
naturaliter comparatus erat
ad ph.losoph.a morum
addiscendam. Tertia
qualitatis species est
illud accidens, quod
in substantia transmutationera sensibilem
producit, vel a
transmutatione sensibili producitur.
Huiusmodi est metus,
qui statum hominis
perturbat, vel pallor,
qui ex metu
efficitur in vultu
hominis. Hæc tertia
qualilatis species vocalur
passio, si est
levis, et fugax,
e. g., pallor,
qui ex metu
^ignitur; vocatur nutem
passibilis qualitas, si
est constans, E?t
diuturna, e. g.,
pallor ex longa ægritudine ortus.
46. Denique quarta
qualitatis species dicitur
illud acciJens, quod
rcsultat ex dispositione
partium quantitatis. Hacc
postrema species qualitatis
vocatur figura, prout
deaotal id, quod
claudit quanlitatem, vel
forma, prout denotat
id, quo una
quantitas ab alia
discriminatur. X. Dc definitione,
et divisione 47.
Definitio est oratio,
quæ quasi involutum
evolvit id, ie
quo quæritur1. Duplicis
autcm cst generis,
nominis lempe, et
rei. Definitio nominis
ea est, quæ
explicat, quid icr
aliquod nomen significetur;
puta, cura aliqua
vox ex)lanatur per
dictiones, a quibus
oritur, seu per
eius etynologiam ;
vel cum disputantes
patefaciunt, quo sensu
oces usurpare velint
3. Definitio aulem
rei ea est,
quæ issentiam rei
per aliquam vocem
significatæ delerminat; [uare
ipsa conficitur, cum
proprietates, quæ essentiam
ei exhibent, recensentur,
e. g., cum
homo definitur, aumal
ratione præditum; vcl
cum assignantur causæ
inernæ, scilicet maierialis,
et formalis, quæ
rem constiuunt, e. g., cum
homo definitur, substantia
constans ex orporc,
et anima rationali
4. 1 De
his hoc loco
agimns, quatenus ad
notionum perfectionem iol>is
comparandam ipsæ inserviunt. Cic,
Topie., c. 2. Dc dcfinitione
cf Alb. M.,
Topic, lib. VI,
r. 1, c.
1, et passiin.
3 Qq> dispp.,
De Per., q.
II, a. 1
ad 9. 4
Definitiones a descriptionibus distinguendæ
sunt. Etenini in
his on solum
proprietates recensentnr, quæ
essentiam rei constituunt,
''ii etiam illæ,
quæ ab essentia
necessario, vcl contingenter
fluunt. • J.,
descriptio lit hominis,
cum dicitur esse
animal providum, sa"r,
multiplex, acutum, plenum
rationis ct consilii.
Item, non defiitur,
sed potius describitur
res aliqua, cum
eius causæ eiternat,
empe efficiens, exemplaris,
el finalis, assignantur;
puta si dicatur:
romo cst a
Deo in sui
similitudinem creatus propter
beatitudinem. 22 LOGICÆ
48. Ut definitiones
rite conficiantur, hæc
observanda sunt : 1°
Definitio debet neque
pauciores, neque plures
notas enumerare, quam
quæ necessariæ sunt
ad rem definitam
ab omnibus aliis
discernendam. Perperam faceret,
e. g., qui
hominem animal bipes,
vel, animal bipes
ratione præditum definiret
. 2° In
definitione genus proximum,
et differentia specifica
adhibeantur oportet: hoc
enim pacto tota
rei natura quam
brevissime exhibetur, atque
a ceteris omnibus
secernitur. Ideo autem
genus proximum, non
vero remotum adhibendum
est, quia genus
remotum non complectitur
omnia, quæ generis
inferioris notione continentur
2; ac proinde
si definilio fiat
per genus superius,
aliqua, quæ spectant
ad genus proximum,
differentiam ingrediuntur. Ita,
si triangulum rectiangulum
definiatur per figuram
planam tribus lineis
circumscriptam, cuius unus
angulus est rectus,
non apparet, utrum
ternarius numerus laterum
spectet ad genus,
an ad differentiam.
At si definiatur
per triangulum, cuius
unus angulus est
rectus, luculenter cognoscitur
ternarium numerum laterum
esse omnibus triangulorum
speciebus communem, et
differentiam trianguh rectianguli
in eo positam
esse, quod angulorum
unum rectum habeat.
3°
Oportet ut definilio
sit clara, nempe
fiat per notiora,
quam res definita,
siquidem ignotum per
ignotum manifestari nequit.
Atque ob eamdem
rationem docent Logici,
cavendum esse a
definitione in orbem,
quam circulum vitiosum
appellant, scilicet quando
in definienda ahqua
re adhibetur vocabulum,
in cuius definilione
occurnl illud ipsum,
quod priori definitione
explicandum erat. Hoc
vitium peccaret, si
quis diceret, horam
esse vicesi; mam
quartam partem diei,
diem autem tempus
vigmti qualuor horarum
3. i Id
s. Thomas docuit,
cum inquit oportere,
ut definitio denote
aliquam formam de
re, quæ per
omnia ipsi respondet.
Hinc lntelli gis cur Logici
doceant, definitionem, si
recta sit, cum
re defimta re
ciprocari. Revera æque
dici potest: Quisquis
est homo, est
ammc ratione præditum,
et, Quidquid est
animal ratione præditum,
ei homo. Vid.
s. Aug., De quantitate animæ,
c. 25. 2
Cf p. 13.
s Hæc autem
regula in relatis
locum non habet,
siquidem natui cuiusque
relati a natura
termini, ad quem
refertur, efficitur. Deiinitio
verbis neganlibus fieri
nequit, quippe quod
ipsa non (am
quid res non
sil, quam quid
res sit, cxplicare
dcbet '. 49.
Divisio autem est
totius in partes
distribulio. Totum, quod
in partcs dividitur,
divisum audit, et
partes, in quas
tolum dividitur, membra
dividentia dicuntur. Si
qua divisionis pars
complexa sit, suasquc
in partcs et
ipsa solvalur, subdivisio
existil. Denique plures
divisiones eiusdcm rei,
quæ diversis modis
consideratur, condivisiones a
logicis dici solent.
50. Totum, quod
dividitur, triplicis generis
csl, nempc intcgrale,
universale, et potcntiale
2. Tolum intcgrak
iilud est, quod
ex partibus coalescit,
quac re ipsa
ab se invicem
abscindi possunt, cuiusmodi
est domus, quac
ex fundamcnto, pariele,
tecto exurgit 3.
Totum vero universale
illud audit, cui
partes, lamquam species,
subiiciuntur, veluti animal,
quod in hominem,
et belluam dividitur.
Denique totum potentialc
nominatur illud, cui
plures potentiæ, seu
facullates inter sc
distinclæ insunt, vcluti
anima humana, quæ,
ctsi una el
simplex sit, tamen
in intellectivam, sensitivam
et vegetativam dividi
solet. 51. Regulac
reclæ divisionis sunt
præcipuac tres. Prima
vetat, quin divisio
fiat in partcs
pauciorcs, aut plurcs,
quam oporlcl, quia
partes tolum æquare
debent. Contr.i hanc
rcgulam pcccaret lam
qui angulum in
reclilineum, ct curvilincum,
quam qui lincam
in rectam, curvam,
et mixtam divideret.
Secunda præcipit,
ut pars una
allam non includal;
sccus enim eadcm
pars bis sumeretur.
E. m
quo ipsa proprietas
significatur. E. g.,
idcm esl cere,
convalescit, ac est
convalescens. Unde verbum
esse mncupan solet
primitivum. 1 I, l UI,
a. 4 ad
2. Iam verbum
in enunciatione modi
indicativi, et temporis
præsentis sit oportet.
Et primo, verbum
modi indicativi esse
oportere probalur hoc
brevi argumento :
Enunciatio est oratio
indicativa, quia verum,
aut ialsum significat.
Atqui enunciatio sumit
ex verbo vim
sigmncandi verum, aut
falsum. Ergo verbum
in enunciatione non
nisi modi indicativi
esse potest. Secundo,
verbum esse oportere
temporis præsentis evincitur
hoc aho argumento:
Verbum in enunciatione
significat actum intellectus,
quo aliquam proprietatem
cum subieclo coniungit,
aut ab illo
separat. Atqui huiusmodi
actus m tempore
præsenti efficitur. Ergo
verbum in enunciatione
tempons præsentis esse
debet. Quod si
multæ enunciationes occurrunt,
in quibus præteritum,
vel futurum tempus
adnibetur, præteritum, et
futurum non referuntur
ad verbum, sive
ad copulam, sed
ad statum, in
quo subiectum repræsentatur
fuisse, vel futurum.
E. g.,
si dicatur, lapis
\uxt, vel erit
calidus, perinde est,
ac si diceremus:
lapis, quem nunc
cogitamus, is est,
qui fuit, vel
erit cahdus. II. De
nominis, et verbi
natura 58. Duo,
ut diximus, sunt
elemenla enuncialionis logice
spectalæ, scilicet nomen,
et verbum. Horum
natura hic exp plicanda
nobis est. .
Grammatici definiunt nomen,
icl quocl substantiam,
aut qualilatem rei significat. Secundum
Logicos autem nomen
est vox simplex,
ad aliquid sine
varietate lempons sigmjicandum
instituta. Quarum definitionum
differentia ex eo
oritur, quod grammaticus
considerat voces, non
prout denotant conceptiones
intellectus, sed prout
denotant ipsas res;
logicus autem considerat
voces, prout signihcant
non ipsas res,
sed conceptiones intellectus.
59. lam nomen
logice spectatum dicitur
vox ad aliquid
significandum instituta, sive
adhibita ad aliquem
conceptum intellectus denotandum
; nam nomen
est una ex præcipuis partibus
orationis, quæ ad
conceptiones mtellectus patefaciendas
spectat . Præterea
nomen dicitur vo5
simplex, quia destinatur
ad significandum conceptun
i Oratio, secundum
Aristotelem (De Interpr.,
c. 4, §
1), aliqui significat
ex consensu. unius rei,
illius nempe, de
qua aliquid enuntiatur.
Denique dicitur nomine
aliquid significari sive
varietate temporis. Re
quidem vera lempus,
ut suo loco
explicabimus, sine mutatione
prioris et posterioris
inlelligi nequit, ac
promde illud, quod
cum tempore significatur,
tamquam ahquid fixum
et permanens significari
non potest. Atqui
nomen, cum significet
subiectum, aliquid tamquam
fixum, et permanens
significat. Ergo nomen
est vox, quæ
aliquid sine lempore
significat 2. 60. Nomen
ex eo, quod
significat aliquid sine
tempore, a verbo
differt. Etenim verbum
non solum rem,
sed etiam tempus,
m quo res
existit, significat. Quocirca
verbum definitur: vox
simplex, quæ id,
quod significat, cum
aliqua differentia temporis
significat. E. g.,
vox valetudo est
nomen, quia quidquam
aliud, præter valetudinem,
non significat; contra,
vox valet est
verbum, quia non
modo valetudinem, sed
etiam tempus, quo
valetudo alicui mest,
significat. 61. Nonnulli
Philosophi, inter quos
Galluppius 3, contendunt,
essentiam verbi in
eo positam esse,
quod aliquid affirmat.
Ast hæc sententia
falsa esse ex eo perspicitur,
quod affirmatio, cum
significet aliquid alicui
inesse, non ex
solo verbo, sed
cx verbo, et
nomine efficitur; siquidem
lpsa expostulat illud,
quod affirmatur, ncmpe
verbum, alque lllud,
de quo aliquid
affirmatur, nempe nomen. Alii
autem opinantur verbum
a nomine discriminari
ex eo quod
actionem, et passionem
significat. At hæc
etiam sententia reiicienda
est. Etenim est
quidem proprium verbi,
quatenus ad subiectum
refertur, significare aliquid
pcr modum actionis
et passionis, siquidem
verbo significatur proprietalem
aliquam subiecto inesse,
vol quia ipsum
subiectum illam in
se producit, vel
quia ab aliqua
causa in subiecto
producitur; e. g.,
in hac enuncialione
tetrus amat Paulum,
amor de Petro
pracdicatur, quia, VOX. stimPlex distinguitnp
a voce complexa,
quæ plures conceptus
mter se colligatos
significat, e. g.,
homo iustus. Advertito
lllis etiam nominihus,
quæ nomina temporis
dicun X^ l>ora, (ies,
mensis, aliquid sine
tempore significaH; si pnuu
Vt ten^ms tCmPUS'
Pr°Ut CSt qUaCdam
rCS' non ™
5 Lezz., lez.
XLH,
t. I, p.
222, Napoli in ipso
producitur per principium
sibi naturaliter insitum,
in hac altera
enunciatione, paries est
albus, albedo de
pariete enunciatur, quia
ab aliqua causa
extenori in pariete
producitur . At vero non
est propr.um verbi
siJrnificare ipsam actionem,
aut passionem, actio
enim, et passio
per se, seu,
ut s. Thomas
inquil, in abstracto
sicut quædam res\
significantur per nomina,
ut cum dicitur,
actio, passio, cursus,
amor etc. ^RT
UI. De diversis
speciebus enanciationum ex
parle forraæ 63
Enunciationis divisio ex
duplici capite repetenda
est scilicet a
materia, sive ah
elementis, ex quibus
jpsa constat, atque
a forma, sive
a modo, quo hæc elementa
concurrunt ad efficiendam
enunciationem . 64 Si
forraæ ratio habeatur,
spectan m prirais
potest ipsa convenientia,
vel discrepantia attributi
cum sub.ecto, atque
inde oritur divisio
enuncialionis m affirmantem,
atque neqantem 4.
Enunciatio affirmans ea
est, quæ ahquid
alicui inesse significat,
e. g., homo
est raiione præditus,
negans autem, quæ
significat aliquid alicui
non inesse, e z, bellua
non est ralione
prædita. 6d Ab
enunciationibus tum affirmantibus, tum
negantibus distineuendæ sunt
illæ, quæ infinitæ
appellantur. Huiusmodi enunciationes
illæ sunt, in
quibus quodcumque aliud
subiecto tribuitur, quam
quod significatur præcticato
E. g., brutum
est non homo.
Vocanlur intinitæ, quia
in eis aliquid
indeterminatum subiecto tribuitur.
"T^oc secus
ac sensit Arnaldus
(Grammaire gentrale, et
raison \ n6e,
parl 2, c. 8), locura
quoque habet in ^ y^"U^.
' a grammaticis
dicuntur. E. g.,
in hac en7unc^at,0°e;rft7^u^. mit,
in qua verbum
neutrum invemtur, dormire
Socrati per quam
dam actionem inhærere
intelligitur, quia ex
aliquo pnncipio, quod
est in Socrate,
efficitur, ut ipse
dormiat. 2 In
lib. I Perhierm.,
lect. IV. 5
De enunciationis veritale
et falsitate, quippe
quæ non : speeta
ad ea, e
quibus enunciatio constituttur,
sed po us
cogmno nem, quæ
per ipsam eihibetur,
prout nempe illa
eonsentaneo est naturæ
rei eognitæ, aut
ab hæ dissentit,
opportun.or. loeo m
Criteriologia sermonem habebunus. •„„:_ „„rtinet
Hæc divisio ad
qualitatem essent.alem enunc.at .onis Pe^nrt,
quia essentia enunciationis
in coniunctione præd.cat.
cum
subie cto, aut
separatione unius ab
altero consist.t. Iamvcro
enunciatio infinita differt
aJb affirmante, quia
affirmans denotat aliquid
determinatum inesse subiecto,
sed infinita significat
aliquid indeterminatum subiecto
inesse. Præterea, diffcrt
a negante, quia
negans significal aliquid
determinatum non inesse
subiecto, infinita autem
dum significat aliquid
determinatum in subiecto
non inesse, simul
significat ei aliquid
indeterminatum inesse, atque
ideo in ea
negatio e copula
verbaii, nempe ex
verbo est, transfertur ad vocem,
quæ rem prædicatam
significat. At si
enunciatio infinita proprie
non est aiens,
aut negans, ipsa
utriusque est particeps.
ld cx dictis
facile intelligitur; nam
enunciatio infinita est
quodammodo asserens ex
ea parte, quatenus
aliquid indeterminatum de
subiecto prædicat; et
est quodammodo negans
ex ea parte,
quatenus aliquid detcrminatum a
subiecto removet. E.
g., si quis dicat
brutum est non
homo, negat quidem
brutum esse hominem,
sed simul asserit
aliquid aliud bruto
convenire. 67. Circa
enunciationes afiirmantes et
negantes hæc notatu
digna sunt: 1°
In enunciatione aflirmante
prædicatum accipitur secundum
totum suum complexum,
nequit enim aliquid
cum subiecto coniungi,
nisi omncs eius
proprietates subiecto conveniant.
E. g., dici
non posset triangulum
esse figuram, nisi
omnes liguræ proprietates
triangulo convenirent. 2° In eadem
enunciatione aflirmante prædicatum
non accipitur secundum
totum suum ambitum,
qnia prædicatum magis
universale, quam subiectum,
plerumque est ',
ac proinde non
solum illi subiecto,
sed etiam aliis
convenire potest. 3° In
enunciatione negante prædicalum
accipitur secundum totum
suum ambilum. E.
g., in hac
enunciatione, trtangulum non
est quadratum, denotatur
nullum possc esse
quadratum, quod sit
triangulum, alioquin triangulum
non^essc quadratum absolule
dici nequit. 4
In eadem enunciatione
negante prædicatum non ac
1 Divimus plerumque,
quia aliquando prædicatum
æque universale s(,
ac subiectum, ncmpe
quando dcclarat notionem
subiecti, Vel est
aliquid ita ei
proprium, ut cetera
excludat. E. g.,
Tlomo est anunal
ratione præditum, aut
homo est animal
capax ridendi . 30
LOGICÆ cipitur secundum
totum suum complexum.
E. g., illa
enunciatio, triangulum non
est quadratum, haud
signincat omnes proprietates
quadrati triangu lo repugnare;
nam ad removendum
aliquod prædicatum a
subiecto satis est,
ut unum eorum,
quæ prædicatum constituunt,
subiecto non conveniat.
In forma enunciationis
spectan etiam potest
Hle snecialis modus,
quo convenientia, vel
discrepantia inter attributum,
et subiectum determinatur
Ex hoc capite
enunciationes constituuntur, quæ
modales appeliari solent.
69 Itaque enunciationes modales
sunt lllæ, m
quinus modus quidem
specialis significatur, quo prædicatum ad
subiectum refertur. Harum
enunciationum quatuor species
recensentur, nempe, possibilis,
contingens, necessana, %mvossibilis.
Enunciatio possibilis ea
dicitur, m qua
sigmlcatur prædicatum actu
in subiecto non esse, sed
esse uosse e
alis accepta universe,
hoc est secundum
totum suum ambitum,
c. g., Omnes
homines sunt ratione
præditi. Deni^ue dicitur
particularis, si cius
subiectum est notio
uni^ersalis accepta ex
parte, nempe ita
ut non complectatur
minia, quæ eius
ambitum constituunt, e.
g., AUqui homines
sunt philosophi. 73.
Ut patescat utrum
subiectum universe, an
ex partc iccipiatur,
ac proinde utrum
enunciationes sint univcrsæs,
au parliculares, aliquæ
notæ subiecto adiiciuntur.
9æ sunt pro
cnunciatione universali omnis,
nullus ; pro
larticulari autem aliquis,
vel quidam. Cum
huiusmodi lota nun
proferlur, enunciatio indeterminata
vocatur, quip)e quod
ipsa, prout exprimitur,
non commonstrat utrum
imverse, an ex
parle accipienda sit,
sed ut hoc
cognoscatur, expendendum est,
utrum atlributum ad
subiectum Jssentiahler, an
contjngenter referatur. Si
primum, enuniiatio est
univcrsalis, e. g.,
homo est ratione
præditus; an alterum,
est parlicularis, e.
g., homo est
sapiens. 74. Ratione
autem illius, quod
termini enunciationis Mgnifacant,
ipsa dividiturin unam,
et multiplicem. Enunciauo
multxpUx ea est,
quæ ex narte
subiecti, aut præOicati,
aut utrmsque plura
signifieat, quæ nullum
ordiMW inter se
habent, ita ut
ad unicum conceptum
subieBU, aut prædicali
reduci nequeant. E. g., Socrates,
ct Plato ambulant,
vel, Socrates ambulat,
et philosophatur, vel,
Socrates et Plato
ambulant, et philosophantur . Hinc
videshuiusmodi enunciationem multiplicem
appellari, quia non
est unica enunciatio,
quæ ex pluribus,
quasi ex partibus
suis, conflatur, sed
est enunciatio, quæ
diversas enunciationes exhibet.
75. Enunciatio autem
una duplicis generis
esse potesl; nempe
vel est una
simpliciter, vel est
una per coniunctionem. Una
simpliciter dicitur ea, quæ unum
de uno absolute
significat, e. g.,
homo est ratione
præditus. Una autem
per coniunctionem vel
est ea, quæ
ex parte subiecti,
aut prædicati, aut
utriusque plura significat,
quæ ad unicum
conceptum subiecti, aul prædicati reducuntur,
e. g., Animal
rationale mortale currit;
vel est ea,
qua significatur coniunctio
plurium enuncialionum, quæ
ita inter se
referuntur, ut unam
enunciationem constituant; e. g., Si
dies est, lux
est. Enunciationes, quæ
sunt unæ hoc
altero modo, nempe
per connexionem plurium
enunciationum, dicunlur hypotheticæ,
atque hoc nomine
a ceteris omnibus,
quæ vocantur categoricæ,
distinguuntur. Præstat earum
naturam clarius exponere,
variasque species numerare.
76. Itaque enunciatio
hypothetica differt a
categorica, quod huius
partes sunt nomen,
et verbum, iliius
autem sunt enunciationes
categoricæ, quarum secunda
per aliquam coniuuctionem
ad primam refertur.
E. g., hypothetica
est illa enunciatio,
Si dies est,
lux est, quia
cius partes sunt
duæ enunciationes, dies
est, lux est,
atque hæ coniunguntur
per narticulam n, quæ officio
copulæ fungitur. Hinc
perspicitur enunciationem hypotheticam
re ipsa esse
unam, quia non
significat ea, quæ
enunciationes categoricæ ipsam
componentes denotant, sed
dependentiam, quæ inter
categoricas intercedit; hæcautem
dependentia non nisi
tamquam unum intelligitur.
E. g., illa
enunciatio, Si dies
est, lux est,
non significat diem
esse, et lucem
esse, sed lantum
connexionem harum dua-.
rum enunciationum. Tres
autem sunt species
enunciationis hypotheticæ, scilicet
connexa, coniuncta, et
disiuncta. Enunciatio connexa
ea est, in qua enunciationes
categoricæ coniunguntur per
particulam si, e. g., Si
dies est, lux
est. Ex duabus
partibus, ex quibus
enunciatio connexa constat,
ea, quæ collocatur post
coniunctionem si, antecedens;
ea vero, quæ
sine coniunctione est,
consequens dicitur, quia
illa rationem huius
complectilur. Ex ipsa
huius enunciationis natura
patet eius veritatem
non pendere a
veritate partium, sed
ex ipsarum connexione.
Hinc enunciatio connexa
potest esse vera
etiamsi enunciationes, ex
quibus constat, sint
falsæ, et esse
falsa, etiamsi enunciationes
sint veræ. E. g., vera
est hæc enunciatio
connexa, Si cerebrum
tuum cogitat, aliqua
materia cogitat, eliamsi
et cerebrum cogitare,
et matenam cogitare
sit falsum ;
e contrario, quamvis
verum sit hominem
esse tum animal,
tum ratione præditum,
tamen falsa est hæc enunciatio
connexa, Si homo
est animal, ratione
pollet. Ratio est,
quia in priori
enunciatione adest connexio
inter antecedens, et
consequens, in altera
autem hæc connexio
deest. Porro ut
cognoscatur utrum extet
conncxio consequentis cum
antecedenti, inspiciendum est,
utrum contrarium consequentis
repugnet antecedenti, necne.
Si primum, connexio
inter utrumque existit;
e. g., in
illa enunciatione, Si
dies est, lux
est, adest conncxio,
quia tenebræ, quæ
luci opponuntur, diei
etiam adversantur. Sin
alterum, connexio deest,
uti in hoc
exemplo, Si dies
est, Socrates ambulat,
quia oppositum consequcntis,
ncmpe Socratem non
ambulare, antccedenti, nem\mjsscdiem, non
adversatur. 79. Enuncialio
coniuncta illa cst,
in qua enunciationes
catcgoncac connectuntur per
particulam Non, atque
ita unam enunciationem
efliciunt; c. g., non dies
est, et nox
est vel, Nonest
mortuus Plato, et
vivit Plato. Ut
vera sit hacc
enunciatio, oportet ut
enunciationes, ex quibus
constat, sibi invicem
opponantur, ita ut
simul exislere nequeant.
Hinc falsa est hæc enuncialio,
Non kgit Plato,
et ambulat Plato,
quia, cum legere,
et ambularc sibi
invicem non opponantur,
nihil prohibet, quin
Plato simul legat,
et ambulet. 80. Deni(|ue
enunciatio disiuncta cst
illa, in qua
enunciationes calcgoricæ efficiunt
unam cnunciationem per
particiilam aul; c.
g., Aut dies
est, aut nox
cst. Ad verilatem
huios cnunciationis duo
cxposlulantur; nempe 1°
oppositio inter partcs,
quia hacc enunciatio
innuit ut, posila
una parte, aliac
excludendæ sint, quod
profecto non msi
in ns, quæ
sibi inviccm adversantur,
locum habere Philos.
Curist. Compend. L0 GICÆ
potest; 2° integra
partium enumeratio, alioquin
statui non posset,
ut una præter
alias admittenda sit.
Hinc falsa est hæc enunciatio,
Triangulum est aut
rectangulum, aul acutangulum,
nam potest etiam
esse obtusangulum !. Ex
iis, quæ diximus
circa enunciationem unam,
et multiplicem, perspicitur
quid re vera
sint illæ enunciationes, quas
recentes Philosophi complexas
vocant. Enunciationes complexæ,
eorum sententia, sunt eæ, in
quibus vel subiecto,
vel prædicato, vel
utrique alia enunciatio
adnectitur ; e.
g., Homo, qui
est iustus, laude
dignus est ; vel, Homo
est animal, quod
rationem habet; vei,
Animal, quod rationem
habet, actiones exerit
quæ præmium xel
poenam merentur. Enunciatio,
cuius vel subiecto,
vel prædicato, vei
utrique alia assuitur,
principalis ab eis
dicitur; enunciationes vero,
quæ eius terminis
adiunguntur, incidentes appellantur.
Hæ enunciationes incidenles
in explicativas, et
restrictivas, seu determinativas dividuntur.
E. g., in
illa complexa, Homo
est animal, quod
rationem habet, incidens
esl restrictiva, quia
delerminat subiectum enunciationis
principalis. In hac
autem complexa, Socrates,
qui est philosophus,
disputat, incidens est
explicativa, quia hæc
tantummodo declarat, sive
explicat subiectum. Iamvero
ex dictis facile
perspicitur 1° enunciationem
complexam, in qua
incidentes sunt restriclivæ,
esse unam ;
e. g., unaj
est hæc enunciatio,
Homo est animal,
quod capax scientiæ
est, incidens enim,
quæ adnectitur attributo,
cum determinet essentiam
ipsius attributi, illud
multiplex non efficit;
2° omnem enunciationem
complexam, in qua
incidentes sunt explicativæ, 1
Plerique recentes Logici
unam enunciationem, quam
vocavimus connexam, appellant
hypotheticam. At perperam,
nam enunciationes coniuncta,
et disiuncta sunt,
non secus ac
connexa, hypotheticæ. Etenim
ipsæ nihil affirmant,
aut negant, sed
tantum quamdam hy|
pothesim, seu suppositionem
statuunt. Ita non
solum cum inquimus,
Si dies est,
non est nox,
sed etiam cum
inquimus, Non dies
est, et nox
est, atque, Aut
dies est, aut
nox est, nec
asserimus, nec negamus
esse diem, vel
noctem, sed dumtaxat
alterutrum esse statuimus.
Inde fit, ut
enunciationes coniuncta, et
disiuncta ad formam
enunciationis connexæ, quæ
secundum recentes hypothetica
est, nullo negotio
revocentur. Revera hæ
enunciationes, Non dies,
est, et nox
est, et, Aut
dies est, aut
nox est, efferri
possunt hunc in
modum. Si dies
non est, nox
est, et, Si
nox est, dies
non est. csse multiplicem;
e. g., multiplex
est illa enunciatio,
Socrates, qux est
philosophus, disputat, quia
incidens, quæ addilur
subieclo, non pertinet
ad essentiam subiecti,
ac proinde lpsum
multiplex efficit. V. De
opposilione, et conversione
enunciationum 82. Oppositio
consistit in affirmatione,
et negatione eiusdem
prædicati de eodem
subiecto secundum eamdem
rationem. Hinc oppositæ
sunt duæ enunciationes, quæ
habent ldem subiectum,
et idem prædicatum,
et qualitate inter
se diflerunt, ita
ut una sit
affirmans, altera negans.
83. Iam enunciationes
oppositæ dicuntur contradictoriæ, si
una earum est
universalis, altera particulnris,
e. g., Umnis
homo est iustus,
Aliquis homo non
est iustus, vel
contrariæ, si ambæ
sint universales, e.
g., Omnis homo
est tustus, Nullus
homo est iustus.
Quod si enunciationes
quarum una est
affirmans, altera negans,
sint ambæ particulares,
ipsæ dicuntur subcontrariæ;
e. g., Aliquis
homo est tustus,
Ahquis homo non
est iustus. At
eiusmodi enunciationes, quemadmodum
monuit s. Thomas
\ si proprie,
et stricte considerenlur, non
sunt oppositæ, quia
subiectum cum m
ambabus ex parte
sumatur, non estidem,
sed divcrsum 2.
84. lam quod
spectat ad enunciationes
contradictorias, Dihil medii
mter ipsas est,
sed si una
ipsarum est vera,
ailera ialsa esse
debet. E. g.,
harum duarum enunciationum, Omnis
homo est animal,
Aliquis homo non
est animal, 'um
prmia sit vera,
altera falsa esse
debet. E eontrario,
tiarum duarum, Nullus
homo est iustus,
aliquis homo est
>ustus, quoniam sccunda
est vera, prima
pro falsa habenda
1 In lib.
I Perhierm., lect.
XI. JL?,0" PaUd
rccentes inter enunciationes
oppositas enumerant etiam
™"™as, eas nempe,
quæ qualitate secum
conveniunt, et diffeZ
!!|lv?li[ftC' e' 8.,Omni8
homo est iustus.
Aliquis homo est
minri.Vi, l h°moest
iust> Ali(mh homo
non cst iustus.
At
d nn w! subaltcrnæ ^uILa
ratione oppositæ dici
possunt. Nam •enth
Zl\ ZTn cnunciationnn constituendam
expostulatur diffeir e f.,r
.,,1M! (]ua,ltatcin> l
nt in na
ipsarum de subiecto
af atnriSii m q,l°d
dC e0dem Subiect0
in a,tera cnunciatione
man ;.,.' I1
™nnationcs subalternæ qualitate
secum haud pu>nant,
crgo ipsæ sibi
oppositæ minime dicendæ
sunt. LOGICÆ est.
Ratio est, quia
si quoddam attributum
vere de toto
universe affirmatur, non
potest negari de
parte, quæ in
toto continetur; et,
si quoddam attribntum
vere de parte
affirmatur, non potest
in universum de
toto negari, alioquin
idem de eodem
simul affirmaretur, et
negaretur. 85. Enunciationes
contrariæ simul veræ
esse non possunt
; nam, cum
in una illarum
attributum de subiecto
universe affirmetur, in
altera universe negetur,
non nisi alterutra
potest esse vera,
quia idem de
eodcm aut affirmetur,
aut negetur oportet.
Eæ autem vel
sunt ambæ falsæ,
si nempe attributum
sit contingens, uti
in hoc exemplo,
Omnis homo est
iustus, Nullas homo
est iustus; vel,
si attributum sit
essentiale, una illarum
est vera, altera
falsa, uti in
hoc alio exemplo,
Omnis homo est
ratione præditus, Nullus
homo est ralione
præditus. 86. Denique,
quod ad snbcontrarias
attinet, hæ simul
falsæ esse non
possunt, nam vel
sunt ambæ veræ,
idque evenit, si
attributum est contingens,
e. g., Ahqui
homines sunt sapientes,
Aliqui homines non
sunt sapientes;\e\ una
earum est vera,
et altera falsa,
idque evenit, si prædicatum est
necessarium, e. g., Aliquis homo
est ratione præditus,
Aliquis homo non
est ratione præditus.
87. Conversio autem
enunciationis est eius
mutaiio effecta per
transpositionem terminorum, nempe
subiecti m locum
prædicati, et prædicati
in locum subiecti.
E. g., hæc
enunciatio, Nullus homo
est lapis, convertitur
ln hanc, Nullus
lapis est homo.
Perspicuum autem est
m conversione enunciationis
qualitatem mutandam non
esse, alioquin non
conversio, sed oppositiohaberetur. Ahquando
autem, ut enunciationis
veritas maneat, quantitas
mutanda est, idque
evenit, cum prædicatum
latius patet, quam
subiectum. Inde oritur
duplex species conversionis,
nempe simplex, et
per accidens. Conversio
simplex ea est,
m qua eadem
quanlitas relinetur, e.
g., Nullus circulus
est quadratum, Nullum
quadratum est circulus,
vel Ahqua votuptas
est bonum, aliquod
bonum est voluptas.
E
contrano, conversio per
accidens illa est,
in qua quantitas
mutatur e. g.,
Omnis homo est
animal, Aliquod ammal
est homo RATIOCINATIO, sive
græca voce ‘syllogismus,’ est illa
actio nostræ mentis,
qua ex duobus
iudiciis tertium elicit.
Ipsa motus, et
discursus, sive progressio
quoque nominatur, quia
in ea mens
nostra a notis
ad ignota progredilur.
89. Discrimen inler
iudicium, cl ratiocinationem hoc
est: In iudicio
mens nostra perspicit
convenientiam, aut discrepantiam
alicuius prædicati cum
aliquo subiecto immcdiale,
nempe ex sola
comparatione terminorum. In
ratiocinatione autem illam
perspicit mediate, nempe
per aliquam tertiam
notionem. Id autem
fit hunc in
modum: Inlellectus adnilens
cognoscere convenientiam, aut
discrepantiam duarum notionum,
sumit aliquam tertiam
notionem; deinde cum
hac comparat duas
priores. Si comperit
has cum illa
tertia convenirc, concludit
eas inler se
etiam convenire. E.
g., cognoscit convenientiam
notionis esse immortale,
cum nolione, anima
humana, per lertiam
nolionem, esse immateriale,
cuius ope ita
ratiocinalur : Substantia
immatcrialis est immortalis
; atqui anima
humana cst substantia
immaterialis ; ergo
anima humana est
immortalis. Huiusmodi ratiocinalio vocalur
aiens. Sin COmperit
unam duarum notionum cum
tertia convenire, alleram
ab ea dissentire,
inde concludit ipsas
secum non [•onvcnire.
E. g., cognoscit
discrepantiam inter has
duas noliones, substantia
materialis, ct anima
humana, per terLiam
nolionem, substantia cogitans,
cuius opc ita
ratiocinaLur: Substantia cogitans
non cst materialis',
alqui anima humana
est substantia cogitans;
ergo anitna humana
non est materialis
l. Ratiocinatio, quæ
fit hoc modo,
vocalur negans. 90.
Ex iis, quæ
circa naturam ratiocinalionis diximus,
Facile intelligitur quodnam
sit fundamentum, quo
ipsa 1 Pieri
potest ut intellectus
confercns duas notioncs
cuin tertia, >erspiciat
neutram eum illa
tcrtia convcnire. Iam,
si hoc cvcnit,
ntellectus nihil inde
colligit, quia intclligit
tcrtiam notionon non
^ssc communem mensuram
duarum priorum. quocirca
nullam ra;iocinationcm conficit.
superstruitur, et quænam
elementa, ex quibus
compo nitur. Sane, fundamentum
ratiocinationis aientis est il
lud axioma : Quæ conveniunt
uni tertio, ea
sibi quoque conveniunt;
negantis vero illud:
Quorum unum cum
tertio convenity alterum
ab eo discrepat,
ea inter se
etiam discrepant. Quod autem
spectat ad elementa
raliocinationis, com pertum est
nullam ratiocinationem sine
tribus notionibus fieri
posse. Hæ sunt
notio alicuius subiecti,
notio præ dicali, de
quo quæritur, utrum
illi subiecto insit,
an non; et
tertia, cum qua
notiones subiecti, et prædicati com parantur. Terminus,
qui tertiam notionem
significat, di citur medius
; terminus, qui
exhibet notionem subiecti,
minor, atque ille,
qui notionem prædicati,
maior dicitur, quia
nolio prædicati plerumque
latior est notione
subie cti '. Perspicuum
aulem est, terminum
maiorem, et mi norem
cum medio ita
connecti oportere, ut
inde tria iu dicia
existant, duo nempe,
in quibus notiones
attributi, et subiecti
cum medio conferuntur,
et tertium, in quo earum
convenientia, aut repugnanlia
colligitur. Quapropter, si
ratiocinatio verbis exprimatur,
tres in ea
enunciationes inveniuntur. Harum
illa, in qua
terminus maior cum me
dio confertur, vocatur
propositio, vel propositio
maior; alj tera,
in qua terminus
minor cum medio
comparatur, di citur assumptio,
vel propositio minor;
tertia autem enun ciatio,
in qua staluitur
relatio inter terminum
maiorem, i et
terminum minorem, complexio,
vel connexio, vel
con clusio nuncupatur. Ita
in hoc exemplo
: Omne metallum
j est ductile;
atqui aurum est
metallum; ergo aurum
est du~ ctile,
prima enunciatio est
propositio, quia continet
pro nunciatum universale, omne
metallum esse ductile;
secunda est assumptio,
quia pronunciatum universale
assumit, sive ad
se trahit, et
declarat aurum sub
metallo contineri; tertia
est conclusio, quia
in ea concluditur:
Si ductile omni
me tallo convenit, etiam
auro convenit. Duæ
priores enuncia tiones præmissæ,
vel antecedens etiam
vocitantur, quia conclusioni
præmittuntur, et conclusio
2 designatur etiam
1 Cf p.
29. Terminus maior
et minor vocantur
etiam extrema. 2
Monendum est conclusionem,
antequam ex præmissis
eliciatur, vocari quæstionem;
nos enim primum
quærimus, an aliquod
prædicatum insit alicui
subiecto; deinde, postquam
novimus in præmissis
relationem illius prædicati, et
subiecti cum quodam
tertio, unum alteri
inesse, aut non
inesse concludimus. nomine consequentis,
quia consequitur ex præmissis. Antecedens,
et consequens, hoc
est tres enunciationes
seorsum consideratæ, constituunt
materiam ratiocinationis. Nexus,
qui inter antecedens,
et consequens existit,
et cuius graliahoc
ab illo infertur,
consequentiæ nomen habel,
et efficit formam
ratiocinationis, quæ, si
desit, ratiocinatio prorsus
evanescit, etiamsi enunciationes
sintveræ. Duæ sunt
ratiocinationis species, syllogismus
et inductio. Quod
si vox ratiocinatio
secundum vim nominis
græci adhibeatur, prior
syllogismus deductivus, posterior
sylloqismus inductivus dici
potest. Syllogismus
est illa ratiocinatio,
qua mens nostra
a toto ad
partes, sive a
genere ad speciem,
vel a specie
ad individua progr^ditur.
E. o\,
Omne animal præditum
est sensibus; atqui
equus est animai;
ergo equus præditus
est sensibus. Inductio
autem est illa
ratiocinatio, in qua
mens progreditur a
partibus ad totum,
nempe ab mdividuis
ad specicm, aut a speciebus
ad genus. E.
g.,Bos, equus, canis,
leo, ceteraque bruta
prædita sunt sensibus;
atqui bos, equus,
canis, /eo, cetcraque
bruta sunt omne
animans brutum ;
ergo omne animans
brutum præditum est
sensibus. 93. Porro
inductio, acque ac
syllogismus, constat ex
tribus terminis, et
ex tribus enunciationibus; ast
illa ab isto
ex utroque capite
discriminatur, ita ut
harum argumentationum forma
sit diversa. Enimvero,
quod ad terminos
attinet, ille, qui
est terminus medius
in inductione, ut
in allato exemplo,
bos; equus, etc,
est terminus minor,
sive subieetum in
syllogismo; etcontra, terminus,
qui est minor
in llla, ut
in eodem exemplo,
omne animal, est
medius in syllogismo.
Ratio est, quia
inductio a particularibus ad
umversale progreditur, idest
in eius consequenti
enunciatur de toto,
nempe de genere,
vel de specie,
illud.quod m antecedenti
smgulis cius partibus,
idest speciebas, vel
individuis, convenire compertum
esl; ac proinde
singulæ partes sunt
terminus medius, et
totum est subiectum,
sive terminus m.nor.
E contrario, syllogismus
ab universali aa
particulare descendit, hoc
est, in eius
consequenti de auqua
specie, vel de
aiiquo individuo enunciatur
a!i(|iod a i ri bn
inn ex eo,
quod compertum est
in anleeedenti istud
aitriDutum convenire generi,
vel speciei, cui
subiectum refertur; ac proinde
in syllogismo terminus
medius consistit in
toto, idest in
genere, vel specie,
et terminus minor,
sive subiectum, in
parte, idest in
specie, vel mindividuo.
Præterea, terminus medius
in syllogismo a
termino minori luculenter
distinguitur, quia genus
a specie, et
species reipsa distinguitur
ab individuo. In
inductione autem terminus
medius, etsi diverso
modo concipiatur, ac
terminus minor, tamen
reipsa ab eo
non distinguitur, quia
partes unum idemque
sunt, ac totum,
quod ex iis
conflatur. Quod autem pertinet
ad enunciationes, harum
ordo quodammodo immutatur;
nam, ut ex
allatis exemplis constat,
ea, quæ est
conclusio in inductione,
fit maior in
syllogismo. Præterea minor,
etsi in utraque
specie ratiocinationis iisdem
vocabulis exprimatur, tamen
diversam vim habel;
nam in inductione
significat terminum medium
efficere terminum minorem,
e. g., homo, canis,
leo etc. efficiunt
omne animal; sed
in syllogismo significat
lerminum minorem contineri
in medio, e.
g.,homo, canis, leo
etc. continentur in
animali. 95. Cum
syllogismus, et inductio
sint diversæ formæ
ratiocinationis, sequitur ipsas,
præter principium commune,
quo, ut diximus
, ratiocinatio universe
spectata innititur, habere
proprium principium, ex quo veritas
formæ unicuique propriæ
enascitur. Hoc principiurn
in syllogismo est:
ld, quod subiecto
universe sumto, seu
toti convenit, aut
repugnat, cunctis partibus
notione eius comprehensis
convenit, aut repugnat.
In inductione autem:
ld, quod cunctis
notione subiecti comprehensis
convenit, aut repugnat,
toti, sive subiecto
universe sumto convenit,
aut repugnat. III. De
regulis in syllogismo
servandis 96. Ad
syllogismum rite condendum
oclo traduntur regulæ,
quæ omnes illuc
speclant, ut inter
conclusionem, et præmissas
ea servetur connexio,
sine qua syllogismus
existere non potest 2.
97. Prima regula
prohibet, quin plures
tribus terminis in
syllogismo sint. Nam
omnis ratiocinalio in eo sita
est, Hæc connexio in
eo consistit, quod
una præmissarum conclusionem
contineat, altera conclusionem
in ea contineri
declaret. quod duæ notiones
subiecti, et prædicali
cum una quadam
terlia m præmissis
comparentur, ut earum
convenienlia, aut discrepantia
in conclusione coJligalur.
Atqui si qualuor
termini essent in
syllogismo notiones subiecti'
et prædicali non
compararentur in præmissis
cum eadem notione.
Lrgo in syllogismo
non plures, quam
tres termini sint
oportet \ 98.
Secunda vetat, quominus
quidam terminus in
con;Jusione Jalius sumatur,
quam in præmissis.
Nam id quod
3St magis umversale,
in eo, quod
est minus universale
xmtinen nequ.t; quapropter,
si terminus in
conclusione nagis universahter,
quam in præmissis,
acciperetur illa n
lstis non contineretur,
ac proinde illa
ab istis coIlice
acci • •
Huiusmodi cst Ule
syllogismus: Mus est
syllaL; atqui stjl\oa
non rodit caseum;
crgo mus caseum
non rodit ™™™
rela™ Peccat ille
syllogismus: Quod ego,m,
tunon es atqm
ego sum homo;
ergo tu non
es homo; nam
homo mmdo accpitur
particulariter, quia esf
ttributum enundattonls -""^ir„;^n[;ronc amcm
lati,,s pMet' quu
mus'efi flzLw Sy,,0Ssmo:
Aliauod ratione poUet;
atqui n s uSL"mTl; er9°.eauu> raHo
sunt qiatuor, "
n,0!1,l,s tcrminos, animal,
in propositione maiori
♦ In I
; ';,;,,,0tl CSt
h°TK m minoH
an,'ma1' nod esl
bi u.um. 'uui
t ; LJZ v V0Vt"'U
hlC Alexander fuit
dux; /' Alexandei
fuU parvus; ergo
Ahxander fuit parvus
dux ctum, neque prædicatum
cum termino medio
convenire, | et,
quoties hoc evenit,
nihil inde, ut
iam adnotavimus, de
convenientia, aut discrepantia
subiecti et prædicati
colligi potest1. 102.
Sexta prohibet, quominus
ex duabus aientibus
conclusio negans colligatur.
Nam præmissæ sunt
aientes, si tam
subiectum, quam prædicatum
cum termino medio
consentiunt. Atqui, quoties
subiectum, et prædicatum
cum termino medio
consentiunt, conclusio enunciare
debet convenientiam subiecti,
et prædicati inter
se. Ergo ex
duabus aientibus conclusio
non negans, sed
aiens elicienda est.
103. Septima ita
se habet: Conclusio
partem debiliorem semper
sequitur, hoc est,
si præmissarum altera
fuerit vel negans,
vel particularis, conclusionem
negantem, aut particularem
esse oportet. Et
sane, 1° si
una præmissarum est
negans, et altera
affirmans, id argumento
est unum extremum
convenire cum medio,
alterum minime; ergo,
secundum principium iam
statutum2, in conclusione
deducendum est extrema
inter se non
consentire. 2° Si
una præmissa est
particularis, id argumento
est unum extremorum
ex parte convenire
cum medio termino;
ergo, secundum illam
regulam, qua statuitur
conclusionem magis universalem,
quam præmissæ, esse
non posse, extrema
in conclusione non
universe, sed ex
parte secum coniungenda
sunt. 104. Octava
regula prohibet, quominus
ex duabus particularibus aliquid
concludatur. Et sane,
illæ præmissæ particulares
vel sunt aientes,
vel illarum una
est aiens, altera
negans. In prima
hypothesi ipsæ nullum
terminum universalem exhibent,
quia, cum enunciationes
sint particulares, subiecta
nequeunt esse termini
universaliter sumti s,
et, cum sint
enunciationes aientes, prædicata
ex parte suæ
extensionis sumuntur. Inde
fit ut medius
terminus in illis
præmissis, sive subiecti,
sive prædicati munere
fungatur s, numquam
universaliter accipi possit;
1 Hinc perperam
quis ratiocinaretur hoc
modo : Homo
non es æternus;
atqui animal non
est æternum\ ergo
homo non est
animal 2 P.
37-38. 3 Cf p.
31-32. Cf p.
28-29. s Terminus
medius in præmissis
diversimode cum extremis
ro ligari potest.
Scilicet, vel est
subiectum in propositione
maiori, cnm SS
sarum allera sit
affirmans, altera negans,
conclusio n regula
scpHma negans sit
oportet, et proinde
a Ur hutum m
ea universaliter est
accipicndum. At vero
lerS™ particuhns"- T mSS!S TT™
^^ deno™ °e t „,' "r,mn
dUal,Uf Præmiis particularihus, quarum
una cst aflirmans,
altera negans, unus
lerminus auifs^hic ZTT''
SCi'iCCt arihugtu præm sæ ne\T!ULZrZlermm^ "0n
e? ttributun. conclusiorcffuhterih tCr,Tl'nuS.
me,dlus1uia terminus medius,
ex debet C rTi '"
allCrUtr-a enun'ione uniyersalis
.ffirminle aK Jl ^ Prænnssis Prticularibus, allera
uiirmante, altera neganle,
conclus o e
iceretur hær lilinr
præmissis foret. r' næc lauor
IV.De sjllogismo hypothetico
•£?."• Q°e]na.d1m°duni cnunciationes
in calecoricas ef
bv SS tl'dlTl
!ta syll0^ismus ettegSsM
fc 'e catejtoricam ^Tk q",
tC"US Primam e™ncialionem IUO. Uuoniam
enunciationis hvpolhcticac tros,nf;„c
t, nempe eonnexa,
coniuneta, l\ disiSa, s^Fsmus
nbiectum n utroone
['" t''1>es;
"9°
"u""s
cete™e sunt falsæ,
et Akt. V. De
arguræntationibus, quæ ad
syllogismum accedunt 10.
Sunt quædam argumentaliones, quæ
ad syllo$; ergo
est nox. n i
„„","
""' r1"80 /"
conclnsion0 non nisi
„„ '; r.o
Ml est ZZl, ', "'
er90 quodlibet corpus
est mobih1 Xismor
SrTatZ ^ ess7'uamdam
^adSneni /omfcctUur Sos
Vres L?sm™ •'
7S'1, aUulimuS> mest esse
in alio spafio,
fotest mutZspali^Tatali iod
tstZZJTs^z t iz^r°ri&^ nobilc
ataui SS" ( P^e5'
mw'are ^, es
iX8. Ut sontes nte
concludat, illud sedulo
cavere onnr æc °Z„r:Cla,i0 amb!&ua'
a,,,! ™r,„i .
""ecl", ttributodi
' 0"'"' ia
0 P o„°,'
n0"Se:,taneU,n CSl '1Uid
illi, "''•. rorpori
°io, ° essc
LZ? ""? Sna"U'"' idc0'lc
e 2 Plutarch.,„
mZS ln°b,,e C°nVen,re
dcoc!ltsmns, seu apparens
syllogismus, quia, ut
alibi adnotamnus ,
forma essentiam ratiocinationis constituit,
adeo nt, si
ipsa dcsit, nulla
existat ratiocinatio. 5.
Possunt autem sophismala
extrui vel a
vocibus, quæ ffl
argumentatione adhibcntur, vel a rebus
significalis per 'occs;
unde dislinguuntur in
sophismata, sive fallacias
in lichone, et
extra dictionem. Illa
fundamenlum habent in
ipparenti identitate vocis,
aut orationis, nempe
in eo, |Uod
vox, aut plures
voces, quæ diversas
res denotant, rtHnbentur,
quasi unam rem
significent; ista in
apparenti 1 Acad.,
lib. II, c.
32. 2 Quare
sophista omne confert
studium, ad hoc
quod videatur sci^
quamvis neseiat\ S.
Thom., In lib.
IV Met., lect.
IV. 3 Hanc
ol) rationem argumentatio
sophistica dicitur elenchus,
sive eaargutto, quia
thcsim ab adversario defensam
redarguit. Vid.
A.ag., Contra Crescon.,
lib. I, c.
XV, n. 19.
Cf p. 39-40.
52 L 0 G
I C A
E identitate rerum,
nempe in eo,
quod res significata
ab aliqua voce
eadem ratione accipitur,
dum diversa ratione
accipienda est. 6.
Cum sophisma spectet
ad falsum sub
specie veri insinuandum,
duo ad eius
effectionem concurrant oportet,
quæ causæ sophismatum
dicuntur, nempe causa
apparentiæ, et causa
non existentiæ. Causa
apparentiæ est aliquid,
ex quo id,
quod falsum est,
quamdam speciem veri
mutuatur. Causa autem
non existentiæ est
aliquid, quo id.
quod speciem veri
præ se fert,
re ipsa falsum
est. Patet autem
diversas species sophismatum
constitui ex diversitatc
causarum apparentiæ, non
vero ex diversitate
causaruw non existentiæ,
quia sophisma non
eo spectat, ut
ostendaJ falsum esse
id, quod speciem
veri habet, sed
ut sub spe
cie veri exhibeat
id, quod est
falsum l. II.—
De sophismatis in
dictione 7. Sophismata,
quæ in dictione
versantur, hæc sunt
Figura dictionis, homonymia,
sive æquivocatio, accentus
amphibolia, compositio, et
divisio. 8. Sophisma
figuræ dictionis existit,
quoties duæ di
ctiones, quæ diversam
significationem habent, propter
si militudinem desinentiæ
sumuntur, quasi idem
significent E. g.,
ex eo, quod
operari, et amari
similiter desinunt hoc
sophisma construi potest:
Amari est pati;
ergo etian operari
est pati; vel,
Vapulare est pati;
ergo amari est
patt 9. Sophisma
æquivocationis committitur, cum
una, ea demque
vox, quæ sine
ulla variatione plura
significat tamquam univoca
in argumentatione adhibetur.
E. g., sc
phista eum, qui
nullum sidus lalrare
asserit, redarguer potest
hac fallacia : Quoddam
sidus est canis;
sed canis Iti
trat; ergo quoddam
sidus latrat. 10. Fallacia
accentus habetur, cum
aliqua vox, quæ
o variationem accentuum
plura significat, tamquam
unur significans in
argumentatione accipitur. Hoc
genus sophii matum
præsertim apud Græcos
obtinuit, usus enim
are hoc sophisma:
Duo, et tria
sunt paria et
imparia: qui quinque
sunt duo, et
tria ; ergo
quinquc sunt paria,
imparia. AriyIH. De sopliismatis
oxtia dictionem 14.
Sophismata in re,
sive extra dictioncm,
sunt: Fallacia eidentisy
transitus a dicto
secundum quid ad
dictum sim | Blenchorum
libri duo, lib.
I, tract. I,
c. 3. Hoc
genere constructionis Apollo,
ut fertur, Pyrrhuni
uVlusit 9eitantem, num
bellum Romanis ioferre
deberet; sic enini
ei reind.it: Aio
te, Æacida, Romanos
vincere posse. LOGICÆ pliciter,
ignorationis elenchi, petitionis
principii, consequeni tis,
non causæ pro
causa, plurium interrogationum. 15.
Fallacia accidentis existit,
quoties ex eo
solum, quod individuum
alicui speciei subiicitur,
deducitur ipsum præditum
esse aliqua proprietate,
quæ ad speciem
per accidens perlinet.
E. g.,
Homo currit; atqui
Socrates est homo;
ergo Socrates currit.
16. Fallacia transitus
a dicto secundum
quid ad dictum
simpliciter committitur, cum
ex eo, quod
aliquid convenit alicui
secundum aliquam rationem,
ipsum ei secundum
omnem rationem convenire
colligitur; e. g.,
Anabaptistæ ex eo
quod Paulus vetus
Testamentum abrogatum fuisse
scripsit, conficiebant ipsum
omnino non valere.
Quo modo a
dicto secundum aliquam
rationem ad dictum
simpliciter progrediebantur; Paulus
enim non sibi
voluit vetus Testamentum
abrogatum fuisse omnino,
sed aiiqua ex
parte, sive non
in iis, quæ
ad substantiam, sed
in iis, quæ
ad accidentia spectant.
17. Fallacia ignorationis
elenchi, seu redargutionis, ex
eo originem habet,
quod sophista obiicit
adyersario aliquam contradictionem, quæ
reipsa non existit1;
unde sophista adversarium
redarguere videtur, sed
reyera non redarguit.
E. g., hoc
sophisma commiltunt hæretici,
cum ita argumentantur
: Christus est æternus ;
atqui Christus natus
est in tempore;
ergo Christus est æternus, et
non æternus. Hæc
contradictio, quam ipsi
obtrudunt, non existit,
nam esse æternum,
et esse natum
in tempore non
pertinent ad Christum
secundum eamdem, sed
secundum diversam naturam.
18.
Petitio principii habetur,
quoties idem assumitui
ad probationem sui
ipsius sub alio
vocabulo 2 .
In ho( sophisma
incurreret quisquis probaturus
animam huma nam
esse immortalem argumentaretur hoc
modo: Anim humana
est superstes corpori;
ergo est immortalis.
19. Fallacia consequentis
duos modos habere
potest. Pri mus
est, cum, posito
consequenti alicuius enunciationi
connexæ, ponitur et
antecedens. E. g.,
Si homo est,
ani i Inde
intelligis hoc sophisma
ignorationem elenchi, seu
redai gutionis vocari,
quia sophista, qui
illo utitur, patefacit
se ignoran quomodo
adversarius redarguendus sit.
2 S. Thom.,
Opusc. XXXIX, De
Fallaciis, c. 12. se Ba,
quam sophista uppomt
ncmpe animas in
suo esse a
corporibus pendere. iterroYa tionlt ^T Merro9a'ionum
cxistit, cuni plures
™7 fuJ componuntur,
ut sive responsio
sit ens sue
negans, respondens semper
falsilatis redareua el .rnm
'T J° PJSta' "'
aPu,1Gellium est, te
inter m '.ipnT' ^1^"'0
wore prtiiutt, habeas,
sive negando, iTe :
aiendo responder.s,„ captionem
incides. tfam si
M modnn^ereSa0d no"
?•, ipse te
redarguet "ft verd^.
qmd ^, Perd%di>ti' non
haoes> "tquiocllos uod
nnn, VaT0™/os™ ;
n dixeris te
habere m Z/
7 a 'f''
l° r,HlarSuet hoc
alio modo: Qmdquid
7a hab '
atqm COrnua non
Perdidis'i\ ergocor VI. De
sophismaluin solulionibus 22Modi,
quibus sophismata verc
solvuntur 3, sunt
vel ' Cf quæ diiimus
p. 44. 2 jy
generales, vel speciales.
Quod ad modos
generales spectat, memoria
revocandum nobis esl
syllogismum posse esse
falsum vel quod
in materiam, vel
quod in formam
peccat. Si peccat
in maleriam, utraque,
vel alterutra præmissarum
neganda est, siquidem
syllogismus nequit falsus
esse quoad materiam,
nisi utraque, vel
alterutra præmissarum sit
falsa. Si peccat
in formam, distinctione,
aut divisione opus
est. Etenim syllogismus
in formam peccat,
vel quia aliqua
propositio æquivocam, ac
proinde multiplicem significationem habet,
vel quia præmissæ
debitum ordinem cum
conclusione non habent.
Iam,
si primo vitio
formæ laborat, distinguenda
est illa propositio
æquivoca ; ^sin
altero, dividendæ sunt
præmissæ a conclusione,
sive ostendendum est
conclusionem cum præmissis
non con necti.
23. Quoad autem
modos speciales, quibus
sophismata vere solvi
possunt, eos singulos
exponere ratio huius
operis haud sinit.
Quare unum, aut
alterum, exempli instar,
dumtaxat innuemus. Fallacia
compositionis, et divisionis,
quæ est in
dictione, solvitur, si
ea, quæ sophista
sensu composito accipit,
a nobis sensu
diviso, et quæ
ille sensu divis o,
a nobis sensu
composito explicentur Ita
si quis cavilletur
hoc modo :
Apostoli sunt duodecim
atqui Petrus, et
Ioannes sunt Apostoli
; ergo Petrus,
e, loannes sunt
duodecim, neganda est
conclusio, quia ess(
duodecim, quod de
Apostolis simul coniunctis
dumtaxa verum est,
de iis etiam
separatis prædicatur. Si
sophisfc fallaciam ignorationis
elenchi adhibens, ita
arguit : Dut
sunt duplum unius;
atqui non sunt
duplum trium; ergo
sun duplum, et
non duplum; respondendum
est conclusionen a præmissis haud
fluere, quia in præmissis non dicitu idem
esse duplum, et non duplum,
prout ad idem,
sesæntia, in qua quæstio, quid
sit, consistit, complectitur
principia, ex quibus
res constituitur, sive
causas, propter juas
ipsa ad hanc,
et non ad
aliam spcciem pertincl:
quapropter qui novit
causas rei, nempe
propter quid, is
es>entiam rei, nempc
quid res sit,
simul discit; et
vicissim. E. g.,
si quis cognoscit
causam, per quam
luna dcficit, sse
interpositionem terrac inter
lunam, et solem,
simul pognoscit defectionem
lunæ esse privalionem
luminis ex interpositione terrac
inter lunam, et
solem effectam; quocirca
essentiam cclipsis una
cum causa eius
cognoscit. 3 Quacstiones,
an res sit,
et quaJis res
sit, cum rcspicitnt
existentiam rei, cognitionem
vulgarcm; quæstionrs, juid
res sit, et
propter quid sit,
cum inquirant causam. et
essentiam rei, cognilionem
scientificam in nobis
progignunt; siquidem cognitio
vulgaris a scientifica
in eo differt,
quod illa tantum rem
esse, hæc autem,
cur ita esse
debeat, exhibet. At
vero, quæstio, an
res sit, ad
scientificam cognitionem rei
efficiendam plurimum confert,
quia mens nostra,
cum apprehendit existentiam
rei, cuius causam
ignorat, naturaliter trahitur
ad ipsam causam
investigandam, ut quid
res sit, cognoscat.
Idem dicatur de quæstione, qualis
res sit, nam,
perspectis affectionibus, quæ
rei msunt, haud
difficulter cognoscitur, qua
ex causa ipsæ
rei insint. Aax.
II. Quænam sint quæstiones
dialecticæ, exponitur 27.
Quæstionum theoria in
universum explicata, exponere
e re est,
quænam sint quæstiones
dialecticæ. In primis
manifestum est quæstiones
quid res sit,
et curA et
unde sit, ad
dialecticam non pertinere,
quia illæ, ut
diximus, certam, et
scientificam cognitionem rei
pariunt, dum e
contrario dialectica probabilem
cognitionem dumtaxat sectatur.
Hinc, quando rem
esse innotescit, quæstio
dialectica alia esse
non potest, quam
quæstio, qualis res
sit, nempe, num
aliquid rei insit.
28. lam circa
quæstionem, num aliquid
rei insit, dialectice
institutam non pertinet
quidem ad Logicam
tradere, num hæc,
vel illa proprietas
huic vel illi
rerum speciei msit,
sed tantum modum,
quo insit, argumentis
probabilibus1 investigare. Hic
autem modus quadruplex
esse potest, nempe
investigari potest, utrum
aliquid insit rei
uti genus\ e. g., num
hominis genus sit
esse animal, vel
uti proprium, e.
g., utrum proprium
hominis sit esse
rir sibile', yel
uti definitio, e.
g., utrum hominis
definitio sit esse
animal rationale ;
vel uti accidens
e. g., utrum
accidens hominis sit
esse album. Hanc
ob rationem quatuor
numerantur quæstiones dialecticæ,
nempe de genere,
de proprio, de
definitione, ct de
accidente"1. 1 Syllogisrni,
qui in dialectica
adhibentur, sunt enthymema,
et epichirema; nam
hi syllogismi, ut
in prima parte
diximus, cum ex
probabilibus præmissis proficiscantur, probabiles
conclusiones habent, ac
proinde ad solvendas
quæstiones dialecticas, quæ
circa probabilia versantur,
pertinent. 2 Quæstiones,
num aliquid alicui
insit uti differentia,
e. g., num
Ex his conficitur
etsi genus, et
definitio, quid res
sit, empe definitio
essentiarn totam, et
genus ex parte
deno21U, tamen quæstiones
dialecticas de genere,
et de definilone
ad quæstionem, qualis
res sit, spectare;
in iis enim
ayestigatur argumentis probabilibus,
num aliquid, quod
ei inesse constat,
insit ipsi uti
genus, vel uti
definitio. 30. Jllud
autem animadverlendum est,
quæstiones non sse
instituendas, quæ vel
impiæ vel manifestæ
sensui, el nimis
faciles, aut nimis
dijjiciles sunt. Impiæ,
e. g., um
Deus sit colendus,
quia qui huiusmodi
quæstiones intituunt, potius
sunt poena coercendi,
quam argumentis efutandi.
Tum manifestæ sensui,
c. g., sitne
nix alba, an
on, nam quisquis
de his dubitat,
sensu carere dicendus
st. Demuin nimis
faciles, aut nimis
difficiles, quia nimia
acilitas omnern locum
dubitationi eripit, et
nimia diftiultas exercitationcm, quæ
assecutioni scientiæ valde
tilis est, insuavem,
ac infructuosam reddit.
Aut. III. — De usu
dubitdtionis, et historiæ
ad investigationem veri
Dialectica, uti diximus,
viam ad verum
inveniendum adicare debet.
lam
investigatio veri a
dubitatione, eiusque olutione
initium suinere debet.
Sane, qui
aliquam quætionem instituit,
de eo, quod
quacrit, dubitat. Etenim [uacstio
circa aliquam rem
institui non potest,
nisi ab o,
qui illam ita
sc haberc, vel
ita se non
habere certo on
cognoscit, sed inter
utramque partem contradictionis acillat.
Atqui slalus
menlis inter utramque
contradictiois partem vacillantis
dubitatio vocatur. Ergo
qui aliquam [uæstionem
instituit, de eo,
quod quærit, dubitat.
32. [am ista
dubitatio oritur ex eo, quod
contrariæ philosophorum
opiniones circa rem,
quam quærimus, e istunt,
vcl ex eo,
quod præiudicatas opiniones
circa psam temere
imbibimus. Quapropter quæstionem
solvenlam suscipimus, ut
certam inter contrarias
sententias co[noscamus, vel ut animum
nostrum præiudicatis opinionbus
expohemus. Quod cum
ita sit, manifestum
est ei, omo
ratione polleat, vel
uti species, e.
g., utrum bucephalm
sit Mua, inter
quæstiones dialecticas non
numerantur, quia ipsæ
naiectice consideratæ aliquid,
quod de pluribus
prædicatur, delotant, ac
proindc ad quæstionem
de genere revocantur.
qui rite, utiliterque
quæstionem dirimere vult,
a solutione dubilalionis
initium sumendum esse.
Enimvero quænam inter
contrarias sententias cerla
sit, statuere non
possumus, nisi illas
hinc inde excutiamus,
et quid de
his admittendum, quidve
reiiciendum sit, perspiciamus;
item animum nostrum
præiudicatis opinionibus expoliare
non possumus, nisi,
harum examine instituto,
veras a falsis
discriminemus. Atqui in his
solutio dubitationis consistit.
Ergo quæstio rite
solvi nequit, nisi
dubitatio in primis
solvatur. Td s.
Thomas sequenti exemplo
declaravit. Quemadmodum ligatus
non potest ambulare,
nisi vinculum solvat,
quo constringitur, ita,
cum homo, rem
ignotam quærens, a
dubitatione, yeluti quodam
vinculo mentis detineatur,
in cognitione rei
progredi non potest,
nisi dubitalionem solvat
'. 33. At
vero hæc non
ita accipienda sunt,
ut de omnibus
dubitetur. Etenim, si
de omnibus dubitetur,
nulla dubitatio exsolvi
potest, quia dubitatio
nonnisi per ea,
! quæ omnino
certa sunt, ac
proinde nulli dubitationi
obnoxia, excluditur. Hinc
sapienter Aristoteles monuit 2,
dubilationem instituendam esse
vel de iis,
quæ a sapientibus
nondum investigata sunt,
vel de iis,
circa quæ plures,
ab seque discrepantes
sapientum opiniones extant
3. 34. Hæc,
quam commendavimus, dubitatio,
appellatur methodica, atque
a dubitatione sceptica
maxime differt, 1
quia is, qui
dubitationem, methodi gralia,
inslituit, eo usque
dubitat, donec ad
dubitationis solutionem perveniat,
dum scepticus ea
mente dubitat, ut
in dubitatione maneat;
2 quia sceptica
dubitatio circa omnia
versatur, nihilque esse
ex se perspicuum
statuit, dum in
dubitatione methodica multa
ex se perspicua
admittuntur, de quibus
ne possibile quidem
est dubitare, et
quorum ope dubitationes
exsolvere licet. 35.
Quæstionem dirimere aggredienti
valde etiam utile
est illius historiam,
seu sapientum, qui præcesserunt, opiniones
nosse. Namque ea, quæ circa
rem a nobis
quæsitam maiores nostri
invenerunt, vel vera
esse a nobis
perspiciuntur, vel falsa.
Si primum, mens
nostra nova In
lib. III Met.,
Iect. I. 2 Met.,
lib. II, c.
I, § 1.
5 Inde patet
Gartesium hanc dubitationem
longius, quam par, æquumque est,
provexisse, siquidem ipse
de omnibus, præter
existentiam sui ipsius,
dubitare instituit; De
methodo, cognitione veritatum
locupletatur, quin in iis ex
se ipsa nquirendis
tempus frustra terat.
Sin alterum,
efllcitur ut rrores,
in quos alii
ante nos inciderunt,
vitemus, alias|ue vias
ad verum inveniendum
ingrediamur f. IV. De locis,
ex quibus argumenta
dialectica hauriuntur 36.
Locus a Teophrasto,
discipulo Aristotelis, ita
definiur: Propositio omnium
maxime universalis, quæ
per diwrsa genera
rerum determinata solutioni
quæstionum dia~ ecticarum
inservire potest3. E.
g., si quæratur,
utrum anitas melior
potione sit, solutio
peti potest ab
hac pro>ositione: Finis
est melior iis,
quæ ad finem
destinantur; lam ex
vi huius pronunciati
licet ita argumentari:
Finis st melior
iis, quæ ad
finem destinantur; atqui
sanilas esl inis,
ob quem potio
desideratur ; ergo
sanitas melior poione
est. 37. Quoniam
quæstionos dialecticæ sunt,
ut diximus el
generis, vel defmitionis,
vel proprii, vel
accidentis, fuadripartita est
divisio locorum, quia
alii eorum a
generef ln a
definitione, alii a
proprio, alii denique
ab accidente urnuntur.
Ex plurimis
locis, qui ab
his singulis sumi
K)8Sunt, unum, et
alterum, exempli instar,
exponemus. 38. Ad
loca, quæ ab
accidente sumuntur, pertinent
hæ )ropositiones :
1° Contrariorum contraria
sunt attributa, i
cmns Ha arguitur:
lustus est laudandus;
ergo iniustus st
vituperandus. 2° Eidem subiecto
contraria attributa ines
non demonstrentur in
ea scientia, cuius
sunt principiH possunt
tamen demonstrari in
alia scientia superiori.
I xemplo sit
illud principium, a
puncto ad punctum
lineai rectam ducere;
hoc enim principium,
ut AQUINO (vedasi) inquii
supponit Geometra, et
probat Naturalis, ostendens
quo inter quælibet
duo puncta sit
linea recta media
s . II. De
termino medio syllogismi
demonstrativi 50. Terminus
medius syllogismi demonstrativi
est caus rei,
quæ demonstranda suscipitur.
Et sane, syllogismu i demonstrativus gignit
in nobis scientiam
rei. Atqui sciei
tia, uti mox
dicemus, est cognitio
rei per causam
6. Erg causa
rei est medius
terminus in syllogismo
demonstratix 51. Iam quælibet causa,
nempe sive efficiens,
sive m; terialis,
sive formalis, sive
finalis % medii
termini munei fungi
potest. E. g.,
quandocumque, ut ait
s. Thoina aliquid
demonstratur de toto
per partes, videtur
esse d monstratio
per causam materialem;
partes enim se
habei ad totum
secundum rationem materiæ
8 . Si
demonstr Vulgo axiomata,
sive dignitates nuncupantur.
2 Ad hæc
principia propria revocantur
prænotiones circa subi
ctum, quæ, ut
paulo ante diximus,
sunt definitio nominalis,
suppositio. s Cf
s. Thom., In
lib. I Poster.,
lect. XIX. lbid.
5 Op. cit.,
lect. V. 6 Cf
interim p. 57.
1 De his
causarum speciebus in
Ontologia disseremus. 3
In lib. II
Poster. Anal., lect.
^eris hominem esse
capacem scientiæ ex eo, quod
est •ationalis, causam
formalem pro argumento
sumes Ex :ausa
efficienle in mundo
esse ordinem demonstratur
mia Deus, qui
mundum condidit, non
potuit, quin orlinem
inter omnes eius
partes adhiberet. Denique
ex :ausa iina
i Anstoteles demonstravit
post coenam utile
sse ambulare, quia
deambulatio, cum ciborum
diffestioni nservial, valetudini
prodest. 52. Duo autem
de hac re
monere par est:
I.° Causa, quæ
amquam medium adhibetur
in syllogismo demonslrativo, iebet
esse 1 per
se, et necessaria,
2° propria, non
vero ommunis, 6
proxima sive immediata.
Enimvero in sylloismo
demonstralivo conclusio cognitionem
gignit necesariam, ita
ut oppositum eius
haud sit possibile;
omnino erlam, et adæquatam, nempe
eiusmodi, ut nulla
alia atione ad
iliam cognoscendam opus
sit. Elenim si
quid orum deesset,
scientiam rei pcr
syllogismum demontrativum non
assequeremur. lam si
conclusio probatur er
causam, a qua
illa non per se, sive
necessario, vel aturaliter,
sed per accidens
promanat, ipsa non
esset ecessana, quia
id, quod per
accidens oritur a
causa on semper
orilur ab ea,
ac proinde oppositum
eius' uod probatur,
non erit impossibile.
E. g., aliquem
pro' um csse
ex eo, quod
cum probis frequenlissime affit
JUd necessano demonstralur. Jnsuper
causa communis jn
solum ad rem,
cuius scientia quæritur,
sed etiam i
al.as spectat; ac
proinde si conclusio
probaretur non .r
causam propriam, quæ
rem constituit, sed
per caum communem,
ipsa probabilis, non
vero omnino certa se Hinc
eruditionem aliquid honum
esse ex eo,
quod ao.lis est,
apodictice non demonstratur. Denique
com.o adæquata rei
non obtineretur, si
eius probatio mn
Peri CaUSam remot.am
i non proximam
; nam causa
mota adæquatam rationem
rei haud exprimit
E ff minem
respirare adæquate non
cognoscitur, si ex
causa niota, nempe
exeo, quod est
animal, non vero
ex causa ox.ma,
nempe ex eo,
quod habet pulmones,
colligitur; int i.nini
ammaha, quæ non
respirant, sicut pisces.
Ex L2™T-h8 PersP,cllur.
(luam recte syllogismus
demonraiivus illc dicatur,
cu.us præmissæ sunt
necessariæ, In Ub. I Poster.,
lect. XXIV. Philos.
Christ. Compend. 1.3
66 LOGICÆ ce rtæ, atque
evidentes, sive syllogismus
mcessitalem in ducens,
in quo non
est possibile esse
veritatis defectum. II.0 Medius
terminus in syllogismo
scientifico ad defini
tionem rei reducitur.
Porro definitio rei,
sicuti adnotavi mus1,
est illa brevis
oratio, quæ essentiam
alicuius re determinat,
seu, ut s.
Thomas scribil, quæ
denotal aliquan formam
de ipsa re, quæ per
omnia ipsi respondet 2.
E. g. definitur
homo, cum dicitur
esse animal ratione
prædituml Hoc præstituto,
quatuor causæ, quas
recensuimus, a unicam,
nempe ad causam
formalem, quæ essentiam
re efficit, tandem
redeunt. Enimvero munus
fini s est causai
efficientem ad formam
gignendam movere, unde
ipse no nisi
in forma iam
perspecta conspicitur; causa
autem et fectrix
id agit, ut
materia a forma
determinetur; materi denique per
formam suam habet
esse, et actionem;
qu(| circa finis,
vis effectrix, et
materia ad formam
referuntui t Ex
quibus consequitur causam,
sive medium terminui
1 in syllogismo
apodictico consistere in
eo, quod essentiai
rei denotat. Atqui
definilio, uti vidimus,
est oralio, qu£
essentiam rei significat.
Igitur medius terminus
in syll rem
per eiusrlem causas
roprias, necessanas, et
proximas evidenter nrobat
uuioue enc nlii
Z ° demonslrall°
cum penes Arislolelem,
lum enes alios
antiquos, et recentes
non solum illo
slriclissi lSismoSUaT,,,fUU'
SCd ime,;dl,ra au0('Ue
" P-i s
ncceTs^ ''f f
Umq,Ue
m°a°">clUsionem cX præmis'" eC4!S s" 10 lnfert>
vel pro cuiuscumque
generis nrobaone,,ta ut
demonstrare idem sil,
ac probare. Ex
his inlelol U;'JUr/rætCr
i,"am dro-ra.?onem, quæ
ab ArL ma
dieM fmFl!fl a
e'US dlscl.Pnlis Principalis,
vel potisma dicla
luii, aliæ demonstrat.onis species
recenseantur. 54 Itaque
in pr.m.s demonstratio
dislineuitur in de
onstrat.onem propter quid,
et demonslration°em quia
De DfeicCnSins!,n„0Pe/r
"TCaUSa' CUr affeCtio
ln fPS0 insit>
est,7c 0 ni" ionf . qU
P'am P°SUum eXlra
iPsumIta frustra uui s ca
dc.i. itron d J Unæ,CaUSam
?•"' cur luna
deflciat, atque rem
defl „nrf /c, US
1UUa° C°n,icerc studcrctCUUI
eausa, quam 0 1,MV ™'
SCd,nteriectns 'erræ inter
solen. et lu sam,ui
h.hPn, He'n°nS rat,oncm aTectionum,
qoæ in subiecto
edicn „tCnt' mCdlUm
•"•io est delinitio
subiccli, aliquando c.usa
nroZ CaUSa' qUaC
CSt medium syllogismi
scientifici, iiecto o, !, '
D°n re'"°ta' prima
affecti0> > nnmediate
e i c°„,1r!,Percrde',n't,0nem suMccti
"etnonstritur, unaquæque s
causr„ " "
affcct,onum P°r delinilionem
illius affeetionis, quæ
io subicc P
„,,,C,"nmCa ata CStAt
^er.enduro est, cum
dcfi r! SUmr'tUr.' ipsam
non I,er se'
scu q Jer.nitio
co aincr,, L
CaUSa affcction,'ssumiNam i„
syllogismo scien nect, V,,,
?' PCr
qUam affccti0 subiect0
incst. non per
quam i n, f
„ „CSi '" qU°C,rCa
dcr'niti0 Subiccti Pro
mcdi0 •'"•'• i,s
S^ qp unæadcmquc est
simul cssentia subiecti,
et emncr ^no
int" qU° coll,S,tur
eflnitlonem prædicati cssc
rea pe paucis i„
" ' '
SJ„llc°"!smo scicutieo, proptcrea
quod ctiam in
nonaUC S','" Iu
bus defin.tio subiecti
pro mcdio sumitur,
adhibe ioZZs !\t 1,"„°
SUb,eCrti' Scd ouia
cst causa nffeetionis,
uti dinsa Itt
CSt '°"nn.,s Jforn,a'
""ibetu, tamqnam ter.n
nus Vid T Cl,!
r "'S d°°ilitat™,
qu'a l.uius causa
proxin.a fnl loleuo'
Comment. cit.-m co.
ril lib. II
Post r 291
r-t ftM;r- in 0,°- ad
m- n L °--"
"tv^ monslratio propter
quid est illa,
quæ propriam, proxij
mam, et adæqualam
ralionem rei demonstratæ
continet; I uti
habere pulmones, quemadmodum
paulo ante dictum
I est, causa
est respirandi ;
quocirca hæc demonstratio
ad i syllogismum
apodicticum reducitur. Demonstratio
quia diI citur
illa, quæ remotam,
et minus adæquatam
rei de-1 monstratæ
causam, seu rationem
affert, scilicet, quæ
determinatam radicem, propter
quam res est,
haud præsefert ;
uti esse animal
est causa minus
adæquata respirandi; vel
illa, quæ sumit
effectum ad probandam
causam; e. g.,
demonstraiio existenliæ Dei,
quæ ex rerum
contingentium existentia conficitur, est
demonstratio quia. cum
ipsa per effectus
fial. 55. Ad
has duas demonstrationis species
illæ facile re
vocari possunt, quæ
vulgo demonstrationes a
priori, atque a
posteriori dicuntur ', Demonstratio
a priori ea
est, quæ fit
per causam, et
demonstratio a posteriori
est ea, quat
fit per effectus,
et proprietates. Hinc
patet demonstratio nem
a posteriori esse
demonstrationem quia, et
demonstrationem a priori,
si fiat per
causam propriam, proximair
et adæquatam, eamdem
esse, ac demonslrationem proptei
quid; sin per
causam remotam, vel
inadæquatam, ad de
monstrationem quia revocari.
56. Distinguenda etiam
est demonstratio directa
a de monstratione
indirecta, quæ dicitur
etiam deductio ad ab surdum.
Demonstratio directa ea
est, in qua
aliquod ve rum
deducitur ex alio
vero, cum quo
connectitur. Indi recta
autem demonstratio ea est, in
qua aliquid verun
esse evincitur, ex
eo quod, illo
negato, aliquod absurdun
oboriretur; vel falsum
redarguitur, quia, si
esset verum aliquod
absurdum existeret. Ita
animam esse immortalen
demonstralur directe ex
eo, quod spiritualis
est; indirect ex
eo, quod si
immorlalis non esset,
nulla poena vitium
nulloque præmio virtus
afficeretur. 1 Origo
duplicis huius generis
demonstrationis, nempe a
priori, e a
posteriori, ex eo
repetenda est, quod
interdum causa effectu,
inter dum effectus
causa notior est.
Cum enim demonstratio
a noto ad
i gnotum progredi
debeat, liquet demonstrationem vel a causa
ad ei fectum,
vel ab effectu
ad causam progredi
oportere, prout vel
caus notior nobis
est, vel effectus
notior causa. Si
primum fiat, demot
stratio dicitur a
priori, sin alterum,
a posteriori. Cf s. Thom.,
/ lib. I
Poster., lect. Magnam
vim ad refellendum
adversarium habet illa
lemonstratio, quæ ex
datis, vel ad
hominem dicitur. Hæc
irincipiis ab adversario
concessit nititur, nempe
in eo onsistit,
quod adversarius, si
verum quodpiam faleri
reuset, admitterc cogitur
alia, quæ ipsemet
falsa esse non
iffitetur. Exemplo sit
argumentum illud, quo
Paulus adersarios resurrectionis mortuorum
redarguit. Si verum
lon esset mortuos
resurrecturos, consequeretur 1°
Ghrilum non resurrexisse,
2° inanem esse
suam prædicatioem, 3°
inanem esse illorum
fidem; atqui hæc
tria ipsiæt falsa
esse fatentur ; ergo necesse
est, ut fateantur
uoque veram esse
mortuorum resurrectionem .
58. Denique tacendum
non est de
demonstratione, quæ egressiva
nuncupatur. Ea est,
in qua primum
per ar^ulentationem a
posteriori a cognitione
effectus ad co
Dist XLV, q. I,
a. 3 ad
5. Ille
scit, inqmt Aristotcles,
proprie, ac sirapliciter,
qui causara mr
T S fc>
Ct/1,i"S CaUSam CSSe'
et alitese habfrc
n £, S. ii,
?.n?! „;. i98 Poster- m- h
c- 7- cf s- opposito dubitare
possit. Opinio, AQUINO (vedasi) inquit, significat
actum intellectus, qui
fertur in unam
partem contradictionis cum
formidine alterius '.
Quapropter scientia j
ex demonstratione efiicitur,
opinio autem ex
syllogismo | dialectico;
ex quo fit,
ut illa firma,
hæc infirma sit.
Iam i ex
demonstralione ideo res
certitudine firma, et
absoluta cognoscitur, quia
per causam, quæ
eius essentiam con
stituit, probatur. Ex
syllogismo diaiectico infirma
rei cognitio obtinetur,
quia rationibus extra
rei essentiam sumtis
probatur 2. Inde
exurgit aliud caput
differentiæ inter scientiam, et
opinionem, nempe, scientia
circa necessarium, et
immutabile versatur, quia
essentiæ rerum, ul
suo loco dicemus,
sunt necessariæ, et
immutabiles; opinio vero
circa contingens, et
mutabile. 61. Fides
autem definitur: Mentis
adhæsio alicui rei, quam quis
non videt, sed
alteri dicenti credit 3.
Ex hac definitione
patet præcipuum discrimen
inter scientiam, et
fidem ex eo
repetendum esse, quod
certitudo scientiæ; ut
s. Thomas ait,
consistit in duobus,
scilicet in evidentia,
et firmitate adhæsionis;
certitudo autem fidei
consi stit in
uno tantum, scilicet
in firmitate adhæsionis
. Etenim in
iis, quæ scientia
cognovimus, nos ipsi
conclusio nem ex
principiis fluere perspicimus
; id quod non
con tingit in
iis, quæ fide
tenemus. Fides autem
in divinam et
humanam distinguitur, quia
ad assentiendum rebus
quas ex nobis
ipsis non cognoscimus,
movemur ab au
ctoritate divina, vel
humana. V. De scientia
latiori sensu accepta
62. Scientia, de
qua in præcedenti
articulo locuti su
mus, significat perfectam
notitiam alicuius rei,
quæ pe eius
causam adquiritur. At
vero nomine scientiæ
vulg 9uæ Proprietates
genericas alicuius m ?nvpjJ l'afCle
iaS subiectas habn'
g"' PersPectiva> i'"
qualitatem praioicato signihcatam
inesse ; unde
ipsæ, si relatc
ad naturan,, considerenlur, hypothelicæ
dicunlur. E. g hæc enunc.at.o,
Omnes radii circuli
sunt æauales. minfme
de lcs sed ?dUeMn,i,lreUlUm-Cxifere' cuius?radii
snnt Tequa esse £nSlif ir
Sl.,clrcul"s vere est,
omnes eius radios
r m !•'
'dcaC an,mac
innatæ cum non
ab n nositum T™
'" an!m. foducanlur, aliquid
in ex it
m.n?ff'.~n Ver°. oaUld
' OUod extra
animan> tum Pr
ncini /. ^T^
H°C Præmiss> ™
argumencmco3 ";.?AmbuSi SCCUndM
melhodum idealisti ionis mere
ahs,^nt,,fiCa C,duJC'lUr' neraPe
P™nuntiata raon s
me.e abstracta, vel
ideæ innatæ, obiectivam
exi cr 3S„? Pnnc'P'a.
vim habere nequcunt.
Ergo •tivam r
1,1 ?,, qUa°
SUnt C0&"itiunes scien
ificæ, obie ;am assen
rCrUm' secundum methodum
idealisti arn, assequi non
possumus. Qoænam sit
melhodus
psychologico-rationalis
exponitur 15. Methodus
psychologico-rationalis
medium Jocum tenef
m rhi°ndUm emPirT™>
el melhodum ideJSm;ell
Aim ea, m
qua scentia tum
ex faclorum observatione
um ex pronuntiatis rationalibus conficitur.
Scil cc undum
hanc methodum mens
nostra co^ni tionem scien
ficam a,icuius •
adipiscitur hoc ^.
^ ^g hencfit
Z9 n qUam
ref-^æsita pertinet, sensibu
a™ oSne^ ITr,a
rCtmet; al(ue ita
^ comparat ^n.t.onem
scnsitivam, quæ cxperientiam eonstituit . I
Experientia circa facta
interna fit per
vim reflexivam inteUo
"e m^SPcXtdiUstem faCta
TrDa °PUS £SJ^
ef.one auæ nnn
?n ' exa,n,nand,sa.ue ^nsistit,
atque eaper! int
eiaTnin^ Ja u
6° SG cont,net>
ut "s, prout
sibi occur nt, examinet,
sed substantias substantiis
subdit easque inter
sese. Deinde illud, quod
per experientiam cognovit,
ope in ductionis reddit
universale, atque ita
ad propositiones universales
progreditur, quas tamquam
principia demon strationis adhibet.
Denique ex his
principiis ila compa ratis
conclusionem scientificam ope
syllogismi deducit1. Exemplo
rem declaremus :
Si quis cognitionem
scienlifi cam huius veritatis,
Homines libertate gaudent,
adipisci velit, ita
secundum leges methodi
psychologico-rationalis
progredi debet. Primo
Socratem, Plalonem, Aristotelem, aliosque
observans, deprehendit eos
libere agere, et
statuit hanc experientiam:
Plures homines libertate
gaudent. Quia autem
in cunctis hominibus,
qui sibi occurrunt,
idem constanter perspicit,
ex propositione particulari
progre ditur ad hanc
universalem: Omnes homines
libertate gau dent. Eadem
ratione sibi comparat
hanc alteram proposi tionem universalem:
Omnes homines sunt
intelligentia præ diti. Deinde
expendens, unde in
hominibus libertas oria tur,
facile perspicit causam,
cur homines libertate
fruan tur, in eo
positam esse, quod
intelligentia sunt præditi
Hac causa, tamquam
medio termino, utitur,
ut syllogismurr conficiat,
unde cognitionem scientiikam
libertatis homi num
eruit, ratiocinando hunc
in modum :
Omnia, qum intelligentia sunt
prædita, libertate fruuntur;
atqui homine. sunt
intelligentia præditi; ergo
homines libertate frui
debent Aliud exemplum
affert s. Thomas
his verbis : Puta
diu medicus consideravit
hanc herbam sanasse
Socralen febrientem 4
et Platonem, et
multos alios singulares
ho mines :
cum autem sua consideratio ad hoc ascendit quod
talis species herbæ
sanat febrientem simpliciter,
ho ''" qibus
oflicio fungitur 3
Etsi experientia non
sit pronrie caiisn
rinf;.. ^da scientiam
ducit. Etenim scientia
ex principiis \ In lib.
II Post., loc. cit. ™g.
39 et 48.
De regressu. gignitur, principia
autem, seu pronuntiata
universalia al intellectu
per inductionem efformantur, atque
inductic i nonnisi
ope experientiæ institui
potest. Experientia igitu
est, quæ materiam
præbet, unde scientia
efformari potest a
Dicitur acquiri per
sensum, quantum ad
distinctionen j principiorum,
non quantum ad
lumen, quo principia
co i gnoscuntur
. 4° Ad
scientiam efficiendam secundum
hanc metbodur inductione,
et syllogismo opus
est; siquidem inductio
pe experientiam principia
parat, syllogismus autem
ex prin cipiis
inductione comparatis conclusiones
scienlificas dc ducit.
Nibilominus mens humana
scientiam proprie syllc
gismo, non inductione
assequitur; siquidem scientia
no in eo
consistit, quod principia
cognoscuntur, sed in
ec quod ex principiis iam
cognitis res quæsita
deducitui Quapropter secundum
hanc methodum scientiam
non adi piscimur,
cum ab effectu
ad causam, sive
a sensilibus a
intelligibilia ascendimus, sed
cum a causa
acl effectun sive
ab inlelligibilibus ad
sensibilia descendimus. Quo
ut accuratius explicetur,
advertendum est mentem
nostrai in comparanda
sibi scientia duplex
terere iter, nemp
progressus, et regressus,
quippe quod ipsa
in initio sciei
tiæ ab effectu
ad causam progreditur
; in complemenl
autem scientiæ a
causa ad effectum
regredilur, ut ipsii
effectus cognitionem scientificam
acquirat. 5° Exinde
consequitur in methodo
psychol ogico-ratn nali scientiam
per analysim, et
synthesim acquin, H
quidem ut analysis
sit eius inilium,
synthesis autem pe
fectio. Etenim secundum
illam methodum mens
nostr ut paulo
ante diximus, primum
ab effectibus, vel a con
positis ad causas,
vel ad simplicia
ascendit, deinde simplicibus,
vel a causis
profecta ad composita,
et effecti descendit.
Quapropter methodus psychologico-rational analitico-synthetica vocari
solet. IV. Utrum hæc
methodus ad scientiæ
adeptionem opportuna sit,
investigalur 17. In
methodo, uti diximus2,
ratio habenda est
tu i In
lib. III Sent.,
Dist. XXIII, q.
III, a. 2
ad 1. Et /n
lib. i Dist.
XXIV, q. II,
a. 3 c.
Qui (habitus intellectus,
seu pnn piorum)
ad determinationem eorum
(principiorum) sensu et n moria
indiget. principiorum ex quibus
mens proficiscitur, tum
modi |uo procedi,n
investigatione rerum. lam
melhodum
psv^hologico-rat.onalem ex utroque
capile spectatam un
11 .pportunam esse
ad scientiæ adeptionem
his duabus nro(OSitiombus a^nobis
demonstratur: P 18. Prop. la.
Principiu, ex quibus
mens in comparanda
th sctenUa proficuci
debet, nonaliæsse possunl,
ITauæ n melhodo
psychologico-ralionali
adhibentur. ° Probalur.
Pr.ncipia, ex quibus
mens scientiam rerum
£' / JP81"8 men,,s na,ura
consentire debenf nam
o,SdUnisid„"'en^aC
adePliouem PPonuna nonalia
es„ otest, n.s
quæ cum natura
menlis humanæ consenlit
. tu ment.s
natura, ut suo
loco demonstrabilur expoulal,
ut sænt.a a
sensibus, quemadmodum s.
Augustinus ^hoelr, atque
ab in.ellectu perficialur
'. Ergo prin P"seqdeben(m„C:: n°S-ra
^ ""V™ rerum
P°™S mTaranfnr \,auæ J,rlmum
cxperientia, deinde ralione
1P,1 } |,V
huiusmofl' principia ea
sunt, auæ ;
me.hodo
psychologico-rational! adhil enlur;
nam m ea
e usdem sancf
Doctoris verbis u.amur,
mens humana .mmuue
'Sr f"Cta ^ per SenSUS
eorPoris peritur inde qaLl
"am Pr° •nfi-imilatis
suæ modulo capit,
et u "i0;™ causas'
Ergoprincipia, cx quibu
ens I umana
in comparanda s.bi
scienlia proficisci debel
Inlr essePossuut> nisi
quæ in methooo
psycholoeicolionali
adhibeiilur. l=j^uuiogito ™,„/P/°P;'28-. Modus>
?" procedere
debet in comranda
slb, scientia rerum,
ille est, gui
adhibetur inme'rfo Psychologico-rationali. rrobatur.
Ad scientiæ adeptionem
tum analysi, tum
^rixdi diximus' prLdii me'ho°nsS 'i!iii|Psr0lnllrl"i. mai°r
qU°ad |)n'mam par,ftmScienlia, uti
" us, pcr
cogn.lionem causarum, ex
quibus res est
'i lsc;rH!,r°P,er ad
SCienliæ adcptionem "ccesse
esi,noscere et causam
esse, et connexionem
rei eum illa
peTnnVU° ab TSa
CnaSci,UrAl'lui ana•, c.
4, „. 2.
_ 2 De Gen. ad Htt.
tur causam esse
; synthesi autem
cognoscitur quomodf ilUus
phænomeni causam, quam
quæ sumta est. lum,
sive a scientiæ
natura pelitis inniti
debet. Ataui llis
moment.s rationum quæ
Ontologi ad suæ
methodi ationem reddendam
a logica hauriunt,
nulla vis inest,rgo
methodus onto og.ca
esse ad scientiæ
adeplionem nice opportuna
nullo mre dicitur
25. Minorem probamus
refellendo argumenta ab
Onto>gis obiecta. Ilaque
Ontologistæ conflciunt hoc
anrumenjm. Si scientia
rerum efficitur ex
cognitione causarum cr
quas ipsæ res
fiunt, consequitur illam
methodumesse d ipsius
adeplionem unice opportunam,
quæ a causis
cffectus, sive ab
intelligibilibus ad sensihV
progreditur tqui Deus
est pnma Causa,
et primum IntelligibFle. Er-o la
melhodus est unice
opportuna ad scientiæ
adeptionem jæ a
Deo ad res
creatas progreditur. 26.
At huiusmodi argumentum
nihil præsidii ad
Ontogismi tutamen affert,
quippe quod eius
maior æquivo.tionc laborat.
Emmvero ipsa ita
dislinguenda esl: I||a
ethodus ad scientiæ
adeptionem unice opportuna
est iæ progred.tur
a causis ad
effectus in via
regressus ^descensus, conc
mau ; in
via progressus, sive
ascen, neg. mai.
Psychologislæ concedunt mentem
humanam m. 7'
sc'e.n!|am assequi, cum
a causis ad
effectus, sive '
mtelligibilibus ad sensibilia
descendit, hac enim
via ra Der
causam cognoseit .
At vero mens
nostra, secun" ipsos,
immediata cognitione causæ
haud potitur, sed
cam per effectus
ascendit, neque Deum,
PrimamCaum omnium rerum,
potest aliter, quam
per res ipsas,
ueuectus suæ Omnipotentiæ,
cognoscere. Ex co
hntur scienlia est
cognitio rei per
causam, sequitur scienira
a hcuiua > rei confici
non posse, nisi
huius causa cooscatur;
sed quia cognitio
causæ per effectus
obtinetur, SUnf scient!ac
a cognilione effeclus
sumendum est. .
iistant 1 Onlologislæ: llla
melhodus ad scientiæ
•und,,mmi.},mCe °PPorluna est'
(iua res cognoscuntur
du I, -lum ordræm, quem
ipsæ inter se habent. '
uinsmodi ordo ex eo constituilur,
quod prirao sit
(US, et dein
res ab Eo creatæ, hoc
est, primo Intelli if~ret dGinde
Sensibi,ia' Ergo^Lusid emiæ
adeptionem opportuna illa
est, quæ ab
intelli ^Mibus ad sens.biha
etiam in m progressus
procedU Resp., Dist.
mai. ; si
cognitio rerum consideretur
relata ad ipsas
res, quæ cognoscuntur,
conc. mai. ; sin consideretur
relata ad modum,
quo mens in
rerum co gnitione progreditur,
neg. mai.; conc.
min. Neg. cons.
Et sane, si
cognitio rerum priori
modo spectelur, procul
dubio cognitio vera
esse non potest,
nisi mens rem
in eo ordine
esse cognoscat, quem
in rerum universitate habet,
quia cognitio tunc
vera est, cum
conformitatem habet cum
re, prout hæc
in se est.
E. g., cum
causa sit j
natura sua prior
effectu, cognitio causæ
vera non est,
nisi tamquam prior
effectu cognoscatur. Item Deum, et
res ab Eo
creatas vere non
scimus, nisi intelligamus
Deum esse Primam
Rem, et Primum
Intelligibile. At si cognitio
rerum posteriori modo
consideretur, maior est
falsa. Nam ordo,
quo mens in
rerum cognitione procedit,
consenta neus esse debet
naturæ ipsius cognoscentis, non
vero naturæ ipsarum
rerum cognitarum, quia
cognitio non est
affectio rerum cognitarum,
sed mentis cognoscentis. Atqui
mens nostra ita
natura sua comparata
est, ut non
possit cognoscere id,
quod est prius
natura, nisi ex
eo; quod est
natura posterius, quia
hoc magis notum
ipsi est, quam
illud. Ergo ordo,
quo mens in
cognitione rerurr progreditur,
contrarius esse debet
ordini, quem ipsæ
res tenent. Ex
quo consequitur mentem
nostram primum eo
gnoscere effectus, et
ex horum cognitione
ad cognitioneir causæ
pervenire, et proinde
ad Dei notitiam
non nisi pei
res ab Eo
creatas assurgere. Neque
dici potest hanc
in versionem ordinis
impedire, quominus mens
cognosca verum ordinem,
quem res inter
sese habent. Namquc
mens, postquam ex
cognitione effectus ad
cognilionen causæ progressa
est, potest intelligere
causam esse natun
sua aliquid prius,
quam effeclum, et
postquam mens pei
creaturas ad Dei
cognitionem pervenit, facile
intelligi Deum esse
Primam Rem, et
res reliquas esse
Eo poste riores; atque
ita verum ordinem,
quo res inter
sese col ligantur,
cognoscere potest. 29.
Inst. 2°: Res
sunt intelligibiles ex eo, per
quo £$&£%& arf"
sunl nnn^r 1 Ur
rcS 6SSe "lelligibiles ex
eo quod auam
inMMo ' •"
S1&nificat &ms Abt.
I. _ Dc
methodo cclectica 31.
Methodus eclectica, quæ
eclelismus quooue dicitur
;" ' m
et e.peditam viam
ad scienLe^consecu o ^^
'^^?,eUsrw' onæ in SK
'''' scientia conBcih
r H~BeBM!_ -tqUe
I,ldo Perfecta msinium
usu,^rl ? °C
methodus> noslra ælale,
'ius sta ui 1 LL,,
_|,Ul0S pr.°Puatmus pro
falso habetur, non
quod materiam esse
adslruit, ed quod
ullos spiritus esse
ncgat; et idealismus
in errore ^ersatur,
non quod spiritus
esse asserit, sed
quod corpora isse
negat. Hinc, si
idealismi, et materialismi
pronuntiata unxens, non
efficietur systema, quod
utrumque complectiur, sed
quod ipsum sibi
repugnat, ncmpe, quidquid
exnstit, est spirituale,
et materiale. II. De
ræthodo auctoritatis 34.
Methodus auctoritatis, si
in universum spectetur,
in ;o posita
est, quod scientia
confici dicitur non
ex notiiis ab
ipsa mente comparatis,
sed extrinsecus, hoc
est a ievelalione
acceplis. 35Prop. Methodus
auctoritatis absurda est.
rrobatur Inter methodi
auctoritalivæ defensores non•uili
uti liotemus1, contendunt
scientiarum principia ex
ievelat.one sumenda esse;
alii, inter quos
Lamennaisius % ocent
nos ipsas veritates,
de quibus agitur
in scientiis, Kcvelatione
accipere. Alii dcnique,
uti p. Ventura
3, enliunt philosophi
munus non esse
veritates intellectua-5, et
morales invenire, quia hæ ab
educatione domestica, a
tradilionibus generis humani
apprehenduntur, sed Wiam
illas demonstrarc, hoc
est ab erroribus
discernere, oiwmv, ac
contra illarum adversarios,
aut corruptores æri. Hinc sanciunt
veram philosophandi melhodum
esse '-monstrativam, non
inventivam, sive inquisitivam. De
v enseignement de
la phil. au XIX siecle.
s Zssai sur
V indifference en
matidre de religion,
c. 12. Ve
methodo philosophandi, Dissert.
prelim. Iam contra illos,
qui primam sententiam
tenent, hoc adstruimus
argumentum: Scientiæ naturam
suam sumunt ex
principiis, quæ in
eis adhibentur. Atqui
principia omnium scientiarum
secundum eos Philosophos
sunt revelata. Ergo
omnes scientiæ revelatæ
dicendæ sunt; ac
proinde, admissa illa
sententia, omnis scientia
humana destruitur. 37.
Illos autem, qui
alterum docent, perstringere
licet hoc dilemmate:
Vel mens nostra
cognoscit propriis viribus
principia, ex quibus
veritates, de quibus
in scientiis agitur,
promanant, vel non
cognoscit. Si hoc
alterum admittunt, sese
scepticos esse profitentur,
seu fa teri coguntur
nullam veritatum cognitionem
scientificam menti nostræ
suppetere, siquidem cognitio,
quæ ex rei
principiis non deducitur,
vulgaris, non autem
scientifica est . Sin
primum, ipsi sibi
contradicunt, nam cum
mens nostra principia
ex se perspicere
possit, et polleat
ratione, qua ex
principiis conclusiones deducere
valet, certe cognitio
veritatum est naturalis,
proindeque ex Revelatione
repetenda non est.
38. Denique contra
sententiam p. Venturæ
ita arguimus: 1°
Mens nostra, ut
ipse p. Ventura
fatetur, verum a
falso discernere valet;
quod idem est,
ac cognoscere quid
verum, quidve falsum
sit. Atqui cognoscere
quid verum, quidve
falsum sit, idem
est ac invenire
verum. Ergo, secundum
eiusdem p. Venturæ
principia, mens nostra
verum invenire posse
dicenda est. 2° Per demonstrationem illud,
quod ignotum erat,
deprehenditur, vel iliud,
quod erat minus
notum, notius efficitur.
Atqui cum id,
quod ignotum erat,
deprehenditur, aut id,
quod est minus
notum, notius efficitur,
certe aliquid invenitur.
Ergo ipsa natura
demonstrationis expostulat, ut
per illam verum
inquiratur; ac proinde
discrimen illud, quod
Ventura invexit inter
methodum inquisitivam, sive
inventivam, et demonstrativam, prorsus
absurdum est. IV.
Utrum diversæ scientiæ
diversis methodis tractandæ
sint 39. Jam
demonstravimus mentem nostram
primas cogniliones scientificas
rerum nonnisi methodo
analytico-synthegj
'teoacquirere posse. At
scientia, utdiximus', potest
etiam lation significatione accipi,
ita ut denotet
quodcumque syste.na cogni
.onum, quæ ad
certum quemdam ordinem
rerum att.nent, atque
scientiæ, si hoc
sensu accipiantur sunt,
ut quoque diximus
\ inter se
diversæ. prout sont
d.versa genera rerum,
de quibus ipsæ
tractan. Quapropter nquiramus
oportet, utrum cunctæ
diversæ scientiæ un.ca
methodo, an d.versis
melhodis tractandæ sint.
I. Vera sententia adslruilur
40. Nos s Thomam 3
secuti, scientias omnes
eadem me Prnn0n,VCtan MB
P°SSG lUemUP" Statuimus
hTnc rroposilionem: "^
Scientiæ aliæ aliis
methodis tractandæ sunt.
Jil '!', Me"S ^versis
viis in cognitione
rerum proced, prout
insæ,n se d.versæ
sunt, et diverso
modo ad ilhus
facullates cognoscentes referuntur.
At.iui res in
quibus sc.enfæ versantur,
sive considerentur n sui na"
lura, sivc prout
referuntur ad vires
cognoscentes animæ l^LtriT
?r°jil? diversis viis
mens eog, oscZe:
cesse est. Atqui
melhodus via est,
qua mens in
cognitione entatis progrednur.
Ergo illas dlversis
methodis mens nfre°St.n
^T T ^l1
id a,ifluo emplo
confirinarc. In scientns
physics alia sane
methodus, ',nm,n, .•
V,tlca llac">ndæ dicunlur,
id non esse
de sinulis . r
z r;T,r^en"r' cv n,,ib,,s
^ ssfisffl : -,, °„°-'
q °,'a SCnCS
d>onslrationum incipit, et
nrol-rcditur 21
esoe,;u0tC,,1nniCæ' ^ fJ'ntUesi
innft™r, >%££ ium
rcsolutione non raro
analysi utunlur. Eudides,
cl vetcres Defensores
adversæ sententiæ refutantur. Philosophi, qui
unicam methodum in
cunctis scientiis adhibendam
esse pugnarunt, ex
diversis momentis ad
doctrinam suam excogitandam
permoti sunt. Nonnulli,
ut Cartesiani, in
cunctis scientiis methodum
geometricam commendant, quia
arbitrantur certitudinem, quæ
scientiarum mathemalicarum propria
est, perinde quærendam
esse. Alii, ut
Lockiani, et Gondillachiani, unicam
methodum inductivam probant,
quia orar.es scientias
nonnisi eodem instrumento,
nempe inductione, acquiri
putant. Denique alii,
inter quos Germaniæ
Philosophi Transcendentales præcipue
recensentur, unicam methodum
in cunctis scientiis
tenendam esse docent
ex eo, quod
unicum esse principium
omnium scientiarum sibi
persuadent. Hæc omnia
falsa esse evincemus
sequentibus propositionibus. llla certitudo,
quæ propria Mathematicæ
est, in omnibus
scientiis quærenda non
est. Probatur. Gertitudo
cognitionis respondeat oportet
naturæ rei, circa
quam versatur. Ad
hominem bene instructum,
ait s. Thomas,
pertinet, ut tantum
certitudinis quærat in
unaquaque materia, quantum
natura rei patitur. Atqui res,
circa quas scientiæ
versantur, sunt diversæ.
Ergo certitudo diversi
generis in diversis
scientiis sit oportel;
ac proinde eadem
cerlitudo, quæ propria
mathematicæ est, quærenda
non est in
omnibus scientiis. Et
sane in Mathematicis,
ut idem sanctus
Doctor inquit, certissima
ratio requirenda est,
quia versantur in
iis, quæ sunt
abstracta a materia,
et tamen non
sunt excedentiaintellectum nostrum.
Ast eadem cerlitudo
in iis disciplinis
quærenda non est,
quæ circa materiam
sensilem versantur, materia
enim sensilis mutationis
est obnoxia; neque
in illis, quarum
obiecta humanas vires
cognoscendi prætergrediuntur, cuiusmodi
sunt substantiæ mere
intellectuales ; illa
enim, quæ omnino
immaterialia sunt, non
sunt certa nobis
propter defectum intellectus
nostri 2. Geometræ
in universum methodo
synthetica demonstrationes conficiunt;
recentes methodum analyticam
syntheticæ anteferre solent.
1 In lib.
I Ethic, lect.
III. 2 In
lib. II Met.,
lect. 2a. Inductio
unicum instrumentum omnium
scientiarum esse non
poiest. Probalur. In
quolibet genere rerum,
ut iam ostendimus,
ad cognilionem scientificam
alicuius rei assequendam
induclione, et syllogismo
opus est. Atqui, si
sola inductio nullam
alicmus rei scientificam
cognitionem ner se
nobis lag.ri potest,
multo minus omnium
scientiarum unicum mstrumentum
esse potest. Ergo.
U. Unicum esse nequit
principium omnium scientiarum.
Probatur . Mens nostra
cognilionem veram tunc
assequitur, quum hæc
cum re, quam
repræsentat, adamussim consenlil;
quapropter scientiæ, quippe
quæ derivantur a
cognitione pnncipiorum, ex
quibus res existunt,
non possunl veram
cognitionem rerum nobis
præbere, nisi oarum
pnncipia cum principiis
ipsarum rerum omnino
cohæreant. Quæ cum
ita se habeant,
argumentamur hunc m
modum: Pnncipia scientiarum
consentanea sint oportet
pnncipns obiectivis, et
realibus ipsarum rerum.
Atqui species rerum,
quæ sunt obicctum
cognilionis humanæ, d.vorsæ
sunl. Ergo diversa
sint oportet principia
coffniUonis humanæ Non
tamen, ait s.
Thomas, est possibile,
quori ex sohs
al.quibus taliter communibus
possint omnia svUogizan,
quia genera enlium
sunl diversa 2 . Ex
quo nrgumento colhgitur
unitatem principii omnium
scientiarum cum pantheismo,
in quo unitas
entis adslruitur, conærere;
siquidcm, cum principia
scientiarum rebus, de
quibus in scienlns
agitur, consentire debeant,
necesse est \
Cf p. 78,
ct 81-82. /..
/ Poster., lect.
XLIII. Monere hic præstat ab
unico, nnC1p,o contradictionis, nempe,
Non potest idem
simul esse, et
m esse, omnes
scientias derivari non
posse. Et sane,
principium ontrad.ct.on.s procul
dubio est supremum
principium logicum, inippe
quod rationcm reddit,
cur principia communia
omnium scienlarum vera
s.nt; si quis
enim invcstigare velit,
cur de illis
prinipns ne m.nimum
quidem dubitari possit,
statim deprchendit id
x eo (•vcnire,
quod, si falsa
essent, idem simul
affirmaretur, et rorctur.
At vcro inde
haud fluit illud
principium esse huiusmodi
•r ncipium suprcmum,
ut ex ipso,
velut ab unica
causa, universa wenua
promanet. Etenim principium
contradictionis cst principium
mmunc; ex pr.ncipio
autem communi, utpole
quod circa nullam
peualcn, matenam versatur,
nullius obiecti cognitio
erui potest. -i
s. Tnom., in
cit. lib. I
Poster., ibid., et
lect. ut, si unicum
esset principium omnium
scientiarum, unicum ens
re ipsa existeret.
De methodo docendi
Quid sit docere,
declaratur Docere, secundum
AQUINO (vedasi), non aliud
est, quam causare
scientiam in alio
operatione rationis naturalis
illius ' .
Sane mentes humanæ
sunl in potentia
activa ad scientiam,
quia ipsæ per
lumen naturale intellectus
co"noscunt principia, quæ
sunt quædam semina
scientiarum; proindeque docenlis
non aliud munus
est, quam mentem
discipuli per signa
exteriora adiuvare, ut
hic ex principiis
ei notis conclusiones,
quæ principiis continentur,
ratione sua eliciat.
Ex his vides
a magistro, non
tamquam causa principali,
sed tamquam causa
adiutrice, scientiam in
discipulo progigni; quia
quantavis mediaad discipulum
erudiendum magister adhibeat,
semper discipulus ratione
sua scientiam in se efficit,
et tum vere
scientiam addiscere dicitur,
cum considerat utrum
ea, quæ a
magistro explicata sunt,
vera sint, necne.
Exemplo hanc rem
idem sanctus Doctor
illustrat, et confirmat.
Quemadmodum medicus corpus
ægrum ad sanitatem
revocat, non quod
ipse per se ægritudinem a
corpore repellit, sed
quod cibos, et
medicamenta corpori suppeditat,
quibus natura corporis
ad ægritudinem expellendam
adiuvatur; ita magister
scientiam in discipulo
gignit, non quia
eandem scientiam suam
ei tradit, sed
quia per signa
quædam mentem eius
revocat ad considerationem principiorum,
quæ naturaliter cognoscit,
et conclusionum, quæ
principiis continentur 2.
II. Quacnam sit ræthodus,
qua scientiæ tradendæ
sunt 46. Non
pauci philosophi, inler
quos nuperrime A. Garnierius 3,
non aliud discriminis
inter methodum analyticam,
et syntheticam ponunt,
quam quod illa
inventionem, Qq. dispp.,
De Ver., q. XI, a.
1 c. Ibid.
3 TraiU des
famlUs, lib. VIII,
c. 2, §
3. SlausCsec:iPu0enl(iOI,em "
PM ^ SCntentiam
" traLZZs?atnt{aS
meth°d°> 0Ua inventæ
. Probatur. Magisler,
ut iam diximus,
non aliter docet
fe U„mmeqnU,aimnq„"0d """• ni])usuam.
nempetrl ' niam
argumenlalionem, qua ipse
verum coffnosci, rW!
pulo manifes.at; ct
discipulus non sermone?sed
ar.im atione, quam,
ope illius sermonis,
menle sua rS
scienliam adquirii. Atqui,
si discipuhu acientfam^non ioncma
Zgh!ro diSCi'-' q"am
1o eamdem argumcnTalionem, qua
hic scientiam invenit,
mente sua rcnclii
li qncl scentias
non alia me.bodo
radendas csse^ab illa
qua mventæ sunt.
Ergo. Id ipsum
s. Thomas '
hoc fa Hi
Kri °æCO„onPr0,bar^ d™
'-.hoZ invemion u
uocinnæ non aliud
interest, quam inter
naturam m locinnæ
autem est artificiosa.
Atqui artis nronrinm
^t r clr^metfj0
met^di >^mK •£
.ioccssus, ac melhodi
invendonis. cicn,i"m CU18S
aUtCm',('U.aC VU'S° "reditur, addiscendi
iui scienti lr°° ""enlionis, nu||a
est. E(e„im ivereasaue
v.pa " P
/eJ,C 'nvenit' Pkrumque
plures, wram nrinilnS,ngred' •
CDCt ' Ut quænam llarum
ad lud inieres
„„^ )n,etn0d0'(|Ua "'venluni ab
co csl, iaorem
„, 'i „T
',ntCr v'alorem' ? sine ullo duce,
e ' mih^vl'
UCCal,qU0 ltCr KRrcdilup.
Hic cnim, cum
lu pech ne^i,
gT'at' .qaat ad
me,am oputam ducil,
onec viamP ngI
; 'Jle autcm
hac illac wcurrere
debef igpedia tu '
qUa° ad mCtam
Perducit' dtegt. -Ilamque
1 Loc. cit.
gg Prænotiones de
arte critica 49
Ouoniam ad alicuius
scientiæ adeptionem veros
!ibrorum auctores cognoscere,
eorumque loca obscura m"erpretari plurimum confert, nonnullas
de Arte crihca
no iones ad calcem
huius Logicæ exponere
visum nob.s est.
Criticæ, nempe iudicatricis
nomen habu.t ars
de aho rum scriptis
iudicandi, eiusque pars,
quæ de .nterpreta lione librorum
regulas tradit, pecul.are
nomen Hermeneu ticæ sive
Interpretativæ habet. 50 Atque ut
a definitionihus verborum
ord.amur, genuinus est
liber, qui eum
habe. auctorem c.s,ej
nræsefert, suppositus vero,
s.ve spurius, si
alium quam cu.?
trihui ur, auctorem
habet. Porro xnteger
aud.t l.ber, nu
non aliud continet,
quam quod auctor
scr.ps.t; s, quui
quam illi additum,
aut demtum sit,
corruptuseU spec.at.u
nlerpolalus, si quidquam
add.tum, muHlus, s>
demtum 51 Ut
genuini a spuriis,
atque mtegr. a
corrupt.s li bris
secernantur, tria' præ
oculis taWa ^ 1
styte, nam certe
spur.us est liber.
si stjlus dij ersu
sit a slvlo
auctoris, cuius nomen
præs efert; 2 eesi
aclus essent.æ, agere
autem est actualilas
potentiæ. go si
esse et actio
realiter distinguuntur, necesse
quoque > ut
essentia, et potentia,
a quibus, tamquam
a princi- Mi actus
promanant, inter se
realiter distinguantur 3.
iiismodiCn0nPOribl!S
an.i,nantium dicuntur principium
vitæ ; ast msmodi
non sunt, nisi
per animam. Esspntia
animæ illud est,
secundum quod per
eam et in
ea habet nadirZ
aUlem s,SmT,cat ipsam
essentiam, quatenus habet
ordi \ op.t iTbmiiTTnew' cf s Thom'' De ente
etessentia> c- S^ sa
tonsutuuntur, prius cognoscat.
Ms fil^M nabi!USp0teSt
alia signincatione dici
natudis, scihcet prout
v.m facultatis, et
modum onerandi 1
naturalem non excedit.
Si habitus hac
raTione nntu ;;.eie:[urab
illa specie babitus
• srx± 29.
Habitus infitsus ille
est, qui vel
facultatern humanæ esienCail,CU,USmr,i S,Unt
FideS' SPeS' et
^riK i, etsi
naturah virtute aliqua
rat one aconiri
nnscii men ex
.mmediata Divina actione
sine natura K
' rip0, irare„m' efom"
: ^T "
Ap°St0'iS " ripiurarum,
et omn.um I.nguarum,
quam homines ner
t Srfecto,8COnSUetudinem cquirere^possunt, licet
nl 30. Quod
si hahitus considerentur relati
ad notentia Mbus
insun,, i„ intellectuales et
morales dividunlur pro„'t
rt.nent vel ad
inlellectum, uti scientia,
velad volunta .
uU temperanlia. Cuius
divisionis ral o hæc es°
Ilhe eiitiæ ind.gent
habitu, quæ diversimodepossUnlor!t njl
agendum; quia, cum
huiusmodi potentiæ ex
sui • ad
dotcrm.natam, sive complelam
opera ionem or
Seta"baA,ri,„rnniSi Per babitUS
evadnnt ToZtiL J.'etæ
. Alqui potentiæ,
quæ diversimode ordinantur
$, TlC t^T^"
V°CatUr '•"" prinapionan;
vid. ^o^ir^ S£s£s^f
^s^^~ ^v^^r A.si.r^,, atque
definitur,Ulud principiZ Z
.orpus vivens per animam
nutritur, augetur, et
propaqatur 3uare tres
ut diximus \
complectilur facuItfteT tt
rum, nutntivam, augmentativam, et
gcnerativam. Vegetaivum, inqu.t
Doctor noster, habet
pro obiecto ipsum
corms v,vens per
an.mam; ad quod
quidem corpus triplex
mimæ operatio est
necessaria. Una quidem, per
ouam sse acqu.rat
: ct ad
hoc ordinatur potentia
genem"™ lVe.r°; P.er.
1uam forpus vivum
acquirit debitam quanitatcm;
ct ad hoc
ordinatur vis augmlntativa.
Alia vero r
quam corpus viventis
salvatur et in
esse, et in
quanitate debita: et
ad hoc ordinalur
vis nutritiva 3
' t; 1?,?,asnutritiva est
M"vu,qua vivens alimentum
uisi nu iæ duæ
desfrviunt generat,° est
ul"ma °Peratio, cui
' se comnlecliiur n ..'. ^0'^ 'PSaS
°Uodam modo ntimnc
P Quare nos
a Gregorio Cuvierio
dis i" ^
esVprirn/one 7 nUtrit,'°ne
defini1 • &™
"U" •inde ;
iL™ °Peratl° >
qnæ in vivenle
annaret \t ni
attrhni nmtaSat consequitr,
vilam a noTs
nulri n am
CSSe-'si0niLer0 6X "Utritione notm"em
vitæ tra ffimperfeXr m, l|Utr,„,°' CUm
sitoPeralio vilalis wneriecuor,
nullam harum complectitur. • I. Invetigator
otroni opera.iones vi.ales
in horoine smt
rationa.es, an nalura.es
od nI?i'lVjIUti exPloratum.
certumque sumentes illud
rion de70nstrauimus, nempe
prineipium a „,
0 01 usmodi
„ a,e°r,UnlUr' esse
animam. a q-e
n hominc Si
r,nC,P,um esse eamdem
animam rationalem -st.gamus
utrum, nec ne
admitli possit Perrahullii', Uectum,
imo in ivia
intn/,> • ?.em
lIIo> Vul est
secundum erfecior,i, 5&X£^fZ2Z7 ""^
T o, et
ultima perfeetio vitæZLi'
qu' |" "o. // /)e
^lntm., Ject VI
' L"Iy,;C V„~'
reV8 ""'""'•.
pnysique, Des
sens exterieurs. DYNAMILOGIA Sthalii
, aliorumque sententiam,
qui, Scaligeri vesti
giis insistentes, animam
rationalem per rationem,
et vo luntatem
cunctas operationes vitales
corpons producer opinati
sunt. Operationes vitales hominis
non sunkanationa les,
sed naturales, hoc
est, similes operationibus
rerum o mnis
coqnilionis expertium. Probatur.
Etsi, ut suo
loco videbimus, amma,
quæ irr formatcorpus
humanum, sit rationalis,
tamen non largi
tur corpori esse
suum, prout est rationalis 3,
sed esse ns turæ vegetaniis,
quam in se
continet. Atqui operationei
quas anima in
corpore edit, consentaneæ
esse debent m turæ roO
esse, quod ipsa
anima corpori largitur.
Ergo illa
operationes debent esse
tales, quales sunt
operat.ones v modo
spectant. i Theor. medica
vera, Physiol. Exoticarum
exercitationum liber de
subtilitate ad Hieron.
L danum, Exercit.
307, n. 3.
i nn rliinr)
a un. De Anim., a.
M aa n. O c it
ibid. ad 6.
Hoc certe sibi
voluit s. Basilius, cum
it anTmam corpoH
vitam impertiri suapte
natura, non vero
vA te; vid.
Constitutiones Monasticæ, c.
2, n. 2.
's i q.
LXXVII, a. 1
ad 3. e
Gf s. Thom.,
2a 2æ, , a.
3 ad 1.
De facnltate sentiendi
I. Qaædam notiones præslituuntur
42. Facultas sentiendi
illa est, per
quam anima unita
orpori res mater.a Ies,
quatenus materiales sunt,
percipit læc facultas
complect.tur sensus externos,
et internos -xlern.,
quorum actus sensatio
nuncupatur, ex eo
nomen nmunt, quod
versantur circa res
exteriores, hoc est
circa es quæ
ips.s extnnsecus obiiciunlur.
Sensus autem in n7lrn°mlne
donantur.> 1uia spectant
res sensiles, quæ
n.mam per sensus
exteriores ingressæ sunt.
> til"? •enS.US
utriusque generis non
in anima sola,
sed > amma
s.mul, et corpore
existunt, ac proinde
ad actioessuasexerccndas.nd.gent quibusdam
partibus corporis cuhar.
quadam structura donatis.
Hæ^ partes oraam,
Zl'nStrUmenta d,c,a suntqia
inserviunt animæ ad
'' '„ sens '"es exercendas.
Organa sensuum internorum
r i Z,l °S
Cc0r.P0rA,'. et orana
externorum in di 2rJ
US suPe-fic.ei illius
resident. Sensuum autem
lCr,°.rUm organum; quod odoratui inservit,
nares, quod od
heinT0' qU° aud'tU''
aures' quod visioni
id> qnd eognoscitur,
non „°si rporeun,
esse possit. Atqui
facuUas°sentiendi non nis
s riffn na corP°rea
exercetur ; omnes enim
experimur n!„T unquam
sent.re, n.si ope
alicuius organi, ita ut quod
organum corpori desit,
aut vitio aliquo
aboret i.oSZætar'bvUeSr qUaCPer
ir'Ud ^™ fiun ^
EitaiU J,,-' P.crPeram
aic.atur. Ergo obiectum
^in.iitatis est ahquid
corporeum. '."'™ Pfoprie
est organum tactus
activi, tota autem
nellis e Paaos.
Christ. Compend. I.
? o 45.
2a. Anima per
sensus una cum
qualitatibus sensilibus eliam
substantiam percipit. Hæc
propositio demons tratur contra
Reidium, Rosminium, Giobertium,
aliosque, qui docuerunt
animam per sensus
percipere dumtaxat qualitates
sensiles, e. g.,
colorem, saporem, odorem
etc, non vero
ipsam substantiam corporum.
46. Probatur. Nos
per sensus percipimus
qualitates non in
universum, sed determinatas,
et concretas. E. g. nos
non percipimus colorem
in universum spectatum,
sed determinatum, hoc
est, aliquid coloratum,
e. g., album,
aut nigrum. Atqui
qualitates non sunt
concretæ, et determinatæ,
nisi prout huic,
vel illi subiecto
inhærent. Ergo nos
non solum qualitates
sensiles, sed etiam
subiectum, cui inhærent,
hoc ' est,
substantiam sentire pro
certo habendum est.
47. Illud autem
concedendum est, quod
substantia, cui qualitates
sensiles inhærent, confuse,
non vero distincU
per sensus percipitur,
quia illa ad
sensus non nisi
per accidens refertur.
48. Ut id
facile intelligatur, explicanda
nobis sunt diversa
sensilium genera. Hæc
sunt propria, communia
et per accidens.
Sensilia propria sunt
qualitates, quæ ad
sensus referunlur eo
quod ipsæ determinant
sensum ad sentiendum.
Hæc dicuntur sensilia
per se, etprimo,
quia reducunt sensus
ad actus suos.
Sensilia per accidens
sunt, quæ per
se nihil agunt
in sensus, sed
ab ipso apprehenduntur ex
eo quod cum
sensilibus propriis coniunguntur.
E. g., in
lacte albedo est
sensibile proprium visus,
quia visus ex
ipsa albedine ad
eius visionem determinatur;
dulcedo autem est
sensibile per accidens
ipsius visus, quia
refertur ad visum
ex eo quod
cum albedine in
eodem lacte coniungitur.
Item, substantia corporum est
sensibile per accidens
cuiuscumque sensus, quia
refertur ad sensus
ex eo quod
est subiectum sensilium
propriorum. Denique
sensilia communia sunt,
quæ per se,
sed non primo
agunt in sensus.
Per se,
quatenus actiones sensilium
propriorum quibusdam modis
afficiunt, sive, ut
aiunt, modificant. Non
autem p rimo, quia
nihil in sensus
seorsum a sensilihus
propriis agunt f. Hæc sensilia
sunt qualitates Cf
s. Aug., De lib.
arb., lib. II,
c. 3, et
s. Thom., I,
q. LXXVIH a. 3 ad
2. U5 quæ ex
quantitate exislunl, e. g., magnitudo,
figura motus. Sane
hu.usmodi qualilates, etsi
non agant in
senTuS scorsum a
sens.li bus propriis, tamen
ad "producendam sensat.onem
al.quid agunt, quia
modificant ip am
actionem sens.l.um propnorum.
E. g. oculus
aliler a ZkmZX.
n.vis, al.ter a
parva afflci.Sr. [am
sensu sens™ Tprop • a et
commuma d.sl.ncte cognoscil,
sensilia aatem per
accl iens confuse,
qma j||, per
se senlit hæc
au7em ex eo
solum, quod cum
illis coniungunlur. Abt.
Iir.— De nnmero
sensuum externorum 49.
Lockius dubilavit an præter aspeclum,
auditum aulum odoratum,
et tactum alii
sensus in homine
laTa/t Jod.ern. fautores
magnetismi animalis contendunt
ani-' nam .n
sommo magnetico sensationes,
ac alias a" iones
ognoscenles exerere, quæ
ad nullas am
comnerL fa ultates
revocari possunt. Denique
BnlmesTuT? a| iaue
-n t fien posse,
ut homo novul
sensum temp'o^ .ect^r,o(
po Ha,r!S',qUæ ad
se"^bilitatem externam iones
aU10 Tr M
' ^0' SUU'
SpeCi"Ce diversæ a",.°,nr qj
P,llas exercentur, et
actiones sentientes •ec.fice
diversæ sunt, prout
specifice diversa sunt
ob e .
ad quæ referuntur
e int. hnm.,
lib. H, c.
2, § 3.
'nk°rC„Srle'na n°'nCn mai>^tismi
animalis habet, guia
pr0 cert0 nes„,,srPr°rC,CSSe cognitio
sensitiva efflcilur ^•^SSi.1"' ^^
SenSati0 haberisineorganoproProbalur. 1
Obiecta sensilia sunt
coroora Ainni ™
cxcipiendas SSffiSSr ftS^SSL?^!?!^
ST " B
C r P/iu™/^"Pecia"1 eCsseqUe
""^
losonhn°'"r COnt,ra Rei dium
'• et fere
omnes recentes phiosophos.
Cogn.lio est actio
immanens, sive aclio trm.num habet
.n ipso suhieclo
cognoscenTe auba' nH t,(0sci°
K°tUm' '|U°d cenoscitUrfsed 8ub ieciuu,,^ ofse
nUi^hqU,° conse(luitor cognitionem
haher '"on •osse,
n.s. ob.ectum cognitum
cur£ facuKale cognosceTte
s.^ismi ^W P^nSrr eMe
Senlentiam fantornn> idere
non per ocu los
sed „ 'n S°mn°
ma8ne'ieo animum S
f.caltatem laten.em fn ,v,
PartCS COrporis> vel
d, in. es eo „,„,''
U tates,alentes in
anima esse neoueiint
. Wal^.TO.r? vi-,lere
per aiias partes
e": •eclat, si
vis viden, i„ T
eenferant. Quod autem
ad alterum structuraVt
it VXK" 2??transfe"e'n'', s,,u,,u mP
m „mmTlTi „Crn°,r
StætranSfcrri diennt. Pæ"
"> Possc fieri
„ „ " m,
U ! T
CV,ncit hanc 'nutationem
iorpus hnm„, 1
II" strnct,,ra ad
"turam corporis hnm.ni
faZt£zmZ TZXlUr 1836; Caro,i
™ echerches sur V entend.
hum., c. 2.
quodammodo coniungatur l.
Atqui obiectum sensibile
noB potest coniungi
cum sensu, nisi
per suam speciem,
sive simililudinem. Ergo
cognitio sensitiva fit
per species rerum
sensilium. 56. Minor
demonslratur hunc in
modum: Obiectum sensibile,
ut cum facultate
sentiente coniungatur, atque
ita notitiam sui
in animo gignat,
debet in ipsam
facullatem sentientem, sive
in ipsam animam
ingredi. Hoc
posito, obiectum vel
per seipsum, hoc
est, per eadem
prineipia, ex quibus
constituitur, animam ingredi
dicitur, vel per
sui speciem, sive
similitudinem. Atqui obiectum
non potest per
seipsum ingredi in
animam, alioquin unum,
idemque cum hac
fieret ; id, quod
proprium panlheistarum commentum
est. Resiat igitur,
ut per speciem,
seu similitudinem sui
in animam ingrediatur
2. 57. 3a.
Species efficiuntur ab
ipsis obiectis, non
tamen ex eo quod
aliquid substantiale, vel
accidentale a cor
poribus distrahitur, sed
ex actione obiectorum
sensilium it animam.
Probatur. 1°
Species ab ipsis
obiectis efficiuntur. Ete
nim experientia nobis
testatur obiectum ipsum,
quod sen timus,
e. g.,
solem, esse simul
causam cognitionis sensi
tivæ. Si ergo
cognitio sensitiva non
fit nisi per
specien obiecti sensilis,
hoc ad illius
productionem tamquam cau
sa concurrere debet
3. 2° Nihil
substantiale a corporibus
avulsum in animar
illabi potest. Et
sane, anima est
incorporea. Atqui fiei
non potest, aiente
s. Augustino, ut
incorporeus animu I
adventu, atque contactu
corporearum imaginum cogitet
) Ergo. 3°
Neque aliquid accidentale
a corponbus distractnr
in animam ingredi
potest. Revera si id fieret,
acciden in actu
migrationis sine subiecto,
ac proinde per se ex
steret. Alqui accidens
per se existere
nequit. Ergo. i
Cognitio contingit secundum
quod cognitum est
in cognosce; te ; I,
q. XII, a.
4 c. Cf
s. Aug., Soliloq.,
lib. I, c. 6. 2
Cf s. Bonav.,
In lib. IV
Sent., Dist. XLIX,
p. 2, a. 3, qresol.,
et De reduct.
art. ad Theol.
3 Sensus, ait
s. Augustinus, accipit
speciem ab eo
corpor quod sentitur
; De Trin.,
lib. XI, c. . Epist.
CXVIN, c. 3.
4° Quod ! si
species non est
aliquid neque substanthlp
inTeediatCurdei' T°t ,
°biec!o -Sffi JffSSi r
ucl F l
0b,ectum aclione sua
illam in anima
producat. fct sane,
sensus est intrinsecus
indifferens ad pemp.endum
hoc aut illud
obiectum, ac proinde
ali cS inlrin^00' et
n0n aliud obiectum.
Inm hoc prinecus
sensn neCUm, non
Potest esse res,
quatenus exlrinecti a\Z^
TT Erg° Satis
non es P™ducat
in eo rTtefarSJl
U "^" semitiva
a'' rei efficialur,
ensum f^Z '
?"" ° v^To
eXUrius Peciem suam
™ s;rsjr:v? mscipiendo in ? a
'specie rtpraZZit' MW ^™ ^™
ctus1enTuslaADarS SuscePtio sPeciei
est quidam vitalis
ronri,, pc •
^qU' aC,US Vltal,s
non nisi earum
rerum otes. !.
' q Se'pSaS .movent
ad agendum ',
et nihil SieJo
in .m°Vere' n,S',0Vid
cius species similitudo
est: •d Tum^T n°U
.eS.1 terminns. in
quem cognitio fertur,
ereipffim PrinCT'Um' CX
q-U0 Sensus detcrminatur
ad tis non pT, ' ab,pSa specie
repræsentatam . Ergo
K IibXI> c2
sThoi-> Quodlib.Ym, ii
'odar9;' s' av'
/w m' 7
SenL> Distrn. •
"! ; Cf
B Alb. M.,
In Eth.f tract.
II, c. 18. sThom., I,
q. xil, a.
9 c, et
q. XIV, a.
5 c. 1
analogiam secundum naturam,
conc. ant., non
habent analogiam secundum
repræsentationem, neg. ant.
Neg. cons. Et
sane, ut aliquid
repræsentet aliud, non
requiritur convenientia inter
ea secundum naturam,
sed sufficit convenientia
secundum repræsentationem. E. g., statua
Herculis Herculem optime
repræsentat, etsi forma
Herculii non habeat
tale esse in
statua, quale esse
habet in carnibui
et ossibus %.
Iam, etsi species
immateriales nullam habean
convenienliam secundum naluram
cum rebus sensilibus,
ta men habent
cum eis convenientiam
secundum repræsenta tionem
2, quia nihil
prohibet quominus aliquid
incorpo reum contineat
in se repræsentative illud
ipsum, quod ii re corporea
est realiter. Igitur per
species incorporea possunt
res corporeæ a nobis percipi.
65. Inst. Simile
simili cognoscitur. Ergo
per species in
corporeas res corporeæ
percipi non possunt.
66. Resp., Dist.
ant., ita ut
medium cognitionis simi
litudinem naturæ habeat
cum subiecto cognoscente,
conc ant., cum
ipso obiecto cognito,
neg. ant. Neg.
cons. E sane,
cum cognitio sit
affeclio subiecti cognoscenlis,
no vero obiecti
cogniti, medium, quo
aliquid cognoscitui simile
sit oportet non
iam obiecto, quod
cognoscitur, se subiecto
cognoscenti. Quocirca, cum
anima sit immat(
rialis, nonnisi per
species immaleriales potest
res coi poreas
cognoscere. Illud igitur
effatum, simile simili
c ne operaliones
suas i°nes '..
cqU enSUS commu's
non cognoscit opera;,,'n
°Perat'ones sensuum exle°rnorum.
Ergo •^quam sensus
commun.s exercct, est
directa, non ?'i.Hi1rC;V,,;niUS facul,atis
ohfactam, nataram, et
modum, 1° Sens.aC
In SUaS eXC.rCet'
hæc adnotanda sunt:
Sensus com.nun.s eo,pso,
quod scnsaliones sensuum
propriorura, sive externorum,
earumque differentias sen
tit, ipsa obiecta
sensilia percipit, quia
sensationes ab ob
iectis suis seiunclæ
esse nequeunt, et ipsæ sunt
diversæ prout ad
diversa obiecla referuntur;
si ergo sensus
com munis percipit
sensationes, earumque diversitalem,
diver sa etiam
sensationum obiecta sentire
debet. Quapropte duplex
obiectum sensus communis
distinguitur, unur proprium
et directum, nempe
sensationes, quæ per
sensu externos habentur,
et earum differentiæ
; alterum ind\
rectum, et secundarium,
nempe obiecta sensuum
propric rum 2°
Cum sensus communis
sit facultas senliens,
organur sui proprium
in corpore habere
debet. Hoc organum
vc catur sensorium
commune, et est
encephalum, sive, u
aiunt, systema cerebro-spinale, quod
cum organis sensuur
propriorum per systema
nerveum coniungitur ; unde fil
ut sensus communis,
qui illi alligatur,
affectiones sensuur propriorum
excipiat, et cognoscat.
3° Hæc
facultas dicitur sensus
communis, eiusque or
ganum sensorium commune,
quia est velut
centrum sensuur propriorum
2. Scilicet, sicut
centrum est principium,
quo proficiscuntur, et
terminus, ad quem
lineæ deferun tur;
ita sensus communis
est principium, sive
radix, v( fons,
a quo vis
sentiendi transfunditur in
organa sensuui propriorum,
et est terminus,
ad quem affectiones
sensuui propriorum deferuntur
3. Quocirca
diversæ sensilium sp..„j
."a&V,ls 'cimere, et
sibi repræsenlare 'tcst
. Quod si
amma per phantasiam
percipit Z? rei,
non rem ipsam,
opus ei non
estSenlh ?f '
. na!„u'rag:?etUrI.; qUare
PerPhantasiara ?ef um
etiam laginamur, cum hæ a
sensibus remotæ sunt
dnm ZX: VenS'buSPr.°Priis •
et sensn communi
'res non prehend.mus,
nisi hæ nobis
adsint, quh per
istls fa llales
res ipsas cognoscimus.
4 P l,a~ ^roL^' i"'
Phantasia "t ficultas
sentiens. fett,".FaCU,ta-8-'('uæci'rca res
sensiles versatur £ non est
in,X,e?erCetUr' 6tauæ '"
bel,uis e'iara si,
non est intellectnx,
sed sentiens: quh
res sensilo t
ob.ectum sensus; in
statu somnii autem
intellec tus 5 TJZSZT be"uæ
denia-ue hSfc-KST ari
nnr "i enS','.a,raaS'nari, præterea
res ima s doninnn cura1v'g'laraas. sed
etiam cum dorrni aVin-,nd? nnll.
m°d° uh°minC.S '
Sed eliara belluas
vi ac°sen "nH;P C
' U,am hæ
' nisi vi
Pollerent sibi re cscntandi
rcs sensiles a
sensibus su.s remotas zl
?Li:qize-' quaita'robatur. Non possumus aliquid
imaginari, nisi qua Cf
!" ll°°y' ComP^d.
theol. vtr.. lib.
II c 3fi
tenus aliqua figura
induitur: quod quidem
conslat tum ab
experientia, tura ab
ipsa significatione vocum
phantasma1 tis, ac
imaginis. Atqui
figura ad quantitatem
corporis pertinet. Ergo
res sensiles ad
phantasiam per quantitatem
proprie, et per
se referuntur. Diximus
autem proprie, et
per se, nam
qualitates rerum sensilium
etiam ad phanlasiam
pertinent, ex consequenti
tamen, et per
accidens. Etenim, cum
qualitates sensiles a
quantitate seiungi nequeant,
sequitur phantasiam eo
ipso, quod fertur
in quan-, titatem,
ferri etiam in
qualitates rerum sensilium.
81. 3a.
Phantasia sine sensibus
propriis, et sensu
' communi exerceri
nequit. Probatur. Phantasia
versatur circa obiectum,
non prout in
se est, sed
prout in anima
existit, quia phantasma,
sive obiectum phantasiæ
est repræsentatio obiecti
sensilis facta in
anima. Atqui obiectum
sensile existit in anima, prout
sensibus apprehensum est.
Ergo actio phantasiæ
sine actione sensuum
existere nequit f.
Expenentia idem confirmat;
compertum enim est
quemquam sensu aliquo
carentem nihil posse
imaginari de sensilibus,
quæ illius sensus
propria sunt; e.
g., nec cæcus
colorum, nec surdus
sonorum ullas imagines
habent. 82 Quod
si cura Garnierio
2 obiiciatur nos
multa imaginari quæ
nuilo sensu fuerunt
a nobis apprehensa,
e. ff., montem
aureum, in promptu
s. Thomæ responsio
est: Etsi phantasma
rei, quam ante
non percepimus, sit
novum secundum speciem
totius, tamen non
est novum secundum
partes, ex quibus
componitur. Ita species
montis aurei est
nobis nova, sed
non sunt novæ
duæ species montis,
et auri, ex
quibus unica illa
montis aurei spe cies
existit 3. .
k;£ 83. Duo
denique circa phantasiam
explicanda nobu sunt:
1° Quid sit,
quod interdum per
phantasiam non imaginem
obiecti, sed ipsum
obiectum repræsenlare no
bis videamur; 2°
quomodo fiat, ut
phantasia ex imagini
bus rerum, quas
e sensibus hausit,
novas imagines et
formet., . . j 84. Quod attinet
ad primum, præmonendum
est iuar i
Cf s. Aug., De vera
Relig., c. 10.
2 Op. cit.,
c. 3, sect.
4, et c.
8, sect. 1.
s Qq. dispp.,
De Malo, q.
XVI, a. 11
ad 9. bio
intellectus opus esse,
ut cognoscamus utrum,
necne •es, quas
.mag.namur, reales sint.
Quare quidquid impe IU,
quom.nus intellectus iudicium
illud exerceat, in™au a
est, quamobrem non
imagines rerum, sed
res insas >ob,s
repræsenlare videamur. lam
huiu modi 1mpPedi
nentum even.re qu.t
lum ex parte
animæ, lum ex
p^arte orpons. Ex
parte animæ evenit,
quoties ipsa in
nhan asma.e confingendo
omnem vim suaTr,
intendft; siqufdem" l .
alibi d.ximus ',
anima, quoties omnem
vim suam Tn
l.cuius facultatis exercitalionem inlendit,
reliquas fecri ftes exercere
non potest. Qnapropter,
quotiesYnTma "b ehementem
al.quam affectionem, totam
vim sua.n inf
baginem ob.ect, convertit,
inlellectus non potest
iudicTum Nhibere, ut
d.stinguere valeat imaginem
al "psa T nam
repræsen.at. Ex parle
corporis° autem dem
evel l, quia
vel ob soporem
sensuum, uli fit
in somniU !|
I morbum a liquem
corporis, uti'in ægr"
et phreneti S ætio inlellectus
impeditur 2. S
pnreneti &>.Quod ad altcrum
spectal, phantasia, ut
diximn "umSrSeeduc,U.l-retinet: '^
aUtem' e,si non
p"d . mota
Z \ , Se"SU
TVe,atUr',amen> Postquam ab . mola
est, polesl ex
se sola aliquid
agere, auia in nm a
™™eTr>dZoym
^^.cesLnt^se^uMr se rc.in!
„•• Quoc,rca' "
Phantasia imagines rerum
se ret net,
eiusque actio cum
aclione sensuum non
ces ere^ur a?r'e
""^, •' aUOminns
fPsa ""p"
imagine s nihi
h,°Ue ex. mnl,,s>
variisque novas conflet/quls
n.h.l hu.usmodi m
rerum natura respondet.
IX,— De Æslimaliya,
seu Cogilativa S6. Æstimativa est,11,
facullas, qua in
rebus sensili s
apprehend.mus aliquas qualitatcs,
quæ ner sen
s ZTl0^ v"
innotescnnt. cg, illasessePnobsuti ^ aUt •
X'aSVoCa,.ur au,em Mstimativa,
quia per il eTmardS'JeUI,U(IiCamUS ali1ui0
in -2us sPensi
' esse quod
sensibus non apprchendimus. tiens
P' Æsttmatlm non
t faultas intellectiva, sed
•,10fbrxH,Cfe.%2AUg' °e THn>
IibIX• ^, et
De ctThom.,',,,. (,.
4 c. e,
q v> ^
^ ^ ^
Gen. DYNAMILOGIA Probatur. Facultates,
quæ homini, atque
belluis communes sunt,
nonnisi sentientes esse
possunt. Atqui æstimativa
communis est etiam
brutis; certum enim
est ipsis inesse
facultatem quædam de
rebus sensilibus iudicia
conficiendi, quibus ad vitæ conservationem opus
illis est; e, g., ovis
lupum inimicum et
canem amicum iudicat,
atque inter plures
foetus, qui obviam
ipsi fiunt, erga
proprios tenero matris
affectu trahitur; avis
paleas ad nidificandum
accommodatas a ceteris
discriminat '. Ergo æstimativa
est facultas sentiens.
88. Ut huius
propositionis veritas magis
perspiciatur. advertendum
est aiiædam iudicia
particularia circa re et rccognoscendi I
robatur. Proprium obieclum
memoriæ esl nræteritnm
rout prælerilum est.
Hoc posito, præteri
um nronr t
rac,er„um, est obiectum
sensile, non vero
intXibil1 p-Vd etlrZZT dPraCteritUm
" •^SSftSl,j '
"s ?elerm'natum, dum
e contrario intellieibile
est "lclcrminatum, ac
universale, proindeque ex
n om„ ',vl;,mmdnS,dera,,UrAtaui natura
faoJtads ex obieX
';' quod yersatur,
sumenda est. Erjro
memoria enm hifrod
r C VerSCt,,r>
fæ"^ senTicnse .
Acce s cJmunif
CU t8S cog"osee"f!i' M"e
bomini cum belis
communis es, non
msi sentiens esse
quit. Atqui bel
.™™ pollere colligitur
ex iis, quæ
ipsaTagun . Habent,
s. Auguslinus ait,
memoriam et pecora
et, al
oqn.n non cubilia,
nidosque repeterenf, non
alfa "e "S„;fDCSC""t; neaue
enim assuescer; valeW
™fisZ;Zl PCr memorian'2
• Memoria igitur
est Si "n^Mi,fn
Pr0P\fr°Ul esl 1™tdam
specialis faW, nam
eliam ad mtellcctum
memoria pcrlinet sed
craLl0C° eXP',Cabimus' du">.
4 c. •
Om/W., lib. X,
c. !7. iiLos.
Christ. Compend. I. :
(| æstimativæ, quæ
imaginem rei antea
apprehensæ ii phantasmate
deprehendit; siquidem anima
cognoscere noi potest
phantasma, prout imago
huius rei, et
non alteriu esl,
nisi similitudinem eius
cum ipsa recognoscat,
han autem similitudinem
non nisi æstimativæ
subsidio co gnoscere
potest . Insuper,
cum memoria sit
facultas sen tiens,
ac proinde sine
organo corporis exerceri
nequeat illud etiam
ad eius actum
expostulatur, in organo
corpo ris, per
quod anima vim
suam ræmorandi exercet,
aliquoi vestigium rei
produci, cum res
primum percipitur2. 94.
Ad explicandum progrediamur
ea, quæ ad
reraini scentiam spectant.
Aliquando rem antea
perceptam cognoscere non
possu mus; aliquando
vero aliquam eius
partem agnoscimus, €
ex hac integram
præteritæ cognitionis recordationem
es suscitare nitimur.
Si
prius fit, oblivisci
rei antea perc(
ptæ; sin posterius,
reminisci dicimur. Hinc
s. Thoma reminiscentiam definivit,
et explicuit hunc
in modun Reminiscentia nil
aliud est, quam
inquisitio alicuiui quod
meraoria excidit. Et
ideo reminiscendo venamui
idest inquirimus id,
quod consequenter est
ah aliqu priori,
quod in memoria
teneraus, puta si quærit mem
ac memoria, sed
tanim ut s.t quædam dos,
quæ memoriara perficit,
earaie belluina præstantiorem
reddit. Re quidem
vera £it.cog. tativa propter
virtutem comparativan qna
ob a ?en oJ, i
^™ ^1' n°"
tamen facu,ta diverab
ea cst, ita
remimscentia excellit super
memoriam fluarum, sed
eiusdem naturæ, ac
in ipsis, est. CAPVT IV.
De facultate intelligendi
Aw.I.-Cuiusnam naturæ sit
intellectus, et quanam
ratione res ad
ipsum referanlur 97.
Intellectus est illa
facultas, cuius est
apprehendere h Prout
sunt immaleriales. Quaproptcr
incoritioM Wlecfva secus
accidit, ac in
cogoWoe seositiRqai! imm.i!
'• r sPec,es.'
Per n"1 obiectum
percipitur, mmatenalis, tamen
ipsum obieclum a
specic renr™ 'la>.n
cst aliqoid materiale;
in illa anjpc
albmid,,r ," ,Tes'
Prout ad •nlellectum
referunlur di Ssa?t.i.br ra,io "'
£-4 -W #
' '"'e,lectus esl
facultas inorganica. Walur
duobus argumentis ex
ipsa natura animæ
Cf"\^ '"^" i"m-'
part2c. „a(ra
rfawe, quia, postquam
eogaovimn. ua DYNAMILOGIA 1°
Anima humana supremum
locum inter substantia
sensitivas, et infimum
inter substantias intellectuales tenet
; quamobrem tum
facultates propriæ substanliarun
sensitivarum, tum facultates
propriæ substantiarum in
tellectualium, quæ sunt
intellectus, et voluntas,
ei iness ?"xls::"one materiali
Snecies a S
reSete,:utratnh ab, inte"eCtU "
Der ^em,.,,: txercet
super phantasma, in uuo essenlia
rpi ,,.. ciniUS
mafef' b^oblegitur.' Hæ'c
spec es TteZZ Ts 2Zhb,ntellectu PO^ibili,
qui et ea
specie ro esentT
' S'Ve 'PSe
Sibi elTorulat similituainem1 rei Præsentatæ a
specie inlelligibili, et sic rem
ipsam in spcciem intelliaihilem J,?„,
• \ El8:0
Potest cognoscere "e"'™ sibi
propriam Lt^hLtf. pnnc,Pium •
9-0 cognoscit '•. 1. I.,
C,S,.' i,„? V '•>".
~ P„J ',.
"£,",, ct • '-.... q.
ii, .. i u ..telligit.
Hæc omnia in præsenti, et
sequentibus articulis singillatim
explicabimus. Atque in primis,
sicuti species sensibiles
ad sensilivam cognitionem,
ita species inlelligibiles ad
mtellectionem efficiendam expostulantur. Dicuntur
species intelliqibiles, quia
repræsentant essentiam rei
a qualitatibus materialibus
seiunctam, in qua,
ut diximus, ob.ectum
in tellectus consistit. Intellectus sine
speciebus mtelhgibihbus res
intelliqere non potest1.
. . Probatur.
Cognitio, ut ahbi
demonstravimus, sine coniunctione
obiecti cum facullate
cognoscenle effici nequit,
atque hæc coniunclio,
nisi fieri dicatur
secundum simihtudinem obiecti,
certe secundum ipsam
eius naturam tien
deberet2. Atqui prorsus
absurdum est obiectum
secundum suam naluram
coniungi cum intellectu,
quia per huiusmodi
coniunctionem obiectum fieret
unum, idemqu cum
intellectu, omnisque realis
distinctio inter utrumqu.
tolleretur, id
quod et per se absurdum
est, et pantheismt
adfine est. Ergo
omnino repugnat intellectum
intelliger res sine
speciebus inteiligibilibus. 112
Circa naturam harum
specierum lntelligibihum næ
duo pro certis,
exploratisque habenda sn>- .Prl^
" quod species
intelligibiles a speciebus
sensilibus differnnl nam
species intelligibilis est
immateriahs non solum
proi in intellectu
est, sed etiam
prout refertur ad
obiectum rc præsentatum,
quia ipsa repræsentat
obiectum condjnou^ bus
materiæ exutum; species
autem sensibihs est
mm J> q. LXVII a
1 r s
P' ', 2'
q re°' a
c' 3 h
q. LXXXV,
a. 1 ad
4 obiectum non
iam in potentia,
sed actu intelligibile, nempe
essentiam rerum sine
conditiombus matenalibus 118.
Circa huiusmodi actionem
inteliectus agentis hæc
tria adnotanda sunt:,
1° Species, quas
intellectus agens abstrahit
ex phantasmatis rerum,
exbibent obiectivas, sive
reales essentias rerum.
Nam res, quæ
eodem genere, aut
eadem specie continentur,
reipsa consentiunt in
essentia omni conditione
materiali exuta, ita
tamen, ut hæc
essentia diversis modis
determinala existat in
rebus smgularibus. h
g., natura humana,
abstracta a conditiombus
individualibus, ea est,
quæ reipsa omnibus
hommibus convenit, atque
in unoquoque eorum
secundum diversas determinationes existit
exisiit . •• 2° Distinguenda
est duplex abstractionis
spec.es, nem pe abstractio
per modum simplicitatis, et
abstractio per mo Vdum
composilioms, et divisionis.
Pnma abstractio eadi citur,
quæ efficit ut
inlelligamus unum sine
aho, sive s cob sideremus essentiam
seiunctam ab acc.dentibus. Alter.
consistit in eo,
quod intelligimus aliqmd
non esse xn
aho vel esse
separatum ab eo
\ lam vero
pr.ma, non vero
al tera abslractio
est ea, quæ
f.t per intellectum
agenlem Quæ quidem
abstractio per modum
simphcitatis, ut e.
eius definitione patet,
non expostulat, quemadmodum
fa so ponit
Rosminius', cognilionem, et col
laUonem terw norum
circa quos ipsa
fiat, sed dumtaxat
expostulat, u fpsi
præcedat^phantasma, in quo
intellectus agens essen
tiam rei a
conditionibus material.bus expoliet.
3 Ex eo
quod notiones per
abslract.onem .ntellectu agentis'
efformatæ exhibent essenliam
rerum exutam cot
dftionibus materiæ, quibuscum
revera coniung.tur,, sæ
falsæ dicendæ non
sunt. Re sane
vera, potesl es.
fa sitatt locns
in abstractione per
modum componU^ et
divisionis, e. g.,
cum intellectus ncga
mesM - essenti rei
aliquod accidens, quod
e. reapse inesl,
at non in
aD tractione per
modum simplicilatis, qua
considerajur e sentia
ab aliquo, aut
ab omnjbus ac cntibæ
Miunet nam essentia
rei, elsi cum
accident.bus re ipsa
conun tur, tamen
ab his re
ipsa quoque dist.ngu.lur,
quapr 1 Cf
s. Thom., De
ente et essentia,
c. 4. I,
q. LXXXV, a.
1 ad 1.-3
2V. S., sez.
X, c. 1,
a. l/. J4J
pter nihil prohihet,
quominus intelleclus ad
illam sine his
His, quæ circa
notioncm intellectus agenlis,
eiusoue actionem a
Scholast.cis staluuntur, explica.is,
duo S denda
nobis sunt: "ien 1°
hanc facul.alem, quæ
nomine intellectus aqenlis
desig a.ur, reinsa
ex.stere; 2 ipsum
intellectum agen.em n„„
esse ahquid extra
animam. 6 on
119. la. Admittendus
est intellectus aqens
Frobalur Essenliæ rerum materialium,
quæ sunt ob
•eetum mtellectu humano
proportiona.um, non ex"
tunt exlra animam,
n.si in materia
concrelæ, et in
phanta mæ, a
quo, ut diximus,
cognitio intellec i
a fni him
.umit non nisi
prout in maleria
concretæ sunt kIx^,.
ipsias phantasma.is maret,
qu.a corporeum in
incorporeum converterel. At m
absurdum est naluram
alicuius rei mulari.
Ergo bSmS. ™£ T'; r°nCmin-'^9cons. Etenim
Mr,,ctio illa non
est realis, seu
materialis, sed est
inlen JgJ. s.ve logica,
scilicet intellectus agens
spe em n MeJui,
nhf, Phantasmate ^"rmat,
non qualenus re li
. di
J )nantasma eondit.onibus materiæ,
sed quatenus '
l.t ad nudam
essentiam rei sine
conditionibus ma se uonm
.im „"f '"
Phantasmate obvolvitur. Quocirca
wam Zd iffirf f"™? corPoream
Pha"tasmatis in incor>ream, sed
efficit umversale, et
mtelligibile illud ouod
phantasmate est singulare,
et sensibife '
° oTreVin^r :,!"letleetus a9ens>
sivelumen intelligibile, ^res
xntelhgibihs efficit, extra
animam esse nonpotest.
\ Cf
s. Thom., loc.
cit. Vid. p.
132. U s.
Thom., I, q.
LIV) a. 4 c, et
q. LXXIX, a.
3 c. Hanc propositionem
demonstramus tum contra
Neoplatonicos, Averroem, Cousinium,
qui contendunt lumen
illud esse aliquam
facultatem in se
subsistentem separatam ab
anima1, tum contra
Ontologos, qui asserunt
lumen lllud esse
ipsum lumen intelligibile
Dei. Probatur. Actio,
qua species intelligibilis a
phantasmate abstrahitur, est
actio propria uniuscuiusque
homims. Atqui non
potest aliqua actio
esse propria cuiquam,
nisi a principio
ipsi intrinseco proficiscatur
; nam prmcipium
extrinsecum potest movere
aliquid ad operandum,
sed numquam efficere
potest, ut illud,
cui nullum agendi
principium intrinsecus inhæret,
actionem sibi propnam
exerat. Ergo intellectus
agens, quo species
intelhgibihs a phantasmatis
abstrahitur, aliquid intrinsecum
animæ esse debet a.
123. Contra Ontologos
præstat etiam hoc
adnotare: DeuPler anima
noslr. 3 po est
ier um. 'nte"'f "d.!
ProSrediturAtqui anima mimnm
illfus a tffi fapCU,tatena.> UUæ
est P"ncipium •eSE
nuncupatur. fcrgo intellectus
possibilis re ipsa
aoimæ S^-S-iJSsxjsr^ esl facultas'
mrSemffi1hn}e,leCtUS agens
sua actione eBcit
obiectum u intclhgibile,
quia species ntelligibilis nuie
nhi :STlal' 6l'
efrCC,US actiO" quami;,
dle0 us" ^Mffartaav
$?£? ver° possibi,is fert
pa snva fi!!"',:: r,qT,
Potcntia "• reipsa
iatelfectus pofsinilis ' aCU'US
CSt In,e,,ectus A
W "lad autem
advertendum est, actionem
abs.racti '. qLXXIX, .
2 c. _
2 Cf p
9g ^ SK-Tci,
J . "ft
m,,.,, „. 9.
CfP-^-t,,a:a^d'/:q';Sia.4eio^
vam intellectus agentis,
et actionem receptricem
intellectus possibilis eodem
tempore fieri, quia
ipsæ concur runt
ad productionem eiusdem
actus intellectivi ; causat
autem, quæ ad
eiusdem effectus productionem
concur runt, simultaneæ
esse debent, VII. De verbo intellectus
128. Verbum, sive
conceptio a s.
Thoma , post
s. Au gustinum
2, nuncupatur repræsentatio
obiecti, quam m
telleclus possibilis in
se efformat, et
qua veluti m
speculo cernit obiectum
a specie intelligibih
repræ8enUtam.y catur conceptio,
quia est illud,
quod in te llectus
inj eip est a,iquiu
'1'i'is, ut obiectumTmaua mT ^,
Species inte,li Præsens
intellectui lt s?t
COenosciblle. Slt intrinse"vcat ad
intellectionem' ;,, pr,nciP,Ium
' qaod iHum
M cfformet sibi almm
sp'ec em P°StUlatUr,'
Ut intelletn cognitum
sibi repraCat V.m.^fc
ob,ecIt.um ve,uti cst quæ dicilur
wi sw Atqui
bæc a,la species
tu cogni.um, "in
rinsecus nf, "'
obiectnm' tamquam •latur
verbum. lntrlnsecus Præsens
intellectui, espo
SfintlllectTo e^iUSctPsr°vSi0niS-eXe0 connrmatur,
is 3: quapropter
obt nerl „on
VZ 'nte"eCtUS possil
, q^æ efflcitur
aMnXcKLF" Tctm 8'm •
W, quæ produnSrCtab%?ii^ JE
33. Haclenus de
illa infn, '•
qna ipse obiectum !?'
peratione disputavi " materialiu„rcond,UonmhP.r0pr,r' "empe
essentias "^cdiate apprehendit
A ;US i?"?"".6 eXUtas'
Primo ltus alias
exerit operatio^ "
CCtUS 'am in
actu concosnitiones, ind°caT
',;?,,• ' T^6 coSnoscit
suas ipationes exnlirw '
ra(l0ci,natur, recordatur. Ad has Consckn fci"8 Progreniai?ur
necesse est 0 ^quæS æ?n?nt,buS
aCC,pitur' est co"
os> lum in.^llectivosUsatur MCa°gn,t
V°S' tUm Sen scnsu,
est cogniiio S
, Cpta proPrio'
et '• suasque
inte Ilec°inn ° t?ras scire
dicitur, etiamsi de
litteris actu non
cogitef ( Mens
sui notitiam habitualem
habet, qua poss,
perc uere se
esse 3 .
Conscientia autem actua
.s ea est,
qn aHquis considerat
se in actu
animam habere , vel,, s
Tugust"nus inquit, ea,
qua anima adse
cogxtandam qu dammodo
'red.V.ltque se aote
conspectum suuu, se
pomt 136 Iamvero
hæc conscentia actua
is lta ab
Aquina nosfro explicatur.
ln primis anima
obiectum intell.g.b: sibi
proprium, nempe quidditatem
in mater.a corpor,
existentem apprehendit ; deinde
actum cognosc.t, quo
lud ob iec™um apprehendit;
et in illo
actu se.psam cogn
Icit In hoc
aliquis percipit se
esse,quod perc.p.t se in
teU eere1 .
Inde esplicatur, cur
an.ma setpsam per
Smcognoscere dicatur, seu
per ipsam sui
pr^sentm STdem ex
ipsa mente est ei, unde
poss.t .n actu
Zdire quo se^actualiter
cognoscat, perop.endo se,
L° et alibi:
Ad primam cognitionem
(?a nempe liauis
vercipit se habere
animam) de mente
habendam ficU ipsa
mentis præsentia, quæ
est pr.ncip.um æU „
'Uo mens
percipit se ipsam;
et ideo d.ctur
se cog, scerqe pefsuailn
præsentiam . Sane
anima, ope c,
. Cf p. 123. Cf
s. Aug., De
Trin., lib. XIV,
c. 6, n. 8. Qq. dispp., De
Yer., qX, a.
8 ad 1. Ibid. c. s
Op. cit., lib.
X, c. 5,
n. 7. 6
Ibid., lib. XIV, c. 6,
n. 8. 1 . Qq.
disPP.,De Ver., q.
X a^ • ^
• ?•
H, M 3 Ibid.
ad 1 in
contr. 9 I, q
LXXXVli, d. Gent.,
l ^7 cientfæ
actualis, se non
in alia M
n.i™ • #
ssentiam suam mediaTst
Vd Vse 1~
J?.2S onvers.onem supra
seipsam inspicit smiplicem
H.s præstitutis in
primis definienrlum nobis
est ., •um
consc.ent.a sit specialis
facultas dislincU at i Intei-" UnlellZ.
C°mcimtia
non esl °P°
J... • V?
a an,ma> ?"s.;;:,';;,j-f •••••
.-•. . Q
de re Aquinas
noster statuit animam
mtelbgere cc se
i i Intellectus
cognoscit seipsum, et
suum intelligere ;
veniLet ouod "i
., -j,ICUI rel '
Per accide>^ ei e esse
sem ner '
"fn acc,denS' a'enle
sThoma, non °Per,
nec oZYum '?,
°mni,,US " Er?0
iulc'leclus non W
. omn.um acluum
suorum conscientia actuali
Perceptio haKi:?E, '
P d,r,menda est
hoo modo: "I
an ma habetnr
nh T °T,am PerccPti°num
scm positionh attS,.', eamdem>
ooam in prima
parle 'lis e,°rum
on"
um'hXrem/PpC,'CePti0 auf"m a •es
a nohis perdnTunh,
" COdem temP°ris
omento, dub2"', HI).
II, c. 34 5 Gf
eodem temporis momento,
quo res percipimus,
rerum ^epS appercipimus.
It vero non
habemus actua [em apperceptionem omnium
percepUonum seos.tivarum iuw
&m adepti sumus.
Nam ut habeatur
hæc apperce Suo, °Pus
cst phantasiam reproducere
spec.es, qu n t
retinet, et memoriam
reproductas recognoscere; atqu.
uhantasia non semper,
et continuo percept.ones
reprodu, S nec
semper mcmoria illas
reproduc.as recognoscU ergo
anima non semper
habet appcrcept.oneu, ac tualen
omnium perceptionum sensitivarum,
quas lam adepta
est 145 Prop
3\ lntellectus per
illum actum, qui
concten tiadicitur^non solum
actus suos, sed
etiam aclus volunla
US pZaTui l\M, quod
est in votanUte,
etiam .quodarn modo in
intellectu est, sive
intelhgibthter est in amm ^uU
intellectus in eodem
subiecto, ac voluntas,
mhærel ^t nteUectus
uti suo loco
demonstrabitur, est pr.nc.p.un,
?e quod vountas
aliquid vnlt. Atqui
illud, quod,ntel Sibiliter
est in intellectu,
sive in sutæcto
intell.gente, a lo
inteUigi potest Ergo
inleUectus non ^ sotam ^
se.psu et actus
suos, sed etiam
voluntatem, et eius
actus,nu ligU6 PProp
V Anima habilualem
corporis sui cognitione
habet et ver
tactum passivum etiam
cogmlionem acluale, Probalur
T pars. frabituali
cognitione an.ma compar
tufad seipsam"non aliter,
quam,n se est,
cognoscenda. itqui antaTcuidam
corpori copulatur, cum
quo comnv i^Le
habet. Ergo anima
seipsam corpor, copu
atam bitualiter cognoscit,
ac pro.nde cogn.tione
hab.tual, . rnrnoris
frui concludendum est. C
\W Probatur V
pars. Corpus per
lactum pass.vum mutatur
tum a rebus
exterioribus, tum ab
intenor.t T^ his
intelligitur teneri non
posse opinionem Leibnitii,
qui K eepttones
sine apperceptione existere
poe doco. H • ^
> 1),
neqæ opinionera Galluppn
qu, oontend.t nullam
he n p I
centionem sine apperceptione
(Lezz. etc, lez.,
fi'.J, niuio Leibniui
vera est, si
de apperceptione actual
•n^Ugatur, sa si
de apperceptione habituali.
E contrano, op.mo
GUePPgnit.onem su. corporis
habet ex eo,
quod corooH in
mus, per tactum
passivum actu experitur
„"muta iones '
atio^ibu0, Cv°3r "Unt-At(|Ul h-æ
^ESR ratiombus vitalibus
max.ræ consislunt. Ergo
anima Der ctum
pass.vum quamdam coguitionem
experimenAlem •erationum vilalium
act.u etiam habet.
P Abt.IX. — De
actu iudicandi 150I„tellectus humanus
natura sua ita
comparatus est, I
JBi- 'Principe vital, et
V ame pensante,
c. 23
pf.xz:t j^^cff-- -. s\
I T VPf itUr vUam
in "Peribus vitæ •' 1 2æ a CYU
">•>, lua aniu
a r„r n. f
"S"m
"""
tam1'"" specialem V >odi enim ??",.. T"6
0Derali°nes vi.alcs cognoscat;
en.m co„n.Uo, ut.
ostend.mus, per taclum
passivum ob ut
unico, et primo
actu nequeat cognoscere
qualitates simul cum
essentia rei. Quare ipse
primum notiones rei,
et qualitatum adipiscitur,
dein convenientiam, aut
discrepantiam uniuscuiusque qualitatis
cum essentia rei
cognoscit . Hoc
modo ipse de
rebus iudicat. Quid
sit iudicium, explicavimus
in Logica 2. Quæstiones autem
dynamilogicæ, quæ circa
naturam iudicii versantur,
hæ præcipuæ sunt:
1° Utrum iudicium
intellectui, an voluntati
tribuendum sit; 2°
utrum omnia iudicia
fiant per comparationem
terminorum, an aliqua
iudicia fiant ex
instinctu; 3° utrum
essentia iudicii in
comparatione, an in
affirmatione, aut negatione
consistat. 151. la.
Iudicium non est
actus voluntatis, sedintellectus. Probatur
contra Cartesianos. Actiones,
quæ sunt specifice
diversæ, reduci non
possunt ad eamdem
facultatem 3. Atqui
iudicium, et volitio,
nempe actus voluntatis,
sunt actiones specifice
diversæ, quia iudicium
refertur ad verum,
volitio autem ad
bonum. Ergo si
yolitio pertinet ad
voluntatem, iudicium non
potest pertinere ad
ipsam, sed debet
pertinere ad illam
facultatem, cuius obiectum
est verum, nempe
ad intellectum. 152.
Obiic. In quolibet
iudicio mens vel
assentitur alicui verilati,
vel dissentit ab
aliqua falsitate, quod
idem est ac
dicere mentem in
iudicio aliquid amplecti,
vel respuere. Atqui
amplecti, et respuere
sunt actus voluntatis.
Ergo iudicium est
actus voluntatis. 153.
Resp. Conc. mai.;
dist. min., amplecti,
et respuere sunt
actus voluntatis tantum,
neg. min., sunt
actus cum Yoluntalis,
tum intellectus, licet
diverso modo, conc.
mm. Neg. cons.
Et sane amplecti,
et respuere non
solura ad voluntatem,
sed etiam ad
intellectum pertinent, quia
sicut voluntas amplectitur
bonum, et respuit
malum, lta intellectus,
cum iudicium conficit,
amplectitur verum, et
respuit falsum. At ex
eo, quod amplecti,
et respuere mveniuntur
non solum in
iudicio, sed etiam
in voluntate, inde
inferendum non est
iudicium ad voluntatem
revocari posse; nam
amplecti, et respuere
diverso modo locum
habent in iudicio,
quam in volitione.
Elenim anima
Cf s. Thom.,
I, q. LVIII,
a. 4 c. 2 24.
3 cf p.
103. in iudicio
aliquid asserit, aut
negat, quia cognoscit
nræ dicalum cum
sub,ecto convenire, vef
ab eo discrenaro in
vol.t.one autem aliquid
vult, aut non
vul°, qu ffi ^PZ°lPCr
lnte"eCtUm
PP-hendit/elesibibt 154. 2a.
ludieia ab intellectu
per comvaratinnem ;
ermtwum, „0„ vero
per instinetum fiunt,
ne2e ea sTmul
mstmctiva, et eomparativa
esse possunt. ?
.fc??rjma parS Contra
Reidim. qia
iudicia „•M^to, e.
g ejro SMW
corpora existunt etc,
non ner com
puta vi°nemiuddUi:-Um te.™™. seu
per Sffi Puavt
ludicia instinct.va, cuiusmodi
illa sunt onæ
con^nte^ri eXerU.ntUr' qU,>
c^scatur' ZTo autem
su„ 1' ;"
rTgRant,æ te™inorum; comparativa
"catum cu '
' h; et
a. 9. '
M. // 5.,
Dist. I, q.
i, 'a. s
ad 11. parare
non possuraus, nisi
eos iam cognoscamus. Ergo
simplex apprehensio terminorum
iudicio præcedat neces se
est. 157. 3a.
Essentia iudicii non
in comparatione terminorum,
sed in affirmatione,
aut negatione proprie
con ^isttt Demonstratur contra Lockianos,
qui iudicium proprie
in comparatione terminorum
situm esse autumant:
Intel lectus per comparationem
ponit unum terminum
ante al terum, sed
eorum convenientiam, aut
repugnantiam non cognoscit.
Atqui sine huiusmodi
cognitione nullum iudi cium
efficitur. Ergo iudicium
non in comparatione
ter minorum situm est,
sed in actione,
qua intellectus termi norum
comparatorum convenientiam, aut
discrepanliam perspicit. Atqui
intellectus cum perspicit
aliquarn pro prietatem subiecto
convenire, tunc affirmat,
atque e con trario,
cum cognoscit aliquam
proprietatem subiecto re pu gnare,
tunc negat. Iudicium
igitur ex affirmatione,
aut negatione proprie
constituitur, et comparatio
terminorum est dumtaxat
medium, quod ad
illud constituendum con currit.
X. De ratione 158.
Anima humana, quippe
quæ infimum locum
inter substantias intellectuales tenet,
ad perfectam rerum
cognilionem assequendam, præter
simplicem apprenen sionem,
non modo actione
complexa mdicn, sed
etian: actione magis
complexa, nempe ratiocmatione
lndigcf; quapropter ipsa
pollere ratione dicitur.
159. De natura
ratiocinationis in Logica
disseruimus Hic tria
circa rationem investigemus
oportet : scilicet 1
utrum intellectus, et
ratio sint una,
an duæ facultatc
intelligendi; 2° utrum
ratio speculativa a
ratione practia differat;
3° quid de
ratione superion et
inferion dicen dum
sit. . .
D, • 160.
Ad primum quod
spectat, non pauci
nuperi FW losophi
post Kantium 3
admiserunt specificam distinctio
nem inter intellectum,
et rationem. Contra
eos demon stramus
sequentem Qq. dispp.,
De Ver., q.
I, a. 3 c. % I,
q. LXXVI, a.
5 c 3
Critique etc, Introd.
161. lntellectus, et
ratio non sunt
duæ facultates mtelligendi,
sed duæ denominationes eiusdem
facultalis Probatur. Ratio
tamquam facultas distincta
ab intelie | ctu
habenda esset, si
obiectum, et actus
eius ad obiectum
et actum intellectus
reduci non possent,
sive specifice in ter
se d.fferrent \
Atqui obiectum, et
actus rationis ad
lob.ectum, et ad
actum intellectus reducuntur.
Ergo
non eSLai'arfa?ltaS lnt.eI,iSendi
ratio, aiia autem
intellectus. • ;ra?r
Prima Pars minoris.
Obiectum rationis est
intelligibile, æque ac
intelligibile est obiectum
intel lectus. Ratiocinari, inquit
s. fhomas, est
procedere de uno
mtellecto-ad aliud, ad
veritatem intelligibilem coffno scendam3. Atqui
intelligibile, sub ratione
intelligibilis spectatum, est
specie unicum, quia
intelligibile refertur ad
nostram virtulem intellectivam
sub unica ralione
im matcr.al.tatis. Ergo obiectum
intellectus, et rationis
est specifice unicum.
163. Altera pars
minoris ita demonstratur
: Differentia mooi,
quo intellectus, et
ratio verum intelligunt,
in eo consistit,
quod intelleclus immediate,
sive intuitive, ratio
autem mediate, sive
dtscursive verum cognoscunt4;
ex quo lluit
inter modum, quo
intellectus, et modum,
quo ratio verum
cognoscunt, eamdem esse
differentiam, ac inter
jquietem et motum,
quia intelligere per
intuitum est quætlam
quies menlis humanac,
et intelligere per
discursum est qu.dam
molus eius. Atqui
quiescere, et moveri
ad uiem prmc.p.um
pertinent ; quia
per eamdem naturam
aliquid quiescit, et
movetur. Ergo actio
intellectus, et raUon.s
ad idem prmcipium
reducuntur, sive specifice
inter se non
differunt6. 164. Itaque
intellectus, et ratio
non sunt potentiæ
ve.sæ sed sunt
eadem intelligendi facultas,
quæ luabus voc.bus
des.gnatur, quia intellectus
nomen de>umitur ab
mtima penetratione veritatis,
nomen autem |
Cf s. Aug
De lib. arb.,
lib. II, c.
6, n. 13.
" U quæ
diximus p. 103.
I !,' ™.
a8 V. 4
I, qUX, a.
1 ad 1. r .dElocumeri'U2: ^ST,!; l0C.P^™
-oba &J?pp-' De Ver-'
9xv>'1 c.' > 2, q. LXXXIII,
a. 10 ad 2. rationis ab
inquisitione, et discursu
. Nihilominus hæc
unica facultas, per
quarn mens humana
res intelligit, polius
ratio, quam intellectus
dicenda est, quia
mens humana scientiam
rerum non nisi
per ratiocinationem assequi
potest. 165. Quod
attinet ad secundam
quæstionem, explicandum in
primis est, quænam
dicatur cognitio theoretica,
quænam practica. Theoretica
vocatur illa cognitio,
quæ yersatur circa
verum, prout verum
est, sive considerat
in rebus rationem
veritatis, non rationem
operabilitatis. Practica autem
est cognitio, quæ
versatur circa verum,
accommodatum ad operationem,
nempe circa verum,
prout norma operationum
est, ita ut
potius rationem operabilitatis, quam
veritatis consideret 2. Ex duplici
hac cognitione oritur
distinctio intellectus, sive
rationis, in theoreticarn,
et practicam. Ratio
theoretica, sive speculativa
dicitur, cum in
simplici apprehensione veri
se continet; practica
autem, cum porrigit
ad operationem verum
iam apprehensum. 166.
Iamvero intellectus practicus
applicans principia universalia
ad operationes, iudicia
particularia conficit, quibus
decernit aliquid agendum
esse, aut aliquid
recte, vel secus
actum esse. S.
Thomas explicans modum,
quo anima conficiat
hæc iudicia particularia
circa suas actiones,
docet eam adhibere
quemdam syllogismum, cuius
maior est principium
universale ; minor
est apprehensio proprietalis
singularis alicuius obiecti,
in qua, ope
cogitativæ, deprehendit quamdam
simililudinem cum principio
universali ; conclusio denique
est iudicium particulare,
quo intellectus applicat
principium uniyersale ad
cognitionem illius proprietatis
singularis, sive illam
proprietatem singularem ad
principium universale redacit,
atque ila aliquid
agendum esse decernit.
E. g., Filius
tenetur patrem honore
prosequi; at ego
sum filius, Petrus
est pater; ergo
ego Petrum honore
prosequi teneor. Quo
in exemplo, maior
exhibet principium universale
; minor complectitur
apprehensiones proprietatum concretarum
filiationis in me,
et paternitatis in
Petro, quæ per
cogitativam fiunt ; denique
conclusio est iudicium
particulare, quo i
Ibid., q. XLIX, a. 5
ad 3. 2 Qq. dispp.,
De Ver., q.
III, a. 3
c. irincipium universale
applicatur proprietatibus concretis
ipprehcnsis in me,
et in Petro
. 167. His præmissis, contra
Kantium, qui rationem
spe:ulativam et rat.onem
praclicam, taraquam duas
diver;as facultates habuit
\ hanc demonstramus
Prop. Baho theoretica,
et ratio practica
non sunt duæ
aadtates speafice diversæ.
Probatur. Differentia, quæ
accidentaliter advenit obieto
non constiluit facultatem
diversam ab illa,
ad quam lud
obiectum refertur. Atqui
applicare ad opus coSnilonem
ventatis, quod est
proprium intellectus pracfic
on pert.net essentiahter
ad cognitionem veri,
circa quam ersalur,„
ellcctus speculalivus, sed
est aliquid accidenta"e isi
cogn, t,on, Ergo intellectus
practicus non est
facuUas itell.gend, d.st.ncta
ab intellectu 'speculalivo,
sed est quæZ-XT°
'n.tellec'^. speculativif nempe
i psam faculU:m
inlelhgcndi extendit, sive
applicat ad opus
3. 108. Kcstat,
ut distinctionem rationis
in superiorem et
ifenorem, qnarum penes
celcbriores Scholasticos pos
s ugustmum ment.o
occurrit, explicemus Katio
infenor est quæ
considerat veritates rerum,
prout i rebus
temporabbus, mulabilibus, et
contingentibus^ex"unt,
supenor, quæ considerat
veritates rerum, prout
re1 I-i-h '?
veri.ta.tes æl,crnas, necessarias,
et immutabis Intcllcclus
D,v,n, ad quarum
exemplar naturæ re ?at2?Z
?" COnd"æ •SU"tE
rati0 inferior ''cH.i0
fj ? w6
re?' ex eo ' auod
incolumitas so ctat.s id
expostulat; ratio autem
superior ex eo uod cus
soc.etat.s auctor, et
custos, hoc iubet.
Illa appella. Henor
qu.a res intelligit,
et diiudicat secundum
a|um, quod est
ea lnfenus, nempe
per principia nuæ
^ntemplatione rerum sibi
eJrJ, ; Lec
dicUur1 su° w,,
quia res .ntell.g.t,
et diiudicat secundum
aliquid, n ut
1 ilh SUrnUS
' nemPe- Per DrinciPia
æterna et dWntur
qUæ Pnnc,p'a ex
'P8'8 rcbus CHormata
169. Illud autem
cum s. Thoma
advertendum est, ra J
I, q. LXXXVI
. 1 ad
2. 2 0p.
cit., sect. II,
§ 1. Cf
s. Thom., /„
l,b. III Sent.,
Dist. XXIII o
II a 3
iol 1 t
s. Bonav., Centil.,
tionera superiorem, etsi
ob dignitatem sit
prior ratione inferiori,
tamen ob operationem
esse posteriorem ;
nam mens humana
ex sensilium cognitione
proficiscitur, ac proinde
æterna intelligere nequit,
nisi prius intellexerit
temporalia, quæ sensibus
hausit '. 170.
His præstitutis, demonstrandæ
nobis sunt propositiones
sequentes: la. Ratio
superior, et ratio
inferior non sunt
duæ facultates speciflce
diversæ. Probatur. Obiectum
rationis superioris, et
obiectum rationis inferioris
spectata materialiter, hoc
est in sua
natura, specie ab
se differunt; nam
ratio superior versatur
circa illud, quod
est necessarium, immutabile,
et æternum ;
ratio autem inferior
suam cognitionem ex
rebus contingentibus, mutabilibus,
et temporaneis attingit.
At vero spectala
formaliter, hoc est,
prout ad facultatem
mtelligendi referuntur, inter
sese conveniunt, quia
in aliquo intelligibili
consistunt, cum res
illæ contingentes, mutabiles,
et temporaneæ a
ratione inferiori cognoscantur
non secundum earum
conditiones materiales, sed
in suis essentns,
quæ sunt quodammodo
necessariæ, æternæ, et
immutabiles. Atqui obiecta,
quæ formaliter considerata
inter sese conveniunt,
ad earndem facultatem
spectant. Ergo ratio
superior est eadem
facultas, ac inferior
2. 171. Præterea,
quemadmodum mens nostra
ex cognitione effectus
ad cognitionem causæ
progreditur, et ex
causa iam cognita
ad effectum regreditur,
ut penitiorem huius
cognitionem sibi comparet ;
ita ex veritatibus
cognitis per principia,
quæ ex contemplatione rerum
temporalium, et mutabilium
sibi efformavit, ad
causam earum extollitur,
nempe ad veritates
cognitas per principia
æterna, et immutabilia
; et ex
his regreditur ad
ventates, quas cognovit
in rebus temporalibus,
et mutabilibus, ut
de ipsisrectum iudicium
pronuntiet. Quapropter in
exercitatione rationis inferioris,
et superioris non
nisi quidam progressus,
et regressus obtinet.
Atqui progressus et
re i Qq.
dispp., De Yer.,
q. X, a.
6 ad 6.
2 Cf s.
Aug., De Trin.,
lib. II, c
4, n. 4;
et s. Thom.,
I, qLXXIX, a.
9 ad 2. gressus, quibus
cognitio noslra perficilur,
ad eamdem ral.onem
spectant. Ergo ratio
superior, et inferior
unam facultatem conshtuunt.
172. 2a. Ratio
superior non est
extra. vel supra
ommam \ r
Probatur contra Cousinium,
qui contendit rationem
super.orem esse medium,
per quod Ratio
Divina se cum
ratione humana communicat 2,
et contra Ontologos,
secunJum quos rat.o
superior est ratio
absoluta, nempe ipsa
Ra.0 D.v.na. In
pr.mis, ratio superior
eadem est facultas,
ac •atio inter.or
; ergo sicut
ista, ita etiam
illa non est
extra, el supra
an.mam. 173. Practerea,
Philosophi, quos hic
refutamus, ideo :ontendunt
rat.onem superiorem esse
extra, aut supra
aiimara, qu.a op.nantur
immutabile non posse
coLnosci >er ral.onem
humanam, quæ est
mutabilis. Atqui
nedum epugnat, necesse
est animam humanam
per facultatem nutab.Iem
cognoscere immutabile. Ergo
horum philoso'horum senteut.a
falso, et absurdo
fundamento super 174.
Probatur mmor. 1
Non repugnat animam
humaam cognosccre immutabile
per medium mutabile,
nuia psa, cum
res cognoscit, earum
proprietates, et relalioes
non creat, sed
dumtaxal investigat, et
dete P' 36
ct 37. Ci p. 137.-4
Cfs. Aug., De
Trin., lib. XII,
c. 7, n.
12, et alibi.
sa non modo
res intelligit, sed
etiam illarum intellectiones revocat,
et agnoscit. S. Bonaventura distinxit
duplicem actum memoriæ
intellectivæ, unum, quo
anima speciem rei
intellectæ in se
retinet, alterum, quo
reminiscitur rei per
speciem repræsentatæ. Primus,
aiente eodem sancto
Doctore, est in
anima instar habitus,
quia potius statum,
quam actionem significat,
alter instar usus,
quia per ipsum
anima habitu memoriæ
utitur. Præterea ille
sine voluntatis nutu
efficitur, hic fit
ope reflexionis, et
a voluntate pendet1.
176. Memoria intellectiva
non est facultas,
quæ ab intellectu
specie differt, sed
est quædam ipsius
intellectus affectio 2.
Probatur contra fere
omnes recentes philosophos.
Memoria intellectiva non
est facultas ab
ipso intellectu distincta,
si duo, quos
innuimus, eius actus
ab ipso intellectu
repeli possunt. Atqui
illi duo actus
memoriæ intellectivæ ab
ipso intellectu suam
repetunt originem. Ergo.
177. Probatur minor.
1° Retentio specierum
intelligibilium, uti ab
Aquinate observatum fuit,
intellectui maxime convenit,
quia, cum intellectus
possibilis sit stabilioris
naturæ, quam sensus,
oportet, quod species
in eo recepta
stabilius recipiatur ;
unde magis in
eo possunt servari
species, quam in
parte sensitiva 3 . 2° Intellectus
vi supra se
suasque actiones reflectendi
pollet ; hæ
autem actiones in
aliquo tempore existunt;
ergo sicut cognoscere
potest se in præsenti aliquid
intelligere; ita cognoscere
potest se atttea
aliquid intellexisse 4.
178. Ex his
perspicitur, cur memoria
sensitiva sit quædam
specialis facultas s,
et non item
memoria intellectiva. Nam
specialis facultas constituitur
ex obiecto, quod
per se, et
non ex obieclo,
quod per accidens
ad illam refertur.
Atqui præteritum, prout
est præteritum, cum
sit particulare, et
determinatum, refertur per se ad
facultatem sentiendi ; ad
facultatem autem intelligendi,
cuius obiectum est
indeterminatum, et universale,
refertur dumtaxat per
accidens, nempe quatenus
ipsa supra suas
actio i ln lib. II Sent.
Dist. VII, part.
2, a. 1,
q. 2 resol.
2 I, q. LXXIX, a.
7 c. 3
Qq. dispp., De
Ver., q. X, a. 2
c. I, q.
LXXIX, a. 6
ad. 2. 1A,
zs^ivj&rs? sensiii? sit jnem
ete „„„ es'se,
^S&S^S01^ ioSufoUsæSnCdei^!ematiS abn°rmitas
1-SS proposij JS"
^ ^^ •
sensus, est facuhas
inor ^z^r^t^T^ aræ ne aturas
omnium rerna ma eriaM nTT,nte,,ieere posset
!ectus est inlellisere
„.;, m' £,taui
Proprium in e in
materi _rgo i„ ellectnm"^ l^
''' qUæ habet
sse pro ccrto
habenflum est facuitatem
rnorganicam 181. Probalur
maior. Facultas m.a
no~ „ •um
exercetur, ad onnm
„ reram^m,? ?a?-Uln
T00" "natur, e.
jr., visus aH
™i7, £ materialium
deter '•Itasorganiea
adc„„n„-^' ug°' S' in,el|ectus
esset rnm matSun et Ce"e t? hanC
^ illain na'nram
Rprrorr2.^ri^ ehet t
nisHoafc8 " rT\Tl
a,ind Per se
ap^2S%SffZtt ei corpor™,
',-. eos d,.pB„Tit
s. ThomaSj præcipue PP131-182. Cf p.,33-136. _
Cf p 4
p">.os. CnwsT. Compend.
l .1 P" sensus
non nisi singulare,
et corporeum apprehendere
potest1 E contrario,
intellectus cognoscit essentiam
qualita tibus sensilibus
exutam 2, et
ideo obiectum eius
est im materiale
3, et universale4;
quinimmo ex notiombus
cssen tiarum rerum,
quæ habent esse
in materia ad
not.one: rerum, quæ
supra materiam sunt,
assurgit \ Ergo obie
ctum intellectus ab
obiecto sensus ommno
ditlert. 183 Probatur
2a pars. Anima
res intelligere non,
po test, nisi
ope alicuius vis
activæ, qua$ res
actu intelhgi biles
efficit, quia essentia,
qualitatibus sensilibus exuta
non actu, sed
dumtaxat potentia in
rebus est6; e
contra rio anima
ad res sentiendas
non indiget ulla
vi sentiend activa
quæ res actu
sensibiles efficiat1. Præterea,
intel lectus,' cum
aliquid intelligit, pati
dicitur dumtaxat qui
ab obiecto intelligibili
reducitur a potentia
ad actum; ser
sus autem, cum
aliquid sentit, pati
dicitur etiam quia
lrr mutatur organum,
in quo facullas
sentiens est. Insupe vehementia
obiecti sensibilis sensum
corrumpit; at veh -
tigemas. exP°siulat, ut
facultates appelendi in ABT.I.-De
appetitu in universum
spcclato £ sub
r^JfaT'^""^0
appeti malum> "O"
PPe, Ut n?Ta
Sed '^, sive^,acwoW,
iOBBitur mJV. L ^35'
fIualenus "onum, cum
quo W? J
rramilunraraag,E"Tt,|Ur'
"T bouum' ouod
"lil cihnm 7,
fc\ &• leo
occidens cervum in ;88
I ann t?tuiU°nCOn,,UnSi,l,r °Ccisi0
a"ima " >peciraiumPfaCI?l,a,.nqUatT constitu't
quoddam ge rinRuilur b "S,„
;• d,C,,tUr "
' V "omfue an
appetatu simphnter naturali.
Appelitus elicitus est
ille, quo anima
ex cognitione sibi
propria se movet,
sive inclinat ad
bonum1. Hinc, aiente
s. Ihoma, desiderium
in rebus cognoscentibus sequitur
cogmtionem 2 .
Appetitus simpliciter naturalis
est, quo res,
quæ cognitione destituuntur,
tendunt ad finem
suum 3 per
inclinationem sibi propriam,
quam Deus, auctor
naturæ, unicuique illarum
indidit ; ita ut
cognitio obiecti, quod
appetunt, non sit
in ipsis, sed
in Deo, qui
ipsas m proprium
finem ordinavit .
Hic appetitus naturalis
non est in
anima quædam specialis
facultas, sed, ut
alibi diximus5, est
communis omnibus animæ
potentiis, prout hæ
sunt quædam res
naturales, et efficit,
ut ipsæ ad
exercitium actionum sibi
propriarum naturaliter lnchnent.
189. Appetitus eliciti
duæ species sunt,
scihcet sensi tivus et
intellectivus, quia cognitio
obiecti, ex qua
appe titus elicitus exoritur,
nonnisi sensitiva, vel
intellectiva esse polest.
Appelitus sensitivus est,
quo res obiectum
lta appetunt, ut
ipsum percipiant, nec
tamen rationem, pro pter
quam appetibile sit,
cognoscant. Appetitus autem
tn tellectivus, sive
rationalis dicitur, quo
res in obiectuu
ideo inclinant, quod
apprehendunt non solum
ipsum, sec etiam
convenientiam eius cum
sui natura6. Ex
his colli gitur
1° appetitum sensitivum
esse proprium ammalium.
quia ipsa appetunt
illud, quod apprehendunt
sibi utile; et
delectabile, ita tamen,
ut minime cognoscant
rationem ob quam
ipsum appetunt ;
2° appetitum rationalem
ess( proprium naturarum,
quæ ratione pollent,
quia hæ co
enoscunt non solum
id, quod appetunt,
sed etiam ratio
nem, ob quam
illud appetunt ;
3° in homine
utrumqu aut turbatur.
MM. Ex his,
quæ diximus circa
naturam appetitus iracibil.s,
consequ.tur illum spectare
ad defendendum ea,
m quæ appetitu
concupiscibili trahimur. Etenim,
uti ex am
dictis patet, cum
concupiscimus aliquam rem
dele ;">lem, cuius assecutio
ardua est, exurgit
appetitus rasc.bil.s ad ea amovenda,
quæ illius conseculioni
impe\ mento sunt,
idque eo vehementiori præstat
impetu, uo ma.or
est cupiditas, qua
in illam rem
rapimur! Ea ropter appetitio
irascibilis originem ducit
ab eo, quod
ppetitu concupiscibili expetimus,
et desinit in
tranquil loo11 m
adePtionem, vel fruitionem
3. iJd. Appetitus
sensitivus, sive concupiscibilis, sive
ira ^1 Qq. dispp.,
De Ver., q. XXV, a.
2 ad 2.
" /q/';LX^XI1' a'
5 C> Cf s' AuSEPadNebrid., Ep.
IX n. 4
/ Itb. III
Sent., Dist. XXVI,
q. I, a. 2 sol.
l scibilis, brutis,
atque hominibus, ut
iam diximus ,
communis est. Attamen,
prout in hominibus
est, rationis imperio
subditur; siquidem quilibet
in seipso experitur,
e. g., iram
ex diversis rationis
momentis concitari, vel
augeri, vel comprimi2.
Quapropter huiusmodi appetitus,
prout in homine
est, obediens rationi,
atque participare aliqualiter
libertatem voluntatis dicitur3.
Illud autem advertendum
est, rationem non
omnino pro suo
arbitratu appetitum sensitivum
moderari posse, tnm quia
in illius actum
influit organum corporeum,
cuius conslitutio, atque
habiludo non pendent
a ratione, tum
quia interdum actus
huiusce appetitus ex
apprehensione sensitiva subito
concitatur, ac proinde
antevertit regimen rationis
. III. De appetitu
rationali, sive de
voluntate, et primum
de eius obiecto
194. Appetitus rationalis
est, uti diximus,
inclinatio ad prosequendum
bonum ratione apprehensum.
Iam hæc facultas
ea est, quæ
voluntas nuncupatur. Voluntas,
inquit s. Thomas,
est appetitus quidam
rationalis5 . 195.
Girca obiectum voluntatis,
nempe bonum rationt
apprehensum, hæc adnotanda
sunt : 1°
Obiectum proprium voluntatis
est bonum absolute
6 , nempe
universe acceptum, quia
universale est illud,
quod proprie a
ratione apprehenditur. Hinc
voluntas non inclinat
ad hoc, vel
ad illud determinatum
bo num, sed
ad quodlibet ens inclinare
potest, quia omne
ens ex eo,
quod est, parliceps
estcommunis rationis boni
2° Gum dicitur
obiectum voluntatis esse
bonum rationt apprehensum,
illud etiam significatur,
quod bonum, cui
voluntas adhæret, ita
percipitur, ut in eo deprehendatui i . I, q. LXXXI,
a. 3 c.
3 In lib.
III Sent., Dist.
XII, q. I,
a. 1 sol.
la 2æ, q.
XVII, a. 7
c. 3 Ibid.,
q. VIII, a. 1 c. Hæc definitio
voluntatis a plerisque
nu peris Philosophis
reiicitur, quia putant
omnem appetitum esse
neces sarium, ac
proinde voluntatem, si cum appetitu
rationali confur-da tur,
necessariam, non liheram
dicendam fore. At
nos omnino nega
mus omnem appetitum
esse necessarium, quia
appetitus rationalis e.
eo, quod est
rationalis, liber est,
cum ratio, ut
mox oste ndemus, si
radix libertatis, sive
in causa sit,
cur voluntas libertate
gaudeat 6 Qq.
dispp., De Ver.,
q. XXV, a.
1 ad 6.
M jipsa ratio
bonitatis, sive convenientiæ,
quam habet cum
propria natura. cc
Si aliquod bonum,
inquit s. Thomas,
Iproponatur, quod apprehendatur
in ratione bonl,
nonau|lem in rat.one
convenientis, non movebit
voluntatem . 6
Uonum, in quod
volnntas fertur, reale,
vel adparens psse
potesl, volunlas enim
interdum fertur in
aliquid veliiit. bonum
quod revera malum
est, quia intellectus
illud veluti bonum
ipsi exhibet. Quare
dicendum non est
pum Saisselo 3,
voluntatem interdum ferri
versus malum, forout
rnalum est, sed
potius voluntatem interdum
fcrri taftos malum,
quod sub ratione
boni apprehenditur. 4
Voluntatis obiectum non
solum in fine
\ sed etiam
n medns ad
finem consistit; e. g., possumus
non solum elle
samtatem, sed et.am
deambulationem, tamquam me lum
ad assequendam sanitatem.
Medium autem dicitur
yoktum secundarium, et
finis volitum principale,
et causa ytendt,
qu.a finis est
causa, cur media
velimus. Rursus !
ausa quæri potcst,
cur ipsos fines
veiimus, e. ff.,
cur elimus sanUatem;
quocirca, ne infinitus
progressus cau arum sine
principio existere dicatur,
admittendus est fi is,,
qui ad alium
referri non potest,
sed simpliciter, et
bso ule propter
se appetitur, et
rationem continet, cur
etera omn.a appetantur.
Hic finis ultimus
nuncupatur 6. Art.
IV. De aclu voluntatis
\}^'nt^\S volun!atis>
.nemPe voluntarium, ita
definitur: ictto ab
mterno pnnapio procedens
cum cognitione finis
' 13 c'b
mterm Pnneipio procedens
significant actum ?m
vppK. CX Pr°Pr,a
vo,untatis inclinatione. Illa
au n erba cum
cognitione finis denotant
actionem volun i vol.
?i"Vn ?b,ectum> 9uod
apprehenditur veluti finis,
V/, l qUOd
aCt,° SDectat' et
cuius gratia fit8
W. Voluntano oppon.tur
involuntarium et £on
™/tm. Involuntar.um dicilur
illud, quod non
solum non Met
a voluntate, sed
etiam huius inclinationi
repuguat 5 $'J!SPP\?°
mal0> VI>
• unic. c.
l" 2æ, q.
XIII, a. 5
ad 2. 1K&^J& "a
Tll'Z' l ad
3' Gt C°ntr'
• Iib' • ' a.,
c Huiusmodi, e.
g., est actio,
quæ fit per
violentiam, sive coactionem,
hoc est, ab
exteriori principio oritur,
obsistente voluntate, cuiusmodi
est motus illius,
qui ab equo
rapitur, ut in
vincula coniiciatur. Non
voluntarium autem dicitur
illud, quod a
voluntate non proficiscitur, sed
tamen voluntas ei
non adversatur; e.
g., non voluntarii
sunt actus facultatum
vegetanlium ; hi
enim, cum sine
ulla prævia cognitione
fiant, a voluntate
non proficiscuntur, nec
tamen voluntas ipsis
adversatur. Voluntas, prout
refertur ad involuntarium, dicitur
nolle, idest velle
non aliquid. Nolo
hoc, idest, volo
hoc non esse
l ; prout
autem refertur ad non voluntarium,
dicitur non velle,
nam non voluntarium
in mera negatione
voluntarii consistit. 198.
Ex definitione, quam
tradidimus, actus voluntarii
facile est intelligere,
quid inter voluntarium,
et spontaneum intersit.
Spontanea dicitur actio,
quæ ab interno
quidem principio proficiscitur, prævia
cognitione, qua apprehenditur
obiectum, ita tamen,
ut non cognoscatur
relatio inter obiectum,
atque actionem, quæ
ad illud ordinem
habet. Voluntaria autem,
si prævia cognitio
eiusmodi est, ut
non solum apprehendatur
res, quæ est
finis, sed etiam
cognoscatur ratio finis,
et proportio eius,
quod ordinatur ad
finem 2 .
Ex his colligitur
1° discrimen inter
voluntarium, et spontaneum
ex eo oriri,
quod cognitio, quæ
actui præcedit, perfecta,
aut imperfecta est;
2° Spontaneitatem in
actibus quoque appetitus
sensitivi sine concursu
voluntatis locum habere,
et actionibus quoque
brutorum attribui, e.
g., canis, audita
heri voce, sua
sponte ad eum
accedere dicitur; 3°
turpiter errasse Cousinium,
qui actiones spontaneas
non solum liberas,
sed maxime iiberas
esse contendit3; cum
enim acdones spontaneæ
etiam brutis conveniant,
ipsæ perfecfe voluntariæ
esse non possunl;
tantum abest, ut
omnium maxime liberæ
sint. 199. Denique
actus voluntarius in
elicitum, atque imperatum
distinguitur. Actus eliciti
sunt, qui per
se ad volunlatem
pertinent, ab eaque
tamquam actiones eius
pro 1 In
lib. I Sent.,
Dist. VI, Exposit.
text. 2 4a 2æ} q
VI a> 2
c# 3 Vid.
Fragm., Pref. et la lre
edit. Cousinio adstipulatus
est Saissetus, Diction.
phil., art. Libertd. Jgg
; priæ immediate
producuntur ; e.
s., velle eliære
m sentire. Imperati
dicuntur illi qui%'er
alias Sates a'
voluntate motas perficiuntur,
'ita ut%d volunUtem
SDe: ctent non
prout ab ipsa
producuntur, sed prouT
psa movet al,as
potent.as ad exerendos
aclus sibi proprios '
V. De causis,
quæ Toluntatem ad
suum actum raovent
200. lllud moveri
dicitur, quod cum
sit in potentia
ad plura, reduc.tur
.n actum p\r
aliquid, quod est
ac tf larn
voluntas, æque ac quælibet animæ
flcultas es in potenna
tum quoad exercitationem actus,
scilicet prout es"
n potenha ad
agere, vel non
agere, tum quoad
mrtfe itionem, s.ve
determinationem aclus, nemp^e
prouTe 1 "„"
-potenha ad agere
hoc, vel illud.
Quare volunUs
ind t ahquo,
quod eam moveat
tum ad exercitationem, umad
determinat.onem actus2. ™
eS?mJdr7niS,',°bieCtUm ab intdleet
apprehensum illud I
Probatur Appetitus non
est nisi boni,
ouod sibi ner
preS mTstPr°POnitUr3 >>!
W™° et bonEm
Tneinm,; m°u?"S aPP,e"(m ;
alqui aclus, ut æpe nnu.mus
ex obiecto, ad
quod fertur, speciem
suam sum.t, ergo
ob.ectum, sive bonum
cognitum est fflo?
imoiTaflr|Tna.,Ur,.actus
voluntatis,8sive voTun. tem
i 209 p
deter,m'nat.onera actus. nr^„L0i)'.,2a' Volunlas
in quibusdam suis
actibus ab appetilu
sensilivo movetur ex
parte obiecti. Ilnnr°a'"[' Voluntas
movetur ab apprehensione obiecti,
TTnyZtTi Cl eonvenien.tisA.qui apprenhensio
bon ivi VZ
v ' P.°teSt
mUlari CX motibus
PPCtitus sensiPclUu senshS
' ^" m°VCri
Potest ab P"
loS" fxtTrn,miTC°gni,i0 boni'
ct onvenicn.is non
1i ."..d V°
ble,Ctl natu,ra' auam
intelleclus deprehen, sed
et.am ex d.versa
habitudine hominis pendet.
Al 1
i," 2M' '•
'• • 1
ad 2. 1 2æ n
IX a 1 c, V
qp., />e F.r.,
q. XX.V, a.
2 c. Cf 'p. 163.
Wpp. cu., q.
XXII, a. 2 c. qui
motus appetitus sensitivi
habitudinem hominis variant.
Ergo ex ipsis
efficitur, ut cognitio
boni, et convenientis
mutetur. E. g.,
illud, quod videtur
conveniens ei, qui
ira flagrat, huiusmodi
non iudicatur ab
eo, qui pacato
est animo 1. 204. Diximus
1° in quibusdam
actibus; nam sunt
multi actus voluntatis,
in quibus appetitus
sensitivus nullam habet
partem. Huiusmodi sunt,
e. g., amor
iustitiæ, amor veritatis,
aliique id genus.
Diximus 2° ex
parte obiecti, ut
intelligatur appetitum sensitivum
nihil in voluntatem
directe agere, quia
ipse est potentia
voluntate inferior2. 205.
3a. Voluntas ad
exercitationem actus tum
a seipsa, tum
a Deo movetur
3. Probatur la
pars. In volitionibus
finis est illud,
in quod voluntas
primo intendit; quapropter
in volitionibus finis
merito comparatur cum eo, quod
in iis, quæ
ab intellectu cognoscuntur,
dicitur principium. Atqui
intellectus ex assensu
principiorum seipsum movet
ad assentiendum conclusionibus. Ergo
voluntas ex volitione
finis seipsam movet
ad volitionem eorum,quibus
finem consequi potest4.
206. Ex qua
argumentatione deducitur nullam
repugnantiam in eo
agnoscendam esse, quod
voluntas seipsam movet,
quasi sit simul
in actu, prout
se movet, atque
in potentia, prout
movetur; nam, ut
inquit s. Thomas,
cc non secundum
idem voluntas est
in actu, et
in potentia, sed
in quantum actu
vult finem, reducit
se de potentia
in actum respectu
eorum, quæ sunt
ad finem, ut
scilicet actu ea
velit 5 . 207.
Quod si quæratur,
quid sit, quo
voluntas, in aliquem
finem intendens, seipsam
moveat circa ea, quæ sunt
ad finem, respondetur
illud consistere in
eo, quod voluntas
inlendens in aliquem
finem, vult, ut
intellectus institttat consultationem, sive
illam actionem, qua
intelleetus media investigat,
eorumque utilitatem ponderat.
Et sane, cum
voluntas aliquem finem
sibi præstituit, e. g., sanitatem,
opus ei est
eligere medium ad
illius consecutionem opportunum,
e. g.,
potionem; et hæc
electio, ut postea
di la 2æ,
q. LXXVII, a.
1. 2 i,
q. CXI, a.
2 ad 3.
3 ia 2æ,
q. LXXX, a.
1 c. 4
Qq. dispp., De
malo, q. VI, a.
unic. c. s
ia 2æ, q.
IX, a. 3
ad 1.cemus, haberi
non potest sine
præcedenti consullalione intellectus.
Alqu. hæc consultatio
intellectus a voluntate
imperatur. Ergo voluntas
est, ex qua
aclio circa electionem
med.orum exordium habet,
ac proinde seipsam
ad ea, quæ
suntad finem, movere
iure fticilur. Voluntatem
acc.p.end. pol.onem præccdit
consilium, quod quidem
proced, ex voluntate
volentis consiliari .sl
^luntas ad primum
actum seipsam mnverel,
hæc vol.t.o præviam
consultationem intellectus lT
alia0nvoU H tl0.?liam
^T"^ ^iuia^, et
. ursu nliM?
. v,a'!am consultationem, ct hæc alia
con ^o ie consail|ni(?J,t,0nem1' et sic, iv,
'., Qldispp., De
malo clinatio naturalis. Solus autem Deus
est, qui potentiam
volendi tribuit creaturæ:
quia ipse solus
est auctor intellectualis naturæ. Libertalis nomine
hic venit illa
voluntatis proprietas, per
quam ipsa in
suis actibus exerendis
a necessitate est
immunis. Duplex autem,
cum de libertate
voluntatis humanæ quæstio
est, necessitas distinguitur,
scilicet externa, atque
interna. Necessilas
externa, sive coactio,
est quæ ab
externo principio infertur
alicui contra propriam
ipsius inclinationem. Necessitas
autem interna consistit
in quadam propensione,,qua agens
impellitur ex propria
sua natura ad
aliquid prosequendum, unde
necessitas naturæ etiam
appellari solet. Hinc duplex libertas
dislinguitur, nempe libertas
a coactione, et
libertas a necessitate
naturæ. Illa tantummodo
externam vim excludit,
qua voluntas hominis
invita, ac reluctans
contra propensionem suam
ad actus impelli
possit. Hæc autem
excludit quamcumque vim
tum externam, tum
internam, ita ut
voluntas prorsus domina
sit actuum suorum;
unde etiam libertas
arbitrii, vel liberum
arbitrium appellari solet.
His præstitutis, inquirendum
in primis est,
utrum voluntas libertate
a coactione gaudeat. Voluntas in
singulis actibus sui
propriis, et intrinsecis
libera est a
coactione. Probatur. Si
actus proprius voluntatis
fieret per coactionem,
nempe a vi
extrinseca cogeretur, ipse
secundum, et contra
inclinationem voluntatis simul
esset ; scilicet
esset secundum inclinationem
voluntatis, quia actus
proprius volunlatis in
eo consistit, quod
voluntas in aliquid
inclinat, perinde ac
quidquam naturale alicui
rei esse dicitur,
si inclinationi naturæ
eius sit consentaneum;
esset autem contra
inclinationem voluntatis, quia
id, quod per
coactionem fieri dicitur,
inclinationi voluntatis adversatur
2. Atqui aliquid
secundum, et contra
inclinationem volunlalis fieri
repugnat. Ergo actusproprius
voluntatis a quadam
vi extrinseca cogi
repugnat, ac proinde
voluntas in actibus
sui propriis libera
est a coactione
3. 1 I,
q. CVI, a.
2 c— Cf
p. 167.— 3 Cf
s. Anselm., De
lib. arb. c. 6. 212.
Hanc veritatem intima
cuiusque experientia conl
firmat; siquidem quisquis
vel plebeius conscius
sibi est se I
a nulla vi
extrinseca impelli posse,
ut velit quod
non vult aut
noht quod vult. Diximus in
actibus sui propriis,
et intrinsecis; nam
violentia mferri potest
in actus, qui
a voluntate imperantur,
et sme membris
corporis perfici nequeunt.
At vero violentia
in hos actus
infertur, non quatenus
ipsi actus, qui
a voluntate promanant,
efficiuntur per coactionem,
sed quatenus membra
corporis impediuntur, ne
voluntatis lmpenum exequantur.
E. g., sume
aliquem ad supplicium
trahi; certe tota
vis, et coactio
trahentis numquam etticiet,
ut ille velit
ad supplicium trahi,
aut nolit id,
' quo opus
est, ut ad
supplicium non trahatur2.
Quod si reus
ahquando suppliciorum immanilate
defatigatus conhtetur crimen
ab se patratum,
voluntas eius revera
non cogitur, quia
ipse reipsa vult
hanc confessionem, quum
lllam mstar boni
apprehendat, nempe tamquam
opportunam fmiendis tormentis. Hinc
fit, ut reus,
etiamsi permulta, et
exquisita tormenta patiatur,
tamen possit numquam
suum animum inducere
ad illam confessionem,
si nullam boni
rationem in ea
deprehendit 3. VII.—
Declaratur nalura libeitatis
arbitrii 214. Libertas
arbitrii, ut s.
Thomas inquit, eonsistit
in potcstate ahquid
eligendi ; nam
libertas arbitrii, ut
diximus, reddit voluntatem
immunem a quavis
naturali neccssitate, ac
proinde cfficit, ut
ipsa dominetur suis
actiuus ; voluntas
autem suis actibus
dominari diciturex eo
quod potest hoc,
vel illud eligere0.
215. Ex eo
autem, quod libertas
arbitrii consistit in
electione, sive, ut
idem s. Thomas
inquit, in præacceptione
unius respectu alterius\
deducitur contra Waddigtonumtvastum, ahosque,
libertatem arbitrii, prout
homini conven,^c potest,
expostulare momentorum consultationem, seu
deliberationem, quæ constituitur
exeo, quod volun 1
l!.fe' q' VI'
a' 4 c' 2 Ibid;
loc cit. iW., q.
cit., a. 6
ad 1. I,
q. , a.
3 c. )
ia &e172' 6
!^LXXXII, a. i ad 3.
1 ^, q.
XIII, a. 2
c— De V
ame humaine, c. 5, sect.
2. tas, cum intendit
in aliquem finem,
investigat naturam mediorum,
eorumque utilitatem ad
illum finem assequendum.
Et
sane, non potest
unum præ alio
medio eligi, nisi
natura mediorum, eorumque
utilitas ad finem
assequendum agnoscantur. Atqui
homines hæc nonnisi
per ratiocinationem, ac
proinde per deliberationem cognoscere
possunt. Ergo deliberatio
est accidens necessarium
libertatis humanæ .
216. Libertas arbitrii
vocatur etiam libertas
indifferentiæ, quo nomine
significatur eum, qui
agit libertate arbitrii,
non esse delerminatum
ad unum, sed
dum unum agit,
aliud quoque agere
posse. 217. Hæc
autem indifferentia versari
potest vel circa
actum, quatenus voluntas
potest velle, vel
non velle; vel
circa obiectum, quatenus
voluntas velle potest
hoc, vel eius
oppositum, vel aliud
quidpiam2. Hinc exurgit
distinctio libertatis indifferentiæ
in libertatem contradictionis, contrarietatis, et
specificationis. Libertas contradictionis, vel
exercitii consistit in
eo, quod in
potestate voluntatis est
elicere, vel non
elicere aliquem actum,
e. g., amare
vel non amare
aliquid ; libertas
contrarietatis consistit in
eo, quod voluntas
potest velle aliquod
obiectum, aut eius
oppositum; libertas specificationis consistit
in eo, quod
voluntas potest velie
hoc, aut quidpiam
aliud. 218. At
vero, indifferentia, quæ
contradictionis dicitur, ad
libertatis essentiam constituendam
sufficit ; nam, etsi
voluntas non possit
agere contrarium, vel
quidpiam aliud, tamen,
dummodo possit actiones
suas elicere, vel
ab eis abstinere,
sui iuris est,
et dominium in
actiones ipsas exercet
3 219. Præterea,
indifferentia considerari potest
etiam ex illa
parte, quatenus actiones
ad ultimum finem
spectant, nempe in
quantum voluntas potest
appetere id, quod
secundum veritatem in
debitum finem ordinatur,
vel secundum apparentiam
tantum 4 .
Si indifferentia ex
hac 4 ln
lib. I Sent.y
Dist. XI, q. I, a.
2 sol. Exinde
magis patescit error
Cousinii, qui, ut
diximus (p. 168),
actiones spontaneas cum
liberis confundit. 2
Qq. dispp., De
Ver., q. ,
a. 6 c.
3 Contr. Gent.,
lib. II, c.
47. Qq. dispp.,
De Ver., loc. cit. parte
considerctur, inde illa
liberlas cxurgit, quæ
in n0testate rccte,
aut prave agendi
consislit. h 9
P 220. Hæc
autem indifferentia recte,
vel nrave asendi
p' :::,,beri arbitrii,?°n
n™il™ -•• VS£
sP. nnLr^dnYii 've
peccandi a fine,
ad quem liber.as
debertatl''pH Lt? |,r,°lnde
n°" SPectal ad
senliam li "t 0,n'rP
Lr,-,amT(l"am Vl.t,um libertatis
habenda esi .
yuare lpsa, uti
s. Thomas inqu
(, non nisi
aliauod Hgnum hbcnatis
est, sicut acgriludo
esl signum vilal"
Abt. Vlll.-lnquirilur, an
sit in hominc
libertas indifferenliæ Declarata
natura liberlalis indifferenliæ, inquirendum
esl, ntrum ea
voluntali humanæ concedenda
si. i&y frop.
1 . Vohmlas
non est libera
liberlate indiffi ezf
bonum universate' et ^oizT^tat
pr1till!rnmC,U
nonbet.natUraC PrJ°prium eSt au -clo
?o,a S 1
.possibihtas, sive eapacitas
subditur >. Ergo
voluntas . .1
m;rm.U,mnerSa,e' Ct Perfec,um
nnNun^domi um ^r^^ff„s3£ po,est- ac proiude
I "> Ub. II Sent.
Dist. XXV, q. I, a.
i ad 2.
Cf s. Anseln,.,
]>e lib. arb.,
c. 1. '
CfSs TAu"Inf1' m'
"v8 ad,n-4 Q(lWDe
^">. 2a. Voluntas
circa bona particularia
gaudet libertate indifferentiæ. Probatur.
lllud obiectum ex
necessitate voluntatem movet,
quod est ipsi
adæquatum, nempe in
quo nulla ratio
mali apprehendi potest .
Atqui huiusmodi non
sunt bona particularia,
quia in omnibus
particularibus bonis potest
[intellectus) considerare rationem
boni alicuius, et
defectum alicuius boni,
quod habet rationem
mali . Ergo bona
particularia voluntatem ex
necessitate movere non
possunt ; ac proinde
voluntas ita ea
vult, ut potestatem
ea non volendi
habeat 2. 224. Præterea,
voluntas tendit ad
bona particularia non
per modum naturæ
3. Atqui voluntatem
tendere ad aliquid
non per modum
naturæ, idem est,
ac ipsam non
esse determinatam ad
illud, eo modo,
quo causæ naturales
sunt determinatæ ad
unum. Ergo voluntas
circa bona particularia
gaudet vi electionisf
seu libertate indifferentiæ. 225.
Maior ita demonstratur.
Voluntas per modum
naturæ tendit ad
beatitatem, et ad
media, quæ cum
illa necessario coiligantur.
Atqui bona particularia
non constituunt beatitudinem,
ipsaque vel non
sunt media, quæ
cum illa necessario
colligantur, vel, etsi
quædam eorum ad
illam necessario referantur,
tamen hæc relatio
evidens nobis non
est, quia omnes
quidem norunt beatitudinem
esse perfectum bonum,
sed nemo, dum
in hac vita
versatur, naturaliter apprehendere
potest obiectum illud
reale, quod beatitudinem
reipsa constituit, nempe
Deum, uti in
seipso est, perfectum
bonum. Ergo voluntas
ad bona particularia
non tendit per
modum naturæ .
i la 2æ,
q. XIII, a.
6 c. Ibid.,
q. X, a.
2 c. 3
Qq. dispp. De
Ver., q. ,
a. 4 c.
I, q. LXXXII,
a. 2 c. Exinde
intelligitur, cur voluntas
hominis, dum homo
in hac vita
versatur, non ex
naturæ necessitate, sed
ex propria determinatione ad
Dei amorem feratur.
Etenim Deus,
ut inquit Caietanus
(in cit. 2
q. 82), etsi
sit in se
maius, et eminentius
universale bonum, quam
beatitudo in communi
tamen non est
evidens, et apparens
nobis sub tali
ratione, sicu beatitudo
. Ex quo
fit, ut iudicium,
quo ratio decernit
Deum a mandum
esse, fiat cum
indifferentia, scilicet ita
ut aliter etian
fieri possit ; quocirca
volitio, quæ consequitur
hoc iudicium, noi
determinatur ex necessitate
naturæ. Deus, inquit
s. Thomas, du
pliciter potest considerari,
vel in se,
vel in effectibus
suis. In s
quidem, cum sit
ipsa essentia bonitatis,
non potest non
diligi; un Argumenta, quibus
voluntatem liberlale indifferen mæsCUn.Ca, ;°"a
particularia Pudere oslendimus,
adeo fi"ma sunt,
ut rem plane
definiant ; ipsa enim
a pronria ac
inl.ma e.us natura
petita sunt. Sed
quoniam omnibus AVll,
et XVI I,
puta Hobbesio, Collinsio,
Bavleo Helve tm, Lamelno
nihil magis cordi
fuit, quam iit
hoc Capita e
dogma e.hicæ, et
Theologiæ tollerent, a
ia argu.mena ad..cere
luvabit, quæ non
quidem solidius sed
Inculent.us I.bertatis existenliam
patefaciunt. fJ..i,.?S a,expeJrientia J"culenter edocemur
nobis inesse tacultalem
el.gend. unum præ
alio. E. g.,
interna exnenent.a compertum
mibi est! me
ila velle tleambulafionem ut
possim eam non
vellc, brachium ita
movere TZl i
du|S:erere'.n {? '° ^
? ' \J^™ sit
otio iiduigcre Jn
hls, sexcentisque aliis
volitionibus tanta e aaue
Zt n°Stra eli?endi
P°tCSlate couscii snmus?
tanomfnio lh;:,a expen,nur
'Psas Ple° uustræ
voluntatis omuuo sub.ic,
ut .n antecessum
eas disponere, et nræ
fe-wn".?^ F,qUi in, haC
eligendl' P°teState libertas
roimi cons.stit. Lrgo
voluntatem noslram liberlate
ar iusdern0?^." Cer'° CCr,iuSest
Accedit 'luod 'eslimonio
ins em inl.mæ
exper.ent.æ novimus animam
noslram ob benc
gestas gaudio perfundi,
et si quando
fiaSitium lu, dam
patrar.t, acu.is slimulis
tangi,' tædioque8 labe
Mlari. Alqui an.ma
has aflcctiones voluptalis,
aut lædii ;,::nceee.per,reu,r' nisi sfipsam prorsus ^ en,u
i i ',' '
reip,S-a nU}]T tædii
affectionem cxpe'mur s.
pai,.amus .,|lquoc, flagitium
ex ignoranlia, aut
CDroin0! ' ^,0,03"1
ctl° "on fit
cum deliberalione, } „P0'ulnde
uon est l.bcra.
Ergo.
L>ctaHis cmmVlern/,S,eX ai>SUrdis
°PP°sitæ sententiæ con 1
s comprobatur. Eten.m,
ut s. Augustinus
argu '" .tur, sublata
libertate, doctrina morum
ruil; si enim
_necess,late fac.mus quidquid
facimus, nullum rema ab 1
omnibus videntibus Eum
per cssentiam diligitur
et ibi ooan æcent m'
'T8''" vol"ntati. ^ut
poenæ iUatæ, vel
. Aug., De
actis cum Felice
Manichæo, lib. II,
c. 8. Philos.
Ciirist. Compend. I.i
jg net
discrimen inter virtutem,
et vitium ;
neque legibus, obiurgationibus, laudibus,
poenis, et præmiis
ullus restaret locus
2, quia his
omnibus locus esse
nequit, nisi actus
ita in nostra
potestate sint, ut
illos pro arbitratu
nostro ponere, vel
non ponere possimus.
Insuper ruunt cuiuslibet civitatis
fundamenta, quippe quod,
ut modo diximus,
nullius momenti evadunt
leges, præmia, et
poenæ, quorum præsidiis
civitas munitur; necnon
contractus, et foedera,
quibus cives inter
sese vinciuntur; hæc
enim eadem necessitate
violarentur, qua fuissent
instituta. Demqua ruit
quævis religio ;
nam si homines
libertate carent, nullis
officiis erga Deum
obstringuntur, nullumque illi
culjum exhibere tenentur.
Quamobrem qui hominem
libertate expoliat, eum
simul domo, civitate,
religione destituit, belluisque
prorsus exæquat. 3°
Denique eidem veritati
non parum robons
additur ex universali
hominum consensione. Re
quidem vera, omnes
homines cum docti,
tum indocti in
asserenda hbertate indifferentiæ
mirifice consentiunt; nam
omnes solent consultationes instituere
de rebus agendis,
ineunt pacta, agnoscunt
difFerentiam inter honestas,
et pravas actiones,
aliaque huiusmodi, quibus,
sublata libertate, locus
esse non posset
3. Quod si
nonnulli libertatem voluntati
denegant, hi admodum
perpauci sunt, atque
ipsi, licet hbertatem
verbis denegent, tamen
eam opere docent.
Nam, ut Eusebius
iam advertit \
ipsi libertatis osores
de rebu s faciendis
deliberant, aliorum facinora
aut laudant, aut
vituperant, filios admonent,
poenis afficiunt, et
ad bonam frugem
revocare conantur. Quare
ipsi suam sententiam
operibus destruunt, et
sibimetipsis contradicunt. IX. Quomodo
liberi actus voluntatis
ab intelleclu pendeant
227 . Tres sunt
circa hanc quæstionem
Philosophorum sententiæ. Sunt,
qui cum Kingio,archiepiscopo Dublinensi,
contendunt voluntatem eligere
aliquod obiectum sine
ullo motivo, nempe
sine prævio iudicio,
quo intellectus bom 1 Lib. De duab.
Anim., c. 12,
n. 17. 2
De Civ. Dei,
lib. V, c.
9. 5 Cf
eumdem s. Aug.,
Lib. De duab.
Anim., c. 11,
n. 13. De
præp. evang., lib.
VII, c. 7.
tatem et convenientiam
illius obiecti pronuntief
quinimmo a.oJ udicum
„„„ p„e,|„;,„d,„M „|„™UZ,
„b ffl!9. lertia
senlenlia eorum esf
nni ^..m .
tl .nt e,eClio„em
voluntatis iE",Ar. idico feta u
ab hoc omnmo
determinetnr i™,,1 ™i„
J1,^necius, a s^treliei
Ut^auif^1"'6' qU°d C^: minatur, es"]i£nlqU,a 'Ud,C1Um'
a 0U0 vo,u"^
e 230. la.
Voluntas humana non
potest artv h.
ffir:oXfderm?e ^ w/o ^
~rj fiuuaiur contra
detensores pnmæ senfpnfiio
Vr,i.. prehenderet i i
oWecto I'1^' q.u,n
inte,,^tus rra n,,u
! or),ecto "Ham
speciem bonitatis in
rca nullum ob.ectum
versaretur Afnui hZ
Y i P
•U " in W
5£" versar i. Ergo fieri
"eqaif^ dicio,le boni,ie
e n „ mome,.Uo>
™Pe sive pracvio
lerminetur ° convement.a
ob.ecti ad actus
suos . 2a. Posito
iudicio, quo intellectus
aliquid faciendum vel
non faciendum esse
decrevit, voluntas non
potest manere indifferens
ad agendum secundum,
vel contra illud.
Probatur contra propugnatores
secundæ sententiæ. Si
postquam intellectus decrevit
aliquid esse faciendum,
vel non faciendum,
voluntas se determinare
posset ad oppositum,
huiusmodi determinatio destitueretur
omni rationis momento,
sive motivo, quia
nulla ratio foret,
cur voluntas se
ad oppositum determinaret.
Neque dici potest
hoc motivum agnoscendum
esse in eo,
quod voluntasita vult:
nam, quemadmodum s. Thomas apposite
advertit, velle est
quidam motus tendens
in aliquid, ac
proinde stultum est
dicere quod aliquis
appetat propter appetere
S nempe voluntatem
velle propter ipsum
velle. Atqui,
uti in præcedenti
propositione ostensum est,
voluntas non potest
se ad aliquid
determinare sine motivo.
Ergo, posito iudicio,
quo intellectus aliquid
faciendum, vel non
faciendum esse decrevit,
voluntas non potest
se determinare ad
oppositum. 233. Refutatis
duabus prioribus sententiis,
(.ertiam propugnandam suscipimus.
Ut autem perspicuitati
consulamus, nonnulla præmonenda
esse censemus, 1°
Certum est voluntatem
non posse eligere
quidpiam sine prævio
iudicio rationis, quia
ipsa est appetilus
rationalis, eiusque obiectum
est quoddam bonum,
quod intellectus iudicat
consentaneum esse nostræ
naturæ 2. 2°
ludicium, ex quo
voluntas ad electionem
movetur, est iudicium
practicum, non vero
speculativum; nam iudicium
speculativum consistit in
apprehensione veri, ac
proinde non potest
movere voluntatem, cuius
obiectum est bonum,
ad operationem eligendam
3. 3° Huiusmodi
iudicium practicum nequit
esse universale, et
indeterminatum, quia operatio,
sive electio voluntatis
est aliquid determinatum,
et particulare, ideoque
ex iudicio indeterminato, et
universali oriri non
potest . larum
actionum absoluta, et
obiectiva bonitas, aut
pravitas esset agnoscenda
: id, quod
philosophiæ morali prorsus
adversatur. In lib.
III De Anim.,
lect. XV. -' Cf
p. 166. 8
la 2æ, q.
XIX, a. 1
ad 2. In
lib. III De
Anim., lect. Quapropter
iudicium, quod, tamquam
motivum, ad actum
electionis concurrit, est
iudicium particulare, quod
intellectus practicus, ut
antea diximus, efficit
ex applicatione principn
universalis ad proprietatem
concretam, et particularem
ahcuius obiecti '.
4° Electioni voluntatis
plura iudicia præcedere
solent. Iam ex
hisce iilud, quo
intellectus, cunctis libratis,
atque expensis, decernit
hoc tandem eligendum
esse, ad electionem
voluntatis immediate concurrit,
ac proinde ullimum
vocatur 2. 5
Radix, sive subiectum
libertatis est quidem
ipsa voluntas ;
nam voluntas naturaliter
non determinatur, nisi
ad bonum commune,
ac proinde potest
ex sua natura,
nempe, ut inquit
s. Thomas, nulla
determinatione naturali in
contranum prohibente 4 , ad
diversa particularia bona
iern. 6 At
radix, sive causa
libertatis est
ratio ; ex
hoc enim voluntas
potest in diversa
ferri, quia ratio
potest naberc diversas
conceptiones boni b ; nempe
ideo voluntas circa
bona particularia est
libera, quia intellectus
porest cre, sive
hoc, vel illo
modo, de bonis
particularinus njdicare. Hinc
homo non nisi
ex eo, quod
rationalis est, hbertale
pollere dicitur 6,
et discrimen inter
eius operationes, et
operationes brutorum, atque
rerum naturalium non
nisi in eo
consistit, quod res
naturales agunt absquc
ludicio, bruta ex
iudicio naturali, at
non libero, bomines
ex iudicio libero
\ Præstat dilucidius
hanc rem expheare,
nempe iudicia, quæ
ratio circa operabilia eflormat,
esse libera. Operabilia
sunt quidem contingentia.
Atqui mtellectus libere
cxerit iudicia, quæ
versantur circa contmgentia;
nam intellectus, ut
diximus, ex terminorum
comparatione de rebus
iudicat, unde cum
deprebefldit prædicatum ad
essentiam subiecti perlinere,
cogitur hoc, et
non alio modo
iudicare ; e
contrario, cum æprehendit
prædicatum cum subieclo
haud necessario connecli,
uti evenil in iis, quorum
maleria est contingens,
ad utramvis parlem
inclinare polest. Ergo
iudicia Circa operabilia
sunt libera 8.
Fatemur ultimum iudicium
o gie156" ~2
Q De yi q
XVI, a. 1
ad 15. K
^a oæ' q.[ a
ad 2~ ContrGent-> h'bIH,
c-48, n. 5.
la 2e, lbld.
_ c lf
q. lxxxIII, a.
1 c. 7
lbid. i ibid.
practicum esse determinalum,
alioquin, ut paulo
ante diximus, nulla
voluntatis actio ipsum
consequi posset; sed
contendimus non esse
absolute necessarium, quia
intellectus ita iudicat,
ut potuisset secus
iudicare, quemadmodum in
enunciationihus probabilibus mens
ita inhæret uni
parti, ut alteri
etiam adhærere potuisset.
234. His præstitutis,
demonstramus sequentem Voluntas
non potest quidqnam
agere contra illud,
quod intellectus ultimo
iudicio practico decernit ';
neque id eius
libertati obest. Probatur
prima pars. Motivum,
quo voluntas aliquid
eligit, non nisi
ultimum iudicium practicum
intellectus, uti iam
ostendimus, esse potest;
quapropter, si voluntas
posset eligere aliud
ac illud, quod
per huiusmodi iudicinm
ab intellectu sibi
proponitur, electio voluntatis
sine motivo existeret.
Atqui, uti etiam
demonstravimus 2, absurdum
est electionem voluntatis
absque motivo existere.
Ergo. Probatur altera
pars. Radix libertatis,
sicut causa, invenitur
in prævio iudicio
intellectus; quapropter, etiamsi
voluntas contra ultimum
iudicium practicum sese
deter. minare non
possit, tamen eius
actus sunt liberi,
dummodo consequantur iudicium
liberum, nempe eiusmodi,
ut aliter fieri
potuisset. Atqui, ut
iam ostensum nobis
est, actus voluntatis
consequuntur iudicium, quod
aliter fieri potuisset.
Ergo ex eo,
quod voluntas non
potest quidquam agere
contra illud, quod
intellectus ultimo suo
iudicio practico decernit,
nihil, quod eius
libertati obest, elici
potest. ld ex
eo confirmatur, quod
voluntas, ut s.
Bonaventura inquit 3, non
sequitur principaliter actum
alienum {nempe intellectus),
imo potius actum
alienum trahit ad
proprium ; videlicet,
ipsa voluntas in
consilium adhibet intellectum,
eiusque attentionem ad hoc potius,
quam ad aliud
contemplandum convertit; atque
ita efficit, ut
intellectus hoc potius,
quam aliud iudicium
practicum pronuntiet. Si igitur ex
voluntatis imperio in
Qq. dispp., De
Ver., q. XXIV,
a. 2 c.
Sanctus Doctor hoc
ii loco quoque
observavit electiones illas,
quæ fieri videntur
contre illud, quod
intellectus iudicat, contrarias
esse iudicio practico
uni versali, at non illi,
quod ultimum dicitur.
2 179. 3
In lib. II
Sent., Dist. ,
p. I, a.
un., q. 6
ad arg. tellectus
ultimum iudicium practicum
pronuntiat, dicendum cst
actum voluntatis, qui
illud iudicium conscquitur,
non esse necessarium,
nisi necessitate consequenti,
illa scilicet, qua
eo ipso, quo
voluntas aliquid vult,
non potest simul
ipsum non velle
'. X. Obiectiones Fatalistarum
2 exsufflantur 235.
Obiic. 1° Voluntas
non potest incipere
velle quod antea
non volebat, nisi
ab aliquo agente
extrinseco moveatur, quia
nihil a semetipso
incipere potesl. Atqui,
si voluntas ab
aliquo agente extrinseco
movetur, cius actiones liberæ
dici nequeunt. Ergo.
236. Resp. Dist.
min. ; si
agens extrinsecum moveret
voluntatem necessario, conc.
min., secus, neg.
min. Neg. cons.
Et sane, nomine
agentis extrinseci, a
quo voluntas movctur,
vel intelliguntur obiecta
extrinseca, quæ incurrunt
in sensus, vel
Deus ipse prima
omnium motuum cau
1 Ii, qui
huic circa libertatis
originem sententiæ adversantur,
progressum consultationum, et
volitionum in infinitum
in ea admitti
arbitrantur, quia omni
volitioni aliqua consultatio,
et omni consultationi, quippe
quæ voluntaria est,
aliqua voJitio præcedere
deberet. At ipsi
crrore decipiuntur. Etenim
probe distinguere oportet
ætum, cuius vi
consultatio suscipitur, ab
actibus, qui ipsam
constituunt. Si primum spectetur,
consultatio procul dubio
a voluntatc pendet,
quippe quod hæc
intellectum determinat ad
ea media inquirenda,
quæ ad finem
sibi propositum assequendum
idonea sunt. Ast hac in
re progressus in
infinitum pertimescendus non
est, quia id,
quod primo movet
voluntatem, et intellectum
ad exercitium actus,
est Deus. (Cf
p. 171 ; cf
etiam I, q. , a.
4 ad 3,
et la 2æ,
q. XVII, a.
5 ad 3.)
Quod si actus,
qui consultationom constituunt,
considerentur, hi consistunt
in variis iudiciis,
quæ circa media
opportuna ad aliquem
finem assequendum efliciuntur,
et quoniam versantur
circa media, quæ
non præseferunt necessariam
cum fine connexionem,
ex sui natura
non vero ex
voluntatis motione sunt
libera, seu indifferentia
(la 2æ, q.
cit., a. 6
c); voluntas autem,
movens intellectum ad
istam potius, quam
ad illam conditionem
perpendendam, aliquod ex
iis iudiciis determinatum
reddit. Neque voluntas
prævia consultatione indiget,
ut intellectum ad
rem sub illo
potius, quam sub
isto respectu ' considerandam
moveat, sed id
efficit ex aliqua
occasione, e. g.,
ex eo, quod
ad ld ab
appetitu sensitivo movetur.
Cf p. 169.
2 Omnes, qui
liberum arbitrium homini
denegant, Fatalistæ nuncupantur,
quia ipsis commune
est illud antiquorum
Stoicorum pronuntiatum :
omnia fato /ieri.
sa. Si priraum,
illa obiecla numquam
possunt raovere voluntatem,
nisi intellectus rationem
bonitatis, et convenientiæ
in ipsis deprehendat
'. At bona
particularia ab intellectu
apprehensa non movent
necessario voluntatem, quia
non tamquam universaliter, et
secundum omnem considerationem bona
apprehenduntur 2. Ergo,
etiamsi voluntas ab
obiecto moveatur, eius
acliones non sunt
necessariæ. Quod si
nomine agentis extrinseci
ipse Deus intelligatur,
Deus quidem voluntatem
quoad exercitationem actus,
quemadmodum ostendimus 3,
movet; at nihil
exinde conlra libertatem
inferri potest. Etenim
proprium Dei est,
ut alibi dicemus,
res eo modo
movere, qui earum
naturis congruit. Atqui
voluntas humana eiusmodi
est naturæ, ut
sit libera. Ergo potius necessitas,
quam libertas actuum
voluntatis cum Divina
motione repugnat . 237. Obiic.
2° Voluntas ad
aliquid volendum movetur
ab appetitu sensitivo.
Atqui actus appetitus
sensitivi su necessarii.
Ergo idem de
actibus voluntatis dicamus
o portet. 238. Resp. Dist. mai.,
semper, neg. mai.,
interdum, subd. mai.,
ita ut appetitus
sensitivus inclinet voluntatem
ad aliquid volendum,
conc, mai., ita
ut ad se necessario trahat
actum voluntatis, neg.
mai. Item dist.
min., actus appetitus
sensitivi sunt necessarii,
ita ut voluntas
eis dominari possil,
conc. min., secus,
ncg. min. Neg.
cons. Re vera
nos iam antea
ostendimus voluntatem non
in cuncti sed
in quibusdam suis
actibus ab appetitu
sensitivo moveri, et
hanc motionem in
eo dumtaxat consistere,
quod actus appetitus
sensitivi inclinant voluntatem
ad hoc, ut
moveat intellectum ad
considerandam rem potius
sub isto, quam
sub illo respectu,
et proinde ad
pronuntiandum potius istud,
quam illud iudicium
practicum 5. At
vero tantum abest,
ut voluntas ab
eis necessario moveatur,
ut potius eis,
sicut alibi diximus
6, dominetur; ex
quo fit, ut
in eius arbitrio
sit prosequi, aut
respuere id, ad
quod ab appetitu
sensitivo allicitur '.
239. Obiic. 3°
Voluntas ex natura
sua fertur ad
bonum. Ergo libertate
indifferentiæ non gaudet.
Cf p. 166.—'Cf
p. 175.— 3 165. la 2æ, q.
X, a. 4
ad 1. Cf
p. 169. 6 160.
Cf la 2æ,
q. X, a.
2 c. I,
^' RcP\P{s,L ?';
ad nonum in
universum, conc. ant
ad bona particularia,
n^. a 4
ns. Re quidem
vera, cognitiones boni,
el mali e
iamsf ' lermUnm Sente,ntiam
sThomæ> qnai nos
s^cu isumus ''
oduTn6."',/0 'Untatem'
non tamen necessario
eius actus roducunt,
qu.ppe quod non
sunt causac necessariænam "
antea ostendimus ,
inlellec.us ita iudicat
Te bonka e'
SnIc^a Zo7c°bieCti' Ut
Potnisse'diveersonmodeo'
c. Accedit quod
causa, cuius effectus
imnediri nnl nctbiPtSaniV0,IUntv 'aCKtUm
V°luntatis "eceSum non
ZntoJS ' co8nlt,onl
hon'> vel mah potest
per ipsam ^ntatem
impedimentum præstari, vel'
removendo T j^Cf
8. Thoill., Qq.
dispp.y De mal^
lQc c.t ^
^ ^ ^
^ ^^ 2
> qL XXXII,
a. 2 ad
1 —3 rr
n ~o aa
l lem considerationem, quæ
inducit eam ad
™iendum, vel considerando
oppositum, scilicet quod
hoc, quod proponitur
ut bonum, secundum
aliquid non est
bonum ' >.
Ergo actus voluntatis
ex cognit.one boni
et mah, a
qua Dpndent, necessitatem
non accipiunt. .
. P 247
Obiic. 6°
Admissa vera sententia
c.rca ong.nem libertatis,
nempe voluntatem ex
iudicio i?t'°n£ ^ ?rmf
nari, voluntas ex
duobus bon.s, uno
ma.ori altero m.non,
non potest non
amplecti bonum maius ;
et, si e ' PoP?" nantur duo bona æqualia, neutrum
ehgere posset, qma
Sulta foret ratio
sumciens, ob quam
voluntas m.nus,j£ num
maiori, aut inter
duo æquaha unum
allen præier ret
Ergo voluntas facultate
ehgendi dest.tu.tur, ac
pro inde libertate
indifferentiæ non gaudet.
248 Resn Neq.
ant. Sane, voluntat.
.ntegrum non esi
ehgtre Sid Juod
intellcctus ultimo suo
md.c.o pra c c
nmkavit^se minus bonum,
ac P~ide miuus
ehgibile, quam aliud;
at vero potest
.psa efficere, ut
iUud quod in
se est deterius
alio, tamquam mel.us
hoc ab in
tellectu iudicetur, quatenus
magis conduc.t ad
finem quem spectamus.
Ita ii, qui
peccant, prosequuutur ^unum quod
est deterius alio,
sed iudicaut hoc
esse mel us,
quan Hlud, quia
videtur eis opportunius
ad oJ>'inendnmdbnAm quem
sibi constituunt. Potest
etiam voluntas es
duobo gonis æquahbus
unum velut præstant.us
altero el.ger nam,
aiente s. Thoma,
nihil prohibet,
si al qua ^duoa
quaha proponantur secundum
unam considerauonem, qu
Srca aWum consideretur
aliqua cond.Uo, per
quam mineat, et
magis flectatur voluntas
.n .psum quam
aliud . Quod
si post istam
inqu.s.t.onem in . neuti
inveuiat novam aliquam
bonitatem, potest volunta,
ad num bonum
alteri præferendum moven
ex eo, quod 1
. tellectus exhibet
ei, tamquam bonum,
exercitat.onem pr priæ
libertatis. CAPVT VI.
De facultate locomotiva 249. Facultas
locomotrix est quædam
specialis faculi •
Qq. dispp., De
malo, loc. cit.
ad 18. s
ia 2æ, q. XIII, a. 6
ad 3. Jg7
organica, qua aniraa
movet de loco
in Iocum corpus
cum quo ipsa
comunghur. "us' Lum
Anr. I.-Quodnam sit
principium moluum localium
250. Facultatis locomotricis
existentia demonstrari „„„
potest n.s, pr.ns
definiatur, undenam prmcTnium
(1otio num local.um
> repetendum sit.
P™ noUo P^L/1"'
M0'WSlocaUs soli corpori
atlribui non posmnt
Probatur pracc.pue contra
Cartesium, et LeibniM
m Motus locales
sunt operationes vitales,
et viv en\, csse
debei dlud pnnc.p.um,
a quo ipsi
promanant. AlquTcon)uS prout
est corpus esse
non potest principiuu i
WvensXro toOtus locales
sol, corpori attribui
non possuT g° S ita
eTerceri d1T0nstra[ur: Compertum
est motus lonovea
tur auh in
ir lai'a "$". moveant'
non ab aii°
afi ^iprrve0.:!3™ ^
^ tiElEfi lecesse^st
"„;'"' Prlnc'P'um. sui
molus in se
habeant are potest'n\s i
fi? 0Peral!°.ab liquo subiecto
maal'i if, per
Princ,P'um . quod
in ipso ope um
moiuf glnW'.Ut an-lmal
in Se na'>eatPprinPcium motus,
quo se de
loco m bcum
transfert Afm.; z
i:^u::t re ?
per ^t^^ti iiS. e ilkid
nrincinPeraU° VlUl,S ;,deoaue
vivcns dcbet inl
opeTionoTvTl " q1°
promaJna'^rgo motus locales
tfp^^™""81 eSSe PrinciPium> Wus
l?Z lTm demonstra'io"e non
indigel; quia, si
X' P ?Ut
est corPus, esset
vivens, nullum jrenus
cor 3POpreDe2æ epXpCrS V-itæ
: id uuod Perle eft
falsura. ProbatZvriS nCtptUm
moHo™m localium est
anima. robalur. Pnncip.um
mot.onum localium, uti
in præ Wtru.qdisuLuSr 11
'r 'n l0CU',"
P-"ditur, tocates wt,
cuiismod sun, m.
. ' ln
au,bus cor',us Iocu'
> J est
vcgctans, eveni,!„t m°l,0neS
' qUæ in
cornore ™">-^> 5 Cf p
?8°m" /"r ^
V" Ph!ls lcctVU.
P8. I, q.
LXXV, a. 1 c. cedenti propositione
ostensum est, debet
esse illud, per
quod animal est
vivens. Atqui huiusmodi
pnncipium est anima.
Ergo anima est
fons, et pnncipium
omnis motus in
rebus animatis ! . Ex
qua argumentatione mfertur
contra Malebranchium, animam
esse causam non
occasionalem, sed vere
effectricem localium motionum.
Etenim anima est
principium huiusmodi motionum
ex eo, quod
vitam animali impartilur.
Atqui ea
vivunt, quæ i
operantur ex seipsis2
. Ergo anima
est causa vere
et-, fectrix localium
motionum. 254. 3a.
Anima per aliquam
facultatem organicam movel
corpus, ac proinde
non ipsa per se, sed
simul cum corpore
est principium motuum
localium. Probatur conlra
Platonem 3. 1°
Anima nihil agere
potest, nisi alicuius
facultatis ope. Atqui
mter actiones animæ
occurrit eliam illa,
qua corpus suum
de loco m
locum movet. Ergo anima
pollere debet facultate
movendi corpus suum
de loco in
locum. Præterea, anima
non potest movere
corpus, nisi ipsum
tangat. Atqui anima,
cum sit partium
expers, non potest
tangere corpus contactu
physico, nempe prout
partes suas partibus
corpons apponit, sed
dumtaxat contactu virtutis
4, nempe prout
aliquid in illud
agit. Ergo oportet
in anima ahquam
tacultatem inesse, cuius
virtute corpus suum
movet. 2° Facultas,
per quam anima
movet corpus, debet
esse organica. Nam
anima per facultatem
movendi corpus, dc
loco in locum
aliquid extra se
agit. Atqui spintus
hu mani, ut
s. Thomas ait,
cum sint corponbus
uniti, H exteriora
operari non possunt,
nisi medio corpore,
ac quod sunt
quodammodo naturaliter colhgati
. Lrg( facultas
movendi corpus nequit
ab anima exercen
sim aiiquo organo
corporeo. 3° Quod
si anima per
aliquam facultatem organican
corpus movet, ipsa
non per se,
sed simul cum
corpor est principium
motuum localium, quia
ad exercitationer facultatis
organicæ anima simul,
et corpus quidquaL
conferunt6. i In lib.
I De Anim.,
lect. 1. -2
I, q. XVIII,
a. 3 c.
3 Plato (Cratyl,
p. 400, a;
Alcib., p. 150
a, ed. H. S.), ali
que motus locales
uni animæ tnbuerunt.-
I, q. LXXV,
a. l s
Qq. dispp., De
Pot., q. VI,
a. 4 c. Cf
p. JCQ A)o.
Kesp. JSeg. ant.
et cons Vt
wno c; GSt
Dud omnes Philosophos
me er 4
JuZ n-mSI corP°ribus
coMvenire. Ergo motn
local ! aturæ
animæ prorsus repuffnat
3 Hinr oi
rt otus exequitur,
est, „t ait
s. Thomas, ea,™'pei auam
embra redduntur habilia
ad obediendum appelUuf' " æc
antem potentia, quæ
exequitur motus ea
esl n„ p
como r,x appellatur,
Hq„ia potentia dicUur
immedia^tum uTTtL^T™' PtCipiUm
^ i™™ZZe?l sæ
am " vero
il.ud, a quo
IDEALOGIA. Ad Dynamilogiam, ut
diximus in Introduct.
ad Philosophiom ', IDEALOGIA,
et Criteriologia etiam
spectant. bx ns
enim, quæ circa
naturam, obiectum, et
operationes tacultatum animæ
humanæ statuta sunt,
nullo negotio colligitur,
1° quomodo cognitio
humana per lllas
tacultates evolvatur, sive
quomodo cognitionis humanæ
ongo explicanda sit;
2° quidnam roboris
ad veritatem nobis
patefaciendam ipsis insit.
Harum tractationum pnma
oicitur ldealogia, quia
originem idearum ad
examen revocat, altera
autem vocatur Criteriologia, quia
critena, sive motiva,
ob quæ de
vera cognitione rerum
certi sumus, ex ponit.
. c i_fl
2. Quod attinet
ad Idealogiam, nos quæstionem soivemus
de idearum origine
in universum spectata,
sive cie modo,
quo intellectus noster
primo assequitur cognitionem
rerum 2 ;
atque 1° præcipua
Philosophorum systemata excutiemus
; 2° illorum
Philosophorum sententiam expendemus,
qui humanam cognitionem
sine sermonis ope
evolvi non posse
pertendunt; 3° quoniam
quæstio de ongine
idearum ad notiones
universales spectat, de
celenri illa controversia,
quæ circa vim
notionum universalium penes
Philosophos exagitatur, verba
faciemus. Excutiuntur Philosophorum
systemata circa originem
idearum Art.I.— De Sensismo
3 Sensismus est
illud systema, in
quo origo totius
cognitionis humanæ ex
sensibus, tamquam ex
unica tonte; repetitur.
1 Degsp3ecialibus modis,
quibus anima res
materiales P^tsitf gulares
sunt, vel ea, quæ materialium
rerum ?™VT'™& diuntur,
vel seipsam cognoscit,
iam a nobis
exphcatnm est (
d p. 136 sqq,
et p. 145
sqq). Modum autem,
quo ad Dei
co8niti nem perveniraus,
in Theologia naturali
investigabimus. Sensismus est
systema in se
absurdum, et ad
absurda consectaria ducens.
Probatur prima pars.
Sensistac ideo docent
sensus esse unicam
lontem cognitionis humanæ,
quia cum Condillacho
unicam sentiendi facultatem
animæ attribuunt, et
contcndunt ceteras facultates,
quæ a Philosophis
numerantur, non aliud
esse, quam diversas
sensibilitatis formas, earumque
actiones non aliud
esse, nisi sensationes
transformatas \ Atqui
nos iam evidenter
demonstravimus opcrationes mtellectus
tum ex obiecto,
circa quod versantur,
et ex modo,
quo exercentur, tum
ex ipsis Condillachi
pnncipns non posse
reduci ad sensationes.
Ergo absurdum est
assignare sensus, tamquam
unicam nostræ cognitionis
fontem. 5. Probatur
altera pars. 1°
Homo, ex cognitione
intellechva, qua pollet,
discriminatur a belJuis,
quibus non nisi
cogmtio sensitiva inesse
potest. Atqui, si
sensus essent unica
fons cognitionis humanæ,
et cognitio intellectiva
ad sensationes reduceretur,
nullum extaret discrimcn
inter cognitionem propriam
hominis, et illam,
quæ pertmet ad
belluas. Ergo, posito
sensismo, homo ex
di§nitat .e sua' W
belluis maxime præstat,
excideret. ^cientiarum principia
absoluta, universalia atque
immutabiha sint oportet.
Atqui sensus non
nisi concretum, contmgens,
et mutabile referre
possunt. Ergo, posito
sensismo, scientia prorsus
evanesceret. 6. Hæc
autem absurda consectaria
sensismi haud vitantnr,
si origo idearum
eo, quo docuit
Lockius, modo ['xpi.cctur.
Nimirum anglus hic
philosophus duas facullates
ad rcrum cognitionem
assequendam in anima
admisu, nempe sensahoncm,
per quam anima
res, quæ sive
ijxtra se, sive
m se fiunt,
apprehendit, et reflexionem,
per laam ad
res sensibus apprehensas
vim suam intendit2.
&Zu? jC
reflex10' auam Lockiusprætersensationem n
tt.t ad sensationem,
ut merito Condillachus
obser ^ayt, reducitur. Nam
huiusmodi reflexio non
exercetur, m . circa
ea, quæ sensibus
percepta sunt, ac
proinde ipsa ?r,I°rrS
r.eddlt scnsationes, atque
ad summum eas
in nes dissolvit,
aut vario modo
componit, sed numquam
Cf p. 161. 2
Essais etc, lib. II, c.
2, § 1. efficere potest,
ut mens ad
intelligibilia, quæ ab
ipsis sensationibus specie
differunt, adsurgere possit.
7. Obiic. Vulgatum
est illud effatum
Scholasticorum : Nihil
est in intellectu,
quod prius non
fuerit in sensu.
Ergo cognitio nostra
non nisi a
sensibus repetenda est. 8. Resp.
Dist. ant., quatenus
cognitio intellectiva evolvi
non potest sine
phantasmatis, quæ per
sensus hauriuntur, conc.
ant., quatenus intellectus
apprehendit illud ipsum,
quod a sensu
percipitur, neg. ant.
Neg. cons. Et
sane, ex illo
Scholasticorum effato coliigi
quidem potest cognitionem
inteiiectivam aliquo modo a sensibus
oriri, quatenus hi præbent intellectui
phantasma, in quod
inteliectus actionem suam
exercet l; numquam
vero sensitivam cognitionem
esse tolam causam
cognitionis intellectivæ 2;
quia intellectus ex
vi sua sine
ope sensuum ex
phantasmate obiectum sibi proprium, nempe
intelligibile, omnino diyersum
ab obiecto sensuum
efficit, illudque apprehendit
immo multa cognoscit,
quæ per sensus
nullo modo cognosci
possunt 4. II.—
De systemite idearurn
innataruoi in uniyersuui
9. Systema idearum
innatarum illorum Philosophorum
est, qui originem
idearum ex eo
explicant, quod anima
cognitionem rerum saltem
initialem per ideas
sibi naturaliter insitas
habeat. #, 10.
Systema idearum innatarum
est reiiciendum . Probatur.
1° Si idearura
innatarum hypolhesis admitta tur,
consequitur animam intelligere
res per medium
absolute immateriale, ita
nempe, ut ope
phantasmatis non indigeat.
Atqui id, ut
iam demonstratum est b,
naturæ animæ humanæ
repugnat, et experientiæ
contradicit. Ergo hypothesis
idearum innatarum reiicienda
est, Hoc argumentum
ex eo magis
confirmatur, quod intelligere
res per earum
species acceptas a
Deo simul cum
intellectuali natura est
proprium substantiarum
intellectualium, quæ sunt
a corporibus totaliter
absolutæ 6, ac proinde
proprium i Cf
p. 133-134.— ^
I, q. LXXXIV,
a. 6 c.
3 Cf p.
135 sqq. Ibid.
ad 3, et
q. LXXXIX, a.
4 ad 4. Cf p.
136. Vid. s.
Bo nav., In
lib. II Sent.,
Dist. XXIV, p. 2, a. 11,
q. 1 ad arg. Pp.
133-134. 6 I, q.
LV, a. 2 c. ;n
ivnVii.' -j i""b'.LU|iur .
Atqui id exp
hcart ncanif,in hypothesi
idearum innatarum. Ergo
idcas rerum Z
i mnalas esse
dici nequit. Huic
eliaml.rgumento mTtas ro i
m itac' am
in sevoSV^T' quodammnu°
sit yinPutis, indtc sirr;„t
tf ftis n3an?mamUn1',|i|dne"C !.nnatæ,
qU,'pPe auæ al>
actio"e rerum L in m^r
InZ ° pendenti
aliouid mere •'',
£a^ rnlVr^Srerur^.e^i0,'. ?
^^JZ clnm fnM(
r • fealitate
nostræ cognitionis dvemendum
S' M argUme,nti vis
ut clariu perspidatur
S rerum tccitT
'nnataS vim repræsentanui
reali^ •eesse dUm.nh,r-Pn?
n°"P°sse ex jPsa
anima> cui ;™warum
rcpræsen."?^ an'ma' CUmnon
sit causa rerum,
lis ideis rel
i X 6SSC
neau" Nec iu™t asserere
^ru, lur nim
rJ°l,rPra,eSentari'.auod a Deo
aniraæ '"">ctum nataMlJ
• taS,.noSiræ eognitionis, cum
sit aliquod -liarSe^ei
•;epeUtænCdaUSeastnatUra,i'
^ ^ V .III.-De
variis rnodis, quibus
sysleroa idearuu, innalarun,
a rnilosophls propugnatur
iam d^lve0s°sPmon-aUieiaCaS ^,^
admittunt. senlentiam "lamm
svslcmT, 1 ex.Ponunt> unue
diversa idearum in "t
Plato in(mr J,
nU" Ur' quorum
Precipui auctores !! o mlenelcres,
et ex recentibus
Carlesius Lcib s, ct
Rosm.nius. Secundum Plalonem
anima , an,
corpon uniretur, exlilit,
atque rerum ideTs'
nuæ" n ubSn"
reP,ra.f eutant etlunt
aliquid e^, j! suosistens, mtuila
est; deinde in
corpus, tamquam 'Wp.
.42-143.-2 Cfp. 133.
_J 1 2æ,
q. XXX, a.
4 ad 2.
in carcerem,
ob quædain crimina
detrusa, omnium, quat
ante intuebatur, est
oblita. ltaque anima
in hac vita
se cum fert
obliteratas ideas, quas
in anteacta vita
contem plata est
; sed quoniam
res externæ ad
illarum idearun exemplar
conditæ sunt, efficitur,
ut anima per
sensationes quibus res
externas percipit, illas
ideas in se
exsuscitet atque in præsentia contempletur.
Hinc scientia rerum
quam in dies
adipisci videmur, non
nisi rerniniscentia est
ad quam rem
Plato affert exemplum
pueri, qui etsi
nihi umquam didicisset,
ordine tamen, et
sensim interrogatus etiam
de difficillimis problematibus
protinus, et rect
P™ eins ciuMuid
nauq^tat. IJIud enim
non al ud
innuif nisi n.lfl
jL^ |um na.urali
Kcdtate intelligendi præditnm
fnisse Pua i3r'r,offgan-on0il|I„,rainUS ^4™.
respondere potes? inl
erroganonibus, quæ gradatim,
et ordine fiunt
'. Lliri! distinguunt
in adventitias, factitias,
blZ\,Z' Anvent,t,a> e°rum
sententia, sunt quæ
animæ .rnaZ in
r'°n-m0tUUm' aui ex
aPPuls rero, ex!
oTideT '? °p,S.°.-gan,S
excitantur ; cuiusmodi, e.
^tar ntt
(f-°tltaæ sunt 1uæ
ab 'Psa mente
eflf: ET.T. "
un'one diversarum idearum,
e. ., idea
hin XU,ide^,qnC,nn!Uæ SUUt' aUæ
eim anim^S. canur,
idest a Deo,n
aclu crealionis in
anima infun !m
M°nira .nanC Cartes''anorum opinionem
adnotamus am h.s
duobus pronunlialis inniti,
quorum nrimum^sf undnm
anlma° in aCtUali
C°Snitione eonmi sPterm Ham' mem%lThJT
rma essentia-> ''ta
etiam 'cog"& nlbm
\° Ct;
alterum est> auod
'dearum intelle
onu„ma,0"g0faDf SenSUS CXP'icari
neaQitAst P™" onun
atum faisum est;
nam, ut suo
loco ostendemus rti
n araniCm0Sn,,,° '
-SCa eliam facu,tas
eognoscendræs: e n
nfc "] Const!tuere "equit.
Ex
altcrS pronunliato lem
inlern non potest
.deas esse innatas,
sed polius Vsihi\.,:rama1reatgn0SCendam e
faCultatCm ' C
15. Præterea, Cartesius
hac in re
ambiiruns est nm
aodo pro ideis
innatis uaturalem cognCend
facuN n inn
! f/r- 7^ Ur. •
At si Cartes,'us
nomine ideana arum
intelhgit ipsam naturalem
cognoscendi fa cisdtar? CUm
C°n-SenmNihilomioui liccat nobis
ab lin, e
c ' n°mneS,.
et '"diviso
aclu, qU0 relalio
inter subcctum, et prædicatum perspicitur
; et hæc
relatio hoc nodo
persp.c. non potest,
nisi una, eademque
sit faculM. quæ
sub.ectum, et prædicatum
cognoscit. Alqui in d,l! ',\°JUf
C'?, rosminiano subiectum
et prædicatum t
dnc.sas facultates perlinent,
quia subiectum est
id, uod per
sensat.onem exlrinsecus animæ
advenit, præ M anTm"
"I e.Sl-,"Iea intellieinilis entis,
quæ int/inseus an.mæ
est. Ig.tur lud.cu.m
primitivum eo modo,
quo uod Ju^,0^CXf)llcatllr' na,luræ
i,ulicii Pnnat. Accedit,
uod hoc .ud.cium,
secundum Rosminium, est
simul com nm,!"'' '
!nsl",c.tlvm; comparalivum, quia
fit per o
.unctionem .deæ ...natæ
enlis cum elementis
scnsili 1'taDem !. T ',quia iMa
coniuneti !'• actionem
und "mnTi' -et naturalem
ratio"is ctlicitur. At
nos iam 2 repugnaJe
comParati™m simul, et
instinc.i 1 '
et originem cognitionis
hu si cJu
monstrare student Priori,
nempe ab ipsa
ana'si cogitat.oms remotæ
ab omni experientia
sive inlera, sive
externa. 21 Ilorum
Philosophorum systemata ortum
habuerunt iatfn,?,' W°t
materiam et formam
in quavis cognitione
3 • fater,a
est mutabilis, et
contingens, atque ex
ns.libus ob.ect.s sive
internis, sive externis
advcnit; forUnrl ne,Ccssar,a
> et universalis,
atque exurgit ex
ipsa nciLr" •!?CU
coSnoscentisIam cogitare, seu
aliquid ncipere idem
est, ac ludicium
de aliqua rc
proferre; (icinrn?æC-g,Utl°nis t0tidem
esse debent, quot
sun 1 ; '
n epecies. H.nc intellectui nostro
insitæ sunt tn
m;\ormæ> se categoriac,quac sunt
Unitas, multitutio iU!
r ral,0n° amntitas
iudiciorum, prout uempe
rifo? lll rUi
IT™' aut P,ura'
aut totum complectitur;
TuumaTa"'
citmitat" ratione qualitatis,
nempe reoit i 7 iL]!r
aflu'mantia> negatio quoad
iudicia negan h \s c 7JT?11
1Udic,a indefinita> Substantia
e ac s, causa
et cffectus, atquc
reciprocatio, sive actio
et passio ratione relationis,
idest ralione nexus
inter subie ctum, et
attributum, nempe, categoria
substantiæ et acci dentis
quoad illa iudicia,
in quibus attributum
absolute convenit subiecto
; categoria causæ
et effectus quoad
illa iudicia, in
quibus attributum sub
aliqua conditione enun ciatur
de subiecto; categoria
actionis et passionis
quoad illa, in
quibus plura attributa
ita de subiecto
enunciantur, ut, uno
eorum posito, cetera
tollantur, et, cetens
omni bus sublatis, unum
reliquum ponatur. Denique forma pos sibilitatis et
impossibilitatis, existentiæ et
non-exxsientiæ,
necessitatis et contingentiæ
ratione modalitatis, sive
ratione modi, quo
subiectum, et attributum
ad mentem nostram
referuntur, nempe prout
consensus inter subiectum,
et at tributum a
nobis concipitur vel
ut possibilis, vel
ut rea lis; et
rursus realis vel
contingens, vel necessarius.
Itaque intellectus, applicans
has formas sibi
inhærentes elemen tis sensilibus,
obiecta suæ cognitionis
sibi efformat. Quarc
res a nobis
cognoscuntur ope iudiciorum
syntheticorum c priori
l. Hoc
nomine ea iudicia
designantur, m quibus
anima neque per
experientiam cognoscit prædicatum,
ne que in
notione subiecti illud
detegit, sed haunt
lpsum e? subiectivis
formis, quæ sibi
inhærent, et quas
ex quo dam instinctu
materiæ suæ cogitationis, sive
elementi sensilibus applicat.
22. Philosophi, qui
Kantium secuti sunt,
eius system; evolventes,
docuerunt elementa cognitionis
ab obiectis ex
tra mentem positis
derivanda non esse.
Quamvis auten ipsi
sententiam suam diversis
modis explicent, tamen
11 eo consentiunt,
quod animam esse
suæ cognitionis uni
cam causam, immo
suæ cognitionis obiecta
sibi construe re
statuunt. Inter eos Fictheus
eo devenit, ut
animam e. vi
sibi insita obiectum
intelligibile, immo seipsam
crear putaret. i
ludicium, cuius prædicatum
pertinet ad essentiam
subiecti, ii ut
resolventi notionem subiecti
notio prædicati occurrat,
diciti analyticum. E
contrario dicitur syntheticum
illud iudicium, cuius
a tributum non
pertinet ad essentiam
subiecti, sed ei
superaduii Istud dicitur
aposteriori, quia in
eo adiungitur prædicatum
subiec post cognitionem,
quam nobis experientia
præbet. Illud dicitur
priori, quia relatio
inter prædicatum, et
subiectum ex ipsa W rum
collatione patescit. Ut systematis
Kantiani, aliorumque Germaniæ
Philosophorum, quatenus ad
rem hanc spectant,
abnormitas
evincatur^demonstramus
sequentes propositiones 1\ Formæ,
quas Kantius nativas
affectiones intellectus esse
asserit, repugnantiam in se includunt,
eiusque doclrvna de
xudicas syntheticis a
priori naturæ mentis
humanæ aperte adversatur.
Probatur prima pars.
Huiusmodi formæ, Kantii
iudicio, sunt notioncs
inanes, et omni
obiecto expcrtes, ac
proinde sunt notiones,
pcr quas nihil
cognoscitur. Atqui nolio,
qua nihil cognoscitur,
non est notio,
sed potius negalio
notionis, seu cognitionis.
Ergo illæ formæ
sunt notiones non
notiones. Præterea, singulæ
illæ formæ, seu
notioncs, una cum
notionibus sibi e
diametro oppositis ponuntur,
e. g., forma necessitatis, et
contingentiæ, possibihtatis, et
impossibilitatis etc. Ergo
si illac essent
internæ .p.tellectus affectiones,
affcctiones secum pugnantes
intellectui convenirent, id
quod valde absurdum
est li. Irobatur
secunda pars. Quodlibet
iudicium a priori
lest analyticum, md.cium
enim a priori
efformari dicitur, cum
altributum detegitur ex
subiecti analysi vel
imme nale, vcl med.ate,
nempe per ratiocinationem. Synthetica
autem mdicia sunt natura sua
a posteriori, quia
in iudi
cnssyntheticismensnonperspicit
intrinsecum nexum in er
prædicatum, et subiectum,
ac proinde statuit
rela lonem inter utrumque
subsidio experientiæ. Quare
si uoicia synthctica
a priori existere
possent, in iis
mens eque per
analysim subiecti, neque
per experientiam iu icaret,
hoc est ex
coeco instinctu iudicia
efformarel. At jui .(I
naturæ mentis humanac
adversatur \ Ergo
doctri unvnnlll^e,Ud/C,is
syntheticis Priori naturæ
mentis uimanæ adversatur.
ionis
l>r°P' tja' NequU
mima esse unica
causa suæ C09ni ^objitur. Si
anima esset unica
causa effectrix suarum
liea mThUi,n'-t(M,C.nClUm f°ret
sVitudines rerum in
eam equc a I,pbIS
robUs, neque ab
alia causa exteriori
in ausV r,! VU,; T' CUmolu?
"tellectus Divinus sit
^sa reium, Ipse
solus simihtudines omnium
rerum in x
Cf p. 153.
204 IDEALOGIA se
essentialiter habet. Ergo
nequit dici animam
esse unicum principium
efficiens suarum intellectionum, nisi
ipsa unum, idemque
cum Intellectu Divino
esse dicatur, id
quod purus, putusque
pantheismus est. 26.
3a. Absurdum est
animam cognoscere res
ex eo, quod
illas producit. Probatur.
Si mens res
cognosceret ex eo,
quod illas producit,
sane produceret res,
quas non cognosceret
se producere. Atqui
hoc falsum est;
nam, cum quodlibet
ens quidquid agit,
agat secundum modum
suæ naturæ, anima,
utpote quæ ratione
pollet, nequit aliquid
agere, nisi cognoscat
illud, quod agit,
eiusque notitia, tamquam
exemplari, ad agendum
utatur. Ergo ipsa
non novit res,
quia illas producit,
sed res producit,
quia illas novit.
27. 4a. Cognitio
non potest dicit
ut ait Fichteus,
creatio. Probatur.
Anima non cognoscit
res ex eo,
quod illas producit.
Ergo cognitio non
potest dici creatio.
Præterea, omnis actio
cognitrix est perfectio
subiecti cognoscentis, non
vero obiecti, quod
cognoscitur ; e
contrario, actio creatrix
transit in aliquid
posilum extra subiectum
creans, quia ipsa
non est perfectio
subiecti creantis, sed
obiecti quod creatur.
28. 5a. Maximum
absurdum est id,
quod ait Fichteusy
animam eo ipso,
quod se cognoscit,
seipsam creare. Probatur.
Si anima ex
eo, quod se
cognoscit, sibimetipsi existentiam
largitur, sequitur ipsam
se cognoscere, ac
proinde operari, antequam
existat. lam si res ita
se haberet, cognitio
sine subiecto cognoscente,
et operatio sine
subiecto operante admittenda
foret ; quæ
profecto manifeste absurda
sunt '. V. De Ontologismo,
et priuium quid
hoc systema sit,
exponitur 29. Ontologismus,
ut alibi diximus 2,
est illud systema,
in quo statuitur
mentem nostram intueri,
sive immediate cognoscere
Deum, et ab
hac intuitione repetendam
esse cognitionum nostrarum
originem. i Cf
s. Aug., De
immort., c. 8,
n. 14. 2
Log.j 9q !
beisHhua'bu:„sr sær"t . •>
!L ! cnm
intimior Deo Tauam "riM™,ebrancb,l"n> mens
nostra, quid in Deo est
^e, e 5 'f .s">
De™> et quidl
sive exemplaria omnium
rJ,U° aM '"
De0 sunt eæ,
lclligat ex eo
auoS „"?' setIu'lur'
u' ipsa res
in. luit Deum
s° „£ ess &?&",D De°
vide' Hinc stæssc
inteH.gibifa, " si "„
ifo 17' ce,era1ue
omn tum quia
bufus ew non
potest.neque vcr teE [„'%
0n'm Deum mens
Per Eum'cognoscere potest Cm
rerUm in Eo>
^ SirtSf^? r''4a'e'
Præsertim '"•• •
lib. II, t.
II. tn Dyna.,
c.' IV),. „_ p
^^ ^ ^
^ ? ^
Declaratur, quid sibi velit cognitio
immediata, seu intuilio
Dei 34 Goo-nitio
immediata, et directa,
prout hic accipitur,
est ea qua
res cognoscitur in
seipsa. Cognoscitur autem aliqua
res in seipsa,
cum cognoscitur vel
per suam essentiam,
quæ, prout cognoscibilis
est, præsens est
potentiæ co^n tnci,
vel per eius
propriam simihtudinem, a
qua facultas cognitrix
informatur \ E.
g., immed.ata est
cognitio lucis, quæ præsens est
oculo 3; ltem
lapis a visu
immediate cognosci dicitur,
quia hæc cognitio
nt per similitudinem
lapidis in oculo
immediate denvatam ab
ipso laoide ila
ut ipsa species
lapidis resultet tn
ocuto . 35
Huiusmodi cognitio ab
ea distinguitur, qua
res non in
se ipsa, sed
in suo sirnili,
sive in sua
imagine cognoscitur 6,
ita ut cc
similitudo rei cognitæ
non accipiatur immediate
ab ipsa re
cognita, sed a
re aliqaa, in
qua remiltat ^
E g., huiusmodi
est cogmtio ahcuius
homims, qui iu
aliquo speculo videtur,
quia in hac
visione cc non
s\milituaoqhominis immediate est
in oculc, sed
.m^tudo hominis resultantis
in speculo 8 ; quapropter
imme diata est
cognitio imaginis hominis,
at non cognitio
ipsius hominis, quem
illa repræsentat. m
36 Iam, cum
intellectus aliquam rem
immediate co^noscit ipsam
intueri, idest videre
dicitur, atque ipsa
lmmediata cognitio intellectiva
a visione sensitiva
nomen accipiens, intuitus,
seu visio nuncupatur
. 37 Ex
his plane colligitur
ad visionem intellectivam duo
potissimum expostulari :
1°, ut principium
per quo res
cognoscitur, sit proprium
ipsius rei, ahoquin,
resnor in se
ipsa, ac proinde
non immed.ate cognosceretur, l,
ui habeafcum re
perfectam similitudinem, et
conven.entiair "T^f s. Thom., I,
q. XII, a.
9 c. Ibid.,
q. LVI, a.
3 c. 3
Jn Epist. I
ad Cor. e.
XIII, lect. IV.
4 Jhid s I a.
LVI, loc. cit.
T.TTT o llid
q. XII, a.
9 c. Cf
etiam Qq. dispp.,
De Ver., q.
VIII a. 3
ad 17, et in lib. II Sent.
Dist. XXIII, q. II, a.
1 sol. "'
I, q. lVi,
loc. cit. 3 in Ep.
I ad Cor.,
loc. cit. Allff„ctinus
o Contr. Gent.,
lib. III, c. 83. Visus,
inqmt s AugustiDnj
ad utrumque referendus
est, idest et ad oculos
et d mentem
Lib De videndo
Deo, seu Epist.
GXLVII
ad Pauhnam, c
IX, n. lin
esse cognoscibili, alioquin
non diceretur, ut
fnquit |4qmnas, res
illa immediate videri,
sed quædam umbra
38. lamvero, cum de visione
Dei agitur, huiusmodi
prinpium nequ.t esse
al.quid exlra Deum,
nam quidquid st
extra Deum, mfin.te
distat a Deo,
ac proinde esse
ne[fuit princ.p.um, ex quo Deus
in seipso intelliffilur. Oua)ropter
princ.pmm, ex quo
visio intellectiva Dei
obtineri ►otest non
aliud esse quit,
nisi aliquid, quod
in ipso Deo
•t, et quoniam
quidquid in Deo
est, unum, idemque
cum im essenlia
re ipsa est,
principium, ex quo
visio intel;ct.va Dei
efiic.tur, est ipsa
Eius Essentia, quæ,
ut ila camus,
yices gerit formæ
intelligibilis, ex qua
intelleim fit actu
mtelligens . Deus,
inquit s. Thomas,
non nmediate v.deretur,
nisi Essentia sua
coniungeretur in'lleclu. • . Itaque
visio intellectiva Dei
est illa aua
eus per principium,
quod non sit
aliud ab ipso
Deo, inlligitur uti
est in seipso.
! 39. Ontologi
pertendunt principium immediatæ
visios Dc. non
esse ipsam Divinam
essentiam, sed vel
Esse ^ri,; U!
aiU,U, U,baghs '
eius(ue asscc,æ t
^eas ne ssar.as, atque
absolutas, prout concretæ,
et reales sunt
ueo, quæ non
al.ud sunl, nisi
ipsa Attributa Dei.
At
Du^US,l!nrSe,,DS0SrP^CissiniUS
est> EiuS(lue natnræ
pugnat distmclio mter
Essentiam, el Esse,
vel Atlri ila. Quare
si Deus cognosci
dicatur ex rerum
finitarum tari F?n,0nHe'
P?'CSt V^ per
divisos conceptus coan
Eius Lssent.a, vel
Esse vel Altributa;
at sl imme L
Tr1^ 'iCqU,t co^nosci
Ess^ vel aliquod
Attri• :!" E™Esscntia
simul cognoscatur. Itaque
vel lo,, t°
m?d.° m Se,PS0
el immediate cognoscitur,
vel •m n r1
CS\n SC' ac
secundu™ ipsam Essenliam.
Ceum etiamsi d.st.nct.o,
quam Ontologi comminiscuntur, ei
D i Essent.am
atque Esse, vel
Attributa admitta > tornen,
uti cx d.cend.s
patebit, semper impossibile
.ti ^r&rnnatUrahtCr
iaSSCqui >'isionemDei,sive EstVibuta i
Dei. Pnnc,p,um hu,us
vis,'onis, sive Esse,
vel Quodlib. VII,
q. i, a.
1 c. !bidlbi IV.Sent:>,Dist XLI> qII,
a. 1 sol.
" hæc. non
potestXd „a_ iral,
er cognoscere, ut.
est in seipso,
seu vidcre Alnni
ama enin"ar De •
eSCedit im!?'nalitatem cuiuslibef
ubant.æ inlell.gentis, nam
a Deo, cuius
proprium est esse m esse
subnstens, quaccumque compositio,
et /'as removenda
est ; creaturæ
auten/inlelligentfs tam mpos
tio,nenm,rn,aleS' T ^•'.?S.S
™ seThahZZ COnip!eCtUnlUr> 1u'' • "ntel,ig-e, sivc
vidcre llfct,fm°tter SeCUU^a
parS: ?emDe sPeciatim
quoad i„"eclum bumanum.
Jam a nobis
ostensum est coenitinm
m.ellcct.vam,n homine effici
non posse, nM
W. ndTm Trn-6^1'
^T ^™0 COnfcrat
an ^ "ffi^dam, proindeque
ob,cclum proprium intellectui
hu m esse non
possc intelligibil/purum, sed
in.el ligibiL Mraclum a
phanlasmatibus 2. Hinc, cum
de substan-,.vePrU,'daln,hUSaliauid inteIliSimu> necesse
babcmus I mi?
TnTla COrPorum' licct
ipsarum non sint
masmata . Hoc præmisso, e„
argumentum • Intel ner"mrS "n
°ei COSnitionem assurgere
Z po, sDC,ri
0UaS sPcclessve simililudines, quas
ex re d Sbrr'PUit /tqUi C°Snoscere
De™ Pcr huiusn
ufi nu -P
SUS dlversum est,
ac lllum per
se ipræsen,! "
sc> cnSnoscere; nam
nulla specics creata
-, eM,,°'CStJ)eUm '
Uti est in
seEW° ''npo^i", P '"
el,cct>"n.humanum
naturali.er Deum videre
. a. iræterca, anima
huraana ad Divinam
visionem e Cf s. Thom., I,
q. XII, a.
4 c. J-
Dynam., c. iV,
a. 2, p. 132-135.
IqLXXXIV, a. 7
ad 3. I,
q. XII, a.
li c. rnuos.
Curist. Compend. I.' .. levari
non potest, nisi
toto conamine intcllectus
in Deurr intendens
a ceteris potentiis,
ac proinde a
potentiis sen sitivis
omnino se abstrahat
; nam, cum
Deus sit intelh
gibile vehementissimum, non
potest noster intellectus
Eun videre, nisi
tota eius intentio
in hanc visionem
colligatur et, quemadmodum
alibi ostendimus 3,
quoties anima to
tam vim suam
in exercitatione alicuius
potentiæ mtendit nullam
aliam potentiam exercere
valet. Atqui in
hoc stati vitæ,
in quo anima
cum corpore coniungitur,
naturahte: ' fieri nequit,
ut anima a
potentiis sensitivis omnino
se abs trahat.
Ergo fieri non
potest, ut anima
naturaliter Deuu videat4.
46. Denique, si
anima humana gauderet
llja perenni vi
sione, quam Ontologi
comminiscuntur, destitui non
pos set conscientia
huius facti interni.
Atqui nemo consciu
sibi est se
hac visione gaudere.
Ergo hæc, quam
Ontc logi comminiscuntur, visio
inter calentis suæ
phantasia figmenta amandanda
est. Cui argumento
maius robur ac
cedit ex eo,
quod, secundum Ontologos,
perennis visi Dei
est principium, ex
quo cognitionem rerum
mens nc stra
adipiscitur. lamvero illa
visio principium nostrarui
cognitionum esse non
posset, nisi mens
eius conscia e
set, quia origo
cognitionis per principium
menti ignotui explicari
non potest. VIII. Nonnulla consectaria
Ontologisuii exponuntur 47. Ontologismus ex
eo etiam reiiciendus
est, quod r;
tionalismo, et pantheismo
latissimam viam sternit.
Atque in primis,
rationalismus est illud
systema, m qi
dogmata Religionis Christianæ
ita explicantur, ut
nc aliud exhibeant,
quam quod intra
rationis hmites mcli
ditur. lam ex
principio visionis Dei
facile inferri pote
Deum in se
videri non posse,
nisi videatur eo
modo, qi reapse
subsistit, ac proinde
veritates, quæ mysteria
d cuntur, e. g., Trinitas
Divinarum Personarum, huiusmoesse,
ut in Deo, æque ac
veritates naturales, a
mente n stra
naturaliter cognoscantur 5. i Qq.
dispp., De Ver.,
q. XIII, a.
3 c. 2
Ibid. ^ Dynam.,
c. I, a.
9, p. 10o.
Cf s. Aug.,
De Gen. ad
litt., lib. XII,
c. 27, n.
55. 5 Summa
Bonitas Dei, inquit
s. Thomas, secundum
modura, q •
4£,Prat'.lerea ' naluralem
ordinem cum supernalurali
m Onlologismo confundi
ostendi.ur eliam eTeo
ouod l T
s.o De. natural.s
est inlelleclui creato,
ipsi opus^non ->sset
lumtne glonæ, ut
ad bealificam visionem
per/en at •
riiTft . I'S'° b^lifica
"°n esset Pernaluralis.
Nos c.mus Onlologos,
hunc errorem eflWere
volontes staucre discnmen
inter visionen, beatificam,
e visionem laluralem
De.,n eo, quod
per hanc obscure,
per illam bus
Z illf °SC,lUr;
lei '" e°'
ouod Per anc m
ino il)us, per
illam maionbus gradibus
Deus videlur •
vel SE5 'ne°'
flU0(1 in visione
beatifica Essentia Dei
.(lctur, in v.sione
autem naturali limites
intellectus creati causa
sunt, cur Esse,
vel Atlributa Dei,
non autem ius
Essonlia videalur. 49.
At ipsi ludunl
vcrbis. Etenim quoad
primum, vio ahcuius
obiecti consislit in
immediata eius cognitio Vrir^ '"
S'" • n
S.nt., Dist. X.XIII,
Ql. Hspp., De
Ver., q. XVIII,
a. 1 c.- intellectus
creati impedirent, quominus
ipse in visione
naturali Dei essentiam
videret, intellectus creatus
ne per visionem
quidem beatificam Essentiam
Dei videre posset,
quia ipse, cum
ad visionem beatificam
extollitur, limitibus circumscribi
non desinit. 50.
Præterea, ontologismum cum
pantheismo arcte colligari
evincitur hoc argumento1:
Res sunt intelligibiles, quatenus
sunt; quapropter quidquid
habet esse m
se, intelligibile etiam
in se est,
et quidquid non
est lntelhgibile in
se, non habet
esse in se.
Atqui secundum Ontologos
res non sunt
intelligibiles in se,
sed dumtaxat in
Deo. Ergo earum
esse non est
ipsis proprium, sed,
uti Pantheistæ dicunt,
est quædam derivatio
ipsius Esse Dei.
Quod argumentum ut
clarius perspiciatur, advertendum
est res creatas,
etsi a Deo pendeant, tamen
propria realitate gaudere;
quapropter illæ, si
considerentur prout creatæ
sunt, ab Eoque
pendent, nonnisi per
actum creativum Dei
intelligi possunt; sed
si considerentur in
realitate sui propria,
et distincta a
Deo, dicendæ sunt
intelligibiles ln se, et non
in Deo; quod
si negetur, uti
revera ab Ontologis
negatur, ipsas propria
realitate destitui dicendum
est, ac proinde
pantheismus ab Ontologis
vitari nequit. IX. Argumenta Ontologorum
disiiciuntur 51. Obiic.
1° Intelligibile est
obiectum proprium intel
Giobertius in sua
epistola, cuius titulus,
Demofilo alla giovine Italia,
sine ulla ambage
professus est pantheismum
esse unicam solidam
philosophiam. 2 Gum hæc sint
ontologismi consectaria, Sanctæ
Romanæ, et Universalis
Inquisitionis Congregatio (die
18 sept. 1861)
declaravit tuto tradi
non posse hanc
propositionem, Immediata Dei
cognitio, habitualis saltem,
intellectui humano essentialis
est, ita ut
sine ea nihil
cognoscerepossit;siquidemestipsumlumenintellectuale;etNea\)o\itMi&e Regionis
Episcopi in Epistola
collectiva ad Clerum
sæcularem, et regularem
suarum Dioecesium (die
29 iun. 1862),
illius definitionis mentione
facta, inter absurda
philosophica systemata Ontologismum
numerarunt, atque ab
hoc cavendum præceperunt.
Cf La Scienza
e La Fede,
vol. XLVI in Append.
p. XXXII. Nullum
autem esse dubium,
quin illud S. Congregationis decretum
ad ontologismum spectet,ostendit P.
Thomas Zigliara, 0.
P. (a Leone PP.
XIII S. R.
E. Cardinaliurn in
Collegio adlectus), Della
luce intellettuale e
dell' ontologismo, t.
II, lib. III,
Della luce oggettiva,
part. II, c. XI, p.
148 sqq, Roma
leclus humani. Atqui
Deus est sumræ
intelligibilis. Ergo Dcus
est obiectum maxime
proprium intellectus, ac
prol inde immediate
ab eo cognoscitur.
52. Resp.
Dist. min., Dous est summe
intelligibilis in | se, conc.
mm., quoad nos,
neg. min. Neg.
cons. Et sane,
res sunt intelligibiles in se, quatenus
sunt immateriales , ac proinde
Deus, quippe qui
est maxime immaterialis,
t est etiam
in se maxime
intelligibilis. At vero
intelligibii litas rerum,
si referatur ad
intellectum, qui eas
intelli git, spectanda est
non ex natura
rerum, sed ex
natura, ipsius intellectus;
nam, ut sæpe
diximus, modus cogno scendi
sequitur naturam cognoscentis.
Atqui immaterialitas jDei
est extra genus
cuiuscumque intellectus creati.
Ergo, etsi Deus
sit in se
maxime intelligibilis, tamen
huiusmodi |non est,
si ad intellectum
nostrum referatur2. 53.
Obiic. 2° Deus
arctissimo vinculo cum
mente hujmana coniungitur.
Atqui hæc coniunctio
necessario effijcere debet,
ut mens humana
Deum immediate cognoscat.
! Ergo. 54.
Resp. Dist. mai.,
ut causa cum
effectu, nempe, ut
sustinens eam in
esse3, conc. mai.;
ut obiectum immediatum
polentiæ cognoscitivæ, neg.
mai, neg. min.
Neg. cons. Re
sane vera, satis
non est rem
esse menti humanæ
præsentem, ut illam
cognoscat, sed oportet
illam esse præsentem
tamquam obiectum cognoscibile,
quod mentcm ad
sui cognitionem determinat.
Hoc autem modo
Deum esse naturaliter
præsenlem nostræ menti
haud possibile est,
quia Jpse vires
intellectus creati infinite
supergredilur4. 55. Obiic.
3° Deus est
illa Veritas, per
quam ceteræ vcritates
cognoscuntur. Atqui veritas
huiusmodi irametliate cognoscitur.
Ergo.
56. Resp. Dist.
mai., ita ut
sit causa, propter
quam alia cognoscimus,
conc. mai., ita
ut sit obiectum,
quo co£ito, aha
cognoscimus, neg. mai.;
sub eadem distinctioe
conc. et neg.
min. Neg. cons. 5
Enimvero res per
Deum | Cf
Dynam., c. IV,
a. I, p. 131.
Cf s. Bonav.,
/n lib. I
Sent., Dist. III,
p. I, a.
1, q. 1
resol. ^ Qq.
dispp., De Ver.,
q. VIII, a. 3 ad
7. Cf s.
Bonav., In lib.
II Sent., Dist.
III, p. 2,
a. 11, q. 2 ad 3
; iJist. x,
a. I, q.
1 ad arg. Propter
Deum, ad rem
inquit s. Thomas,
alia cognoscuntur, 214
IDEALOGIA a nobis
intelliguntur, turn quia
Deus res ita
condidit, ut sint
potentia intelligibiles, tum
quia nobis largitur,
et in nobis
conservat lumen, quo
res intelligimus f. At vero inde
haud inferri potest
nihil a nobis
cognosci posse, nisi
primo Deum cognoscamus.
Etenim, sicut res
a nobis cognoscuntur,
quin prius cognoscamus
lumen ipsius nostri
intellectus, quod est
causa proxima nostræ
cognitionis, ita necesse
non est primo
cognosei Deum, qui
est causa prima
nostræ cognitionis, ut
ceteræ res cognosci
possint2. 57. Inst.
Secundum s. Augustinum,
omnia in luce
Primæ Veritatis cognoscimus
et per Eam
de omnibus iudicamus.
Ergo. 58. Resp.
Hunc s. Augustini
locum iam s.
Thomas explicavit. Dicendum,
ait, quod omnia
dicimur in Deo
videre, et secundum
Ipsum de omnibus
iudicare; in quantum
per participationem sui
luminis omnia cognoscimus,
et diiudicamus. Nam
et ipsum lumen
naturale rationis participatio
quædam est Divini
Luminis; sicut etiam
omnia sensibilia dicimus
videre, et iudicare
in sole, idest
per lumen solis.
Sicut ergo ad
videndum aliquid sensibiliter
non est necesse,
quod videatur substantia
solis, ita ad
videndum aliquid intelligibiliter, non
est necessarium, quod
videatur Essentia Dei
3 . 59.
Obiic. 4° Plerique
illorum, qui denegant
menli nostræ immediatam
cognitionem Dei, docent
notionem Dei ex
rebus crealis in
nobis gigni. Atqui
haud fieri potest,
ut notio Dei
a rebus creatis
suppeditetur. Ergo immediata
cognitio Dei admittenda
est. 60. Resp.
Neg. min. Et
sane, non solum
omnes Scholæ Doctores,
sed etiam omnes
Patres aperte docuerunt
non sicut propter
primum cognitum, sed
propter primam cognoscitivæ
virtutis causam ;
I, q. LXXXVIII,
a. 3 ad
2. t Cf
Dynam., c. IV,
a. 5, p.
142. 2 I,
q. LXXXVIII,
a. 3 ad
1. — 3 I,
q. XII, a.
11 ad 3.
4 Nos,
ait s. Thomas,
aliter Deum notum
habere non possumus,
nisi ex creaturis
ad Eius notitiam
veniamus (Qq. dispp.,
De Ver., q. XVIII, a.
2 c; cf.
ibid., a. 1
ad 1, et
I, q. LXXXVIII, a.
3 c). Atque
s. Bonaventura : Cognoscere
Deum per creaturam
est elevari a
cognitione creaturæ ad
cognitionem Dei, quasi
per scalam mediam.
et hoc est
proprie Yiatorum ;
In lib. I
Sent., Dist. III,
p. I, a. 1,
jmentem nostram a
rebus creatis ad
cognitionem Dei ascenjtJerc.
Satis sit hæc
pauca s. Augustini
afferre: In
simijlitudine sua Deum
quæramus, in imagine
sua Creatorem agnoscamus
. Quomodo autem
ex creaturis in
cognitiofæm Dei deveniamus,
in Theodicea explicabimus. X. De
Psychologismo rationali 61.
Hoc nomine appellatur
illud systema, quo
statuitur Dngincm nostræ
cognitionis ita progredi,
ut primo
in:ipiat in sensu,
secundo perficiatur in
intellectu 2 .
62. Hoc systema
ab Aristotele profectum
omnes Schoastici post
s. Augustinum 3
propugnarunt . Quomodo
au:em nostra cognitio
oriatur a sensibus,
et perficiatur in
ntellectu, lam explicatum,
et ostensum a
nobis est in
Pynamilogia 5. Hic
dumtaxat in memoriam
revocantes ea, jjuæ
ibi statuimus, demonstramus
cognitionis nostræ raliionem
non nisi in
hoc systemate reddi
posse. ^ 63.
Origo nostræ cognitionis non
nisi secundum ^cholaslicorum systema
explicari potest. Probatur.
\\\u& solum systema
ad explicandam originem
jognitionis intellectivæ est
accommodatum, quod responlet
naturæ nostri intellcctus;
nam oportet,
quod cogniio fiat
secundum modum cognoscentis
6 . Atqui
intelectus humanus est
eius naturæ, ut
ad primas cognitioics
rerum pervenire non
possit, nisi dicalur
ipsas oriri i
sensu, et per
vim intellectivam perfici.
Ergo origo inellectivæ
cognitionis non nisi
secundum systema psychoogicum
rationale explicari potest.
. 5 resol.
Quam ob rationem
Concilium Vaticanum hanc
edidit d§nitionem: Si
quis dixerit, Deum
unum, et verum,
Creatorem et lominum
nostrum, per ea, quæ facta
sunt, naturali rationis
humtæ lumine certo
cognosci non posse,
anathema sit ;
Const. doqmat. e
bide cathol., Sess.
III, Canones, n.
I, S I.
IJn loan. Evang.
c. F, tract.
23, n. 10.
Cf De Civ. Dei, lib.
VIII, .; Confest..
lib. VII, c.
17, n. 23 et alibi
passim. Qq. dispp.,
De Ver., q.
I, a. 11 c. Cf
Enchir. ad Laurent.,
c. IV, n.
1; De vid. Deo, c.
17, n. 42,
4; ^ Genad
litt-> ljl>V, c.
12, n. 28;
De Imm. an., c. 10,
n. 17. M, præ ceteris,
s. Bonav., De
septem itin. æt.,
Itin. 3, d.
4, />c
septem donis Spiritus
S., De dono
intell., c. I.
Cf c. IV,
passim. 8 I>i
Ub. I Sent.,
Dist. XXVIII, q.
I, a. 2
sol. 216 IDEALOGIA
64. Minor huius
argumenti probatur hoc
modo: 1° Na-\
tura nostri intellectus
expostulat, ut eius
cognitio a sen-j
sibus oriatur .
Enimvero unicum est
in homine princi-j
pium, quod res
sentit, atque intelligit,
quia, ut in
A/U/iro-l pologia ostendemus,
una, eademque est
anima, quæ si-l
mul sentiens est,
atque intelligens, idest,
quæ est sub-l
iectum intellectus, et
simul cum corpore
subiectum fa- 1 cultatum
sentientium. Ex hac
coniunctione facultatum intelligentium cum
senlientibus efficitur, ut
obiectum nostro intellectui
proportionatum non sit
intelligibile purum. sed
essentia rerum, quæ
esse suum in
materia habent5. Atqui res,
quæ habent esse
suum in materia,
non nisi per
potentias sentientes apprehendi
possunt. Ergo nalura
intellectus humani expostulat,
ut nequeat assequi
obiectuno sibi proprium,
nisi cognitioni eius
cognitio sensitiva præcedat
. 2° Natura
intellectus etiam expostulat,
ut eius cognitio,
quæ a sensu
initium sumit, ab
ipsa vi intellectiva
perficiatur. Re quidem
vera, etsi intellectus
cum corpore coniungatur,
tamen ipse actiones
suas sine ullo
corporeo organo exercet
5. Ex hoc
consequitur proportionem intei
intellectum, atque obiectum
eius proprium intercederf
non posse, nisi
statuatur, essentiam rerum
apprehendi afc intellectu,
non prout est
in hac, vel
in illa re
singulari. quemadmodum apprehenditur
a sensibus, sed
altiori modo, nempe
prout abstrahitur a
quavis conditione materiali;
ac proinde sub
universali ratione consideratur
6. Atqui. si
res ita se
habet, agnoscenda est
in mente aliqua
virtus superioris ordinis,
quam sensus, ut
per ipsam cognitic
sibi propria perficiatur,
eaque est, quæ
nomine intellectus agentis
designatur 7. Ergo.
65. Obiic. 1° Intellectus, antequam
efformet speciem iatelligibilem, aut
cognoscit rem, quam
species repræsentat, aut
non cognoscit. Atqui
primum dici nequit,
quia Naturale
est homini, ut per sensibilia
ad intelligibilia veniat
quia omnis nostra
cognitio a sensu
initium sumit ;
I, q. I, a. 9
c 2 Cf
Dynam., c. IV,
a. 2, p. 134.
5 Ibid. Cf
ibid., p. 132-135,
ubi idipsum ex
testimonio experientiæ etiarr
comprobavimus. s Cf
ibid., a. 1,
p. 131-132, et
a. 12, p.
161-163. ispecies rerum
haberet, antequam ipsas
efformaret ; nec secundum,
quia intellectus nequit
in seipso effingere
species lllarum rerum,
quas non cognoscit.
Ergo
origo nostræ cogmtionis
secundum systema Scholasticorum exniicari
nequit f. '
66. Resp. Dist.
secundam partem maioris,
aut non co~
\gnoscit, ita tamen,
ut obiectum polentia
intelligibile sit ipsi
præsens, conc, secus,
neg. Dist. item
secundam partem minoris,
nequit effingere etc,
si obiectum potentia
inteiiigibile non sit
lpsi præsens, conc,
secus, neg. Neg
cons IKe qu.dem
vera intellectus agens
efformat speciem intelJligibilem per
abstractionem, quam naturaliter
exercet sujper phantasma,
et hæc abstractio
non est ea, quæ dici\tur
per modum compositionis, et
divisionis, sed ea, quæ lieitur
per modum simplicitatis z
; quapropter, uti'
alibi idnotavimus 3,
intellectus agens ad
efformandam speciem mtelhgibilem
expostulat, ut phantasma,
quod est obiectum
Mentia intelligibile, præsens
ipsi sit, sed
non ut ideam
'ius lam in
se habeat. Nemini
autem negotium facessat,
Jbanlasma, quod ad
facultatem sensitivam pertinet,
esse iræsens intellectui.
Nam, quamvis animæ
facultates in-' er
sese dislinguantur; tamen
una est earum
radix, unum-' [ue
eo, quo explicavimus,
modo, est ipsarum
subiectum •empc essentia
anime 4; ita
ut non facultas,
sed anima er lacultatem
aliquid agere proprie
dicatur \ Hinc
fit, il anima,
cum per facultatem
sensitivam phantasma perPit,
per intellectum agentem exerit actionem
abstractiam m phantasma.
67. Obiic. 2°
Intellectus essentiam communem
ab indiiau,s abstrahere
non potest, nisi
prius nota communi,
e idea gcnerah
potiatur. Ergo lantum
abest, ut abstra"o^eilormet ideam
universalem, ut potius.
ipsam expo 68. Resp.
Neg. ant. Etenim
abstractio non expostulat,
mCnAdir r/T phil'f usum
Semin' Lu^ MetP™ ™
b e "'
a'JFere eodem argumento
usus est ctiam
Rosmi • w ; ' sczIv e- ! a16' et
?. MDynam., c.
IV, a. 5,
p. 140.-3 lhid
p. 140 >id.
Dynam., c. I, a. 4,
p. 101. Cf
s. Thom. Qq.
dispp., De Ver.,
q. X, a.
9 c. 6
Cf Rosmin., loc.
cit. ut anima præviam
cognitionem notæ communis,
sive no| lam
communem cognitam tamquam
communem habeat; \
sed tantum ut
animæ obviam fiat
obiectum, ex quo
inj teliectus aliquid,
quod pluribus commune
sit, seiungere i
potest. Hoc obiectum
est phantasma, in quo essentia,
quæ i pluribus
communis sit, latet.
Quocirca abstractioni, ut
j diximus, præcedit
cognitio concreta, quæ
essentiam una i
cum conditionibus individuantibus exhibet.
Intellectus autem ope
abstractionis sibi conficit
notionem illius essen|
tiæ exemptæ a
conditionibus
individuantibus; deinde re1
flectens super hanc
notionem apponit illi
notara communem, sive
rationem universalitatis . Cognitio igitur
notæ communis efficitur
ex reflexione super
notionem, quam intellectus
ope abstraclionis adipiscitur;
tantum abest, ut
\ abstractioni præcedat
2. CAPVT II.
De connexione sermonis
cum cogitatione I. De
signis in universum
69. Antequam controversias, quæ
circa connexionem sermonis
cum cogitatione agitatæ
sunt, dirimamus, nonnihil
de signis in
universum, et maxime
de natura signorum,
quæ verba appellantur,
in antecessum dicamus
o portet. Signum, ut
s. Augustini verbis
utamur, a est
res, præter speciem,
quam ingerjt, sensibus,
aliqu^MjEaciens \ in
cogitationem venire^/Ex quo
intellrgifur trm m quo libet
signo nobis occurrere,
scilicet unum, quod
aliquic significat, aiterum,
quod per ipsum
significatur, et quod
dam principium, cuius
vi e cognitione
unius ad cogm
tionem alterius progredimur.
E. g., in
fumo, prout es
signum ignis, tria
occurrunt, nempe fumus,
qui lgnen significat,
ignis, qui a
fumo significatur, et
relatio intei utrumque,
quatenus fumus ab
igne producitur. 70. Si
signum non ex
voluntate hominum, sed
natur; sua ad
rem, quam significat,
refertur, dicitur natwrale
e. g., fumus est
signum naturale ignis;
sin ad rem
signi i Cf
s. Thom., I,
q. LXXXV, a.
2 ad 2.
^ Alias obiectiones
exsolvimus p. 141-142.
5 De Doctr.
Christ., lib. II,
c. 2, n. 1.
icatam referatur ex
hominum instituto, dicitur
arbitratium; e. g.,
oliva est signum
arbitrarium pacis 71.
lam homo quibusdam
signis, seu mediis
sensilibus |.pushabct, ut
conceptiones suas extrinsecus
proferre posjit.Wam 1
lpse est animal
naturaliter politicum et
ociale, ac proinde
necesse est quod
conceptiones unius fominis
mnotescerent aliis . 2
Mcdia, quibus homines
-pus nabent ad
cogmtiones sibi invicem
manifestandas, ensibiha esse
debent, quia ipsi
non ex spiritu
tantum ed ex
corpore etiam constant
2. 72. lam
signa, quibus homines
cogitationes suas cum
ttns communicarc valent,
sunt gestus, voces,
et scriptura. fcestus
sunt motus corporis
ad animi cogitationes
patefaktndas comparati^Sl ex
instinctu naturæ fiant,
sunt naUrales; sin ex conventione
inter homines facta
confWan\ ar, artificiosi.
E. g., oculi
torvi naturaliter significant
r^^nem, et motus
corporis, quibus surdo-muti
deW h....,0(ue,æ supplcnt, cogitationes
ipsorum artificiose 73.
Gcslibus longe præstantiora
sunt verba. Verbum
;lZX,'f S /?"S a?ticulatus
ad animi cogitalioncs
expriScoS, Z L0CUtl°
au'em.in verboru,, seu
vocum 8 Thom^'n
Si bel1^. unt
Z " ^er,-U ' "•
'• . WSCSSn.C^dr.e
didtUr Ctiam ".
1ia deno.a, rongUur?a
s,TiZ"a ?r '
"T V°CibuS "P'entanlur. Uinc
diees quæ i I \Z,.„,deoral>htm> a™
significantur ideæ, non
voro N verlrdrbcu7uPirnS,Cntant-.HaCC ScriD,ura
inogr.phic. potcst a.quainnoce^rner?0 f '
'"'"Z"' VcI sm6°ea,
cuiusmodi est,uuainnocentiapercolumbam,velferacitasperspicamsi,-ni.icatur.
Utrum yoces sint SIGNA
NATVRALIA, AN ARBITRARIA [sive NON-NATVRALIA (Grice)]. Nonnulli veteres,
inter quos Heraclitus
, docuerunt verbis
sive ore prolatis,
sive scriptis ex
natura sua, non
ex instituto hominum
res significari. Aristoteles
2 oppositam sententiam
tradidit, quam Scholastici
3 post Ecclesiæ
Scriptores tuiti sunt.
Scilicet nomina, secundum
ipsos. conceptionibus nostræ
mentis oportet quidem
ut respondeant. Elenim,
quoniam ratio,
quam significat nomen.
est conceptio intellectus
de re significata
per nomen 4 . illud
consequitur, quod intellectus
. . .,
secundum quod apprehendit
res, ita significat
per nomina 5 . At
vero. quoniam ex
variis nominibus iliud
eligere nobis licet
quod cum ea
ratione, qua rem
apprehendimus, magi Lu&d- Batav. 2 ;
. I
\ tr' Chrtst-
Iibn, c. 2,
n. 3. alesc
2 Phtl°8' ""
U$ premiers ohJets
ds connaissances mo adhibetur,
nisi ad significandum
verbura interius, quod ræns, rem
concipiendo, efformat f,
et non donatur
nomine verbi, nisi
propter relationem, quam
cum verbo in
teriori habet2. 79.
2° Nomina, uti
iam a nobis
ostensum est, non
significant res ex
natura sua, sed
ex arbitrio hominum
: unde nominibus
præcedere debet cognitio
rerum cum ir.
illis, qui nomina
rebus imponunt, tum
in iis, qui
ea audiunt; in
illis quidem, quia
homines, nomina rebus
imponere volentes, non
aliter possunt denominare
res, quair prout
ipsas cognoscunt; in
istis autem, quia
ii, qui no
minarebus iam imposita
audiunt, non possunt
scire, quasnam res
ipsa significent, nisi
cognoscant conceptus, quoi
eorum auctores significare
voluerunt. Apposite
s. Augu stinus:
Magis signum,
re cognita, quam,
signo dato ipsa
res discitur3 .
Atqui si cognitio
rerum, quas no
mina significant, expostulatur
cum in illis,
qui nomini instituunt,
tum in illis,
qui ea audiunt,
profecto ea noi
sunt necessaria ad
cognitionem rerum adquirendam,
alio quin dicendum
foret causam, sive
conditionem sine qui
non, posteriorem esse
effectu ; quod
perabsurdum est Ergo.
. 80. 2a.
Mens humana ad
cognitionem reflexam e/
ficiendam non indiget
sermone, aut alio
quovis societati subsidio .
Hæc propositio
statuitur contra Rosminium
5, Giober tium
6, P. Romanura
e S. I.
\ et Scriptores
Lovanienses Hi docent
mentem nostram non
posse reflecti super
co gnitionem rerum
iam sibi comparatam,
nisi a sermon
ne,0"g^ quidem, ac
exquisitæ lstitutioms sociahs
præsidio, sed ope
Divinæ Revelationis consequi
otest Annales de phil.
chret., Ser. 4,
t. VII, et
t. VIII. La
tradizione, e i
Semipelagiani della Filosofia,
c. I, ret
\ r "
IV. De origine sermonis
84. Coronidis loco
quæstionem de origine
sermonis inuere par
est \ 1°
Sententia Rationalistarum, qui
contendunt sermonem ijiomine
sponte sua exsurrexisse
6, omnino absurda
est, on d,parUiSs
T^l™' Sw V
°Pinion dli Dr
Stuard etc, RefuIkI:-,
5 • Non
Dauca exer"pla surdo-mutorum
hoc com m s VX^
Tdt Deerandum {De
V °duc°™ •
Pars v> linxviu.
"æc °uæst,Vum altera>
auam antea eicussimus,
logieam Z riT
nT' ETim hæC
duo' nemPe hominum
TnTeK • hominP
quodammodo sine sermonis
auxilio evolvi, simulum
on ?°n P°SSe
viribus Suis conficere
illuu imi egre
Hanc in,pT Serm°niS
inventione™> secumnon pugnant.
ten^, c! xT
nUpernme ProPu?u^it Renan,
m V origine primo, quia
si sermo sponte
sua in nobis
oriretur, noil tantum
unius labii omnes
homines essent, sed
ne ulla qui }
dein disciplina indigerent
ad sermocinandum, qua
reaps indisere nemo
diffitetur; secundo, quia
firmurn ratumqu est
hominem non Ioqui,
priusquam alioS loquentes
audiat 2° Non
desunt Philosophi catholici,
qui docenl homine
sermocinandi virtute a
Deo donatos et
ratione utentes potuisse
per se invenire
sermonem. Ipsi autem
sententiaii suam adstruunt
hoc modo: In
primis dubitari nequit,
qui aliquis homo
rem sensibus occurrentem
quodam signo alii
communicare potuerit. Gum
autem innata vi
loquendi præ ditus
esset, nihil repugnat
eum protulisse sonum
syllabi quibusdam distinctum
: iam ipse,
cum ratione polleret
potuit determinare illum
sonum ad rem
commonstratar significandam, idque
eo consilio præstare
potuit, ut a
aliis intelligeretur; et
hi, cum etiam
ratione fruerentur potuerunt
intelligere, qua mente
alter sono illo
usus sii Nec
quidquam difficultatis in
significandis rebus spiritu;
libus nancisci potuit;
nam sicut, aiente
s. Thoma, sens
bilia intellecta manu^lucunt
in mtelligibilia Divinorum
!) ita ex
nominibus significantibtfs res
materiales proceder potuit
ad nomina, quibus
res spirituales denotantur,
prac sertim propter
quamdam analogiam, quam
homo inte utrasque
res percipit. 3°
Quod si historia
consulatur, una cum
loquela ipsur sermonem
primo homini a Deo infusum
fuisse dicimus tum
quod ex pluribus
Sacræ Scripturæ locis
id sat colligitur;
tum quod primus
homo, utpote non
solum ai ctor,
sed etiam institutor
totius generis humani,
a De constitui
debuit ætate perfecta
; iisque omnibus
instn ctus, quæ
ad aliorum instructionem, et
gubernationei pertinent 2, ideoque
etiam sermone, cuius
longe maic necessitas
ingruebat 3., i Qq. dispp., De
Ver., q. X,
a. 6 ad
2. 2 Cf
s. Thom., I,
q. XCIV, a. 3 c.
3 Non desunt
pauci inter ipsos
Catholicos, qui sermonem
a pi mo
homine excogitatum fuisse
opinantur, atque hanc
sententiam s. Gregorio Nysseno
in Orat. XII
Contr. Eunom. traditam
esse p tant.
At de huius
sancti Doctoris sententia
vid. Al. Coletta
in gregio op.
SuW origine del
linguaggio, § III,
p. 44 sqq,
Napoli De vi,
et potestate notionum
universalium Aitr. I. Diversæ
Philosophorum opiniones recensentur
85. Tres sunt
circa vim universalium Philosophorum p.mones
quæ vocari solent
Nominalismus, ColceZt hsmus
et Reahsmm. Nominalismus
in eo consLtUauod
enegat rænt. humanæ
conceptiones universales c
stmuU mversaha vel
esse pura noraina,
seu flatus vocs/tI
eSSe '.oces aut
conceptiones, quæ, si
spectenlur in sc
s„„ ;.ngulares, sed
un versales dici
possunt ex eo quo
d plSres
Hto nf, Tl
d.es,n.ant' Hæc ^ntentia
prior raodo tvl
kam s Jc xivTS
;,,°ISteri0ri modo a
Guilielmo OMmo sæc.
XV, el, securulum
verisimiliorera sententiara tiam
a Roscelhno, aliisque
Nominalibus sæc XI
os Ar.stoteles, et
post eum præcipui
Scholæ Doclores",nnn,linIS;Jf"m'ni significatione racare.
inte e,,„ '°
if6"' US 'deaS
existere eitra •"•.
™ in Deo,
eruduos nulio non
tempore fuit, eaque
adhuc sub iudice
est docuerunt illas habere
fundamentum in re,
sive esse actu
in intellectu, sed
fundamentaliter, et potentialiter
in rebus1. 88.
Ex recentibus Nominalismum
secuti sunt omncs
Sensistæ; Realismum omnes
Pantheistæ, ex eo
quod ipsi blaterant
universalia esse emanationes
Dei; Conceptualismum autem
primo modo acceptum,
omnes, qui originem
idearum vel per
ideas innatas, vel
per formas ipsius
subiecti cogitantis explicarunt;
altero autem modo
acceptum, omnes, qui
s. Thomæ placita
in explicanda origine
idearum sectantur. Nominalismus
et Realismus refelluntur. Nominalium sententiam
a veritate aberrare
ostenditur sequenti Universalia
neque sunt voces,
cuiuslibet conceptionis expertes,
neque sunt voces,
aut conceptiones singulares,
quibus non aliquid
universale, sed plura
individua designantur. Probatur
prima pars. Signum,
prout signum est,
ad aliquid, quod
significat, necessario refertur
; ac proinde
absurdum est esse
signum, quod nihil
significet. Atqui yoces
nihil aliud sunt,
quam signa, quæ
conceptiones animi significant.
Ergo absurdum est
universalia esse voces,
quæ nullam conceptionem
significant. 90. Probatur
altera pars. Singula
individua proprios conceptus
habent, quia singula
individua qualitatibus sui
propriis gaudent, per
quas alia ab
aliis discriminantur, Atqui
ea, quæ proprios
conceptus habent, propriis
no minibus designanda
sunt. Ergo fieri
non polest, ut
no mine, et
conceptione singulari plura
individua designen tur.
Attamen, quoniam omnibus
individuis quædam qua
litates communes sunt,
unica conceptio potest
repræsen tare eorum
qualitates communes, atque
unicum nomei potest
illas significare. Itaque vox, sive
conceptus com munis
non designat plura
individua, sed quidquarn
plu rium individuorum
commune. 91. Utraque
propositionis pars confirmatur
ex eo, quod
ut Leibnitius ait,
admissa sententia Nominalium,
eyer tuntur
scientiæ, et Sceptici
vicere 2 ;
siquidem scien i
Gonceptualismus, hac altera
ratione explicatus, realismus
ten peratus etiam
vocari solet. 2 Præf.
ad JSiz., tiæ,
ut sæpe innuimus,
sine enunciationibus universalibus
cxistere non possunt.
92. Sententiam Realium,
quocumque modo explicelur,
absurdam esse h.s
duabus propositionibus evincitur
1 rop. 1 . Umversaha
nequeunt esse aliquid
actu existens, et
ab ipsis rebus
singularibus omnino separatum.
Irobatur Universalia, e. g., humanitas,
essentias rerum conslituunt,
al.oquin non possent
prædicari de rebus
seicundum essentiam. Atqui
repugnat essentiam actu
esse bitra rem,
cuius essentia est,
quia res sine
essentia esse iiequ.t.
Ergo fieri non
potest, ut universalia
omnino a rebus
discreta, et seiuncta
actu existant. 93.
2a. Universalia non
existunt actu in
rebus sinfulanbus. Probatur.
Quoniam universalia, uti
diximus, essentias •crum
constituunt, si ipsa
actu existerent in
rebus sinjulanbus, consequeretur rebus
singularibus essenliam in.versalem
inesse ; et
quoniam quælibet res
per essenlam suam
eflicitur id, quod
est, res singulares,
quippe [uæ essentia
umversali gauderenl, simul
singulares, et in.yersales
dicendæ forent. Atqui
id repugnat. Ergo.
I ^4. ltaque,
etsi essentia universalis
non sil, uti
antea Hemonstravimus, omnino
seiuncta a rebus;
tamen ipsa in
jebus singulanbus actu
non invenitur, prout
est univerlaiis, sed
prout a qualitatibus
singularibus in unaquaque
e determ.natur. Exemplo
rem declaremus. Si
humana !>atura, prout
est universalis, esset
actu in individuo,
puta p .aocrate, Socrates
esset species humana.
Ex quo illud
uam ttuit, quod
S1 tota species
humana esset in
Socrale, ocrates simul
experirelur affectiones omnium
individuouni nominum. Ita,
si tota species
humana esset in So
aie consequitur, ubicumque
est humanitas, esse
etiam ocratem, ideoque
Socratem esse simul
Romæ, Athenis, in
omnibus locis, in
quibus singuli homines
versantur; iuæ omma
sunt manifeste absurda.
Aut. III. De Conceptualismo 9o.
Sententiam Conceptualium non
quidem priori modo
secundo inodo acccptam
veritati esse consentaneam
Pm,0?a 'rr °,ie
sequeutium propositionum colligiiur:
lUlbtL: ' U™vers?}™
™n sunt universales
conccptiones ucllectus, quibus
nihil obiectivi respondct. Probatur. Si
universalibus conceptionibus nihil
obiectivi, et realis
responderet, dicendum esset
conceptiones universales ex
ipsa rerum natura
haud depromi. Atqui
id repugnat. Ergo.
96. Minor ita
demonstratur. Si conceptiones
universales ex ipsa
rerum singularium natura
haud depromeren-i tur,
impossibile foret cunctas
res singulares in
quasdam species, et
genera digerere, e. g.,
Socratem ad speciem
humanam, non vero
ad belluinam, et
contra ea bucephalum
ad belluinam, non
vero ad humanam
referre, atque utrumque
generi animantium accensere.
Si nihil est
in Socrate, quod
eum a bucephalo
distinguat, eccur vel
quilibet e plebe
in Socratem incidens
eum pro homine,
el non pro
bellua habet ?
Non certe ex
conventione, tum quod
experimur in eo
etiam illos consentire,
inter quos nulla
conventio facta est,
tum quod conventio
circa quædam dumtaxat
individua, non vero
circa omnia existere
posset. Necesse igitur
est aliquid esse
in rebus singularibus,
cuius gratia homines
sine ulla conventione
res ac easdem
species, eademque genera
reducunt. 97. Gonfirmatur
propositio ex eo,
quod, posita horun
Conceptualium sententia, nulla
scientia obiectiva existerr
potest. Etenim, cum
scientiæ sine universalibus
conceptio nibus existere
nequeant, vis cuiuslibet
scientiæ vi con
ceptionum universalium respondere
debet. Ergo, si
uni versalibus conceptionibus nihil
realis, et obiectivi
respon det, scientiæ
quoque nihil exhibere
possunt, quod in
re rum natura
sit, ac proinde
intra idearum ambilum
con cludantur necesse
est. 98. Prop,
2a. Universalia actu
sunt in intellectu,
sed [m damentaliter
in rebus. Probatur
la pars. Natura
rerum, ut s.
Thomas argi mentatur
\ vel dicitur
habere rationem universalitatis i se, nempe
absolute spectata, vel
in rebus singularibui
vel in intellectu.
Atqui non
primum, nam quidquid
cor venit naturæ
rerum absolute spectatæ,
e. g., homin
prout homo est,
convenit omnibus individuis
illa corr prehensis
; quocirca si
natura humana, prout
est natur bumana,
haberet rationem universalitatis, universaiiU i
De ente et
essentia. mveniret cuilibet individuo
homini, id quod
absurdum ;t. Non
alterum, quia quidquid
est in individuo,
deterinationes individuales habet,
ac proinde non
invenitur co communitas
aliqua, scd quidquid
est in eo,
indivijalum est !.
Restat igitur ut
universalia actu in
intelctu existant. 99.
Confirmatur. Notiones universales,
ut in scholis
tratiir, fiunt per
abstractionem, et intentionem
universalita; . Per
abstractionem, quatcnus intellectus
avocat cogitionem ab
individuis, in quibus
aliqua natura invenitur,
it invenm potest,
et non aliud
cogitat, nisi ea, quæ sentiahter
lpsam constituunt. Per
intentionem universaatis, quatenus
mtellectus reflectitur super
abstractam itioncm lllius
naturæ, et cogitat
ipsam ad plura
indidua mdeterminate referri
posse. Atqui abstractio,
et intitio univcrsalitatis non
nisi opus intellectus
sunt. Ergo nversal.a
actu non alibi,
quam in intcllectu,
esse cenndum est
3. 100. Probatur
2a pars. Natura,
quam intellectus abstrami
a conditionibus singularibus,
atque universalem coat,
eadem est, ac
illa, quæ determinata
conditionibus igulanbus m
rebus invenitur, adeo
ut illa vere
præditur de singulis
mdividuis, puta cum
dicimus, Petrus Jiomo
Atqui si ita
se res habet,
liquet intellectum in
>is rebus tundamentum
invenire, ex quo
naturam ipsis mmunem
velut universalem considerat.
Ergo universa
fundamentaliter sunt in
rebus P^T.Vn,"."0™-' ''
q' LXXXVI' "
' cel vel
H?o ne sul
quod bu.namtas apprebendatur
sine individualibus con s
T,! r?VPSam abStrahi'
ad uod 8euitur
unio n
dU humanitati . secundum
quod percipitur ab
in CRITERIOLOGIA Ad
Dynamilogiam illa etiam,
uti diximus ',
tractatio spectat, qua
inquiritur, quid roboris
nostræ animæ facultatibus
insit ad certam
veritatis cognitionem gignendam.
Hæc, maximi quidem
momenti, tractatio CRITERIOLOGIA nuncupatur, quia
facultates cognoscendi, ut
mox dicemus, prout
veritatem rerum nobis
patef aciunt, criteria veri
appellantur. Philosophi, qui
mentem humanam illis,
quibus prædita est,
cognoscendi instrumentis, veritatem
sine ulla erroris
formidine assequi posse
negarunt, aut nondum
assecutam esse contenderunt,
Sceptici, sive, ut
latine dicitur, Observatores
vocati sunt, eorumque
sententia Scepticismus audiit.
2. Itaque in huiusmodi
controversia hunc ordinem
adhibebimus. Primo, statutis
quibusdam notionibus circa
criteria veri in
universum, singulorum criteriorum
vim tuebimur. Deinde
universam scepticismi rationem
refellemus. Denique, quoniam
facuitates cognoscendi inspici
possunt non solum
in se, seu
absolute, sed etiam
moraliter, idest una cum
illis adiunctis, quæ
illarum usum perturbare
solent, inquiremus, quænam
vis ipsis moraliter
inspectis insit. CAPVT
PRIMVM De criteriis
veri in universum
spectatis I. De reritate,
ac variis animi
circa illana statibus
3. Investigaturis instrumenla,
quibus veritatis certam
cognitionem assequimur, opus
nobis est in
ant ecessum definire,
quid sit veritas,
et quotuplici in
statu circa eam
mens humana versari
queat. Veritas, prout
refertur ad mentem,
quæ illam cognoscit,
dicitur logica, et
posita est in eo, quod
mens cum re
cognita, prout hæc
in se est,
consentit. Quare a
s. Thoma definitur:
Adæquatio intellectus,
et rei, secundum
quod intellectus dicit
esse, quod est,
et non esse,
quod 1 3.non
est . Iam veritas
logica distinguitur tum a veritate
metaphysica, quæ, uti
in Ontologia dicemus,
est convenientia rei
cum intellectu, a
quo producitur ;
tum a veritate
morali, quæ est
convenientia vocum cum
rebus, quæ per
illas significantur z . 4.
Iam homines aliquarum
veritatum notitia carent,
aliarum autem notitia
potiuntur. Circa res,
quarum cognitione destituimur,
in ignorantiæ statu
versari dicimur ; in i
iis vero, quas
cognoscimus, animus noster
vel hæret dubius,
vel opinatur, vel
certus est. 5.
In dubitationis statu
animus versatur, cum
non magis ad
assensum, quam ad dissensum
inclinat 3. Quod
quidem, ut advertit
s. Thomas, contingit
vel quia animus
neutra ex parte
aliquam rationem advertit,
vel propter apparcntem
æqualitatem eorum, quæ
movent ad utramque
par ytem. Hinc animus
in statu dubitationis
instar libræ esl;
f|uemadmodum enim hæc,
si aut nullum,
aut æqualia rn
utraque lance momenta
habet, nullam in
partem declinat, sed
in æquilibrio perstaf,
ita animus, si aut neutra
ex parte, aut æquales ex utraque parte
rationes advertit, nec
alicui enunciationi assentitur,
nec ab ea
dissentit. Cum animus
dubius hæret, quia
neutra ex parte
rationes advertit, dubitatio
dicitur negativa; sin æquales utraque
ex parte rationes
habet, posiliva vocatur.
6. Opinio, sive
probabilitas, prout certitudini
opponilur5, est ut
sThomas inquit, ille
stalus mentis, io
quo ipsa cc adhæret uni
parti cum formidine
alterius0 . Adhæret
quidem um parti,
vel quia pro
aliqua ipsarum dumtaxat
Contr. Gent., lib. I, c.
59. Hæc definitio
quadrat in veritatem
moralem spectatam secunaum
sui rationem obiectivam.
Quod si secundum
rationem subiectivam consideretur,
in consensu vocum
cum conceptibus, qui
res repræsentant, posita
est; non autem
in consensu vocum
cum remis, quas
conceptus repræsentant. Veritas
moralis secundum rationein
subiectivam veracitas, et
falsitas moralis mendacium
proprns vocibus designantur.
Dubitatio, inquit
s. Bonaventura, proprie
dicit indifferentiam maicii
rationis respectu utriusque
partis contradictionis, ita
quod neutriim præcligat
alteri ; In
lib. 111 Sent.,
Dist. XVII, dub.
3. • Qq.
dispp., De Ver.,
q. XVI, a.
1 c. J
De opmione, prout
opponitur scientiæ, locuti
sumus in Logica.
p Ja0;?1,
a4> p- 69cf etiam ihidp30
not3 6 2a 2æ,
q. II a. 1
c. raliones, vel
quia pro una
graviores, quam pro
alia, rationes ei
occurrunt. Cum formidine
alterius, quia rationes
iilæ non sufpcienter
ipsam movent ad
assentiendum illi propositioni
. Ex quo
fit, ut probabilitas
minor, vel maior
esse possit, prout
paucioribus, aut levioribus,
vel pluribus, aut
gravioribus momeniis innititur.
Quod si hæc
momenta tenuissima sint,
probabilitas proprie appellatur
suspicio. 7. Denique
certitudo est ille
animi status, in
quo ipsi alicui
enunciationi sine ulla sollicitudine adhæret
. Certitudo autem
potest esse vera,
aut falsa, prout
iudicium, cui animus
fidenter adhæret, est
rei veritati consentaneum,
aut dissentaneum. Falsa
cerlitudo error vulgo
au dit; quare
error definiri potest:
animi stalus, in quo ipsi
certo pronunciat aliquod
iudicium rei veritati
minime consentaneum. 8.
Distinguitur autem certitudo
in metaphysicam, pk
sicam, etmoralem. Metaphysica
certitudo existit, cum
meu tis assensus
in rerum essentia
fundatur. Ita metaphysice
certum est radios
circuli a centro
ad peripheriam ductos
esse æquales, quia
intellectus perspicit hanc
proprietatem circuli ab
eius essentia fluere.
Physica vero certitudo
habetur, cum assensus
mentis innititur constantia
legum naturæ, vel
simplici facti observatione.
E. g., physice
certum est omnia
corpora ad centrum
terræ ferri, quia
id colligitur, ope
inductionis, ex constantia
legum naturæ, itemque
certum est corpora
existere, quia ipsa
per immediatam experientiam
percipiuntur. Denique moralis
certitudo obtinetur, cum
assensus menlis fundatur
in hominum testimonio,
ac proinde in
legibus, quibus i
2a 2æ, q. I, a.
4 c. 2
In lib. III
Sent., Dist. XXVI,
q. II, a. 4
sol. Advertito contra
assertores Calculi probabilitatum, posse
probabilitatem ad certitudinem
magis minusve accedere,
sed numquam illam
assequi. Etenim totum
quodpiam confici nequit
ex partibus, quæ
diversæ, ac ipsum,
naturæ sunt; siquidem
collectio efficere non
potest, ut partes
natura sua expolientur.
At certitudinem, et
probabilitatem diversæ naturæ
esse manifestum est,
namque certitudo omnem
dubitationem tollit, probabilitatem autem
aliqua dubitatio semper
comitatur. Quæcumque igitur
sit probabilitas, et
quousque eius gradus
augeantur, numquam in
certitudinem evadere potest,
nisi naturam suam
exuat. Cf s.
Thom., In lib.
I Poster., lect.
I. mores hominum
temperantur. E. g.,
moraliter certum est
Persas ab Alexandro
fuisse debellatos. Iam
perspicuum est cerliiudinem
metaphysicam eiusmodi esse,
ut illius oppositum
sit absolute impossibile,
quia res essentiis
suis expohari nequeunt
; certitudinis vero
physicæ, et moralis
propnum est, ut
earum oppositum sit
impossibile hypothetice, ncmpe
salvis legibus physicis
et moralibus f.
N.— Quænam siut veritatis
criteria 9. fnstrumenla,
quibus assequi possumus
certas de ver.tat.bus
cogn.t.ones, post græcos
criteria, scu verorum
wdiciorum regulæ in
Scholis vocitantur \
propterea auod )orum
ope, quid verum
sit in unaquaque
re, diiudicaur, atque
ipsorum vis rationem,
ob quam de
nostroom .udiciorum ventate
certi sumus, exhibet.
z rwpssrr eti
sd recwm' prudenlmquc p^
2 Cf Sext. Emp., Hypoth.
Pyrrh. libri tres,
passim. • In i
hac cnterii notionc
tradenda veteres politiores
philosophi fa hmur
convenerunt. Sextus enim
Empiricus (HypoL PyTh.]
\t'J: ' ?'
' CUm Ph,losoPhorum
opiniones de criterio
ve e nrorn'
^ ^T^ ^
C°S ™™ vel
Pl™ cri er
a ad s.sse, prout
unum, vel plures
eertarum cognitionum fontes
ho mi suppetere arbitrabantur. Ast non
pauci inter recentes
med?a r.tat.s cognoscendæ
a criterio veritatis
distinguunt ataue hoc
erumaue statuunt i„
evidentia, sive quadam
nota ?psi obiecto
°n ricam 1
o? rnS ^
aSSeDSUm C°gilUrAt non dri nobis
yWetar to tum
a^ rmTneiCnteriUm' qU°d
coSno^ndi mediis adiunUtes
llq '• S'
facuItates cognoscendi huiusmodi
sunt, ut vetates
certo arr.pere possint,
nuJlo alio criterio
ad verum ifakn
oTulde^Tunt
°aPtUnoerit;HtUm non P-cac
"nitio^s in illæ
comnnUonI0 ? evidentes.
E. g., evidentes
nobis haud 1
;, cognit.ones, quibus
obiectum non in
seipso sed ner
sne rehen i
urr.e,ifræ T U1°
qUamdam habet iffidtaJ£
Tpl l r 'qUe
lI]æ ' quæ
circa veritates contingentes et
'• t. qu
us'TnnteVl^nC % Th0maS
GVidCntCS -rilues esse
Derfec m vl ^llec
u videntur, nempe
quarum cognitio
-iiri Pi prim ^°nauæn:Urg,t '•
SiCUt per,Umen natura,c
^emua us etia.no'
q C cP^noscimiIS
tatim, ut terminos...:
et ulte £ m d
UuturqUvWeri T F™"
rGSOlVerC P0SMm P"
' (/" lm
III Zit £
™l qUaC SCimUS
dc'°nstrative proUn Uo.
m sent., Dist.
XXIV, q. I,
a. 2, sol.
1 c). Præ
Ut, quænam sint
huiusmodi criteria, patescat,
necesse est diversa
veritatum genera præ
oculis habere. Veritates,
quæ a nobis
cognosci possunt, sunt
aut contingentes, nempe
quæ versantur circa
facta nobis com
perta per experientiam
internam, aut externam
; vel ne
cessariæ, nempe quæ
spectant rerum connexiones,
et idea rum
relationes1. Tum veritates
contingentes, tum neces
sariæ sunt aut
primitivæ, aul deductæ.
Primitivæ sun illæ,
quæ nullo medio
demonstrantur; deductæ sunt
illæ in quibus
convenientia attributi cum
subiecto ope ratioci
nationis perspicitur. E.
g., existentia ?ov
ego, et mund
huius adspectabilis sunt veritates
primitivæ contingentes corpus
est grave, eclypsis
fit per interpositionem terræ
in ter lunam,
et solem, aliæque
huiusmodi enunciationes sun
veritates contingentes deductæ;
totum maius est
sua parte est
veritas necessaria primitiva
; substantia spiritualis
li bertate gaudet,
est veritas necessaria
deducta 2. 11.
Iam 1° veritates
primitivæ contingentes cognoscun
tur experientia immediala;
nempe illæ, quæ
circa fact interna
versantur, conscientia; illæ
autem, quæ ad
fact externa spectant,
sensibus externis nobis
innotescunt; 2° vc
ritates primitivæ necessariæ
cognoscuntur per intelli
gentiam; 3° verilates
deductæ, si sint
contingentes, a nc
bis adquiruntur per
inductionem ; et
sive sint contingen
tes, sive sint
necessariæ, per syllogismum
3. Intelligentic inductio,
et syllogismus unico
nomine rationis appellai
solent. At vero
his, quæ enumeravimus,
instrumentis co gnoscendi
veritates duo alia
adiicienda sunt, nempe
me terea in
iis ipsis, quæ
evidenter cognoscimus, realitas,
quæ, u aiunt,
se nobis manifestat,
et intellectum ad
assensum rapit, e
quidem causa, cur
intellectus necessario illis
assentiatur, seu, i
idem sanctus Doctor
inquit, cogatur (Qq.
dispp., De Ver.,
q. XXVII a.
3 ad 6);
sed non est
proprie causa, cur
ea certo cognoscat.
A cedit, quod
si quemquam e
vulgo interrogaveris, e.
g., cur certi
sit, se revera
existere, illico tibi
respondebit, quia id
mihi conscie tia
testatur ; et
si pergas interrogare,
quanam ex ratione
corpo existere pro
certo habeat, haud hæsitans reponet,
quia sensus e
terni id renunciant.
1 Veritates contingentes
a posteriori, vel
syntheticæ ; veritat
autem necessariæ a
priori, vel analyticæ
etiam appellantur. Ideal., c. I,
a. 4, p.
202, not. 1.
2 Cf Scot.,
In lib. I
Sent., Dist. III,
q. 4, n.
6-11. 3 Cf
Scot. noria, quæ,
elsi nihil novi
nobis afferat, tamen
co ratio> memoria,
et au „i2,^-.hii-Criteriisawctoritas dicilur
momenlum exlerium certuudmis,
quia per eam
cerli sumus de
veritate dicu.us rei,
quatenus alii illam
perspexisse nobis testanur.
Celera
cnteria dicuntur momenta
interna certitudi"s, quia
sunl inslrumenta animo
nostro insita, ita
ut •er ca
cert, efliciamur de
verilate alicuius pronun tiat" osSmus5.
'PS1 COnvenientiara attrib"' cum
subiecto 13. Porro
crileria interna, quemadmodum
ex dictis perpicitur,
nonnis. ipsæ facultales
cognoscendi sunt mins
amma prædita est.
Aucloritas vero, quamquam
s t ocair;Urmn?,XrnUm ',amC"
ad interna nodam„q,odm
r" ocatur, qu,a
s,ne moment.s intcrnis,
idesl sine cognitriibu
an.mac iacultatibus cxislere
non potest. Et
sane os momentis
e ralione petilis
opus habemus, ut
cerHefcamur eum, qui
aliquid nobisnarral, aut
edoce d
osrcc,CdiSeKC,U;,a1SCntiamUrUaLque
critcria suntTpsæeoCl,ii "av!'
quatenus hæ motiva
suflicicltia exM8umuqs "
Ur cert,tudo> 1ua
v^ilates cognoscere De
criterio, quod dicitur
Conscientia Aut. I. —
De vi
huius crilerii us4'
MZSfntia CSt i"-ud
crilerium, quo anima
sui ip "mi;,msuiqSeiqdur,n ca
actu sunt s
affectionura e la. Conscicntiæ
vis ad intema
facta nobis patefa1^2UT1TU SUnt>
quia ca> "
fuerunt i„ nobis,
obie un memoriæ
sunt. cienda adeo
ex se est
perspicua, ut neque
demonstrationem admittat, neque
demonstrationis egeat. Probatur la
pars, nempe non
admittit ullam demonstra
tionem. Nulla est
demonstratio, in qua
id, quod in quæ stionem
adducitur, pro certo
sumitur . Atqui
infallibili tas conscientiæ
demonstrari nequit, nisi
iam pro cert;
sumatur. Ergo. 16.
Minor ita demonstratur
: Si quis
veracitatem con scientiæ
demonstrandam aggreditur, iam
percipere debe quæcumque
demonstrationem constituunt, et
certum ips esse
debet se ea
percipere. Atqui id
non aliter constan
ei potest, quam
ex testimonio conscientiæ.
Ergo vera citas
conscientiæ demonstrari nequit,
quin iam pro
cert sumatur. 17.
Probatur 2a pars,
nempe demonstrationis non
egel Non eget
demonstrationis illa veritas,
quæ admittitur a
eo ipso, qui
eam negat, aut
de ea dubitat.
Atqui huius modi
est infallibilitas conscientiæ
circa nostri, nostrarum
que affectionum existentiam.
Ergo. 18. Minor
demonstratur hoc modo:
Qui se existere
ne gat, sane
affirmat se existere
in statu negationis,
et s dubitat,
utrum sit, se
existere in statu
dubitationis affii mat,
et si dicat
se nescire, an
sit, iam pro
certo sumi se
existere in statu
ignorantiæ. Quod si
addat se dubi
tare etiain, utrum
dubitel, et nescire,
utrum nesciat, uti
que affirmat se
dubitare, ac nescire,
ac proinde se
exi stere in
statu dubitationis, aut
ignorantiæ 2. Quin
imm si quis
obiiciat vitam nostram
esse perpetuum somnium
quemadmodum hac postrema
ætate Fichteus autumavil
iam fatetur nos
vivere in statu
somnii, ideoque existere
', i Gf
Logic, p. II,
c. I, a.
3, p. 53
sq. 2 Si
fallor, inquit ad
hanc rem s. Augustinus, sum;
nam qi non
est, utique nec
falli potest ; De
Civ. Dei, lib.
XI, c. 26.
tem s. Thom.
(Qq. dispp., De
Ver., q. X,
a. 12 ad 7): Nulli
potest cogitare, se non esse,
cum assensu; in
hoc enim, quod
o gitat aliquid,
percipit se esse ;
Cf ibid., a.
8 ad 2.
Idem dicati de
internis animi affectionibus. Nam
qui ponit dubium
testimoniui conscientiæ aliquam
internam affectionem referentis,
simul ponei cogitur
yeracitatem conscientiæ circa
illam animi affectionem,
qu tum actua(i
esse imus PSa
' $lVe reale
' ac ohiectivum
cogno IntZ Pa"C?nscientla habilualis, sicuti vidiraus',
ræsen... "? '?nUur'
Pmli esseJaum rca"e
cognoscendum habilis est.
maauatr.-M ^v "
prlmis • anima
Per conseienm hahlfnX
'Um Cl,C,t actum'
in ; scd
ut evincatur eam
nullis scepticorum cavillationibus latactan
posse. Ita s.
Augustinus primum statuit
nos existere tamam
factum per se
notum, proindeque certum:
Sine ulla
phansiarum, vel phantasmatum
imaginatione ludificatoria mihi
esse \e\ ~que.nosse et
amare certissimum est
(De Civ. Dei,
lib. XI, -C).
Deinde adversus Scepticos,
obstrepentes quemquam posse oc falli,
ostendit, uti antea
adnotavimus, illud factum
ipso erre asseri:
si fallor,
sum ; nam
qui non est,
utique nec falli
jest, ac per
hoc sum, si
fallor ; Cf
p. 238, not.
2. 1 237,
not. 1. Pnaos.
Ciirist. Compend. 1. 1
j[6 sæpe testatur
se niulta videre,
et audire, quæ
omnioc nulla sunt.
Ergo conscientia re
ipsa fallitur. 29.
Resp. Dist. ant.,
quæ nulla sunt
extra animam conc.
ant., quæ nulla
sunt in ipsa
anima, neg. ant.
Neg cons. Et
sane, illa, quæ
amentes, et somniantes
putant sn posse
percipere corpora autumant,
his duabus ratio rc
dX!tUn!Ur' Tmpe: r
Simililud° naturæ interce.i,,,„
" • sul),ectum
cognoscens, et obieclum
co.,' Pr°,nd.e an'ma'
quæ esl spiritualis,
non potKnoscerT ^T?05
commTicare> at'quc hacc'in
seijs s £?!
.?.. a uuldfIuam
cxtra se positum
per pere extra se
opcraretur, quod certe
numqaam fieripot • Atqui
hæ rationes nullius
ponderis sunl. Ergo
nihil pJr,Sall0neS esscnaluia
sa obiectivas negatur.
oLn oTLTm°r Simi itudo
in,cr sobiectum cot
no,' v™ T
conn.oscen(l' obiectum intercedere
denilnm .Vn c
lntCr. sub,ectum cognoscens,
et obicctum n
tf0M \J S.DeCtata; qUlan0U
0l,iectum cognitum, sed m tcrhl U,0.C0Sn0SCen,isQuapropter anlma,
et i sit nm Mhs,
potest tamen res
materiales pereipere, dum Ge
a„mraaleria1' m0d0 P^ipiaf.
2 Falsum omjO
es aoimam non
posse res exlernas
percipere, nisi Sr
^" ?C aat'
Nam c°gu,'>io est
ex'eo g n
re "onum, quac
in anima manent,
non quæ extra
ani '}'/ omnes alii
sensus fundantur\ exploretur;
nam, ut advertit
Nemesius, sensus arcta
quadam communione inter
se continentur, ac
Pr2n a/l errorern
aIterius facile manifestat1.
Jrt). Ad hanc
rem præstat adnotare
vim criterii sensuum
mernorum haud imminui
illis falsis iudiciis,
quæ alijuando mlellectus
ope sensuum, de
rebus sensilibus con ino
ff"-"1' in h,SC('
iudiciis vel intellectus
iudicat de Mpsa
atleclione sensuum, nempe
sensus hoc, vel
illo mo °ea rebus
aff,ci; ve> iudicat
res eo modo
in se esse,
quo a sensibus
repræsentantur 8. Si
de prima iudiciorum
spe ie agitur, sensus
intellectui comparatus semper
facit reram exist.mationem in
intellectu de dispositione
proa , nam secundum
quod sensus disponitur,
secunium iioc dispositionem
suam intellectui demonstrat
10 l lect."
niUg'' De vem
Relig' ' c 33'
"' 61 ;
et s" Thom'
' °P' \
cTni GenL> "?
nc 13> n' 2-3
Op. cit., lib. III, c.
108. r Cf
Dynam., c. III,
a. 2, p.
113-114. ^ I, q
XVII, a.
2
c. 6 i,
q. LXXVI, a.
5 c. •
lbidaL irSfc C8'
l! Qq' >"
De Ver' .
h a11 c.
Hinc s. Augustinus
aiebat : Ne
ipsi quidem oculi
fallunt, non enim
renuntiare possunt animo,
nisi aflectionem suam
. Sin de
altera, dicendum est
illa mdicia esse
vera, quoties facultates
sentiendi rite adhibentur,
quia cum ipsæ
rite adhibentur, perceptio
sensitiva rem, uti
in se est,
manifestat. Quod si
facultates sentiendi nte
non adhibentur, illa
iudicia sunt falsa.
At vero error
non ab ipsa
sensuum natura, sed
a temeritate nostra
prohciscitur; intellectus enim
minime expendens, utrum
ea omnia sensibus
suppetant, quibus ad
rite fungendum ofticio
suo opus habent,
illorum testimonium excipit,
falsumque de rebus
iudicium pronuntiat 2. Si
quis, inquit s.
Augustinus, remum frangi
in aqua opinatur,
et, cum mde
aufertur, integrari, non
malum habet internuncium,
sed malus est
iudex; nam ille
pro sui natura
non potuit aliter in
aqua sentire, nec
aliter debuit, si
enim ahud est ær, aliud
aqua, iustum est,
ut ahter in ære, ahter
m aqua sentiatur. De
criterio rationis 51.
Ratio, prout est
quoddam criterium triplici
nomine appellatur, nempe
intuitiva, inductiva, et
deductiva, quia, ut
iam diximus 4,
tria complectitur, nempe
intelligentiam, sive intuitionem,
inductionem, et syllogismum.
I. — De ratione intuitiva
52. Ratio intuitiva
pro criterio veritatum
primitivarum, quæ necessariæ
sunt, habetur. Hæ
veritates immediato evidentia
gaudent, ita ut quisque
statim probet audita
b. atque axiomata,
vel dignitates passim
appellantur. 53. Veritas
iudiciorum immediata evidentia
fruentium adeo manifesta
est, ut non
solum demonstrationis nor>
egeat, sed ne
demonstrari quidem possit;
potest tamen ahquo
modo declarari. Probatur
la pars. Demonstratione opus
est, ut convenientia,
aut discrepantia cuiusdam
attributi cum subiectc
i De vera
Relig., c. 33,
n. 62. 2 Cf
s. Thom., ibid.
3 Op. cit.,
c. 33, n.
62. 23b. /n
lib. III Sent.,
Dist. XXXV, q.
II, a. 2
sol. 1 c.
1 detegatur. Atqui in
enunciation ibus immediate evidentibus
illa convenientia, aut
discrepantia adeo manifesta
est ut non
solum ipsam detegi
necesse non sit,
sed etiam contranum
h.s, inter quæ
illa convenientia, aut
discrepantia perspicilur, cogitare
nemo umquam possit
. Ergo 54. Probatur2a
pars. Quælibet demonstratio
principiis per se
evident.bus innilitur; acproinde
qui auctoritatem .immediatæ
evidentiæ demonstrare vult,
iam tamquam cerla
sumere debet principia
per se evidentia,
ex quibus hæc
demonstratio proficiscitur. Atqui demonstratio,
in qua pro
certo sumitur id,
quod vult demonstrari,
nulla 3St. Ergo.
55. Probatur 3a
pars. Error ex
eo in mentem
cadere potesl, quod
ipsa ml erdum
medio opportuno non
utitur id rei
ventatem diiudicandam ; hinc, quoties
mens rem ine
ullo medio, sed
ipsa per se
cognoscit, nullus errori
locus esse potest.
Alqui in enunciationibus, de
quibus hic jgimus,
mens connexionem inter
terminos sine ullo
me- tio cognoscit.
Ergo in huiusmodi
enunciationibus nullus :rron
locus esse potest 2.
II. — De ratione inductiva
56. Ratio, prout
ex verilatibus particularibus aliquam
eritatem generalem per
inductionem colligit, inducliva
di- -itur,et habetur
pro criterio veritatum^ductarum con- ingentium. Hic
autem loquimur de
inductFone incompleta, iam
lnductionem completam nobis
largiri cerliludinem crspicuum
ex se est
; siquidem tota
eius vis in
eo po- ita
est, ut toti
generi tribuatur id
quod compertum est
mgulis spec.ebus illo
genere comprehensis convenire
s. >;i",°V' lnduct%°
wcompleta, quæ sufficientem
partium uumerationem exhibet,
certitudinem nobis largitur
Irobaiur. Inductio incompleta,
quæ suflicientem par-
ium enumerationem exhibet,
ut alibi diximus
in fir- mate
ordims mundani innititur.
Atqui dubitari non
Pot- st de
hrmitate ordinis mundani.
Ergo. 08. M
xnor demonstratur ex
ipsa rerum mundanarum
na- Cf s. Thom., In
lib. J Post.
Analyt., lect. XIX.
s p llCnr"
Gandav-, Summa, q.
II, a. 3,
n. 8. Cf
Log., part. I,
c. III, a.
6, p. 48. Log., ioc.
cit., p. 49.
•• „VA tura.
Et sane, eo
modo, inquit s. Thomas, aliquid
ope- ratur, quo
est ', sive similiter
unumquodque habet esse,
et operationem2 .
Atqui causæ naturales
huiusmodi sunt, ut
electionis vi destituantur.
Ergo oportet, ut
in ipsis sit virtus
operativa determinata ad
unum ; ac
proinde quoties causa
naturalis in eadem
rerum conditione ver-
satur, toties eumdem
effectum producit, msi
causa aliqua exterior
eius actioni obicem
opponat 4. Atqui
ex uno, eo-
demque modo,quo causarum
naturalium operationes fluunt,
firmitas ordinis mundani
exurgit. Ergo de
firraitate ordims mundani
dubitari non potest.
g 59. Huius
argumenti vis haud
mmuitur ex eo,
quod aliquando causæ
naturales, ut diximus,
ab aliqua causs
exteriori impediuntur, quominus
effectum suum produ-
cants. Etenim ad
inductionem spectat non
eventus parti- culares,
sed leges universales
naturæ nobis mamtestare
quia eius conclusio,
ut diximus 6,
est semper umversahs
Atqui causæ naturales
etiam quando impediuntur,
quo minus effectum
suum producanl, virtute
producendi illim effeclum
haud destituuntur ;
ac proinde universalis
U naturæ, quod
nempe quædam causa
ad quemdam elte
ctum producendum determinata
est, firma, immotaque
ma net. E.
g., etsi aqua
ob morbum, quo
corpus hydropic laborat,
eius sitim non
restinguat, sed augeat;
tamen ipsi vim
restinguendi sitim non
amittit, ita ut
semper certun nobis
sit aquam vi
restinguendi sitim pollere.
Ergo
ei eo, quod
impedimentum actioni causarum
naturaliun obiici possit,
nihil contra veritatem
enunciationum, qua inductione
comparantur, inde conficere
licet. 60. Diximus,
quæ sufftcientem partium
enumerationen exhibet ;
nam, ut constat
ex iis, quæ
in Logica diximus
si quamdam qualitatem
in paucis, non
vero in plensqu
i I, q.
LXXV, a. 2
c. 2 Ibid.,
a. 3 c.
- - I,
q. XXII, a.
2 ad 4. Pertinet
ad agens naturale,
ut suum effectum
producat,qui natura uno,
et eodem modo
operatur, nisi impediatur
; I, q-
XO a. 4 c. Cf
s. Aug., De Gen. ad
litt., lib. IX,
c. 17, n.
32. s Huiusmodi
impedimentum acciderc potest
vel secundurn lege:
quibus mutuæ actiones
causarum naturalium reguntur,
vel pote: oriri
ab immediata Dei
actione, et tunc,
ut alias videbimus
( stunt facta
supernaturalia.— Log., loc.
cit., a. 2,
p. 3J-4U. jndividuis
experti sumus, illam
esse ipsis naturalem,
proindeque in ceteris
eiusdem naturæ quoque
inveniri magis, vel
minus probabile, scd
non certum esse
nobis polest. 61.
Ex his colligitur
falsum esse id,
quod Humius au-
tumavil; nempe vim
inductionis incompletæ nullo
firmo principio inniti
f. Etenim, quemadmodum
Scotus monuit2, atque
a nobis iam
ostensum est, veritas
inductionis ab expcrientia,
et a ratione
vim suam sumit.
Experientia bnim ostendit
quamdam qualitatem constanter
in aliqua re
inventam esse; ratio
autem suggerit illam
qualitatem, 30 quod
constanter in illa
re invenitur, ad
eius naturam pertmere;
ex quo consequitur
fore ut illa
qualitas in omni-
bus similibus subiectis
conslanter inveniatur. 62.
Obiic. Leibnitius 3,
Genuensis 4, Rosminius
J: Cer- titudo
perfecta non invenitur,
nisi in iis,
quorum oppo- jsitum
est impossibile. Atqui
fieri potest, ut
id, quod le-
^ibus naturæ adversatur,
eveniat. Ergo
certkudo indu- :tionis,
quæ a constantia
Iegum naturalium pendet,
non ist perfecta.
63. Resp. Dist.
mai.9 est impossibile
vel absolute, vel
naturaliter, conc. mai.,
absolute tantum, neg.
mai. Dist. lariter
min.9 fieri potest
absolute9 conc. min.9
naturaliter 9 ieg. min.
Neg. cons. Re
quidem vera, certitudo,
quemad- nodum ex
s. Thoma monuimus
G, diversa ratione
dicitur >erfecta9 prout
diversæ speciei est;
nam certitudo meta-
bhysica pcrfccta dicitur,
quia oppositum est
absolute im- possibile;
certitudo autem physica
est perfecta, quia op-
bositum est impossibile
hypolhetice9 seu inspecto
naturæ prdine 7.
Iam certitudo, quam
inductio nobis largilur,
est bbysica, ac
proindc est perfecta
; nam etsi
id, quod lekibus
naturæ opponitur, non
sit absolute impossibile,
taben omnino certum
est rem naturaliter
secus evenire fion
posse. 1 Essais
sur V entendement
humain, Ess. IV,
part. II, Oeuvr.
'hil., trad.
de 1' angl., t. I, p.
121-138, Lond. 1788.
2 In lib.
1 Sent., Dist. III, q. IV, Schol.
3 Dissert. De
stylo philos. Marii
Nizolii, § 32.
Artis Logico-crit. lib. V,
c. 6. 1
Trattato della coscicnza
morale, lib. III,
sez. 2, c. 2, a.
3. c Cf
Log., part. III,
c. IV, a. 2, p.
92. " Cf
p. 234-233. De
ralione deductiva 64.
Ratio, prout ex
veritatibus generalibus alias
minus generales, aut
particulares per syllogismum
elicit, deductiva dicitur,
et ideo habetur
pro criterio veritatum
deductarum, sive hæ
necessariæ, sive contingentes
sint. Circa
huiusmodi criterium duo
nobis demonstranda sunt,
nempe syllogismi veritas,
et utilitas. 65.
la. Veritas sijllogismi
sine contradictione negari
non potest. Probalur.
Non potest sine
contradictione concedi aliqua
enunciatio, et simul
negari alia, quæ
cum illa necessario
connectitur. Atqui inter
præmissas, et conclusionem
syllogismi necessaria connexio
existit, siquidem conclusio
cuiuscumque syllogismi tunc
dicitur secundum logicæ
regulas derivari ex præmissis, cum
illa his continetur.
Ergo si quis
præmissas concederet, et
conclusionem negaret, eanidem
enunciationem simul assereret,
et negaret, ac
proinde in contradictionem impingeret.
E. g., in
hoc syllogismo: Omne
animal habet vitam
sensitivam; atqui homo
est animal; ergo
homo habet vitam
sensitivam; si quis
concedat hæc duo,
nempe, omne animal
vita sensitiva frui,
atque hominem esse
animalium speciem, iam
exinde concedit hominem
vi sentiendi pollere
; quocirca si
eani negarel, a
se ipso dissideref.
66. 2a. Syllogismus
ad inveniendam veritatem
imt^ mane quantum
utilitatis confert. Probatur
contra Van-Helmontium ,
aliosque philosophiæ peripateticæ
osores. Mens cum
progreditur ad cognoscendum
actu illud, quod
antea virtute, seu
potentia cognoscebat, novam
cognitionem adipiscitur. Atqui
mens ope syllogismi
sibi comparat actu
illam cognitionem, cuius
adquirendæ virtute dumtaxat
pollebat. Ergo syllogismus
ad veri cognitionern
valde ulilis est.
67. Probatur minor.
Mens, cum præmissas
in se co
gnoscit, conclusionem, quæ
in illis potentia
continetur, potentia, non
actu cognoscit, quia
satis non est
aliquid altero contineri,
ut mens unum
videns, videat et
alterum; sed necesse
est, ut aliud
alio contineri perspiciat.
Atqui mens nonnisi
ope syllogismi conclusionem
præmissis con Log.
inutilis, tract. VIII,
Opp., p. 27,
Lugduni. tineri actu cognoscit.
Ergo mens ope
syllogismi progreditur ad
agnosccndum actu illud,
quod antea potentia
dumtuXiii cou nosceoa t. 68.
Ut hæc clariora
fiant, memoria revocandum
est cognitionem, quam
per syllogismum nobis
comparamus, non esse
intuilivam, per quam
aliquid in alio
cognoscitur, sed esse
deduchvam, per quam
aliquid ex alio
coqnoscitur ' ;
unde conclusio ex præmissis elici
2 dicitur. Atqui
ratio non potest
conclusionem ex præmissis
elicere, nisi duas
exerat ætiones, quarum
una veritatem præmissarum,
altera venlatem conclusionis
cognoscit 3. Ergo nos
ratiocinando conclusionem cognoscimus
non eodem actu,
ac præm.ssas, sed
novo actu, qui
illi succedit; unde
primum myest.gamus, utrum
extrema cum medio
conveniant, oeinde ex
hac investigatione relationem
ipsorum extremorum coguoscimus.
De criterio memoriæ
Veracitas huius criterii
osteDditur I 69.
Etsi memoria, uti
diximus , nihil
novi nos doceat
Umen,psa cognitiones ante
adeptas revocat, Tproinde
conditio est, sine
qua scientia humana
constare non potest
lam prætentas cognitiones,
quas memoria, cum
recte adhihetur, nob.s
suggeril, re vera
olim in nobis
exUUsse demonstratur sequenti
exuusse, Memoriæ veracitas
negari non potest
auin simul ipsa
memoria animo denegetur
P ' q
mul lm^-tUr' ^mneS
in his duobus
consentiunt: 1° quod
Stea h?h£?8,la e5 in vi ™~Ko^ndi perccptione,
^aas notest mV
V 2 qU°d
memoria non [iter
nos decipere C
'„?' 9uJle.nus ante nentem sislit
perceptiones, quas antea
non habuit. Atqui
horum unum altero
des?rui 2 rf l'
lh°m'' Qq' di$Pp->
De Ver'> a c.
5 rin ?"'
lH Ub' U1
Sent'> Dist XVIII> a .
q. 3 ad
ara tu nl
" dlCU.U/' SUbdit
sThomas> aHquid ex
al q2o co-nosct
Pp 236-237 m°VetUr
iU aHud >);
°p•'• ibid" L
tur, Ergo oportet
memoriam aut tamquam
per se veracem
habere, aut animo
denegare . 70.
Præterea, nos potestate
pollemus discernendi perceptiones,
quas re ipsa
habuimus, ab iis,
quæ fictitiæ sunt;
nam quoties conamur
aiiquid, cuius obliti
sumus, recordari, species
rerum, quæ nobis
sese offerunt, respuimus,
donec illa, quam
quærimus, nobis occurrent.
Atqui potestas, qua
reaie a fictitio
discernitur, est verax.
Memoria igitur, quæ
est huiusmodi potestas,
verax est 2.
II.— Nonnallæ obiectiones diluuntur
71. Obiic. Nihil
frequentius auditur, quam
memoria nos decipi.
Ergo memoria non
est criterium veri.
72. Resp. Dist.
ant., eo quod sæpe obliviscimur
eorum, quæ antea
cognovimus, conc. ant.,
eo quod revera
non habuimus cognitiones,
quas memoria perspicue
revocat, neg. ant.
Neg. cons. Si
res diligenter expendatur,
facile perspicietur homines
huius rei potissimum
conqueri, quod nonnisi
pauca eorum, quæ
didicerunt, in memoriam
revocare possunt, non
quod perceptiones noyas
pro præteritis accipiunt.
Iamvero illud nonex
memonæ vitio, sed
ex limitibus ipsius
oritur, qui in
causa sunt, cur
non recordemur omnium,
quæ didicimus. 73.
Inst. Atqui re
ipsa homines quandoque
putant ngmenta suæ
phantasiæ esse imagines
factorum, quæ olim
perceperunt. Ergo., 74.
Resp. Dist. ant.;
hoc evenit penes
homines haud sui
compotes, conc. ant.,
apud homines sui
compotes, rce ^mplices
apprehensiones ntellcctus essenl.as
rerum, prout in
rebus sunt, rcpræ•ent.int. Atqu.,
s. essenl.as ren.m,
prout in rcbus
sunl epræsentant, consenlaneæ
rebus apprehensis esse
denvonih,^0'." S'mp C'
aPPrchensione veritas logica
etiam nvenuur. At,
quon.am mtclleclus convenienliam
sui cum eus
por s.mphcem apprehensionem non
cognoscil, veitas log.ca
propr.e et perfecte
ad illam pertinere
nequit2 a S. quodammodo veritas
logica in simplici
apprehen ^iJmilT^,n.ea
falsUaS Per Se
num,uam se polKV?
Slml,llces.c°nceptus
intelleclus ex eo,
quod ri,nl nm'
T"' '" Se,S,,nt'
cepræsentant, omncs "
ve" fak? lTm' U' m,ullis
W0lfianis visum est™
tollectus " mX
' '"^"f re"
est proprie obiectum
Uus . nulla autem
facullas cognitrix, uti
antea vi '• 0..,4p1'
m! Ti2Qc"ofpp',De Ym:>
h aa- 3- ct
12 c nr;,tt. '7
'. T. ',l
l2 cob eamtlein
rat onem ntellectus
ppp '
c riee:iP„'n,Ull° m;d?
dCCipUur " ^"
>n.e.lec u se,p
YZ" ': " "" m'od
""'clleclus est principiorum circa
auæ " decpuur
ex eade.n causa,
qua non dec.pitur
circa quod quid dimus1,
circa obiectum sibi
proprium decipi potest.
Di ximus per se
; nam falsitas
per accidens m
pnma opera tione intellectus
inveniri potest, scihcet
ralione attir mationis, vel
negationis annexæ ,
e. g. cum
mtellectus definitionem
unius attribuit alteri,
ut si animal
ratio nale mortale conciperet
quasi definitionem asim;
vel in quantum
coniungit partes definitionis
ad inv.cem, quæ
coniungi non possunt,
ut si conciperet
quasi denmtionem asini
animal irrationale immortale;
bæc emm est
talsa, aliquod animal
irrationale est immortale
2 • Ast,
si pri mum, intellectus
asinum pro homine,
respectu cuius ille
conceptus verus est,
apprehenderet : sin alterum,
ninil intelligeret. Hinc idem sanctus
Doctor : In
operatione intellectus, qua
cognoscit quod quid
est, potest esse
tat sitas, in quantum
ibi compositio intellectus
adm.scetur. Quod potest
esse dupliciter. Uno
modo, secundum quod
iniellectus definitionem unius
attnbuit alteri, ut
si den nitionem circuli
attribuat homini : unde
defanitio unius rei
est falsa de
altera. Alio modo
secundum quod parles
definitionis componit ad
invicem, quæ simul
sociari non possunt
; sic enim
definitio non solum
est falsa respectu
alicuius rei, sed
est falsa in
se, ut si
formet ta em
defr nitionem, animal
rationale quadrupes, falsus
est intelle ctus
sic definiendo, propterea
quod falsus est
in torman do
hanc compositionem, aliquod
animal rationale est
qua drupes. Et propter
hoc in cognoscendo
quidditates sim plices
non potest esse
inlellectus falsus, sed
vel est verus
vel totaliter nihil
intelligit 3 . U.— Utruai
verilas sit mutationis,
et progressus capax
96. Recentes propugnatores
progressus, seu perfectibili
tatis generis humani,
inter quos Lerm6"nier, Lamennais
Jouffroy, Sansimoniani, aliique
quamplunmi recensentur est. Nam
principia per se
nota sunt illa,
quæ statim, intellecU
terminis, cognoscuntur, ex
eo quod prædicatum
ponitar in diff
nitione subiecti (I,
q. XVII, a.
3 ad 2 ;
cf p. 250
sq). Quar secundæ
operationi admiscetur falsitas
etiam per se;
non qmde quantum
ad primas affirmationes, quas
naturaliter intellectus C(
cnoscit, ut sunt
dignitates, sed quantum
ad consequentes, quia
r; tionem inducendo
contingit errare per
applicationem unius aa liud ; In
lib. I Sent.,
Dist. XIX, q.
V, a. 1
ad 7.- ^
2 Qq. dispp.,
loc cit. 5 I,
q. XVII, a.
3 c. yeritatcm
numquam immotam, et
fixam existere, sed
pro jualibet ætate
variare, et perfici
arbitrati sunt. Hanc ab~ lormem
sententiam refellimus sequenti
Verilas, quæ est
obiectum intellectus humani,
capax nutationis, et
progressus esse nequit l.
Probatur. Veritas nostrarum
cognitionum posita est
in ;arum convenientia
cum rebus, quas
repræsentant 2 ac )romde
m ipsa realilate
rerum fundamentum habet^At(ui
reahtas, s.ve essenlia
rerum, cum in
exemplaribus Jivim intellectus
fundamentum habeat, immutabilis
est (uemadmodum immutabilis
est Divinus Intellectus
En?o eritas, quæ
est obiectum intellectus,
seu illud, quod
veitatis cognitionem constituit,
mutationis, et pnWessus
:apax non est 3. et 97.
Obiic. 1° Quod
in aliqua re
existit, ab ea
re necesano pendet.
Atqui veritas, quæ
a nobis coffnoscitur st m nostro
intellectu. Ergo veritas,
quæ a nobis
co^nocitur, pcndet ab æstimatione nostri
intellectus, ac proine
niutalionis, et progressus
capax est. 98.
Rcsp. Dist. min.;
si oritur ex
principiis rei, in
qua st, conc.
min.; secus, neg.
min. Neg. cons.
Huic difficulUi lam
obviam iverat s.
Thomas hisce verbis
: Illud
uod est in
aliquo, non sequitur
illud, in quo
est, nisi uando
causetur ex principiis
eius: unde lux,
quæ caultur in ære ab
extrinseco, scilicet ex
sole, sequitur moim
sol.s magis quam ærem; similiter
veritas, quæ in
rnma causatur a
rebus, non sequitur
existimationem aimæ, sed
existentiam rerum; ex eo enim
quod res est
BLno"e.st> oratio ve™>
vel falsa dicitur
>>. i J9. Obi.c.
2° Veritas logica
sita est in adæquatione in Ueclus
cum rebus. Atqui
experientia quotidiana constat
cont.nuo mutari. Ergo
veritas logica continuo
mutatur. JU. Kesp.
Dist. min.; si
per res intelli
non autem de
intellectu, qui Uatem
cognoscit; mtellectus cnim
potest mutari, et
progredi a ex
errore ad veritatis
cognitionem, vel ex
Ieviori ad penitio Jl
eius cognitionem gradum
facit. _i Cf
p. 233 losofia
Controversia
consSanseverino, / principali
sistemi della Wdtspp.,
De Ver., q. I, a.
2 ad 3.
rium, et leges,
quibus continentur, neg.
min. Etsi res
singulares sint assiduis
mutalionibus obnoxiæ, tamen
earum raliones, ut s. Thomæ
verbis utamur, sunt
immobiles^ et necessariæ,
quippe quæ ab
immutabili lntellectu Diyino
originem habenl ;
proindeque scientiæ, cum
non circa qualitates
singulares, sed circa
immobiles rationes versentur,
sunt etiam immutabiles
. Quonam pacto
autem necessilas ac
immutabilitas naturis, et
legibus rerum conveniant,
alias explicabimus. III.— Utrum
certitudo diversos gradus
admittat 101. Certitudo,
quam per criteria
veri nobis comparamus,
iam, ut alibi
diclum est2, in
melaphysicam, physicam, et
moralem distinguitur. Ex
notionibus, quas tradidimus,
harum diversarum certiludinis
specierum, patet certitudinem
metaphysicam ad veritates
necessarias spectare, physicam
ad veritates contingentes,
moralem ad ea, quæ ex
aliorum auctoritate addiscimus.
102. Disputatur autem
a Philosophis, utrum
his generibus certitudinis
æquale pondus insit,
an una certitudo
sit altera præstantior.
Ut hæc quæstio
facile solvatur, animo
reputandum est certitudinem
duo complecti, nempe
omnimodam dubii exclusionem,
et momenta, ex
quibus perfectio actus
adhærentis alicui rei
exurgit. Si primum
consideretur, omnia genera
certitudinis in eo
conveniunt, quod omnem
formidinem erroris ab
animo expeilunt. Hanc
ob rationem cerlitudo
in puncto quodam
indivisibih posita esse
dicitur, propterea quod
si mensin dubitationem
vel minimam incidit,
illico certitudinem amittit,
neque certitudinem iterum
adipiscitur, nisi illam
vel minimam dubitationem
expellat. Sin alterum,
genera certitudinum non æqualis ponderis
sunt; siquidem non æquale inest
pondus momentis, ex
quibusea enascunlur, ac
proinde, pro diversitate
huiusmodi momentorum, alterum
genus certitudinis allero
præstantius esse debet3.
In universum
autem certitudo metapbysica,
ut quisquis ex
se mtelligit, physicæ,
et morali, et
physica morali antecelht.
i ln
lib. IV Ethic,
lect. III; I,
q. LXXXIV, a. 1 ad
3.-J 234. • In lib.
III Sent., Dist.
XXIII, q. II,
a. 2 sol.
3. Gf etiam
Qq. dispp., De
Virtut., q. II,
a. 9 ad
1. Certitudinem moralem
interdum vi certitudinis metapnysicæ
Quod si cum
his generibus certitudinis
certitudo, quæ ex
Fide Divina efficitur,
comparetur, hæc certiludine
naturali, quæcumque sit,
longe superior existimanda
est f. Elenim, quamvis,
ut iam diximus
2, evidentia, quæ
m scientia obtinetur,
desit in iis,
quæ ex Fide
accipimus8, tamen Fides
Divina est longe
certior quacumque naturali
cognitione, nempe firmius
iis adhæremus, quæ
ex Divina Auctoritate
excipimus, quam iis,
quæ ipsi ex
nobis cognoscimus, quia
Divinam Auctoritatem, qua ad credendum
movemur, vi, et
ponderi cuiuslibet naturalis
criterii antecellere nobis
certum est. IV.— Utrum
verilates rationales decretis
Fitlei adversari possint
104. Pompanatius Mantuanus
docuit rationem, tametsi
recte adhibeatur, ea
decreta quandoquc fundere,
quæ decretis Fidei
Christianæ adversantur b.
Ad hunc errorem
explodendum statuimus hanc
Numquam fieri potest,
ut ratiorecte adhibita
decretis Fidei adversetur.
Probatur. Ea, quæ
ratio recte adhibita
docet, adeo vera
sunt, ut nec
ea esse falsa
sit possibile cogitare
; nec id,
quod Fide tenetur,
cum tam evidenter
divinitus con gaudere, Gerdil
(Saggio d' istr.
teolog., Della storia
umana) aliique non
immerito docuerunt, quia
cum homines ingenio,
opinionibus, moribus dissidentes
nequeant in idem
mendacium conspirare, lllorum
consensio esset eirectus
sine causa, quod
metaphvsice impossibile est. 1 Cf p.
2o7. 2 Log., p.
II, c. III,
a. 4, p.
69. ! Qua
in re monendum
est, evidentiam, qua
Fides destituitur. lllam
esse, quæ intrinseca
dicitur, nempe quæ
circa ipsam veri i
tatcm creditam, ac
proinde in se
non visam versatur
; non autem
quæ motiva credibilitatis attingit,
et extrinseca appellatur;
siqui dem potest intellectus
evidenter cognoscere rationes,
ob quas ali ^quid
dignum sit, cui
tides adhibeatur. Sane, Fides
non habet in qnisitionem rationis
naturalis demonstrantis id,
quod creditur: ha ;bet
tamen inquisitionem quamdam
eorum, per quæ
inducitur ho imo ad
credendum (2a 2æ,
q. II, a.
1 ad 1).
Quocirca moliva ioredtbxhtatis sunt
visa ab eo,
qui credit: non
enim crederet, nisi
videret ea esse
credenda propter evidentiam
signorum, vel propter
aliquid huiusmodi ;
Ibid., q. I, a. i
c. Cf Conc.
Vatic, Sess. III,
touf. Dogm. DeFide,
c. III De
Fide.- Cf s.
Thom. loc. cit. De tmniortalitate animæ,
Bononiæ, BOLOGNA. firmatum sit,
fas est credere
esse falsum '.
Itaque tum decreta
rationis recte adhibitæ,
tum decreta Fidei
vera sunt. Atqui solum
falsum vero contrarium
est, ut ex
eorum definitionibus manifeste
apparet 2. Ergo impossibile
est decreta rationis
decretis Fidei adversari.
105. Præterea unicus
est auclor rationis,
et Fidei, nempe
Deus. Ergo si
ratio recte adhibita
ea decernat, quæ
Fidei adversantur, Deus
nos ea docere,
quæ secum pugnant,
dicendus eril; id
quod impossibile esse
omnibus compertum est
3. Denique tantum
abest, ut ratio,
et Fides adversis
committantur cornibus, ut
rectus, et sobrius
usus rationis ad
Fidei dogmata iilustranda,
et tuenda multum
utilitatis conferat; philosophia
enim, ut iam
in lntroductione diximus,
multis famutatus officiis
erga Theologiam fungitur.
De scepticismo Postquam
singulis instrumentis, quibus
certam veritatum notitiam
assequi possumus, vim,
auctoritatemque suam vindicavimus,
propositi nostri ratio
expostulat, ul in præsentia scepticismum
in universum spectemus,
diligentique examini subiiciamus. Breyis Scepticismi
historia describitur 106.
Postquam Socrates Sophistas
profligavit, philosophia copiosius,
perfectiusque tractari coepit,
et ad beali
tatis adeptionem semper
spectavit. At quoniam
Socratei potius philosophandi
methodum, et finem,
quam aliquaa philosophiam
tradidit, factum est,
ut Philosophi, qui
e successerunt, e.
g., Plato, Aristoteles,
Epicurus, dum So
cratem ducem sequi
gloriabantur, in multas,
secumqus nobis urgere
licet. Exempli instar
sit David Humius,
qui statuit •',
nisi phoenomena nobis
comperta esse posse;
quare dum om-,
'"certa esse sancivit,
aliquid pro certo
sumpsit. W s.
Aug., De Trin.,
Iib. X, c. i, n.
3. Pbilos. Cbrist.
Compend. I. ? j[§ demonstrationes secundum
Scepticos sunt legitimæ,
et veræ auia
ipsi putant illas
vim habere evincendi
omnia esse' incerta.
Atqui omnis ratiocinatio
expostulat certitudinem principiorum,
ex quibus proficisci
debet, et legunt
Wicarum. Ergo Sceptici,
dum vim ration.s
oppugnant ea utuntur,
et dum omnia
incerta esse demonstrant,
mul ta certa
sumunt . 113
Obiic. 1° Gonsuetudines
populorum, et opinione:
sanientum sæpe sibi
invicem adversantur. Atqui
hu.usmo di oppositio
argumento est certam
ventat.s cognitionem ;
nobis comnarari haud
posse. Ergo. 114
Resp. Nea. min
Neg. cons. Emmvero,
si consue tudines
Gentium,et opiniones Philosophorum
non raro m
ter se dissident,
indubium etiam est
Gentes in multis
in stitutis, etlegibusconcordare, multaque
decreta de rebus
et offic is
esse omnium Philosophorum
communia E. g.
omnes Gentes, et
Philosophi concorditer tenent
ahquaD DeUatem existere,
eamque cultu quodam
nolns proseque dam
esse; animos esse
immortales, ob idque
rel.g.osai seTuIcrorum curam
habendam; alias. actiones
esse : natur bonas,
alias malas, atque
illas præmium, has
poenam m reri
aliaque id genus
quampiurima. Quapropter s. Scc ptic
illa ob dissidentiam
inter incerta reiic.unt,
hæc o Snsenaionem
certa fateri debent.
Præterea ^sidenU Philosophorum, si
Scepticos ipsos exceper.s,
non spec | neque
prima, atque immediata
pronunt.ata cum tact.,
tu rationis, neque
ea, quæ ex
his proxime eliciuntur,
sed Ltummodo1, quæ
aut sine longa
ratiocina ^num ser.e
gnosci nequeunt, aut
circa quasdam abditas
rerum na ras,
et causas versantur.
Ex his autem
postremis pronu, tiatis
plura sunt, quæ
aliquæ ph.losophorum sectæ
p tius ob
libidinem disputandi, quam
ob eorum obscunt,
T^0n minus, quam
Pyrrhonici, Academici sibimetipsis
adverH tur. Re
quidem vera, eo
ipso, quod Academici
docebant nu asc
tas nobis^esse rerum
notitias, sed tantum
probabiles c erUtud n se
sequi profitebantur. Nam
pro certis hæc
sumebant 1 notottquas
habemus, de rebus
esse neque omnino
incertas, ™V™™ no certas,
sed'tantum probabiles; 2°
diversa esse P^f^^
nera; 3° certis
regulis nos potiri,
quibus probabihtatis m omen,
et gr^adus metiri
possumus ; 4° argumentationes W™™^
conabantur mentem nostram
numquam consequi posse
cert.ti nem, sed
dumtaxat probabilitatem, certitudine
gaudere. ,
a nobis cognosci
non potest. In Se
Jto. Kesp. DtV.
om., si spectetur,
prout est affpnin
laiem ipsam, quæ
cognoscitur, wca. ant. Nea con
F nt
non.ab æstimalione inlellectus
pendeat sed ab,n '
pnncpns rei oriatur
. Quamobren?
ex eo, quod
co" 1,110 ventatis
relationem ad subiectum
hnlw i,„ entcm
nuilius certæ cognitioSr^cS^st-Sct iEh?bAta
^0/"'1' °St evide,,S'
et certum si"
demonatione. Atqui demonstrat.o
non polest confici
sine a a
enunciatione, quæ est
ex se evideni
pi L™ . .
uon eget Ergo
nibil cert? cognosci
J&E2T 118. Resp.
JVey. „-., conc,
minNca. cons Lni,
' inn.s 3, quædam
veritates. quæ ea
luce menti effuhUn?
demonstrationis neque indi'geant,
nequ™ c" paces %Z
' U insd,arenl
'nqUlt S' Tb°mas'
uuæ aturalTterrationi teles,
ore profern, sed
uullo pacto mente
re,H,tari Cttide%T'.C'• a4P202.
not. 1. £J7g
Cum igitur sint
aliqua pronuntiata adeo
ex se ipsis
persoicua, ut ea
in dubium revocare
nob.s non liceat,
liquet non solum
non oportere illorum
demonstrationem exhibere sed
ne ullam quidem
controversiam de illorum
veritate posse institui
Hinc illud Scholasticorum effatura,
Contendenti principia respondere
nefas. III.— Scepticismus criticus
speciatim refutalur 119
lis, quæ adversus
Rantium alibi observavimus , hanc
adiicimus propositionem, quæ
ad refellendum eius
sceplicismum propius spectat:
Prop Criticismus tum in exorsu,
tum in methodo,
tum in conclusione
systema sibi repugnans
se prodit. Probatur
la pars; nempe,
Kantius cum in
smecriUcæ exorsu investigare
nititur, utrum cognilio
sit possibilis, absurdam
qualstionem solvendam susc.p.t.
Re qu.dera vera,
qui inquirit, utrum
aliquid sc.re possit,
necne, is certe
tenet se nihil
scire. Atqui ille, qu. mh.l
sot nulam inquisitionem
instituere potest, nam
necesse est, ul
qui aliquid inquirit,
instrumenta, per quæ
inqumt.o fit c^ognoscV
Ergo absurda est
illa, quam Kant.us
solven dam suscipit,
quæstio, an coamlio
sit possibilis. 120
Probatur 2a pars;
nempe absurdus est
modus, qu( Kantius
criticam suam conficere
studu.t. Enimvero .psc
contendit vim cognitionis
a priort mvestigandam
esse.lt. u „1
ipsam experientiam existentiæ
su, a.se abi.
ciat Atqui id
haud possibile est,
tum quod fien
omn.n. nequit ut
homo se ipsum
aliquo modo affectum
not. ex penatur
tum quod qui
se esse non
sc.t, ut.que ratioc.
nari non notest,
quia nisi sciremus
nos esse, qu.
pr.nc.pi; cognosc?mPus con^lusionem
ex iis haud
inferre possemj. Er|o modus, quo
Kantius crilicam conficendam
esse con, fendit
nluribus scatet absurdis.
121
Probatur 3 pars;
nempe nullam v.m
messe posa conclusioni
critices Kantianæ. Etsane
cnUca ratioim c,o nisi
insa ratione fieri
potest, idque exemplo
ips.us Kan tfi
declaratur, qui ope^ationis
evertere conatur cerht
dinem obiectivam ratioms,
et facultatum quæ
ra o antecedunt
Atqui rat o, cum sui
lpsius naturam, et
v res^nvestigat, procul
dubio nequit invest.gat.on.hu. sm
i Cf p.
239, et Idealog.,
c. I, a.
4, p. 202
sq vim maiorem
ea, qua ipsa
pollet, largiri. Ergo
si ratio, Kantu
ludicio, obiectivam certitudinem
haud parit, necesse
est, ut critica,
quæ eius ope
instituitur, certitudine obiectiva
careat; ac proinde
conclusioni huius critices,
qua statuitur naturas
rerum nobis prorsus
iatere, nulla vis
messc potest. Præterea,
abnorme est illud
criticismi pronuntiatum, quo
statuitur rationem practicam
nobis largiri illam
obicctivam cognilionem rerum,
quam ralio theoretica
suppeditare haud valet.
Namque imperativum absolutum
ex Kantio est
factum, quod conscientiæ
testimonio nobis patescit.
Si igitur Kantius
consentire sibi velit,
imperativum absolutum phænomenicum, ideoque
minime accommodatum ad
obiectivam cognitionem rerum
producendam fateri debet.
Accedit, quod ratio
theoretica, et ratio
practica sunt una,
eademque facultas ',
et ratio practica
nobis non largitur
rerum cognitionem, sed
cognitionem comparatam per
rationem theoreticam extendit
ad opus%. Quare
absurdum est rationi
practicæ illam vim
>roducendi obiectivam certitudinem
attribuere, quæ raioni
theorcticæ denegatur. Utrum
mens humana moraliter
considerata verum semper
assequatur Aht. I. —
Stalus quæstionis exponitur,
et vera sententia
demonstratur 122. Haclenus
investigavimus, quid vires
humanæ menis, in
seipsis, sive absolute
consideratæ, ad rerum
co.nitionem nobis comparandam valeant.
Sed recolendum nimo
est, menti humanæ
multa et intrinsecus
et extrinecus occurrere,
quæ illarum virium
usum neque sem>er
tutum, neque satis
expeditum efficiunt3. Etenim
præadicatæ opiniones, quas
cum lacte combibimus,
vehelentes affectiones animi,
coecum erga magistros
obseuuim, ahaque id
genus haud raro
iudicium rationis præertunt;
et msuper cum
ratiocinationes alias cx
aliis conectimus, evemre
potest ut sive
ob attentionis defectum,
tve ob aham
quamcumque causam error
formæ, aut \
Cf Dynam., c. IV, a.
10, p. 156-157.-
Ibid. • U
s. Thom., Contr.
Gent., lib. I,
c. 4. materiæ
in illarum seriem
obrepat. Hinc, postquam
novimus quid vires
humanæ mentis absolute
sumlæ valeant, opus
nobis est inquirere,
quænam ad verum
assequendum vis insit
ipsis moraliter sumtis,
sive una cum
iis, quæ illarum
usum perturbare solent.
123. Ad hanc
quæstionem solvendam sequentes
propositiones demonstramus :
Prop la. Animus
noster neque in
usu sensuum circa
sensilia propria fallitur,
neque in simplici
apprehensione essentiæ rerum,
quæ est obiectum
proprium inteltectus . Probatur.
Facultates, quæ circa
obiecta sibi propria
decipiuntur, absurdæ sunt.
Ergo neque sensus
falli pot est circa
sensilia sibi propria,
e. g., visus
circa colores; neque
intellectus in simplici
apprehensione essentiæ re rum,
quæ est proprium
eius obiectum, æque
ac exter na rerum
facies est obiectum
proprium sensuum. Ante cedens
ita demonstratur: Omnes
potentiæ naturam suam
sumunt ab obiecto,
ad quod referuntur
2, ac proinde
na turalem ordinem ad
proprium obiectum habent,
et natu raliter ad
illud assequendum operantur
3. Ergo si
quæ dam facultas cognitrix
circa obiectum sibi
propnum de ciperetur, nempe obiectum suum
non assequeretur, ips aut
formæir niJ^iT^fn?^18' q,bUS ^6"8
humana mora,iter spectala
in veri myestigatione
adiuvanda est, et
primuni de Divina
Reveiatione \JuIr ™
iaim dict,S PersPicitU1'
nostram rationem moalitcr
constderatam cognoscere non
posse sine ullo
erro LS?nCt AtVentate8 '
etiamsi hæ ad
ordinem Mturalem pectent.
At vero externa
præsidia ad illas
tuto cogno J}' 2°— fI,
q. XVII, a.
3 ad 2.
tt Dt/nam., c.
IV, a. 10,
p. 154. ChnniTa
9li?"' 39.-sJn Kft.
jj SenLi Joc
cifc enna ni
'r,?Uæ in tn'bUS
ProPositionik"s
demonstravimus, exped omn 11
confir,nat Etenim non
solum omnes PhiJosophiL
?? qUe h0l,nncs
Perfectnm usum rationis
adepti con S aiT?0!
Prim^ CXUC'ient-e> tuue
ratiLs',^ r I
h oJnh Iucu,enter
Profluunt. Multæ vero
lites, quæ ind
^ ^^f rSerUnt' m^æque
præiudicatæ opinionls, quæ
inLln Perva?atæ sunt,
versabantur circa ea, quæ ex prociatis per
se notis non
sine difficili demonstrationededucmUur. scendas
homini non desunt.
Horum præcipuum est
Di Tipro^lSUT..°TeS,n
fa,sitate tradenda conspirent.
Ercro : 161. lllud
autem advertendum est,
veritatum cognitio nem, quam
ex sensu communi
sapientum nobis compara mus,
esse dumtaxat vulgarem,
non scientificam, quia,
ut s. Ihomas mquit, in
scientia ^locus ab
auctoritate, quæ Unootu£
suPer ratl°ne humana,
est infirmissimus 3 . 166.
lertium auxilium rationis
nostræ est consensio
omn.um gentium. Consensio
omnium gentium est
certum veritatis inuicium.
1 J.
qI, a. 6
c.-s Dispp. Tuscul.,
lib. I, c. 15. J
qI, a. 8
ad 1. Probatur.
Notæ, quibus opiniones
a consensione omnium
gentium petitæ gaudent,
hæ duæ sunt,
nempe, nuod sint
perpetuæ, et universales,
ita ut ostendi
non possit tempus,
in quo non
viguerint, aut natio,
quæ illis :unquam caruerit.
Atqui opinio perpetua,
et umversahs talsa
^lU^inor his D.
Thomæ verbis luculenter
demonstratur cc Ouod
ab omnibus communiter
dicitur, impossibile est'totaliter
esse falsum; falsa
enim opinio infirmitas
quædam intellectus est,
sicut et falsum
iudicium de sensibih
Droorio ex infirmitate
sensus accidit. Defectus
autem per accidens
sunt, quia præter
naturæ intentionem; quod
autem est per
accidens, non potest
esse semper, et in
omnibus; sicut iudicium
de saporibus, quod
ab omni gustu
datur non potest
esse falsum; ita
iudicmm, quod ab omnibus'
de veritate datur,
non potest esse
erroneum . 135
Præterea, fontes, ex
quibus consensio omnium
ffentium promanat, alii
esse non possunt,
quam evidentia, et
facilis demonstratio pro
iis veritatibus, quæ
perspicuæ sunt atque
primæva traditio pro
iis, quæ cognitu
sunt difficiles Atqui,
si de veritatibus
primi generis agitur,
illæ ex ipsa
humana natura fluunt,
proindeque sunt homini
naturales; id autem,
quod est homini
naturale, verum esse
necesse est; siquidem,
cum natura uniuscuiusque
rei vera sit,
id, quod naturale
est, consentaneum ve ~Tcontr.
Gent., lib. II,
c. 34. Hac
autera in re
caveamus oportet ab
errore Lamennaisii, qui
contendit hominem individuæ
suæ rationi relictum
nullius veritatis certitudinem
assequi posse, statuitaue
consensionem oraniura hominura
esse unicum ven
cnterium ?loc cit
) Ad quam
sententiam refellendam satis
sit mente reputare
consinsionem omniura horainura
circa aliquara veritatera
ads"ni non posse,
nisi iam tamquara
firma sumantur critena
qmbus singuli homines
pollent, nempe conscientia
sensus exterm et
ratio Neraini enim
exploratum esse potest,
quid de ahqua
re totura genus
huraanura opinetur, nisi
antea ope conscientiæ,
et sensuum externorum
cognoscat se, et
alios existere; et
nisi ope rationl
Tognosca°trfieri non posse,
ut omnes homines
decipiantur e menianturnisi
testimoniura horainura probe
intelhgat ; nisi ps
cTstet nDenm primos humani
generis parentes V""™™& nisi
alia multa noverit,
quæ recensere longum
foret. Quare
sini metins rrPugnat
qui dura statuit
criteriura veri in
genens humam ronsensione
cunct^a instrumenta menti
huraanæ adirait, per quæ illam
consensionem cognoscere potest.
ritati sit
oportet. Nec de
veritatibus alterius generis
du monstSus ^dT™' ^0'
Uti Pau'° ante
de" m°t jfrgoT
M Revela',one originem
suam su IV. Corollarinm
ex theoriis iam
demonstratis deducitur contra
Rationalistas, et Traditionalislas 136.
Ratiomlistarum nomine hic
a nobis intelliguntur Ui,
qu. contendunt rationem,
etiamsi moraliter specte"ur s.b.,psi
omnmo sufficere, qnin
u||a RevelalioneTndiceat ad
assequenda s.ne ullo
errore omnia dogmata
quæ ad rel.gion.s
cultum, et ad
mores pertinent. q
ld7. At ex
ns, quæ iam
ostendimus, pronum est in
dnS 1PA°S Ver°
vehementer aberrare. Etenim,
quemadmodum demonstralum a
nobis est, facultates
bomuWs lnd.v.duæ, s.
considerentur una cum
iis adiunctis n,-,P
fiæ etefir1maati0n,;,n ^T^"
^uZZ\TdTo re sint'
„A l' ut.oranbus
verilatibus assequendis,,a™" Z,bnU!,h0m,n.1 °PUS
est ad intellectus
institu
ionem'ni„t,S-reg,men' 0are confecimus
Revelatio suiT in„nna,m °mn,n0
consu|endam esse philosopho,
u °n p
1? u0nlhus Slne
errore Progrediatur. uui>
'"consulta, con.Sr V
l 0,ICæ F,de'
doc"-'"a,
scientias rerum lerroriri
vo,uerunt > modo
paganicæ philosophia^ illis
for.,rVaVer,nt-' Sed '
haC P^ertim noslra
ætate? .U.s tortasse
mag.s,mpios, et absurdos
protulerint \ lin\li„,,n
6° aUtem' Uuod
nullus ({sil Pbilosophus,
qui I; s
Crr°re,S n0-n nelde--'t,
Traditionalistæ conclu 'nul L,
em ade°,mbecil'am, et
infirmam esse, ut vel fCT
ventatem, vel nullas
veritates abs raclls
el^altem nullas ver.tates
metaphysicas, et morales
sine obHdunrsi^.H'"'5'"'.' qUaSdam
falsas PP'"" opiniones
nobis proindeo;, ' ? '
dCm ha° DeqUe
^"e, neque universales
sun ' S
Bonav," ,T,T'Um genti"m
min"ne ". Cf ?,"/
V' ;
' Se"L> Dist XVI", • , q 1
"d ara Pii
£' ' n i._.-- :„.
r, nnhie r.nnn.n xCWitur De modo,
quo facultates animæ
a nobis cognoscuntur
De modo, quo
facultates inter se
distinguendæ sunt Quot
sint animæ facultates De potentiarum
distinclione in activas
et passivas, ei
^ de potentia
obedientiali De conalu
potentiis insito g De
habitibus potenliarum animæ De
facultate vegetativa I.
De natura, et
operationibus huius facultatis
Vitæ veqetativæ definitio
tradilur Invesligalur, utrum
operaliones vitales in
homme sinl ^
rationales, an naturales De
facultale sentiendi Quædam
notiones præstituunlur De
obiecto sensibilitatis De
numero sensuum externorum
De modo, quo
actus sentiendi, sive
cogmtio sensilxva ^
efficitur D 12( V.
Quædam circa species
sensiles adnotantur Obiectiones
contra specierum theoriam
dissolvuntur De sensu communi De
Phantasia De Æstimativa, seu
Cogitativa De Memoria, et
Reminiscentia JAll I DYNAMILOGIA De
facultate intelligendi I.
Cuiusnam naluræ sil
intelleclus, et quanam
ralione res ad
ipsum referanlur PAG |gj
II. Cuiusnam generis
sil immaterialitas rerum,
quæ ab inteUectu
humano, prout cum
corpore coniungilur, cognoscuntur 139 III.
Quodnam sit obiectum
intelleclus ex iam
dictis dedu CttWf • 1
QM De modo,
quo intellectus obiectum
sibi proporiionatum intelligit,
et primum de
speciebus
intelligibilibus. De intellectu
agente De intellectu
possibili De verbo intellectus De aliis
aclibus intelleclus, et primum
de conscientia De actu
iudicandi,1^1 \.De ratione L n
26rens bidei adversari
pos. -Dc Scen,
UL ^cepticismo Rt'
Ji £^ "
historia describitur t'
r' Refutatur Scepticismus.
scrwtt'^ 270 lRT I.
S/ato quæstionis exnonitur
ot, stratur. fxP°nttur>
et vera sententia
demon lRTII.
Deauxiliis, quibus'men, 'humn^
'' fliwna Revelatione.
' ^r^nw de • • et nemPe
Prot est ens,
disputat '; unl\UuZ,nt',alaue ex.P?nit
n°n iam iHas
notiones, quæ hquem
modum spec.alem entis
repræsentant, sed auæ
otionesU?.lr?al',ter
aCCeptUm SpeCtant 5Iam
huiusmodi UDn.nnS,SU,,t' qU/e
cak9°riæ dicuntur, hoc
est, illæ eZn
ur T°^' ad,
qUaS cetera™™ rerum
uotiones reeruntur .
Quocirca obiectum, in
quo Ontologitatur. Iam
ens hac rati?ne
spectatum toitur ideale,
et duphcis generis
cst, vel nempe
huiLmodi, ut ex kX^ln^t^T^l SiVG
Pr°dUCi P°SSU' VCYta
ab intclue sino
/ ab Xll°.
S0,° Producatur> in
eoque re^aneat, neZS,ntel,ectu cogitante
ullibi esse possit.
Si ens ideale
hoc bus,nennSU f Clp,atUF'
ms rationis vocari
solet, atque illis
notio mndTl" i.qUaS m
L°9ica (part' '
C-J' a' J> P- 10>
noti. vol. I) undas appellavimus.
E. g, notio
generis ens rationis
exhibet Mpitur. rCrUm
UatUra P°teSt rcsP°ndere
Seneri, prout genus
ipariCsColPerSi]),litaS
n0mine Potenti'æ ^cæ
vel obiectivæ nun
g ONTOLOGIA mini
se ipsos invicem
destruunt, e. g.,
circulus quadraZ lllud
autem, quod inlrinsecus
est possibile, dicitur
^Weu r& possibile.,
si ieralnr ad^ hm cau sam
Der quam ad
actum reduci potest,
a que extnnsecus,
eu VKe impossibile,
si referatur ad
illam causam, per
nuam ad actum
reduci nequit. Ita
intellectui humano posS
est essentias rerumVitarum
™fi™?^^ res eius
naturales spectentur, impossibile
est cognoscere Essentiam
Dei, prout in se est.
:„,r:„cpriis im 10 Ex his facile
intelligitur id, quod
est intrinsecus im
nn^ihile esse quoque
extrinsecus lmpossinile, quia,
ui, Lo o
o'os endemus, ne
Deus quidem efficere
potest, ut ea nuæ secum
invicem pugnant, in
eodem sub.ecto m
nian ur; Xd,
quod e t
Winsecns poss.b.le esse
exIrinsecus possibile, si
est intra vires
causæ, ad quam
re StoTrS extrinsecus
impossibile, si eius
v.res supergreditur '.
II.-De notione nihili
11. Nihilum est
negatio, sive absentia
" /' "n Sc h£ lastici
illud simpliciter non
ens vocare olent
De hoc m
t.ilo lnnuen s. Augustinus perbelle
ait. JNitni
nec corpus commun.ss.me accepto
oppomt ur d et m
etiam solet ld,
quod oppoiuiur euu alirnius
momodum determinato, ita
ut denotet f^^SS^fa
rli onlis Nihilum
hac rat one
spectatum distingunur ... tia alicuius
modi entis cons.derata
m s ipsa, e^
g., no videre,
non habere rationem
; n.h.lum pr.va
t.vuro esl .M sentia alicuius
modi entis cons.derata
in al.quo sub.ecto,
quod ad illam
habendam naturaliter comparatum
est, e. g.,
absentia visus in
animali. j;0„„;m„„ inler
S 13. Ex
his in promptuest.ntel.gere ™™eP
'T negationem, et
privationem. Negatio en.m
non al.ud de
"onnullas circa possibile,
et impossibile quæstiooes
in T..loto orK
attingemus. • Cf
Anst., Me t l.b.
III, c. 2,
f 3 0j).
imperf. cont. Iulian.,
hb. V, n. al. notat,
nisi simpliciter aliquid
non esse, qu
w denotet uilum
subiectum, cui illud
aliquid inesse nuturale
est Privatio autem
denotat aliquid non
esse in subiecto,
cuius natura illud
expostulat1. III.— Quædara
adnotantur circa originem
notionum entis, et
non entis 14.
Præcipuas theorias, quæ
ad originem notionum
entis, et non
entis spectant, sequentes
propositiones complectuntur: la.
JSotio entis prima
est cum in
ordine cronolopco, seu
temports, quo intellectus
notiones rerum adquirit
lum %n, ordme
logico, quo notiones
inter se continentur.
15. Pnma pars
huius propositionis illud^sibi
vult, quod intellectus,
essentiam rerum materialium,
quæ est ipsius
>mectum, primo, prout
est ens, concipit2.
Altera pars ngnincat
m conceptum entis
omnes reliquos resolvi 3
lo. Probatur la
pars. Mens humana
ita comparata est,
na notionibus magis
communibus ad notionesminus
comnunes progrediatur. Atqui
nihil in rebus
communius, [uam ens,
intell.gi potest. Ergo
mens humana obiectum
idi proportionatum, nempe
essentiam rerum materialium,
•rmcipio, prout est
ens, intelligit. 17. Minor
huius argumenti facile
ex se perspicitur,
quia [uidquid in
singulis rebus invenitur,
sive substantiale, sie accidentale, est
quoddam ens .
Maior autem ita
denonstratur: Mens humana
ita comparata esse
debet, ut nncipio
cognitionem rerum imperfectam
adquirat, deine lpsam
gradatim perficiat, quia
non in actu
cognitionis, ea in
potentia ad cognoscendum
a Deo creatur.
Atqui ogmtio, quo
magis communis est,
eo minus est
percu, quia quo
magis communis est,
eo pauciores notas
ropnas obiecti, quod
repræsentat, complectitur 5.
Enro ens humana
ita comparata est,
ut notiones rerum
maiscommunes prius, quam
minus communes, assequatur6. Cf s. Thom
In hb I
Sent., Dist. XIII,
q. 1, a.
4 sol. V\ VrAr
F' dizpr-> De Ver->
a c t nrim,
i, • a# C'
Exinde intclligitur notionem
entis, prout 'lOTiZnl^r
cronoIoSico> e^ e imperfectam,
ac proinde in S ToL 6
confusa,nPræ^at autem hic
adnot.re ens com mstme
acceptum tamquam indeterminatum intelligi,
quatenus g Itaque
intellectus, essentiara rei
exploraturus, ex variis
rationibus, quibus illam
concipere potest, rationem
entis primo in
ea cogitat. E. g., ex
variis conceptibus, quos
intellectus circa hominem,
qui pnmo ei
occurnt, elformare potest,
puta animalis, corporis,
substantiæ, pnmus est
conceptus, quo illum
velut ens cogitat.
19 Probatur 2a
pars. Notio in
aliam resolvitur, quoties
hæc' illam continet.
Atqui notio entis
reliquas omnes notiones
continet. Ergo in
notionem entis omnes
rehquæ notiones resolvuntur.
Hinc si ab
omnibus notionibus removeantur
cunctæ differentiæ, quibus
ab se invicem
determinantur, remanet ens,
quod omnibus commune
est. 20. Ex hac
propositione tria corollana
consequuntur: 1° Notio
entis, quæ est
prima omnium, est
abstracta, non vero
concreta. Etenim intellectus
non potest inteihgere
essentiam rerum materialium
dumtaxat prout est
ens, nisi in
ea consideret rationem
entis, non^qnsiderando aliquid
ex iis, quibus
ens in ipsa
determinatur. Atqui considerare
in aliqua re
unum, quin cetera
considerentur, constituit illam
actionem intellectus, quæ
abstractio nuncupatur. Ergo
notio entis, de
qua disputamus, ope
abstractionis conficitur, ac proinde est
abstracta . et Entis
notio, quam omnium
pnmam mtellectus aaquirit
cum sit omnium
communissima, tneque essentiam,
neque' existentiam repræsentat, sed
actum essendi, sive
actualitatem communem essentiæ
et existentiæ. non
est hoc, aut
illud ens, et
tamen natura sua
ita comparatmr est ut plures
determinationes accipere, ac
proinde ad hoc
vel ad aliud
determinari queat. Quare
abnormis est sententia
Hegheln, qu ex
eo quod Ens,
sive ut ipse
ait, Ens-Idea, est
indeterminatum ipsum esse
purum putumque nihilum
confecit. Nam nihilum
ca nax non
est ullius determinationis, dum
e contrano ens
huiusmod est ut
in singulis naturis
rerum diversis modis
determinan possintelligatur. Ceterum nihil est
negatio entis; ac
proinde si ens,
si ve Ens-Idea,
est nihil, dicendum
erit ipsum esse
ens, quod noi
est ens, sive
ens, et non
ens. m i
Hinc vides quam
turpiter errent Pantheistæ,
qui ut res,
quot quot sunt,
esse unum ens
conficiant, contendunt ens
concretum et reale
in rebus esse
ipsum ens universale,
cuius ideam inteiie
ctus habet, et
quod velut unum
cogitatur. Item mtelhgis
valde d cipi
Ontologos, cum autumant
ens, quod mens
humana pnncip. apprehendit,
esse ens realissimum,
et concretum, nempe
ens, quo Deus
est. 3° Ens,
cuius notionem omnium
primam inlellectus sii
contac.t, est illud,
quod actum essendi
realem, non ve 0
possibilem denotat. Et
sane, ut intelligatur
aliquid esse oss.b.le,
intelligere oportet primum
elementa, ex quibus
psum constat, et
deinde hæc eiusmodi
esse, ut secum
i>mponi poss.nl; ac
proinde notio entis
possibilis nequit sse
pnma omn.um, quas
intellectus adquirit. Contra
ea, us,quod intellectus
primum omnium cognoscit,
est reale, uia
essentia rerum materialium,
quam ipse sub
ratione ntis pr.mo
intell.g.t, est, ut
alibi diximus, realis
. Hic fltem
advertendum est, ens,
quod primum omnium
intelictus intell.git, etsi
sit reale; tamen
ipsum non co^nosci
t> intellectu, tamquam
reale ; nam
cognitio entis tanaam
real.s, est reflexa
et distincta, quia
intellectus neii cognoscere
aliquid tamquam reale,
nisi super se
re3Ctatur, naturamqæ entis,
quod apprehendit, expendat2;
Jm e contrano
notio entis, quam
intellectus primam omum
adquiril, est directa,
et confusa. 21.
Prop 2a. Nihilum
ab intellectu cognoscitur
non per ipsum,
sed per eius
oppositum, nempe per
ens communisme sumtum.
Probatur la pars. Non
potest per seipsum
intelligi il a, quod
esse sui proprium
non habet. Atqui
nihilum non M m se
al.quod esse. Ergo
nihilum per seipsum
ab tellectu cognosci
non potest 3. 22.
Probatur 2a pars.
Intellectus non potest
intelhVere entiam cuiusdam
specialis determinationis entis,
°nisi telligat ahquod
obiectum, in quo
illa determinatio en[mvenilur.
E. g., nobis
non licet intelligere
absentiam lionis in
bellua, msi ex
eo, quod rationem
homini inse novimus.
Atqui non ens,
seu nihilum denotat
absenim cnt.s communissime
sumti. Ergo inlcllectus
non po t mtell.gcre
nihilum, nisi per
ens communissime sumna,
cui nih.Iurn opponitur.
Quare s. Thomas
statuit inicctum notionem
nihili sibi conficere
ex eo, quod
abntiam ent.s concipit 4.
1 Ex his
illud magis confirmatur,
quod antca ostendimus
(Idea iimti.J ' '
P' 19-7 Sqq'
voL !)' nemPe
fa,sam esse Rosminii
tentia,, qua statult
ens? quod primo
ft nobis cognoscitur5
esse I Zihf
7 3 Cf S
Th0m'' '• 1XYI
• 3 ad
2. ioia. Ex hac argumentatione facile
perspicitur error Ad. Fran ^RT>
IV.— Principium, quod
ex notione entis
dimanat, exponitur 23.
Mens humana, postcjuam
assecuia est notiones'
entis, et non
entis, illud iudicium
conficit: Non est
possibile ens esse
simul, et non
essef sive: Non
est possibile idemsimul
esse, et non
esse. Hoc iudicium
vocatur principium contradictionis, quia
essey et non
esse, quæ sunt
eius termini, contradictoria sunt '.
Iam circa hoc
principium duo investiganda
a nobis sunt:
1° utrum sit
primum principium; 2°
utrum, præter ipsum,
aliud primum principium
admittendum sit. 24.
Primam quæstionem solvimus
sequenti Principium contradictionis est
omniurn primum. Probatur.
Quin hoc iudicium,
idem non potest
simul esse, et
non esse, inter
principia, seu inter
iudicia ex sef
perspicua recensendum sit,
nulli dubium esse
potest. Nanl non
ens tollit ens, ac proinde
nullo medio opus
est intel-i lectui,
ut intelligat id,
quod est ens,
non posse esse
id, quod est
non ens, sed
hoc immediate intelligit
ex compaJj ratione
notionum entis, et
non entis2. Quod
autem sif principium
omnium primum, ita
demonslratur: Ut aliquor,nc(>. rfe,„
„„,., g ?
„ g illud,
propter quod res
ad certo quodam
modo existendum determinatur,
est ratio sufficiens
existentiæ eius. Ergo
nihil sine aliqua
ratione sufficiente existit.
29 Probatur 2a
pars. Omnes res
creatæ non solum
contingentes, sed etiam
necessariæ, puta non
posse existere hominem,
nisi ratione polleat,
ordinatæ sunt a
Mente Divina cum
Deus infinite sapiens
sit. Alqui ubi
est ordo ratio
quoque est. Ergo
non sohim rerum
conlingentium sed etiam
necessariarum rationes sufficientes
sunt. 30' Probatur
3a pars. Omnes
veritaies tam necessanæ,
auam contingentes in
effaturn rationis sufjicientis
resoivi possunt. Atqui
illa veritas, in
qnam aliæ resolvuntur,
est principium earum.
Ergo effatum rationis
suflicientis est principium
veritatum tum necessariarum, tum
contin gentium. Maior ita
demonstratur: Si cuiusque
rei sive contin^entis,
sive necessariæ aliquid
esse debet, per
quod ad °certo
modo existendum determinatur,
consequens est in
resolutione cuiusque veritatis
cum contingentis, tum
necessariæ posse tandem
perveniri ad aliquid,
ex quo, cur
potius uno, quam
alio modo existat,
mtelligatur. Alqui id
est, quod ratio
sufficiens dicitur. Ergo
omnes veritates tum
contingentes, tum necessanæ
m eilatum ra
tionis sufficientis resolvi
possunt. 32. Probatur
4a pars. Illud
principium omnium primnm
dici nequit, quod
in aliud se
supenus resolvitur. Atqui
effatum rationis sufjicientis
in principium contradictio
?iis resolvitur. Ergo
effatum rationis sufficienhs
pnmun] principium dici
nequit. . 33.
Minor probatur hoc
modo: Si mhil m re
est, pei quod
ipsa ad certum
modum existendi potius
determinatur, quam non
determinatur, consequens est
posse eani dem
rem certo quodam
modo simul esse,
et non esse.
Atqui id contradictionem involvit.
Ergo effatum rahoms
suj ficientis in
principium contradictionis resolvitur. Deus,
inquit Tertullianus, omnium
conditor, nihil non
ratu ne tractari,'
intelligique voluit ;
l)e Poenit., c. I. Resolvi
possunt, inquimus, non
debent, quia, quamvis
ceriu sit nihil
esse sine ratione
sufficienti, tamen non
semper rationeniam est
id, quod est,
efficitur, quemadmodum s.
Thomas inimt ut
ipsa per essentiam,
et in essentia
habeat esse: De
Ente et ssentia,
c. i. »;I,HanCr°b ?ausam
dicitur etiam definitio
rei, quia definitio,
ut diumus m
Logic. (part. I,
c. I, a.
10, p. 21
vol. I) denotat
quid res sit.
stituunt; nominales vero,
quæ a rerum
constitutione haud pendent,
sed opus sunt
nostræ mentis, quæ
revocat varias res
ad nonnullas species,
et confingit generaha
quædam nomina ad
illarum discrimen designandum.
Uocuit præterea nominales
quidem essentias, numquam
vero reales a
nobis cognosci l.
Eamdem sententiam tuitus
est Lriobertius ;
hic enim essentias,
quas Lockius nominales
appellavit, rationales vocavit,
atque essentias reales
non solum impervias
nostro intellectui, sed
in seipsis inintelUqibiles, sive
inexcogitabiles esse pertendit.
38. Huiusmodi sententiæ
absurditas hac evincitur
Multarum rerum essentiæ
reales a nobis
cogno cpiiYitur Probatur. Dubitari
nequit, quin multis
in rebus quasdam
differentias coneipiamus, quæ
lllas constituunt m
deterrainato entium gradu
a ceteris distincto,
suntque veluti fontes,
unde earum attributa
pullulant. E. g.,
quisquis admittit bruta
differre a plantis,
et plantas a
lap.dibus, eo quod
bruta sentiunt, non
vero plantæ, et
plantæ vegetant, non
autem lapides. Atqui
huiusmodi difterentiæ sunt
reales, ipsamque rerum
constitutionem, noc est,
essentiam ingrediuntur; nam
sive cogitentur, sive
non codtentur, sive
his, sive aliis
nominibus iSlæ appellentur
sive ad has,
sive ad illas
species a nobis
revocentur, sem per
verum est bruta
sentire, ob idque
a plantis difterre
Ratum igitur, firmumque
sit reales essentias
rerum a no
bis cognosci 3.
. 39 Præterea,
res, aiente
Aqumate, per suam
essen tiam cognoscibilis
est, et in
specie ordmatur, vel
in ge nere»rqapropter, si
realis cuiuslibet rei
essentia noi lateret,
baud possibile foret
nos scientiam rerum
adqui l Essai
sur V entend.
hum., lib. III,
c. 3, §
15-17. Introd., lib.
II, c. 8,
not. 2. Advertito
essentias rerum non
raro non a
pnori, sed a
posi riori a
nobis cognosci, ita
nempe ut non
ex seipsis eas
comp " mus
sed ex earum
proprietatibus, et accidentibus
detegamus ^c rThomV^.
displ le Pot.,
q. IX, a.
2 ad 5).
Qaod ao e,
cognitione distincta essentiarum
rerum intelligendum est,
si cnii de
cognitione coofusa agatur,
essentia rerum matenalium
ut sæp diximus,
est primum obiectum
intellectus nostri, ac
proind $ iHa
primo, et non
ex eius proprietatibus, et
accidentibus apprehendimu. De
Ente, et essentia,
c. 2. ONTOLOGIA
15 rere, quia
omnis nostra cognitio
non circa ea,
ex quibus res
const.tuuntur, sed circa
ea, quæ de
rebus nobis anparent,
versarctur Atqui id
nonnisi a Scepticis
asseri potj est .
Ergo, si nulhus
rei essentia realis
comperta nobis esset,
purus, putusque Scepticismus
obtinerel 40. Illud
contra Giobertium speciatim
adnotandum est, quod
ex eius sententia
hoc maximum absurdum
etiam lluit, nempe
ne Deum quidem
esscntias rerum cognosce-,
re posse. Etenim
essentiæ rerum, ipsius
Giobertii iudicio, sunt
immutab.Ies. Ergo s. ipsæ obiective
in se inexcozitabiles sint,
numquam potest fieri,
ut intelligibiles evadant.
III.-Nonnullac quæstiones ad
notionera essentiæ mæis
magisque declarandara valde
uliles solvuntur ;
41. Trcs quæstiones
in hoc articulo
investkandas suscp.mus, nempe
1° utrum essentiæ
rerum s nSnlices
an compos.tæ; 2°
utrum esse essentiæ
ab esse existenliæ
rum s.nt æternæ,
necessanæ, et immutabiles.
Ouid cir i ion
l^Uæ. 10neS/enl,endum sit'
ex sequentibus propo(sit.on.I)us planum
fiet. l l
Li2'Jr°P-' ia' °mn6S
essentiæ sunt compositæ
ex quibus}dam pincipiis:
quæ tamen ita
inter se cohærent,
ut, aliquo ilbrum
sublato, essentia illico
pereat Irobalur
la pars contra
Cartesianos 2. Quælibet
essena e.usmod. esse
debet, ut babeat
tum aliqufd per qZ
riminln C°nSent,t>. tUm
aliUJd' Der 1uod
a ceterisqdis 'i"T„t n
X' S1 PnrnUm
deeSSel' res> auæ
in monlo sunt,
nullo nexu continerentur
; sin alterum,
omnes s unum,
xdemque forent. Quapropter,
cum res deffi ZximZ
^"T CSSe?t,a. slSnifi™tr
i adhibetur genus
7tTcZ\T'f ?m.PieCtltUr a,i0Uid
eommune rei defiuo
rp"m r '
6t dlITerent^ qa
exhibetur aliquid, ex
cntia? rt fin,ta a
Cet.enS rebus "iscriminatur ".
Ergo esenhæ rerum
ex varns principiis
sunt compositæ. i!
5w1S2,M t TUyiS
rerUm creatarum> esse
-+-> MLogic, part.
I, loc. cit,
p. 22 vol.
I. Probatur 2a
pars. Essentia rei
constituitur ex om
L nibus iis, quibus res
est id, quod
est. Ergo, subtracj
vel minimo eorum,
quibus res est
id, quod est,
essenti rei preat
necesse est. Hinc.
Scholastici sap.enter decr ;.
verunt essentias rerum
consistere %n indtvisibih,
et nume rorum
instar se babere,
quia si ex
numer o eel umU
y tantum subtrahatur,
non manet idem
specie numeru . u 44.
2a. Inter essentiam,
atque existenliam realis
a stinctio admittenda
esl . i>i,,-|nnnlios necessariæ et
immutabiles. „/'., P' '
jfessen'oe r ad ætum reduTLanZ
T6"1abS°lute neccssar™, et
immutabiles , Z
ITuh, parS' nempe
non esse aoso/M
nempe esse hypolhelice
necessa1 m£ !>?„, entT
suam sunt iu. qnod sunt.
Ergo, 'n creD,inn.P ° SSet
r6S n0n creare>
tamen. Posita eaaueTdn°,vL,i,Sæ1eSSent,,S.Suis nequeunt
deslitui, no ^Vro&fa a',oqy,,,ni,Tl,essent' et non
essent .„;„' ";"r °,
Pa,s"lud absolute necessarium
dici 'p inctiiPPd°es Z
repUgnan' AtQUi repUgnat
essentiam f esse
P It „„„
' . q-U.,buS
constat' quiPPe quod
si' sTmnlnL „„
6SSet',SC,l'.Cet esset' quate,,us
suuiitur bn co„sqii,ui"on T. qn,a
non, haberet rinciPia' e bus
t L ! g,'-' tr,anguIuni,
quod qualuor la •t
n„fi 7? angul,s c,onstaret,
esset simul, et
non anlulos hanf,UlU,m-'
qU°d plus' quam
tria IaUra, et
si"Ud L; •
' tr,anSulum dici
nequit. Ergo essen tur
absoP,ZC'P,a pr°X,ma' ex
quibus conslant, refeSram
di™ necessanæ suntQuod
de necessitate esrum
demonstralum est, ad
earum immutabilitatem ZlltTse
„ T,ibU[æternitas ™9°tiva,
quatenus nempe ad 2
deerm,nenur ad aKjuod
em/ms; I, q. XVII, nTnnU
h'iCU!US rei P°teSt
esse vel ',
hoc est, eiusmo s,
eiMmodr^n' Se" C°ndUi0nC
PCndea Vel Z
3f s. Thl
Vn,', "T "?'
S.ttUta aliqua eonditione,
exista, inom., Contr.
Gent., l,b. II,
c. 30, n.
4. Pbros. Curist.
Compend. II. 7
g 18 ONTOLOGTA
quoque spectat, quia
illud, quod est
riecessarium, essel nequit
aliter, ac est,
et ideo immutabile
est . De
proprietatibus omnium entium
communibus, et primum
de unitate 51
Tres a Philosophis
maxime generales proprietates
I entis dMinguuntur,
unitas nempe, veritas,
et bonitas, cuaj
qua pulcritudo arcte
coniungitur. Hæ vocantur
transcen-% dentales, ut
distinguantur ab attributis
categonas, ns nempe,
quæ certo quodam
genere, sive categona
continentur I I.— Ea
exponuntur, quæ proprie
ad nnitatem spectant
52 Unum, ut s. Thomas
advertit, nihil aliud
signifi 1 Cat
quam ens indivisum
2 ; unde
hæc est vera
defamtu i unius?
Unum est ens,
quod non dividitur
\ Exinde intel
i ligitur unum
non addere enti
aliquid reale, sed
tantun aliquam negationem,
quia ipsum, cum
non aliud signin
cet, nisi ens
indivisum, divisionem entis
negat . Lav
tamen ne inde
inferas conceptum unius
esse negativum Nam
unum, cum significet
ens, quod est
mdivisum, si snificat
principaliter ens, sive
substantiam, et secundan
fc negationem divisionis,
ac proinde eius
conceptus non es
negativus, sed affirmativus
5. 53. His præstitutis, demonstrandum
nobis est unitater
esse proprietatem omni
enti communem. Omne
ens est unum.
Probatur. Omne ens
per suam essentiam
est id, quo
est. Atqui essentia
est id, quo
unumquodque ens ab
aii distinguitur, et
ens ex hoc
ipso, quod ab
alns distingu i
Ex his, quæ
deraonstravimus, facile est
redarguere errore Cartesii,
qui sensit (Repons.
aux sixiim. object.,
§ 6) essentias
rum a libera
voluntate Dei pendere,
ita ut essentiæ
rerum qu Deus
condidit, possent aliter
se habere, quam
se habent. bea
his in Theologia
naturali. Hic tantura
adnotatum voluraus, n
Cartesii sententiara, ut
ipse Baylius (Dict.,
art. Spinoza)scn^ ad
interitum metaphysicæ viam
sternere. Nam scientiaruni q
circa rerum essentias
versantur, obiectum non
lam necS?sa"^!° immutabile
foret, sed mutabile
et contingens; huiusmodi
enin id quod
a libera voluntate
Dei pendet. d 2 1
q XI a.
1 c.-8 In
lib. I Sent.,
Dist. XXIV, q. I, a. ^
i) q.' XI,'
loc. cit.-s Qq.
dispp., De Pot.%
q. IX, a.
7 in i se
sunt indivisa, dividi
possunt. Ita hoSo
est u; un.tate
compositionis, quia anima,
et corpus ex u" ipse
comppnitur aliquid in se actu
indTv um £E,7
II !.°d e,,usmoJdi
Sl|nt, ut ab
sc dividi queam?
onl ad3, hmfln,dVertendUm eSt'-hanC
un,tatem ™mpartbus 1,
Ua pr°Pr,e,Pert,nere >
quæ constant rperficit'„q
„,Um MUna ab a'tera
' LVeluti P°tentia
J, perlic.tur,
quæ idc.rco unicam
substantiam comple Cf s.
Thom., Quodlib. VI,
a. 1 c.- I,, vr
]n. „;, [m-.
/., Dis, „,,.
2. Cf, ££•£; l,in,
£^ssPe^ern:^. sffi-at supra cns
"^ 1 PPelLPurm"m Uni,a'em
""^'8. Posteriorem
pftj, tam constituunt,
unamque existentiam habent.
Quare huiusmodi entibus,
æque ac iis,
quæ compositionis partium
sunt expertia, unitas
per se convenire
dicitur. E. g.,
homo est unus
per se, quia
ex anima et
corpore in unicam
substantiam perfectam coalescit.
E contrario, illud
ens, quod ex
partibus componitur, quarum
una ab alia
non perficitur, sed
distinctam existentiam habent,
dicitur unum per
accidens. Hoc modo
unus dicitur exercitus,
quia unusquisque militum,
ex quibus componitur,
est per se
substantia completa, atque
existentiam a ceteris
militibus distinctam habet.
II. — Dc identitate, et
distinctione 58. Identitas
in eo consistit,
quod ens cum
seipso con sentit.
Ipsa oritur ex
unitate entis, nempe
ex eo, quo(
omne ens est
indivisum in se,
sequitur omne ens
cun se ipso
consentire, ac proinde
esse idem sibi
. 59. Quod
si identitas indivisionem,
nempe, ut Aristo
teles subdit2, unitatem
ipsius esse, in
sui conceptu inclu
dit, patet identitaiem
proprie eam esse,
quæ considera tur
in aliqua re,
prout est in
se ipsa, seu
respectu su ipsius.
Quocirca
illa identitas, quæ
consideratur in aliqu;
re, prout cum
alia comparatur, e. g., cum
cogitamus Pe trum
idem specie esse
cum aliis hominibus,
et idem ge
nere cum brutis,
non est proprie,
et stricte identitas,
senam, et Banonam,
seu filium lonæ
distinguit. Interdum ero
plura inter se
distinguit, quæ unum
re ipsa sunt
ed noc unum
intellectui præbet fundamentum
plura in pso
distmguendi. E. g.,
si intellectus distinguit
in anima lumana
tna pnncipia, sci licet
rationale, sensitivum, et
veetativum, fundamentum huius
distinctionis in ipsa
anima nycnit, quia
anima humana, quamvis
sit re ipsa
unicum inncipium, tamen
triplicem virtutem exercet,
scilicet ralonalem, sens.tivam,
et vegelalivam. Hæc
altera distin !Lio rationis
appellatur etiam virlualis,
quia obiectum, in uo mlellectus
plura distinguit, etsi
unum revera sit,
taien virtule multis
æquivalet, ideoque intellectui
fundalentum ad efformandos
plures conceptus obiectivos
illius pacbet. 63.
Præter has distinctionis
species Scolus distinctio^
em formalem invexit.
Hæc, secundum Doctorem
Subti>m, intercedit mter
eas entitates, seu, ut ipse
ait, for 1 Hic
non loquimur de
distinctione reali, qua
Tres Personæ Dinæ
inter se djstinguuntur; ea
enim, ut Theologi
docent, non nisi
opposmone relationis oriri
potest, quatenus nempe
Pater relative 'Pomtur
Fiho, et Pater
Filiusquc relative opponuntur
Spiritui S., iub
unicum principium sunt.
mas, quarum una
concipitur ab intellectu
sine altera, ita
tamen, ut ipsæ
neque realiter, neque
dumtaxat rationt ab
individuo, in quo
sunt, atque inter
se distinguantur. Non
realiter, quia ipsæ
una res cum
individuo sunt. Non
ratione dumlaxat, quia
anle omnem actionem
intellectus ab individuo,
atque a seipsis
invicem distinguuntur. E
g., esse hominem,
et esse animal
in Petro, non
distinguun tur realiier,
quia neque ab
ipso Petro, neque
a se mutu
SGU exemP'ar^s Intellectus
Diviexem nhrfl n qU' ?
natura,es accuratissime respondent
auiZil !n '
Secunduin uuæ De"
iHas condidit. Ergo
quidquid in natura
rerum est, est
verum. accunUssil1,a aC1^
de,nostr^r-Si res naturales
non accuratissime responderent
cxemplaribus, secundum quæ
^^ziczxTr iiiud s-
Augustini: f™ >
' ^ripUoInsl t!uT™ ""? Cr,amPIeus Wittenbachius, Brevis
de Deus illas
condidit, dicendum foret
Deum aut nescivisse,
aut non potuisse
res condere, quales
in se intelligit.
Atqui
illud infinitæ sapientiæ,
hoc infinitæ potentiæ
Dei repugnat. Ergo
repugnat res naturales
non accuratissime respondere
exemplaribus, quæ in
Intellectu Divino reperiuntur.
83. Hinc scite
a Scholasticis sancitum
fuit verum cum
ente converli ; scilicet
omne verum est
ens, quia veritas
rei, ut diximus,
in entitate rei
fundatur, et omne
ens est verum,
quia omne ens
ordinem ad Inteliectum
Divinum necessario habet
'. . 84.
Ex his intelligitur
nullam falsitatem metaphvsicam
in rebus inveniri
posse, et, si quæ res
falsæ dicuntur, id
veluti improprie dictum
accipiendum esse, nempe,
ut s. Thomas
inquit, in ordine
ad intellectum nostrum,
ad quem res
per accidens referuntur
2. Scilicet si
res referantur ad
intellectum humanum, quodammodo
falsæ dici possunt,
quia sunt quædam,
quæ etsi vera
in se sint,
tamen ita natura
sua comparata sunt,
ut scnsibus nostns
quæ non
sunt, aut qualia
non sunt ,
apparere queant. Ita
auncalcum per se,
perinde ac aurum,
est verum, quia
natura eius, non
secus ac auri,
exemplari Mentis Divinæ
consentanea est; at
quia speciem, seu
similitudinem aun habet
proindeque occasionem præbet
intellectui nostro, ut
lllud esse aurum
iudicet, falsum quodammodo
dici potest .
III.— Utrum uua sit
tantum veritas, an
plures 4 85.
Ontologi docent unam
esse veritatem, nempe
Deum, ceterasque res
non nisi veritate
Eius esse veras;
ex quo colligunt,
ut alibi dictum
est, mentem humanam
non posse ullum
verum cognoscere, nisi
Deum intueatur, quia,
cum Deus sit
unica, eaque summa
Veritas, nulla res
vera, alibi, quam
in Deo, apprehendi
potest. i Cf
s. Thom., Qq.
dispp., De Ver.,
q. I, a. 2 ad
1. 2 Op.
cit., q. I,
a. 1 c— 3
I, q. XIV,
a. 1 c.
Aliam quæstionem, quæ
circa veritatem versatur,
utrum nempe dentur
veritates, quæ sint
necessariæ, immutabiles, et æternæ, nic
omittimus; nam paulo
ante ostendimus contra
Cartesianos ventates, quæ
ad essentias rerum
spectant, esse necessarias,
æternas, et lmmutabiles;
et in Criteriologia
refutavimusProgressistas,qui
ventatem ab una ad aliam ætatem progredi
obganniunt. .•„,8h' ^r°P'
Sin?ulæ res nalurahs,
singulægue conceptiones tnleUectus
propria veritate gaudent.
r,nZ vr' n
S' esse, cuiusue
rei sit quædam
participa™ A.sse De'>.et
limen intelligibile inlellectus
humani SU quædam
part.c.pat.o luminis inlelligibilis Dei ', tamen
nemo, nisi qui
pantheismum profitetur, negare
potest esse cuiuslibet
rei creatæ re
ipsa distingui ab
isse Uei, ct
lumen intelligibile intellectus
humani in se
reip a d.stingu.
ab intelligibili lumine
Dei. Atqui esse
proprium rerum est
fundamentum veritatis ipsarum,
ac concepl.ones nostr.
mtellectus sunt veræ,
eo quod per
pro! !!"Un!lUme-n m^'MC
veritatem, quæ fLdalu^r
JrefeS TT Eng°'
S' \m cuiuslibet
rei reipsa dih
ff • /
Dei'et lumen intelligibile
inlellectus ; humani
re ipsa d.stmgu.tur
ab intelligibili lumine
Dei ! consequens
est quam ibet
rem, et quamlibet
conceptionem propr.a ver.late
gaudere \ Audiatur
D. Thomas: Dicen
dum, quod rat.o
ventatis in duobus
consistit, in esse
rei, r™Pr^"SIOnC v.rtulis
cognoscitivæ proportionata ad
htlZ : Urumc"ue
autem horum quamvis
reducatur in mS!m,'
! '" CaU.Slm
efl1cientem> et exemplarem;
nihil"7,ST auæhbet res
Parjicipat suum esse
crcatum, fiUlI r
l CS,t; et
unusauisque intellectus participa
cxmmnh.P, qUP°d r6Cte
de re iudical
> uuod quiueest
Lam^nmV U,1',ne,nCrCat° Habet
etiamHintellectus El Vnl 1°nKm
'? Se' ex
aua completur ratio
veritanmniVT d,C°' q.UOd
S-Cut cst unum
esse Divinum, quo
"' Sun l>
s,cut Pnncipio efTcctivo
exemplari; nit.il formnl,,n, reDUS
d'VerS,S est diversunf
esse, quo formal
ter res est;,ta
et.am est una
verilas, scilicet 'di l "rf.
ru'?.omnia vera sunt>
sicutprincipio effectivo exem K,', H{I TUS
sunt P,ures veritates
in rebus creatis,
qu.bus dicuntur veræ
formaliler ' .
talHlCrnT„°ninCS rCS' et
vis inMlnCS rCS
naluralcs> omnesque conceptiones
nostri intel SOW.,
lS >\, VlXs eSSC
auoda,nmod° ' Ub
Sent., capite%sse%I'thæ'ism„0'adteqm0 0ntoloismum
v et lKt
aoptt bile, es
bonum. Ergo omne
ens est bonum.
Hanc ob rationem
bonum, æque ac
unum, et verum,
cum ente cmverh
dicitur, quia omne
bonum est ens,
e™omne ens quænus
ad appetitum refertur,
est bonum •.
' 4. kxindc
perspicilur bonitatem, prout
est transrm lcntalis
proprietas rerum, in
eo consistere, quod
res prout „rn|;naDpet'tl"'P0ni,as' sl
hac "tioneVclet ur T i ".
ekitnr, '"ellfgenl 102.
Ut hæc notio
luculentior fiat, menle
reputandum est tria,n
pulcnludine distingui oportere,
nempe raZ IZlTrtT S,Tf e-SS-mtiam'
(fectum ^fundZentm. Katio
formal.s pulcn in
convenientia partium, seu
svm mcr.a ob.ect,
consistit. Effectus est
delectatio quam y™.
mctr.a ob.ecl,, lacultati
cognilrici in sua
claritale aff,™ IZl
ZlcZ0 „ Hi"C
-'^.hominum'^ ffij vocat
pulcrum n.si id,
cuius cognilione delectatur
Fundamentum,n bomtate ipsius
obiecti situm esf
nam an" mum
nostrum illa rerum
cognitio seu "dspeclus dele"
ctare potest, .n
qua appetilus%uiescil; id au n
appet.tus qu.escit, non
est, nisi id,
quod tamquam boimm
apprehenditur. Quapropler
si ralio formalinSer, 2? pulcrum
definir, potcst, id,
qnod debitam proporlionemha>bet £%
S \6onum. Al,
quon.am pulcrom a
celeris proprietatibus en-,s
propter proportionem obtecti,
et del'clationem co„no
scentis, llam discriminatur, ipsum
definiri pc tes( id Zod
cum mulMudinem partium
sibi cohæreniiumpra ese tat
mamfestatione sui cognoscentem
delectat P '
' 106
Porro P'rum in
naturale, arlificiosum, et
morale hVC!:tlfi EP"L
XVI" ai C°eleSt'
»• 2, et
s. Thom., I,
2 2a 2,
q. CXLV, a.
2 c. •ensistis
autumant aliquid csse
Dulcrum ! n
J ' ™? CUm us
quac endam LPnmam
Ca"Sam' ori^^mque pulcri
in ipsis re
dividitur. Pulcrum artificiosum
est illud, quod
iu operibus artificiosis
humani ingenii splendet ;
hæc enim, ut
omnibus experientia compertum
est, si proportionem
inter partes, ex
quibus constant, præ
se ferunt, animum
cognoscentis voluptate afficiunt.
Pulcrum morale m
actionibus humanis invenitur,
quatenus hæ cum æterms, ac
immutabilibus regulis morum
proportionem habent .
Pulcrum autem naturale,
ad quod hæc
tractalio maxime spectat,
illud est, quod
tum in singulis
naturis rerum, tum
m mundo, qui
ex illis componitur,
effulget. Etemm unaquæque
natura ex pluribus
principiis constat, quæ
unitatem eius efficiunt,
omnesque naturæ ita
inter se colligantur,
ut unus mundus
ex ipsis existat.
Hinc pulcræ dicuntur
singulæ species rerum,
et pulcher mundus,
qui ex ilhs
com ponitur. 104. Diximus
singulas species rerum;
nam si res
non m notis
suis singularibus, sed
in sui essentia
spectentur, dubitandum non
est, quin pulcritudo
sit omnium rerum
proprietas. Re quidem
vera, cum Deus
sit naturarum auctor,
fieri non potest,
ut in ulla
natura vel aliquod
principium, quod ad
ipsam efficiendam requintur,
vel mter principia,
quæ ipsam efficiunt,
ordo desideretur. Quamobrem
ne fieri quidem
potest ut, quispiam
naturam rei penitus
cognoscat, nec tamen
e coguitione eius
ullam voluptatem sentiat.
At si in
rebus essentiæ non
considerentur per se,
sed prout per
notas singulares mdividuantur,
ipsæ vel pulcræ,
vel deformes esse
possunt. Etenim causæ
proximæ, ac immediatæ
rerum singulanum sunt
aliæ res singuiares,
sive causæ naturales.
Atqui causæ naturales
ita secum colligantur,
ut actio unius
ab actione alterius
impediri, aut saltem
turbari possit \
Ergo neri potest,
ut res singulares
aliqua notarum careant,
quæ aa pulcritudinem
constituendam requiruntur 3. Hinc s. Thomas de
hoc pulcro loquens,
inquit: In
hoc consistit, quod
conversatio hominis, sive
actio eius, sit
bene proportionata secundum
spiritualem rationis claritatem.
Hoc autem pertinet
ad rationem honesti,
quod diximus idem
esse vinuti quæ
secundum rationemmoderatur omnes
res humanas; 2 l, q.iiL,AT,
a. 2 c.
2 Cf Criteriol,
c. IV, a. 2, p.
251-252, vol. I.
a Mnrme 3
Circa opera artificiosa,
atque actioneshumanas patet
opus acionne evadere,
si artifex illud
non conficiat secundum
leges artis, quæ
Iam pulcrum naturalc
in corporeum, et
spiriluale dividitur. Etcnim
nos et cum
in re corporea
multas partes aflabre
concinnatas, et cum
in subslantia spirifuali
plura pnncipia, quæ
ordine inter se
continentur, contemplamur, quamdam
voluptatem persentiscimus. Pulcritudo
corporea vocatur sensibilis,
quia ad res
spectat, quæ ope
sensuum cognoscuntur: spiritualis
vero dicitur inlelligibihs, quia
rerum propria est,
quæ intellectu anprenenduntur f. tl 106.
Deus autem, a
quo, ut s.
Augustinus scribit, omne
pulcrum est \
et qui, sicuti
s. Thomas subdit,
est universorum
consonantiæ et claritatis
causa 3 ,
pulcherrimus aicitur. Neque
negotium alicui facessat,
quod mulliludo ad
unitatem redacta, quæ
est essentialis nota
pulcritudinis, in Deo,
qui simplicissimus est,
a nobis cogitetur.
Ham, cum nobis
certum sit nullam
compositionem in Deo
esse, lntelhgimus infinitas
pcrfectiones, quæ in
Eo sunt, esse
lpsu„ x Esse Dei,
atque absolutam unitatem
Eius constiluere. Hinc
nos Deum veluti
pulcherrimum intellmmus, Eumque
pulcherrimum nominamus, quia
infinitam multitudmem attributorum
cum absoluta unitate
coniunctam m Eo
mtelligimus 4. De
categoriis in universum
spectatis 107. Hactenus
de iis, quæ
ad ens gcneratim
consideratum pertment, disseruimus.
Antequam de singulis
decem categorns sermonem
aggrediamur, hæc duo
circa ipsas universum
mvestigare oportet: 1°
quomodo ens sit
prin manas, quæ a
pronuntiatis rationis practicæ
discedunt crun nisir a!,Cnl|n-da 0mnin°
CSt °pin,° i,,0rum','
a,US d,°o tnna n°n
Va,d0 ab,usit Giobertius, Saggio
"„ h(ll0> c 1,
P39 sqq, Napoli
184. JJ ^"^liX'1'c0: 1S> et
1 Cf I,
([. XIII, a.
4 ad 3,
ct Contr. GcnC, lib.
I, c. 31.
cipium, ex quo
categoriæ promanant ; 2°
quomodo ens per
categorias dividatur. Art.
I. — Quomodo ens sit
principium categoriarum 108. Iam innuimus
ens esse principium,
a quo categoriæ
promanant; siquidem ipsæ
ens pluribus, diyersisque
modis determinatum exhibent.
Id magis perspicuum
fit hoc argumento:
Categoriæ sunt supremæ
notiones, ad quas
diversa rerum genera
referuntur, proindeque supremæ
notiones, quæ de
diversis rebus prædicari
possunt 2. Atqui quidquid
de aliqua re prædicatur, ad
eius esse pertinet,
quippe quod non
potest aliquid cum
aliquo coniungi, nisi
ipsi inesse, scilicet
in eo esse
intelligatur. Ergo categoriæ,
cum sint suprema
prædicandi genera, diversos
modos essendi significant,
ac proinde esse
est principium, a
quo ipsæ promanant.
.-'..; 109. At
vox ens tribus
diversis significalionibus accipi
potest . Ipsa
enim quandoque illud
esse significat, quod
copulæ officio in
enunciatione fungitur; e.
g., cum dicimus,
Socrates est philosophus;
quandoque autem essentxam
rei, nempe id,
per quod quælibet
res in sua
specie constituitur, e.
g., humanitatem in
Socrate, quia per
humanitatem Socrates est
homo; quandoque tandem
actualitatem, sive actualem
existentiam rei, nempe
id, quo res
actu est in
natura. Ens hoc
tertio modo acceptum,
dicitur ens actuale.
110. His præstitutis,
demonstramus sequentem Ens,
quod tamquam principium
categoriarum po nitur, non
est illud, quod
copulam enunciationis constituit,
neque illud, quod
essentiam rei simpliciter
significat, sed est
ens actuale. .
. Probatur prima
pars contra Kantium
% et Rosmmium
. Categoriis non quæritur, an
sit res, sed
cuiusmodi sit. Atqui
esse, quod in enunciatione munus
copulæ obit, significat
quidem aliquid entis
inesse subiecto, sed
cuiusmodi illud sit,
utrum substantia, an
qualitas, an alius
quidam modus entis,
non patefacit. E. g., in
hac enunciatione, i 4._
2 Gf
Logic, par. I,
c. I, a. 6, p.
16 vol. I.
s ln lib.
II Sent., Dist.
XXXIII, q. I, a.
1 ad 1.
Critiaue de la
raison pure; Log.
transcend., lib. I,
sect. 6, % i" s
Logil, lib. II,
sez. I, c. 9-11, p.
116-122, Napoli. Socrates
est philosophus, verbum
est significat esse
philosophum Socrati inesse,
sed ulrum esse
philosophum sit substantia
Socratis, an qualitas,
quæ substantiæ inhæret
minime innu.t. Ergo
ens, quod per
categorias dividilur' n°444Sin
Ur ' quod
C0Pu,am enunciationis significat
111. Irobatur altera
pars contra Heghelium
, et Giobertium
. Lategoriæ non
significant diversas essentias
rerum, nempe illud,
per quod res
in certo genere,
vel certa specie
constituuntur, sed diversos
modos, quibus essentiæ
rerum determinatæ exislunt;
e. g., categoria
substantiæ non denotat
essentiam hominis, sed
modum, quo essentia
hominis in rerum
natura existit. Modi
autem, auibus essentia
rerum creatarum determinala
in rerum natura
existit, ab ipsa
essentia reipsa distinguuntur. Hisce
adnotaUs, lta argumentamur:
Si categoriæ ab
ente, quod essentiam
s.mpliciter sumtam significat,
derivare dicunlur, lunc
vel ipsis dumtaxat
essentias rerum exhiberi
vel essent.am, et
modum, quo ipsa
in rerum natura
existit, unum, idemque
esse dicatur oportet.
Atqui utrumque est
la sum. Ergo
ens, ex quo
categoriæ derivant, illud
non Vi3n essenl,am
simpliciter sumtam significat
tJlj: Frobatur tertia
pars, quæ ex
iam dictis facile
intellig.tur. Categonæ sunt
notiones supremæ, ad
quas rerum, quæ
in natura sunt,
notiones revocantur. Atqui
not.ones quæ referuntur
ad res, prout
in natura sunt,
exh.bcnt ahquem modum
entis actualis, sive
aliquem moaum, quo
res actu sunt
in natura. Ergo
cateoxmæ repracsentare debent
communissimos modos entis
actualisy s.vc communissimos
modos, quibus res
actu esse possunt
ac Proinde non
n.s. ens actuale,
sive illud, quo
res actu tsi
in natura, illarum
pnncipium esse potest.
H. Quoraodo ens per
categorias dividatur ou1!?.'
Ad JianC. I"30^00^
exsolvendam in primis
nobis est uemonstranda
sequens pr3' tEm
™lUo m?do ta^quam
genus assignari potest.
mi u h
r T GeUUS
eius'nodi est >
"t a ciifTerentiis
delerminetur, hæ autem
differentiæ, etsi potestate
in genere 5
pf/;,Th°m;' l0P' cit—%
E^yclop.y § 86
sqq. Protohg.,
Saggio I, et
III. n contineantur ,
tamen extra essentiam
generis sunt; si
enim differentiæ ad
essentiam generis pertinent,
notio generis cum
notione speciei permisceretur, quia
species ex genere,
et differentia conflatur
8. Hoc posito,
en argumentum : Si ens
esset genus, eius
differentias aliquid reale
extra ens esse
oporteret. Atqui impossibile
est turn dan
. aliquid reale
extra ens, quia
extra ens non
est nisi non
ens, seu nihil,
tum aliquid mente
concipi, cuius conceptus
ad conceptum entis
non reducitur, quia
extra notionem entis
non est alia
notio, nisi non-entis,
seu nihili. Ergo ens tamquam
genus nullo modo
assignari potest .
114. Hac theoria
præstituta, facile est
perspicere veritatem huius
secundæ Ens per
categorias dividitur non
tamquam genus per
species, sed tamquam
per diversos modos
essendi. Probatur
prima pars. Ens
nullo modo tamquam
genus assignari potest.
Ergo ens per
categorias non dividitur tamquam
genus per species.
Quapropter categonæ non
addunt enti aliquid,
quod est præter
essentiam eius, eo
modo, quo species
addunt aliquid generi,
quod extra ipsius
essentiam est, nihil
enim esse potest,
quod sit extra
essentiam entis. 115.
Hoc idem alia
ratione confirmari potest
: Illud, quod
pertinet ad genus,
univoce, nempe eadem
sigmficatione singulis speciebus
est attribuendum ;
e. g., animal
univoce de homine,
et de brutis
prædicatur: quaproptei si
ens genus categoriarum
esset, ipsum de iis singulis
univoce prædicandum f oret.
Atqui ens de
singuhs categorni univoce
non prædicatur ;
nam in singulis
categoms c diversis
modis exhibetur, unde
unicuique [categoriæ) de
betur proprius modus
prædicandi 5; e
g., in pnma
ca i Dicitur
differentia potestate in
genere contineri, quippe
quo eenus a
differentia perfici non
potest, nisi sit
ita dispositum, u
ab hac determinari
queat.-2 Cf Logic,
par. I, c.
I, a. 2,
p. 11 vol.
1 3 Cf
s. Thom., I,
q. IH, a.
5 c. Nemo
vero existimet ens
ess genus, quia
ipsum in ens,
quod est per
se, nempe substantiam,
e in ens
quod est in
alio, nempe accidens,
dividitur; hæc enim,
ui Boetius (Prædic,
c. 4) monuit,
non est divisio
stricte sumta sci
licet quæ per
species fit, sed
potius quædam enumeratio.
Ct .
Damascen., Dialect., c.
10. Cf Loqic,
par. I, c.
I, a. 5,
p. 15 vol.
I. In lib.
I Sent., Dist.
XXI, q. I, a.
3 ad 2.
Ens autem no tegoria,
quæ est substantia,
significatur esse per se,
in reiquis novem,
quæ sunt accidentia,
significatur esse in
alio, 3t in
smgulis harum specialis
modus essendi in
alio inTenitur. iLrgo
ens per catcgorias
tamquam genus per
spe3ies non dividitur.
b l l
116. Probatur altera
pars. Unaquæque categoria
certum, 3t pecu.arem
modum entis significat.
Ergo ens
per cate-,'or.as d.viditur
tamquam per diversos
modos, secundum juos
ens et esse,
et intelligi potest. De
categoriis speciatim consideratis 2 I. Notio
subslantiæ declaratur 117.
Substantia, prout categoria
est 3, describitur,
ut am m
Logica dix.mus \
res cui convenit
esse in se,
et non n
alio, sive non
m subiecto. Ad
hanc subslantiæ notionem
leclarandam, exphcandum nobis
est 1° cur
substanlia
diatur.noP;J^en.s> quod est
in se, sed
res, cui convenit
ss.e.Qin,f' f (lu,d
Slbl veht esse
in se, et
non in alioA^
118. Uuod attinet
ad pnmum, in
memoriam revocanjlum nobis
est substantiam, æque
ac quamlibet cate-oliam,
esse quemdam specialem
modum, quo aliqua
ves fctuest in
natura, ac proinde
ipsam intelligi non
posse, | iisi l iii
ea et al.qu.d,
quod quodam modo
est, et quidam
aodus, quo ipsa
aclu est, distinguantur. Hanc
ob ratioiem substantia
dicenda non est
ens, quod est
in se, aut
cr se, scd
res, cui convenit
esse in se,
aut per se,
ut igmncetur discnmen
inter ipsam rem,
et modum, quo
raantiaCatUprf t Categ0riis
a%^ocey sed analogice,
quia ens de
sub.antia et dc
diversis acc.dentibus non
sine aliquo ordine
unius L ZJ^T^
siuuidera> cu™ ecidens
substantiæ inhæe suh,
ntLUSH -/5Se/Ub!tantiæ pendet'
ac Proindc "
Primo vZ n
r CU,Ur' d°lnde
de diversis ccidentibus.
Cf
quæ dijmus in
Logica, loc. cit.
p. 15 vol.
I. ' Cf
s. Thom., Qq.
dispp., De Vcr.,
q. XXI, a. 1 c.
M Vof.°TrUm nUmerUm
exP0S™s in Logic,
loc. cit., a.
6, m^Z^ZZ^ categoria
est: vo substantiæ
aliquando nidetur ad
significandam essentiam, vel
naturam rci vel
formam Uma^tenam, aut
quidquid ex utraque
quasi confectum esj actu
est in rerum
natura, sive inter
esse essentiæ, et
ess existentiæ f.
119. Quod ad
alterum speclat, in
notione substantiat illa
verba esse per
se, sive esse
in se excludunt
inhæren tiam in
subiecto, sive denotant
illud, quod dicitur
sub stantia, non
habere esse suum
in alio, tamquam
in sub iecto,
sed non removent
a substantia causam
effectncen suæ existentiæ,
sive non denotant
ad notionem substan
tiæ pertinere, ut
esse suum ab
alio non recipiat,
nan substantiæ creatæ
esse suum a
Deo accipiunt. !
120. Iamvero res,
cui convenit esse
in se, non
xn aho substantia
ex eo præcipue
nuncupatur, quod est
accidec tium subiectum,
ac proinde sub
accidentibus stare, ho
est, accidentibus subesse
intelligitur. Substantiam autet
esse subiectum accidentium
ita demonstratur: Si
subiec tum accidentium
non esset substantia,
oporteret esse aliu
accidens, et quoniam
hoc accidens, non
secus ac omn
aliud accidens, expostulat
subiectum, in quo
insit, pr( gressus
in infinitum admittendus
esset. Atqui huiusmoc
progressus, omnibus fatentibus,
est absurdus 3.
Ergo sul iectum
accidentium est substantia.
Art.II, — Definitiones substantiæ
a nonnullis Philosopis
traditæ exploduntur 121.
Ex principiis, quæ in
præcedenti articulo
exp nire per
substantiam, cuius est
accidens ; In
lib. I Sent.,
Dist. q. IV,
a. 3 ad
2. . Op.
cit., lib. II,
c. 23, § 1 sqq. Hanc Lockii
opimonem, pn ter
omnes sensistas, David
Humius, utpote scepticismo
suo la\ Neapoli
1881. Nouveau systeme
de la nature
etc, p. 124-127,
ed. Erdm. 2
Elementa metaphysica scientiæ
naturæ (germ.),p.42,Riga 17
• 3 Cf
s. Thom., Qq.
dispp., De Por.,
q. X, a.
1 ad 8.
Protol., Saggio. Notio substantiac
uli paulo ante
ostendimus, alia t
a notione causac.
Ergo substantia in
eo consislere nent,
quod sit causa,
sive principium operationis,
per lam ipsa
nihilum negat. Accedit
quod s/ subslantia
conituitur ex eo,
quod est princip?u_
operalionis? per lam
ipsa n.hilum negat,
diccndum est substantiam
e^se uisam creatncem
sui; nam, cum
productio rei ex
nih o creatio,
subslant.a, si se
ipsan/ex eo constiluit, " uod
f alttsMmS. SC
ipSam " ^
2S III _
Scnlenlia s. Thomao
circa principium, ex
„ao subsla„l,a lit
individua, exponitur, et
probatur |127 • In
primis, in quo quæstio circa
principium indi Juationis vcrsatur,
declarandum nobis est.
NoUo perfectæ substantiæ,
ut in Logica
diximus \ non
gu eribus, et
speciebus, sed in
individuo invenitur. 'ft1™seu
s.ngu are, secundum
s. Thomam, diurillud,
quod esttn se
tndistinctum, ita ut
in plura di !„T,P°SS.'t' Pr0lnde e>
seeusac universale, lamquam
3_£__ _" Commuue,u(elli neqneal;aft
aliis vero hnctum S,ta
ut s.t hoc,
et non illud,
aut aliud. LlVJ1-'!
•rnentUm,seu radix' ex
p- 16 sq vo1- '— ' '.
xx, o. i
c. ___.Pinrf J. Uæst,one,n
vcrsari circa principium
formale, seu ScDmV
"at,°mS' -n°n Vero
circa P""cipium eflicens,
m • _nTm '
-? Per SpiCUam est
PrinciPi'>'n _ectivam esse
•T ni.rZ' •
cu",s v,rtnte ali(I"a
natnra c(nci'"">', M
• n m Z.I,ntCr utru,t"luc Principiam
iam adnotavit s.
ThoZ, ", dlssercns dc
'ndividuatione animæ, inquit:
Princinium t_liP„^'r
i-Tinsecum, sed impossiMle
„t, ^od mpossibilr
e "" m
rlnsecnm ani,næ, vel
alterius creatu ac.et
inlr „trn .' ^
„_? ' lndivins,
falsitas sentcnS.I
_rPL ^ ?.
' qU' Huetium
^^rches historiaues, 'ionis
i„ 'iw !,„'•
Gand 1838) Sec,ttus>
asscruit radiccm indivil
!?V___1_. r8S.0.Cat, '""""'• Vid'
^0" etc' hæc
est, quid sit,
ex quo substantia
singularitatem sumit, sive
eius unitas indivisibilis
in plura, et a quocunv
que alio divisa
oritur. Eadem quæstio
huc redit ; quid
sit, quo substantiæ
intra eamdem speciem
solo numerc differant,
et multiplicenlur ; nam unumquodque
individuum a quocumque
alio eiusdem speciei
divisum mtelliffi nequit,
quin individuorum multiplicatio, quæ
numerica dicitur, intelligatur,
ac proinde eo
ipso, quod prmcipium
individuationis exponitur, principium
pateht, e^ quo
multiplicatio numerica existit.
129. Hisce præmonitis,
nos s. Thomæ
doctrmæ ad hærentes,
hanc oslendimus, ln
substantiis materialibus prinapium
individua tionis est
materia, signata quantilate.
'— • •
Probalur la pars/Etsi
principium mdividuationis ne
queat esse aliquid,
quod ad essentiam
rei spectat, qui;
individuatio non pertinet
ad essentiam rerum
creatarum tamen esse
debet aliquid substantiale,
seu quod ad
lpsun esse substantiæ
refertur ; nam
individuatio substantiæ cum
pertineat ad prædicamentum
substantiæ, ad ahqui
° £• -ndividua 1
Contr. Gent., lib. II c 93
2 j i ^d:e/raatumesir,;0rav„pear rcm
forma -^5^ 4
HI, q. LXXVII, a. 2
c. • 7n
(£" f nt-' D,StXII>
1a • 3
ad 3. . In hb.
II Sent., Dist.
II, q. i,
a. 4 s0,.
ar. IUac"T 07',
"%. ^"titatis plicavimus i„
£o^0, idivlrtL'," "
dU° ln,0nere PræslatPrimum
est, quod princioium
1 ^ vTroeSDSreoud'c"ur """. Proat
ordinem\d S •,
p"o„t malrPiaP LT
U8S aC'U el inhæret; tum u'a 1uane
inAwl™ inhæret, iam
individuata est, proinde k"r .r
es^SLrr"' Mm qUia
auantitas. u'iæ cta
inhit Fam indiwVn..
° ccidens, ac
proinde per ipsam
princi Wte^' "•' d'lim"uS' aIiunid
Intile esse 'WdUP1
s distne?(Un; ITT
'n,er h0C> et
aliud individuum no„
icubitum J InC t,0'/ed 1,la>
uuæ> e ; inter
bicubitum, et atis
a? CS ',,n,ercederetAUerUm est1uod
dimensiones quan W .b.
™t °riaI prout Pr'"oipium individuationis est,
or H vero prout
'2£ """ SU°, r ,
prout
termm^n:"hnihl?Pff
l0n!m,C,Um^ua coniuncta compositum
sub-anUæ efformat; vel
ea, quæ existere
non potest, nisi
\nZ I COexistat^
nou quiem uti
subiecto inhærentiæ, CruLn
•aCC,denV Sed U,i
Subicct0 coexistentiæ. rrioris
genens exemplum est
anima humana, ut
in 4 uXipTm Cem!lS'
qU3e ^61 Per se existere
Possit> naurahter tamen
ordmatur ad physicam
compositionem cum jorpore,
cum quo constituit
illud compositum subslanlianL?^/v.ocatur ^0
: quocirca anima
humana dicitur uostanha
mcomplela in ratione
speciei, licet integra
sit nratione substantiæ.
Alterius generis exemplum
est ania brulorum,
quæ proinde substantiæ
incompletæ
dicunK°^,80,umtnraa^V^8ed
etiam tn roturoe
6 34. lam subslantiæ
incompletæ sunt quidem
per se, &Ui„JXrU8,^°n.inhæ1rent a,teri>
vc,uti subiecto, iroindeque
ab accidenlibus distinguuntur; sed,
prout to .Hiv'^111, .9
2 ad,3^ Quoniain
substantiæ Angelicæ per
seipsas d,v duantur,
s Thomas inde
confecit ipsas specie
inter se differre!
4 rAngeh1e,usde,n sPcciei
inveniri nequeant (ibid.,
q. L ni
? qmde.,n' nt
ideni sanctus Doctor
advertit, non iit
ex , qnod I
natura cuiusque Angeli
per se spectata
in pluribus esse
q ii, nam forma,
quantum est de se, nisi
aliquid aliud im ouorl
?n P°tCSt a
Pl"ribus {ihid'> q'
ni, loc. cit.);
sed ex, quod,
cnm omnis
materiæ sit expers,
non inveniuntur sub i
a Tad? ipliCCt',r >>;
Cf Q9' dispP'>
q" UU De
' f f
1 ^ C?USi'
l6Ct' IX" Sed
hac re in
Theologia nalurali. ^i nostrum
Lexicon peripateticum etc.
ed. cit., p.
340. Pnn,os. Christ.
Compend. II. 7
^ 50 ONTOLOGIA
tum substanliale compositum
efformant, non nisi
in ipso substanliali
composito perficiuntur. Substantiæ
autem completæ non
sunt in aliquo,
tamquain in subiecto,
neque in aliquo,
ut totum quoddam
constituant ; proindeque iure
dicunlur esse sui
ipsius, nempe absolula
ratione per se,
et non in
alio existere. 135.
Quod si substantia
completa est sui
ipsius, consequitur proprium
quoque illius esse,
quod quidquid agit,
sibi agil. E
contrario substantiæ incompletæ,
quippe quæ non
sunt sui ipsius,
quidquid agunt, non
sibi, sed subiecto,
a quo perficiuntur,
agunt. E. g.,
quidquid Angelus operatur,
operatio ei tribuitur,
at, cum manus
hominis percutit instrumentum,
non proprie raanus,
sed homo per
manum agere dicitur.
136. Actus, sive
perfectio, per quam
substantia completa exislit,
subsistentia appellatur. Quare
subsistentia Ua definiri
solet : Actuaiitas, seu
perfectio, per quam
natura fit sui
ipsius, et non
alterius; vel etiam,
perfectio, per quam
natura ultimo completur,
et terminatur, ita ut sit,
et operetur, quin
cum altera se
communicet. V. Notiones suppositi,
et personæ declarantur
137. Subsistenlia concrete
sumta dicitur >suppositum ;
quocirca supposilum est
substantia individua. et
completa incommunicabiliter subsistens.
Quod si suppositum
intelligentia perfruatur, digniori
nomine personae, ve!
hijposthasi? nuncupatur, eaque
secundum Boetium vulgo
defimtnr : Naturae
rationalis individua subslantia.
138. Haec personae
definitio ita explicatur:
1° Persona debet
esse substantia; accidens
enim, cum nullo
modo in se
existat, sed in
subiecto insit, nequit
esse aliquid subsistens,
ac proinde nequit
esse persona l.
2° Gum persona
dicitur individua, tria
significantur. Scilicet primo,
persona debet esse
quaedam substantia singularis,
ac proinde non
potest, quemadmodum natura
universalis, esse communis
pluribus 2; unde
personalis tessera in
tali modo existendi
consistere dicitur 3.
Secundo debet esse
substantia completa; ita
ut non possit
communicari alteri substantiae, cum
qua compositum substan
Cf s. Thom., Qq. dispp.,
De Pot., q.
TX, a. 2
c. 2 /n
lib. I Sent., Dist.
XXV, q. I,
a. 4 ad 7.—
3 Qq.
dispp., ibid. ad
ONTOLOGIA 51 tiale
efficiat . E
g. anima
separata est pars
rationalis naturae, hnmanae
? et ^ ^
P ona s
hominiS et ideo
non est pergooa
2 . Tertio,
debet habere ubs.slent.am
propnam sibi ,
ita „1 persona
dici nequeat ilh
nalura, qoae etsi
singularis, et completa
sit, tamen quia
assumitur a persona
excellentiori, propriam hyTosthas.m
am.ttit, alque in
illa excellentior hyposthasf P
a qunQ assumilur,
subsistit 4. jpusmas.,
a 3 Illa
vox rationalis adclitur,
ut subsistentia cuiuslibel
naturae singulans completae
ab illa, quæ
propria iuiel jqo
naturac est> distinguatur
\ H liam
„n"?0ne Personæ> uu'
tradidimus, illud c am
peisp.citur, personam esse
inlegrum operalionum ^nm
pr.ncip.um, quippe quod
nulla natura^aliquid £
1m>^!nrm su,)SlslatHi.nc i,,ud
effatum, Actiones sunt
teer^1' 'T^ GlS1
natUra f°nS Sit'
et Principium I
mtegrum, et completum
pnnc.pium, quod operatur.
VI. Nonnullæ absurdæ opiniones
cuca nolionem pcrsonæ
refelluntur 140. Aliqui
ex hodiernis Germaniæ
Theologis personam iciniuiit,naturam sui
consciam \ Horum
scntentia valde Uinis ;
viflelur opioiom Lockii,
qui identitatem personæ
in onscient.tvrpropr.arum actionum,
seu in actu,
quo ouis e.LitPr 10mim
SUarUm °St COnscius>
Ponendam esse ontcia
Pr°P" ^' PerSOm
PerPeram drfnitur, natura
sui |J/n lib.
I sent., loc.
cit. l/in^r''
D& P0L'.qIX' a' 2 ad J4—
3 /n
»• ' ••. loc. cit.
Vcrbo „„ L? rnat,on,s 'ystcrio
evenit, quia, cum
humana nntura ipediJh
np hP '
( sua »ni°ne
IV i >,m,nana
natura propriam personalitatem haberct
(III aaUtaq nl,
3'urndc naturac
assumptæ non deest
propria per pc t
n^i ? æCtUm a,,'C,UJUS'
aUOd ad P^fectionem
bumanac rac per tineat,
sed propter additionem
alicuius, quod est
supra hu itVtti? qU°d
CSt uni0 ad
div'nan pcrsonam »;
ibid!, ad 2
( J> LCetfriS
Zucri^> Defensio scientifica
theoriæ christia5 inmtatis
(germ.), Viennæ 184.
°P©., lib. II,
c. 27, $
9. Probalur. 1°
Conscientia est actus,
quo natura intelle 'ctrix se,
suasque operationes cognoscit.
Atqui, aiente s.
Thoma, actus
omnis cst rei
subsistentis, et perfectæ
, nernpe suppositi,
et personæ. Ergo
conseientia personam iam
conslitutam expostulat, tantum
abest, ut lllam
con stituat. 2° Si
persona in conscientia
posita csset, anima
etiam sine corpore
persona esse posset,
quippe quod ipsa
eorpore non eget,
ut sui conscientiam
habeat. Alqui sola
anima, utpole substanlia
incomplela, persona esse
nequit Ergo persona
ex conscientia sui
ipsius exurgere non
potest 3° li,
qui hanc novam
definitionem personæ tradunt,
s sibi constare
velint, doceant necesse
cst homines, cum
si ne conscientia
sui ipsius nascantur,
minime nasci ut
personas, sed annorum
cursu fieri personas,
proindequminis persona, sive eædem, sive
diversæ eius operationes
sint. Diximus naturam
singularem, nam quæstio
circa naturam out
essentiam rei significat,
non versatur; si
enim, uti iam
osten M (P lb), existentia
in rebus creatis
ab essentia distinguitur
iDitari non potest,
quin subsistentia quoque
ab ipsa distinguatur
18. Uiom., Quodlib.
II, a. 4 c). Diximus
etiam in rebus
creatis rium enim
est Divinas Personalitates a
natura ratione tantum
sungui . 2 Unde
s. Thomas monet
singularitatem naturæ efficere,
ut ipsa næc
natura, non vero
hoc subsistens. In
tib. III Sent..
Dist.
quemadmodum de nalura
humana Christi a
Verbo assumpta factum
esse docet Fides.
Ergo
in rebus creatis
natura a subsistentia
reaiiter distinguitur. 144.
2a. Subsistentia est
aliquid positivum, non
mera negatio. Probatur
contra nonnullos Scotistas,
qui putant subsistentiam
idcirco in mera
negatione consistere, quia
ipsa id dumlaxat
efficit, ut natura
cum altero communicari
nequeat. Natura ex
subsistentia valde perficitur,
quippe quod per
ipsam ita sui
iuris fit, ut
ei non solum
non sit opus,
sed ne possibile
quidem sit se
cum allera communicare.
Atqui aliquid perfici
non potest, nisi
per id, quod
est positivum, et
reale. Ergo subsistentia
in mera negatione
posita non est
f. i VIM. De
accidente 145. Sicut
substantia est res,
cui esse^ n^nJj^aHo
convenit; ita accidens
est res, cui
convenit esse "in alio,
tamquam in subiecto;
siquidem accidens nuncopaTuTTlle specialis
modus essendi, qui
modo, quo substantia
est, opponitur 2.
146. Accidentia in
absoluta, et modalia
distinguuntur; nempe ipsa
accidenlia, quæ substantiam
afficiunt, absoluta appellantur;
modi autem, secundum
quos accidentia substantiam
afficiunt, accidentia modalia
dicuntur. E. g.,
motus est accidens
absolutum, segnities autem,
vel velocitas motus
est accidens modale
; item, calor
aquæ est accidens
absolutum, intensio autem
caloris est accidens
modale. 147. Ut
notio accidentis penitus
intelligatur, veritatem harum
propositionum, quas Scholastici
docuerunt, et plerique
philosophi recentes inficiantur,
demonstremus oportet. Cf s. Thom., I, q.
XXX, a. 3
c. Quod si quæratur, quodnam
sit hoc positivum,
quod subsistentia supra
naturam addit, responderi
potest esse quemdam
modum, quo natura
ultimo completur. sive
terminatur, fitque sui
iuris. Hic agimus de
accidente physico, seH prædicamentali, non
vero de accidente
logico, seu prædicabili.
Discrimen inter utramque
accidentis speciem eiplicavimus
in Logica par,
I, c. I,
a. 6, p. 16, jiot.
1. yoI. I.
j la. Esse
accidentis, etsi ab
esse substantiæ dependeat,
tamen ab hoc
reapse distinguilur. Probatur.
Accidens est aliquid,
quod substantiæ addijtur,
aut ab ea
demitur, unde ex
accidentibus fit, ut
subjStanlia aliquem modum,
sive statum accipiat,
vel amiltat jAtqui
impossibile est unam,
eamdemque rem sibi
ipsi addi (aut
a seipsa separari.
Ergo esse
accidentis unum, idemque
cum esse substantiæ
dici non polest,
ac proinde esse
accidentis ab esse
substantiæ reapse distingualur
oous est K 14. Irop.
2 . Accidentia
absoluta 2 ex
virtute Divina 3
fxislere possunt, quin
actu inhæreant substantiæ.
Irobatur. Omnia, quæ
intrinsecus non repugnant,
a Deo e
Iici possunt. Atqui
mtrinsecus non repugnat,
accidens ;absolulum aclu
existere seorsum a
substantia, a qua
naluraliter pendet. Ergo.
4 149. Minor
probalur hunc in
modum: Accidens, etiamsi
ictu non inbæreat
suæ substantiæ, tamen
propriam ac3ident.s essentiam
non amittit ;
nam ad essentiam
accilentis pcrlinet quidem
necessario habere ordinem
ad sub.tantiam, ila
nempe ut exigat
esse in subiecto,
quia esse iccjdentis
ab esse substanliæ
pendet, sed non
pertinet actu nessa
substanliæ, quia esse
accidentis ab esse
substan-,iæ d.slinctum est. Accidens, inquit
s. Bonaventura,|uamy,s non
sit in subiecto,
non tamen separalur
a sua liflin.t.one imo
ei convenit, quia
aptum est esse
in subecto .
Atqu. illud, quo
rei essentia non
destruitur, ntrinsecus non
repugnat. Ergo intrinsecus
non repusnat ccidcns
absolutum actu existere
seorsum a subslantia,
a ua naturahter
pendet s. Lt.l
Sb.A?#;-efi/rt^ ™> '
' " 2'
Ct S' nV
2 Ide.n de
modis dici nequit.
Etenim, etsi modns
revera distin 8tBn!/l' C;UUS
est rnodus' tamen
sinc neutiqam esse
po8t qu.a modus,
aiente s. Augustino (De Gen.
ad litt lib
IV • J,
n. i) cst
quædam mensura, quæ
rei præfiaitur ac
nroinde pugnat ahquid
esse modum alicuius
rei, quamVevera non
men! irat. a
s. Ihom., In
Ub. IV Sent.,
Dist. XVI, q.
III, a. 1,
sol. •ci£nHnn!, M
rirtUtC DlYina; °mnes
enim in eo
consentiunt, quod cident
naturahter convenit inesse
suæ snbstantiæ, ac
proinde i vfrtnte
naturali non potest
seiunctum ab illa
evistcre ' OocVV6^"
^ XI1' Par'
' a" f'
i °9Quod si
al.qua accidentia sint,
quæ sine suis
subiectis actu. Si accidentia
existerent sine subiecto,
re ipsa existerent
per se, unde
essent veræ substantiæ.
Atqui repuffnat accidens
cxistere per se. Ergo
accidens ne virtute
quidem Divina seiunctum
a subiecto existere
potest. 151. Resp.
Neg. mai., conc.
min. Neg. cons.
Et sane nccidenlia,
quamdiu seiuncta a
subiecto existunt, sustentantur
a Deo, ita
tamen, ut eo,
quo diximus, modo
ordinem servent ad
substantiam. Quocirca, cum
sustententur a Deo,
non subsistunt per se, quod
est proprium substantiæ,
et cum ordinem
servent ad subieclum,
naturam accidentium non
amiltunt . Quin
autem accidentia possint
a Deo sustentari,
dubitandum non est;
nam, ut optime
s. Thomas observat,
sicut Deus potest
effectus causarum naturalium
producere sine naturalibus
causis, sic potest
tenere in esse
accidentia, sublracta substantia,
per quam conservabantur in
esse z. esse
haud concipi possunt,
huius ratio non
ei eo, quod
sunt accidentia, sed
ex eo, quod
talia accidentia sunt,
desumenda est. E. g., intellectio
humana non nisi
in intellectu humano
esse potest, non
prout accidens est,
sed prout actio
humana est. Gomparatio,
inquit idem Seraphicus
Doctor, accidentis, ad
subiectum secundum aptitsidinem
est essentialis, et hæc numquam
privatur ab accidente
; Op. et
loc. cit. in
resol. III, q.
LXX.VII, a. 1
c. et ad
2. Hac de
accidentibus absolutis theoria
Scholastici facile explicant,
quomodo in venerabili
Eucharistiæ Sacramento, peracta
consecratione, species panis,
et vini permanere
non repugnet (Cf
s. Thom.,
Quodlib. IX, a.
5 c, |et
s. Bonav., Jn
lib. IV Sent., loc.
cit.). Nonnulli recentes
Theologi, cum doceant
omnia accidentia esse
modos, ac proinde
fieri non posse,
ut accidentia a
substantia unquam separentur,
contendunt accidentia in
illo Sacramento non
remanere, sed eorum
sensationes a Deo
in nobis excitari ;
Deus enim afficit
organa sensoria eodem
prorsus modo, quo
a pane, et
vino naturaliter affici
solent. Litem istam
dirimere nostrum non
est. Dumtaxat iis
recentibus in memoriam
revocamus receptam a
tota Ecclesia doctrinam
Gatechismi Romani, Tridentinæ
Synodi interpretis, quæ hæc est: Quoniam
ea accideniia Ghristi
Gorpori, et Sanguini
inhærere non possunt,
relinquitur ut supra
omnem naturæ ordinem
ipsa se, nulla
alia re nisa,
sustentent. Hæc perpetua,
et constans fuit
Ecclesiæ doctrina ;
Pars II, c.
4, n. 44. De
secunda, tertia, et
quarta categoria mScw
!; ;:crSiSa a est
vel subsria> tia,
re.iquæ novem cnt^HaS
Sl "££ quæ
acl quantitatem, relationem,
et auaLlem ZVtli
' n.co capite
complectemur, qiiff'W u"
• lojfca disputatum
nobisV/lH' pau^a „
L'^ earum nouones
ontologice consideralas Lx
me LSnt modo
aduciamus necesse est.
peruncnt, Anr. I. Dc
qu.intitale 153. Circa
quantitatem in primis
illhH nnnrl -nnmmus,
uherius explicandum UK-Wi^
srjasr si aa-aa
'w i~ ' ~
e />„,., q,,x
a 7 c_
extensione partium ad
se comparatarum posita
esse non potest.
154. Probatur 2a
pars contra Cartesium
, eiusque seclatores.
Extensio partium quantitatis
ad focum est
aliquid, quod essentiæ
quantitatis iam constitulæ
advenire intelligitur. Ergo essentia
quantitatis in extensione
partium in ordine
ad locum ponenda
non est. Antecedens
probatur ex eo,
quod partes quantitatis
ad partes loci
extenduntur, quatenus metiuntur
partes loci, ita ut pars
quantilatis sit in
parte loci, et
totum quanlum in
toto loco ;
id quod intelligi
non potest, nisi
iam quantitas cum
suis dimensionibus intelligatur. 155.
Probatur 3a pars.
Cunctæ proprietates quantitatis,
omnibus concedentibus, in
extensione partium, sive
prout ad se,
sive prout ad
locum referuntur, fundamentum
habent. Atqui extensio
partium multiludinem ipsarum
subintelligit, multitudo autem
parlium nec esse,
nec intelligi potest
sine divisione. Ergo
divisibilitas est prima
radix omnium proprietatum
quantitatis. Atqui illud,
quod est prima
radix omnium, quæ
in re sunt,
essentiam rei constituit.
Ergo essentia quantitatis
in divisibilitate ponenda
est. 156. Notione
quantitatis iam perspecta,
ad mquirendum progrediamur,
utrum quantitas in
infinitum augeri possit.
la. Quantitatem conlinuam
3 mathematice sumtam infinitam
in potentia esse
haud repugnat. Probalur.
Quantitas continua mathematice
sumpta est, uti
in Logica diximus,
abstracta a qualibet
forma sensibili, ita
ut in ea
nonnisi quantitas consideretur.
Atqui ex
parte quantitatis continuæ
non est aliquid,
quod repugnet additioni
5 ; nihil
enim prohibet, quominus
successivum augmentum partium
sine ullo termino
cogitemus : id
autem sibi vult
quantitatem mathematice sumtam
esse infinitam in
potentia. Ergo quantitatem
conlinuam mathematice sumtam
velut infinitam in
polentia esse non
repugnat. i Les
principes de la
phil., par. 2,
§ 9-13. 2
In lib. IV
Sent., Dist. X,
q. I, a. 1
ad 5. 3 Quænam sit
quantitas continua, et
discreta, explicavimus ip
Logica, par. I, c. I, a. 7,
p. 17 vol.
I. Loc. cit.,
p. 17, not.
1. - b III,
q. VII, a. 12
ad 1. J.
'££ StSL"!,SSS.'SSS 'ssfr
fferi non notP^f
pv™ ? naDet> In
mfinitum au LnET^; S1^
a>i?ue a.iam -
==: ssssst-s polsft
neaa?addlPnarSSinBmerB' • in°''"" esse
L4 "Lfii Z no laTl^riaT^
m in
!".?•• QUOd est An...;
rt„n y "u
. ia0u> neqne
mmws iritel cri
nofpsf fitum esse
rep^gnat2 '0rErg0nUmerUm ac'"
infi" II. De categoria
relationis
sse?diReSecunn,Prn°Ut
CateS°ria est>°enotat illm
moclum br rs laxle
-sr in e° ?f?Vodaa
no kcidentia sed
etUam Pffi,;, sub,?ct0>,nes'> sicutcetera
P ilind referatnr'
' Ut substantia> in
1™ ineat, pomerari;
„an! in'sola reJeiotr.iVCi^°a J Cf s. Thora.,
loc. dt.~2 Quodlib.
IX a 1
c Qq. dispp.,
De Pot. a
VII uui ad
nu"u'u alium modum
Fr.rn J '
sI,ecialem eategoriam referenda
sunt. trgo ahquem
modum qualitatis esse
specialem calegoriam pro
cerlo hahcndum est.
lu.'iJ^"s vcritas cn"Stal
cx iis, quæ
in Logica inImZL
San°' (luanlUas' ^elatio,
et alia actidentia
non, TZ i ' °d,c"nse1ueler qualificant
subieelum ; siquiJtm
n 1IS quaftficaho
substantiæ consequitur modum
enl'n,l,°,,!V,'1 'am ""lucu"t 3- At
e contrario, sunt
quæ'is inehH ?' m'æ/,?r s. ue ert,
quin alium modum
L n j"11'
simPl)nler 7/ efficiunl.
E.
g., scientia, mu
albedo, rcchtudo, curvitas,
aliaquc huiusmodi acww,
sul)lec""n scientia, aut
virtute præditum, aibum,
hS ! ™™um, ut aliis
id genus modis
?n/C sim>nciter elhciunt.
J Cf s.
Bonav., ln lib.
l Sent.t Dist.
XXX, a. i,
q. 3 resol.
Par. I, c.
I, a. 9,
p. 20-21 vol.
I.-' Loc cit.
De actione,
et passione I.— Explicatur modus,
quo ACTIO – cf. Grice, Actions
and events-- , et passio
inter calegorias rccensentur
167. Aclio
denotat illud, per
quod aliquid ab
aliquo originem habet.
Id, quod ex
alio producitur, effectus;\a,
a quo effectus
producitur, agens, vel
causa efficicns; ld
denique, in quod
actio terminatur, sive
a quo aclio
recipitur, patiens, et
receptio actionis passio
nuncupatur. 168. lam
certum est actionem
ab ipso esse
substantiæ creatæ distingui,
et hanc non
semper agere id, quod agere
potest: quapropter aclio,
quatenus est quoddam
accidens, quo substantia
actu aliquid producens
constituitur, inter categorias
recensetur, quia indicat
specialem modum, quo
ens determinatur. 169.
In actione autem
considerare possumus quemdam
motum, quatenus incipit
ab aliquo, et
ad aliquem terminum
tendit . lam,
etsi actio, et
passio conveniant m
uno motu, cuius
origo est in
aclione, et terminus
m passione, tamen
actio, ct passio
ab se invicem
dislinguuntur, quia diversa
est ratio, qua
agens, et paliens
ad eumdem motum
se habent, nempe in
actione lmportatur respectus,
ut a quo
est motus in mobili, in
passione vero, ut qui est
ab alio 2 . Hoc discrimen inter
actionem, et passionem
luculentius manifestatur in
iis actionibus, quarum
terminus, ut mox
dicemus, est extra
ipsum agens. btenim,
monente Aquinate, si
actio est in
agente, et passio
in aliquo extra
ipsum aojens, actio,
et passio non
potest esse idem
numero accidens,^ cum
unum accidens nor
possit esse in
diversis subiectis 3 . II.— De
disciimine inter actionera
immanenlem ct transeuntem
170. Actio immanens
ea est, cuius
effectus in ipso
agenu locum habet,
ita ut idem
subiectum sit pnncipium,
e terminus actionis;
actio autem transtens
est ea, cuius
i i S. Thom., In
Ub. 1 Sent.,
Dist. VIII, q.
IV, a. 3 ad 3.
2 I, q.
XXVIII, a. 2
ad 1. 3
in lib. II
Sent., Dist. XL, q. I,
a. 4 ad
1. ao ipsius
?geP„tis
tSrnsPamemtpaS,VeS ? £? ...
-hquid intel.igit, perficil
sSJ^ ^it exlnde^"^^/^0."15 l™'' Xntius ii
acti^r ^oT si bani rad„°ccuurLans
sa!hurmo iransicns, non proul
esi \r i t •
2• acl'° d,c,tur
hoc modo spectata
in fjn ','Ve
affecl'° aSentis> nam lini, sive
C '"r, aen(.e mane!> s'
raUone ter lislinclum extra
S1',h "m., '
h'C S" aliq-uid
ab actio"e ia
non poicst uidem
il '?1agenS eSSe
D0,csl2° Substa".ccidens'
roppiun 1 1™
&'?' aualenus ali'luod
•on potest ePpcd"esXpr .commun>cet ;
nam accidens cctum
vo iiare nf
alind i°i • ",q"° CSt'"enue ext,a
sub" ri,,;,?; tem
un,us entis in Itera. non
alin/re -2 "^.^TsirdSS .tj-rtar' sive ut
towctim, mi evenit
in „ : '
' ve per
conlactum 'i per
con,actur,,ttV £•.. vel
spiritnsT corpt ?
™ ^10"6,'ritM in
S^adL^elrnp8.6 ^^' ^'^
ProPositioiS jcho transiens
nihil absurdi præsefert
U& "ffi TSst
/ibnitA' acti0 ua,
qU,a, si substantw
in alteram agerel,
aliquod --•), • . n P.
261, upt"'^^';;'"'0'
M r-~'
Tæ potissimum tribuitur,
de hac speciatim
disserendum nobis est.
Alque anle omnia
explicemus oportet, qua
ratione causa efliciens
prior suo effectu
dicatur, ne cum
JEnosidemo notio causæ
efficientis veluti absurda
traducatur. Elenim antiquus
iste Scepticus, ut
notionem huius causæ
e medio tollercl,
ipsam duo secum
pugnantia com 1 Finis
dicitur primus in
ordine intentionis, postremus
in ordine executionis,
nempe finis, quatenus
causam efficientem ad
aliquid operandum movet,
est primus in
ordine intentionis; quatenus
vero non nis.
postquam acdo completa
sit, obtinetur, est
postremus in ordine
executioms. Ex his
vides futile essc
id, quod post
Epicureos a Spinosa,
BufTono, ct Laplaceo
obiicitur, nempe theoriani
de Hne absurdam
csse ex eo,
quod statuit aliquid
esse prius, et
posterius Eten.m, quamvis
finis sit prior,
ct posterior, tamen
id ex 'iiHMs.tate
respcctuum, qua omnis
repugnantia tollitur, contingit.
bxinde etiam aliud
argumentum pro causis
finalibus petitur. EteBm in
ordine causarum, quarum
una alii subiicitur,
una sublata, ræ
tolluntur (1. 2-, q. j,
a. 2 c.}.
At(]lli causa ^
imnm> t .luu.us,
inter causas locum
tcnet. Ergo, si
nullæ causæ finaies
essent, ne ullæ
quidem causæ efficientes
darentur. ~ Qq>
dispp., De Vcr.,
q. XXII, a.
2 c. plecti
putavit, nempe, quod
causa existit ante
effectum, secus non
posset illum producere,
et quod non
existit, nisi cum
effectus existit, quia
causa non potest
esse causa, nisi
cum existit effectus
'. 181. lam
distinguendæ sunt causæ,
quæ actione successiva,
nempeper motum producunt
effectum, ab iis,
quæ agunt sine
motu, idest actione
instantanea. Præterea, causa
spectanda est prout
est causa, et
prout est in se, idest
sine relatione ad
effectum. Denique adnotandnm
est discrimen inter
prioritatem temporis, et
prioritatem naturæ. Prioritas
naturæ illa dicitur,
qua aliquid, etsi
simul cum alio
existat, tamen eiusmodi
est, ut alterum
ab ipso quoad
existentiam pendeat. Prioritas
temporis vocatur illa,
qua unum alteri
præcedit duratione, ipsoque
nondum existente, existit.
182.
His præmissis, si
prioritas naturæ spectetur,
indubium est omnem
causam esse natura
semper priorem suo
effectu, quia omnis
effectus a sua
causa necessario pendet.
At si prioritas
temporis consideretur, causa,
secundum diversos respectus,
vel prior effectu,
vel simul cum
effectu esse potest.
Etenim id, quod
aliquid efficit, si
consideretur sud ratione
causæ, certe non
potest esse prius,
quam effectus, quia,
antequam aliquid effecerit,
causa dici nequit;
sed si spectetur
in se, nempe
sine ulla relatione
ad effectum, interdum
simul cum effectu
existit, interdum ipsi
præcedit, quippe quod
causa, quæ effectum
successive producit, effectui
tempore præcedit, ut
pater filium; sed
causa, quæ subito
actionem suam exerit,
simul cum effectu
existit, e. g.,
sol cum luce.
Quæ cum ita
sint, liquet commentitiam
esse illam repugnantiam,
quam ^Enesidemus in
notione causæ delitescere
putavit. Art.VI. — De vi
obiectiva causæ efficientis,
et de principio
causalitatis 183. Principium
causalitatis est illud,
quo ab existentia
effectus existentis causæ
arguitur, atque boc
modo enunciatur: quidquid
fit, sui causam
habet, vel, omnis
effectus subaudit causam.
Iam, secundum David
Humium, experientia, quæ,
ut ipse opinatur,
est unica cognitionis
nostræ causa, vinculum
consecutionis, non vero
conne Cf Sext.
Empir., Hypoth. Pyrrh.,
lib. III, c.
3, sect. 25,
et 26. xionis
inter facta naturalia
palefacit; hinc ipse
vim obiectivam notionis
causæ e medio
sustulit, atque principium
causahtatis, quo dependentia
inter causam, et
effectum statuitur, inter
præiudicia nostræ mentis
amandavit . 184.
la. Notio causæ
est obiectiva. Probatur.
Mens nostra ad
notionem universalem causæ
assurgit ex iis,
quæ ope experientiæ
comperit. Atqui notio,
quam hoc modo
mens sibi comparat,
realitate obiectiva gaudere
dicenda est. Ergo
notio causæ est
obiectiva. 185. Mawr
probatur hunc in
modum : Animam
nostram novos modos
in se ipsa
efficere intima, iugique
expenentia edocemur. Vivere
se, inquit s. Augustinus, et
meminisse, et intelligere,
et velle, et
cogitare, et scire
auis dubitet ?
Insuper, cum factum
sensalionis expendimus, animam
in se ipsa
passivam, atque ab
obiecti exterions actione
affectam experiri facile
agnoscimus 3. Iam
lntcllectus, si in hæc primitivæ
experientiæ facta vim
suam mtendit, facile
advertit quasdam esse
entitates, quæ ex
lnlluxu alicuius vis
activæ originem habent,
atque hoc pacto
notionem alicuius, quod
fit, et alicuius,
a quo nt,
hoc est, effectus,
et causæ adipiscitur,
quas notiones universales
reddit, quatenus ab
ipsis quamcumque determinalionem, e.
g., hanc, vel
illam entitatem, quæ
producitur, alque hanc,
vel illam producendi
rationem, abslraiit. Ergo
mens noslra ex
iis, quæ ope
experientiæ compcrit, ad
universalem notionem causæ
assurgit. 186. 2a.
Principium causalitatis desumit
suam vitn ''X
ipso principio contradictionis. Probatur.
Principium causalitatis, nempe,
quidquid fit, m
causam habet, est
verum iudicium analyticum
4, in quo )rædicatum ita
cum subiecto connectitur,
ut si habere
cau'am de effectu
negetur, ipse cffectus
evancsceret, ac pro"de
simul esset, ct non esset
effeclus. Ergo principium
'ausahtatis ab ipso
principio contradictionis vim
suam 'Uniit. Tract.
de nat hum
(ang]#j f Iib
IV ^ c
6 m ipsum
me Humium asseruerat
Glanwilleus, Scepsis scientifica
adversus ogmaticorum vanitates,
Lond. 1605. \
De Trin., lib.
X, c. 10,
n. 14. Cf
Dynam., c. III,
a. 4, p. 117-120
vol. I. De
his mdiciis analyticis
cf Idealog. c.
I, a. 4,
p. 202, not.l,
. Antecedens ita
demonstratur: Effectus, fatente
ipso Humio, est
aliquid, quod incipit
existcre, dum antea
non existebat, seu
quod a statu
possibilitatis ad statum
existentiæ progreditur. Atqui
aliquid de
potenlia non potest
reduci in actum,
nisi per aliquod
ens actu ! . Ergo,
ut effectus existentiam
accipiat, aliquid iam
in actu esse
oporlet, quod hanc
existentiam ei largitur.
Atqui id,
quod effectui existentiam
largitur, non potest
esse idem effectus,
sed debet esse
aliquid ab eo
distinclum 2. Ergo
notio effeclus expostulat
notionem alterius rei,
quæ sua virtute
existentiam effectui largilur.
Alqui res, quæ
existentiam alteri largitur,
causa illius cst.
Ergo notio effectus
est eiusmodi, ut
notionem causæ necessario
expostulet, ac proinde
si hæc causæ
exigentia ab effectu
auferatur, ipsa notio
effectus evanescit 3. 188.
Obiicit Humius: Experientia
successionem, non vero
connexionem factorum naturalium
nobis patefacit. Ergo
alterum alterius esse
causam colligere nobis
non licet. 189.
Rcsp. Neg. ant.
Perperam Humius contendit
nos ex præiudicata
nostra opinione dependentiam
inter res statuere,
quia ipsas nonnisi
sibi invicem succedere
experimur. Etenim distinguenda
est cognitio dependentiæ
unius rei ab
alia, atque cogniti
o necessitatis huiusmodi
dependentiæ . lam,
quod ad primam
cognitionem spectat, experientia
sæpe nobis patefacit
non simplicem successionem,
sed actionem unius
in aliud, ac
proinde dependentiam unius
ab altero, a
quo producilur. E. g., ipsa
nos edocet sensationes
in anima a
corporibus, sensum doloris
ex suscepto vulnere,
extinctionem famis, et
sitis ex sumptione
cibi, et potus,
combustionem ligni ex
eius proiectione in
ignem effici. Hoc
adeo verum est,
ut ea, quæ
sibi invicem succedunt,
ab iis, quorum
unum ab altero
i i, q. II, a.
3 c., Nec
est possibile, quod
aliquid sit causa
efflciens suis ipsius,
quia sic esset
prius seipso, quod
est impossibile ;
Ibid. 3 Inde Kantius
etiam refellitur, qui
principium causalitatis intei
sua principia synthetica
a priori (cf
Ideal., loc. cit.),
recensuitNam in principio
causalitatis, quemadmodum ostendimus,
ex notione subiecti
notio prædicati evolvitur,
id quod, secundum
ipsum Kantium, analyticorum
iudiciorum proprium est. Cf Scot., ln
lib. I Sent.,
Dist. III, q.
IV, schol. producitur, discernamus.
E. g., nos
dicimus ignem esse
causam fumi ; at non
dicimus diem esse
causam noctis, aut
unam tempestatem esse
causam altcrius. Quod
si de cognitione
necessitatis huiusmodi dependentiæ
sermo haheatur, sane
eam experientia non
commonstrat, sed intellectus
perficit, ope illius
pronuntiati, quod Scotus
ita enunciavit. Quidquid evenit
ut in plurihus
ah aliqua causa
non lihera, est
effectus naturalis illius
causæ . VII. — Refutatur Occasionalismua 190.
Non pauci Cartesiani
post Malehranchium 2
autumant Deum esse
unicam causam agentem,
res autem creatas
orani activitate destilui,
nihilque aliud præstare,
quam quod Deo
occasionem agendi præhent.
Hæc
sententia Occasionalismus appellatur.
Ipsa autem, quam
etiam hac nostra
ætate ab. Dehreyneus
3, Buchezius ,
aliiquc propugnant, auctores
habuit quosdam veteres
5, ex quorum
opinione Deus, dum
res in quibusdam
circumstantiis positas intuetur,
secundum leges, quas
ad mundi conservationcm sihi
præscripsit, effectus producit,
qui ab ipsis
rehus produci videntur.
191. Vim agendi
rebus creatis inesse
haud repugmit G.
Probatur. Nulla ratio,
cur rebus creatis
vis agendi repugnet,
sumi potest neque
ex natura rerum
creatarum, m quihus
illa concipitur, neque
ex natura Dei,
qui illam cum
ipsis communicat. Ergo vis agendi
rebus creatis haud
repugnat. 192. Antecedens
ita demonstratur: 1°
Si res ipsæ
considerentur, vim effectricem
eis inesse absurdum
non est. Etenim vis
agendi, quæ a
causa Prima pendet,
limitibusque definitur, et
pro diversa creaturarum
indole di 1 Loc. cit. Cf
Criteriol., c. IV,
a. 2, p.
254 vol. I.
De inquir. ver., lib. VI,
pars II, c.
3. 1 Theorie
biblique de la
cosmogonie, et de
la gtiologie, Paris
1848. Introd. d
V dtude des
sciences mddicales, lec.
II, p. 67 sqq, Paris
Joo8. Mlorum mentio
occurrit apud B.
Alb. M. (Phys.,
lib. II, tract.
II, C 8),
ct apud s.
Thomam, Qq. dispp., De Pot.,
q. III, a.
7. Id tantum,
ne Ontologiæ fines
egrcdiamur, demonstrandum obis
hic est. Utrum
autem, necnc vis quædam actuosa
insit re^us creatis,
in Cosmologia investigabimus. versa
est, naturæ rerum
non modo non
adversatur, sed etiam
omnino convenit. Atqui
huiusmodi esl vis
effectrix, quam nos
creaturis adversus Malebranchianos vindicamus;
non enim nobis
volumus huiusmodi vim
rebus creatis convenire,
ut ipsæ quidquam
ex nihilo efficere
valeant; sed solum
contendimus res creatas
posse a Deo
eiusmodi vi ornari,
ut, ipso Deo
ad illarum actiones
concurrente, aliquid ex præexistente materia
efficiant. Ergo vim
effectricem rebus creatis
inesse, si res
ipsæ considerentur, absurdum
non est. 2°
Nec, si consideretur
Deus, qui vim
agendi cum rebus
creatis communicat. Et
sane, Deus potest
communicare aliis
similitudinem suam, quantum
ad esse, in
quantum res in
esse produxit . Ergo potest
communicare eis similitudinem
suam quantum ad
agere, ut etiam
res creatæ habeant
proprias actiones .
193. Secundum Occasionalistas, creaturas
quidquam operari repugnat,
1° quia, cum
Deus sit causa
perfectissima, aliæ causæ,
præter Deum, admitti
non possunt; 2°
quia si Deus
dumtaxat omnia, quæ
in mundo fiunt,
operari dicatur, iidem
effectus in mundo
existerent, ac proinde
Deus, si vim
agendi cum rebus
a se creatis
communicaret, frustra aiiquid
moliretur, id quod
Divinæ Sapientiæ refragatur.
194. Ast ipsi
longe opinione falluntur.
Etenim quod spectat
ad primum, nos
tuemur alias causas,
præter Deum, admitti
posse non
ex insufficientia, ut
s. Thomas ait,
Divinæ virtutis, sed
ex immensitate Bonitatis
ipsius, per quam
suam similitudinem rebus
communicare voluit, non
solum quantum ad
hoc, quod essent,
sed etiam quantum
ad hoc, quod
aliorum causæ essent 2
. Iamvero, quemadmodum
infinita perfectio Dei
non impedit, quominus
plurima alia imperfecta
existant, cuiusmodi sunt
contingentia, et finita;
ita non vetat
admittere alias causas,
quæ per virtutem
a Causa Prima,
nempe a Deo
acceptam, agant, ab
Eaque in operationibus
suis pendeant. Quin
etiam sicut perfectio
Divina non esset
dicenda infinita, si
Deus non posset
aliis extra se
rebus existentiam largiri,
1 Ita argumentatus
est s. Thomas, Contr.
Gent., lib. III,
c. 69. 2
Op. cit., c.
j ila ne
infinila quidem ipsa
dicenda essef n.
jrebus a, se
creatis vira a^endiToLn are^os^ i
195. Quodaumet ad
alterura, si Deus
dumtax-n>nn jeCus T^J^oL^^
P^88 lffi ue cura
Deo iilos^roXS t^t
vero sTeSf qU°;
ART.VIII.-De diversis causæ
efficientis speciebus ;>rincipalis oncris
arliSi 1'. art,fex
est causa litur
ad opus cfficfen^ °n '.
T6,nstrumeu quibus 197
NatuVcSts^ Lr^RSlL cion™^ on in
vir ute „r f™'
secuuum quam operatur
sl u mentaV m
£,£? n,nm -artls
! nou aute>n
perfici WedicuZr rLæCtUS
Prod?conem concurrU, icuntur
. Circa quas
species causarum s. Tho
m "' riif
"f\Disii' ' '
a' 4 ad
"i q LAII, a.
1 ad 2 ?inSSateCSSaliaP„-
r,CaU!aS Pr01,'maS '
Si ad Prodnetionem
Jus asponant Tur
raaf„ " '
C' 8-' P'Ures
baiuli' "" ""icu"' ' d e
umdem cffc 1,
nLP K, MUSæ
Proli"' '"^om or uem
ellectuni produccndum rcquiruntur, cum
ipsæ mas adnotavit
naturam effectus ex
conditione causæ proximæ,
non vero remotæ
pendere, quia a
causa proxima cffectus
immediate promanat. E. g., ex
causis proximis aliqui
effectus dicuntur necessarii,
vel contmgentes, non
autem ex remotis
causis ; nam
fructificatio pJantæ est
effectus contingens propter
causam proximam, quæ
est vis germinativa,
quæ potest impedin,
et dehcere; quamvis
causa remota, scilicet
sol, sit causa
ex necessitate agens. Insuper causa
potest esse vel
per se, siv epropna,
vel per accidens.
Causa per se
appellatur, quæ lllum
producit effectum, ad
quem naturaliter comparata
est. Lausa autem
per accidens duobus
modis præcipue dici
potest. nempe vel ex eo
quod præler
intentionem llle etteclm
a tali causa
sequitur sicut fodiens sepulcrum
ad sepe liendum, invenit
thesaurum præter lntentionem
; ye ex
eo, quod est removens
prohibens, sicut qui
extinguit candelam, vel
exportat ex domo,
dicitur causare tenebras3
, quia actione
sua id removet,
a quo teneora
dispelluntur. 200. Explicandum
etiam est, quænam
sit causa sm
qua non. Hæc,
monente s. Thoma
, quandoque est
eius modi, ut
nihil agat, quandoque
eiusmodi, ut aliquid
aga ad productionem
effeclus. Ita admotio
lgms ad stupan
sine qua ipsa
stupa non comburitur,
nihil per se
conter ad stupæ
combustionem, quantum ad
rationem causandi e
contrario, respiratio, sine
qua animal non
vivit, aliqui' ad vitam eius
servandam per se
agit. Iam, si
primum tiat causa
sine qua non
est causa per
acadens 5; sin
alterum est vera
concausa. incorapletæ sunt,
quia, si completæ
essent, iam aliorum
consoi tium excluderent.
Cf s.
Thom., I, q.
LII, a. 4
c. i Contr.
Gent., lib. III, c.
72. Gf I,
q. XIV, a.
13 ad 1,
et I lib.
I Sent.y Dist.
XXXVIII, q. I,
a. o sol.
Oq. dispp., De
Pot., q. III,
a. 6 ad
6. Cave tamen,
ne in colligas
aliquid fortuitum in
hac rerum universitate
evenire. Jii nim, ea, quæ hic
per accidens aguntur,
sive in rebus
naturdi bus, sive
in humanis, reducuntur
in aliquam causam
præoruina tem', quæ
est providentia divina
; I, q. CXVI, a.
1 c. 3
In lib. I
Sent., Dist. XLVI,
q. I, a.
2 ad 3.
In lib. V
Met., lect. VI.
s Cf Clem.
Alex., Strom., |s.mil.s
ost ipsi causæ
sccundum camdcmra^oZmlccTfl,cam uli
bomo est eausa
univoca hominis, ZZZnfffi
\Æqiiivoca dicitur a
nino r„m „fr™
præseferunl f ' °
' ^™ "
\)2. Porro quælibet
causa præstantior est
cffecin o,
quod v.rtute acliva
illum produccndi pollet" I"
ve 'Linuum esse
qu.sque ex se
perspicil s. •ostde"
tH uCniV0Ca° n°nnisi
••• speciei suæ
eonsen.a ; Quanam ratione
efTectus a Deo
creati in Vn
Mn.i icabimus in TÆo^ia naft.roK.
contmeantur, cx De
septima categoria, quæ
dicitur ubi
Art.I. Noliones ubi, et
loci declarantur 203.
Illud accidens, quod
substantiæ corporeæ adiacet,
atque efficit, ut
ipsa quodam loco
contineatur, et circumscribatur, nomine
ubi designatur. Hinc,
secundum B. Albertum
M., ubi est circumscriptio corpons
a loci circumscriptione procedens
. Ex qua
notione ubi perspicitur
locum, ut idem
Doctor inquit, esse
lllud, a
quo, sicut a
causa, fit ipsum
ubi . Quare
notio ubi ex
notione loci magis
declaratur. 204 lam
locus secundum Anstotelem
defanitur: lmmobilis superficies
corporis, quæ aliud
corpuspnmo ambit.i et
circumscribit, ita ut æqualem cum
huius superhcie proportionem
partium, sive mensuram
habeat . >oxpnmo
significat locum proprie
esse illam superficiem,
quæ corpori contigua
est; ipsumque immediate
continet; unde nos
non dicimus hominem
in toto ære
existere, sed solum
in ea parte,
qua circumscribitur. Superucies
autem, quæ corpus
immediate ambit, etsi
secundum se moveri
possit, tamen non
habet rationem loci,
sive continentis, nisi
tamquam immobilis concipiatur.
E. g., etsi,
tlante vento, superficies
talis corporis, puta æns, mutetur,
tamen illa, quæ
priori succedit, eamdem,
quam præcedens, capacitatem
intra sua latera
habere debet; quapropter
ill^a superficiest prout
aliud corpus ambit,
lmmobilis dicitur . 205.
Porro ubi categoricum
significat ahquid esse
ln loco per
modum proprium loci
5. Exinde intelhgitur
pri 1 De sex
principiis, tract. V,
c. 1. Ubi,
inquit etiam, non
est ]ocus, sed
in loco aliqualiter
esse ; De Prædicam., tract.
VI, c l.
2 De sex
principiis, tract. IV, c. 2.
s Nat. ausc,
lib. IV, c. 4,
§ 12.
Aliud exemplum affert
s. Thomas hunc
m modum: Est
acc ipere locum
navis in aqua
fluente, non secnndum
hanc aquam, auæ
fluit, sed secundum
ordinem, vel situm,
quem habet hæc
aqua fluens ad
totum fluvium: qui
quidem ordo vel
situs idem rernanet
in aqua succedente.
Et ideo licet
aqua materialiter præterfluat,
tamen secundum quod
habet rationem loci,
prout scihcet consnieratur
in tali ordine
et situ ad
totum fluvium, non
mutatur , m
lib. IV Physic,
lect. VI. ^j^y^
s I, q.
VIII, a. 2 c. iTlud
C Z hm
%t °-riCWm aPPel!etur
'!™_m>_; nam in
to,o socundum comm^l^
nem J",^ %££
hoc J, nonmsi
substantiis corporeis con^enirc
D0Ssi( ' nam
nonn,SI mediis quantitaliLs
dimens™ auZ Lj WB-.^. diS^i^jrf. w
;erue in cumqne modo
. Hac e rai
.. „K
. ? "S
^0" aa e
mc0ura"sttVOfiCa[,,r -•"•. nia
cnLluræ TpU ncorporeæ
no„ Psun „ lTJr ?,sl,m?kx> qia
substantiæ '(SM& i,
„, h, a''to
sunt, s Cf
s. Thom., (feotfHo.
vil,,. 8 c -
I loc cit
b.H,c non loquimur
dc præsentin nei
„.„„;, ? • 1 in
Theologia naturali einli^MM,
°™nibus '° ai'ocinmd.it?n?nr "'^
quæst,'ones' q°00 circa
corpora i„ '•
esse possin '"JT
> utrum du0
"rpora i„ Peodc,„
esse,pi„ coiZ"z:s::1 unum
corpus iu p,uribus
De spatio, et
primura sententiæ Philosophorum, qui
vacuum admittunt, refutantur
207 Nos ex eo, quod
conspicimus res corporeas
secundum locum ferri,
et quem locum
una deserit, alteram
occupare, quoddam excogitamus
receptaculum, in cmo
corpora sibi succedunt.
Hoc receptaculum illud
est, quod vulgus
nomine spatii intelligit.
Inquirendum igitur nobis est,
quidnam reipsa hoc
spatium sit. 208
Ex Philosophis nonnulli
tuentur non ahua
spatium esse admittendum,
quam externum, atque
hi sunt, qui
spatium esse vacuum,
nempe aliquid a
corponbus distinctum, omnisque
corporis expers putant.
Hanc opmionem inter
veteres post Democritum,
et Leucippum Lpicurus
vehementer defendit, quippe
qui putavit nihil
aliud esse in
rerum natura præter
inane, seu vacuum,
et corpora quæ
in eo moventur
. Inter recentes
Gassendus, notionem vacui
declarare volens, dixit
spatium esse ens æternum, independens,
non productum, quod
non est substantia,
nec accidens, sed
quidquam incorporeum sui
generis, nemyt incorporeum,
quod dimensiones longitudims,
lalituclinis, et profunditatis
habet, sed a
dimensionibus corporeis longe
diversas 2. Denique
Newtonus, post Morum
3, docuit spatium
non aliud esse,
nisi ipsam immensitatem, JJei,
quia Deus, ex
eo quod existit
ubique, spatium constituit
eoque usque progressus
est, ut spatium
sensonum De\ nuncuparet4., . 209. At doctrinam
vacui, quocumque modo
exponatur reiiciendam esse
scquentes propositiones evincunt.
la. Vacuum, sive
secundum Epicurum, sive
secun dum Gassendum
intelligatur, absurdum est.
m Probatur la
pars. Yacuum, si
secundum Lpicurum ln
tellieatur, est purum,
putumque nihil; namque
quidquK est, aliquid
vel incorporeum, ve!
corporeum sit oporte
Atqui Epicurus spatium
admittere non potuit
velu U m corporeum,
quia quidquam incorporeum
esse negat, ne
i Lucret., De
nat. rerum, lib.
I, p. 420
sqq. 2 Phys.,
lib. II, sect.
2, c. 1.
3 Enchirid. metaph.,
pars I. Londini
1671. ffpnpral 4
Principia rnathematica philosophiæ
naturalis, bcnoi. Deuei
et Optic, nq
que uti corporcnm,
qnia corpus ab
inani, seu vacuo
rii lensioms expers;
corpora vero rnm
p,.on, ? mnis e.xT
a rcccpiacu/o, quod
Unlum' e^ SS^Ty?
jcuum,ff,iur nequit esse
spatium. P SUtU'
a' U3L £lT
J^Z W Vacuum
> ^cnndum Gas h
Ataui nihll l^U?>S-a.nt,am' UCaue -acddeiu referi.ur.
Aiqui nihil medii
inter ulrumiiiie ari
potest !. Ergo vacuum
a fi3n fj
•' l excoS'"
hino abSurdum.°Pra2~ auiE , a?m,ssum est m
&Tmx^ U eSxlteent;Ualc it^l^K^ilT
orporcum m ^,
Gassendus excoSitav" nemnf
n orporcum, qnod
(rinas dimensiones hfbet
notionZ de" otal,
quæ se ipsam
destruit. Denique Gassendus
vnlnl, KhniusmodTr.' ™
^™1™' SBS-SJ b-S^V?5^ Erg0 i,k,d
baVutcmme;Si n°" Mt
ihi1'" ^ fflS.^SfStt
praTtauiCD:on0nutPD0otatn.ri id'-UUOd-eX PC£. iqui i/eo,
utpote qui omnino
simplex est, non
' of„S',AuS•, fle
Gen00ntrMan., lib. I
c i j
0?. ..., q.
un. De spir.
creat. a ll'c
msi,^s^:iLTvaacuiltncstorceusi1X7icj,lud
• W" uuod e"
tiguurn, inde taiuen
T, ul Llr
°'pon aUnd corPus
^sset -voii, nisi
omnia^u?^;^,"^'-0 ft °™
eorpus ''/•', lect. X) docet
nersni,!,. h !
' T1>omas /
H*. /r ndensatione
cornon.,'n • Z
t Ct pni"°
" rai'^ctione, et W. nemo
nou vid™ 'nosi" •:"P"a rarcflcri
> ct conde„'sari
kentur: sccundo cv P,,Ua Corum
"10veri * partes
antcriorcs fluid, P^
t0tUm fl"iuum movcri sc''
!-. m iocum
*::";tri^;z:mbit' ad
Iatcra rc solum
partium, sed cuiuslibet
etiam generis compositio
repugnat. Ergo repugnat
spatium esse attnbutum
Dei. Præterea, quodlibet
attributum Dei est
ipsamet Essentia Dei.
Ergo, si spatium
est attributum Dei,
dicendum toret Essentiam
Dei esse quoddam
corporum receptaculum; et
si addatur cum
eodem Newtono spatium
esse sensorium Dei
dicendum etiam foret
mundum esse Divmum
Animal, et hoc
animal esse Deum. Atqui hæc nonnisi
a Pantheistis asseri
possunt . Ergo
opinio Newtoni de
natura spatii omnino
absurda est. Art.III. Refelluntur aliæ
Philosophorum opiniones circa
naturam spatii 212.
Cartesius vacuum non
solum reiecit, sed
etiam spatium a
corporibus non distinguens,
ipsa corpora spatium
constituere dixit \
Leibnitius autcm spatium
m ordine, quo
coexistunt res materiales,
posuit . Quocirca, secundum
has opiniones, spatium
non est aliquid
extermm corporibus, sed
internum; nam vel
ab ipsis corponbus,
vel ab aliqua
relatione, quæ inter
ipsa existit, emcitur.
Denique Kantius
spatium esse visionem
a priori sensibilv
tatis externæ docuit4.
213. la. Spatium
non est idem
ac corpus. Probatur.
Spatium non est
aliud, nec ahter
lntelhg i Hinc
inter nuperos Bouillierius
( Thtorie de
la raison imper
sonelle, c. 5,
p. 83 sqq,
Paris 1844) sibi
constitit, quod sententian
Newtoni, quam amplexatus
est, e pantheismi
placitis denvavit. 2
Princip. de la
phil., part. II,
§ 9-12. 3
Recueil de divers.
dcrits etc. passim.
4 Critique de
la raison pure,
trad. par Tissot,
Estetique trar. scend
t. I. Ut hæc sententia
Kantii intelligatur, sciendum
e. Kantium sicut
quasdam ingenitas generales
formas in intellect
(cf Idealog., c.
I, a. 4,
p. 201-202, vol.
I), ita quasdam,
form. sensibilitatis agnovisse,
sive quasdam repræsentationes, quæ
a experientia non
pendent, et manent
in nobis, etiamsi
cogitationei, ab obiectis
avocemus. Hæ ab
eo vocantur visiones
puræ, ut a
stinguantur a visionibus
empiricis, quæ sunt
elementa sensilia p
experientiam nobis manifestata;
reducuntur autem ad
visiones 1 ras
spatii, et temporis,
quarum illa ad
sensibihtatem externan ista
ad sensibilitatem internam
spectat; quia res
externæ nonn prout
in quodam spatio
existunt, et affectiones
rou ego nonnw
pro sibi invicem
succedentes, ac proinde
prout in quodam
tempoi existunt, nobis
necessario repræsentantur. ONTOLOGIA
1 ! potest,
quam id, quod
corpora continct. Atqui
repusrnat id, quod
corpora continet, cum
eo, quod con
inetur Tm . t-ræterea, Lartesius
in suam senlentiam
ex eo adductus
LeaS!i,qU°d eSSe"lam CorPoris
in extensionc consistere
pu tav.t, ac
proinde spatium, cum
sit extcnsum iJem
ar corpus esse
d.xit. Atqui hæc
ratio futilis ""
' ( uia
ex Iteoi? EUr°gol0CO
°StCnd— > -entiam
2poS"kS l!nt
alZli%StatiUm ^ ^™'
U° ~ ~
\JSZf' - n°"
P,ossumus ''ntelligere duo
corpora ^fflere msi
ea in diversis
punctis spatii existerJ
Vi nol,„ elligamos
; nam corpora,
quæ /oex stun procul
fon.nr n "
T^ ^^ '
corPora tem disla? d"t.8eh?hif erSa, SpatU
Puncta occupant. Atqui" si
ta ed cLosinh.
TX,Sten -a corP°ru™
^patium non effici?
itum C tt g°
^™ '" co"" corporum
po \ici%PuT' SpaHUm ViSi°
pUra sensibi'ittis extemæ
ia^cttniVcrsalis Tt^ ?eCwdam
K™li™> est nccessa hli., j
-l AU|U1 necessanum.et
uoiversale sen I at,
adscr.bi nequit. Ergo
spatium visio pura
sensl i oicm
drenoæoitue, "7 PotestP™eterea, KaSsuTuS
i n.onem ideo
lu.tus est, qu.a
putavit nos non
posse per afam r
C°rpU,S' " si.
"o"onem spatii animo
præfor• am habeamus.
Atqu. id falsum
est, quia nos
reaose po a
pcrc.p.mus, anlequam nolionem
sJatH habeamus He
not.o spat.i est
poslerior perceptione corporls
.Tgo A,u. IV.-Vera
senlentia circa oa.uram
spatii adslrui.ur t
redDif^AZi iNud °f °
intelliSimus' qod corpora
I recipit. Atqui
receptaculum cuiuslibet corporis,
SSlS?.KP' ^oncePtus,emPons in
nobis exurgit ex eo KLtfT
PnUS' .et.P°sle™ 'n
motu8 seuflu ?S™\: mxpurcicd,pTi"æ numeramr prius Uo
Aristoteles declaravit ^cS^^STSSS
^ uo 1mommlrs;nnon-adver,ere' uuia cum
'Huu Xs; "
lo4° 72 ^TmUr>
exPe.r^facti coniungamus cum
imu ;u„ ° "
Sfl°mn0 exci'a'">-. nullumrdum
dor •n frantii'/^e0pini0nes circa
sPatium et '>Pus
Plos Kleut o(La
fiosofia antica esposta
e difeea-ttei. vol II %,,,
rv MtaSlrt id
„c.30(Sq°' ?°ma 1867)
S0lidc -f"'a„!u "'
lra"IV' m es aa» HT!"
faCCSSa'' nam>
ut a sAugustmo
observat imellil ! „""-) •
C,,npUS CSSC Dr°
ccrt0 hbont. valde difliefle s
Hin,. ;n„/ y^L
XVII.— iVaf. auscu/f.,
lib. IV c
11 8 4
r " "
e i„Ud„„S; Ihn°maC
•"'•'» Prios
et posteri s
pounnl 'g„Uu "e
„o„P "u^"'ur i„
motu eI K»
' VA;^"0n SCCUnd,,m,ro(d n>ensra„t„r ei
tempore »; .negnit„di„e Ci;„riH„
',CCt pr""J Ct
P0"r'»' ntea sunt
uiotue. !!,' spat'°.
1uod corP'»s decurrit
auam mensu
a,?æ'n m°tU' °Uam
in t0-"Pre ;
siqnidem empus nicnsuralur
tempore, cum idem
non sit mensura
sui ipsius . Circa temporis
notionem, quam tradidimus,
hæc mente reputanda
nobis sunt: 1°
Tempus cum sit
mensura motus, ad
modum entis successivi
intelligitur, quippe quod
non habet in
rebus esse fixum,
sed fluens. Quare partes
tempons lta secum
copulantur, ut una
alteri succedat. Ulud,
quo partes temporis
secum copulantur, aliquod
indivisibile esse mtelligitur,
atque est id,
quod vocatur, nunc,
sive instans; hoc
enim, cum sit
finis præteriti, ac
initium futuri, veluti
utriusque extremum intelligitur,
ideoque, perinde ac
punctum, quod est
extremum lineæ, indivisibile
est . 2° Quoniam ens
successivum plures partes
simul habere repugnat,
ideo illud, quod
est reale in
tempore, consistit in
instanti. Hoc autem
instans, ut s.
Thomas monuit2, non
est intelligendum veluti
nunc, quod mvariabiiiter
manet, sed veluti
nunc, quod variabiliter
de prion in
posterius fluit, seu
veluti aliquid, quod,
dum ldem quoad
substantiam manet, in
toto decursu tempons
secundum modum variat.
Hinc tempus ab
eodem sanctc Doctore
dicitur etiam fluxus
ipsius nunc, secundum
quoa alternatur ratione
\ Hanc ob
rationem tempus m
prac senti etiam
invenitur. Scilicet in præsenti, si
in se spectetur,
tempus per se non invenitur,
quia in eo
prius, el posterius
non numerantur 4,
sed invenitur ex eo, quoc
præteritum, et futurum
in ipso copulantur
ratione mstantis, quod,
cum sit finis
præteriti, atque initium
futurr i Eiusdem
rationis, inquit s. Thomas, est
tempus componi e>
nunc, et lineam
ex punctis ;
In lib. I
Sent., Dist. XXXVII,
qIII a. 3 sol.
2 Opusc.
XLIV. 3 lbid.
Dicitur secundum quod
alternatur ratione, quia
connexn instantis cum præterito, et
cum futuro ab
intellectu ponitur ;
s quidem inter
id, quod in
rerum natura est,
nempe instans, et
ea quæ in
ipsa non sunt,
scilicet jiræteritum et
futurum, reahs, at que obiectiva
connexio existere non
potest. Hinc idem
sanctus Docto monet
mensurationem prioris, et
posterioris esse actionem,
qua completur
in operatione animæ
numerantis (In Ub.
I Sent. Dist.
XIX, q. II,
a. 1 sol).
Cave tamen ne
inde inferas notioneD
temporis esse mere
subiectivam, nam res,
quas nos in
tempor esse intelligimus,
in mundo ita
sunt dispositæ, ut
una alteri suc
Id sibi voluit
s. Augustinus, cum
ait: Præsens,
si sernpc esset
præsens, iam non
esset tempus, sed æternitas ;
Confess. loc. cit.
§7 utruinque coniungit,
atque continuum successivum
ef C A P
V T XII.
De duabus postremis
categoriis, nempe de situ
et habitu
I. — De s
itu 228. Quoniam
res corporeæ propter
suam quantitatem locum
occupant, huius partes
quemdam ordinem habeaat
jnecessc est. E
g corpus hominis
in loco est
sedendo vel stando,
vel cubando. Iam
illud accidens, quod
ex orJinc partium
ad locum exislit,
appeilatur situsX Diximus
w ordme parhum
quantitatis ad locum,
nam ordo oar
lum quantitatis ad
totum, e. g.,
ordo, qucm caput,
pedes t! 7Vn!mal'?
habent' ^amvis "omine
situs les.gnetur, ad
categonam situs non
pertinet, et nomine
oositionis magis proprie
denotatur. 229. Ex
hac notione situs
perspicilur ipsum non
esse ontundendum cum
ubi; nam corpus
dicitur locatum, prout
VT Drout hoc>
vel i110 hio5o
in oco est.
lioc s Thomas
ex eo præcipue
demonstrat, quod W
mutato situ, potest
mutari ubi; e.
g., si homo
sedens .ermanente sessione,
ab alio moveretu?,
ipse ubi ^quidem ed
non situm mutaret
5. P 4
uem'
.edlarlrceaditSUCCeSSiVa
" UnU'" a,te"
^ 1 Præstat
hic adnotare, tempus
Iato sensu acceptum
in onera a vif
et crrerurarum
inte,,i nossQod ^21:
erus nnLV6rb,S: ((rIntCll6CtUS CSt
SUDra temPus >
T[°nei aCCCpt0,0CUti SU,nus
P 47> "ot. 7. • (to.
/i Phys., lect.
VII. 230. Nolionem
silus e rebus
materialibus ad spirituales
transferre solemus, atque
his quoque situm
metaphorice accommodamus .
Hinc Deus, aiente
Aquinate, dicitur sedens
propler suam
immobilitatem et auctoritatem,
et stans propter
suam fortitudinem ad
debellandum omne, quod
aversatur 2 .
Art.II.— De habitu
231. Inter accidentia,
quæ substantiæ corporeæ
adiacent, ea recensenda
sunt, quæ dumtaxat
instar vestimenti, vel
ornamenli ipsi accommodantur. Huiusmodi,
e. g., illa
sunt, ex quibus
Socratem tunicatum, vel
loricatum denominamus 3.
Iam supremum genus,
ad quod hæc
accidentia referuntur, illam
categoriam conslituit, quæ
nomine habitus designalur
. 232. Hæc categoria
a B. Alberto
M. definitur, Corporum,
et eorum, quæ
circa corpus sunt,
adiacentia. Qua in
definitione vox corporum
id denotat, ad
cuius commodum habitus
spectat, e. g.,
esse togatum est
hominis commodum. Voces
eorum, quæ eirca
corpus sunt, sigmfican!
materiam, ex
qua habilus constat,
e. g., toga
est materia illius
habitus, qui esse
togatum dicitur. Denique
vox adia centia
denotat ordinem, qui
est circa corpus,
nempe inter habentem,
et quod habetur,
atque illud accidens
constituit, quod habitus
vocatur. 233. Ex
his pronum est
duo intelligere. Pnmum
est quod ad
efficiendam categoriam habitus
duæ substantiat requiruntur,
quarum una circa
aliam versatur; quaprop
ter ex nullo
accidente, quod substantiam
afficit, e. g.,
e^ scientia, et
sciente, categoria habitus
constitui potest 8. Al
terum est, quod
essentia habitus non
consistit in alteru
i Quod
est, ait s.
Thomas, in corporalibus
situs, est in
spi ritualibus ordo
; nam situs
est quidam ordo
partium corporaliur secundum
locum ; Quodlib.
III, loc. cit.
2 I q.
III, a. 1-4.
3 Gf s.
Aug., Qq. LXXXIIl,
q. 73. Perspicuum
est habitum, prout
hic accipitur, omnino
diflerr ab habitu,
quem in Logica
(part. I, c. I, 9, p.
20 vol. I.
esse quamdam speciem
qualitatis diximus. s Des sex
principiis, tract. VII,
c. 1. e
Cf s. Damascen.,
Dialect., c. LXI.
tra, aut utraque
substanlia, sed, ut s. Bonaventura
inquit, ln
adiacentia unius substantiæ
respectu alterius '
ifcxinde etiam perspicitur
habitum, etsi inter
duas substantias sit,
tamen esse accidens
categoricum, quia posi10
un.us substantiæ circa
alteram, in qua
natura habitus consistit,
est accidens 2. L£tl'dU Sent"
Dist' VI' a>
f q3 resoL
Hinc sThom^ ^cnpsit
labitum neque mdumentum,
neque habentem indumentum
esse, sed aliquid
medium inter utrumque
(la 2æ q
XLIX a 1
c ) Ei
quo vides Suaresium
(Dispp. mett., Dist.
LIII, sect. I
n 3) aliosque
vim huius categoriæ
haud probe intellexisse,
cum eius :sentiam
vestem esse decreverunt;
nam vestis est
materia, ei qua
aabitus constat, sed
essentiam habitus haud
constituit. Cf s.
Thom., In lib.
III Sent., Dist.
VI, q. III,
a. 2 soU COSMOLOGIA idem
valet, ac sermo
de mundo; quem
enim, ut Plinius
ait, Græci Kq(J(j,ov
nomine ornamenti ap^
pellavere, eum et
nos a perfecta,
absolutaque elegantia mundum
dicimus ' .
Iam mundi nomine
designatur unimrsitas rerum
creatarum, quæ coelo,
terraque continentur. Ex quo intelligitur,
si nomen Cosmologiæ,
qua late patet,
sumatur, scientiam hominis
illius ambitu contineri,
quia homo inter
res, quæ coelo,
terraque continentur, invenitur.
At
vero scientia de
homine a Cosmologia
segregari solet, atque
speciali nomine Anthropologiæ
appellatur. Neque Cosmologia
cum scientiis physicis
est confundenda, sed
potius ipsa est
velut illarum vestibulum,
sive, ut aiunt,
propedeutica, quia principia
scientiarum physicarum communia,
earuinque studio inservientia
exponit. Quocirca ipsa
definiri potest : Scienlia,
quæ suprema principia,
supremasque rationes mundi
sensilis exponit. 2.
In ea autem
tractanda hunc ordinem
persequemur, ut primo
diversa genera rerum
munduin constituenlia, excepto
homine, qui est
anlhropologiæ obiectum, explicemus
; deinde nexum,
quo ipsa inter
sese continentur, mundique
systema efficiunt, exponamus;
denique de mundi
origine, et perfectione
disseramus. 3. Ad
primam partem quod
spectat, distinguenda sunt
corpora viventia a
non viventibus. Viventia,
uti iam alibi
diximus 2, sunt
quæ sese ab
aliquo principio intrinseco
ad motum, sive
operationem determinant ; et
non mventia illa,
quæ ab aliquo
principio extrinseco ad
motum determinantur. Illa
dicuntur etiam animata,
quia principium vitale,
nempe illud, ex
quo corpora inter
viventia numerantur, anima
vocatur; ista autem
inanimata. Insuper illa
dicuntur etiam organica,
ista inorganica, quia
illa organis, seu
instrumentis pollent, quorum
subsidio opera i Hist. nat., lib.
II, c. 4.
Dynam., c. I,
a. 1, p. 98 vol. I. 9J
tiones vitales naturæ
suæ consentaneas eliciunt,
hæc autem nullis
organis instruuntur. 4.
Hoc djscrimen ex
multiplici causa ostenditur
• sed præc.pue
1 ex origine,
et perpetuitate. Nam
corporum viventium aha
ab aliis sibi
similibus procreantur et
successiva sui generis
propagatione perpetuanlur; no'n
viventia autem, quia
omni semine carent,
ideo sui sirnile
corpus gignere non
valent; quare nec
per generationem orijginem
habent, nec per
successionem generationum perpetuanlur,
sed ex fortu.to
causarum diversi generis
concursu emciunlur, assiduasque
vices subeunt. 2°
Ab exvlicatione, et
modo se conservandi. Nam
viventia ex vi
sibi msita gradatim
succrescunt, donec perfectionem
sui nropriam assequantur,
iacturas suas per
assimilationem eiementorum, quæ
in substantiam suarn
convertunt, resarcmnt vitamque
tandem naturali cursu
amiltunt; at non
viventia ex se
stalum suum mutare
non possunt, atque
taon i nisi accessu
novæ materiæ augentur,
aut recessu matenæ,
quam habent, minuuntur,
et non nisi
aclione .causæ extenons
corrumpuntur. 5. Quæ
cum ita se
habeant, nos de
diversis rerum -e leribus,
quæ mundum constituunt,
ita agemus, ut pri
num de
natura, et proprietatibus corporum
non viven iurn,n universum,
deinde de natura
et proprietatibus !>mguIorum generum
viventium disseramus. Quænam sint
principia constitutiva corporis,
investigatur 6 Prima
principia intrinseca, quæ
cuiuscumque cor•or s
si.bstant.am efficiunt, vulgo
elementa corporum voantur
. fca autem
pnncipia, ut Aristoteles
ait 3, onor t
nec ex se
invicem esse, nec
ex aliis, et ex ipsis
esse ninia . Lt sane,
si non omnia
ex ipsis constituerentur, ve
Acdn4U tdTnnh°^eS ! C°nn-a ^TrT
^^pologie specula3rihC; V' ' P"
5 Sqq' D,JOn
1843^' alisque, qui
cunctis corJnbus, ahquam
vitam inesse autumarunt.
isUnguenda Tunt.' ^"
^™" ab eIementis>
ut Post dicemus,
3 iVof. auscult.,
lib. I, c.
3; cf Plat.
Parmenid. et Phædr. non
forent prima omnium
principia ; si
essent ex aliis,
ne ullius quidem
rei prima principia
essent, quia principia
illis priora darentur;
si demum ex
se mutuo essent,
nullum eorum esset
primurn principium. Quare
naturam substantiæ corporis
nosse volentibus in eo adlaborandum
nobis est, ut quænam hæc
principia sint, investigemus. I. — Systema
atomicnra, seu mechanicum
de elemenlis corporum
exponitur, et refellitur
7. De natura
elementorum, ex quibus
corpora componuntur, diversæ
sunt Philosophorum opiniones.
Atque in primis
systema atomicum, seu
atomismus dicitur illorum
philosophorum doctrina, qui
omne corpus ab
aliis exiguis corporibus,
quæ atomos vocarunt,
dumtaxat componi decernunt '.
8. Atomismum inter
veteres post Leucippum,
et Democritum Epicurus
propugnavit, cuius hæc
fuit sententia: Principia
corporum sunt corpuscula
atoma, nempe insecabilia,
quæ, quamvis partes
habeant, in illas tamen dividi
nequeunt, eaque ita
exigua sunt, ut
omnem oculorum aciem
effugiant, figuraque, magnitudine,
gravitate, aliisque qualitatibus,
quæ quantitatem consequuntur,
sunt prædita. lam
corpora gignuntur ex eo quod
atomi, quæ per
vacuum vagantur, similes
cum similibus cohærent,
atque ita secum
commiscentur; corrumpuntur vero,
cum atomi, ex
quarum coniunctione effecta
sunt, dissociantur; alterantur
denique, si dispositio
atomorum in ipsis
quodammodo turbetur. 9.
Epicuri doctrinam omnino
emortuam inter recentcs
Gassendus, duo, quæ
ille admittebat, reiiciens,
nempe æternilatem atomorum,
atque ex illarum
fortuita concursione mundi
productionem, exsuscitavit 2,
eamque magna ex
parte Cartesius ,
et post eum
diversa ratione Newtonus
longe celebriorem reddiderunt.
Nostra
etiam ætate Hi
philosophi ad hanc
sententiam ei eo
pervenerunt, quod investigationem circa
elementa corporum sola
experientia instituendam esse
sibi persuaserunt. 2 Syntagma phil.,
pars II, Phys.,
sect. I, lib.
III, c. 8.
3 Les princip.
de la phil.,
part. 3, §
44 sqq; et
Traitd du monde,
§ 8-10.— Optices,
lib. III, q.
31. theoriæ atomorom
illi Physici suffrajrantur, qui
omnem vanetatem corporum
non ab aliis
principiis repelunt, quam
ab atom.s, et
a motu, quo
atomi pelluntur '. °
10. A tomismus
dicitur etiam systema
mechanicum ex aliuS,
mofnnien,eS e'US f3"!0^
V post Gassendum,
non alium motum,
nisi mechanicum \
atomis concedunt! Lu
i,UurLi ™™m' ouocum
quibus coUmpon :
u i'va corDornn? T fU"?i
^0 repUg',at PrinciPia
consti" SuamPeP .eX
part,UUS co^3^ æqoo
ac repugnat luioquam
esse s.mul ynncyuwm,
et principiatumt eql.e\ruie|aUmaat°p,iiCprrUm,Senlent,'a' m°tUS
eSt nalnraiis a'omis,
?Motus a Phvstofs dicitur™,!" '^ "
CiC> C Fa(0>
c" 10 ^20'
roducitur ct vh, „>„
1L " "
n,psi corPori insita
Profieiscitur. >os cssc
ver.enS°er;m\nt0m'Smi' non ?.
ouippe qai tradunl
ato ' Uinc re^ :
„ ' P"
21 vo)'— e Cf P
91-92. sc in .i^rt^''
!,C- 2',§ 24>
obscrvavi,, atomos admitt
Wredila r verum in "
'""'If'
nlt". ",0
analvsis !• "o" r,
verum .n metaphjsica
vcluti principia coustitutiva
cor- Probatur 2a
pars: nempe non
posse ab Alomicis
ra- tionem reddi,
quomodo atomi corpora
constituant. Et sa-
ne, omne corpus
quadam unitate per se, et
proprie di- cta
gaudere debet, ita
ut, dum ipsum
in partes divisibile
est, actu sit
indivisum, nempe per
se unum. Atqui
huius- modi unitas
ex contactu atomorum
effici non potest,
quia contactus congeriem,
seu multitudinem atomorum
efformare quidem valet,
sed efficere nequit,
ut illa mul-
titudo atomorum unicum
individuum constituat, siquidem
congeries multarum rerum
constituit unum per
accidens, non vero
per se, cuiusmodi
est corpus. Ergo
ab Atomicis ratio
reddi non potest,
quomodo atomi corpora
consti- tuant. 14.
Præterea intelligi non
potest, quomodo ex
atomis diversæ naturæ
rerum existant, et
quomodo generatione perpetuentur
'. Et sane,
dubitari non potest,
quin res na-
turales secundum substantiam
differant, e. g.,
homo a bel-
lua, bellua a
planta, plantaque a
lapide, et secundum
sub- stantialem generationem
perpetuentur. Atqui ex
fortuita atomorum coitione,
sive conglobatione nulla
in rebus sub-
stantialis diversitas produci,
nullaque nova substantia
ge- nerari potest.
Ergo, si ex
atomis omnia efficerentur,
haud possibile foret
explicare, unde diversæ
naturæ rerum existerent,
et quomodo generatione
perpetuentur. 15. Minor
ex eo evincitur,
quod atomi, antiquorum,
recentiumque Atomicorum iudicio,
eædem secundum sub-
stantiam sunt, nec
nisi motu, figura,
situ, aliisque huius-
modi differunt, quæ
sunt mera accidentia
; manifestum autem
est accidentia nec
diversitatem substantialem in
re- bus, nec
ullam novam substantiam
efficere posse, quia
in effectu nequit
plus contineri, quam
in perfecta et
com- pleta eius
causa continetur2. porum
haberi non posse,
quia, cum ipsæ
quoque ex partibus
com- ponantur, in
metaphysica adhuc quærendum
est, quo modo
for- mentur, et
usque eo quoad
intellectu resolvi possint.
1 Id a
Lactantio [De ira
Dei, c. 10)
veteribus Atomicis iam
obie- ctum fuit.
His argumentis dedimus
Atomicis atomos posse
inter se co- hærere. At
vero ne id
quidem ab eis
explicari potest. Etenim
cum Epicurus, aliique
veteres Atomici, tum
Gassendus, eiusque secta-
tores docent atomos
inter se coire
ex eo, quod
duplici motu, sci-
licet perpendiculari et
declinatorio, pollent, Non
aliud inter vete-
De systemate chymico
16. Fautores systematis
chymici hæc docent:
Corpora sensihilia in
simplicia, et mixta,
seu composita distin-
guuntur. Simplicia sunt,
quæ in alia
corpora heterogenea, seu
diversæ naturæ adhuc
resoluta non sunt,
e. g., hy-
drogenium, et ferrum
; mixta autem
ea, quæ in
corpora heterogenea resolvuntur,
e. g., aqua,
aut lignum. At
vero et corpora
simplicia, et mixta
in partes, seu
moleculas dividuntur, ita
tamen ut in
corpore simplici non
aliæ moleculæ inveniantur,
nisi quæ sunt
homogeneæ, nempe eiusdem
naturæ, et dicunlur
integrantes, quia corpus
ab ipsis integrum
efficitur; in corpore
autem mixto non
so- lum moleculæ
integrantes, sed etiam
constituentes, quæ sunt
heterogeneæ, et ita
dicuntur, quia ex
ipsis natura corporis
mixti constituitur. E.
g., in aqua
inveniuntur moleculæ integrantes
ex quibus nempe
massa visibilis aquæ
constat, et moleculæ
constituentes, quæ sunt
hydro- genium, et
oxygenium, ex quorum
copulatione natura a- quæ efficitur.
In hydrogenio autem
non alias moleculas,
quam partes ipsius
hydrogenii, nanciscimur. Tum
molecu- læ integrantes,
tum constituentes ex
quadam vi sibi
insita coniunguntur, quæ
attractio molecularis appellatur,
et pro- prie
vis, qua .moleculæ
integrantes uniuntur, cohæsio,
et vis, qua
moleculæ constituentes coniunguntur,
affinitas chymica audit.
Iam ultimæ particulæ,
ad quas in
divisio- ne molecularum
integrantium pervenitur, quæque
humana arte insecabiles
sunt, moleculæ, seu
atomi primitivæ di-
cuntur, corporumque elementa
sunt. 17. Hoc
systema, præter multos
chymiæ cultores, duo
res, et recentes
Atomicos intercedit, quam
quod illi duplicem
hunc motuiu atomis
per se inesse,
hi vero ipsis
a Deo inditum
esse ar- bitrnntur.
At duplici illo
motu explicari non
potest, quomodo ato-
mi inter se
ad corpora constituenda
eoire queant. Non
motu per- pendiculari ;
nam si atomi
gravitate feruntur ad
perpendiculum, evenit profecto,
ut una alteram
perpetuo insectetur, sed
fieri num' quam
potest, ut una
alteram contingat, quia
omnes eadem vi
deor- sum feruntur.
Nec motu declinatorio;
nam declinatio atomorum
non aliter iicri
posset, quam si
una atomus ab
alia depelleretur; id
au- tem haud
possibile est, quia
atomi, ut moto
diximus, ob motum
"• ^™ ^"
fo™aH onus esse,
ut ex us
corpus mixtum constiluatur Ereo
efementa constKuentia corpus
in systemate chymico
pJE peram explicantur.
"j"""
pcr AnT. III.— De
syslemate djnamico 21.
Hoc svstema in
recenli ætate Leibnitius
ex indus ria
exposuit, et propugnavit.
Ipse staluit
principia, seu elemenla
corporum esse subslantias
simplices, et proinde
corpora non aliter
esse substantias compositas,
quam quod "as
si?„mn? lXe'°neS Substantiarui11 ^-Plicium.
kls subs\annoLi,P •?
. ' .CX
qU!bus. corDOra efficiunlur, monades,
tibTn.r t6S aPpel,avit.1uia ex
iis, velut ex
unital res monnTrSH
7"S 5°^ti luilur. Quomodo
autem plu- hoc
rild efficendum corpus
concurrant, explicuit 1,nm°i„m
Monades' ex Ulb^
quodlibet corpus constat,
tensfonom p,° r
0CCupant cu°> ^int
simplices, ex^ rma
T2' • fiSuramrn0n habent ;
2° in qualibet
partiSS" |Unt lnfinitæ
' .uuia matcria
est divisibilis m
lntinitum, 3 repræsentatione tolius
mundi gaudent bscura
tamen, et confusa,
hoc est sine
conscienUa; 4 ppetitu,
nempe pnncipio inlrinseco
activitatis pollent, x
quo omncs mutationes
in ipsis fiunt;
5° desliluunlur >mc0enndnn,US ln
aIteram2' Unde non
Possunrad corJSs 2 TotZ
Teg>m eX mutua
in se PS™
actio". cd Pus
eis est aliqua
causa exteriori, ex
qua congreffentur iæc autem
causa est Deus,
quia Deuslonades Tta "iHer" comunxit,
ut internæ mutationes
unius cum mutatio ontinct. (Vid.
Ferrariensem, In lib.
III Contr. Genl.,
c. 56). Ouam
i.d ir °"Bm°C r,,nT
7nUnerrime C°ntra ^versariorum
obiectlne™ VII n
M . W
Z'ghara' De mente
Cone ? n V1
secundum Boschoviummodo occupanl,
ita scse conlmil,
i',,,PUnCtuni s° Eran L n
unicum ium punctum
coalescant necesse p^ ^go ne
phoenomenica quidem extensin
L J, twf
monadcs, 's tse
(Canl at!UnloccuPe'Vecesse
est. -e4£^ antiam/ct
ord?„em inJftnSS. BoX0-!?1™ Di" v"
ex vi altrahendi
7!, oschovichius repe W
-PB-at in eadelr
„Pf "t.rricculf ^0"-'vcniri unicam
vim,..,. j.! molccula
corpons ri. qoia
?tlrTtioq el rr
1° attractri?> ™odo
repul•posiu eq E%o
non ' 'ips
in? 'S'° SUnt
V-Ires "atnrafiter fe?u\Ss\netU"li.teS' SeCUndum
Dr»mlco., ita dicuntur
i„ . s
tcrminus ™ „„i „, ',
UJ,,",.nu">'.
to tf.^ J&?J£1&»£ •
Præterea, etiamsi sumatur
illa »tensa dirtantiam
inter se servare,
tamen ipsa m
unicum punctum protecto
non coalescerent, sed
phoenomenon conUnu.teUs efficere
numquam possent. Et
sane, cum nec
partes seu . extensa
quæ corpus componere
d>cuntur, cont.nuæ sm,
nec totom seu
corpus, quod ab
eis compon. d.c.tur,
sit continuum, omne
fundamentum phoenomeno contmu.ta
tis deest ART
IV Quomodo secundum
Scholasticos quæstio circa
pnncipia corpu. constituentia
spectanda s,t, expl.catur
27. Ut theoria
AristoteHco-Scholastica
circa Fincjia' ex
quibus corpus constituitur,
probe intell.gatur, hæc
iti antecessum scienda
sunt: ... nflm
rr.r 1° Scholastici,
post Aristotelem, ut
compos.Uonem cor porum
explicarent, causas intnnsecas
umversales eorun rParticularibus accurate
distmxerun . Atque id qu.den sapienter.
Nam quælibet res
mater.ahs cons.derari potes
etPin universum, prout
est corpus et
s.ng.l at.rc, p.ou est
corpus determinatum, nempe
hoc corpus non
ver aliud E e, ferrum,
si in un.versum
specte ur, est
cor p„s, non
mi er ac
aurum, argentum, aut
al.ud e.usjno Si
-\ed si sc-ectetur,
prout esl ns
omnibus præd.tuu popter
quat omnes 'illud
vocitant ferrum, atque
ab aurc "Tllii
dynanusmi propugnatores conlendunt
cum Wol|io phær,.
nenum exLsionis repetendum
ss. con us perc
P_ £_e _ ( dum, ex
quibus corpus conflatur
. nam ex
eo qu r quibus corpus
constat, confuse perc.p.mus,
fi t, n t .ps. T elu continuum
efficientia nobis W>™"-J£^T æte q ua s. q
nades, uti ostendimu, . copnlsn
non possnnt, qu,^
confuse ctum coalescant,
Wolnus pro LUI1^C3
absurdum, q nobis
percipi, sen sentir,
lam hoe es
P™ » 1
est,q„ obiectum facultatum
sent.end. ut ^ suo
loc '™m0, qn „isi
aliquid corporeum esse
potest ; monades _"1
^n'J_e ^sjb sunt
substantiæ simpliees, shqi..d
corporeum ac promd
esse nequeunt. Neque
aud.endus est Ga
oPp.us_, qu • l
s. LXXXIII) docet
nihil proh.bere, qu.n
plura s mplrn»,
q _ gula
scorsum sunt insens.l.a,
s.mul con uncta
totu m ciant. Nam,
si repugnat naturæ
facul aM »enuen t.se
esse aliqnid simp.ex
eerte repugna, ; . ™Pl ^J^
'nla sinon seorsum,
sed cum alns
muius tom romI)0Sjt0
non per plicia,
cum, ipso Galluppio
consentiente in composno
sceantur, naturam suam
amittere non possunt.
101 et
argento discriminant, est
corpus determinatum, nemne
ferrum non vero
aurum, aut argentum,
aut aliud simile
lam J5Cholastici causas
universales rerum principia
et causas particulares
elementa appellarunt. E.
£., hydroæmum, et
oxygemum sunt elementa,
ex quibus corpus
quod dicitur aqua,
exurgit. Quare tum
principia, tum elementa
sunt causæ intnnsecæ
corporum, sed
illa sunt causæ
univcrsales, hæc autem
particulares, propterea quod
ex lllis natura
omnium corporum communis
constituitur atque ex
his illa natura
singularibus proprietatibus determmata
gignitur. l 2°
Elementa, cum conflentur
ex principiis, ex
auibus jcorpus .n
universum constituitur , sunt corpora.
Unde s. Thomas
elementa definivit: corpora,
in quæ alia
replvuntur, lpsa vero
non resolvuntur in
alia 3 3 i
Cum quæstio metaphysica
de constitulione corporum
instituitur, causæ universales
eorum, non vero
particuares quæruntur, quia
harum investigatio ad
speciales >cient»as physicas,
non vero ad
Gosmologiarn, quæ est
inetaphys.ca physicæ, spectat.
Qua de re
theoriaSchola.iticorum, quam exposiluri
sumus, non de
elementis, sed le
pnncipiis corporum versatur.
Quoniam autem ipsa
eementa, ut diximus,
sunt corpora, hæc quæstio non
soum corpora mixta,
sed etiam simplicia,
ex quibus illa
iomponuutur, complectitur. '
Aht.V. Systema Aristotelico-scholasticura exponitur
^ 28. Systemalis
aristotelico-scholaslici
summa hæc esf
Horpus, seu compositum
naturale considerari potest
vei in se,
nempe prout intelligitur
seiunctum ab esse,
quod P accipiL
" m fierh
nCmpe Dr°Ut 6SSe
in ™rum na"
&pmSdnniPUS Primo '11,°do
?pectetur, ad eius
constitufonem duplex substantiale
pnncipium concurrere intellipuw
oportet, eorumque unum
est passivum, ex
quo, ceu •t\in'![rm?r'nin(IUi,nU^Ut iMaS
distinSuaiuus a causis
agente, rnus auo
dnr " in^ed,lintur
compositiooera corporis, sed
extra »rpus, quou
producunt, exislunt. InI,(:iC"r!/rinCip/a' Ut
P°Stea dic"»us» sunt
materia, et forraa.
mælc0nTT;V,ni^irT?
T\l0mdS> CSt ^mpositioraateriæ,et rmæ»,
Contr. Gcnt., hb.
III, c.23.- In
lib.III De Coelo,
lect.VIII. radice, extensio
corporis exurgit, alterum
vero activum, ex
quo eius activitas
emergit. Primum vocatur
matena, et alterum
forma l. '
. 30. Hæc
theoria ita explicatur:
1° Materia pro
diversis modis, quibus
ipsa consideratur, \nprimam,
et secundam dividitur.
Vocatur prima, cum
consideratur m se,
nempe prout nullam
ex se habet
formam, ob ldque
ad quamlibet formam
in se recipiendam
indifferens est; secunda
autem, cum consideratur,
prout iam formam
in se recepit,
et, ipsam retinendo,
ad alias determinationes non
quidem substantiales, sed
accidentales, quas nalura,
vel ars in
ipsam inducere possunt,
in se recipiendas
apta est. E. g.,
fignum, si consideretur
prout scamnum ex
eo etfici&potest> materia
secunda appellatur. Quapropter
materia, quæ, tamquam
principium substantiale, ad
corpus efficiendum concurrit,
est materia, prout
est pnma; siquidem
materia, prout est
secunda, iam quoddam
corpus est, quia
ipsa copulationem formæ
cum matena prima
expostulat. Definiri autem
potest materxa pnma:
Altquid, quod cum
pcr se ab omni essentia,
et proprietate vacet,
in potentia est
ad recipiendam in
se quamlibet essentiam,
aut proprietatem 2.
Id exemplo e
rebus artificiosis Petlt
de_ clarari potest.
Etenim materia prima
ita se habet
ad ens naturale,
ut lignum se
habet ad rem
artificiosam ; quia
sicut li^num, cum
nullam figuram artificiosam
habeat, m potentia
ad omnes recipiendas
est, ita materia
prima, cum i
Theoria de materia,
et forma dicitur
Aristotelico-scholastica, quia ipsam
a Platone inchoatam
Aristoteles ad umbihcum
perdnxit atque Scholastici
perpoliverunt, et illustrarunt.
At ante Doctores
mediæ ætatis ingentem,
ut Moshemius ait,
Doctorum numerum in
primisque s. Augustinum
illa theoria fautores
habuit. In recenti
autem ætate Leibnitius
primum a systemate
atomico ad dynamr
cum gradum fecit,
deinde, hoc etiam
relicto, ad matenam
et lor mam
confugit. Denique hodie
non pauci hoc
systema sectantur inter
quos commemoratione digni
sunt Barth. Saint-Hilaire, ei
ItalisBrentazzolius,
Gontius, Thommasius, Santius,
Liveramus,trai ceschius, et præcipue P. Liberatore, S.
I. 2 Cf
s. Aug., Confess.,
lib. XII, c.
6, n. 6,
et De nat.
bon. eontr Manich.,
lib. I, c.
18. Hinc s.
Thomas ait: Materia
propne lo quendo
non habet essentiam,
sed est pars
essentiæ totius M
dispp., De Ver.,
q. III, a.
5 ad ult.)
Et s. B0^1.11^"^? r
ria est indistincta,
et passibilis ad
distinctionem per formam
, / lib.
I Sent., Dist.
XIX, p. II, a.
1, q. 3
resol. nullam quidditatem,
proprietatemque per se
habeat, ad (juamlibet
quidditalem, proprietatemque in
se reciniendam m
potentia est. '
2° Maleria, cum
per se sit
indifferens ad hoc,
vel illud corpus
constituendum, indiget aliquo
principio, ex quo
determ.natur ad hanc,
et non aliam
corporis speciem cfficendam.
Hoc pr.ncpium dicitur
forma' substantialis.
Mater.a inquit s.
Thomas, per formam
contrahitur ad ifiterminatam
speciem • .
Hinc forma subslantialis defi ii
linrrnif"
F"""
mat^ePrim° cum dicitur
ætus, lislingu.tur torma
a materia, quia
materia, ut diximus
in potentia cst
ad quamlibet essentiam
in se recipiendam
orma autem est
quæ reducit materiam
ad actL, nemi
.e ad constituendam
actu hanc, aut
illam speciem, sire
ma er£ COmDOS,tl
naturajisQapropter essenlia rei
non i materia,
quæ per se
ad omnia indifferens
est, sed a
orma repetenda est.
Exinde eliam intelligitur
materiam e uti
pr.ncipium passivum, et
formam veluti principium
c tivum ad
corporis effectionem concurrere
; nam forma
pnncp.um, quo efllcilur
id, quod res
est, et mateda
t pr.ncpium quo
eff.citur id, quod
res est. Secundo
uin iorma substantialis
dicitur actus primus,
distin"uiur cum ab
aclu exislentiæ, quo res non
iam essentiam, 1
suuul. acc'P't> tum
a formis accidentalibus, quTe
ssent.am rei lam
constitutam quibusdam modis
afiiciunt ertio, cum
diclur actus maleriæ,
distineuitur a uh^'nsseparatis, sive
Angclis ; hi
'enim JTulLu co
ia aJpelklrT deSt",antur' ac
nroiude ' rnate
' I,
qXLIV, a. 2
c. Et ibid.
(q. L, a.
2 c.): Materia
rcrinit nna.n, ut
secundum ipsam constituat'ur
i„ esse ai.cu
„ spec e
1 æris, vei
.gn.s, vel cuiuscumque
alterius,, spec.ei, For.na
accidentalis a substantiali
diffcrt, quia forma
substan . .s
fact hoc aliquid,
forma autem accidcntalis
advenU rei am
. a l.qu.d .stcnt,,,;
Qq. dispp., q.
un. De s
„ ™ J ;>
Al.quando potentia ad
esse, nomine materiæ,
ct actttesse nt
n formæ des.gnantur.
Quocirca, cum formæ
creatæ nUac,„ "!>
Ttu^af^V1
"°le'"iaus aqua conflatur;
quapropter, si substantia
corporis, ex pio
ahud ontur, eadem
ac substantia illius,
quod oritur, jnaneret,
una eademque substantia
proprietatum, quæ ibi
lnviccm opponuntur, principium,
et subiectum esset;
d quod fieri
non potest '.
Atqui, si corpora
per mutatioicm substantialem
oriuntur, tria illa
principia expostuantur, quæ
materiam, formam, et
privationem a Schoaslicis
dicta fuisse vidimus.
Ergo. 34. Minor
quoad singulas partes
probatur hunc in
moom: 1 Si
ex uno corpore
aliud oritur per
mutationem ubslantialem, dicendum
est in corpore,
quod generatur, emanere
aliquid eius, quod
veterem formam in
se reci•lebat, quia
secus vetus corpus
non transmutaretur, sed
a nihilum reduceretur:
hoc autem, quod
de vetere cor'Ore
in novo remanet,
intelligendum est tamquam
pura otentia, nempe
aliquid, quod, cum
nullam peculiarem )rmam
habeat, est per
se indifferens ad
omnes formas scipiendas,
alioquin plures formas,
unam post aliam,
in J recipere
non posset ;
rursus, cx hoc,
quod de vetere
)rrupto in novo
remanet, quodque ad
quamlibet formam i
se recipiendam indifferens
est, substantia novi
corpos educitur, quia
si non educeretur
ex hoc, educi
debe5t ex nihilo,
seu, quod idem
valet, non generaretur,
sed •earetur2. Atqui
illud, quod de
vetere corpore in
novo (imanet; ex
quo substantia novi
corporis educitur; et
quod omnes formas
in se recipiendas
est per se
indifferens, lua cst,
quod materia a
Scholasticis post Aristotelem
nun Cf s. Bonav., In
lib. IV Sent.,
Dist. XLIII, a.
1, q. 4 resol. s.
Thom., In lib.
IV Sent., Dist.
XI, q. I,
a. 1, sol.
3 c. Id
iam vulgo hominum
persuasum est; omnes
enim, e. g.,
putant iter ceram,
aut lignum mutari,
cum novam induunt
figuram, ær vero
lignum cum in
ignem convertitur, quippe
quod in cera t Ligno
nova accidentia producuntur,
quin ipsa substantia
cormpatur, sed substantia
ligni perit, cum
ignis ex illo
efficitur. Necesse est,
inquit s. Bonaventura,
aliquo modo formas
nartfes esse in
materia, antequam producantur
; In lib. IV Sent
st. XLIII, a.
I, q. 4
resol. 10g COSMOLOGIA
cupatum est. Ergo,
si corpus per
generationem oritur, unum
principiorum, ex quibus
ipsum efficitur, illud
est, auod materia
a Scholasticis dictum
iuit1. H 2°
In generatione corporis
præter pnncipium, quod
dicitur materia, aliud,
quod dicitur forma,
admittendum est Et
sane, ad cuiuslibet
rei generationem oportet
con currere aliquod principium,
quo res ad
certam speciem entis
determinatur, quo a
ceteris speciebus entis
distingui tur et ex
quo eius proprietates
emanant, sive, ut
aiunt, resultant. Atqui
hocce principium aliud,
ac matenale, esse
debet. Nam materia,
si in se,
et seiuncta ab
omni alio principio
consideretur, neque principmm
esse potest, auo
res ad certam
speciem entis determinatur,
quia ipsa intelligitur
veluti mera potentia
; neque pnncipium,
quc una res
ab altera secundum
speciem distinguitur, quis
conceptus materiæ aliquid,
quod cunctis speciebus
com positorum naturalium commune
est, denotat'; neque
prm cipium, ex quo
proprietates rei emanant,
quia, aientt s
Bonaventura, (( est
principium passivum s . Ergo
ac o-enerationem rei,
præter materiam, aliud
pnncipium con currere
debet, ex quo
illa tria, quæ
diximus, in corpor(
efliciuntnr: huiusmodi autem
principium illud est,
quoc a Scholasticis
forma, sive actus
materiæ appellatur. 3° Generatio
sine privatione intelligi
nequit. Etenin intelliffi
nequit, quomodo subiectum
possit aliquod no
vum esse adquirere,
nisi intelligatur illud
actuahter no! habere,
hoc est, eo
privari; quocirca transitus
de non esj
ad esse sine
privatione intelligi nequit.
Atqui generatr est
ille iransitus de
non esseadesse. Ergo
generatio cor poris
sine privatione intelligi
nequit. % 35
Exinde etiam intelligitur
in corpore lam
generatoris existit secundum
realitatem jiotentiæ, sive
per modum inhoationis
entis. s Quare materia,
ut s. Thomas
ait, participat aliquid
dc bono, >cihcet
ipsum ordinem, vel
aptitudinem ad bonum ; I,
q. V, a.
3 ad 3.
ma est tantum
in potentia, in
quantum huiusmodi ) noi
ostendit, quod materia
non sit creata,
sed quod non
si creata sine
forma. Licet enim
omne creatum sit in actu
non tamen est
actus purus. Unde
oportet, quod etiam
ii lud, quod
se habet ex
parte potentiæ, sit
creatum, si to
tum, quod ad
esse ipsius pertinet,
creatum est f . 41. Neque repugnat
alterum. Etenim, etsi
materia si in
potentia, tamen ad
totum substantiale concurrere
pot est ratione
aptitudinis ad formam
recipiendam. Ut auten
causa materialis ad
totum substantiale constituendum
con currat, non
requiritur, ut actu
ante ipsum existat,
se^; satis est,
ut concomitanter, atque
in eodem instanti
cun forma substantiali
existat ; siquidem
materia cum noi
det esse formæ,
sed recipiat esse
a forma, non
expostu lat esse
in se, sed
solum capacitatem ad
illud, quod pe;
formam recipit 3. 42.
Obiic. 2° Repugnat
in materia, quæ
nullam essen tiam
habet, formas contineri.
Atqui si formæ
in materi non
continentur, profecto ab
ea educi non
possunt. Erg eductio
formæ a materia,
quæ in systemate
Scholasticc rum admittitur,
absurda est. 43. Resp.
Dist. mai.: repugnat
contineri actu, Conc.
mai. in potentia,
Neg. mai. Item
Dist. min., si
non continentu neque
in actu, neque
in potentia, conc.
min., si continen
tur in potentia,
neg. min. Neg.
cons. Et sane,
illud, quo educitur,
debet esse in
eo, a quo
educitur, non actu,
se i I,
q. XLIV, a.
2 ad 3.
Id iam s.
Augustinus monuit, aiei
materiam esse a
Deo concreatam; Confess.,
lib. XIII, c 33, n.
41 I Et
ibid., c. 29,
docet materiam præcedere
formam non tempor
4 sed origine,
eo modo, quo
sonus cantum: Cum
enim cantatu I
auditur sonus eius.
Non prius informiter
sonat, et deinde
form tur in
cantum . Cf
p. 104, not.
4. 2 Secus
res se habet
de causa materiali,
in qua, tamquam
subiecto, forma accidentalis
inest, e. g.,
albedo non potest
adv nire homini,
nisi homo iam
actu eiistat. 3
Hic etiam cum
Origene advertere præstat
materiam m gen
ratione corporis numquam
ita in potentia
manere, ut non
sit act quippe
quod cum non
sit corruptio sine
generatione, materia ser
per alicui formæ
subiiciatur oportet; De
principiis, lib. II, c. Et
vicissim, cum non
sit generatio sine
corruptione, materia, el ad generationem
corporis concurrat, prout
est aliquid in
potenti nempe prout
capacitatem habet ad
novam formam, qua
privatu tamen est
aliquid in actu,
habet enim formam
corrumpendam. \\\ poOntia
nam educlio transitum
de potentia in
actum deS? L ?•
mæ n°" quidem
aclu latitant in
mateTia licIuet ma.nam
ad productioncm formæ
concurrere ex eo
nnnfl sa adiuval
agens naturale ad
productionem formTe •
!uod quidem, monente
s. Thoma ,
non est intelli
JXm' Ximaitenfa a'iqUid
agat' Sed nt
diximus 2S M
n.ad f°oomr'".> cipiendain
apta est. 4
44. Obuc. 3°
Privaho denotat defeclum
realitatis Fr .nonePotest quidquam
conferre ad gcnerationem' ali •
Cf s. Thom.,
I, q. XLV,
a. 8 c.
H.nc s Bonaventura
secundum s. Augustinum
(De Trin., lib. III iL,,}',
?n,": " Rat'°nes
seminales omnium formarum
sunt .psa (mater.a)
; /„ Ub.
IV Sent., Dist.
XLIII, i
„ 4 "° uftta
a ^lV,h°maS m°net f0rmaS'
secundm lud^uttin ten lia,
a Deo materxa
concreari (cf etiam
s. Aug. ibid
c 0 16),
ct, secundum quod
sunt in actu,
de potcnHamateriacedu In
ipsa matcria, inquit
s. Bonaventura, aliquid
est concreaSen qmstagVH
n"™ a^j" 'T'
e SUnt imn'eoia'e
a Deo pro
Ilnl, ad nutum
obed" "aleria, tamqnan.
propriac cau "DW DeusTat7ni,iCand".m,M0ySeS SingU"'S
P^Tpr.e"?,. n P e
"rbnm Dei"^ ' 9"°
significatnr formatio rc forin
If" Cla' a
ouo' seeundum Augustinum,
est om tnik et,
c°rap.-"go, et concordia
partium ; L
q. L\V a
4r ' W.
/f vel
mitmm generatioms est
privatio formæ inducendæ
4 . De
essentia corporis 46 In
rebus compositis ex
materia, et forma,
ait s Thomas,
essentia signiBcat non
solum formam, nec
soluu nTateriam, sed
compositum matena
t^ na\Tan i
prout sunt principia
speciei . Quare
ad naturan corooris
intelligendam satis non
est cognoscere, quid
s forma et
quid sit materia,
sed cognoscere etiam
oportet quid sit
corpus, quod ex
utraque conflatur, sive
ir i qoc consistat
essentia,seu esse essentiale
coroons, quod ex
co pulatione formæ
cum materia constituitur. Aliquorum Philosophorura sentenliæ
de corporis essentia
reiiciuntur 47. Lockius
ratus essentiam corporis
positam esse i:
collectione omnium eius
proprietatum, statuit ™™
cornoris nobis latere,
quippe quod non
omnes eius prc
Sates exploratas habemus
. Cartesius,
cui, præter tqui,
si extensio a
substantia reipsa distinguitur,
sequi | Cf Ontol.,
c. VII, a.
1, p. 42.-2
Ibid c> n
a „ De
corpore physico hic
agimus, nempe spectato
cum qualita•us sensilibus
quibus i„ rerum
natura existit; essentia
enlm corns mathemaUci,
nempe abstracti ab
omni qualitate sensibTli
(Cf fac p.
I, c. I,
a. 7, p. 17,
not. 1 vol.
I) non nisi
in trina di|
nsione posita esse
potest, quia nihil
aliud in eo præter tres
di|!nsiones mvenitur. F l fj[Ontol:,
c. X, a.
3, p. 80-81.
Hoc inde etiam
confirmatur I d s.
spatium et locus
essent corpora, cum
locus et locatum
I S Tln lTeivUll
duV0rp0ra GSSe Simu,5
°-uodest inconveRns ,
in lib. IV
Phys., lect. II.
Hima^nHtr08 aU: po
„3' Ut h.°C
ar,Kumenlura magis perspicuum
fia(, observandum est ex plunbus
non posse aliqu
d, quod est
unum per se,
effic, sine a
iquo principio, quod
Ipsa ita pervadT
ut unum cx
ns existat, divisibile
quidemV^7n plu res
partes, sed mdivisum
actu. Quapropter partes
corporis non possunt
constiluere corpus sine
aliqua vi aua
ron Unentur, alque
unum efficiunt. Iam,
si præto paVles
£ quibus
corpus coalescit, opus
est ad co^rpu
effic[endum a liqua vi,
seu pnncipio activo,
ex quo ipsæ
cobæren? ; alque,n
unum coalescunt, liquet
essentiam corporjs ex, eo
constilu, non posse,
quod corpus ex
pluribus substanI lns
compositis, ceu sui
parlibus, conflatur. At.
Il.-Vera sentenlia circa
csscntiam corporis adstraitur
.J^ Doctores mediæ
ælatis, si Ockamum
exceperis concorditer docuerunt
corpus tribus dimensionibus
W pe exlcnsione,
nalura sua præditum
esse, corpor, -,„.
! em essent.am
non esse positam
in acluali o 0,scd m
exigentia exlensionis, sive,
ul nonnulli a unt
in ext ennone radtcali.
Quocirca dimensiones, ex
eorum sentontia, a corpore
virtutc Divina separari
queunl.Ted si :ex0£;icZuslil,as semP"¥
t^S corPn,ro,J •
' |U'Ppe quod'
S1,lcet nobis substamiam
corpoream sine actuali
extensione intelli^ere necesse
KæmSusUt illam Ve'UU
a",am °d hanc
^piendTmin! p4rnnVC£latCm UUlUS
sententiæ demonstramus sequenti
tajomposita ad tnnam
dunensionem recipicndam apta.
Brafes ' r°J'"n
f°rma CSt °rd° ' VCl
comP^i"o "on snnt
res p! lTb.
IVf c. 05Um UnUaS P°SSU
°iCi U"UaS naturac
: Contr. •t/.(ro0'uri;CiS hac,.
adquirat. H
"ucnsiones
quantitatis 57. At
vero fautores Dvnamismi
nli fcl.hi „,1
. • extensionem
nonnisi phæ^nomeTc \^
ostendimus contra ipsos
sequentem dammunt Qure
Prop . Extensio corporum
esl realis. Use
obieclivas in DynamilogtaVicTZTTrl ^0^
tas, s.ve cxtensio
co/poris i ^™ B'£da -2?
Vnf"'1titas est fundamentum
ceteroru.n nroiA^,yuan" quia
quantitas est VrirntToTnS^™ XCiaT ''
pons advenire intelliffimiis m „,,-V -5
sunstanl'æ cor E iutelligimus,
non S^rou0' Pqe '
(lUt'eds eXditufst prout
est jikwKmot, intell.frere
Dossumn ' n '
seH fxteosio, seu
quan itas coSS^
>,;,?Uapr°'.ter si Comenic.,
.omnes qualitatef corpo
s no„ a liid
Vis PU°e' mectio
ammi . vel momm
^kJ anud, nisi
mera .. jiivdd qaid,„,,r;„
P r,: jk&^a
'°r R-sxrar^~s£si •..
i. ricxv^rc4rxr^;re J 4ad. GWC,
lib. I, c.
6.-2 Vid. p.
99 F £?xr
dt, drm.rAT •' . •
> . Ug IMPENETRABILITAS [Grice: Cf. Humpty Dumpty --
] est illa proprietas,
qua omne corpus
cetera expellit ab ipso loco,
quem occupat. 60
Omne corpus est
impenetrahite. Probatur. Substantia
corporea ratione quantitatis
m par tes, quarum
una est extra
aliam, distnbuitur, sive
exten ditur; quod quidem
possibile non est,
nisi quælibet par tium
a liud, ac ceteræ,
spatium occupet; atque
a spatio, quod
occupat, ceteras expellat
'. Atqui sicut
se habet pars
corporis ad partem
loci, quem corpus
occupat, i ta se ha
bet totum corpus
ad totum locum;
nam quodl.bet corpus
est ab omni
alio divisum. Ergo
quemadmodum quæhbet pars
corporis expeliit alias
partes eius a
parte spatn, quocl
occupat ; ita quodlibet
corpus debet certum
spatium sui proprium
occupare, ab eoque
reliqua corpora expellere
. Confirmatur hæc
propositio ab expenentia,
ex qua com pertum
est nullum corpus
posse altenus locum
occupare, nisi ab
eo ipsum expellat.
. 61. Ut
autem notio impenetrabilitatis clanor
fiat, hæ( ^l^VmpenltVabilitas explicari
non potest, nisi
quædarr vis resistendi
in corpore esse
dicatur Namque unum
cor pus impedire
non potest, quominus
ahud corpus occupe
Focum ei proprium;
nisi quidquam agat.
Atqui hæc actirrooaiur.
Magniludo cuiuslibet corporis
determina.a esse debet,
quia quidquid in
rerum natura existft
e de ermmatum. Atqui
magnitudo non aliter
delerm nata in lellig.
potest, quam si
uno, pluribusve LnSSb^S^
hensa concip.atur; id
qnod experientia confi"^ uam
itaui in h; T
firne C°rpUS tenninis
eomprehenditur. v„T,. .
r figura corP°ris
posita est .
Ergo omne c?
™ qua figura
Peædilum est. 8 auæ' nM?nife8lu,n
est fi>'™ esse
proprielatem corporis, quæ
a for promanaL Nam
lnaleria' . P,s
KndamnSi.ad
^3"1'1"6' substau^' corporeaS
const EE™?',ta qU00Ue
e-st Per se
"'differens ad quamlibet
I m na
reM qUant"atiSHinc' Sicut
mate" a forma
iam itl .h
-!j Tam Certamsubsta"tiam constituenjam,,ta ab
eadem forma quantitas
eius ad unum
nli. que term.nos
in se recipiendos,
ac proinde adK
"am figuram determ.natur.
Quod si figura
corooris a fnr
t&TT' Consequitur %-as
esseSrScundum verSas corpomm
species, quia forma
est principium ne"
|uod corpora ab se specie
differunt. Id, si in corpoHbus
Ita prædU.s, nempe
plantis, atque animalibus S
us ouoaue X"
"S V'tæ cxPertibus> hoc
est mineraHus quoque
observatur, cum a
statu æriformi, vel
linuido wSifi. prantQ/are
diTer?.itaS firæ nonqn,odo
-centibus Physicis, sed
et.am a Peripateticis
tutius in !n„'„„?U' in
similitudfne corporea illos
Sanctos repræsentabant t
Log., part. I, c. I,
a. 9, p.
20-21 vol. I.
e 'rJLT11' a
ad 2' Sensu
autcm improprio hoc
nomen fi-U andum T
T qU0Hbet sino'
^uod ad aliquid
si fnl andum
secundurn ass^imilationem ad
aliud •; /
lih. ?// £., 8-cif.^a^Tc': ^11"6
termin°' VGl terminis
comPrehenditur ; I,
1 scd m^ f'">e ub fTectn m T
T' "" 'nstra'n^',
quo eausa prineipalis
ad 'cTnatLPel CeDdT
T"' "°n e°
Spcctatnt cfrcctu"> simi!em
Wr^f ' J
natUraC Cansæ P™eJPS,
q„ia ab hac om
B \Z nctaT „!!",?•
^, EI,ectUS non ••1 ins.rumenm,
>eu prmc ipali
agenti; sicut lectus
non assimilatur securi
sed ni luæ
est in mente
arlificis ; III,
q. LXII, a.
1 c primarias, et
secundarias vulgo distinguunt.
Illæ sunt, queniadmodum
Lockius ait, soliditas,
extensio, figura, motus,
quies, et numerus
!; istæ autem
consistunt in quadam
vi, qua primariæ
pollent, producendi in
animo sensationes, e. g.,
colores, sapores, odores
etc. Iam in
definiendo, utrum hæ
proprietates re ipsa
inveniantur in corporibus,
ipsi valde inter
se dissident. Nonnulli,
inter quos idem
Lockius, docent qualitates
primarias esse obiectivas
^ secundarws autem
esse subiectivas, nerape
animi nostri affectiones,
quibus nihil simile
in corpore respondet.
Alii, inter quos
Berkeleyus, omnes qualitates
primarias, non secus
ac secundarias, esse
subiectivas contendunt, atque
inde idealismum eliciunt
. Leibnitius denique
3, Garnierius , aliique non
solum qualitates primarias,
sed etiam secundarias
esse reales voluerunt,
atque istis, perinde
ac illis, aliquid
simile in corpore
respondere arbitrati sunt.
73. Quid de
hac controversia sentiendum
sit, ita breviter
declaramus: 1° Certum
est proprietates, quæ
a recentibus primariæ
appellantur, esse reales,
sive tales in
corporibus, quales a
nobis cognoscuntur. Etenim
proprietates primanæ aliquid
denotant, quo extensio
in corpore determinatur,
quia cum quantitas,
tum figura, tum
situs, tum denique
motus extcnsionem exhibent
diversis modis determinatam.
Atqui extensio in
corpore, uti ostendimus,
est realis, hoc
est, talis, qualis
a nobis cognoscitur.
Ergo qualitates primariæ
quoque sunt reales,
nempe tales, quales
a nobis cognoscuntur. i
Essai pkil., etc,
lib. II, c.
8, § 9-21.
Diximus secundum Lockium,
quia alii diversis
modis illas enumerant.
2 Galluppius {Saggi o
fil., lib. IV,
c. 4, § 44), cuius
sententiam Saissetus (vid.
Dict. phil. art.
Matiere) nuper defendit,
Berkeleyo concessit omnes
proprietates, quas nos
corpori tribuimus, non
aliud esse, nisi
sensationes nostras, quibus
res extrinsecus obiectas
mduimus, sed idealismum
inde concludi posse
negavit. Ast perperam.
Nam, corporum naturam
nonnisi ex eorum
proprietatibus cognoscere possumus;
quapropter, si cunctæ
proprietates corporum non
sunt tales, quales
in corporibus a
nobis cognoscuntur; concluiendum
est nos naturam
corporum ignorare, ac
proindei dealismus Berkeleyi,
sive scepticismus circa
scientias rerum naturalium
admittendus est. 5
N. E., lib.
II. c. 8.
Qua in re
Leibnitius monadologiæ suæ
placitis parum cohæsit
Precis de Psycologief
lib. I, c.
1, sect. 2,
§ 4, Paris
1831. cosmologu 125
sensilSUsunf SnneCUndariæ' Si
sPec'entur relative, prout
u., idcmqwquc°umpe;coprSu ?l
per spec,em sensi,em
;cst%onu7s„UUnalseeSipSsTsUndat^
abS0,Ute> hoc •
s>eipsis, atque lmpressionem anm
; Ssti "
Fgana SGnSOria Producnnt^uædariiffido existtt
. Emmvero compertum
est qualitates se
mi 1;, a
corpore animnli pvrmi
™ j 4ua"i
secunaanas dcrc. ur m,l
n C°rp0re animaIi
esse> si aterial
ter cons derelur,,d
ipSum, quod es,
in quo|ibe, co
" "™ Ke
vera, cnm manun,
igni admovcmus nrorn?
?l • I
SSfcdHr" SCn"'mUS' ;Psamie
"' aft L S^an6 fejjfc
s asrts ™ ca
S& mter aualilates
Secundarias absolute snerinfr.c
„, m apprehensiones sensibiles
• non exirtfffl
M ''" be'mes-tan?r,
Simili,ud° repraZZfon i KoTeM
1 ro m
SMn'tUd0 -atUra^ a"ia
1ualita'es sccunda,æ 'Toris,
seu abim csst„ '„„,! II d,s .ngu.tur
ab innnutatione 4
Cf Dynam., c.PI
p^ voh ? "^" "
°rSan° Producit pore
animali '; 2°
sensationes, quamvis affec Uones
animi nostri sint, tamen non
esse dumtaxat ahquid
sub.ec . rum, uti
Berkeleyus, et Humius
voluere, sed etam
ob.ect.ram, quia in
rebus obiectis aliqu.d
rerera est, quod
e.s re spondet,
et quod ipsarum
causa est. De
vegetabilibus 75 Postquam
corporum vita carentium
naturam, et proprielates
exploravimus, propositi nostr.
ral.o eiposlulat, ut de corporibus
viventibus, seu animatis
d.sseramus. Ab Hs
in quibus infimus
gradus vitæ viget,
hoc est a
yegeabil bul" eu
plantis ordiamur. Quænam
s.nt operat.one vege
ativæ, e quomodo
vita vegetat.va defimatur,
al.b expHcuimus ;
quare. hic dumlaxat
quære n J™ nobis es,
utrum principium vitale,
seu an.ma .ns.t
plant.s, et, s. v Um ™lanti
inesse invenerimus, cuiusnam
specie, illa sit.
ABT. I. Vitam plantis
inesse demonstratur 76
Aliqui veteres, secundum
Epicureos, et Stoicos,
alque non pauci
recenlcs, secundum Cartestum,
nul um, principium
vitale plantis inesse
pugnant, alque ex
. s al.i mo tus
ct effectus plantarum
ex sola part.um
extura t repetunt, ita
ut non alio
discrimine plantæ a
ceter.s corpori bus
quam mcliori, et
nobiliori partium ord.ne
distmguan tur \
rel per vires
physicas, et chym.cas
fier. arb.tran tur
Horum sententiam refellimus
sequent. 77 Prop
Principium vitale, seu
aliqua ammaplanhs tnest
Probatur. Planlæ, uti
s. Augustious inqu.l,
non tantun ex
vi exlrinsecus impellente,
velutt cum ventis
agttantur sed ex
principio sibi intrinseco
moventur, e. g.,
cnmsu cum attrabunt,
quo nutriuntur, et
augescunt,e t fol
a fructus, aliasque
planlas sib. s.m.les
edunt . Atqui prw cipium
vivens, seu anima
iis conven.t, quæ
se .psa ad
( ~7"cf s. Thom., In
lib. IV Sent.,
Dist. XLIV, q.
H, a. 2 sol. c
et a. 4.
sol. 1 ad
3. C \
cfVam., c. II,
a. 1, et
2, P: 109-111
vol. I. i Præsertim Lamarck,
Philosophie zoologique, t.
I, p. JS, ris
1809, et Histoire
naturelle des animaux
sans vertebres, Inlrod.
p. 85, ed.
2, Paris 1835.
4 De Gen.
ad litt. pcrandum movent .
Ergo vila, seu quædam anima
plan ; 78. Prælerea,
plantæ sunt corpora,
quæ ex pluribus,
IVTTT6 °rgan,S ^nflwtur,
siquidem in eis,
aienle B Aberto
M., sunt
radices ori similes,
et stinites "
tram, et cetera
d.versa officia habentia
>,.' Atq Pp rincfpinm substant.ale
corporum organicorum debe
e.sse anima qu.a
ipsum efficere debet,
ut corpora se
ex se ipsis
moi veant, alioquin
organa frustranea essent.
Ergo nrincipium substanliale,
quod plantis inest,
est anima 79.
JJenique admissa adversariorum
sententia, princimum, per
quod plantæ constituuntur, et
operantur deberet esse
idem, ac illud,
a quo corpora
non viventia essentian,,
et operationes suas
sumunt/ nempe, ut
ipsi contendunt, leges mechanicæ,
sive vires chymicæ.
Atqui hoc conseclanum
cst absurdum. Ergo
4 J!!hi\fJZJu dem°nS(ratur:
LeSes> ^ecundum quas
veMtabiha constituunlur, et
operantur, ut alibi
diiimus ' ib
ns d.flerunt, quæ
constitutionem,
operationesuue corlorum haud
viventinm moderantur. Atqui
diver has °e 5T„'. IT
r" con1s.tituti.°nem.. et
operationes entium perincnt,
specificam divers.tatem principiorum
arguunt Er 'hiueunaturSl prmCnip,Um'
6X ^^orporanonvivlntiaconhaniri e,'rhl
peranlUr \consi?tat' quemadmodum
Me-hanici, et Chym.ci
contendunt, in legibus
mechanicis, vel iribus
chym.cis, tamen principium" ex
quo vesre tabifia ^nst.tuunlur,
et operantur, diversum
esseTebet ' ri
?'".';?•• C ' a • P
98 vo1 '•, q
LXXVm; aM'l ?
"> ^ '•
" > "'
°> "•
"•. • f
oTuf/ £ Tbom°9dispp-> • unD •• ••
entia' e ?" ',bl
esPos"!mus. ddi potest
corpora non vi-,,,n'„i
g'' Uum' lapu'
'oms' sub qualibet
figura, et vcl
exi d n fi"arTT' VirSqUe
SUaS retine'e: sed
viventi; sinc ccru
• Neouc Ur,V
°i6 ",eC C."Sterc' nec
°Perari Possunt. Neque
d.cas cum P.
Tongiorgio (Instit. phil.,
Psyeh.,lib. I c.
imt.if'^ • P,antarum
naturam dcrivari ex
viribus unæ ex
s P vs'cT,e
irT PnVSieari"net °"5micarum rcsuHant.
N m "
is,7„, ' C'
ehy|mcao, quocumquc modo
coniungontur et ncrseeantur,
supra condilionem naluræ
mor, J™?£ ner.
", qtbus ZT
VeSetabiliu'usi'e borum opcratioues sivc^le 'rP0qu n7norPSæieiCrUntU; '
sP.ee,averis • valdc
pracs.a't oaturæ P
rum inorganicornm. Ergo
s. non per
vires physicas, et
chy Ut hoc
magis perspicuum fiat,
mente repetendum est
plantas non posse
nutriri, augescere, aut
simile s.bi jrienere'
nisi aliquid in
novam substantiam transmutent
. Atcui partes
plantæ, quoad variæ
sint, et exqu.s.ta
slructura ornentur, hanc
transmutationem per vires
phys.cas, et chvmicas
efficere nequeunt; nam hæ possunl
quidem partes alimenti
aliter, aliterve disponere,
sed nequeunt illas
corrumpere, seu, ut
aiunt, alterare, ut
inde nova substantia
producatur. Ergo, ex
adversar.orum sententia, operationes1
plantarum nullo modo
fien possnnt H.nc
nobiliores Physici, et
maxime nuper. mgenue
fatentur nerennem circuitum
humorum, assimilalionem succorum,
uuibus plantæ nutriuntur,
et augescunt, et
maxime reJroauctionem per
vires pbysicas, et
chym.cas nullo modo
eX89CItraqueSpro certo habendum
in vegetabilibus, nræ
ter vires physicas,
et chymicas, exislere
pr.ncipium h.sc. mulm
præslantius, quod' illisveluti
inslrument.s ut.tu ad
producendas operationes, quæ
v.lales vocantur Hoc
autem principium nos
non latet, quemadmodum
Cuv.erkis" aliique contendunt.
Nam ex i.s,
quæ de principiM
constitutivis corporum statuimus,
patet prmc.p.um .llud
esTe formam illam
substanlialem, quæ mater.am
ad veffetabilium speciem
de terminat, fonsque est
omn.um operationum, quas
in ipsis observavimus
. mira, uti
ostensum est, ne per
harum
quidem combinationem na Sr. ve"ettW Ham eiplicari
potest. Accedit, quod
chym.c, concor duer
SeDntiun non posse
fieri ullum vegetabile
per comb.nat.one v
rium nhvskarum, et
chymicarum, immo nc
unam qu.dem moleculaT
orglnkam; cf Ber/elins,
Traiti de ckimu,
or,.m ^Hæ"
tf dS-n. (Dynam.
c. II, a.
1, p. 109
vol. I), suutpra.
cipue^
vegeUbiUum^opcrat.one, ^ ^ ^
^ ^ ^
^ ±> ^,
§
1;3etzftt'neDani,n"',
l.lkLV^ lon oraannation,
in.ro '" ^Ex^hofclnUn^Uquod ^l™ i"ividnum sit
eorpas inan |29
AaT.n.-Cuiusnau, speciei vita
plantarum sit, inquiritur
Quoniam vegetabilia vivere
norsnptimnc : bportet,
num iJlorum vifn u
Pf.rsPex,mus > mvestigare
83. Plantas
vim sentiendi habere
docuit PJafo •
m.n i Si£S?'
Clmtat SmsibuS hadPollent
\ > re mtileASf
fMt,træ "' saPientissi'us, Eum
um est Ain
; rUStra eg,sse
Pro cert0 haben iH^L
q -VSenSUS,n Planlis
frastraoei forent Plan
s ig.tur sensibus
carere certum esse
debet., ™;!TC'tUr h0C
modoSensus viveutibus datur
LStnr exterioribus, quæ
ea destruere adnitun
ur' Kr vRent^n
C0USerVent> hoc est
> t quæ
sibi no"fa Entar
Atnn; ?afqUe ad
v.,tam necessaria eis
sun" se quide? 6S im oCX nC:PUe
P,antæ S6nSUS exP°s'Iau
• W immnhilJf0r
P^i. ' nam'
cum 'Psæ ob
radicem telideS„ adbæreant,
et facultate e
loco se moven asibu
uaapns„d j : ips:s/r ^' quæ
noxia sibTs^ allerofZ'
'• qU a
effugei"e non possent.
Nec '
ia Cf Clem
Alex.( 5(roOT) j.b
^ senpni. h-IpiniumVæ
pZ ' ^e^S
h,b; '• C'
^ •
iir^ VCT, Jvmacip6
8;At 1818 1 .. Thom.,
2 2-,. CLXVn7.
^'c?' ^' "
a"b' :„; XCI- a- 3 ad 3.-
i, „. x'vni>
æ3 e. fHuos.
Cbbist. Compend. II.
7 q 130
cosMOLoaiA bare possumus.
Re vera, plantæ
nobis haud præbent
in se ulia
illorum indiciorum, ex
quibus nos an.maha
sensibus pollere colligimus.
Primo enim in
lpsis non invenimus^organa ad
sensationes apta, sed
organa tantum, quæ
nutritioni, augmentationi ..et.reprod^ ^ mserviunt:
secundo, non observamus
in ipsis illos
motus ex miibus
arguere solemus ammal.a
sensationes, et anecuo
ne quælpsas concomilantur, in
se expennN.hil.gito in
plantis nobis occurrit,
ex quo sensus
in ip.s arguere
possumus . CApvT
y De brutis
Hactenus de infimo
genere viventium, nempe
planlarum nunc ad
genus, quod iilo
proxime super.us est,
nemp. brutorum, explicandum
accedamus. Abi. I.— Bruta
non esse au.oinata
demonstratur 87 Cartesius
post Pereiram aliquorum
veterum sen tentiamTnstaurans, contendit
belluam esse merum matum,
seu machinam affabre
™^WJ gium, ita
ut omnes eius
operat.ones^ non al.ud
s.nt, ni. mntns
aui leeibus mechanicis
fiunt ". 88
Pron Selluæ non
sunt automata, sed
mla gauden Pwbatur
prima pars. Si
bruta essent automata
secu. dum certas/immotasque naturæ
leges moveren tun Atq
belluæ non moventur
secundum has leges.
Belluæ ig.t. non
sunt automata. .
89. M inor demonstratur
ex præcipua lege
ruotus, qu, huiusmodi
est: Corpus in
motu posilum V^sevem
eadt vploritate ataue
in eadem direchone,
msi ab ahqua
extt tclusa^ aut
in alias partes
deterrmnetu TTf Alb.
M., Op. cit.,
lib. cit., c.
3. Qua in
re adyertend, est
contra Robinetum motus
herbæ, quæ a
manu ipsam att
ecta>; M auæaue
idcirco casta vocatur,
et motus herbæ,
quæ v, iXlTY^T^^
° causara nomen
heliotropn^h S„ullumTndidum sensationis
præseferre, sed ex
pmcipio >nt ib ^ petendos esse,
quod varias leges,
propnetatesque in varns
motum, yel vicissim
transeant; Xpe enuus aTlffl"1
' v.is determinatus,
ut ad hordeum
acceda,, TmediL K" sam
mvenerit, cursum skfii
&J ' ai.meuiam
los vens in brutis
agnoscendum est g
Pr'ncipmm vi
T„STi.\C"^'" ".' "'io.ib.. "ffici,S
"d" '•, qas,n
bcllu.s compicimu,. E,go
belluæ M ntr.;!.
' s' et
Principim est operationum
eius E" au.lem> 9.as
in belluis obse/vamus
Tmodo :stend.mus, e.usmod.
sunt, ut naturæ
automati cartesiani 1
Vid Dynam c. I, a. 1,
p. 98 vol. I. 3 Cap
^'n,Ua?2 p. %
iUqab^ contr; •
4, n. 4.
• omnino repugnent.
Ergo Deus automata,
qualia Cartesius belluas
esse contendit, condere
non potuit. Il.-Cuiusnam
speciei vila brutorum
sit, investigatur Q4
Inter illos, qui
animam inesse brutis
tuentur, nemo contendit
ipsam esse dumtaxat
vegetativam, sed cum
^mnes animam^belluinam esse
pnnc.p.um yegetat.vum faTantur,
acriter disputant, utrum
s.t pr.nc.p.um dumtaxat
vegetativum, et sensitivum,
an et.am .ntelleclivum. Q^ Pron la.
Anima brutorum est
sensitiva . Probatur
Brutorum anatome nos
edocet bruta nsdem
exfernis internisque organis
instructa esse, quæ
y.tæ tnsitWæ hominis
cum externæ, tum
mternæ inserv.unt. Aau
Torgana, ut scite
advertit s. Thomas,.sunt
propter noTnlias '
t Ergo in
belluis facultates sent.end.
sunt P % Præterea, bruta
actiones exerunt, quæ
facultates sentiendi expos
tulant. Ergo anima
brutorum est sens.U™
Anlecedel expositkWoperationum brutorum
demonsiratur 3 Et
sane de sensationibus, quæ
referuntur ad res Sraas, dubTtandum
non est ; belluæ
enim .Uas.operatfones edunt,
quæ visui, auditui,
gustu., odoralu., et
tactuTtribuun ur '.
Quod autem belluæ
sensat.ones suas, earumque
differentias sentiant, ex
eo ev.ncitur, quod
.psae Ttilia a
noxiis discriminant s. Phantast.cas
vero operaUones a
brutis exerceri vel
sola illorum somnia
ostendnT- '. Actiones autem
memoriae sensitivae valde
persp cuae in
ipsis sunt. Memoriam,
s. August.nus inqu.t,
non i Ex
huius propositionis demonstratione sententiae Cartesiana.
abnormitas magis, magisque
confirmatur. I i„
',2 Ms ^erationibus
• ^J^gj,„ m,ihns
vis sentiendi, quantum
illarum natura fert,
tota evo.yi ur^
Sunt enim qnemauldum
inferius dicemus, quaedam
sp.c. I,!!! nuTe
cum ad plantas
proxime accedant, proindeque
t fimo 0r,M.ViU.
gradu polle.5., perpaucas
operation.s v.ta TcfT
TuTTloann. c. II,
tract. VIII, n.
2. Quin etian,
. exercendo hominibus
longe exccllnnt. Irerum intelligibilium, sed
harum corporearum et
besliao !c£rCbSennulrlUr rNCC
fac". e ..-Lira
d"! citur, belluae
expcrles sunl, quippe
quod insae
ut Ge deUreenSprreSdicUan1rr,CmUS' ?".
1oae 3S nam
sfS f,? 'w
?Se am,Ca' aut
inimica P™esciunt; nam,
s, amica fuermt,
tolae se comparant,
ut blande a
&
exaCsepaeULt„Cr,P;ant;
T" T° '
™-ca praesagian^ S"
sfrl, V q,UC
ad\.Proellnm veluti accingunl,
°in au leva Pt
f ' Prod,turae,2
• enique non
sunt mi6"cia I&nim reqUe"
H? ln belluis
aPPetilns S3nsitivi infcra'
So'™ 'PSae,C,b°S' el
ea' auae vilae
snnt "ecesfSnl, q
i 'U,ntur; e.a'
uuae sibi noxia
snnt, cavent; Cio
imnPqH?,bUS,,0n'
sibi,.couve„ientiS
adeptio,'aut p" .essio
'mpeditur, a se
amoliri conantur. '
w r°P' '
AmJna brutorum rationis
est expers 3
tfontir oCOU!ra Codillachu
rationis investigatione el
nstUutione soc.ah, perinde
ac homines, adquirerent
At j ConL Epist.
Fundam., c. 17.
Cf Dynam., ib id.
a 10 n
123 I „0lT;Uam
bCS"æ; obse"'a„te s
Basiiio BelaZ '/llom •
mJri mZ Sn°abcrrantc.
luandoque iter eommonstr.m
ionemleMuk^rfr' T^ VetCrUm
". qul hacreticos
ra m VI n
/£i S vcbcmcntC1'
redargucront. Cf s.
Basil., . ""• V11
w Juexæm., n.
2s Orno TVvcc
n„ ^ •/?
• i .'
, c. 30;
s. Aug., De
W,' Mfcf^^f -.^5^D' ^0
W 5 QZaniLaiiaTU^
C' ' 2
C' paSSim' Amsterdan.
1753. ' £ ^,
HeTmstad/ms^6 ra"'0'!e ^1"'
melius "." • Montaigne,
,„, ilb. n,
c. 12, Paris
1725. I er b commcmo
dus est Malcbranchius, De
inauir. ve • V..J-11
llbVI> Pars ". c.
7. :• obtln
tC'crlPaUCi aI" SCC,,ti
sunlintcr na ?sitione
, et sine
hoc, quod ab
alas doceantur, ut lia
a noxiis discriminant,
qu.a, statim ac
in lucem eduntur,
ea nuæ sibi
consentanea sunt, sectantur,
atque ea, quæ
sunt rontraria, vitant.
Ergo
bruta ratione non
pollent. 98 Præterea,
si belluæ ratione
pollerent, nec seroper
onerarentur idem, nec
omnes operarentur s.mi i mouo.
K non operarentur
idem, quia obiectum
rat.on.s non est
aliquod particulare determinatum,
sed universal, et
?udeterqminatum, ac proinde
ratio non ™^™AjT?
determinatum, sed circa
multa, atque oppo
't.a vrsatu^ Neque
omnes eodem modo
semper operarentur, quia,,
cum ratlnem libertas
consequatur, ipsæ pro
l.bero ntellectus sui
iudicio operationes suas
diverso modo exererent.
Id n animalibus" quæ
ratione pollent, nempe,n
homin.bu, conspicimus; hi
enim multa, d.versaque
agunt, neque- a, quæ
agunt, simili modo
agunt. Atqut belluæ,
n cu que
exnerientia compertum est,
idem semper operantur,
e quæ unius
speclei sunt, cunctas
suas operat.ones s.m.h ter
exerunt f Ergo
belluæ ration.s experles
sunt. 99 Exinde
hoc aliud argumentum
conficere lubet. Illu.
nronrium est aniroalium,
quæ ratione pollent,
quod s.ngu ?a
cum a noto
ad ignotum discurrant,
operat.ones suas i
di'es P^rfidunt, et
tota species ex
singulorum progress. sensim
perficitur. Atqui belluæ
nec singulæ suas
opera tiones in
dies perficere valent,
nec unaquæque spec.
ex variarum ætatum
success.one progredi potest,
qui •psæ, ut
diximus, ad quasdam
operat.ones e™nndasJg ural iter
determinantur, et quæ
un.us spec.e. sunt,
illa s"militer exercent .
Ergo belluæ, cum
nulhus progre ssu peTfectionisque capaces
sint.ralione carere d.cendæ
sum 1 Qq. dispp., De
Yer., q. XVIII,
a. 7 ad
7. 2 /„
lib. II Sent.,
Dist. XX, q.
II, • 2
ad 5. 3
Qq. dispp., De
Ver., q. XXIV, . 1
c. tæ fuTricX "esdem ope^stiones
edere, emde=e modou £Jj
edendis tenere, atque
ex historns animabum
de nt dem c on
^ discimus species
brutorum, quse in
prsetentis se a obus
o tæ sunt,
easdem operationes, eodem
modo, ac illas,
qua Ttti.Trth.8; dimcultate
se e.pediret, contendit
be.lu 100. Accedit quod, concessa
brutis ratione, nihil
certe :etat, qu,„
loquela, quæ, aienle
s. Thoma, e
t proi.r.um opus
rat.on.s • eis
concedatur, quia pleraque
Z um organ.s
ad voces edendas
opporlunii instruuntur At
.ruta habent qmdem
signa naturalia, quorum
one afft Uones
suas secum invicem
communicant '; sed ea a ner t aliniens,tirinn,Snnl0nge( d,Stant'
qUia a brut's
dnturP„aliis manifes.Pn. "T,
^T n ^,' u
t affectiones suas
ttis man.testent '. Itaque belluæ
nulla vi intelligendi
nolnt. An.mæ
best.arum, subdit s.
Augustinul, vivun ftd
non mtelligunt .
' ' I
101. Obiic. Sunt
aliquæ brutorum operationes anw
'"lO™ Xr J"1611^6"^-" ^
commoP„strann Ergo .102.
Resp. Neg. ant.
Et sane operationes
illæ i„
ioclamTlu^us3,"009 ^^ ^ nerilicelle" loc
lam s.August.nus observaverat
scribens: Multa
mira nte oculos
nostros de apibus
vera sunt, longe
tamen ab u.usmod,
.rrationabilium animantium, quamffs
m?rabili ensu d.stare
rationem, quæ non
hominibus et uecor
' us, sed
hom.nibus, ange^lisque commum's
es^ PQuod nonnullac
brutomm operationes quamdam
rat onis st
aUur,nrdiP[rShCfe|rUnt' id ab
Aauinate hac ra S
ex" icatur lud.cia
brutorum, cum sint
instinctiva ac Drn ide
naturaha , operationibus
rerum naturalium sinfilia,
tate reneetendi carent,
ratio ipsis inesse 'nequu!' ^11"6
f' i, q.
Xtl, a. 3
ad 3. 2
Cf s. Aug.,
De Doctr. Christ.,
lib. II c
2 n ?
„ p-„, •
.. Thomas, habent
valde paucos concep'tus' Jos
pauc ' na~
rahbus signis exprimunt
; Qq. dispp.
De Ver „
iy f"l !i
"n~ ; Etsi
bruta animantia al^uid
mnniE^ ^tionem intendunt;
sed naturali instinctu
aliquid agu™t ad auod
amtestationem sequitur ;
2a 2æ a
CX a 1
° c' a
quoa J >e
Tnn., lib. X,
c. 4, n.
5. ' '
J />o gestis
Pelagii, c. VI
n 18 Pf
c Racn ct
•/ •,,, Attende
tibi ipsi n
2 lL' HomiL
ln llIud: sunt. Quare bruta
. . .
sequuntur iudicium sibi
a Deo inditum
; et proinde
(( habent motus
interiores, et exteriores
similes motibus rationis
% , ita
ut (( habeant
principium ordinatum de
aliquibus s . Aht. III.— Utrum
anima brutoruua materiaiis,
an immaterialis dicenda
sit, inquiritur 103.
Animam, eamque sentientem,
belluis inesse novimus.
Iam anima, quæ
in belluis vegetat,
et sentit, una,
et eadem esse
debet. Re quidem
vera, pnncipium, quod
in brutis vegetat,
et sentit, eorum
forma substantialis esse
debet, quia est
illud, ex quo
bruta in sua
specie constituuntur, et ex quo
effectus sibi propnos
producunt. Atqui, ut alibi
innuimus 4, in
quolibet composito naturali
forma substantialis non
nisi una esse
potest. Ergo unum,
et idem est
principium, quod in
brutis vegetat, et
sentit 5. Quia
vero brutum naturam
suam speciiicam sumit
non ex eo,
quod vegetat, sed
ex eo, quod
sentit G, con ~T~Op. Cit.a q.
cit., a. 1 c.- la 2æ, q.
XLVI, a. 4
ad 2. 5
Qq. dispp., ibid.
a. 2 c.
Exinde sanctus Doctor
rationem expo nit, qua
bruta quamdam prudentiam
participare, et futura
præ coqnoscere dicuntur. Quod
ad prudentiam attinet,
ita inquit: ti
hoc contingit, quod
in operibus brutorum
animalium apparent quæ dam
sagacitates, in quantum
habent inclinationem naturalem
ad quosdam ordinatissimos processus,
utpote a summa
arte ordinatos. Et propter
hoc etiam quædam
animalia dicuntur prudentia,
vei sagacia; non
quod in eis
sit aliqua ratio,
vel electio: quod
ex hoc apparet,
quod omnia, quæ
sunt unius naturæ,
simihter operan tur •
la 2æ q.
XIII, a. 2
ad 3. Quoad
autem futurorum præ coqnitionem: Ex
instinctu naturali movetur
animal ad aliquid
tu turum, ac si
futurum prævideret : huiusmodi
enim instinctus es
eis inditus ab
intellectu Divino ;
Ibid.f q. XL,
a. 3 ad
1. rræ stat
etiam cum eodem
sancto Doctore illud
advertere quod nullus
habitus proprie acceptus
in brutis inveniri
potest, quia habitus
pro prie sumti, ut
diximus in Dynam.
(c. I, a.
40, p. 108
vol. I), ra tione
comparantur, vires
autem sensitivæ in
brutis anmialibas non
operantur ex imperio
rationis (la 2æ,
q. L, a.
3 ad 2).
At quoniam bruta
animalia a ratione
hominis per quamdam
con suetudinem disponuntur ad
aliquid operandum sic,
vel ater;n^ modo
in brutis animalibus
habitus quodammodo poni
possunt Ibid.—t Pp.
105-106. . f
s Hoc magis
perspicuum fiet in
Anthropologia, ubi de
unnaie animæ in
homine disseremus. „-mQi;c
• e In
hoc, quod est
sensitivum esse, consistit
ratio animalis ,
De sensus et sensato [Grice: Cf. Austen, SENSE AND
SENSIBILITY, Austin, SENSE AND SENSIBILIA]
isequens est illud
unicum principium, quod
forma subistantiahsdicitur, esse
principium sentiens, seu
principium vegetativum, quod
ad altiorem ordinem
principii sensitivi assurgit.
Et sane, nulli
dubium esse potest,
quin principium sentiens
pnncipio, quod mere
vegetativum est, nalura
sua excellat. Atqui forma
perfectior virtute continet
quidquid est inferiorum
formarum ! .
Ergo in brutis
una eteadem anima,
nempe sentiens, per
diversas potcntias, quæ
ab eius essentia
fluunt % non
solum operationes sensitivas,
sed etiam quidquid
anima vegetans in
planlis præstat, exequitur
3. 104. Quænam
sit natura huius
principii, cruod vesretat
et sentit, inter
Philosophos non convenit;
ipsi enim pro
suorum systematum varietate
in diversas sententias
dis3esserunt. At nos
secundum theoriam peripatetico-scholasticam de
pnncipns, quæ compositum
naturale constiuunt, naturam
animæ belluinæ explicamus.
Atque in inm,s
nonnullas notiones, quæ
illius systematis veluti
con.ectaria sunt, in
memonam revocemus oportet
1 hsse materiale
diversa ratione prædicatur
de subtantns completis,
ac de forma,
quæ, uti ex
diclis in ^apite
pnmo colligitur, est
substantia incompleta. Eteiim
substantiæ completæ materiales dicuntur
corpora pæ, cum
actu lam constituta
sint, extensione, divisibiitaie, alnsque
corporum proprietatibus pollenl.
Formæ utem
matenales dicuntur illæ
formæ, quarum esse,
ut j. lnomas
ait, est per
hoc, quod insunt
materiæ 4 ,
icrnpe tormæ, quæ
habent esse concretum
in materia la
ut a materia
in esse, et
operari pendeant 5. E
contraio, lormæ immatenales,
vel spirituales dicuntur
illæ for™, quæ
a materia in
suo esse non
pendent, proindee abea
separatæ subsistere possunt.
Hinc formæ
imlatenales, secus ac
materiales, subsistentes nuncupantur.
j^Jnterme matenale priori
significatione acceptum, et
I, q. LXXVI,
a. 6 c.
iuV^T 9b 6SS? tia
animæ • in
brutis ' •
• Potentiæ non
soim a„!latlVæA Seletiam
sensibi^s; a quibus
dcterminatur eo U Qq.
dtspp., q. un.
De Sp. cr.,
a. 3 c.
• c Contr.
Gent., lib. II,
c. 30.-3 lhid^,ib>
Jy^ c 81
6 PoLa æ
lmma'eriaIes sunt Per
se subsistentcs ;
Qq. dispp.,
esse immateriale, sive
inter corpus, et
spiritum, nihil i medium
esse potest. At
vero si materiale
altera signincatione sumatur,
diversæ eius species
esse possunt. Nam,
cum formæ sint
materiales ex eo
quod a materia
in esse, et
operari pendent, ipsæ
ob diversam rationem,
qua ad roateriam
deprimuntur , magis,
vel minus matenales
sunt, ac proinde
minus, vel magis
ad immatenalitatem acce "lOo. His præstitutis, sequentes
propositiones demonstrandas aggredimur:,
la. Anima brutorum
non est materiahs
eo moao, auo
materiale est corpus.
m j„. Probatur.
Corpus est aliquid
ex materia,
et torma compositum
. Atqui anima
brutorum est forma.non^
tem ipsum compositum
ex materia, et
forma. brgo lpsa
aliquod corpus esse
non potest. Præterea,
anima brutorum est
principium, per quod
ipsa vivunt, et
sentium. Atqui principium
huiusmodi non potest
esse corpus, secus
omne corpus viveret,
et sentiret. Ergo .
106 Prop 2a.
Anima belluina non
est forma immatenalis
seu quæ per
se subsistit, sed
ad genus formarum
roaterialium pertinet, ita
tamen, ut ad immateriahtatem pro xime
accedat. . • __ Probatur
prima pars. Natura
uniuscumsque rei ex
Cius operatione ostenditur
s . Atqui
brutorum operationes huiusmodi
sunt, ut nonnisi
m corpore, et
per corpn. exerceri
possint, quia operationes
animæ sensitivæ, iiod
complentur sine corporalibus
instrumentis 6 .
Ergo amma belluina
etiam in suo
esse a corpore
pendet. Atqui tor
ma, quæ a
materia pendet, non
est forma J"!e,"_ "f
est forma, quæ
esse suum concretum
in materia nabc
ac nroinde genus
formarum materialium non
supergrem tur \
Ergo anima belluina
ad genus formarum
matenalium pertinet. iQq. dispp., De
Virtut., q.I, a.
1 ad4.-2 Contr.Gent
lib. II, c.68
s I q
III, a. 2
sed contr.—1 Contr.
Gent., hb. II,
c. 08. s i' (j
LXXVI a. 1 c—
6 Contr. Gent., lib.
IV, c. 11.
i Forma, quæ
uon est per
se subsistens, non
habet alium m
dnm a modo
subiecti, quia non
habet esse, nisi
in q™ntnm e. actus talis
subiecti, et ideo
mensura compositi ;
In hb. IV
deni. Dist. XLIX,
q. II, a.
3 sol. Idem
argumentum hac alia
ratione exhiberi pojest:
Omnis res secundum
suam formam, sive
secundum uam speciem
agere debet, quia
forma est principium,
x quo acliones
oriuntur; (juapropter, si
anima belluina sset
torma subsistens, proindeque
immaterialis, actiones ognitrices
eius circa immateriale
versari deberent. Atui consequens
est falsum, quia
cognitio brutorum, uti
stendimus, supra sensilia
non assurgit. Ergo
anima beluina genus
formarum materialium non
supergreditur 2. 108.
Altera pars ex
cognitione sensitiva, quæ
bellua;um propria est,
facile colligitur. Enimvero
ratio comtionis
ex opposito se
habet ad rationem
materialitais . Atqui
sensus species rerum
sensibilium accipit quiem
cum earum conditionibus
materialibus, sed tamen
sine xaterxa . Ergo, sicut
anima intellectiva ex
eo, quod abstrahit
speciem non solum
a materia, sed
etiam a laterialibus
conditionibus
individuantibus 5 ,
est immænalis; ita
anima sensitiva, in qua sunt
species rerum ensibilium,
sine propriis materiis,
sed tamen secundum
mgulantatem, et conditiones
individuales, quæ conseuuntur
materiam 6 ,
non esse quidem
forma immateialis, sed
ad lmmaterialitatem proxime
accedere dicena est
7. IV.— Qua ratione
anima belluina indiyisibilis
sit, explicatur 109.
Brutorum anima spectari
potest vel dumtaxat
prout [ Id
iam Gennadius {De
Eccles. Dogmatibus, c.
17, App. ad
Opp. i Aug.
t. VIII) docuerat
hisce paucis : Solum
hominem credijius habere
animam substantivam . . ., animalium
vero animæ non
iiint substantivæ .—2
T) q# LXXXIV,
a. 2 c.
lbid.—>> Ibid.—s Qq.
dispp., q. un. De Anim.,
a. 13 c.
Exinde perspicitur animarn
belJuinam non esse
materialem, peride ac
formæ rerum animæ
expertium, atque animæ
vegetabium. Etenim cognitio
sensitiva supergreditur non
solum operatioes rerum
vita expertium, quia hæ sunt
a principio extrinseco,
ia autem a
pnncipio intrinseco ;
sed etiam operationem
animæ egetabihs. Nam
operatio vegetabilis fit
per organum corporeum
t virtute corporeæ
qualitatis ; verum
cognitio sensitiva expostuit
quidem quasdam qualitates
corporeas, non
tamen ita quod
lediante virtute tahum
qualitatum operatio animæ
sensibilis proeaat; sed
requiruntur solum ad
debitara dispositionera organi
• i q.
LXXVIII, a. 1
c. est in
se aliqua forma,
abstracta a corpore,
quod infor mat,
vel prout actu
corpus informat. Iam,
si priori modc
consideretur, nonnisi veluti
indivisibilis cogitan potest
Etenim divisibilitas est
proprietas quantitatis, atque
hætelligi potesl IZnTTJi
v f,m-' vel
P-er eorruptionem in destructio
dumtax. W „2^?'
" F huiusmodi
rum,'redigit ;,„m q^innoneTrjSZ^ '"
"ihilura tan potesl,
qu0'd esse sibi,
onr um ha
w ^•tUm ^
.Lelluina non habel
alinrf „ P"
et.' -an,ma
autem Per se
corrurnpi dicf nol,.
^ n,M comPositiNeque ipsa p alibi
diximPus ' noPn
fo mCa°errUP^° enira>
et e\o, [tiali
proprie conveni, Bni^
' -ed comPos'l°
substan animam Uufoam" ex
"E Tunli Ve
Pot-' • V,
a. 4. •.C;t"aoS' caorr0unC,PuAnnt„m T
a0'1","130'
COrruPto corPn" ear„m
..tX^K."^ "Jum "^
T PCr h°C'
•" "on potest
„; Qq. 7W.,
Oe PolP'' V
". T-iT" Pdilos. Cdrist.
Compend. II. '
gnitione sensitiva pollet,
est corpus, yel qnælibet forma
I forporea. Atqui
ex sentenlia Scholaslicorum neque
corI PuTneque quælibet
forma corporea cogn.t.one
sens.t.va pollet ; nam
anima bellnina, cui
cogmt.o sens.t.va altr
uitur, non est
corpus, imo indivis.bilis
est, atque ets.
forma materialis sit,
tamen ipsa a
celer.s form.s matenalibus
differt. Ergo illam
sententiam mater.al.smo v.am
s ernere summa
iniuria asseritur. Neque
dicas; n.mam bellu.nam, etsi ceteris
formis mater.ahbus anteeellat,
l ™n,£ iis non
differre, tum quia
est, per.nde ac
f%'^%e.r^' tum quia
per virtutem corpoream
produc.tur Eten.m quod
spectat ad primum,
formæ mater.ales.ex Scholast^o
rum sententia ','
non pollent eaden, \.V^lf^™\\Z. III, c.
97. -•- Paf;
5 I a
CXVIII a. 2
ad 3. Cf
ln lib. II
Sent., D,st. XVIII,
q, • d
8 circf" uto
um animam præstat
legere noviss mum
opus £ tecriTnue- V
inirnortalit, de V ame de, W'
" m Thoma,
d' Aquin, par
1' abbe J.
Beney, Autun. Igj
ARr.I.-Rerura raundanarum colligatio
exponitur Anol' ^ili^nl
P°r NenJesium S
Auctorem Librorum £
:$£: „p ';TkS^iv^'^-z lium
infimn,Mo^ quoniam vita
vegetativa est om SiftSs:;
fs fiecnu„r^r!su,nuDv ct •" unt
belluan nnL -i
d,cu.nlur Supra plantas assur 121
d15/ ?• eo
infusas cognoscunt. F
lt ffii.™ erent,as>.
nemPe qualitates essentialos,
„uæ 1 cgui
sabTicfuXr^ lamen SeCU-m
consentiunt^er 1 #e
naf. Aom., c.
1. : SSSSH'it
• Deus
ellunt,consideran/æs„„
veZn^!!'' " "S0
hæ' Pr^'i"e alii
"a, qa.nt.im ein fmb
cil ilas 1° £^5
S S' PCr
q"°S menS h Comm.,„
..
m/ceB^^-^^^^-onen.Deiascendit.
j£g rent tamen
in eo conveniunt,
quod utraque suiit
substan tiæ.' Animalia a
vegetabilibus dissident, quod
ipsa sen sum habent,
quo plantæ carent;
at in eo
consenliunt, quod ambo vivunt.
Homiues a brutis
discriminantur quod ra tfone
præditi sunt; sed,
pcrinde ac bruta,
sent.unt. Cum s int
Angeli snbstantiæ mere
intellectuales, d.fferun ab
hominibus; secl hi
cum illis conven.unt,
eo quod,„ eH, gunt.
Insuper ex diversis
speciebus una est
altera perfe ctior', immo
in eadem specie
sunt diversi essenl.ales
gra dus perfectionis, indeque
diversæ, ut recentes,
a.unt, clas ses existunt
Ex hoc fit,
ut nobilior natura
per spec.enr vel
clasem inferiorem, quam
complectitur, cum ea,
qua et homiue" Juiumquc
sit gradus perfcctioms
vel n planta,
vel in brnln st
connexioUsSmfillOS ^ ^
££££& si connexio,
sed non continuatio.
At vero non
nv.fi r Mtes,,nter
quos Bonnetus ,
Leibnitium secmi K et gat.onem
per legem continuitatis explicarc
co > cndun
" mnes speces
rerum, secundum ipsos,
Ha intr se
ve" .continuam Imeam
efforment, quæ a
reeno minerali nd etabile, a
vegetabili ad animale,
et ab°ani aiadho
mem progred.tur. Hæc
autem continuat o
f per ste'
cs ac^nvocas, nempe
species, quæ intcr
duas quasJue" 'op^smu.01
Part,C,'PeS W™™™, qæ ær 120
Lex continuitatis absurda
esl. £ ner
^T^T et Leibnitius
fassus est nullam
speciem mediam inter
hominem et D(
luam in nostro
terrarum orbe inveniri,
sed contendit nihil
Prohlb^ quin illam
in alio orbe
existere putetur {N.
E., lib. IV,
c. 16, §
U Denique impius
Buchnerus hodie pertendit
Æthiopes esse speciem
a quivocam, per
quam species belluina
cum humana continuatur,
qu ipsi in sua structura
organica præ se
ferunt multa, quibus
ad simia proxime
accedunt {Force et
matiere, p. 75,
et 76, ed.
cit.). Sed na
commenta Lockii, Leibnitii
et Buchneri sunt
adeo futilia, ut
vix co futatione
egeant. Et sane,
quod ad Lockium
attinet, sicut, aiente
s. A gustino,
videmus infantilem
animam nondum coepisse
uti ratior et
tamen eam rationalem
dicimus {De Gen.
ad litt.,\ib. VII, • n. 10); ita
homines, qui imbecilles
a nativitate sunt,
etsi ratio quivocam
inler belluam, et
vegetabile. At id
omnino falium est . Nam
polypus, etsi, ob
structuræ or^anicæ sim)Iicjtatem, propius,
quam celeræ belluæ,
ad plantam iccedat,
tamen est animal,
et non aliud,
nisi animal; quia
>ennde ac an.mal,
sentit, se ipsum
movet, et nutrit,
manucat et digerit 2.
Art.III.— De ncxibus djnamico,
ct teleologico rerum
raundanarum 130. Ncxus
rerum mundanarum non
solum ex eo
exur 9n utantur tamen
rationales, ac proinde
homines, dicendi sunt
uod ad Le.bnitium
spectat, quidquid sit
de aliis mundis
uos m hngit,
procul dubio entia,
ei quibus hic
mundus constat ita
) se irmcem
pendere debent, ut
inde unicum systema
eiurgat TVlTv rGrUm
svstemate> Leibnitii iudicio,
nullus hiatus se
debet. Ergo, si qua
species æquivoca inter
hominem, et belam
daretur hæc m
nostro hoc mundo
inveniri deberet. Denigue
ichnerus dehrat, non
philosophatur. Nam, quæcumque
sit simi;udo quæ,
structura organica spectata,
inter simias, et Æthiopes tercedit,
certum est Æthiopes
ratione pollere, qua
simiæ, perinde rel.quæ
best.æ, carent, eorumque
aliquos ipsam adeo
eicoluisse viri in
primis eruditi, atque
acuti evaderent. Gf Flourens, Histoire
des travaux, et
des idees de
BufTon et ivier,
Histoire des travaux,
etc. ' 2
Magis autem absurda
est opinio illorum,
qui cum Robineto
(Conlcrauon phil. sur
la gradation naturelle
des formes de
V ttre ou
Les wis de
la nature, qui
apprehende d faire
Vhomme, Amsterdam 1768) otquot
sunt in mundo,
diversas naturas, non
esse aliud, nisi
diversa iimenta unius
naturæ, nempe humanæ,
et diversas ætates,
quas ica illa
natura percurrit, usque
dum formam omnium
perfectissim nempe humanam,
assequatur. Sane, si
omnes species sunt
trans tationes unius speciei,
conscquitur unicam esse
omnium rerum, æ
sunt essentiam seu
substantiam, et dumtaiat
accidentia diver Atqui hoc
absurdum est, quia
diversæ naturæ, seu
species ren,U iU,SffSCala
mUndi constituitr, secundum
essentiam, ut viuas
1 r"' Ergo
absurda est opinio
eorum, qui 'omnes
^uras rerum ab
un.us speciei evolutione
repetunt. Accedit 1°
quod a, quicumque
gradus eius sit,
ei evolutione naturæ,
quæ in pri
ei cvolutione materia
bruta est, secundum
hanc sententiam, eiurU
d quod de
vita vegetativa et
sensitiva abnorme esse
ostendis, ct mag.s
absurdum esse quoad
vitam rationalem hominis
suo de.nonstrabimus. 2
Quod si mundus,
uti philosophi isti
conten \ Ura "ZZTT
^^,n-tti ^GCiUS fuisset>
Deus OIUoil" > r
o nP
SUCt0r n°n CSSet;
id auod "laximeimpium est w
Z . UinnTT aUtCm
I,UiC VaIdc allini'
oua'u Lamarckiu wm,
aluque hodie propugnant,
in Anthropologia dicemus
git, quod ipsæ,
eo, quo exposuimus,
modo, inter sese
collio-antur, sed etiam
ex eo, quod
muluam in sese
actionem exercent, atque
ex eo, quod
una alteri inservit.
Hinc duo modi
connexionis rerum, nempe
per causarum efftæntium,
et per causarum
finalium colligationem existunt;
quornm primus nexus
dynamicus f, alter
teleologicus 2 ap peilari
solet. . Nexus
dynamicus in mundo
invenilur probatur. Nexus dynamicus
in mutua rerum
in se actione
consistit. Atqui res,
ex quibus mundus
constat, vim actuosam
in sese invicem
exercent. Ergo. 132.
Minor ex ipsa
contemplalione rerum evincitur.
htenim certum est
res corporeas aliquid
in organa sensoria
corporis nostri agere,
quippe quod, nisi
quidquam m ea
agerent, illarum sensationes
in nobis fieri
non possent. Certum
quoque est nos
in res corporeas,
quibus circumdamur, multa
agere, ut illas
ad nostræ vitæ
utilitatem, oblectationemque accommodemus.
Certum denique est
res corporeas in
se ipsas aliquid
invicem agere; constat
emrc inter omnes
terram, et corpora
coeSestia se mutuo
attrahere vi gravitationis, unde
regularis ille motus
planetarum exoritur, corporaque,
quæ in terra
sunt, sive sim
plicia, sive mixta,
mutuas actiones in
se exerere ob
vim attrabendi, et
repellendi, qua poiient 3.
133. 2a. Nexus,
qui per causas
finales eflicitur, ii
mundo existit .
i Ita dicitur
a vi, seu
energia {Svvapis), quam
res naturales ii
se exercent. .
. . 2
Ita appellatnr a
/me {rekos), cuius
gratia una res
alten inservit 5
Hanc propositionem demonstrantes
pro certo sumsimus,
omne res, quæ
in mundo sunt,
vi actuosa pollere.
Id enim tura
ex us quæ
de viventibus, immo
de ipsis corporibus
manimis lam dict
sunt, aperte coliigitur,
tum ex theoria
de principns constitutivi rerum,
materiali nempe, et
formali; principium enim
formaJe, i suo
loco vidimus, est
principium activum, quia
quælibet res ex
e ipso, quo
constituitur, vim operandi
accipit. Hinc s.
Damascenu! Actus
est vis, motioque
cuiusque substantiæ, qua
caret lllud .
lum, quod non
est ; De
fide orthod., lib.
II, c. 23.
Argument autem, quibus
cum Malebranchio omnem
activitatem, vel cum
LeiJ nitio activitatem
transeuntem substantiis creatis
repugnare pro tur,
nullum pondus inesse
iam alibi {Ontol.,
c. IX, a.
2, p. e
et a. 7,
p. 71, sq)
ostensum a nobis
est. Philosophis, quos
causis finalibus infensos
esse mnuimus m
unu Probalur Partes
nniversi, ut s.
Tbomas inqnit, ita
ordmanlur admvicem, sicut
el partes exercitus
adinvicem' Atqu, ex.nde
nexus teleologicus exurgit.
Ergo ' 134.
Mawr cx phænomenis,
quæ in tota
hac rerum an.versUa
c cernunlur, ea
cvidentia probatur, qua
nnl™ ma.or des.derar,
potest. Enimvero sive
in coclum sive
m lerram s.ve
in mare oculos
coniiciamus, in phænonena
...c.d.mus, quac rerum
alias aliarum finibus.comnodisque ...scrv.re
luculenler commonstrant. E.
g. ex v
i/ent.bus plantæ ad
nutrimenlum belluarum, ct
bominum cdum RoLClJellUæ
'n USUm' commodumque
hominum nodf J LV|fe
exPertes> P'a aqua,
acr, aliaque huiusnri
;; :, l
A,rUm' telluarum> e'
hominum bonum comrfhn!
• AtmosPhera. resp.rationi,
et sustenlandis vawnbus,
qu. ex aqu.s
or.untur, deservit ; venti
vanores n nubcs cogunt,
ct noxias exhalaliones
dissipant; aPqnæ x
mont.bus decurrunt, ut
planlæ, brnta, et
nomines ad c s„,(„,„nem lpsls
utantur. To(a ter
corpora. afconcenumTl|SeSe ""'T gravitant
' et 8™^°™
U' n! V m.' s,ve
hi,rmoniam efficiunl, quæ a
ronomos incred.bili stupore
percellit. Hic vero
concen is non modo
inter diversas naturas
rerum, ex cfuibus
rial,', r ?
h.°die 'U0ntUr> necnon
Bttchnerus, ajiique Ma ".„,,
uuntA' contra> cognilio
causarum finalium ad
lese phæ : u0, ZZZTeZT
r110 præsidi0 est' lr,ntu,n
bes' nt '" ' not :
auæsun, „r CU'"S,!U0 "''
facile cst operationes
; 1'" 'ees
phænomcnorum non sunt
r. Co eo/„u'.
fi„UKdUm qUaS feS
corPorc0° neeesssrio operan-es
„1, 'n,r S
lbus rerl"n •
n""° nc?olio Possunt
cognosci .uui "on
id, quod absolute,
sed id ber ti iS
? suPernaturaIe est>
admittunt. Ut de
uno Gio bertiu dicamus,
hic pertendit quamlibet
naturam esse naturalem
si h,s iiZ7 1PSa
SnPeriore'n' supernaturalem,
siri aliam natuTam
384 et ^TrT
Jafe:atUF ^eoHea del
^vrannaturale, not. XLV,
p seriPsi' quoqu/
pJrsuasione m de ex
C rc DrotnSre?atUraliS ab
^noratione ™™ profuisci;quonitnr^Hc f casarum progreditur,
ambitus ordinis super.
naturahs coarctatur. Yid.Filo,.
della Rivel., §
3, p. 13,
Torino 18o( dine
morali, qui circa
humanas actiones versatur,
prout hæ ad
finem hominis spectant;
denique, ne cunctos
enumeremus, ab ordine
politico, in quo
gubernatio civitatis fundatur.
. 139. Normæ,
secundum quas ordo
physicus eincitur, leges
naturæ, vel pkysicæ
vocantur f; et
consecutio eventuum secundum
ordinem physicum, nomine
cursus naturæ designatur.
Art.V.— Ordinis naturalis existentia,
et ordinis supernaturalis possibilitas
adstruuntur His notionibus
praestitutis, inquirendum nobis
est, an ordo
naturalis in mundo
exislat, atque an
ordo supernaturalis sit
possibilis2. . .
140. la. Ordo
naturalis in mundo
existit. Probatur. Deus
mundum ita debuit,
et scivit creare,
ut fini, ad
quem ipsum destinavit,
adamussim respondeat. Atqui
mundus non potest
finem assequi, ad
quem Deus illum
destinavit, nisi ordo
in ipso existat,
quia ordo, ut
diximus, est apta
partium ad finem
assequendum dispositio. Ergo,
si Deus est
auctor mundi, ordinem
m mundo esse
pro certo habendum
est 3. 141. Quod
si res ista
cum iis agatur,
qui Deum esse
auclorem mundi negant,
argumentari adversus lpsos
licet hoc modo
: Ea, quae
in mundo sunt,
ipsis Atheis non
diffitentibus, unicum systema
efficiunt. Atqui ex
pluribus, diversisque rebus,
cuiusmodi sunt mundanae,
aliquod unicum systema
exurgere non potest,
nisi speciales, aiversique
earum fines ad
finem unicum totius
systematis con i Secundum
s. Thomara hae
leges sunt quaedam
impressiones a Deo
factae in rebus
ratione carentibus, ut hae in
certum finem mclinentur,
atque determinentur ab
uno prae alio
modo operandum: Sicut
homo imprimit denuntiando
quoddam interius principmm
actuum homini sibi
subiecto, ita etiam
Deus imprimit toti
naturae Drincipia propriorum
actuum; et ideo
per hunc modum
Deus dicimr praecipere
toti naturae ;
la 2ae, q.
XG, a. 4
c. Sed de
hac re fusior
sermo erit in
Philos. morali, p.
I, c. IV,
a. 3, ubi
de lege aeterna
verba faciemus. 2
Possibilitatem dumtaxat ordinis
supernaturahs PMlosopnus 10vestigare
debet, nam Theologorum
est inquirere, utrum,
nec ne aliquis
ordo supernaturalis a
Deo in mundo
constitutus sit. 3
Gf s. Thom.,
la 2ae, q.
CII, a. 2 c. Ciirrant;
concurrere autem ad
hunc unicum finem
non possunt, nisi
res ipsae inter
se colligatae sint,
nempe nisi ord.ne
inter se contineantur.
Ergo si cunctae
res, ex quibus
muridus conllatur, unicum
svstema efformant ordo,
procul dubio in
mundo existit1. 142.
Advertendum etiam est
ordinem universalem quo,
res omnes un.cum
mundi systema constituunt,
ex multis ordinibus
particulanbus inter se
connexis efformari Id
a s. Fhoma
sequenti comparatione declaratur:
Oportet quod
omnes particulares ordines
sub illo universali
orchne contineantur, et
ab illo descendant,
qui inveniuntur 10
rebus, secundum quod a prima
causa dependent Humsmodi
exemplurn in politicis
considerari potest Nam
omnes domestici unius
patrisfamilias ordinem quemdam
ad invicern habent,
secundum quod ei
subduntur. Rursus autem
lam ipse paterfamilias, quam
omnes alii, qui
sunt suæ civitatis,
ordmem quemdam ad
invicem habent, et
ad pnncipem civitatis,
qui iferum cum
omnibus, qui sunt
m re^no, aliquem
ordinem habet ad
regem2 . 143. 2a.
Nihil prohibet quominus
ordo naturalis in
mundo cum supernaturali
coniungatur. Probatur. Ordo
supernaturalis neque ex
parte Dei ne•que
ex parte rerum
creatarum, neque ex
parte ordinis a
Weo creah aliquam
repugnantiam exhibet. Ergo.
Et sane non
repugnat a parte
Dei; nam sapientia,
et potentia Dei
creal.onc naturæ non
exhauriuntur, ac proinde
Deus rebus a
se crealis perfectionem
Iargiri polest maiorem
ea iquarn earum
natura expostulat, ita
ut actiones naivis
suis |vinbus super.ores
exercere queant. Nec
mpugnat a parte
\rerum creatarnm; hæ
enim, ut alibi
diximus 3, potentiam
obedientiæ a Dco
acceperunt, ut valeant
ea in se
recipere, vcl agere,
quæ facultates suas
naturales præterorejfliuntur. Nec
demum ex parte
ordinis a Deo
creati; nam ordo
supernaturahs ordinem naturalem
distinctum servat et
lpsum, qu.n perturbet,
perficit, quia naturas
rerum ad ctiones
supenons ordinis exerendas
aptas reddit •antInme„dUl,°S' 1ul.mala..
1æ in mundo
conspiciuntur, csagge Zia IJL v'-s
0f: 'I q.
CV, a. 7
ad 3). Rousseavius
(Rousseau, Lettres de
la montagne. Lett.
III), aliique contendunt
nos numquam posse
cognoscere, an aliquod
opus sit miraculosum;
quia, cum non
sint nobis omnes
leges naturæ perspectæ,
cognoscere haud possumus,
utrum, necne aliquis
effectus vires naturæ
prætergrediatur. Ast ii
omnino falluntur. Ei
sane, qnamvis non
omnes leges naturæ
nobis sint exploratæ,
ind( inferri nequit
nobis exploratum esse
non posse, utrum,
necne aliquis effectus
vires naturæ prætergrediatur. Nam nos miracula
dicimusilb opera, quæ
exploratis naturæ legibus
adversantur. Atqui si
non om nes,
certe plures naturæ
leges, eodem Rousseavio,
eiusque asseclis fatentibus,
compertæ nobis sunt. Ergo cognoscere
nobis licet, nurr
aliqua opera sint
miraculosa. Frustra regereres
posse fieri, ut
aliqii: effectus, qui
cum legibus notis
non concordat, legibus
nondum explo ratis
sit consentaneus; repugnat
enim dari in
rerum natura leges
du plicis generis
secum pugnantes; ideoque
duos ordines, quorum
unun alterum tollit.
Cf Bergier,
Traite historique, et
dogmatique de U
vraie rdligion, part.
V, c. I,
a. 1, Paris
1784. 2 De
falsis definitionibus miraculi
verba non facimus,
nam e theoria
s. Thomæ, quam
hic exponimus, quisque
veram a fals
definitione miraculi dignoscere
potest. > Contr.
Gent., lib. III,
c. 401. e.
g., est compenetratio
duorum corporum, quæ
in resurrectione I.
Chnsti ex sepulcro
non aperlo alque
in Eius ingressu
ad d.sc.pulos suos,
clausis ianuis, Ivenil
quippe quod, cum
omne corpus sit
naturaliler impenetrab.le, compenelrationem duorum
corporum omnis creala
visnullo modo efficere
polest. .151 Miraculum
vero quoad subieclum
diciluropus, ciuod vires
tolius naluræ crealæ
superal non essentia
sua sed [propler
conditionem subiecti, in
quo /it ; ila
ut causæ fcrcaiac
sim.l.a, il .
efficere valeant, sed
non in subiecto?
W quo illud
eflicitur. Ila certum
nobis esl causas
crea a Pd
vilam, el vis.onem
in rebus producendam
concurrere qma v.vens
a v.venle gignilnr,
alque visio in
animali pc.feclo per
generat.onem oblinelur. At
cerle vilam in
jmortno cxsusc.lare, aut
visionem cæco reslituere
nulla d.a causa
po.esl, sed solus
Deus, 2. Uenique
m.raculum quoad modum
esl opus, ouod
ec propler essentiam,
ncc propler subieclum,
sed pro iredimr hT'qU°
v' y,res,tolil,s namræ
creatac superTCdHur. Huiusmod.
m.racula exislunt, cum ægrolus sine rævi.s remed.is,
et sine olla
crisi cimvalescil, viresque
lorpons sub.lo resum.i,
vel cum tempeslas
in ranqu "iiatem
subilo mulalur '.
h-"" 153. Ex
iis, quæ de
notione, et diversis
speciebus mi-,lo Vffal,,:MU,S'
/aci'e ™\em&™> qid
mirabileTuZ m
!Aatmhh?yem> .iucu'enAue theoriam
s. Tho iæ .
Ad efliciendum mirabile
duo requiruntur :
1° ut a præter naturam
cum codem Aquinate
dici possinl Mirarnlnm
Cao~c nceo'' oo.d"'
°Um Patet il,Ud
"P-' "esM,o™ •odi.,-i
n ' .
° °d. fl,,acv,s
na'" illiim cffcclum
vel omnino oduccre
non potest, vel
illum producere non
polest in co
subio: ",fluo. P;.od"C.um conspicitur.
Miraculum ero coJa
al m patrar,
d.cHor, si in
rcbus, in quibus
fit,,, rcmanet. „t s.
Tho ;:i,'r": cvntraria2 :d„
TT' qnT Deus
fadt • Cr
n0tUni est i,,,,d
esse eff"tnm, qucm
na odnH qU,dCm
Produeere s^d non
in illo modo,
quo revera oduc.tur
e. g., Ægyplum
repente ranis scatere
, q. CX,
a. 4 ad
2; cf s.
Aug., De Trin.,
lib. III, c.
7, 8, et 10. Fhilos. Crrist.
Compend. II.? ^
causa eius sit
occulta; 2 ut
in re in
qua fit, aliquid i
insi repugnans esse
putetur. lam utrumque
duobus mod.s conlinge?e
potest. Etenim causa
eventus, quem admiramur,
vel est occulla
secundum se, hoc
est, eiusmodi, u
omnes lateat, vel
occulta quoad nos,
hoc est, eius modi, ut
nuosdam solum lateat.
Item in eventu,
quem adm.ramur vel
vere est aliquid
repugnans in re,
ad quam eventus
pertinet, vel apparet
esse, dum vere
non est. Si
cansa eventus, quem
admiramur, est secundum
se occulta, atque
in re, circa
quam ipsa versatur,
est contrar.a d.spositto
ad ipsum producendum,
eventus est illud,
quod miraculum vocatur;
quia Deus, quippe
qui in rebus
omnib cretissime operatur,
est causa occullissima, eiremotissima
a nostris sensibus,
atque Ipse tantum
in rebus operari
potest aliquid, ad
quod res non
sunt comparatæ. b
causa eventus non
omnibus, sed qu.busdam
dumtasat s t
occulta, neque in
se sit aliquid,
quod e. vere
repugna sed solum
secundum opinionem, seu
apparenter, ellectus mirabilis
vocatur '. VIII. — De miraculorum
possibilitate 154 Miraculorum
possibilitatem negant omnes
ii, qui ob diversam, ut
diximus \ rationem
leges naturæ absolute
necessarias, et immutabiles
esse tenent. Nec
al.a est opinio
Rationalistarum ; nam
ipsi comm.n.scuntur haud
possibile esse ut
facta, quæ leg.bus
exper.ent.a umversim exploratis
adversantur, cont.ngant, et
ideo omn.a nuracula,
quæ Sacræ Litteræ
narraut, veluti mythos
interpretantur 3. T^ou desunt
notæ, quibus miracula
ri nomiuis a
mirabmbus diseeruantur. Eteuim
illa ab istis
dist.ngu. poss nnt on
solom comparatione
eventuum cum explorat.s
nstnrse leg bus sed e t. m
1° ex inenio,
indoleque eius, qui
miraculum operatur num
su pie tate
nimique demiskne insignis,
necne ; 2
ex modc, opersnd
scilicet uum omnia,
quæ miraculum concom.tantur, "dolean ^rel gionem,
gravitatem, et modestiam,
n.h.Ique snpemtauosi, etndaml
præ se ferant;
3 ex fine
cum operis, tum
operant.s, hoc est
numopu \i cultnm
Dei promovendum, hominumque
corda amore De.
mua". manda spectet,
et num operans
glor.am De. un.ce
quærat a pro priam
gloriam et Iucrum
aucupetur; 4° ex .-^.'^ effectus,
quia opera Dei
sunt firma, præst.g.aque
c.to evanescu Cf
Bened XIV, Op.
cit., lib. IV,
c. 4. 1 58
sq. 5 Horum
commenta in unum
collegit Strauss, F.e
de Jdsut, trac
^5 1 P.roV-Deus eflicere
potest miracula. n£c°L
ri M,ra?ulu'"> t.ex
dictis patet, existit
ve! cam ootes,
vJl a'T'.d "0vi
facil' (Iuod natura
efficere non potest,
vel cum efTectum
impedit, qui ab
actione alicuius causæ
natura ., consequi
deberet '. E. g„ si
Deus coeco I
mraTr ™lt' ^^
n°vi in coeco
efficit, quod „a:
tara efficere „o„
potest, quia coecus
visionem quam a effic
' ut "n"
^ rUrSUS aCWirer%
non notest; si
autem ! tTlffol,
8 "0n con,l,urat> '"'Pedit
combustionem, quæ n,l5m,US
pr°pnUS 'Sn,sAtuui "eum
i„ rebus utrum
• q !,?.
d,w De Pot
„ vi, a.
1 c et
a 2 a,I
t ua Wv?nr°ad
ali,a hUiUSm°di fta'dlendum
est-;'namsi Dcus om 1
v.vent.a ereav.t nonne
potest vitam largiri
vel plantac, ul
rursus 2 ' frciusquo ed,
vel cadaveri, ut
homo reviviscat V
Si Deus otes" L
"""' h°m™1™ tem
conficiendi panis edocuit;
nonne oranum„?,rPa,neS,tamultiplieare' ut
non nl0d quinque
muna mCf rw,",nt'Se,let'am mu,U
illoru,n >gment. supcrsint?
Cf Cruerwl, c. IV, a.
2, p. 232,
not. 8, vol.
I. nere,
ut illud vel
quiescat, vel alio
cursum convertat. At
si homo hæc,
aliaque huiusmodi præstare
potest, nemo cerle
negabit Deum, qui
ubique est, et
operatur, cuiusque virtus
humanam infinite excedit,
potuisse hominem e
tecto præcipitem in ære suspendere,
ut eum a
mortis periculo liberaret.
Illud quidem inter
actiones rerum creatarum,
et actiones Dei,
a quibus effectus
causarum naturalium impediuntur,
interest, quod illæ
ordine naturali continentur,
hæ autem vel
quoad substanham, vel
quoad modum \ires
naturæ prætergrediuntur, prout
effectus causæ naturalis
vel a nulla
re creata absolute
lmpediri potest, vel
impediri absolute potest,
sed non in
iis adiunctis, in
quibus a Deo
miraculum efficitur. 158.
Confirmalur propositio ex
eo, quod Deus,
ut iam innuimus1,
non ex necessitate,
sed ex liberrima
voluntate ordinem, qui
in mundo conspicitur,
constituit. Nam, si ordo
mundi non ex
necessitate, sed ex
liberrima Dei voluntate
existit, nihil prohibet,
quin Deus aliquid
præter ordinem naturæ
operari, seu, quod
ldem valet, miracula
patrare possit2. 159.
Obiic. Si miracula
fierent, leges naturæ
essent mutabiles. Atqui
leges naturæ esse
mutabiles repugnat tum ex parte
Dei, quia repugnat
voluntatem Dei, qui
illas constituit, esse
mutabilem, tum ex
parte ipsius naturæ,
quia, cum naturæ
rerum sint fixæ,
et determinatæ, determinatæ
etiam, proindeque immutabiles
esse debent leges,
quibus ipsæ gubernantur.
Ergo miracula fieri
haud possibile est.
. 160. Resp.
Conc. mai. ;
neg. min. Neg.
cons. ht sane,
neque ex parte
Dei, neque ex
parte ipsius naturæ
quidquam prohibet, quin
ieges particulares aliquando
mutentur. Non quidem
ex parte Dei.
Etenim Deus, cum
leges naturæ liberrime
statuisset, illas eadem
voluntate, qua constituit,
mutare, aut suspender e
potest, quoties ordo
Providentiæ id expostulat.
Neque idcirco
mutan Deus dicendus
est. Nara Deus,
ait s. Thomas,
ab æterno prævidit,
et voluit se
facturum, quod in
tempore tacit. bic ergo
constituit naturæ cursum,
ut tamen preordinaretur in æterna sua
voluntate, quod præter
cursum istum quan i
158 sq. Cf s. Aug.,
De Gen. ad
litt., lib. VI,
c. 43, n.
23 et s.
Thom., Contr. Gent.,
lib. III, c. 99. Jg5
(loque facturus esset '.
Neque ex parte
ipsius naluræ Nam
rebus, quæ a
Deo crealæ sunt,
ab Eoque conser'
z °:;;i?r' r°n. repus,,at' --::
. est ipsas
nutui Dei obedire.
Alqui, cum le-es
mundi ob immediatam
actionem Dei mutantur,
re frea æ
nutui De,
ipsascreant,s,conServantis,gubernandiSque obediant" mnfarP
Nkf ^T™ T
rePaS™1 leges eius
aliquando Hri^Lmn (l"0SCum leSes
"aluræ per miracu
a mutari dicuntur,
putandum non eSt
miraculo lædi ullam
le I Srffen".eralem ',at,Uræ'
1uia' Ul e
all"tis exempt col
t I gitur,
Oeus miracula palrat
non quia leeem
ire, er-ilem •
se statutam destrui.
s'euia
iu atura,duci" sensibilem
per se, et
immediate pro CAPVT VII.
De mundi origine
I.— Ulrum mundus a
Deo sit crealus
L..!61' Crefim\S n0mine
intelligitur productio rei in
ksc secundum totam
suam substantian, >,
ita ut causaNilas
creant.s se extendat
ad omne illud,
quod i re in E
uV ?naClldefini,Ur :
Productio tot?uBr™eX jHimio,
i ta, ut mhil
antea exlet, ex
quo res ednratnr
iHinc valde distat
creatio ab illa
'actione quæ simplkl'
Qq. dispp., De
Pot., q. III,
a. i ad 6. Cf
s. Bonav., In
lib. I Sent.,
Dist. XLII, a. 1, q.
3 ad ara.
' Vid. etiam
quæ adnotavimus p.
159 not 2
is if^i C"m.1,niracula ™nt™
nataram fieri dicuntur,
id de natuw
particulanbus tantum intelligendum
est ; neuue ita
ut earuin .atun/aji?e;tTe|Ur;,meC enim
i,,Ud tantu" Postulat
qu d 0
^ i?P,7e/etUr' n°n
niS/. °Pc™tiones sibi
consentaneas exerere 01
Jes rwum,Vn nilraCUllS
eiFeCtUS Hant COntra
ordines
PartiinrpVovirn;Semper
secuudl" ordinem universalein Di aventurfoif,ff"'"' ^,'.1
'' "' 2 so' Creali.
inqt.it s. BoSl:;
t i 2,Sq
"! SeCUndUm t0lUm
"; ter effectio
dicitur, nempe per
quam subiectum, quod
iam existit, immutatur.
Duplex modus
est caussandi. Unus
quidem, quo aliquid
fit, præsupposito altero.
Alio
modo caussatur aliquid,
nullo præsupposito. Et
boc modo dicitur
aliquid fieri per
creationem l .
162. Mundus a
Deo esse suum
habet per crea
tionem 2 Probatur
prima pars, nempe
mundum habere esse
suum a Deo. Omnes res,
ex quibus mundus
constat, non sunt
ex se ipsis,
sive, ut Scholæ
aiunt, non habent
esse ex se.±
Atqui id, quod
non est ex
se, oportet ut
sit ex alio,
seu, ut babeat
esse ex alio,
quippe quod nihil
medii est inter
esse a se
ipso, et esse
ab alio. Quotquot
igitur res sunt,
ex quibus mundus
componitur, esse suum
ab aho habent.
Atqui boc aliud,
a quo res
mundanæ esse suum
repetunt, nonnisi Deus
esse potest; nam
ea, quæ non
sunt a seipsis,
cum habeant esse
participatum, causam sui
esse m eo
agnoscunt, cui esse
essentialiter convenit; Deus
autem i dumtaxat
est Ens, cui
esse essentialiter convenit.
Ergo omnes res mundanæ a
Deo esse suum
habent 3. 163. Probatur
altcra pars, nempe
modum, quo mundus
esse suum a
Deo habet, in
creaiione consistere. Nequit Deus
dare esse rebus
ex materia præexistente.
Ergo res a
Deo efficiuntur ex
nihilo, seu esse
suum a Deo
accipiunt per creationem.
Antecedens ita demonstratur:
A Deo, quemadmodum
ostendimus, esse omnium
entium onginem habet,
proindeque esse ipsius
materiæ, quæ et
ipsa quoddam ens
est, ita ut
haud possibile sit
esse matenæ existere,
antequam a Deo
efficiatur. Atqui, si
res lta se
habet, compertum est
Deum res non
producere ex aliqua
materia præexistente, sed
eas ex non
ente, sive ex
nihilo educere .
Ergo. i In
lib. De Causis,
lect. XVIII. 2 Si
quis, ita a
Concilio Vaticano definitum
fuit, non conntea
tur mundum', resque
omnes, quæ in
eo continentur, et
spmtua les' et
materiales, secundum totam
suam substantiam a
Deo e: nihilo
esse productas... anathema
sit ; Sess.
III Const. dogm.
D Fide Cathol.,
Can. I, n. 5.
I q XLIV
a 1 c.
Vid. etiam Contr.
Gent., \\b.
II, c. 13.
Cf s. Aug.,'
De Vera Relig.,
c. 18, n.
36; s. Ansel.,
Monol . 6,
et AQUINO (vedasi).
Demonstrationi directæ indirectam,
quæ maiorem perspicuitatem habet,
adiicimus. Ut origo
mundi explicetur, hæ
hypotheses fingi possunt.
Nam vel mundus
semper extitit, qualis
nunc est, seu
est æternus tum
ratione matenæ, tum
ratione formæ f;
vel ingenita, et æterna est
matena informis, et
ex ea mundus
effectus est per
ordinem, seu formam,
quam Deus materiæ
in tempore largilus
est 2; vel æternæ
sunt atomi, et
ex iis per
inQnitum mane vagantibus,
atque in diversas
combinationes lemere coalescentibus, mundus,
quem videmus, ortus
lest3; vel mundus
ornnino cst emanatio,
aut evolutio substantiæ
Divinæ, ita ut
ab ipso Deo
non distinguatur, ac
promde sit, qualis
Deus est, æternus
; vel denique
a Deo e
nihilo eductus, seu
creatus fuit, ab
eoque ordinem, quem
præ se fert,
accepit. Atqui ex
his hypothesibus quatuor
priores sunt absurdæ.
Ergo, secundum leges
syllogismi disiuncti, restat,
ut quinta, quæ
creationem mundi staluit,
sit vera. 165.
Minor probatione eget.
In hac, relicta
quarta hypothesi, de
qua in Theodicea
disseremus, trium priorum
rlumtaxat ratio habenda
nobis est. Iam
abnormitas primæ, et
secundæ hypothesis hoc
ar^umcnto evincitur. Si
materia, quocumque modo
conci 1 Præcipuus auctor
huius sententiæ fuit
Aristoteles. Cf Jul. Sinon, de
Deo Aristotelis, Paris
1839. 2 Hæc
fuit Platonis doctrina,
de qua dignus
est, qui legatur
H. tfarlin, Etudes
sur le Tim.
etc, Argum., §
7, t. I, c. 27, et not.
.XIV; t. II,
p. 179 sqq.
1 Ita opinati
fuere Leucippus, Democritus,
aliique veteres defen•ores
atornorum. ' Hæc
omnium veterum, recentiumque
Pantheistarum sententia est.
)piniones aliorum recentium,
qui creationem impugnant,
ad primam, |t tertiam
revocantur. Etenim ipsi
cum atheismum vel
manifeste deendant, vel
occulte insinuare adnitantur,
mundum, vel qualis
nunc st, semper
exlitisse, vel ex
vi ipsi materiæ
insita evolutum, sensim[ue
efformatum esse autumant.
Prima
harum opinionum defensa
fuit i multis
Incredulis sæculi proxime
elapsi. Altera valde
probatur Juchnero, aliisque
materialistis Germaniæ. Ipsi
enim, cum teneant
lullam aham vim
existere, quam quæ
matcriæ inhæret, eamque
tonnisi in materia
existere posse, inde
colligunt mundum ex vi ipsi
natenæ insita evolutum,
sensimque efformatum fuisse,
ac proinde totionem
creationis esse prorsus
absurdam, quia creatio
vim extra nundum
positam, ab omnique
materia seiunctam expostulat. piatur, nempe
vel sua forma
iam prædita, qualis
est mundus, vel
omnis formæ expers,
esset infecta, ac
proinde stricto sensu æterna, ipsa
procul dubio existeret
ex necessitate suæ
naturæ, ideoque immutabilis,
atque ab omni
successione immunis foret;
siquidem id, quod
non est factum,
ex se ipso
esse debet ; id
vero, quod ex
se ipso est,
existit necessitate suæ
naturæ, et quod
necessftate naturæ suæ
existit, mutationi, et
successiom obnoxium esse
nequit, alioquin esset
necessanum, et non
necessarium, nempe necessarium, et
contingens Atqui repugnat,
docentibus ipsis adversariis,
quosbic retelhmus, maleriam
esse necessariam, immutabilem,
atque ab o-i
mni successione immunem.
Ergo repugnat matenam,
quocumque modo ipsa
concipiatur, esse mfectam,
seu stncto sensu
æternam. Secunda autem hypothesis
alns, nsque validissimis
argumentis oppugnatur. Et
sane, Deus non
poterat materiæ ingenitæ
largiri formam, quam
habet, nisi ipsa
ab Eo penderet,
Eique subiiceretur. Atqui
repugnat materiam, quæ
est ingenita, atque
infecta, ab ahqua
causa anteriori pendere,
ullique causæ extenon
subnci. Ergu, si
materia informis esse
infecta, atque ingemta
dicatur, Deum ex
ipsa mundum, quem
modo conspicimus, eftecisse
dici nequit2. Præterea
id, quod est
ingemtum, nullam mutationem
admittit. Atqui nihil
ex eo, quod
est immutabile, fieri
potest, quia perspicuum
est hoc lpso,,
quod ex aliquo
aliquid fit, mutari
id, ex quo
ht. Matcn?
ergo, ita concludit
Lactantius, si facta
non est, ne
tieri ex ea
quicquam potest 3 . Accedit,
quod Deus inhmt?
potentia pollet, ac
proinde putandum non
est Eum, nor
secus ac homines,
non posse efficere
quidquam, nisi e^
i Ex quo vides antiquos
Patres philosophis, hæreticisque
æter nitatis materiæ
defensoribus iure, meritoque
obiecisse, quod lps
materiam Deo æqualem
facerent, proindeque duos
Deos commini scerentur;
siquidem esse ei se ipso,
seu necessitate suæ
naturæ immutabile, et
stricto sensu æternum,
est proprium solius natura
summæ, et perfectæ,
scilicet Dei. Inter eos, secus
ac Auctor Syst
natur. (Systeme de
la nature, part.
2, c. 2,
Lond. 1770), impuden
ter asseruit, recensendus
est Tertullianus, qui æternitatem mund
adversus Hermogenem ex
industria impugnavit. Cf
s. Iustin., Ad
Gentes cohortatio, c. 23. 3 De
ira Dei, lateria
iam existente; sed
tenendum est Eura,
sicut nullo rtifice,
ita nulla materia
eguisse, ut mundum
conderet ! 167.
Absurdior est tertia
hypothesis. Enimvero, atomi
bsis Atomicis fatentibus,
etsi insecabiles sint
2, tamen laites
habent, materialesque sunt ;
quocirca si repu^nat
jiatenam esse ingenitam,
repugnat etiam ingenitas
esse .tomos. Atqui
atomi, ex quarum
fortuita concursione munSum
ellectum esse Epicurus,
recentesque Increduli comUiniscuntur, sunt
ingenitæ. Repugnat i^itur
mundum ex ftomis
per æra temere
convolantibus effectum fuisse.
' 108. Præterea,
etiamsi demus posse
dari alomos, certe
•ullo modo evenire
potuit, ut ex
ipsis et singulæ
res c quibus
mundus conllalur, et
ipsa mundi compages
eflcerentur. Hoc m
primis ex eo demonstralur, quod
illæ omi tamquam
ingenitæ adstruuntur. Etenim
plures a!;mi non
possunt ad aliquam
rem efficiendam coalescere
Mi quodammodo lmmulentur,
quia necesse est
ut ipsæ Jiquid
in sese invicem
agant. Atqui id,
quod est in.Alteraai tem
ratione asseritur rem
creatam ordinem habere
ad nih lum,
quatenus ipsa est
natura sua post
nihnum, æqi ac
si dicatur c,
mtel hgenda est de
duratione æternitalis, non
vero pons, vel de æternitale
temporis imaginati non
ve° •eal.s, quatenus
durationem ælernam Entis increati
e sme successione
est, sine aliqua
successione imari nequ.mns. H.nc commode dici
polesl Deum fnigM
| mundum, qu.n
vel Dcum in
tempore esse, vel
tem ante mundum fu.sse
staluatur. Prius vero,
ItmJu, seu ante,
ct post si
considerentur in ipso
tcmCore 1 dub.o
quædam e.us differentiæ
sunt ; vcrum si'
udcrentur relata ad æternilalem, non
aliud den™ant rclat.onem
temporis ad ipsam
; siquidem nos
q i ess.on,
assuet, sumus, concipimus
esse immoTunA mslanhs,
quod est proprium
ælernilatis, fu?sse anam
success.o temporis inceperit,
et futu^um si'suc•o
tempor.s desmeret. Quare
dicimus Dcum fuisse
ante ndeV' mUudum
esse P°s eum,
non quod Deum!
nde ac mundum,
tempore conlineri intel
igimus sed .
cum Deum extra
omne tempus esse
intfSus udum reqUC
De-Um fuiSSe aule
muudi oKem lundum
esse incep.sse, cum
iam Deus esset . i
¥• cit.t ibid.,
c. 23, n.
3. • q.
XLVI, . i
ad 8.- Cf s. Aug,D0
Civ.DH, ]ib. xh,c.
17, nl Si Deus
mundum in tempore
creasse ( catur,
illud quoque dicendum
est, fuisse tempus,inqmnium possibihum
optimus, non quod
optimæ sunt sinplæ
eius naturæ, sed
quod ipse, totus
quantus est, a
oono ad mehus
in infinitum progreditur.
Præter Platonem inter
veteres, Abælardum in
media ætate, minHJ
m W uhJecni[\ ætatis initium,
sententia de optimismo
nundi MaJebranchio probata
est. lifflr^WK desciene:
!-. art Optimisme. Leibnitius
etiam, a .nmcuitatibus
adversanorum pressus, eo
tandem devenit, ut
theo rW par n"1
g n202OPtimO ' C°ntinU°
Pr0greSSU derivaret5 vid'
• Optiraismus raundi
refellitur 192. Doctrinani
de mundo oplimo,
quocumque modo accipiatur,
admilti non posse
sequentibus propositionibus evincitur:
la. Optimismus Leibnitianorum et
per se absurdus
est, et ad
exitiales errores ducit.
Probatur prima pars.
Finis, ob quem
Deus mundum creavit,
ut in Theodicea
videbimus, est manifestatio
perfectionum Dei; qua
de re mundus
optimus ilie dicendus
foret, qui perfectiones
Dei ita manifestet,
ut nihil supra.
Atqui mundus, quilibet
ipse sit, utpote
finitus perfectiones Dei
nequit ita manifestare,
ut ipsæ magis,
ampliusque manifestari non
possint. Ergo hunc
mundum, vel alium
quemlibet possibilem esse
omnium optimum absurdum
est . Probatur
altera pars. Doctrina
de mundo optimo
potentiam Dei, quæ
omnem limitem respuit,
limitibus cogit; atque
Deum, qui in
productione rerum extra
se maxima libertate
gaudet, necessitati obnoxium
facit. Ergo ad
exitiales errores ducit.
194. Antecedens ita
demonstratur. Et sane
: 1° Si
Deus mundum omnium
possibilium optimum creavit,
Eius potentia iam
exhausta est; quia,
cum mundo optimo
nullus alius præstantior
dari queat, Deus
iam effecit quidquid
efficere potest. Atqui
potentia, cuius obiectum
exhauriri potest, imo
iam exhaustum est,
non est infinita.
Ergo theoria, quæ
mundum omnium possibilium
optimum a Deo
creatum esse statuit,
infinitam potentiam Dei
tollit2. 2° Si
Deus mundum creare
volens, debuit optimum
omnium possibilium creare,
non potuit ex
infinitis mundis possibilibus
3 potius unum,
quam alium ad
existen Cf s. Thom.,
Qq. dispp., De
Pot., q. I,
a. 5 c.
Adeo verum est
optimismo mundi omnipotentiam
Dei lædi, ut Abælardus, et
Wiclefus, cum docuerint
Deum non posse
alia facere, quam
quæ fecit, id
quod omnipotentiæ Dei
profecto adversatur, autumarunt
quoque, uti paulo
ante adnotavimus, illum
mundum a Deo
creatum esse, qui
est omnium possibilium
optimus. 3 Series
mundorum possibilium, non
diffitente eodem Leibnitio
(Lettres d Borguet,
Lettr. I), est
infinita. Et sane
mundi, qui esse
possunt, tot sunt,
quot sunt modi,
quibus Deus esse
suum cum rebos
extra se communicare
potest. Atqui series
horum modorum est
inn tiam vocare, sed
eum, quem creavit,
scilicet omnium optimum
creare coactus est.
Alqui ubi non
est eleclio, ibi
est necessitas. Ergo
Deus hunc mundum
præ reliquis posjsibilibus
non ex suæ
volunlatis consilio, sed
necessilate coactus creavit.
Quinimmo ex theoria
optimismi illud etiam
sequitur, quod Deus
mundum, quicumque sit,
creare cogitur. Etenim,
Leibnitianorum iudicio, Deus
mundum lomnium oplimum
creare debet, ut
perfecliones suas, quoad
fieri potest, manifestel;
ergo eo magis
ad mundum creandum
cogitur, alioquin perfcctiones
suas non modo
non quoad fieri
potest, sed omnino
non manifeslasset .
Optimismus cliam eo
modo, quo a
Bouillierio, aliisque explicatur,
reiiciendus est. Probatur.
Ralio, ob quam
repugnat ullam particularem
creaturam esse omnium
possibilium optimam, in
eo, his •Optimistis
non diffilenlibus, sita
est, quod quælibet
par ticularis creatura infinitum
Esse Dei modo
finito repræ sentat, ac
proinde aliæ sunt
possibiles, quæ Divinum
>Esse magis, magisque
manifestant; siquidem finito
aliquid jsemper addi
potesl. Atqui, etiamsi
detur mundum esse
in continuo progrcssu,
ipse, cum nonnisi
finitæ progres isionis capax
sit, Esse infinilum
Dei modo finilo
semper manifestat, ac
proinde alii multi
eo præstantiores fieri
jpossunt. Ergo eadem
ratione, qua probalur,
nuperorum jOptimistarum iudicio,
nullam singularem creaturam
esse iomnium possibilium
optimam, probalur simul
ne totum iquidem
mundum, quicumque tandem
sit, omnium pos •sibtlium
optimum esse. 196.
Adde his, quod
continuus progressus in
infinilum, nita; quia,
cum singuli modi
finitam entitatem, seu
realitatem a Deo
accipiant, horum series,
quantumvis maxima dicatur,
vel cogitetur, Esse
Divinum, utpote infinitum,
exhaurire numquam potest.
Ergo series
mundorum possibilium est
intinita (cf s.
Thom., In lib.
III Sent., Dist.
XIV, q. I,
a. 4 ad 3). Exinde
aliud argumentum, quo
mundus optimus veluti
in se absurdus
redarguitur, confici potest;
siquidem, posita doctrina
de mundo optimo,
series mundorum possibilium
non esset infinita;
quippe quod, postquam
series a mundo
minus perfccto -ad
mundum magis perfectum
progrediens, mundum omnium
optimum lassecuta est,
supra ipsum assurgere
nequit. 1 Cf
Fenelon, Rtfutation du
systdme du p.
Malebranchc sur la
nature, ct la
grace, c. 6,
et Bonifas, ttude
sur la Thtodicee
de Leibniz, part.
3, c. 4.
quem hi philosophi
mundo, prout totus
est, considerato tribuunt,
prorsus commenlitius est.
Etenim, cum mundus
in tota rerum,
ex quibus conflatur,
universitate consideratus non
sit aliquid abstractum,
sed ex diversis
naturis rerum compositum,
non potest aliter
^inteiligi ipsum esse
in conlinuo progressu,
quam si ipsas
naturas rerum in
naturas præstantiores continuo
transmutari admittatur, alioquin
progressus non esset
substantialis, sed accidentalis.
Atqui
repugnat naturas rerum
ita progredi, ut aliæ in
alias continuo transmutentur
. Ergo repugnat
in mundo inveniri
illum progressum, quem
nuperi Optimistæ commenti
sunt. 197. Obiic.
1° Leibnitius, eiusque
sectatores: Si Deus
inter mundos possibiles
optimo alium prætulisset,
mundum sine ulla
ratione sufficiente creasset.
Atqui quidquain ne in Dei
quidem operibus sine
ratione sufficiente esse
potest. Ergo Deus
mundum omnium possibilium
optimum creasse dicendus
est. 198. Resp.
Dist. mai., sine
ratione extra Deum
posita, conc. mai.y
sine ratione, quæ
est in ipso
Deo, neg. mai.;
eadem dist. neg.
et conc. min.
Neg. cons. Sane
admittenda est aliqua
ratio, ob quam
Deus mundum creavit,
quia Deus, utpote
sapientissimus, nihil sine
ratione moliri potest.
At,
cum Deus, ens
sibi ipsi sufficientissimum, a
causa extranea delerminari
non possit, illa
ratio non in
perfectione mundi, sed
in ipso Deo
invenienda est ; nempe,
ut s. Thomas
inquit, est ipsa
stia Bonitas z.
Quod si ratio,
ob quam Deus
mundum creavit, non
est perfectio ipsius
mundi, sed bonitas
Creatoris, consequitur rationem,
ob quam Deus
hunc mundum, non
vero alium ipso
perfectiorem, aut imperfectiorem condidit,
non in perfectione
ipsius mundi, sed
in ipso Deo
etiam quærendam esse.
Hæc autem inquisitio
supervacanea, imo temeraria
est, cum de
re agatur, quæ
ad arcana Divinæ
Sapientiæ pertinet. Talis quæstio,
ad rem ait
s. Bonaventura, est irrationalis, et
solutio non potest
dari, nisi hæc,
quia voluit, et
rationem Ipse novit 3
. 199. Obiic.
2° Si Deus
crearet mundum 'omnium possi
Cf Ontol., c.
II, a. 3,
p. 17. 2 Contr.
Gent., lib. I, c.
86. 3 In
lib. I Sent.,
Dist XLIV, a. 1, q.
I ad arg.
Cf s. Aug.,
Epist. III ad
Nebridium, n. 2.
COSMOLOGIA 183 hilium
minime optimum, Sapientiæ,
Bonitatique suæ flerogaret,
quia minus honum
est quoddam malum,
æ![uc ac minus
malum est quoddam
bonum. Atqui conseimens
est absurdum. Ergo
et antecedens. |
200. Resp. Neg.
mai> ; conc.
min. Neg. cons.
Sane Sajnentia, Bonitasque
Dei non expostulant,
ut Deus efficiat
jnundum omnium possibilium
optimum, sive absolute
op lmum, sed tantum
ut quemcumque mundum
ex omnidus possibilibus
efficere velit, ipsum
efficiat relative, nemf>e
m genere suo
optimum, quatenus ei
omnia largiri debet,
per quæ et
omnem illam perfectionem,
cuius natura ;ius
capax est, assequatur,
et ad ultimum
eius finem, qui
bst manifestatio Bonitatis
Dei, perfectum ordinem
habeat. llud autem
omittendum non est,
perabsurdam esse ra
jfionem, qua Leibnitius
propositionem maiorem sui
argujnenti probavit, quia
bonum, et malum
privative sibi opponuntur,
ac proinde prorsus
repugnat ullum bonum,
>rout est bonum,
esse malum, aut
ullum malum, prout
j:st malum, esse
bonum. 1 Cf
s. Bonay. loc.
cit., q. II
ad arg. Homo
omnia, quæ in
reliquis naturis rerum
adhuc observavimus, in
se exquisitiori modo
continet1, atque ob
suam facultatem intelligendi
particeps est proprietatum, Eer
quas substantiæ intellectuales, sive
Angeli cæteris reus
creatis excellunt2 ;
quocirca ipse annulus
est, quo natura visibilis
cum invisibili copulatur,
ut unica inde
universitas rerum creatarum
efficiatur $. Hinc
tractatio de homine
a Cosmologia, uti
diximus , segregatur,
atque peculiarem Philosophiæ
partem, quæ ANTHROPOLOGIA vocatur, sibi
propriam habet. In hac tractatione
primo explicabimus quidquid
ad unionem animæ,
et corporis in
homine spectat; deinde
inquiremus 1° in quo essentia
animæ humanæ consistat;
2° utrum, necne
anima sit immaterialis;
3° quænam sit
origo animæ; 4°
utrum, dissoluto corpore,
anima superstes sit,
an cum corpore
pereat. Quænam sit
animæ et corporis
uuio in homine
inquiritur I. — Substantialis
animæ, et corporis
unio in homine
adstruitur 2. Communis
vulgo hominum persuasio
est hominem non
esse solam animam,
aut solum corpus,
sed aliquid, quod
ex anima, et
corpore conflatur 5
; siquidem nemo,
quantumvis plebeius, cadaver,
aut animam a
corpore separatam hominem
appellat, latumque discrimen
inter ca Hinc
homo fjVY.poY.ovfjLog, parvus
mundus, dictus est,
quia, ut AQUINO (vedasi) advertit,
omnes creaturæ
mundi quodammodo inreniuntur
in eo ;
I, q. X.GI,
a. 1 c.
2 Cf s. Aug., De
Civ. Dei, lib.
IX, c. 13,
n. 3. 8
Cf Nemes., De
natura hominis, c. i.
4 90.
s De Dicearcho,
aliisque paucis antiquis,
et recentibus Materialistis, qui
in homine corpus
tantum admiserunt, alias
disseremus. daver, animam,
ct hominem non
agnoscit. Verum quoniam
unitas, ut in
Ontologia vidimus ,
cst vel substantialis, vel
accidentalis, non convenit
inter omnes Philosophos,
utrum unilas hominis,
sive, ut aiunt,
compositi humam sit
subslantialis, an accidentalis.
Et sane non
pauci inter antiquos,
recentesque vel aperte
professi sunt animam
per acadens cum
corpore coniungi, vcl
hominem ita dennivere,
ut nullam rationem
corporis haberent. Nos
primum substant.alem, seu
naturalem unionem animæ
cum corpore in
homine adslruemus, deinde
quædam contra oppositas
sententias adnotabimus. 3.
S. Thomas, de
unione anitnæ cumfcorpore
disserens ait: ((
fcx anima, et
corpore constituitur in
unoquoque noslrum duplex
unitas naturæ, et
personæ 2 . Yentas huius
theoriæ, quæ in
tota media ætate
viguit, et iam
a ss. latr.bus,
al.isque antiquis Scriploribus
3, post Aristotelem,
trad.ta fuerat, sequentibus
propositionibus a nobis
demonstratur: 4. la.
Corpus, atque anima
in homine adeo
inter se comunguntur,
ul ex ipsis
una natura, seu
una substantia completa
constituatur . Probatur.Ea, quæ
sunt diversæ naluræ,
unam, eamuemque actioncm
exerere non possunt.
Atqui anima et
corpus quæ m
se seorsum consideratæ
sunt diversæ res,
nabent in hom.ne
operaliones utrique communes
Er^o corpus, et
amma in hornine
adeo inter se
coniunubstanUa completa, sive
una natura constituatur Minor
probatur præcipue ex
sensationibus, quæ non
sunt >ohus an.mæ,
aut solius corporis,
sed ulriusque. Re
uuiIdm,Veransensat,0.nes
non.sunt solius corporis,
quia cum psa
s.t operat.o immalerial.s,
a solo principio
materiali, sr;lest r:pus'
proficisci -w •>^
3 ri6Ptia comprobatur,
quia corpus, poslquam
anima ab eo
Cap. III, a. 1,
p. 19.-2 in?
q. rij a.
j ad 2
W præ cetens
s. Iustinum (Fragm.
libri De resurr.
carnis •
8) A henagoram
(De resurr., c.
12, 13, 18,
et 21) s
Irenacum yeirid.^: l\ t't t^}De
CtvDei> libXIX> ; ™°
\ Contr. Gent.,
lib. II, c.
57. ° Cf
DtJnam., c. III,
a. 4, p. 119-120 vol.
I. seiuncta est,
nihil sentire experimur.
Neque sunt solius
animæ, quippe quod,
cum anima sit
immaterialis, res materiales
nihil in ipsam
per se, sive
immediate agere possunt
*. 5. Itaque
neutrum (neque
corpus, neque anima)
habet speciem completam,
sed utrumque est
pars unius naturæ
2 . Quapropter
homo nec corpus,
nec anima est,
sed aliquid tertium,
quod ex utroque
componitur 3. ld
ex ipsa notione
corporis animati clare
intelligitur ; siquidem
corpus animatum non
est solum corpus,
quia corpus per
se est expers
animæ, seu vitæ,
nec sola anima,
quia anima est
naturaliter incorporea, "sed
aliquid tertium ex
eo exurgens, nempe
corpus, quod anima
informat. 6. 2a. Ex
anima, et corpore
unica persona in
homine efjicitur. Probatur.
Operationes in qualibet
natura tribuuntur supposito,
seu personæ, secundum
illud Scholæ, quod
in Ontologia statuimus,
Actiones sunt suppositorum
*. Atqui in
unoquoque nostrum unum,
idemque est illud,
cui operationes animæ,
et corporis tribuuntur.
Ergo ex anima,
el corpore una
persona in homine
constituitur. Veritas minoris
ex interna experientia
constat. Et sane
nos iu nobis
ipsis experimur, illud,
quod in nobis
intelligit, ei vult,
essc idem ac
illud, quod sentit,
nutritur, deambu lat:
unde unusquisque nostrum
sicut dicit, ego
volo, el ego
intelligo. ita dicit
quoque, ego patior,
ego deambulo aut
aliud huiusmodi. Atqui
illæ operationes sunt
sohuf animæ; hæ
autem animæ, et
corporis, quod anima
m format. Ergo
unum, idemque esse
in homine illud,
cu operationes animæ,
et corporis tribuuntur,
experientu interna constat.
7. Præterea, hæc
personæ unitas, quæ
ex anima, e
corpore efficitur, ex
iis, quæ in præcedenti proposition,
nihil diciIfius; nam
conlra istam opinionem
eadem valent argumenta
mhm personam non
posse definiri naturam
sui consciam stendimus
2; quippe quod
rb ego secundum
Kantium, alios>ue nuperos
re ipsa non
aliud, nisi personam,
denotat 14. Denique
Kosminius docuit rb
ego non esse
solam immam, uli
Gartesius opinatus est,
neque solam conscienHam,
uu Kantius contendit,
sed esse animam,
prout conpa sui
ipsius esl; nam subiectum
humanum tum evant
ego, cum per
diversas operationes internas
suarum fa;ultatum conscientiam
sui assequitur3 . At Rosminius
DefinXIII, § 55.
Modus, ait, quo
corporibus adhærent spiritus,
et animalia Nihilominus Scholastici,
Aristotelis, ipsiusque s.
Augu stini doctrinis
adiuti, de modo,
quo anima, et
corpus u nicum
compositum subslantiale efficiunt,
theoriam concin narunt,
quæ cuilibet solidæ,
et cuiusdam momenti
diffi cultati aditum
præcludit. Quæ theoria
huc redit, quoartem
formæ, non autem
materiæ in homine
expleret psum iorct
principium, quo homo
vivit; at hoc
fieri ne[uit, quia
corpon per se
inspcclo nec vivere,
nec esse inncipium
vivendi convenirc polest,
alioquin omne corius
oporteret esse vivens,
vel principium vitæ
* 19. Alterum
argumentum ex ipsa
notione formæ subtant.al.s
pet.tur: Re quidem
vera, formæ subslantialis, oonenle
Aquinate \ duo
sunt propria. Primum
in eo conistit,
quod ipsa rei,
cuius est forma,
esse substantiale *rgilur,
veluti pr.ncipium inlrinsecum,
ex quo res
in ua specie
constituitur 2; alterum,
quod a primo
fluil, est, |UOd
ex forma substantiali,
et ex materia,
quæ ab illa
eterminatur ad aliquam
rem constituendam, unicum
esse jubstant.ale efficitur
*. Atqui dubium
non est, quin
anima rga corpus
hacc duo munia
obeat ; namque
1° anima, i
ante vid.mus 5,
esse corpori largitur
veluti principium, uo
res cst id,
quod cst; unde
corpus, antequam ab
anima tormetur, non
est corpus humanum,
et staiim ac
anima o eo
separatur, corpus humanum
esse desinit. 2°
Anima um corpore
unum esse substantiale
constituit; namque si
)sa intnnsece esse
corporis constituit, necesse
est ut una
um corpore unicum
esse substantiale efficiat 6.
Er^o
nenm dub.um esse
potest, quin anima
cum corpore*, veiti
iorma substantialis cum
materia, copuletur. £J. Frop. 2
. Amma, quæ
est forma substantialis
cor7' /*on est>
msi amma intellectiva,
sive rationalis. rrobalur
contra non paucos,
eosque præsertim recen§,
qu. ut intra
videbimus, pugnant animam,
qua corus vivit,
non esse animam
intellectivam, sed animam
ab Jc d.versam,
quam principium vitale
vocant. Forma, ut
\ r'fqr LXXV'
a* * ?
2 Con*r. Gent.,
lib. II, c. 68,
n. 2. *
Cf Cosmol., loc.
cit., p. 102-103.
ninn!df^P* i104" •Pr°pter
hæC duo forma
sbstantialis, quæ prin E? ani n
? rei.ctaV°CatUr' a
Princiui0 efficiente discrimitur, quia
pnncipium efliciens largitur
esse rei non
ex eo aunrf
a produc.t, atque
esse eius non
est idem ac
esse rei productæ
est etiam ipsius
animæ ; I,
q. LXXVI sæpe
diximus, speciem, seu
naturam cuiusque rei
determinat. Atqui natura
cuiusque rei ab
eius operationibus dignoscitur.
Ergo
in composito substantiali,
quod dicitur homo,
forma ea esse
debet, quæ illius
operationibus respondet. Atqui
operationes propriæ hominis
sunt intellectivæ, quia
per has a
ceteris rebus discriminatur. Ergo anima
intellectiva est propria
hominis forma. Nonnulla circa
eamdem theoriam adnotantur
21. Ad eius,
quam exposuimus, theoriæ
maiorem explanationem, hæc
tria mente recolemus
oportet: Horum primum
est, animam rationalem
non posse informare
corpus, prout est
rationalis, quia ipsa,
prout est rationalis,
naturam materiæ longe
supergreditur. Hinc, cum
dicitur animam rationalem
esse formam substantialem
corporis, hoc intelligendum
est, secundum
essentiam animæ intellectualis, non
tamen secundum operationem
intellectualem 2 ,
quapropter unio
animæ ad corpus
uon pertingit usque
ad operationem intellectus
8 . 22.
Alterum est, animam
humanam, secus ac
animam belluinam, ita
informare corpus, ut
per se, et
sine corpore existere
valeat, sive, ut
Scholæ aiunt, esse
formarr substantialem subsistentem
. Et sane,
si anima humana.
secundum quidem suum
esse, sed non
secundum suam virtutem
intelligendi est forma
corporis, sequitur aliquas
operationes ab ea
exerceri sine organis
corporeis 5. Atqui
anima humana non
posset ullas operationes
sine organu corporeis
exercere, si esse
eius a corpore
omnino penderet. Ergo
anima humana ita
informat corpus, ut
per se; et
sine corpore existere
valeat. 23. Tertium
est, quod anima,
etsi sit forma
corpons. tamen operationes
intelligendi exercere potest.
Secundum essentiam
quidem suam [anima
intellectiva) dat esse
1 I, q. et a.
citt. c. „
Qq. dispp.&xm. De
Anim.,a.7 ad 11. Cf Contr.
Gent.,lib.IV,c.S& s Qq.
dispp., De Fer.,
q. XIII, a.
4 c. .
Quænam sit forma
substantialis subsistens, exphcavimus
n Cosmologia, c. V, a.
3, p. 137-138.
s Quamvis
esse animæ sit
quodammodo corpons, non
tamei corpus attingit
ad esse animæ
participandum secundum totam
suan nobilitatem, et
virtutem: et ideo
est aliqua operatio
animæ, m qm
non communicat corpus
; Op. cit.,
De Anirn., a.
1 ad 18.
GESm' • Secundum
Potemiam vero proprias
operationes ^fficil'; nam
ipsa cum corpore
ila coniungilur, ut
per •at.onem vires
eius superet, eiusque
dominelur . Vicissim tsi
anima natura sua
sit intelligens, tamen
ad opcra,V,es corporis
concurrere potest. Etenim ipsa es?
forma erleclior form.s
sensitiva, e( vegetaliva.
Atqui quæ! bet
uTcontST/ formarum> uæ Psa inferio^es
u„ se conhnet.
Ergo an.ma humana,
cum maleriam inforoat,
e. largitur esse,
quod corpori inanimato
convenit Wetare, quo
planla super corpus
inanimatum exlolli tur Asentxre,
quo brutum plantæ
excellit; nihilque al
u I ibi
kopnum retinet, nisi
vim intelligendi, quam
cum mabria commun.care
non potest . Itaque anima
huma. a loæ
seeundum essentiam suam
est rationalis, ad
oS lones corpor.s
concurrit non quatenus
est rational? sed
"t C„eVlil|U'rn SCr.
fTU,tateS Ve^tativas in '
conS '.inn '
' • 0m'llenu"m est,
animam producere one Uiones
corpons, non prout
sunt mere materiales
et cororeæ, secl
prout vilales, ac
proinde aliquid simplex
sunt. Abt. HI.-Argumenta, qaibus
Scholasticorum theoria impugnatur,
solvuntur L% ^bi'C- °Si
anima ratinalis csset
fbrma substaniJi.s corpons,
ipsa cum corpore
sese commisceret, ita ut 'ni
eo exteuderelur, et
divideretur. Atqui id,
quod est 1
fni!,' .Ct d,visibilc> est
materiale. Ergo Scholasticoim
sententia animam humanam
materialem facit. i I
n,n7P.'
\eg"""':>
concminNe9consEt sanc il".',?.,• abadversar"s ob.icitur,
quod nempe anima
foret le nnn',
V CUm .corPorc
commiscerclur, iam ab
Aquiicen !u T f0lt Quæ
miscen'r> ait, oportel
ad m IZ
tt ? eSSe.;
qux°d non onling'.
"''! uis,
quoWcr8 n °na
eadem • At
ex eo> 1uod
^ima i"for« corpus,
ipsam cum corpore
commisceri haud seuui
Un> De PircreaL'
a2 ad 10. ' hb. III
Sent., Dist. I,
a. 1, q.
I ad arg.
- 192 expostulat,
ut ad coniunctionem
cum corpore ordinem
semper retineat, non
vero ut sine
actuali cum corpore
coniunctione in suo
esse perdurare nequeat
l. IV.— Scotistaruni
sentenlia expenditur 31.
In superioribus articulis
diximus animam humanam,
cum materiam informat,
utpote forma ceteris
perfectior, quæ harum
virtutes in se
continet, ei largiri
non solura esse
vegetans et sentiens,
sed etiam esse
corporis'-; ac proinde
informare materiam omni
forma dcnudatam, ita
ul ipsa sit
illa forma, qua
corpus in suo
esse corporis constituitur
3; neque id
animæ simplicitati obesse
. Qua ir
re silentio prætereunda
non est sententia
Scoti. Ipse enim,
post Henr. Gandavensem,
etsi animam esse
formam qua corpus
vivit, seu, ut
aiunt, animatur, propugnaverit
tamen, secus ac
B. Albertus M.,
s. Thomas, et
pleriquc Scholæ Doctores
docuerunt, contendit agnoscendam
præ terea esse
in corpore «
formam, qua corpus
est corpus aliam
ab illa, qua
est animatum s.
Hanc formam, qu
et du cor^'
RdP°nse « •
P Bottalla, •in
«I i !
/ «l8.? qUæ
adversus Tongiorgium disseruimus
in Ne^fs^r^'^"^'' V°!HI'
-ParS Prima' C'
H ubl etiam
solutas invenies obiectiones
Henrici und,,mSIS: U'
neCn°n ill0rum receutiuu>
qui horum throriam
unoum atomismi placita
propugnant. ANTHROPOLOGTA
corporis humani per
se, et essentialiter .
Id Leo X
confirroavit in synodo
Lateranensi, cum definivit,
quod anima intellectiva
« vere, per
se, et essentialiter
humanr corporis forma
existat 2 .
Secundum utriusque synodi
den nitionem, Pius
IX in suis
ad Episcopum Coloniensen
Lilteris questus est
Giintherum, eiusque discipulos
lædere in suis
libris « catholieam
sententiam ac doctrinarr
de homine, qui
corpore, et anima
ita absolvatur, ut
am nra eaque
rationalis sit vera
per se, atque
immediata cor poris
forma 3 . . ., 35
Iam hisce definitionibus, utr
constat ex Eprstola,
quan de mandato
Pii Pp. IX
D. Wladimirus Czacki,
nunc S. RE
Cardinalis, D. Eduardo
Hautcoeur, Rectori Universitatn
Cathol. Insulensis inscripsit
4, docetur unitas
substantiafr humanæ naturæ,
quæ duabus constat
substantns partxali bus,
corpore nempe, et
anima rationali. Et
hoc quidem a
doctrinam theologicam spectat.
Quod autem attinet
ad con troversias,
quæ non ita
pridem ab aliquibus
Philosophis rt suscitatæ
sunt, scilicet circa
principia constituentia corpc
rum, unde unitas
illa substantialis diversa
ratrone ab ei
explicalurs, ipsæ doctrinas
mere philosophicas respiaum
super quibus catholicæ
Scholæ diversas sententias
sequm tur ac
sequi possunt; quoniam
suprema Ecclesiæ auctorxto
numquam pro altera
iudicium tulit, quod
alteram excludi ret.
At vero, id
non impedit, quominus
philosophrca argi mentatione
demonstrari possit, sententiam
Thomrstarun quam nos
amplexi sumus6, quoad
unitatem substantralei humanæ
naturæ, cum laudatis
Romanorum Pontrhcui definitionrbus potius,
quam alias, consentire;
scilrcet, ut præfatam
definitionem non nisi
hoc sensu Doctois
Scholarum semper acceperint6.
1 Vid. pp.
citt. 2 Aliam
formam diximus, non
vero aliam nimam;
nam de unite
animæ in homine
controversia inter Catholicos,
quemadmodum Lapite IV
ostendemus, cxistere haud
potest. Cf Cosmol.,
c. I, a.
5, p. 101-102.
Qq. dispp., q.
un. De Anim.,
a. 9 ad 11.
ibid.
ad 18. Hoc
argumentum fuse evolvit
Em. Card. Zighara,
Op. cit., Pars
explicav.t, quod hæc
media natura suggerit
animæ ndquid rerum
fit in corpore,
et in corpore
exequitur ndquid amma
ei præscribit, quin
causas suarum opetionum
cognoscat 4. l
44. Systema mediatoris
plastici absurdum est
Vrobatur.Si inter animam,
et corpus natura
media, iæ s.tutnusque
parliceps, existeret, oporteret
ipsam se simul
corporearn, cognilione præditam,
et cogitatio5 cxpertem,
celer.sque oppositis proprietalibus pollen 1
Qq. dispp., De
Ver., q. XXVI,
a. 10 c.
In Ioann. Evang.
c.
V, tract. XXIII,
n. 5. "
Saggio su' temperamenti,
Bologna 1864. Bibliothbque
choisie, t. II, p. 113
sqq. 202 tem,
quibus anima, et
corpus ab se
discriminantur. Atqui notio
huius naturæ est
absurda. Ergo. 45. Præterea, hæc
natura media officio
administræ inter animam
et corpus in
homine ita fungi
dicitur, ut conscientiam
operationum suarum non
habeat. Atqui natura,
quæ se, suasque
operationes non cognoscit,
profecto non potest
fungi officio administræ
inter animam, et
corpus in homine;
nam haud possibile
est aliquam naturam
officio administræ fungi,
nisi dominium in
suas operationes habeat,
alioquin ipsa, ut
advertit s. Thomas1,
non agit, sed
potius agitur. Ergo
naturam plasticam, quam
Clericus effinxit, ex
eo etiam absurdam
esse patet, quod
ipsa officiis fungi
nequit, quæ in
homine ei assignantur.
46.
Obiic. Multæ operationes,
e. g., respiratio,
molus cordis, in
homine conspiciuntur, quæ
nec a corpore,
neque ab anima
repeti possunt. Ergo
admittenda est in
homine tertia natura,
quæ sit illarum
operationum principium. 47.
Resp. Dist. ant.,
non possunt repeti
a solo corpore,
aut a sola
anima, conc. ant.,
non possunt repeti
ab anima simul,
et a corpore,
neg. ant. Neg.
cons. Re quidem
vera, corpus, uti
iam ostendimns, esse
suum ab anima
accipit, unamque substantiam
completam cum ipsa
effieit, ac proinde
anima cum corpore
est unicum principium
respirationis, motuum cordis,
aliorumque, quibus corpus
vegetat. Frustra Clericus
contendit operationes respirandi,
aliasque id genus
non posse animæ
adscribi, cum quod
nihil convenientiæ inter
ipsas, et intellectiones existit,
tum quod anima
nescit, quomodo agantur
in corpore ea, quæ ipsa
peragi in illo
vult. Etenim, quod
ad primum attinet,
nihil vetat respirationem, aliasque
einsmodi operationes, atque
intellectiones, quamvis sint
diversi generis, ab
anima tamen perinde
proficisci ; siquidem
anima per alias
facultates est principium
intellectionum, et per
alias facultatcs est
principium yegetandi, et
sentiendi. Alterum autem
ex eo fit,
quod alia est
in anima facultas,
qua illas operationes
vult, alia autem,
qua illas in
corpore exequitur. i
De unione Verbi
Incarnati, a. 5 c. De
systcmate causarura occasionalium 48.
Malebranchius, uli antea
diximus , ratus
est Deum dumtaxat
esse causam efficientem,
atque cum corpora
tum animas omni
vi agendi destitui
; ex quo
confecit Deum esse
unicam, et immediatam
causam omnium motuum,
qui in corpore
fiunt, omniumque operationum,
quas anima exerit;
atque consensum, quem
experimur inter certos
motus corporis, et
certas operationes animæ,
et vicissim, nonnisi
a Deo esse
repetendum. Itaque ipse
statuit Deum ob
suum generale decretum,
quod totum mundi
ordinem complectitur, ita
motus corporis, actionesque
animæ moderari, ut,
quoties certi motus
in corpore fiunt,
sensationes ipsis consentaneas,
et quoties certæ
operationes in anima
fiunt, motus ipsis
consentaneos in corpore
producat. Ex quo
patescit nec ullos
motus corpons esse
veras causas actionum
animæ, nec ullas
actiones animæ esse
veras causas motuum
corporis, sed dumtaxat
dici posse causas
occasionales, quia nonnulli
motus corporis Deo
occasionem præbent producendi
in anima actiones
illis consentaneas, et
vicissim 2. Hoc
systema oczasionalismus, vel
systema adsistentiæ dictum
est, quia animam,
et corpus vcluti
causas dumtaxat occasionales ignoscit,
Deumque animæ, et
corpori conlinuo adsistentem
ponit. 49. Hanc
theoriam, eodem fere
ac Malebranchii tempore,
Sylvanus Regius 3,
et deinceps non
pauci propurnarunt usque
in hanc diem,
in qua, uti
ante vidimus 4,
heonam caussarum occasionalium
a nonnullis Philosophis
)ræsertim in Gallia
exsuscitata est. 50.
Systema causarum occasionalium
falso fundanento innilitur
; falsam philosophandi
methodum sectatur ;
mnem umonem mter
animam, et corpus
tollit; impias con'lusiones
parxt. Probatur prima
pars. Malebranchius, ceterique
Occalonahstæ consensum inter
certas operationes animæ,
crtosque motus corpons
omnibus obvium ab
immediata ictione Dei
repetunt, quia omnem
vim activam rebus
1 Ontol., c. IX, a.
7, p. 71.
2 De inquirm
V9r^,ib yI c
5 Cours entier
de phil., M4t.,
par. 2, c. 1-5.
1 Ontol., loc.
cit. creatis repugnare
arbitrantur. Atqui, ut
in Ontologia ! vidimus, nihil
repugnat vim quamdam
actuosam rebus creatis
inesse, immo, si
ea ipsis negetur,
multa absurda inde
profluunt. Ergo nulla,
immo absurda est
ratio, ob quam
occasionalismus ab eius
auctoribus excogitatus fuit.
51. Probatur altera
pars. Occasionalistæ non
inficiantur nobis videri
animam, et corpus
aliquid in sese
invicem agere, sed
causam huius phænomeni
ex ipsa natura
hominis non expostulant,
sed ad Deum
omnium rerum auctorem,
et conservatorem, confugiunt.
Atqui hoc, ut
s. Thomas iamdiu
observavit 2, indignum est
viro philosopho ;
Deus enim procul
dubio est causa
universalis omnium phænomenorum
naturæ ; sed
philosopho quærendæ sunt
causæ phænomenorum particulares,
seu proximæ, quia
in harum cognitione,
quemadmodum in Logica
vidimus, scientia consistit.
Occasionalismus igitur methodum
philosophandi sectatur, quæ
scientiam gignere non
potest. 52. Probatur
tertia pars. Secundum
Occasionalistas anima cum
corpore neque secundum
esse, ita ut
ex ipsis unica
completa substantia exurgat,
neque secundum operationem,
ita ut anima,
et corpus aliquid
in sese inyicem
agant, unitur. Ergo
occasionalismus non modo
unionem substantialem, quam
ante demonstravimus, sed
quamlibet unionem animæ
cum corpore tollit.
53. Probatur quarta
pars. Si anima
non est cum
corpore principium omnium
operationum corporis, sed
Deus est harum
unica causa, certe
non ei, sed
Deo tribuenda sunt,
quæ anima per
corpus bene, aut
male operari videtur.
Item, si anima
non est principium
activum suarum cogitationum,
sed has Deus
occasione motuum corporeorum
in ipsa producit,
liquet cogitationes, quæcumque
sint, sive bonæ,
sive perversæ, neutiquam
possc animæ imputari.
Quocirca, posito occasionalismo, homini
Loc. cit.,
p. 171-172; cf
etiam Cosmol, c.
III, a. 4,
p. 122-123, ei
c. VI, a.
3, p. lol
sq. 2 Si
quis, ait sanctus
Doctor, quærenti, quare
lignum est calefactum,
respondet, quia Deus
voluit, convenienter quidem
respondet, si intendit
quæstionem reducere in
primam causam; inconvenienler vero,
si intendit omnes
alias eicludere causas
; In Ub.
De Causis, lect. neque
actiones interiores animi,
neque exteriores corpons
imputari queunt. Atqui
hoc infinitæ perfectioni
Dei maxime mdignum
est, atque omncm
moralitatem actio|num humanarum
destruit. Ergo systema
causarum occaswnahum lmpias
conclusiones parit. 54.
Obiic. 1° Anima
nescit, quid sit,
quo membra coripons
moventur. Ergo ipsa
non est causa
motuum corporis. 5o.
Resp. Neg. cons. Etenim anima
motuum corporis causa
est, quatenus eos præscribit, eosque
per organa corpons
exercet '. Quocirca ipsa
cognoscere quidem de
bet motus, quos
producere vult, non
vero modum, quo
lorgana corporis illos
exequuntur. oG. Obiic.
2° Nulla est
connexio inter voliliones
anifcmæ, et motus
corporis. Ergo. 57.
Resp. Neg. ant.
Nam si anima,
uti ostendimus, est
!imul cum corpore
principium omnium operationum,
quas |in corpore
conspicimus, maxima connexio
inter volitiojfies, ahasque
operationes proprias animæ,
atque inter ouerationes
corporis existere dicenda
est 2. III. — Doctrina
harmoniæ præstabilitæ confutatur
58. Leibnitius, cum,
ut alibi diximus
3, possibilitatem >ciionis
transeuntis, ac proinde
actionis, qua anima,
et cor>us m
sese mvicem agunt,
inficiatus sil, consensum
inter jperationes animæ,
et corporis ex
eo repetendum esse
do;'uit, quod Deus
animam, et corpus
in singulis hominibus
ta constituit, ut,
dum anima, et
corpus nihil in
sese mu|uo agunt,
utriusque operationes mirifice
sibi consentiant. lanc
theonam systema harmoniæ
præstabilitæ vocavit, ||uia
lpsa harmoniam inter
operationes animæ, motusque
orporis a Deo præstabilitam cognoscit
. Modum autem,
||uo in singulis
hominibus hæc harmonia
a Deo præstabiatur,
ita exphcavit: Unaquælibet
anima, prout schema,
eu typus totius
universi evolvitur b,
continuatam seriem J
Cf Dynam., c. VI, a. 3,
p. 190 vol.
I. Cf s.
Thom., Qq. dispp.,
q. Un. De
spir. creat., a.
3 ad 4.
Alias mectiones, ci
quibus Malebranchius Deum
non possc vim
actuosam uin rebus
creatis communicare arguit,
refutavimus in Onro/.,loc.cit Ontol., c. IX, a.
2, p. 63.
Systeme nouveau de
la nat. etc, § 14.
Cf Ideal., perceptionum, appetitionumque in
se ex vi
sibi insita pro-1
ducit, adeo ut
ratio posterioris perceptionis,
et ratio poste-i
rioris appetitionis in præcedenti perceptione,
et appetitio- 1 ne
contineatur; item, unumquodlibet
corpus per se
solum I ex
legibus motus continuatam
seriem mutationum in
sel producit, ita
ut ratio posterioris
mutationis semper existal
in præcedenti mutatione
'. Quandoquidem autem
infini-j tæ sunt
animæ possibiles, infinitaque
corpora possibilia/ i
liquet infinitas quoque
esse cum possibiles
series perceptionum, tum
possibiles series mutationum;
ideoque, quæi cumque
anima sumatur, semper
inveniri aliquod corpus
in quo series
mutationum cum serie
perceptionum illiu! animæ
mirifice consentit. Quamobrem
Deus harmonian inter
operationes animæ, motusque
corporis præstabilini dicendus
est, quatenus cum
anima coniungit illud
corl pus, cuius
mutationes curn perceptionihus illius
animac adamussim, et
constanter concordant 2. 59.
Systema harmoniæ præstabilitæ
falso funda mento
superstruitur; effato rationis
sufficientis, quod Leib
nitius adeo inculcavit,
manifeste adversatur; unitatem
sub stantialem hominis,
quam Leibnitius admittendam
esse de crevit,
tollit; impiis, absurdisque
theoriis latissimam vian
sternit. Probatur la
pars. Leibnitius systema
harmoniæ præ stabilitæ
excogitavit ob illam
rationem, quod substantia'
nihil in sese
invicem agere possunt.
Atqui hoc pronun
tiatum, quemadmodum ostendimus
', omnino falsum
est Ergo. 60. Probatur2 pars. Perceptiones,appetitionesque, quai
in anima sibi
succedunt, sæpe secum
pugnant. Atqui fier
non potest, ut
posterioris perceptionis, et
appetitionis ra tio
sufficiens in opposita
præcedenti perceptione, et
ap petitione existat.
Ergo systema harmoniæ
præstabilita effato illi
rationis sufficientisy quod
Leibnitius maximope re
exaggerat, manifeste adversatur.
61. Probatur 3a
pars. Leibnitius aperte
asseruit, incul cavitque
existere inter
animam, et corpus
veram unio Lettre
d Mr Arnauld,
§ 107, et
108. Thdodic,
par. I, §
62-67; par. II,
§ 188; par.
III, § 291.
3 Ontol., loc.
cit., et Cosmol.,
c. VI, a. 3,
p. 152. nem,
cx qua fit
suppositum ', atque
to ego in
nobis unitatc
gaudere vera, non
collectiva, qualis ea est, quam
horologium habet 2 .
Iamvero unitas substantialis
hominis m systemate
harmoniæ præstabilitæ non
modo non jadslruitur,
sed manifeste tollitur.
Etenim ipsa expostulat,
ut unicum sit in homine
esse animæ, et
corporis. Atqui anima,
et corpus secundum
harmoniæ præstabilitæ placita,
non solum non
uniuntur secundum esse,
sed ne secundum
operari quidem, quia
anima omnes suas
affectiones experirelur, etiamsi
nullum esset corpus,
et vicissim. Ergo
unitas substantialis hominis
in systemale harmoniæ
præslabilitæ non modo
non adstruitur, sed
etiam manifeste tollitur.
Quin etiam in
homine secundum placita
harmoniæ præstabilitæ ne
unitas quidem collectiva
admittitur, qua horologium
gaudet. Etenim unitas
collectiva in horologio
ex mulua partium
in se actione
constiluitur, ita ut,
hac perturbata, horologium
destruatur; at Leibnitius
sua harmonia non
solum animam, et
corpus ab se
secundum esse omnino
separat, sed etiam
nullam animæ in
corpus, corporisque in
animam actionem cognoscit.
io^h P™batur ^a
pars. Systema harmoniæ
præstabilitæ ldeahsmo favet.
Nam si corpora
ad sensationes, quas
anima in se
experitur, nihil prorsus
conferunt, pronum ent
Idcalistis inferre nullam
rationem esse, cur
corpora existant, aut
saltem nobis comperlum
esse non posse,
num re lpsa
existant. 2° Libertatem
voluntatis humanæ destruit.
Etenim actiones, quas
anima per se
exercet, liberæ esse
nequeunt, quia ipsæ
hac lege in
anima evolvunlur, ut
posterior in præcedenti
rationem sufficientem mi
habeat, et ipsæ
aliæ esse non
pessunt, quam quæ
motionibus corporis, quocum
unitur, adamussim respon1ent.
Neque ullæ motiones
corporis liberæ dici
possunt, jmppe quod
omnes motus corporis
non solum fiunt
per ^es mechanicas,
eoque nexu, ut
posterior rationem suficientem
sui in præcedenti
habeat, sed etiam
ab omni lctione,
concursuque animæ adeo
remoti sunt, ut,
etiamsi mlla anima
existat, eodem modo
fierent, ac nunc
fiunt. Thdod.,
Discours de la
conformitd d la
foi avec la
raison, § 55,
Eclairciss. du nouveau
systdme. 3°
Si illud systema
admitteretur, nonnisi Deo
cuncta peccata lam
interna, quam externa
tribuenda forent. Cuius
rei hæc manifesta
ratio est, quod
omnes perceptiones, appetitionesque animæ
sunt naturalis, necessariaque sequela
evolutionis schematis, quod,
secundum Leibnitium essentiam
anima constituit, omnesque
motiones corporis secundum
leges mechanicas fiunt,
quin anima quidquam
ad illas conferat.
Atqui Deus et
unamquamque animami cum
schemate creavit, quod
necessario in ipsa
evolviturJ et leges
mechanicas statuit, secundum
quas omnes motus
j corporis fiunt.
Ergo et quæcumque
anima cogitat, acJ
vult, et quæcumque
corpus exequitur, Deo,
secundum harmoniæ præstabilitæ
placita, tribuenda sunt.
Hinc, si| quid anima
cogitat, ac vult,
aut si quid
per corpus, exequitur
contra legem naturalem,
aut positivam, omne
id i Deo
dumtaxat imputandum foret.
Igitur systema harmo-l
niæ præstabilitæ impiis,
absurdisque theoriis latissimam
viam sternit. IV.— Systetna physici
influxus, seu causarum
efficientium expenditur 63.
Systema influxus physici,
seu causarum efncientium
i unionem anirnæ,
et corporis ex
mutua utriusque actione
deriyat. En quomodo
P. Makus illud
exponat: Docenl
nimirum eius [physici
influxus) defensores, naturas
has [animam et
corpus) plurimum dissimiles
ita sibi strictas
esse, ac devinctas,
ut altera in
alteram vere, atque
eflicienter influat, neque
tamen ea actione
ex una in
alterarn quidquam transferri:
sed, impressis in
sensu motionibus, et
nervorum ope ad
cerebrum usque propagatis,
mentem ad informandas
rerum notiones determinari;
et vicissim, suborta
in animo voluntate
membri cuiuspiam commovendi,
nervos continuo impelli,
motusque in eo membro
voluntarios consequi .
64. Systema influxus
physici, seu causarum
efficientium est reiiciendum.
Probatur. Secundum assertores
physici influxus mutua
1 Compendiaria metaphysicæ
Institutio, Psychol.. c.
II, § 450.
Hoc systema, quod
iam Newtonus, Clarkeus,
omnesque Angli barmoniæ
præstabilitæ adversarii in
primis adornarunt, post
Makum Storchenavius, aliique
e S. I.
tuiti sunt. A
actio animæ, et
corporis repetenda est
non ex eo,
quod anima corpon
esse, et operari
largilur, sed ex
eo, qubd mima,
et corpus, dum
distinctum esse habent,
vim suam jperandi
in sese invicem
exercent; quapropter hæc
actio jon consequitur
unionem animæ, et
corporis, sed notius
Ham constituit. Atqui
duarum substantiarum unio
quac x eo
dumtaxat exurgit, quod
illæ vim agendi
in sese nvicem
exercent, est accidentalis,
quia actio esse
rei iam onstitutum
sequitur, quidquid autem
rei adiungitur, postuam
esse eius constitutum
est, accidens est
C Ennf seundum
assertores physici influxus
unio substantialis in3r
animam, et corpus
adstrui non potest,
ac proinde hoc
fstema procul vero
est. 65. Adhæc
assertores physici influxus
rationem, qua corus
in animam agit,
reddere haud possunt.
Et sane, si
adiittatur corpus unicam
substantiam completam cum
ani constituere, dicendum
est corpus in
animam agere on
qua ratione est
corpus, sed quatenus
ab anima vitam!
.virtutem agendi accipit,
ita ut non
tam corpus, quam
nma per potentias,
quarum organa sunt
membra corpos, agat
. E
contrano, secundum assertores
physici inixus, quoniam
corpus non constituit
cum anima unicam
iDstantiam completam, ipsum
in animam agere
dicendum I, prout
corpus cst. Atqui corpus, prout
corpus est, non
)test agere, nisi
per contactum physicum,
qui ab anima,
læ immatenalis est,
excipi non potest.
Ergo in systeate
phys.ci influxus actio
corporis in animam
explicari V.— Mutua animæ,
corporisque in sese
actio secundum Scholasticos
explicatur 66. Si
theoria
aristotelico-scholastica de unione
animæ corporis admittatur,
nullo negotio intelligere
licet muam ammæ,
corporisque in sese
actionem ex eo
esse relenciam, quod
anima se ad
corpus, velut forma
ad mariam, habet.
Quod explanatur scquenti
^rop. Si anima
est principium formale corporis,necesse est,
[ /n lib.
II Sent., Dist.
XXVI, q. I,
a. 2 sol. Anuna,
et corpus conveniunt
in unam personam,
et in unam
21 / Ct
liC0,didtur una actio
humana ; De
unione Verbi '(iinati,
a. 5 ad 11.
Philos. Christ. Compend.
II.? j£ ut
anima aliquid agat
in corpus, motusque
corporis in ani\
mam redundent. Probatur.
Quandoquidem anima est
forma substantialis corporis,
ideo unum est
esse utriusque, quia
forma, ut sæ
| pe diximus,
est actus rei,
seu id, quod
dat esse rei
. Atquij operari,
ut Scholæ effatum
est, sequitur esse. Ergo, quoniam
unum est esse
commune animæ, et
corporis, inde necessario
efficitur, ut anima,
et corpus in
sese invicem effluant,
atque ex suis
operationibus sese invicem
immuj tent. Præterea,
cum anima sit
forma substantialis corpoj
ris, ipsa debet
esse intrinsecum principium,
a quo cor
pus virtutem operandi
accipit, ac proinde
simul cum cor
I pore subiectum
potentiarum, propter quas
corpus opera tur
2. Atqui si
anima est principium,
a quo corpus
vir i tutem
operandi accipii; et
non cornus tantum,
sed totuni coniunctum,
scilicet corpus cum
anima, a qua
constitui tur, est
subiectum potentiarum, propter
quas corpus ope
ratur, necesse est
non modo ut
anima membra corpori:
ad operandum movere
possit, sed etiam
operationes corj poris
in animam quodammodo
redundent. Ergo, admiss;
theoria, quam Scholastici
de principiis constitutivis
homi nis tradidere,
admittendum quoque est et animam
in cor pus,
et corpus in
animam aliquid agere
posse. Deniqu ob
eamdem rationem, quod
nempe anima est
forma sub stantialis
corporis, consequitur in
una essentia animæ
: tamquam in
radice, facultates tum
superiores, tum infei
riores colligari 3.
Atqui mutua facultatum
colligatio in un
radice expostulat, ut
earum actiones sint
mutuæ. Ergo 4 Necesse
est, si anima
est forma corporis,
quod animæ, n est,mo pperæ
pretium esse arbitramur
rem tanU wi^declarare,
firmiusque stabilire, quia æstio de
pnncipio vitali in
homine magna contentione
ter recentes agitatur.
b w"lc"one 'D'
[.— Refulalur organicismus,S"fil .
^ T mechan.ca
Cartesii, qui quidquid
in corire fit,
secundum leges motus,
seu mechanicas in
eo fieri rd.cus
contendit, eorumque, qui
hodie in Anglia
e •Hia, maximeque
in Germania ad
leges mechanicas,'ve yires
chymicas in explicanda
vita corporis confugiunt
«il h,c dicimus.
Nam, quoniam leges
mechanicæ et -es
chvmicæ, uli vidimus,
non mod^o brulorum,
sed em infimi
genens viventium, nempe
plantarum onera;nes elbcere
nequcunt «, liquido patet
ipsas eo S
icerc posse opcrationes
vitales corpVis hu^mani
quæ T un longe
exqu.s.t.ores. Itaquc, hac
sentenlia præterssa, systema,
quod organkismus vocalur,
in primis exadcndum
nobis cst. t
""Jis ex >9. Defensores organicismi
fatentur non posse
sola phya, aut
cbymica expl.car. omnia
phænomena vitæ, quac
eUtu et c
ZT' V0""Ua"f,nlensum qnitnr
passio in sensuali
sa ;,„'," '"T
con'e'"P^"one
retrahuntur, vel impediuntur
edund"'' 1 ' JT aCUbUS;
" " COnVerSO
ei viribus 'nferioribus
Zu,,. suPer'orssi°ncm afficitur,
•>•, De Ver.,
q. XXVI, a.
10 c. Cf
Cosmol., c. IV,
a. 1, p.
126-128, ct c.
V, a. 1, p. 130
et 131. in
corpore conspiciuntur, ac
proinde admittunt proprietates
vitales in corpore
a physicis et
chymicis diversas; sed
cum pro certo
habeant nulium phænomenum
vitæ posse ab
anima repeti, tuentur
harum proprietatum vitalium
principium, et subiectum
esse ipsam materiam
corporis. j Quare,
secundum ipsos, principium
vitale non distinguitur
ab ipsa materia
organorum ', sed
est quædam vis
insita, propriaque materiæ,
et mera eius
affectio 2. Hoc
systema a Sociis
Academiæ Parisiensis, quibus
Bordeus præcessit, hodie
propugnatur. Illud inter
Bordeum, atque hodiernos
organicistas Academiæ Parisiensis
interest, j quod
ille cuique organo
corporis propriam vitam
tnbuit s, hi
vero, ut unitatem
corporis, viventis sartam,
tectamque faciant, unicum
esse principium vitale
matenæ organorum insitum
pugnant. 70. la. Principium, ex
quo actiones vitales
promanant, est distinctum
a materia corporis.
Probatur. 1° Corpus
humanum, perinde ac
quodhbet aliud corpus,
non posset ex
quibusdam molecuhs, veluti
partibus, constitui, nisi
sit aliquod principium,
quo ipsa£ congregantur,
atque ad unitatem
substantiæ reducuntur. alioquin corpus
non esset unum
per se, quale
reipsa est, sed
unum per accidens.
Hoc præmisso, en
argumentum: Illud principium,
ex quo corpus
constituitur, seu ex
quc moleculæ in
unitatem corporis coalescunt,
a materia ipsius
corporis distinguitur; quippe
quod ipsum efficit,
u moleculæ, quæ
potentia corpus sunt,
actu corpus fiant;
asUrenS' 6 la
W6> 6t de
V itltelli9ence, p. I, sect.
I, c. 5,
irisf1862.iIlier' DU prinCl'pe
Vitale' et de '• pensante,
c. 3, 3
Bordeum secutus cst
Fouquet, Discours surla
clinique, Paris. in
quolibet corpore animato
inesse non solum
vitam to ti corpori
communem, sed etiam
tot speciales vitas,
quot sunt organa
corporis. 1° Operationum
principia, quæ ad
unicum principium, tamquam
sui subiectum, non
redu cuntur, diversa operationum
subiecta expostulant ;
nam cuiuslibet generis
operationum aliquod subiectum
esse de bet. Quare,
si tot principia
vitalia in corpore
animato e xisterent, quot
sunt organa corporis,
tot distincta, diver saque
subiecta vitæ existere
quoque in ipso
deberent, quot sunt
organa corporis; ita
ut quodlibet organum
es set subiectum alicuius
specialis generis vitæ. Atqui quis
quis noslrum experitur
unicum esse in
se subiectum di versarum
operationum, quæ per
diversa organa exercen tur.
Quis enim non
videt unum, idemque
esse in se
ipsc subiectum, quod
quinque species diversas
sensationum ir, se
excipit, earumque differentias
sentit, quod imagiua-,
tur, quod corpus
movet, quod, ne
plura dicamus, respi rat,
alimenta digerit, aliaque
opera vitæ exercet?
f Fal sum
igitur est tot
esse in corpore
nostro principia opera
tionum vilalium, quot
sunt organa eiusdem
corporis J 2°
Inter plura principia,
quorum unumquodque pro
prias operationes habet,
in iisque exerendis
ab alio prin
cipio non pendet,
non alia unio,
quam accidentalis, ess
potest. Quare, si
singula organa non
tantum exerceren quasdam
speciales functiones eiusdem
principii vitalis quo
ipsa informantur, sed
unumquodque ipsorum pro
prium principium vitæ
haberet, corpus, quod
ex ipsi componitur,
esset totum per
accidens, non vero
per se Atqui,
secundum omnes et
philosophos, et physiologos,
e iusmodi consensus,
sive harmonia inter
cuncta corpori organa
existit, ut ex
ipsis corpus unum
totum per se, e
quodammodo unum organum
efficiatur. Ergo pro
cert Cf s.
Aug., Conf., lib.
X, c. 7, n. 11.
2 S. Thomas
hoc argumentum ex
natura zoophytorum perbellei
lustravit. Constat enim
inter omnes, cum
zoophytum in partes
div ditur, quamlibet
partem diversas exercere
operationes animæ, se
principii sentientis, et
vegetantis, quo corpus
zoophyti animatur. A
qui hoc evenire
non posset, si
quodlibet organum animalis
propric operationes per principium vitale
diversum a principiis
vitalibi reliquorum organorum
exerceret. Ergo in corpore
animato unui principium
vitale cunctis organis
commune, non vero
diversa pi diversis
organis admittenda sunt.
Cf I, q.
LXXVI, a. 3
c. babendum cst
singula organa corporis
non gaudere proprio
pnncipio vitæ, sed
dumtaxat exercere speciales
fun:tiones umus eiusdemque
principii vitalis, quod
totum corpus mformat
. Aar. II.—
Vitalismu3 irapugaatur, siraulqje
animismus asseritur 72.
Postquam vidimus vitam
corporis non esse
repetenlam a legibus
mechanicis, et cbymicis,
sed a quodam
prin•ipio actuoso speciali,
quod vitale dicitur;
atque hoc prin:ipium
vitale non esse
vim insitam, propriamque
materiæ, 5t meram
eius aflectionem, sed
esse principium, quod
ab >rganorum materia
distinguitur; inquirere debemus,
utrum stud principium
vitale distinctum a
materia organorum sit
psa anima rationalis,
an tertium principium,
a corpore, )ennde
ac ab anima
rationali, diversum. 73.
Iam inter Philosophos
antiquos disputatum est,
urum in homine
sit unica anima,
(qua ipse intelligit,
senit, et vegetat,
an duæ, quarum
una intelligit, altera
auem sentit, et
vegetat, an tres,
quarum una intelligit,
alera sentit, tertia
denique vegetat. In
philosophia recenti thalius acriter
vehementerque reprehendit diversas
eoum theonas, qui,
præter animam intelligentem, alias
T ^m?/1!?1^ et
seniientem n homine
posuerunt2. Sæulus XVIII
Buffonus, Gassendi 3 vestigiis
insistens, ex puna,
quæ mter sensum,
et rationem existit,
unicum utriusue pnncip.um,
et subiectum esse
non posse contendit,
t ideo in
unoquoque individuo humano
veluti duplicem ominem
agnoscendum esse decrevit
. At, exeunte
sæcu t Bordeus etiam
in eo erravit,
quod unumquodque principium
itæ sive unumquodque
corporis organum propria
sensibilitate gauere decrevit.
Hunc errorem iam s.
Augustinus reprobavit,
qui aif Vun
sent.endi non habet
vita quælibet (De
Gen. ad litt.
Lib. V,''' c'
V n-/4) Sane non
omnes operationes animalis,
ut ^Thonias advert.t
salvantur in qualibet
parte eius, maiime
in nimal.bus perfect.s
(Qq. dispp., q.
un. De Anim.,
a. 10 ad
7) uare, ets.
quidquid est sensibile,
sit vitale, tamen
vera non est
ropos.t.o conversa, quidquid
est vitale, est
sensibile. edJaZta TdiclZra^PhyS'> paSsim;
P^ænesii ad aliena
a re edica
arcendum, § 39;
Disquis. de mechan.,
et organ. etc, § 69
sqq. 3 Physic,
sect. III, Membr.
poster., lib. III
c 4 Discours
sur la nature
des animaux. Hominem
duplicem Buf A
lo XVIII, et
ineunte sæculo XIX,
controversia de uni
tate principii in
homine vehementer exarsit,
atque in u
tramque partem maximo
animorum æstu inter
Philoso phos, Medicos,
ipsosque Theologos adhuc
agitatur. Omnet ii,
qui cum Aristotele,
Ecclesiæ Scriptoribus, Scholasti
cis !, et
Sthalio tuentur animam
rationalem esse princi
pium omnium phænomenorum
vitæ, ita ut
nullum aliuc principium
vitæ, præter ipsam,
in homine sit
agnoscen du m, Animistæ
vocantur. li autem,
qui duce Barthezio
sentiunt, præter animam
rationalem, et corpus,
esse ii homine
principium vitæ ab
ipsis distinctum, quod
es omnium phænomenorum
vitalium corporis principium
vocantur Vitalistæ. 74.
Una in homine
est animd, nempe
rationalis quæ est
principium cunctarum eius
operationum. Prohatur. 1°
Ab eodem, ut
verba s. Thomæ
usurpemus res habet,
quod sit ensy
et quod sit
una, nam ens,
et unun convertuntur
3. Hinc, cum quælibet res
per formam ha'
beat, quod sit
ens, per formam
quoque habet, quod
si una. Itaque
res non potest
esse per se,
seu simplicita una,
nisi per unam
formam ; ac
proinde si in
homim non esset
unum principium formale,
quod intelligit, sen
tit, et vegetat,
sed vel tria,
nempe intellectivum, sensiti
vum, et vegetativum,
vel duo, ut
ii volunt, qui
vim sen tiendi
principio intellectivo, aut
vegetativo adscribunt homo
non simpliciter unus,
sed multiplex esset.
Atqu
quilibet homo est
per se unus
. Ergo unum
debet esse ii
homine principium formale,
proindeque una anima,
sei unum principium
vitæ b. foni non sine
aliqua laude Condillachus
( Traitt des
animaux part. I,
c. 3) confutavit. Ab
iis excipiendus est
Guil. Ockamus, qui,
sicut multa alia
ita hoc quoque
philosophiæ Scholasticæ caput
impugnavit, duaJ que in homine
animas admisit. Cf
Quodlib. II, q.
10, et 11.
2 Nouveaux tUmens
de la science
de Vhomme, 2e ed. Paris
1806 3 Cf
OntoL, c. III,
a. i, p. 18. 4
Id omnes Vitalistæ,
si fortasse perpaucos
exceperis, saltem verb
fatentur. Nec aliter
sentire illi dicendi
sunt, qui hominem
cum Bui fono
duplicant; hi enim
unitatem hominis non
negant, sed durata
xat duplex esse
in eo principium
operationum sibi volunt.
s I, q.
LXXVI, a. 3 c. Ex
quo vides hominem,
si essent in
e plures animæ,
non unum vivens,
sed coacervationem viventium
ft 2° Quæ attribuuntur
alicui eidem secundum
diversas formas, prædicantur
de se invicem
per accidens .
E. g., esse
musicum, et esse
album, quæ sunt
diversæ formæ in
Socrate, de se
nonnisi per accidens
possunt invicem prædicari;
quia quandoque re
ipsa evenit, ut
ille, qui est
musicus, sit etiam
albus, et ille,
qui est albus,
sit etiam musicus
; at simpliciter,
seu per se
non potest unum
de altero prædicari,
quia essentia, sive,
ut aiunt, notio
unius alia est,
ac notio alterius.
Quapropter, si esse
vivens^ animal, homo,
tamquam diversæ formæ
cuilibet bomini inessent,
esse vivens in
homine non posset
prædi:ari per se
de animali, nec
animal posset prædicari
per le dc
homine. Atqui consequens
cst absurdum; quia ho110,
secundum quod est
homo, est animal,
et secundum juod
est animal, est
vivum . Ergo ab
eodem principio iliquid
est animal, homo
et vivum 2 . 3°
Anima rationalis, ut
diximus, est in
homine huiusnodi forma,
ut perfectiones ceterarum
rerum mundi adpeclabilis
adunatas in uno
principio contineat, ac
proinle ipsa sola
per se præslat
ea omnia, quæ
tum forma prporis
inanimati, tum animæ
vegetabilis, et belluina
iræstant 3. Ergo unica
est in homine
anima, sive unicum
•rincipium intelligendi, sentiendi,
ac vegetandi. Ad hoc llustrandum
excmpla numerorum, et
figurarum optimo onsilio
afferuntur 4. Etenim
numeri variantur per
addi }. Neque dicas
cum Jouffroyo plures
animas, quippe quæ
ab se inicem
pendent, inter se
consociari, atque inde
unitatem hominis efci.
Nam consociatio principiorum
substantialium, quocumque modo
en dicatur, hominem
per se, et
simpliciter unum efficere
nequit. Et ine,
consociatio plurium principiorum
substantialium, seu formaim,
non aliam, quam
ordinis unitatem, producit,
quia plura prinpia
substantialia non aliter
inter se consociari
possunt, quam quod
Qum habet ordinem
ad alterum. Atqui unitas ordinis,
ut s. Thoas
scite advertit, est
minima unitatum (Contr.
Gent., lib. H,
c. 58, .
2). Ergo si
plures animæ in
homine esse dicantur,
unitas hoinis ex
illarum consociatione ellici
nequit. Contr.
Gent., ibid.,
n. 1.-2 ]
q. LXXV, a.
3 c. '
Cf p. 192-193,
Cf s. Thom.,
Qq. dispp.,q. un.
De Sp. cr.,a.
3 c. Aliud
argumenim s{inctus Doctor
conficit ex eo,
quod facultates hominis
in suis :tioml)usimpedimento sunt,
ita ut quo
magis una intcnditur,
altera mittatur, id
quod explicari non
posset, nisi dicatur
unam esse aniam,quæ
sitillarum facultatum principium;
Contr. Gent., ibid.,n.7. tionem,
aut subtractionem unitatis,
ita quidem, ut
numerus superior numerum
inferiorem contineat. Diversæ
quoque species figurarum
ita inter se
comparantur, ut una
alteram contineat, e. g., pentagonum
continet tetragonum, et
tetragonum trigonum. Iam
sicut numerus superior,
e. g. denarius,
non per alium
numerum est novenarius,
auli octavus, et
per alium denarius;
atque pentagonus non
pei aliam figuram
est tetragonus, per
aliam trigonus, et
pei aliam pentagonus;
ita homo non
habet per aliam
animaur esse rationale,
per aliam esse
sensitivum, per aliam
esse vegetativum, sed
his omnibus per
unicam animam gaudet.
Neque dicas operationes
vegetativas, sensitivas, et
ifl tellectivas, quippe
quæ ab se
natura differunt, ab
una, eademque anima
produci non posse.
Nam anima humana
a causis naturalibus
in eo potissimum
discriminatur, quod istæ,
cum unica vi
operandi polleant, nonnisi
eiusderc naturæ effectus
producere possunt; illa
autem, cum habeai
plures facultates, quæ
sunt principia proxima
operationum, diversos effectus
per eas producere
potest. 4° Accedit
communis hominum consensio.
Sane nos au
dimus quemlibet e
plebe dicentem non
solum: Ego intel
ligo, sed etiam,
Ego sentio ;
et non solum,
Ego intelligo et
sentio, sed etiam,
Ego nulrior, Ego
augesco, Ego prolem
generOj necnon, Ego
deambulo l. Atqui
hæ, aliæquc communes
locutiones, quæ communis
modi cogitand signa
sunt, persuasionem hominum
vel plebeiorum dt
unitate principii vitalis
denotant; nam si
aliud esset prin
cipium substantiale, quod
intelligit, aliud vero,
quoc sentit, et
vegetat, unumquodque illorum
principiorun substantialium operationes
proprias, alterique haud
com munes haberet,
proindeque non possent
eidem subiectc omnes
illæ operationes adscribi.
Ergo ex communi
homr num persuasione
confirmatur unum esse principium substantiale,
quod intelligit, vult,
sentit, de loco
in locun se
movet, operationesque vegetandi
exercet. 5° Denique
si principium vitale,
præter animam rationalem,
in homine admilteretur,
ipsum aut materiale,
aul immateriale esse
deberet. Atqui neutrius
generis esse potest.
Nam si
materiale esse dicitur
2, illud absurdum
con * Cf
Gerdy, Physiologie des
sensations, et de
V intelligence, p.
8 Paris 1846. 2
Ita sentiuDt Gassendius,
Buffoous, et Martinus.
;equitur, quod nempe
materia, cum sit
vilæ expers, viilam
corpori ln homine
largiatur. Sin immateriale
', illud ijuod
etiam ialsum est,
consequitur, nempe principium
/itale, dissoluto corpore,
manere, ipsumque non
esse corfuptioni obnoxium.
Etenim, secundum Vitalistas,
principium vitale est
diversum a principio,
quo corpus homiiis,
vel cuiuslibetanimahs in
specie corporis constituitur.
|rgo corpus hominis,
vel cuiuscumque animalis
posset Iissolvi, qum
pnncipium vitale dissolvatur
; immo non
>osset pnncipium vitale
cum dissolutione corporis
dissolvi, luia esse
unius ab esse
alterius non pendet, atque
illud >perationes habet,
quæ huic, prout
corpus est, non
coneniunt. 75. Illud
autem omittendum non
est, Philosophum Chritianum
dubitare non posse,
quin anima rationalis
sit uni:um pnncipium
omnmm operationum hominis.
Nam in )nmis,
hæc theoria est
merum corollarium illius
doctrilæ, qua traditur,
animam rationalem esse
formam subtantialem corporis;
siquidem, cum forma
sit in qualibet
•e non modo
pnncipium rol esse,
sed etiam 7oz>
operari, dem est
dicere, Antma rationalis
est forma substantialis
orporis, ac Anima
rationalis est principium
cunctarum oyatxonum corporis.
Insuper,
Ecclesia in Concilio
Constaninopohlano IV duas
animas in homine
ponentes anatheoate confec.t 2;
atque Pius Pp. IX ipsam
animam ratiolalem esse
pnncipium operationum vegetativarum
adverus 15altzerum aperte
declaravit 3. Pro
immaterialitate principii vitalis
stant Arhens, Ubaghs,
Ma alhæns, alnque non pauci. °
' J Veteri
et novo Testamento
unam animam, rationalem,
et intel ctivam, habere
hominem docente, et
omnibus deiloquiis Patribns
et agistns EccJesiæ
eamdem opinionem asseverantibus, in
tantum im etat.s qu,dam
malorum inventionibus dantes
operam devenerunt, t
duas eum habere
ammas impudenter dogmatizare,
et quibusdam rat.onalibus
conatibus per sapientiam,
quæ stulta facta
est, pro r lain hæres.m
confirmare prætendant. Itaque
hæc sancta et uni
ersai.s Synodus, veluti
quoddam pessimum zizanium,
nunc germi anten, nequam
opinioncm evelJere fcstinans.
. ., talis
imp"etatis ventores et
patratores, et his
similia sentientes magna
voce ana lematizat ;
Act. VIII, can.
II. G ' Nototum
præterea est, inquit
Summus Pontifex, Baltzerum
in nrnnl0 1,.fc,,0.tu!n10mncm controversiam ad
hoc revocasset, sitne
Prpor, vitæ pnncipium
proprium ab anima
rationali re ipsa
discre Vitalistarum argumenta
refutantur 76. Obiic.
1° Nihil sibi
polest adversari. Atqui
in homine appetitus
rationalis curii appetitu
sensitivo pugnat. Ergo
in homine non
est admittendum unum
principiucc operationum, sed
duplex, sive, ut
Buffonus ait, duplea
homo. 77. Resp.
Dist. mai. Nihil
sibi adversari potest
secundum idem, conc.
mai., secundum diversa,
neg. mai., sul
eadem dist. conc,
et neg. min.
Neg. cons. Sane,
primo pugna, quæ
inter actus appetitus
sensitivi et intellectiv
in homine quandoque
existit, animismo non
opponitur Etenim opposita,
s. Thomas ait,
prædicari de eoden
secundum idem est
impossibile, sed secundum
diversj. nihil prohibet
; quippe quod
ratio veræ oppositionis
ut sæpe diximus,
expostulat ut non
solum idem de
eo dem, sed
etiam secundum idem
prædicetur. Atqui actu
appetitus rationalis, et
actus appetitus sensitivi
sibi noi opponuntur
secundum idem, sed
secundum diversa, nempt
secundum diversos modos,
quibus obiectum apprehendi
tur ; siquidem
experientia compertum cuique
est actu appetitus
sensitivi cum actibus
appetitus rationalis pu
gnare, quoties aut
sensus apprehendit velut
delectabile jl lud,
quod ratio vetat,
vel apprehendit velut
triste illud quod
ratio præcipit. Nihil
igitur vetat, quominus
appe titus sensitivus,
et rationalis eidem
subiecto inhæreant eorumque
actus eidem subiecto,
nempe animæ, tribuan
tur. Accedit quod hæc ipsa
oppositio, quam inter
actu appetilus sensitivi,
et actus appetitus
rationalis exister diximus,
nonnisi accidentalis est;
nam ipsa ex
eo oritur tum,
eo temeritatis progressum
esse, ut oppositam
sententiam e appellaret
hæreticam et pro
tali habendam esse
multis verbis ar
gueret. Quod quidem
non possumus non
vehementer improbare considerantes, hanc
sententiam, quæ unum
in homine ponit
vita principium, animam
scilicet rationalem, a
qua corpus quoque
et mo' tum
et vitam omnem
et sensum accipiat,
in Dei Ecclesia
esse com munissimam,
atque Doctoribus plerisque,
et probatissimis quidei
maxime, cum Ecclesiæ
dogmate ita videri
coniunctam, ut huiu
sit legitima solaque
vera interpretatio, nec
proinde sine errore
i fide possit
negari . Videsis Ephem.
La Scienza e La Fede,
vol. XI. p.
378 sq; nec
non voll. XXXIII,
p. 186 sqq,
284 sqq, 399;
XXXIV 263 sqq,
Napoli 1857, 1860. III,
q. XVI, a.
4 ad 1. uod
interdum actus appetitus
sensitivi sunt adeo
vehelientes, ut rationem
ad se trahere
conentur '. At ipsi
naira sua ad
actus appetitus rationalis
ordinem habent, ac
'roinde non solum
rationi subduntur, sed
etiam libertais voluntatis
quodammodo participes sunt2.
I 78. Secundo,
pugna inter actus
appetitus sensitivi, atue
actus appetitus rationalis
animismo favet. Revera,
um appetitus sensitivus
in homine contra
rationem inurgit, homo
sive secundum ipsum,
sive contra ipsum
a!at, unum actum
humanum exerit, qui principium
ha[et in ipso
appetitu, et terminum
in ratione 3
; isque 'ctus
dicitur vitiosus, si
fit contra rationem,
honestus, l fit
secundum rationem. Atqui
non posset unus
actus umanus ex
utroque appetitu exurgere,
nisi unicum esset
triusque subiectum ;
quippe quod si
aliud esset subrctum
appetitus sensitivi, aliud
subicctum appetitus raonalis,
unus appetitus posset
quidem in alterum
agere, ;d ambo
appetitus unum actum
exerere non possent.
Ergo ugna, quæ
inter actus utriusque
appetitus in homine
)nspicitur, unitatem principii
vitalis in homine
arguit; ntum abest,
ut ipsi adversetur.
79. Obiic. 2°
Homo potest usu
intelligentiæ carere, quin
tam amittat. Atqui
id demonstrat aliud
in homine esse
rincipium intelligentiæ, aliud
principium vitæ. Ergo.
80. Resp. Conc.
mai.; neg. min.
Neg. cons. Re
quidem ^ra, homo
vivit, quamdiu anima
cum corpore coniunitur,
quia, uti ostensum
est, anima ex
eo, quod corpus
itbrmat, vitam ipsi
largitur. Atqui anima,
aiente Aquiate, non
unitur corpori ut
forma mediantibus suis
potenis, sed per
essentiam suam .
Ergo nihil vetat,
quomias anima cum
corpore unialur, atque
homo ob hanc u
onem vivat, quin
usum alicuius suæ
facultatis habeat5. Dicendum,
quod potentiæ animæ
non se habcnt
con irtibiliter cum essentia:
quamvis enim nulla
potentia 4 Cf
Dynam., c. V,
a. 2, p.
165-166, vol. I.
Cf ibid. 3
l 2æ, q.
LIX, a. 2
c. Qq. dispp.,
De Ver., q.
XIII, a. 4 c.
J Alicuius facultatis,
inquimus, non vero
omnium, quia, cum
vi'Otia non sint,
nisi quæ se
agunt ad operationem,
homo, quamdiu vivit,
usu omnium suarum
facultatum irere nequit.
animæ possit esse
sine essentia, tamen
essentia animæ potest
esse sine quibusdam
potentiis, puta sine
visu, et auditu,
propter corruptionem organorum,
quorum huiusmodi potentiæ
proprie sunt actus
. Quomodo autem
possit homo usu
intelligentiæ carere, quin
vitam amittat, facile
explicatur. Gerte, homo
usum intelligentiæ amittere
potest; nam, cum
intellectus sine phantasmatis
in hac vita
nihil intelligere possit,
imaginatione, aliisque facultatibus,
quæ intelligentiæ inserviunt,
turbatis, usus intelligentiæ, vel
minuitur, vel omnino
cessat2. At, cessante
usu intelligentiæ, non
idcirco cessat vita,
quia cessatio intelligentiæ
secum non fert
cessationem facultatum vegetandi,
per quas vita
animalis existit. Et sane, perturbato,
vel prorsus cessante
usu alicuius facultatis,
non aliæ facultates
inde perturbantur, aut
cessant, quam quæ
sine illa actiones
suas exerere nequeunt.
Atqui facultates vegetandi,
quæ ad vitam
animalis pertinent, sine
usu facultatis intelligendi
operationes suas exerere
possunt. Ergo, cessante
usu intelligentiæ, necesse
non est, ut
vita quoque cesset.
81. Obiic 3°
Notum omnibus est
in cadavere animalis.
si qua scintilla
electrica extremas partes
nervorum percellit, motus
contractilitatis in musculis
produci ; ac
in capitibus recisis,
vel membris amputatis
motus contractilitatis aliquandiu
perdurare. Atqui huiusmodi
motus in cadavere,
et in membris
corporis amputatis evenire
non possent, si
anima esset principium
vitæ corporis; quippe
quod illi motus
sunt vitales: in
membris autem amputatis,
et in cadavere
anima non est. Ergo
anima non esl
principium vitæ corporis.
82. Resp. Conc.
mai.; neg. min. Neg. cons.
Falsum esl motus
contractilitatis, qui in
cadavere, et in
membris corporis recisis,
aut amputatis observantur,
esse actus vitales.
Primo, nihil vetat,
quin aliquod principium
actuosum physicum, aut
chymicum in musculis
corporis nonnullos motus
producat Illis similes,
quos, dum animal
vivit, anima in
ipsis producit; propterea
quod organa in
cadavere non corrumpuntur
illico, sed integra
aliquandiu perdurant. Verum illi motus
non sunt actus
vitæ, sed operationee i
Qq. dispp., De
Virtut., q. V, a. 2
ad 17. 2
Cf s. Thom.,
Contr. Gent.
ocre physicæ, quia
non proficiscuntur a
principio ipsi adaveri
insito, sed in
cadavere a principio,
quod positum xtra
ipsum est, excitantur.
Secundo, motus contractiliatis, qui
in membris corporis
recisis, aut in
cadavere nimalis yiolenta,
subitaque morte perculsi
observantur, on ab
alia causa repetendi
sunt, nisi ab
actione, quam irincipium
vitac ante mortem
animalis in musculis
exeuit. Nam, quoties
animal morte violenta
afficitur, aut liquo
membro per violentiam
privatur, necesse est
in adavere, aut
in membro reciso
motus, quos anima
iam i musculis
produxerat, non illico
cessare, perinde ac
horda pollice icta,
digito amoto, non
continuo vibrare esistit.
Quapropter ne
hi quidem motus
contractilitatis unt veri
actus vitæ. CAPVT
V. De sede
animæ I. — Philosophorurn diversæ
opiniones recensentur 83.
Mirum quot circa
sedem animæ veleres
Philosophi rotulerint sententias
1. Ut præcipuas
innuamus, Plato nimæ
sedem in capite
locavit. Aristoteles, cum
animam >rmam substantialem
corporis esse docuerit,
eam singus partibus
arcto nexu coniunxit.
Sloici
animam rationam in
corde præcipuum locum
obtinere, alque inde
per ;Iiquas corporis
partes se protendere
opinati sunt 2. De Cf
Plut., De plac.
PhiL, lib. IV,
c. 5. 2 Hic abs
re non erit
adnotare testimoniis ss.
Scripturarum, et Paom
cos maxime abuti,
qui sententiam Ghristianorum
huic stoicæ millimam
probant. Nam aliquam
affinitatem inter hanc
de sede aniæ
opinionem, et illa
verba sive quæ
leguntur ad Rom.,
c. X, v.
10, •rde creditur
ad iustitiam, sive
quæ Act., c.
I, v. 24, et c.
XV, v. 8,
; Deo cordium
scrutatore, et quæ
alibi similia sunt,
nemo umlam Scripturarum
interpres vidit, nec
videre poterat; quoniam
lec, aliaque ad
internos animi sensus,
afFectionesque significanis dicta
fuisse cuique perlegenti
faciliter occurrit. Item,
ss. Pæs, si
cor aliquando veluti
animi sedem constituunt,
id docuent, ut
cor principium alFectuum
esse innuerent, atque
Platoni obam irent,
qui omnes animi
affectus a cerebro
oriri senserat. Satis
t verba profcrre,
quæ s. Hieronymus adhibet,
nempe: Est
prinpale non secundum
Platonera in cercbro,
sed iuxta Christum
in •rde ;
Comm. in Ev.
Matth., lib. II,
c. 15. nique
nemo est, qui
negat Epicurum animam
posuisse ii pectore,
seu, ut Tertullianus
inquit, in tota
lorica pectoris1 84.
Quod spectat ad
Ecclesiæ Patres, ferme
omnes A ristotelem
hac in re
sequuntur. Audiatur præ
ceteris s. Au
gustinus. Anima,
inquit, non modo
universæ moli cor
poris sui, sed
etiam unicuique particulæ
illius tota simu
adest2 . Hanc s.
Augustini, aliorumque Patrum
senten tiam Doctores
Scholastici pro virili
parte defenderunt. Si
quidem cum anima
iuxta sapientes illos
forma substan tialis
corporis sit, nec
nisi una forma
substantialis in cor
pore uno esse
queat, profecto illam
in toto corpore,
e in singulis
eius partibus esse
necessario consequitur. Quo
niam vero anima
una est essentia,
multiplex virtute, Scho
lastici illam in
toto corpore, et
in singulis eius
partibu reperiri totalitate
essentiæ, non totalitate
virtutis conten dunt;
nam anima in
singulis corporis partibus
non eas dem
operationes peragit, sed
in aliquibus vegetat,
senti in aliis.
85. Quod si hæc theoria
de sede animæ
alteram dit, ac
proinde ita immediale
forma subslantialis cum mæria coniungitur,
ut nihil magis
. Ergo, si
anima est clus
tolius corporis, et
non unius partis
tantum, ipsa imoediate
in toto corpore,
et non in
aliqua eius parte
tanum esse debet.
Ex quo argumento
illud consequitur, quod i anima
in una parte
corporis ponerelur, non
esset actus olius
corporis organici, sed
unius organi tantum,
puta ordis, aut
alicuius alterius, et
reliquæ partes essent
per[ectæ per alias
formas 5; unde
una anima in
uno corpore on
esset. 89. Probatur
altera pars. 1°
Principium illud, quod
percit totum, et
non partes, forma
accidentalis esl, uti
se es habet
in forma domus,
quæ est forma
tolius, et non
lngularum parlium. Atqui
anima est corporis
forma non ccidentalis,
sed substantialis. Ergo
(( sic anima
est forna totius
corporis, quod est
eliam forma singularum
par Antropol. in
serv. della scienza
morale, lib. II
c. 7 a.
1 S S
oroll. II. ">
1 Anirna,
inquit s. Augustinus,
totum corpus nostrum
anirnat, t vivificat
; De agone
christiano, c. XX, n. 22.
5 Cont. Gent.,
lib. II, c.
72. - Cf
Cosmol., c. I,
a. 5, p.
104. Qq. dispp.,
q. un., De
Anim., a. 10 c. Philos.
Curist. Compend. II."
15 a tium,
ac proinde singulis
partibus corporis adesse
debet f 2° lioc
argamentum ex eo
amplius declaratur, quod
si gulæ partes
corporis ab anima
speciem sortiuntur, hum næque appellantur,
ita ut anima
sit actus singularum
pa tium corporis.
Atqui actus, seu
forma est in
eo, cuius c
actus. Ergo anima
in qualibet corporis
parle est 2. Exi
de etiam intelligitur
ab iis philosophis,
qui animam in c pite,
vel corde collocant,
explicari non posse,
quomodo nima, ibi
suam sedem habens,
singulis partibus sui
co poris speciem
communicet; nam anima
principium spec ficum
partium corporis esse
non posset, nisi
ipsis ita intri
sece præsens sit,
ut una cum
illis completam substa
tiam constituat. 3° Nobis
non licet spiritibus
locum præfinire, nisi
; illorum operationibus
3. Atqui anima
operatur in singul
corporis partibus, et
quiclem immediate. Ergo
anima singulis corporis
partibus esse dicenda
est. Minor proba
potest ex eo
quod in sensationibus
evenit. Et sane,
unu quisque experitur
sensationes in illo
puncto corporis fi ri, cui
revera accidunt ab
obiectis sensilibus. E.
g., quis manum
igni admoveal, profecto
caloris sensatione in
manu sentit, quin
totum brachium, vel
cerebrum v alia
corporis pars sit
adusta . Atqui
hoc esset falsum,
concipiatur anima uni
parti præesse, ab
iilaque motus corpore
ciere. Ergo anima
immediate in singulis
corpre, ut continens,
et non ut
contenta 3 .
Ergo ex eo,
lod anima est
simplex, ac proinde
non est circumscripta
co, pronum est
intelligere eam esse
lotam in singulis
rporis partibus \
91. ld magis
perspicuum ex eo
fit, quod anima
est simex, quatenus
extra genus quantitatis
constituitur, non ro
ad modum simplicitatis
puncti \ Sane,
ea, quæ sunt
1 illud tota
sentit anima, quod
in particula fit
pedis, et ibi
tann sentit, ubi
fit ; De
immort. anim., loc.
cit. ! Cap.
X, a. 1,
p. 7(>-77. 2
I, q. LH,
a. 1 c.
1 Ibid. Cf
s. Damasc, De
Fide orth., lib.
I, c. 13.
J Has rationes,
quibus explicavimus quomodo
anima tota in
sinlis corporis partibus
esse possit, nos
docuit Nemesius his
paucis: inima, quod
corporis est expers,
ncque loco definitur,
tota per um
et Iumen suum,
et corpus permeat
; De nat. hom., c.
III. c spectat
etiam illud s.
Bonaventuræ : Quia
simplex, non est
undum partcm et
partem sui. non habet
situm, et idco
nec in puncto,
nec in parte
determinata ; In
lib. I Sent.,
Dist. VIII, 2,
a. 1, q.
3 in resol.
' Qq. dispp.,
q. un. De
Anim., a. 10
ad 18. simplicia ad
modum simplicitatis puncti,
cum habeant e|
terminatum silum in
continuo, non possunt
esse simul diversis
partibus continui: e
contrario, substantiæ, qu
sunt simplices, quatenus
extra genus quantitatis cons
luuntur, non sunt
in loco per
contactum proprie diclui^
quippe quia hoc
genus tactus nonnisi
corporum est1, s
per contactum, quem
vocant virtutisz. Hoc
posito, tacl virtutis
ab uno, vel
pluribus locis non
discriminati prout hæc
quantitative differunt; sed
ab ipsa virlule,
q subslantiæ simplices
in corpora agunt,
fit ut ipsæ
I uno, vel
pluribus locis simul
sint 3, dummodo
earum v tus
ad hæc porrigatur.
Atqui, cum
anima sit simple
tactus, quo ea
cum corpore coniungitur,
est tactus virt
tis. Ergo ex
simplieitate animæ explicatur,
quomodo ip in
pluribus partibus corporis
tota simul esse
possit. 92. Ex
his, quæ demonstravimus, plane
consequitur ai mam
non esse totam
in toto corpore
secundum quantit tem,
sed secundum essentiæ
perfectionem. Sane totalitas
s cundum quantitatem
nonnisi quibusdam formis
imperf ctis, atque
insuper his nonnisi
per accidens, ratione
extem quod informant,
convenit 5; id quod
de anima, quæ
a cc Sunt
enim tangentia, quorum
ultima sunt simul,
et punc, vel
lineæ, aut superficies,
quæ sunt corporum
ultima ; Con
Gent., lib. II,
c. 56. z Agunt
enim substantiæ intellectuales in
corpora, et mov(
ea, cum sint
immateriales, et magis
in actu existentes;
hic auttam suam
essentiam sunt in
qualibet parte materiæ,
)tiori iure id
de anima tenendum
est . 93. 3a.
Anima in singulis
partibus corporis non
t tota secundum
totam suam virtutem.
Probatur. Operationes sensitivæ,
et vegetativæ per
diirsa organa corporis
exercentur, ita ut
diversæ partes >rporis
conveniant diversis operationibus
animæ. Ergo lima
secundum illam potentiam
tantum est io
aliqua par-, quæ
respicit ad operationem,
quæ per illam
partem ►rporis exercetur.
E. g., anima
est, secundum
visum oculo, secundum
audilum in aurc,
et sic de
aliis 3 .
III. — AdYersariorum
obiectiones diluuntur 94.
Obiic. 1° Compressa,
vel putrefacta medulla
cere•i, atque laborante
cerebro, vel nervo
inter organum nsorium,
et cerebrum, sensationes
omnino deficiunt. tqui hæc demonstrant
sensationes exerceri in
cerebro, ; proinde
animam non nisi
in cerebro esse.
Ergo. 95. Resp.
Neg. min. quoad
utramque partem. Re
qui;m vera, in
primis, ex allatis
experimentis illud, quod m oslendimus,
sensationes nempe in
singulis organis ;ri,
haud evertitur. Etenim
opportuna eorum phænome>rum ratio
ex eo reddilur,
quod cum cerebrum
sit veti centrum
totius systematis nervei,
quin immo princium,
a quo omnes
nascuntur ncrvi, qui
sensationi inserunt, profecto
nervi sensifici tunc
propriam naturam re(icbunl,
si et suam
cerebrum retinuerit; ac
proinde si nnprimitur,
aut putrefit medulla
cerebri, vel cerebrum
borat, nervi naturam
sensiferam amittunt, atque
funcliotm referendi impressionem
sensilem obire nequeunt.
Ce visione continui,sicut albcdo
perdivisionem superficiei; Qq.dispp.,
un. De Anim.,
a. 4 c.
Cf Cosmol., c.
V, a. 4, p. 139 sqq. 1
Cf s. Bonav.,
In lib. I
Sent., Dist. VIII,
p. 2, a.
1, q. 3
ad arg. 1
Quod spectat ad
virtutes intellectivas, has,
utpote nullo organo
entes, nusquam corporis
esse diccndum est. Potcntiarum
aniæ quædam sunt
in ea, secundum
quod eicedit totam
capacitam corporis, scilicet
intellectus et voluntas;
unde buiusmodi poten>e
in nulla parte
corporis esse dicuntur
; I, q. LXXVI, a.
8 ad 4.
8 I, q.
LXXVI, a. 8
c. terum, allata
obiectio in ipsos
adversarios retorqueri potest.
Nam, quemadmodum, corrupto
cerebro, sensatio deficit,
ita hanc, corruptis
organis, deficere eadem
experienlia testalur. Quocirca, si
ex adversariorum obiectione
sequitur sensationes in
cerebro perfici, pari
ratione ab hac
ultima testata experientia
inferre nobis licet
sensationes in organis
fieri. 96. Secundo,
præter vim sentiendi
anima aliis virtutibus
pollet, quas per
alias corporis partes
exercel. Quapropter si
experimenta ab adversariis
in medium prolata
quid valerent,' animam
in cerebro secundum
totam virtutem sensilivam
esse demonstrarent ,
sed inibi tanlum
ipsam residere numquam
probabunt. 97. Obiic.
2° Anima est
in eo corpore,
cuius est actus,
hoc est in
corpore organico. Atqui
quælibet pars corporis
non est corpus
organicum. Ergo.
98. Resp. Dist.
mai., ita ut
non sit in
parlibus corporis organici
primo, et per
se, conc. mai.,
ita ut non
sit in eis,
prout ad tolum
referuntur, neg. mai.
Eadem ratione dist.
min., quælibet pars
corporis non est
corpus organicum, sed
tamen ad illud
ordinatur, conc. min.,
secus, neg. min.
Neg. cons. Anima
humana, quippe quæ
ceteris formis superior
est, ea virtutis
perfectione pollet, ut
diversas exerere possit
operationes; et ideo
corpus, quod anima
informat, diversis organis
inslructum esse debet,
ut per hæc
ad diversas operationes
exercendas idoneum efficiatur2.
Quapropter nonnisi totum
corpus, quod nempe
ex diversis organis
constiluitur, est proprie,
sive prtncipaliter el per se
illud, quod ab
anima informatur. At
vero, quia partes
habent ordinem ad
lotum, consequilur mimam,
quæ est forma
totius corporis, ac
proinde est in
toto corpore, esse
etiam formam singularum
partium, ideoque in
his singulis residere
3. 1 Alienum
a veritate prorsus
non est animam
in cerebro esse
secundum totam virtutem
sensitivam, non quod
in cerebro omnia
sensilium genere sentiat,
sed quia, ut
in Dynam. (c.
III, a. 7,
p. 124 vol.
I) diximus, encephalum,
sive systema cerebro-spinale est
organum sensus communis,
qui velut aliquis
fons totam virtutem
sensitivam continet, ab
eoque reliqui sensus,
tamquam rivuli, deducuntur 2
Qq. dispp., q.
un. De spir.
creat., a. 4
c. 3 Corpus
organicum est perfectibile
ab anima primo,
et per se,
singula autem organa,
et organorum partes
in ordine ad
totum ; 99.
Obiic. 3° Si
anima in qualibet
parte corporis est,
crescentibus partibus corporis,
anima, ut esse
possit ubi jprius
non erat, iterum
creetur oportet ; et, a
blata qua cunique corporis
parte, vel illinc
excedit anima, vel
com>migrat ex illa
parle in alias.
Atqui falsum consequens.
! Ergo et
antecedens. 100. Resp.
Neg. mai. Et
sane, quod spectat
ad primum, illa
iterala creatio non
exposlulatur ; nam,
crescentibus parlibus corporis,
anima non proprie
incipit esse, ubi
prius non erat,
sed, ciim sit
forma corporis secundum
cssenliam, crescentibus huius
partibus, anima eas
vivificare incipit !.
Quod attinet ad
alterum, dicendum,
s. Thomas inquit,
quod, præcisa parte,
non requiritur quod
auferalur anima, vel
quod ad aliam
partem transmutetur, Jnisi
poneretur, quod in
illa sola parte
anima esset, sed
sequilur quod illa
pars desinat perfici
ab anima totius
2. 101. Obiic.
4° Nihil eius,
quod est totum
in aliquo loco,
ipotest esse ultra
locum illum. Atqui
in una parte
cor:poris anima est
tota. Ergo nihil
animac in ceteris
corpo ris partibus esse
polest. 102. Resp.
Dist. mai., si
agatur de toto
secundum quantitatem, conc.
mai., si de
toto secundum essentiam,
neg. \mai.\ dist.
ctiam min.: est
tota secundum essentiam,
conc. min., secundum
quantilatem, neg. min.
Neg. cons. Equidem
illud, quod habet
parles extra partes,
ita est in
aliquo, ut quælibet
pars eius respondeat
parti eius, in
quo est; proindeque
si sit totum
in aliquo, nequit
esse in alio.
j At e contrario, anima,
ut diximus, ideo
est tota in
qualibet parte corporis,
quia simplex est,
et loco non
circumscri Op. cit., loc.
cit. ad 13.
Exinde duo facile
intelliguntur. Primum est,
quod etsi anima
sit in qualibet
parte corporis, tamen
non singulæ partes
corporis sunt animal.
Anima non
est in qualibet
parte corporis primo,
et per se,
sed in ordine
ad totum, et
ideo non quælibet
pars animalis est
animal {Ibid. ad 2). Alterum
est, quod anima,
cum sit in
singulis corpons partibus,
in pluribus locis
non est. Etenim eo
modo anima est
in singulis corporis
partibus, quo ad eas veluti
forma comparatur. Atqui
forma comparatur ad
partes per posterius,
secundum quod partes
habent ordinem ad
totum (I, q.
LXXVI, a. 8
c). Ergo ex
eo, quod anima
in singulis partibus
est, in pluribus
locis eam esse
perperam infertur. Gf p. 228,
not. 4. 1
Qq. dispp., q.
un. De Anitn., a.
10 ad 17.
2 Op. cit.,
q. un. De
spir. creat., a.
4 ad 15.
bitur; proindeque est
tota non secundum
quantitatem, seu aliquam
totalitatem partium, sed
secundum essentiam, seu
perfectionem guæ naturæ
'. lam, cum
anima sit secundum
essenliam tota in
una parte corporis,
profecto nihil
animæ est extra
animam, quæ est
in hac parte
corporis; non tamen
sequitur, quod animæ
nihil sit extra
hanc partem corporis;
sed quod nihil
sit extra totum
corpus, quod principaliter
perficit 2. De essentia
animæ humanæ Discrimen
inter animam, et
corpus in præsenti
pro certo sumentes,
hæc circa animæ
humanæ essentiam inquirimus:
1° an ad
genus substanliæ pertineat;
2° quænam eius
definitio sit ;
3° quid de
illorum sententia dicendum,
qui essentiam animæ
humanæ in cogitatione,
vel in cogitandi
vi constituunt. I. — Subslantialilas aniraæ
eonlra Sensistas yindicatur
103. Humius 8,
et Condillachus ,
secundum Lockii placita
5, animam non
substantiam, sed quamdam
affectionum complexionem esse
contendunt. Qua in re
Protagoram, veteresque Sensistas
secuti sunt, qui
animam non aliud
esse, quam sensaliones
asseruerunt. 104. Anima
humana est quædam
substantia. Probatur. Anima
in re viventi
contrarias qualitates ad
concentum redactas conservat,
et pugnantes organorum
affectiones, ne se
mutuo perimant, rata
lege cohibet, et
denique tam diversa
munia tanto ordine,
et consensu administrat
]. Atqui ea
forma, cuius merito,
ac beneficio hæc
omnia perficiuntur, accidentalis
esse non polest,
sed 1 In
lib. I Sent.,
Dist. VIII, q. V, a.
3 ad 7.
Qq. dispp., q. un. De
Anim., a. 10
ad 3. 3
Tract. hum. nat.
(angl.), lib. II,
part. IV, c.
6. Traiti des
sensations, part. I,
c. I, 2. s
Cf Ontol., c.
VII, a. 2,
p. 42. Paucis
abhinc annis H. Janeus {La
phiiosoph. Franc. du XIX siecle,
p. 16, et
245, 2e ed. Paris 1860)
Condillachi doctrinam ad
vitam revocavit. 6
Cf Lært., lib.
IX, segm. 51.
7 Cf s.
Aug., De quant.
anim.t c. 10,
n. 17. ^substantialis; cum
alicuius accidentis tanta
efficacia esse nequeat,
tantumque imperium in
membrorum rei viven Itis,
el contrariarum qualitatum
quasi rempublicam. Er^o
10o. Adhæc, viventia
sunt quidem substantiæ
Si igi tur ea, quæ vivunt,
per animam vivunt,
hæc profecto non
accidens, sed substantia
est. Id ex eo
confirmatur, quod est
commune omni accidenti,
quod non sit
de es I sentia
rei ! ; dum
e contrario, anima
ad essentiam viventis
ita pertinet, ut
vivens idem prorsus
ac animatum sit.
106. Denique quantum
Lockii, eiusque asseclarum
placita a yentate
abhorreant, ostendimus in
Ontologia 2. Argumenlis, quæ
ibi retulimus, adiicere
præstat, 1° quod
attecliones, sive qualilates
varias, et sibi
succedentes, a jnimam vero
lmmotam in nobis
experimur ; quapropter
anima exjpsis affectionibus, sive
qualitatibus constitui Mneq.uK;
2 quod permultæ
ex hisce affectionibus
ab ipsa anima
in se gignuntur;
ac ideo anima
a suis affectionibus, perinde
ac causa ab
effeclu, distinguenda est.
II.— Quomodo subslanliæ animac
humanæ deQnienda sit,
explicatur Postquam vidimus
animam humanam in
genere substantiæ collocandam
esse, quænam huius
substanliæ essentia sit,
explicandum nobis est.
Essentia animæ humanæ
in eo consistit,
quod nt jprxnapxum
intellectivum, et simul
forma substaniialis "orporis. j
Probatur. Essentia rei
illud significare debet,
quod res j:um
al.is commune habel,
atque illud, quo
ipsa ab aliis
liscnm.natur Atqui anima
humana ex eo
quod est forma
substantiahs corporis, ac
proinde substantia incom^leta,
quæ per se,
et naturaliler ad
coniunctionem cum orpore
ordinem habet, cum
aliis animarum speciebus
^onsenl.l; siquidem ipsa, æque ac istæ, suum
esse cor>or. commun.cat,
.lludque vivificat, et
informat : atque ^
eo, quod est
pnncipium intellectivum, ab
iis distinZ rrsusLe,x
eo quod ad
coniunctionem cum cor ;
ore ord.nem habet,
differt a substantiis
intellectualibus, Piæ^ separatæ,
sive Angeli dicuntur:
et ex eo,
quod est 1
Qq. dispp., q.
un. De Anim.,
a. 12 ad 7. Loc.
cit. principium intellectivum, cum
eis consentit; nam
animæ hurnanæ ex
eo, quod intellectiva
est, illud, ut
mox ostendemus, convenit,
non habere esse
concrelum in materia
', ac proinde
a corpore separatam
subsistere posse. Ergo essentia animæ
humanæ in eo
consistit, quod est
principium intellectivum, et
simul forma substantialis
corporis. 108. Ex his
colligitur, quomodo anima
humana sit definienda.
Porro animæ communiter
acceptæ definilio est:
Actus primus corporis
physici organici potentia
vitam habentis2. Voces illæ, actus
primus, animam esse
formam substantialem, ac
proinde a formis
accidentalibus distingui designant
3. Dicitur autem
actus corporis physici
organici, quia anima
facit ipsum corpus
organicum, sicut lumen
facil aliquid esse
lucidum 4 . lis verbis,
potentia vitam habentis,
significatur animam, cum
sit actus primus
corporis organici, efficere,
ut ipsum ad
vitales operationes edendas
potenliam habeat 5. Iam
prout huius 1 Gf
p. 192. Ex
hoc, quod anima
humana non habet
esse concretum in
materia, consequitur quod
ipsa, etsi sit
substantia incompleta, quia,
cum sit pars
humanæ naturæ, non
habet perfectionem suæ
naturæ, nisi in
unione ad corpus
[Qq. disj)p.,q. un.
De Anim.,&. 2
ad 5); tamen
est in genere
substantiæ non solum
sicut principium, quod
nempe totum substantiale
constituit, sed etiam
sicut species. Guius
rei ratio hæc
est: Substantia dicitur
ens, cui convenit
esse in se.
Atqui esse in
se non ipsarum
formarum, si materiales
sint, nempe a
materia pendeant, sed
totius compositi substantialis
proprium est; e
contrario animæ humanæ,
quippe quæ est
forma a materia
non dependens, proprium
est esse in se, quod
ipsa corpoii communicat.
Ergo ceteræ formæ
non sunt in
genere substantiæ, sicut
species, seo solum
sicut principia; anima
autem humana estin
genere substantiæ non
solum sicut principium,
in quantum est
forma huius corporis,
sec etiam sicut
species, quia habet
esse absolutum, non
dependens a ma
teria. In lib.
11 Sent., Dist.
III, q. I,
a. 6 sol.
2 I, q.
LXXVI, a. 4 ad 1. 5
Cf Cosmol., c.
I, a. S,
p. 101-102.
4 Qq. dispp.,
q. un. De
Anim., a. 1
ad 15. b I, loc.
cit. Profecto vivens
substantia constituitur in
suo esse, a
q' XV' a
c ~x hoc>
° pi7-z '•
LIV> a. 1 c. -3
lhid, Dynam., c.
I, a. 4,
p. 101 ToI.
I. s Ibily
a. „, p^™.
q-lta. • oil.
tennios foret, atqTSbC
SCnSUm nroduccrct. q er.„TraaCrra„tt0uraarennrd,U„m "
"'"""'l
prtoC",l° "•. cmPe colara colligebenj . '
" C'USUC'" principii
act"°s' elapso Helvelius,
Auctor systematis naturæ,
DiderotuH Lammetrie, multique
alii Galliæ, Hollandiæ,
et Anglia scriptores
recensentur. His sæculo
XVII viam slraver
Spinosa, Tolandus, et
Hobbes. Ineunte hoc sæculo, pra
observation exacte De
hominis creatione,et de
substantia ammæ( ejmO.Gottmg.l
{ s Gf
Janet, Le maUrialisme
contemporam, c.I,p.!4sqq, farib
117. Itaque in
immalerialilate animæ humanæ
vindinda nos primum
abnormitatem materialismi generatira
.tefaciemus; de.nde quædam
contra materialismum Xjolog,cum,et
dynam.cum speciatim adnotabimus;
lum amam sp.nlaalem
esse ostendemus; denique
de phrenogismo pauca
adnciemus. pureuu Il.-Animam
hnmanam simplicem esse
demonslratur 118. Si
anima humana forma
substantialis corporis adittatur,
ipsa neque aliquod
corpus, neque ulla
ratione v.sib.l.s d.ci
potest;nam neque^corpus
potes es,e for
a, neque forma
potest esse aliquod
corporeum ma humana s.t
huiusmodi forma, ut
animal perfeCum Z ITrllZn
a mJe: "; seVliara
per $%?%£ >nem
respuit At vero
materialismum argumentis alinn
! pet.t.s refe llere
ndbis lubet sequenti
? '"" Pmh
P,roPJiAntma humana ^quit
esse corporea. Probatur .
Præcipuum argumenti genus
ex natura illam
operationum ammæ, quæ
cogitationes dicuntur e
nmur atque,ta se
habet: Cogilationes, quæ ad \\ni
m spectant, nempe noliones
rerura sens Iran,
vel slmcium, .ud.c.a
rat.ocnationes, conscienlia, a
substa™ corporea profic.sci
nequeunt. Alqui operari
seauiTv 20 if
an'ma humana neauit
ess corporea ?
1^0. Hoc argumentum
evolvitur hunc in
modum • Pri
"sfbi' coamn0ara°tneSu[enr
^'T' ™ ^osUarJra
;,,' ' comparat,
ut per iinam
formam, sive sneciem
us omnes partes
rci compositæ, prou
sunt in toln
'co actu percpat.
lam substant a
corporea ac nroin'
xtensa, et divisibilis,
huiusmodi notioCm numlam
ectæ now tmm
veI s,nSulæ eius
partes singulal re,
ectæ porliones per
diversas harum snecies
Dereinf.rnf s.ngulæ partes
per speciem totiusC
eam tofam s
' I complecterentur Atqui
neutrum sumi po,
N ' ™peVPe,ræn,tu,ndiVerSæ Par,eS
a'icuius ^Smi^ maP
to, Fus N„„ \n,UraqUanl Vero simul
iutegr n sub
na tot.us .
]\on alterum, qu.a
tunc quot partibus
ani Cf Cosmol., c. V, a. 3
n 117)1 2
n. -i-j 'Cf s. Thom.,
I, q. LXXXV,
a 4 adl
" ""^ '
' P' "
"il' natura cognitionis
species oportere esse
immateriales adstruim, ut
animæ simplicitas inde
patescat. Cf s.
Aug., De quant.
anim., c 13,
n. 22. 9iq
quid compositum, non
nosspf iH et
Pr,nc'P'um, a quo
tantia corporea^imW,?, """" -SSOt
1uæda™ subleretur iosa
non„ 2i, 'US
coSn'trlx convenire po io
inter 7U0 fr n
Ul, C°nS,St.at ;
siqoidem compa >ec duo
percipS VmTi P°! '
' """ ab,
6° ' uul
simu' 'dicium eonfi
' ifiimsk „• V7
mtellcclus conclusioncm ex
26 Ouarm0 1 US
fleducitur> "uerc cognoscil
'. IS s„i
?' An,ma' q"e"ia''modum sæpc
observavi S c'ieenttiSamre7enT^irUm f'
consc'a e" C _,cient,am ex
eo habet, quod
ipsa se, tamquam
Op. cit., lib.
XV, c. 22.
Ws. Thom. Contr.
G.„,., Iifc, „
c. 49 "|æA"-Vm "'-rt-.
!"•,. 8, n.
22. . n n b
esse rem, quæ
omnes operationes ehct.
Atqu, nullu. horum
explicari posset, si
substanUa. cogitans ; e teus,,
divisibilis in partes
poneretur. Eten.m 1
ill > depende
tia operationum haberi
nequ.l, n.s. n
i bis,
quæ secu
dum ordinem naturalem
procedunt ab uno •; 2
cm cur operatio
unius potentiæ operat.on.
altenus,mpeens ei vitam,
quod nullum corpus
præstat corpori 3 . ^ræterea.
Quemadmodum ipsi
physiologi docent, corpus
>er leges assimilationis, et
excretionis quoad particulas,
x quibus constat,
sensim sine sensu
commutatur, adeo ut
:emporis fluxu prorsus
renovelur. Si igitur anima
sive trincipium vivendi
non nisi ipsum
corpus esset, princi•ium
vivendi in dies
variare, ac tandem
in aliud renoari
deberet. Atqui unusquisque
nostrum experitur prinipium
cogitandi conslanter manere
idem; ita ut
nos, qui unc
vivimus, eosdem esse,
qui antea viximus,
consciaaus. Ergo. 134.
Quod si anima
a corpore distinguitur,
ipsam neue ln
temperamento, neque in
harmonia corporis conistere
consequitur. Non quidem
in temperamento. Nam
mma corpus sibi
subdit, atque haud
raro reluctatur iis
ppehtionibus, quæ ex
corporis temperatione oriuntur;
iquidem multi homines
appetiliones illas sedanl,
et effilunt ut
rectæ rationi pareant.
Anima igitur non
est ip temperatio
corporis; secus idem
effectus simul ab eæm causa
oriretur, atque destrueretur
. 135. Neque
est harmonia, seu
ipsa compositio partium
orpons, vel ralio,
qua partes corporis
secum invicem onnectuntur.
Etenim in diversis
partibus corporis sunt
lversæ compositionis rationes;
ac proinde si
in hac corons
partium compositione anima
consisteret, singulæ artes
corpons haberent singulas
animas, nempe aliam
nimam haberet os,
aliam caro, aliam
nervus, utpote quæ
ttundum diversam proportionem
sunt composita. Alqui
'oc manifcsle falsum
est. Ergo 8.
136. Advcrsus materialismum
dynamicum observasse iuerit,
quod, ctsi portenlum
illud assumatur, maleriæ
espntiam ln vi
activa quadam positam
esse ; hæc
tamen ^tiones illas,
quæ vilales dicuntur,
numquam efficere post
: 1 quia effectus
aliquis non subest
potentiæ aliJius agentis....
per hoc, quod
non habet cum
agente af 1 Cf
Cosmol, c. V,
a. 3, p.
137-138. I, q.
LXXV, a. 1
c. s Conf.,
Iib. X, c.
6, n. 10. Contr. Gent.,
lib. II, c. 63. -5
ibid c. 64>
finitatera, vel similitudinem
; atqui actiones
vitales nullam curn
materia similitudinem habent ;
viventia enim quemadmodum
alibi a nobis
ostensum est %
a non vivea
tibus multum distant;
2° quia si
actiones vitales, uti
etian demonstravimus, per
principium vitale organis
corpori insitum explicari
nequeunt s, ipsas
materiæ vi longiu
præstare dicendum est;
3° quia subiectum,
in quo per
ficiuntur actiones vitales,
est ipsum vivens,
siquidem a( genus
actionum immanentium illæ spectant;
dum e con
trario materia non
in seipsam, sed in aliud
extra se dum
taxat vim suam
exercere potest. 137.
Ad cuius rei
maiorem explanationem mente
recola mus oportet
materiam ad aliquam
speciem actionum deter
minari: Res
corporales habent determinatas
actiones >} siquidem
corpora non
operantur, nisi naturaliter
5; natu ra
autem est determinata
ad unum. Quocirca,
si activa ma
teriæ vis ita
evolvi sumatur, ut
sicut naturæ mortuæ
ita naturæ viventis
actiones exerat, illud
admittendum fo ret
absurdum, utrasque illas
actiones eiusdem esse
spe ciei. Itaque,
etiamsi concedatur materiam
nihil aliud esse
quam vim per
seipsam, seu sponte
sua activam, illa
ta men ex
essentia sua et
differt ab anima,
et aniraæ actu
cfficere nequit. IV. — Materialistarum obiectionibus
satisfit 138. Obiic.
1° Substantia corporea
afficitur qualitatibuj quæ
non sunt divisibiles,
e. g., gravitate,
vi motrice, e
aliis eiusmodi. Ergo
ex eo, quod
cogitatio est aliquid
iii divisibile, inferri
nequit ipsam ad
substantiam corporear pertinere
non posse. 139. Resp. Dist.
ant., et illæ
qualitates sunt indivisi
biles, si in
seipsis considerentur, conc. ant., sin
relata ad corpus,
cui insunt, neg.
ant. Neg. cons.
Sane, sicu formæ
corporum dicuntur inextensæ,
seu simplices, i
considerentur abstractæ a
materia 6, ita
illæ qualitates nempe
gravitas, vis motrix,
aliæque huiusmodi, si
abs tractæ a
corpore, cui insunt,
in se spectentur,
nihil, nif i
Contr. Gent., lib.
II, c. 22,
n. 5. 2
Cosmol., Introd. p.
90. Cf etiam
c. IV, a.
1, p. 126
sqq. 3 Cf quæ
diximus p. 211-214. I,
q. CX, a.
1 ad 1.
* Contr. Gent.j
lib. III, c.
102. Cf
Cosmol., c. V,
a. 4, p.
139-140. llimplex, atque
uniusmodi exhibent. At
prout corporeæ fiubstantiæ
insunt, non sunt
indivisibiles; gravitas enim
luxta divisionem massæ
corporis dividitur; item,
vis mo|nx in
omnes partes corporis
dispergitur, ita ut
si vis [aotrix
in corpore est,
ut duo, in
dimidio sit, ut
unum. Wj contrano
quævis cogitatio lum
in se, tum
in subiecto ogilante
prorsus indivisibilis est.
140. Obiic. 2°
Nullatenus fieri potest,
ut extensi obie ti
imaginem anima indivisibiiis
in se contineat.
Ergo si inima
res extensas percipit,
ipsa indivisibilis esse
nequit. |. .
-L .rp# Neg'
anL et cons'
Nam anima non
est ini ivisibihs,
ut punctum habens
situm in continuo,
sed er abstractionem
a toto genere
continui * .
Sane indi jisibile habens
positionem, cuiusmodi est
punctum 2, i laginem
extensi obiecti totam,
quanta re ipsa
est, in se
'Ontinere non potest.
At virtus integram
extensionem ob |>cti percipiendi
non indivisibili, instar
puncti, sed sub Itantiæ
omnino indivisibili, quæ
nempe nullum ad par
s;s ordinem habet,
et ad genus
continui nullo modo
per net, propria est.
Quod si ad
obiectum extensum perci lendum
extensio in subiecto
percipiente requiritur, i j.ud
tantam, et tam
variam reipsa habere
debet dimen jonem, quanta
est dimensio diversorum,
quæ ab ipso
ercipiuntur, obiectorum; id
tjuod est aperte
falsum 3. Ac ;?dit,
quod integra rei
extensio sub una
simplicissima, pe itusque indivisibili
ratione formali percipitur;
ergo hu lismodi pcrceptio
non nisi ad
principium omnino indi sibile
pertinere potest. 142.
Obiic. 3° Vulgatum
est illud effatum:
Quidquid repitur, per
modum recipientis recipitur.
Atqui anima repilur
in corpore. Ergo
est corporea. 143.
Resp. Dist. mai.,
ita ut nequeat
unum ab altero
Cipi, nisi sit
inter utrumque quædam
proportio habitunis, conc.
mai., nisi sit
inter ea naturac
convenientia, Qq. dispp.,
q. un. De
sp. cr., a.
4 ad 16.
De hoc indivisibilitatis genere
cf /n lib.
I Met., lcct.
II. 5 Tam
multas, ad rem
inquit s. Augustinus,
et tam magnas
corrum imagmes, si
anima corpus esset,
capere cogitando, vel
memoi continendo non
posset.... Qua
igitur magnitudine, quæ
nulla illi, miagines
tam magnorum corporum,
et spatiorum, atque
re>num capit? De anim. et
eins orig., lib.
IV, c. 17
n 25 neg.
mai.
Dist. etiam min.,
anima recipitur in
corpore, ut perfectum
in perfectibili, conc.
min., ita ut
in corpo-, re
contineatur, ncg. min.
Neg. cons. Sane
anima non recipitur
in corpore, ita
ut contineatur, nam,
ut s. Augu
stinus inquit, anima
continet corpus * . Quapropter
cor pus recipit
animam eo modo,
quo materia recipit
formam scilicet ita
ut per ipsam
perficiatur: seu ut secunduu
ipsam constituatur in
esse alicuius speciei
* . Utauten
corpus hoc modo
in se recipiat
animam, non requiritui
ut huius natura
cum natura illius
conveniat, ita ut
animj extensa, æque
ac corpus, sit 8,
sed solum quædam
inte illud, et
istam proportio, quæ
in eo consistit,
ut corpu, habeat
ordinem ad animam,
et capacitatem, ut
ab ea in
formetur *. Iam
simplicitatem animæ haud
impedire, quo minus
hæc talem cum
corpore proportionem habeat,
an tea a
nobis ostensum est . Ex eo
igitur, quo.d anima
re cipitur in
corpore, nihil contra
eius immaterialitatem in
ferri potest. .
|j 144. Obiic.
4° Anima non
potest movere corpus,
ms illud tangat.
Atqui tactus non
est, nisi corporum.
Ergc 145. Resp.
Dist. mai.: nisi
illud tangat contactu
virtu tis, conc. mai., contactu
corporeo, neg. mai.
Sub eader dist.
neg. et conc.
min. Neg. cons.
In primis, cum
movet sit actus
existentis inpotentia* ,
producere motum ms
gis ad substantias
immateriales, quam ad
materiales, pei, tinet.
Etenim nihil
potest transire de
potentia in actun
nisi per id,
quod est actu.
Atqui substantiæ mtellectu!
les magis actu
sunt, quam corpora.
Ergo ad illas
magii quam ad
substantias corporeas pertinet
aliquid moven Agunt
substantiæ intellectuales in
corpora, et movei
ea, cum sint
immateriales, et magis
in actu existentes
\ Ut vero
quomodo substantia immaterialis
corpus tanga et
moveat, intelligatur, distinguendus
est contactus qim
titatis} qui proprius
corporum est, a
contactu virtutis i
Contr. Epist. Man.,
c. 16, n.
20. Cf p.
227. 2 I,
q. L, a.
2 c. -3
Cf p. 193-195. 4 Debita
proportio materiæ ad
formam est duphciter,
scihc per ordinem
naturalem materiæ ad
formam, et per
remotione impedimenti ;
In lib. IV Sent., Dist.
XVII, q. I,
a. 2 sol.
1 Loc. cit. 6
In Ub. I
Sent., Dist. VIII,
q. I, a.
3 sol. 7
Contr. Gent.,\ib. II, c. 56.— Cf
Dynam., c. VI,
a. 1, p.
188 vol. j
rimo contactu langenlia
dicuntur ca quæ uniuntur
lcundum ulfma quanlitatis
; unde in
corporibos ono" t mutuum
esse tactum '
>,. Contactus virtutis
pert net ?
1 ea quæ
etsi i„
quantitatis ultimis ncn
tanganf bcuntur mhilominus
tangere, in quantum
agunlV^Hoc,tem tactu substanfa
immaterialis, quæ est
indivisibi fcff' %[ mT? C°rpUS'
quod est auædam
quantitas div i bil.s.Nam lactu
corporeo id, quod
est indivisibile puta
inctum, non potesl
langere, nisi aliquod
indivis b^ile •
tac u vtrtutts
substanlia immaterialis potest
langere JTnT •d-,,V!f.lb,lem Substantia
intell/ctualis qufm! | nt ind.vis.bihs,
potest tangere quantitalem
divisibifc,.n quanlum ag.t
in ipsan,8 Alio
enim modo est
inni.bile punctum, et
substantia intellectualis. Punctum
.dem est S1cut
quantitatis lerminus, et
ideo habet s™
a, determmalum m
continuo, ullra quem
porrigi no„ l|,lest
; subslanf a
autem intelicctualis est
indivisibihs itur tt
irnr.i8veinUKS,f|Ua,ntil?!iS
eX,SlenS' Unde U°"
^'e Itur ei indmsibile
al.quid quantitatis ad
agendum In animam
non n,s. tactu
virtutis movere \st.
XIX in arguendo. I,
q. LXXXV, a. i Diximus sæpe,
non semper, interdnm
enim operationes meni
in iuvenibus languidiores
sunt, et e
contrario intelligentia in
qu busdam hominibus
usque ad ultimam
senectam in dies
magis, m. sisque viget. Guius
ratio, aiente Aquinate,
ex parte ipsius
tnze ;rescentis animæ
argumentum est, vires
in maiori ætale
;naiorcs . Exinde
etiam perspicitur, quomodo
organorum perturbatio exercitium
intellectus perturbet: Debiitatur
intellectus ex læsione
alicuius organi corporalis
'ndirecte, in quantum
ad eius operationem
requiritur operatio sensus
habentis organum .
Ob eamdem rationem
i causis, quæ
in corpus agunt,
intelligentiæ evolutio penderc
dicenda est. Hæc
omnia ila s.
Thomas paucis complectitur:
Cum anima
sit forma corporis,
consequens est, quod
unum sit esse
animæ, et corporis;
et ideo, corpore
perturbato per aliquam
corpoream passionem, necesse
est quod anima
per accidens perturbetur,
scilicet quantum ad
SSSe, quod habet
in corpore 3 . V. — Lockii
error ex iam
ostensis refellitur 150.
Lockius etsi animam
simplicem esse fassus
sit, tamen ea
permotns ratione, quod
non omnes materiæ
proprietates perspectas habemus,
in dubium revocavit,
utrum, necne cogitandi
vis inter proprietates
materiæ, quæ nobis
compcrlæ non sunt,
revera sit, aut
saltem divinitus 3ssc
possit4, Lockii dubitatio
a Voltairio 5,
aliis;(ue malimo plausu
excepta fuit. 151.
Dubitatio Lockii futilis
est. Probatur. Ut
certo asserere possimus
aliquod attributum substantiac
cuipiam repugnare, non
requiritur ut omnia
huius attribula perspecta
nobis sint, sed
sufficit, ut aliquod
unum in ca
certo dignoscamus, quod
cum dato atlribulo
evidenter pugnat; nam
una, eademque substantia
constare nequit cx
attribulis, quæ se
mutuo destruunt. lla,
etsi geometræ nondum
omnes circuli proprielates
calleant, tamen pro
rc certa cxplorala
habent, quadraturam inter
eius proprietates nondum
cognilas minime contineri,
(juippe illa rotunditalis
proprietati in circulo
iam perspcctæ evidcnter
opponitur. Alqui cogitatio
curn notis proprielatibus materiæ,
nempc extensione, divisibilitate, so lectus,
qui est perfectior,
repetenda est, quatenus
nempe hi cum
babeant corpus mclius
dispositum, sortiuntur animam
maioris virtutis in
intelligendo »; loc.
cit. 1 Op.
cit., c. 22. 2
In lib. II
De Anim., lect.
VII. 8 III,
q. XV, a.
4 c. Op.
cit., Iib. IV,
c. 3, §
6. s tUm.
de la phil.
de Newton, part.
I, c. 6. liditate, figura,
inertia, adversa fronte
pugnat; quæ auU
secum pugnant,Divina Omnipotentia
non continenlur.Erj vis
cogitandi nec divinitus
materiæ convenire potest.
152. Iam cogitationem
cum illis maleriæ
proprietatibuj pugnare comperlum
cuique est. Sane
1° pugnat cogitatic
cum extcnsione, et
divisibilitate ; nam,
quemadmodurr. satis, superque
a nobis ostensum
est, cogitatio est
quidquam unicum, et
indivisibile. 2° Pugnat
cum soliditate; neque
enim integrum obiectum
cum omnibus eius
partibus percipi a
nobis posset, nisi
species singularum partium
in unam confluerent;
neque in iudiciis
et ratiocinationibus plures
notiones secum comparari
possent, nisi illæ
in unum compenetrarentur . Accedit
quod cogilatic seipsam
reflexione permeat, el
insuperduo subiecta percipientia
possunt se invicem
comprehendere: si vero
es-j sent solida,
unum non posset
alterum penetrare, ideoquc
unum non comprehenderet alterum,
comprehensio enim rei
habetur, cum ipsa
tota cognoscitur !. 3° Pugnat
cum inertia, materia
enim, utpote iners,
ab extrinseca causa
determinatur; unde consequitur
lex illa Newtoni,
mutalionem motus proportionalem esse
vi motrici impressæ,
ei, fieri secundum
lineam rectam, qua
vis illa imprimitur.
Al nos de
multis rebus cogitamus,
quin ulla actione
externa agitemur, atque
insuper seriem unius
demonstrationis
interrumpimus, aliamque prorsus
diversam aggredimur, ac præterea ab
imaginatione ad intellectionem, atque
ab hac ad
illam rursus pro
lubitu transimus. 4°
Pugnat denique cum
figura; quod enim
est figura præditum,
habet terminum, cum
figura sit quæ
lerminis continetur :
at potentia cogitandi
est quodammodo infinila;
in infinituni
enim inlelligit species
numerorum augendo; et
similiter species figurarum,
et proportionum: cognoscit
etiam universale, quod
est virtute infinitum
secundum suum ambitum,
continet enim individua,
quæ sunt polentia
infinita 2 ». 153. Itaque
cogitatio præcipuis, ct
valde notis mate
1 « Impossibile
est duo corpora
se invicem continere,
cum continens excedat
contentum. Duo autem
intellectus se invicem
continent, et comprehendunt, dum
unus alium intelligit
»; Contr. Gent.,
lib. II, c.
49, n. 6. «
Ibid., n. 5.
iæ proprielatibus adversatur;
quapropter si materia
pos•et cogitare, ex
proprietatibus secum pugnantibus
conlaret. VI.— De animæ huraanæ
spiritualitate 154. Animam
humanam non esse
aliquid extensum, sed
p una simplici,
et indivisibili realitate
consistere contra mnes
materialistarum classes demonstravimus. At
aliquid obilius ipsi
est tribuendum; etsi
enim corpus informet,
amen huiusmodi est,
ut a corpore
haud pendeat ; unde,on
solum simplex, sed
etiam spiritualis appellatur.
j 155. Anima
hurnana est spiritualis.
i Probatur. Operationes
propriæ animæ humanæ,
eæ iempe, quæ
ad intellectum, et
ad voluntatem spectant,
|me organis corporis
exercenlur ; ac
proinde a maleria
on pendenl. Atqui
similiter unumquodque habet
esse, et oerationem.
Ergo esse animæ
humanæ huiusmodi est,
ut \ materia
non pendeat, ac
proinde ipsa spiritualis
di3nda est. 156.
Ad maioris veritatem
perspiciendam satis est mente Jcolere
ea quæ in
Dynamilogia statuimus. Sane
operaones cognilrices, quæ
corporeis organis indigent,
ad iquod genus
rerum materialium percipiendum
determianlur: neque aliud,
nisi quod maleriale
est, atque prout
)nditionibus materialibus adstringitur,
apprehendere posint; unde
obiectum illarum proprium
non nisi singulare
'Se potest :
super seipsas denique
converti nequeunt '.
tqui operationes intellectrices circa
quodlibet rerum mainalium
genus versari possunt,
easque cognitione immanah,
umversali, et necessaria
attingunt2; lum super
sesas reflectuntur 3;
atque ad ea
se porrigunt, quæ
rerum latenaliumordinem transiliunt
4; intellectusque in
eorum 'iHemplalione quam
maxime delectatur 5
; atque, secus
1 Cf Dynam.,
c. IV, a. 12,
p. 161-162 vol.
I. \ I,
q. LXXXIV, a.
1 ad 4;
Cf Dynam., loc. cit. et
a. 3, p.
136. J Cf
ibid., p. 162.
4 Ibid., p.
161. Hinc Lactantius
aiebat: « Nullum
est animal, præ •
hominem, quod habeat
notitiam aliquam Dei.
Solus enim sapientia
structus est, ut
religionem solus intelligat;
et hæc est
hominis, jue brutorum
vel præcipua, vel
sola distantia ;
De ira Dei
c. 7 b
Cf s. Aug.,
De lib. arb.
ac facultas organica,
quæ quoties ab
obiecto sensili vehementer
impellitur, ad aliud
eiusdem generis obiectum
sentiendum inepta evadit,
ipse ex obiecto
valde intelligibili ad
intelligendum obiecta minus
intelligibilia validior fit f.
Ergo operationes intellectrices supra
corporeum omnem ambitum
sic evebuntur,ut materiæ
determinationes omnino transcendant,
ac proinde a
materia non pendent.
157. Idem de
actibus voluntatis est
dicendum. Etenim voluntas
bonum intellectivum, nempe
incorporeum appetit 2; neque
ad hoc, vel
ad illud bonum
determinatur, sed in
quodcumque obiectum,in quo
ratio boni deprehenditur, libere
ferri potest 3;
super suos ipsos
actus reflectitur, quia vult
se velle, et
diligit se diligere
4; denique corpus
sibi subdit, illisque
cupiditatibus, quæ ab
appetitu sensitivo proficiscuntur, adversatur.
158.
Obiic. Anima nihil
potest intelligere sine
ope sensuum, qui
per organa corporea
exercentur. Ergo in
ipsa operatione intellectiva
ab organis corporis
pendet, ac proinde
non est spiritualis.
159. Resp. Dist.
ant.f quatenus sensus
ad actionem intellectricem intrinsece
concurrunt, neg. ant.,
quatenus sensus præbent
intellectui phantasma, in
quod ipse snarrj
actionem, quin a
sensibus pendeat, exerit,
conc. ant. Neg.
cons. Responsionem istam,
quæ ex theoriis
in Dynamilogia statutis
satis superque declaratur,
Aquinas noster hh
verbis tradidit: Dicendum,
quod corpus requiritur
ad actionem intellectus,
non sicut organum,
quo talis actic
exerceatur, sed ratione
obiecti; phantasma enim
comparatur ad intellectum,
sicut color ad
visum s. Et alibi
: Intelligere
est propria operatio
animæ, et non
egreditur ab anima
mediante organo corporali,
sicut visio me
Cf s. Bonav.,
In lib. I
Sent., Dist. I,
a. 3, q.
I ad arg.,
e Alb. M., De Anim.,
lib. III, tract.
II, c. 15.
Cf Dynam., c.
V, a. 3,
p, 166-167 vol.
I. 3 Cf
Dynam., ibid., a.
8, p. 175
sqq. In lib.
I Sent., Dist.
XVII, q. I,
a. 6 ad 4. Noli
ergo mi rari,
inquit ad hanc
rem s. Augustinus,
si ceteris per
liberam vo luntatem
utimur, etiam ipsa
libera voluntate per
eam ipsam ut
nos posse, ut
quodammodo se ipsa
utatur voluntas, quæ
utitur ce teris,
sicut se ipsam
cognoscit ratio, quæ
cognoscit et cetera
De lib. arb.,
lib. II, c.
19, n. 51.
I, q. LXXV,
a. 2 ad
3. iante oculo.
Communicat tamen in
ea operatione corpus
x parte obiecti;
nam phantasmata sine
organis corporeis >se
non possunt .
VII.— Refutatur
phrenologismus 160. Ut
quid hoc systcma
sit, facilius explicemus,
ilid in pnmis
memoramus, a diligentioribus, et
peritis ituræ scrutatoribus, propter
intimum nexum, qui
inr animam, et
corpus intercedit, ex
huius eonformatio!, et
habitudine nonnulla non
quidem certa, sed
probalia indicia de
illius interiori statu
perspecla fuisse. Exde
ortum habuit physiognomia.
Quæ inler veteres
haut cultores Empedoclem,
Platonem, Aristotelem, Galcim,
ahosque; medio ævo præ ceteris
Avicennam, et AIrtum
Magnum ; in
recenti ætate magnopere
adaucta it a
nostro Ioanne Baptisla
Porta, Lavater, Camper,
asque pluribus. 161.
At, ineunte hoc sæculo, Gall,
ciusque discipulus urzheim
usque adeo processerunt,
ut systema phrenopcum,
seu cranioscopiam invexerint,
hæc præcipue ituentes
: 1° Cerebrum
non est unicum
organum, sed multis
organis inter sese
distinctis constat. 2° Hæc gana,
prout magis, minusve
explicantur, et evolvun',
maiores, aut minores
circumvolutiones in cerebro,
ldemque in calvaria
protuberantias istis circumvolutio)us respondentes
efficiunt. 3° Singula
hæcorgana, ideoe smgulæ
calvariæ protuberantiæ sunt
primilivarum imi facultatum
sedes, imo ipsæ
facultates organorum mme
appellari possunt. 4°
Nomine facultatum primitium
non veniunt iilæ,
quæ a Psychoiogis
vulgo reiscntur, nempe
facultas sentiendi, imaginandi,
volun-, et aliæ
huiusmodi, sed potius
naturales propensio' >
quas quisque sortitur,
uti propensio in
poesim, in lCitiam,
in malhcmaticam. Unde
Phrenologi in cerebro
(inguunl organum matheseos,
amicitiæ, iracundiæ, mcidn
etc. Facultates vero a Metaphysicis recensitæ
sunt, nisl secundariæ,
sive subieclæ facultatibus nnlivis,
harumque veluli atlributa
generalia. 5° Hæ
ultales secundariæ tot
vicibus in eodem
homine repee mveniuntur,
quot facultalibus primitivis
iste pollet. Qq.
dispp., q. un.
De Anim., a.
1 ad 11.
Philos. Christ. Compend.
II. 7 47
Iamvero non omnia
organa, ideoque non
omnes facultates ipsis
propriæ in singulis
hominibus extant, nequt
organa, quæ in
eis extant, eodem
modo explicantur, ei
evolvuntur; proindeque neque æqualis est
protuberantiarum numerus in
singulis calvariis, neque
quælibet protuberantia eiusdem
est magniludinis. Hinc fit, ut
si qui L
rnaterialisme et la
phrdnologie rtnlr a
seos/0ndement°, Paris 1840;
Flourens, Examen dela
rm i ;
2/ atqUG interSer'nan°s,Friedreich, Arch. psychol. mLk
£ 131;194' Heidelbergæ
1824, et Reichlin-Meldegg., Psyeh.
m"s (germ.), sect.
I, p. 358,
Heidelbergæ. nibus hominibus
communes, tamquam facultatum
specia lium proprietates,
spectare. 2° Absurdius
etiam est ratio
nem, et voluntatem
e facultatum numero
extrudere, curr ipsæ
ceteris omnibus facultatibus præstent.
3°
Si una quæque
facultas primitiva propriam
sibi percipiendi, re
miniscendi, ratiocinandi facultates
habet, tunc illud
vald. yuod si
physiologice hæc theoria
spectetur, multis ctiam
ab Probatur. 1°
Exemplaris, aiente s.
Thoma, propriurr est
eo spectare, ut
illa, quæ ad
normam sui eftingantur
similia sibi reddat
. Atqui id
de homine cum
reliquh animalibus comparato
dici nequit. Namque
homo ob ra
tionem, qua solus
inter animalia poliet,
a reliquis ani
malibus essentialiter differt.
Ergo homo exemplar,
seii typus totius
vitæ animalis esse
nequit2. 2° Si
homo esset ultimus
terminus, ad quem
evoluti embrionis pervenit,
facultates cognoscendi, appetendiqu
in homine a
principio quodam maleriali
producerentur quippe quod
embrio, horum Physicorum
senlentia, ex v
sibi insila seipsum
evolvit. Atqui hoc,
ut ex dictis
II Dynamilogia patet,
perabsurdum est. Nam
facultates ratic nales,
cum sint inorganicæ,
principium alius naturæ,
a animas a
Deo creari) opinionem
elegerit, vel adhuc
dubitandum putaverit ;
In lib. II,
Dist. XVII, §
15. Cf etiam
Melchior Ganus, vc
locis theol.,hb. 12,
c 13). Hoc
adnotatum voluimus, quia
Casimirus Ubaghs (Anthrop.
Philos. Elementa, Pars
synthetica, c I)
asserit opinionem, animas
a parentibus generando
propagari, probabilibus n
rationibus minime spernendis,
edimque cumnullo catholicæ
Fidei dogmate pugnare, dummodo
generatio illa non
velut ma'erialis divisio,
Obiic. 1°
Parentes hominem generare
dicuntur. Atqui homo constat
ex anima, et
corpore. Ergo non
solum corpus, sed
etiam anima per
generationem oritur. 177. Resp. Dist.
mai.: quatenus operantur
ad unionem corporis,
et animæ, ex
qua unione homo
est homo, conc.
lmai,; quatenus gencrant
quamlibet partem hominis,
neg. mai.; conc.
min. Neg. cons.
Et sane, licet
anima rationalis non
sit a generante,
unio tamen corporis
ad eam est
quodammodo a generante
f ; nam
generans disponit corpus,
ut coniunclionem cum
anima secundum leges
naturæ expostulet, et
acquirat2. Quoniam vero
ex unionc animæ
ad corpus homo
est homo, oplimo,
meritoque iure parenles
hominem generare dicunlur,
quia generatioiis finis,
ut sæpe monuimus,
non est forma,
sed compoitum ex
materia, et forma.
178. Obiic. 2°
Si corpus per
generationem, et anima
per creationem oritur,
unum non est
esse hominis. Atqui
:onscquens est absurdum.
Ergo
anima per ipsam
gene'ationem corporis oritur.
179. Resp. Neg.
mai.; conc. min.
Neg. cons. Ex
eo, quod jorpus
per generationcm, et
anima per creationem
prolucitur, esse corporis
ab esse animæ
minime separatur; lam creans
dat esse animæ
in corpore, et
generans dis)Onit corpus
ad hoc, quod
huius esse sit
particeps per inimam
unitam s .
180. Inst. Unum
esse hominis produci
non potest a
cauW diversis. Ergo.
181. Resp. Dist.
ant., si illæ
diversæ causæ non
sint nter se
ordinatæ, conc. ant., sccus, neg.
ant. Neg. cons. ausæ, inter
quas nullus ordo
existit, eumdem effectum
Mf diffusio quædam
concipiatur. S. 0.
Congregatio tum ob
traduciani'iww, tum ob
aliquas doctrinas, quas
prof. Lovaniens, propugnabat,
f quac sunt
similes aliquot ex
septem propositionibus, quas
eadem -ongregatio die
18 sepf. 1861 haud
tuto tradi posse
iudicavit (cf quac
ixi.nus in Ideal.,
c. I, a.
8, p. 212,
not. 2, vol.
I), tum ob
alias opilones, quas
cautc minus, quam
fas est, ille
exponebat, decrevit in
bns philosophicis a
Gerardo Casimiro Ubaghs
hactenus in lucem
litis, et præsertim
in Logica, et
Theodicea invcniri doctrinas,
seu pmiones, qure
absque periculo tradi
non possunt .
Cf La Scienza
La lede, vol.
LXII, p. 390-391,
Napoli 1866. 1
Q(f. dispp., De
Pot., q. III,
a. 9 ad
19. Ibxd. ad
2.-3 n,^ ad
2Q. producere nequeunt.
At vero in
productione hominis generans
cum operetur usque
ad ullimam dispositionem, qua
corpus exigit informari
anima rationali, eum
ordinem habet ad
Deum, qui animam
creat, ut ad
Ipsum, veluti causa
instrumentalis, referatur. Etsi igitur Deus
creans, et homo
generans sint causæ
diversæ, tamen unum
esse hominis ex
iis producitur. .
Natura est sicul
instrumentum Divinæ virtutis;
unde non est
inconveniens si Virlus
Divina sola faciat
animam rationalem, actionc
naturæ se extendente
solum ad disponendum
corpus f 182.
Obiic. 3° Filii
similantur parenlibus non
solum secundum physicas
qualitates corporis, sed
etiam secundunc qualitales
animæ. Atqui hoc
demonstrat, sicut corpora
. 1 .
Falsum est animam
sensitivam hominis iroduci
per generalionem. Probatur.
Unum est esse
animæ humanæ, quæ
simul ensiliya est,
et rationalis2. Atqui
anima humana, prout
:st rationalis, quemadmodum
ostendimus, per generatio Tcpn°u °ritUrEr^°
necue Prout est
sensitiva. lSb. Hoc
argumentum, quod ab
unitate animæ huma-,æ
depromitur a s.
Bonaventura his duobus
modis exiibe ur:
1 Philosophus
dicit quod sensitivum
est in ntellectivo,
sicut tetragonus in
pentagono; et vegetativum
n sensilivo, sicut
tngonus in tetragono.
Si ergo ab
eoem pnncipio est
tetragonus, a quo
est pentagonus, ab
odem erit anima
intellectiva, et sensitiva;
sed intellectia non
est a generante,
ut demonstratum fuit
supra Er 0 nec
sensitiva . 2° Quæcumque
sunt idcm in
subtantia, ab eodcm
principio educuntur in
esse. Sed aniia
sensitiva, et intellectiva
in eodem homine
sunt idem B
substant.a, qma unius
perfectibilis una est
perfectio -rgo si
rationalis non est
per generationem, videtur,
uod nec sensibihs
3 . 187.
Præterea idem Seraphicus
Doctor ita etiam
argulentatur: Quæ
simul corrumpuntur, simul
etiam projucuntur; ergo,
pan ratione, quæ
simul separantur, si-,iul
et mtunduntur. Sed, recedente
in homine anima
raonah, nullo modo
remanet potentia sentiendi
in corpop. fcrgo
sicut amittitur polenlia
sentiendi in recessu
amæ, ila infunditur
in adventu. Non
est igitur a
geneitione, sed a
creatione . ° et 1
I, q. CXVIII,
a. 2 ad
2. 2 cf 216
sqq. n 1,6.
II Sent., Dist.
XXXI, a. 1,
q. I, £ opp. Ex his
argu n perspictur, quare
anima sensitiva in
brulis, non vero
in im r,Prr
Seneratlonem Producatur. Etenim
ex hoc, quod
ipsa Thol r/n
c°rp0ri 6SSe sensiti^^equitu'r;monente nl itiv
n/fn 1 U
Sen^ DiStXVI11' "•
a3 ad an™'n
nsitiyam in homine,
et brutorum ad
eamdem speciem non
referri rt;,^^ ori*inis
modnm- c' . Obiic.
Embrio, antequam anima
rationali infor metur,
vivit, et animam
habet. Ergo anima,
prout es vegetativa,
et sensitiva in
homine, diversam ac
prout es rationalis,
originem habet. 189.
Resp. Dist. ant.,
ita ut, adveniente
anima ratio nali,
maneat anima vegetativa
et sensitiva, neg.
ant., it; ut hæc abiicialur,
conc. anl. Neg.
cons. Hic memoria
re colendum est
rem a prima
forma substantiali in
sua es sentia
constitui, et quidquid
essenliæ rei iam
constitutat advenit, esse
accidentale. Quocirca, si,
manente anima ve
getabili, vel sensitiva,
ei adiungeretur anima
intellectiva, hæc inveniret
subiectum iam in sua essentia
constitutum; ac proinde
anima intellectiva hominis
essentiarc non constitueret,
sed accidentaliter animæ
sensitivæ velut quædam
eius perfectio adveniret;
id quod absurdun:
est1. Hinc s.
Thomas hæc docet:
1° In generatione
ani i malis,
et hominis plures
sibi succedunt formæ,
ac proin de
plures generationes 2.
2° Quoniam generatio
unius es corruptio
alterius, adveniente forma
perfectiori, 6t
cor ruptio prioris,
ita tamen, quod
sequens forma habet
quic quid habebat
prima, et adhuc
amplius 3 . 3° Quare
ii fine generationis
humanæ abiicitur anima
vegetativa, e sensitiva,
atque creatur a
Deo anima intellectiva,
quæ si mul
est et sensitiva
et vegetativa. Primo
inducitur a nima
vegetabilis; deinde, ea
abiecta, inducitur anima
sen sibilis et
vegetabilis simul ; qua
abiecta, inducitur noi
per virtutem prædictam
(nempe virtutem formativam,
quw a principio
est in semine),
sed a creante,
anima, quæ si
mul est rationalis,
sensibilis, et vegetabilis.
Et sic embrio
antequam habeat animam
rationalem, vivit, et
habet ani mam,
qua abiecta, inducitur
anima rationalis * . Qq.
dispp., De Pot.,
loc. cit. 2
Cuius rei hanc
rationem assignat: Quanto
aliqua forma est
nc bilior et
magis distans a
forma elemehti, tanto
oportet esse plures
foi mas intermedias,
quibus gradatim ad
formam ultimam veniatur,
etpe consequens plures
generationes medias ;
Contr. Gent., loc.
cit. s I,
loc. cit. Cf
p. 217. * Qq. dispp., De
Pot., ibid. ad
9. Hæc D,
Thomæ theon hisce
postremis annis probata
est inter alios
doctissimos physiologo a
Vincentio Santi, Della
forma, genesi, corso
naturale e modi
c viventi, Perugia
1855. Cf etiam
Liveranum, Su principii
del mi derno
Ippocratismo, Fano. 190.
2a. Repugnat animam
sensitivam transmitti p
parentibus, cl postea
fieri intelkctivam pcr
manifestatiolem ideæ cntis.
Probatur. Abnormis est
illa opinio, ex
qua vel plures
inimas, sive formas
substanliales in bomine
esse, vel inimam
intelleclivam veluti corruptioni
obnoxiam, et tam|uam
quamdam perfectionem accidcntalem
animæ sensilvæ advemre
consequitur. Atqui alterutrum
admiltenlum essct, sj
anima sensitiva transmitti
a parenlibus, et
jostea heri intellecliva
per manifestationem ideæ
entis llicatur. Ergo. 191. Minor
ex D. Thoma
ita demonstratur :
Tcrminus jictionis Divinæ
revelantis ideam cntis
aut est aliquid
ubsislens, aut non
subsistens. Atqui si
primum, anima, [uac
per huiusmodi manifestationem fit
intellectiva, diersa secundum
essentiam est ab
anima præexistente, icmpe
sensiliva, quæ non
est subsistens, ac
proinde non ina
est m homine
anima. Sin alterum,
anima intellectiva b
anima sensitiva secundum
essentiam non differret,
sed uædam esset
eius perfectio, et
sic ex necessitate
seuilur, quod anima
intellectiva corrumpatur, corruoto
orpore f . 192.
Accedit 1° quod
manifestatio ideæ entis
nonnisi nimac lntellcclivæ
fieri potest, ac
proinde animam innllcctivam,
nedum constituit, expostulat;
2° quod ex
dotnna Ecclesiæ Catholicæ
anima intellectiva ex
nihilo reatur 2,
non \ero per
aliquam perfectionem animæ
seuHivæ adiunctam producitur.
V.— Animas anle corporis
formationem non existeic
demonstratur 193. Plato
post Pjthagoram 3, et Empedoclem
* censuit nimas
ante hanc vitam
terrestrem vixisse aliam
coeletem, atque ob
ahquod crimen, aliamve
causam nobis motam,
in terrena hæc
corpora detrusas fuisse
s. Hanc *
I, Ioc. cit.
1^2-133, Romæ 1876.
3 Cf Meiners,
Histoire des sciences
dans la Cr^cfl,etc.,lib. III,
c.4. U Karstcn,
Empedociis Agrigent. carminum
reliquiæ etc. ihædr.,
p. I. Non
convenit autem inter
Platonis interpretos, Piiilos.
Cbrist. Compend. II. 7
j o Platonis
doctrinam, quam secundum
emanatismi sui ph
cila Plotinus* evolvit,
amplexi sunt Origeniani 4.
194. Animarum
præexistentiam alia ratione
docuit Leil nitius.
Eius sentenlia fuit,
omnes animas simul
cum mund a
Deo conditas, cum
propriorum corporum germinibu
quæ in Adamo
continebantur, coniungi, atque
ex illi, ubi
lapsu temporum cuiusvis
corporis germen evolvitu:
singulos homines constitui
V 195. Gommunis
autem est Philosophorum, ac
Theok gorum opinio,
humanas animas tunc
a Deo creari,
cm humano corpori
coniunguntur, novusque homo
genitt existimatur. Ut
huius postremæ sententiæ
veritas patc scat,
scquentes propositiones slatuimus
: 196. la.
Animæ humanæ creatæ
non fuere an\
corpora. Probatur. In
anima naturalis ordo
ad coniunctionei cum
corpore agnoscendus est 4:
quapropter, si anima,
ai tequam cum
corpore coniungatur, creatur,
dicendum e ipsam
a Deo creari,
ita ut perfectione
sibi naturali d
nam animæ, corpor
™ iæ con.uncfo,
quæ neque ex
nalura, neque ex
volun>ate .ps.us an.mæ,
sed a causa
extrinseca proficisci tur *r
v.olent.am an.raæ illatara
fieri dicenda est ;
et auobam omne
violentum est conlra
naturam, coniunctio ilh
amquam ahqu.d naturæ
conlrariura babenda foret
-2 Weo homo,
qux ex utrogue
componilur, est quid
innaturah quod palet
esse falsum 3. "a'ra 198. Eamdem
ob rationem, animam
in corpus ad
sni upphc.um delrudi
falsissirnum est. Et san Pf
u Sf rgumentatur
Angelicus Doctor, poena
bono naturæ dversalur,
et ex hoc
dicitur mala.Si igitur
unio an; >æ,
et corporis est
qnoddam poenale, C
est bonura aturæ;
quod esl .mpossibile:
est enim ntentum
per „? .ram,
nam ad hoc
naturalis generatio terminatur
Fr erura sequerelur
quod esse horainera
non eTset bonum
icundum naturam ;
cum taræn Geneseos
1,31, fa™ p^XWT" vm Deus
cuncta t^PS, .2°
Animæ coniunctionera cum
corpore poenalem esse
Hmitt. nequ.t,
qum graviora scelera
l.aud iuste a
Dr * jp.bus
ull.mo supplicio puniri
su.natur. U enim
Lre ie d.spmav.t
s. Cyrillus Alexandrinus
: Si aUe
cor" ex.stens an.ma
peccavit, et idcirco
innexa es carni
an, ob causam
lex graviora quidem
peccata mo rto lc ^rf
Ver° Vivere ^^ Præstaret quippc
^rmutere turp.ss.morum criminum
reos diu in
coVoon! s hærere,
u hoc paclo
gravius punirentur innTen
rium esse recepit
a Deo, ita
quoque ab Eo
naturalem suam immoralitatem
recepit; camque cum
dependentia ab Ipso
retinet. 2 Incredibilia
prorsus videntur, quæ
his postremis annis,
præserim ab Heghelianis,
contra animorum immortalitatem disputata
sunt, idlaborantibus, duce
Ruge, Annalium germanorum
scriptoribus. .itrauss aperte
professus est animorum
immortalitatem esse postremum
;iostcm in scientiæ
speculativæ campo prolligandum.
Eorum oinnium [ma
ferme, eademque sententia,
quæ ex pantheismi
principiis fluit, læc
est: Unica est
omnium, quæ sunt,
vita, eaque infinita,
universa tinui progressus
*, qui immortalitatem animarum
per metempsychosin explicanles
contendunt hominem modo
sub ista, modo
sub illa forma
in hac rerum
universilate apparere, atque
cum moritur, formam,
sub qua seipsum
in præsentia manifestat,
amittere, et post
mortem superstitem esse,
quatenus novam induit
formam 2. Aut.
II.— Aniinam huuianam intrinsece
immortalem esse dciuonslralur 204.
Quoniam immortalitas in
continuatione vitæ consistit,
ut anima humana
intrinsece immortalis dici
possit, requiritur eam
huiusmodi esse naturæ,
ut 1° a
corporis yinculis soluta
existentiam perpetuo continuet;
2° ut acliones
sibi consentaneas exercere
pergat, secus haud
proprie vivere diceretur;
3° ut sui
conscientiam, et præteritarum
affectionum memoriam retineat,
secus, ut iam
innuimus, \itam non
continuaret, sed potius
novam inchoaret, et præmii, aut
poenæ capax non
esset. Iam hæc
in animam humanam
quadrare sequentibus propositionibus a
nobis demonstralur :
205. la. Anima
humana est nalura
sua incorruptibilis, ita
ut separata a
corpore perpetuo suum
esse retineat. Probatur.
Anima humana est
immaterialis ; ergo
natura sua est
incorruptibilis, ac proinde
nalura sua corpori
post mortem superest.
Consequens his s. Gregorii Neocæsariensis, sive
Auctoris Disp. De
Anima, verbis demonstratur:
Consequens mihi
videtur, ut quod
est simplex, etiam
sit immortale. Nam
omne, quod corrumpitur,
dissolvitur; quod dissolvitur,
compositum est; compositum
multarum est partium....
Quamobrem cum simplex
sit anima, neque
ex pluribus partibus
constet, quia lis,
divina; homines huius
vitæ unicæ partieulam
hahent; post corporis
corruptionem hæc particula
in vitam universalem
illico transfunditur; ex
quo fit, ut
homines sui conscientiam,
rerumque præteritarum memoriam
amittant, hoc est
personalitate expolientur. Inter
hos præcipue commemorandus
est Petrus Leroux,
infensissimus Ghristianæ Religionis
hostis (De V
humanite, de son
principe et de
son avenir, Paris
1840). 2 Non
alia ratione de
animi humani immortalitate
alius eontinui progressus
defensor Lamennais sentire
\idetur (Esquisse d'
une phU losophie,
Paris. nec
composita esl, neque
dissolvi potest, sequitur
eam incorruplibilem, et
immortalem esse . 206. Hoc
argumentum ex Aquinate
nostro ila explicatur
: Rei corruptio
duplici ratione contingere
potest, nempe vel
per se, vel
per accidens. Priori
corruptionis generi obnoxia
sunt ea, quæ
ex materia, et
forma constituuntur; ipsa
enim suum esse
amittunt, si forma
a materia separelur
; alteri subiiciuntur
omnes formæ illæ,
quæ m se
non subsistunt, sed
quoad sui exislentiam
a subiecto corruptibili
pendent, ita ut
illo, cui insunt,
dissolulo, et ipsæ
desinant necesse est
\ Alqui anima
humana eius naturæ
est, ut neutro
modo interire possit
; non quidem
priori modo, quia
est subslantia intellectuans: ((
nulla autem substanlia
intellectualis est composita
ex materia, et
forma 3; neque
altero, quia est forma,
quæ habet essc
non dependens ab
eo, cuius est
forma . Ergo.
207. Confirmatur eadem
proposilio tum ex
operatione, quæ intellectio
appellatur, tum ex
ingenito illo desiderio,
quo anima appetit
semper esse. Et
sane 1° intellectio
exeritur eo quod
inlellectus agcns eificit
speciem rei actu
intelligibilem, nempe immaterialem,
et idco incorruptibilem, atque
intelleclus possibilis illam,
prout huiusmodi est,
m se recipit 5.
lam faciens est
honorabilius facto ;
quocirca si intellcctus
agens facit actu
intelligibilia, quæ, tn
quantum huiusmodi, sunt
incorruptibilia, multo fortius
ipse erit incorruptibilis, ac
proinde et anima
humana, cuius lumen
est intellectus agens
\ Item, unum
J In
Maxima Bibliotheca Patrum,
t. III, p.
320, Lujrduni 1677
2 Cf Cosmol.,
c. V, a.
5, p. 145.
Contr. Gent., ]ib.
II, c. 55.
« Qq. dispp.,q.
un. De Anim.,
a. 14 ad
9. Sanctus Doctor
fibid. c.) Hac
aha ratione argumcntatur:
Esse est aliquid,
quod per se
consequitur formam. Ergo
si forma sit
subsistens, nempe talis,
ut ipsa sit
Uliid, quod habet
esse, nequit profecto
privari esse; esse
enim ab hulusmodi
forma separari idem
foret, ac formam
separari a seipsa
id quod impossibile
est. Atqui anima
humana est forma
subsistens. Ergo non
potest desinere esse,
nempe est incorruptibilis. Cf
Dynam., c. IV,
a. 4, p.
137 vol. I. « Oportet
facientem melius aliquid
habere ad faciendum,
quam cst id
quod facit ;
s. Aug., De
imm. anim., c. 8, n. 14.
1 Contr. Gent.,
lib. II, c.
79. quodque, quod
recipitur in aliquo,
recipitur in eo
secunduni modum eius,
in quo est . Igitur
intellectus possibilis, cum
in se recipiat
formas rerum, prout
sunt incorruptibiles, incorruptibilis sit
oportet; ex quo
conficitur ipsam animam
natura sua incorruptibilem esse,
nam intelleclus possibilis
est aliquid animæ
. 2° Unumquodque
naturaliter suo modo
esse desiderat; hinc
animantia bruta, cum
non percipiant esse,
nisi hic, et
nunc, desiderant quidem
esse nunc, non
vero semper, quod
non apprehendunt; e
contrario, cum anima
humana vi suæ
intelligentiæ apprehendat esse
absolute, et secundum
omne lempus, naturaliter
desiderat esse perpetuum.
Atqui impossibile est
naturæ desiderium esse
inane. Ergo impossibile
est, ut vi suæ naturæ
anima humana ab
existentia desistat 2. 208.
2a. Anima humana
a corpore separata
intelligere, et velle
pergit. Probatur 1° Operatio
cuiuslibet rei est
quasi finis eius 3. Ergo
si anima post
corporis fatum est
superstes, operationibus sibi
consentaneis, quæ sunt
intelligere, et velle,
expoliari nequit. 2°
Intellectus, et voluntas
sine organis corporeis
exercentur. Ergo remanent
in anima a
corpore separata . 3° Experimento
constat animam, quo
magis a sensuum
impulsionibus seipsam avocat,
eo melius actiones
suas i tellectuales
exercere 5. Ergo
a corporis impedimentis
soluta expeditius actiones
illas excrcebit. 4° Quamvis
eadem sit natura
animæ ante mortem,
et post morlem
quantum ad rationem
speciei; tamen non
est idem modus
essendi, et per
consequens nec idem
modus operandi fi . Ergo, animæ, secundum
illum modum essendi,
quo corpori est
unita, competit modus
intelligendi per conversionem
ad phantasmata corporum,
1 Contr. Gent.,
lib. II, c. 79.
2 Ibid. Qq.
dispp., De Ver.%
q. XIX, a.
1 c. Contr.
Gent., lib. II,
c. 81. 5 Anima
nostra quanto magis
a corporalibus abstrahitur,
tanto abstractorum intelligibilium fit
capacior (I, q. XII, a.
11 c.) Idem
observavit s. Augustinus:
Quis bene
se inspiciens, non
expertus est tanto
se aliquid intelleiisse
sincerius, quanto removere,
atque subducere intentionem
mentis a corporis
sensibus potuit ; De
imm. anim., c.
10, n. 17.
6 De Ver.,
loc. cit. ad
5. quæ in
corporeis organis sunt.
Cum autem fuerit
a corpore separata,
competit ei modus
intelligendi per conversionem
ad ea, quæ
sunt inteiligibilia simpliciter
; sicut et
alns subslantns separatis
! . 209. Hæc
postremi argumenti conclusio,
nempe modum, quo
anima a corpore
separata intelligit, cum
illo qui substant.arum
separatarum proprius est,
similitudinem nabere, sequenti
argumento comprobatur. Anima
numana, ut sæpe
diximus, medium locum
lenet inter substantias
intellectuales, et substantias
corporeas; quia insa
per intellectum attingit
ad substantias intelligibiles, in
quantum vero est
aclus corporis, contingit
res corporaJes .
Atqui omne
medium quanto magis
appropinquat -uni exlremorum,
lanto magis recedit
ab alio; et
quanto magis recedit
ab uno, tanto
magis alteri appropinquat.
Lrgo amma quando
tolaliter crit a
corpore separata, perlecte
assimilabilur substantiis separatis,
quantum ad modum
mtelligendi 3 . '
210. 3a. Anima
separata a corpore
perqit habere conscientiam
sui, et præteritarum
affectwnum. 1 I,
q. LXXXIX, a.
1 c. ;
2 Rationem, ob
quam anima in
sui creatione non
ita a Deo in
stituta est, ut
modus intelligendi substantiarum separatarum
pro pnus ei conveniat,
explicavit s. Thomas, I, q.
cit. a. 4
Cf d 234
(et Idealog., c.
I, a. 2,
p. 194 vol.
I. ' Cf
In lib. IV
Sent., Dist. L,
q. I, a. 1,ol., et
Contr. Gent., iib.
II c. 81.
Quinam autem sit
hic intelligendi modus,
ab eodem sancto
Doctore ita breviter
explicatur: Dicendurn,
quod anima jseparata
non intelligit per
species innatas, nec
per species, quas
tunc abstralm, nec
solum per species
conservatas; sed per
species ex influentia
Divini Luminis participatas,
quarum anima fit
particeps, s,cut et aliæ substantiæ
separatæ, quamvis inferiori
modo. tnde tam cito
cessante conversione ad
corpus, ad superiora
convertitur. Nec tamen
propter hoc cognitio,
vel potentia non
est natural.s: qu,a
Deus est auctor
non solum influentiæ
gratuiti lumi|Jis, sed
et.am naturalis (I,
q. cit. ad
3). Exinde etiam
patet -nunus intellcctus
agentis, et possibilis,
qui, ut paulo
ante adnotanmus, rcmanent
in anima separata
a corpore, diflerre
ab illo quod
in præscnti vita
obcunt. Audiatur idem
Aquinas : Operatio
inie lectus agent.s,
ct possibilis respicit
phantasmata, secundum quod
3St annna corpori
unita; sed cum
erit a corpore
separata, per in-euectum
possibilem recipiet species
effluentes a substantiis
supe(ionbus, et per
intellectum agentem habebit
virtutem ad intelngcndum
; Qq. dispp.,
q. un. De
Anim. Probatur prima pars.
Ab immaterialitalc animæ,
ut in Dynamilogia
diximus1, repetendum est
quod ipsa conscientiam
sui hahct. Atqui,
si ita res
est, animæ separatæ
a corpore potiori
iure, quam coniunctæ
cum corpore, coguitio
sui tribuenda est.
Ergo. Probatur allera
pars. Anima præsenti
vita affectionum intelleclivarum recordatur,
quatenus pollet intellectu,
in quo species
rerum, quas antea
intellexit, conservantur, et
per quem se
supra se convertit,
ut actu istas
species consideret. Atqui,
cum anima a
corpore separatur, remanent
tum intellectus, tum
species intelligibiles antea
acquisitæ, quia hæ,
ut diximus 2,
stabiliter in intellectu
recipiuntur: tum vis
convertendi se supra
seipsam. Ergo 3.
III. — Utrum anima ab
aliqua causa in
nihilura redigi possit
Hactenus demonstravimus animam
humanam eius esse
naturæ, ut nullum
in se habeat
destructionis principium. Jnvestigandum
modo est, utrum
ipsa ab aliqua
causa possit suo
esse privari, ita
ut in nihilum
redigatur. 211. la.
Nulla causa creata
virtutem habet animam
in nihilum rcdigendi.
Probatur. Quæcumque,
aiente s. Thoma,
incipiunt e-sse, et
desinunt, per eamdem
polentiam habent utrumque
. Atqui animæ
humanæ, quippe quæ
per creationem originem
suam habent, ex
virtute causæ finitæ
incipere esse non
possunt. Ergo s.
212. 2a. Deus,
si Eius potentia
absolute spectetur, 1
Cap. IV, a.
8, p. 147 sq vol.
I. Reflectere
se super se,
inquit s. Bonaventura,
hoc est virtutis
cognitivæ subliraatæ a
materia ; In
lib. II Sent.,
Dist. XXV, p. I, a.
1, q. 3
resol. 2 Dynam.,
c. cit., a.
11, p. 160
vol. I. 3 a Reminisci,
cum sit actus
per corporeum organum
exercituf, non poterit
post corpus in
anima remanere; nisi
reminiscentia æquivoce sumatur
pro intelligentia eorum,
quæ quis prius
novit; quam oportet
animæ separatæ adesse
etiam eorum, quæ
novit in vita,
cum species intelligibiles in
intellectu possibili indelebiliter
recipiantur ; Contr.
Gent., Ioc. cit.
Op. cit., lib.
II, c. 55. s In
nulla creatura est
virtus, quæ possit
vel de nihilo
aliquid facere, vel
aliquid in nihilum
redigere ; Qq. dispp., DePot.,
q. V, a.
3 ad 15.
polest animam in
nihilum redicere; sed
hoc, si Eius
poHntfacum alns atlribulis consideretur,
velle non potesl
Probatur 1 pars. Hoc,
quod Deus creaturæ
esse commun.cat, ex
Dei yolunlate dependet
; ncc aliter
res in esse
conservat nisi in
quantum eis conlinuc
influit esse. Sicut
crgo anlequam res
essent, potuit eis
non commun.care csse,
et sic eas
non facere; ita
postquam iam factæ
sunt, potest eis
non inlluere esse:
et sic esse
desinercnl; quod est
eas in nihilum
redigere 2 213. Probatur 2"
pars. Deus ea
velle non potest,
quue cum suis
attnbut.s pugnant. Alqui
destructio animæ Sap.entiæ,
Bon.lati, et lustitiæ
Dei adversatur. Ergo.,"
In,Pnm,s> destructio animæ
Dei Sapientiæ adversatur.
Quod ut mlelligatur,
memoria repetendum est
destructionem animæ Deo,
ut auctor naturæ
est, attribui non
posse. Lten.m, ut
s. Thomas argumentalur:
Sic Deus
unamquamque naluram instituil,
ut ei non
auferat SOam naluralem
propnetatem. Rerum autem
immateria!ium...proprietas
naluralis est earum
sempiternitas, quia Z
rinT •,P?le-"a ad
"r0n esse • ul suPra
osten um It
?n,.f . J?" •DOn
a,,fert tralem inclinationem, E!,„?i,.
™ nd"; !la
"°n, auferl rebus
P'ædictis semp.tern tatem,
ut eas in
n.h.lum redigat '. Quocirca
animæ destructio præter
ordinem naturalem creaturis
indi!um even.ret Iam
ea, quæ hoc
modo fiunt, a
Divina Sapientia ord.nantur
ad gral.æ manifestalionem... ; redi?ere
autcm aliqu.d m
nihilum non perlinet
ad graliæ firit
1T6?' CUm
magis, per hoc
Divina Polentia, et
B;r"1 ord.ne ur seu ostendatur,
quod rcs in
esse con versa nr
DeSlruct,°,8,tur anlmæ Dei
Sapicnliæ ad 21o.
Insupcr destructionem animæ
Sapientiæ simul ct
Bon.lat. Dei repugnare
hoc alio argumento
conlicilur Hon.num ammis
inest vehemens perfectæ
bealitatis cupidiM, quac,
cum nccessana sit,
et constans, a
Dco auctore -aturæ
ips.s indita est,
proindeque inanis esse
nejuit' ' Dc
hac diversa rationc,
qua Potenlia Dei
considcrari noipsf l!,
Civ!"' 3ftcK" "'
Se"'-' D!St'' q" '
3 "'• '
Qq. dispp'., De
Pot., q. cit., a.
i c. 4
I, qcil., a.
4 c. 1 Beate
certe, inquits. Augus.inus,
on.ncs vivere volumus;
neque Atqui nemo
diffitetur nullam hac
in vila esse
veram, et perfectam
felicitatem, quæ scilicet
expleat omnes animæ
facullates. Ergo, si
Deus animam in
nihiium redigeret, ac
proinde altera post
præsentem vita non
superesset, fruslra hunc
appetilum ab Ipso
singuiis hominibus insitum
esse consequeretur, atque
Eum admodum crudelem,
et homini inimicum
fingere deberemus, quia
hanc cupiditatem hominum
animis inserendo, eos
maximopere excruciaret, efficerelque
brutis animanlibus deteriores,
quorum appetitiones hac
in vita plenissime
satiantur. Iam horum
alterum Bonitati, alterum
Sapientiæ Dei repugnat;
nam contra
rationem sapientiæ esl,
ut sit aliquid
frnstra in operibus
sapientis j. Ergo
destructio animæ cum
Divina Sapienlia, et
Bonitate stare non
potest. 216. Hæc
autem altera vita
perpetua sit oportet;
tum quia, ut
inquit Auctor libri
de Spiritu, et
Anima, nullum
bonum, præter summum,
homini sufficere potest2;
tum quia, observante
s. Augustino, bonum,
quod perfectæ beatitalis
cupiditatem explere potest,
tale esse debet quod
( homo) non
amittat invitus. Quippe
nemo potest confidere
de tali bono,
quod sibi eripi
posse sentit, etiamsi
retinere id, amplectique
voluerit. Quisquis autem
de bono, quo
fruitur, non confidit,
in tanlo timore
amiltcndi beatus esse
qui potest ?
3 217. Huic
argumento respondet Auctor
Systematis na~ turæ,
homines desiderare vitam
corporis, itemque esse
divites, etc., nec
tamen semper vivunt,
nec omnes sunt
divites. At reponimus
distinguendam esse cupiditatem^nmitivam, et
universalem a cupiditatibus
secundariis, et particularibus. Illa,
cum omnium animis
insit, a Deo
auctore naturæ originem
ducit, proindeque non
potest non expleri;
hæ autem illi
subiiciuntur ; et
quoniam ad illam
contingenter referuntur, neque
in omnibus inveniuntur,
neque semper expleri
possunt. quisquam est
in hominum genere,
qui non huic
sententiæ, antequams plene
sit emissa, consentiat
; De morib.
Eccl.,
lib. I, c.
3, n. 4.
i Contr. Gent.,
lib. III, c.
69. 2 Cap.
14. 5 De morib.
Eccl. lib. I,
c. 3, n.
5. * Omnis
homo naturaliter vult
beatitudinem. Et ex
hac naturali voluntate
causantur omnes aliæ
voluntates, cum quidquid
homo vult, velit
propter finem »;
I, q. LX,
a. 2 c.
anthropologia 287 218.
Quod aulem ad
iuslitiam Dei atlinet,
certum est neque
.mprobi.atem sua poena,
ncque virtutem suo nræ
S flffl„ræSe,nt' VL'a
aflici; nam ^gitiosos
homines bon,s afflucre,
el probos toto ætalis suæ
curriculo multis ;
bem; at:^us oppressos
sæp° videmus0°°° ^ SS
Si np„l cums,Ioanne Chrysostomo
argumenlamur: non f?teh
t.^ a!CUI- feVera CSl '
Eum iustum esse
nemo,n°n„an •;• tqU,Ls',ustus
est> et his>
e0 Zll'T nræm,um
'» Præse"ti vita
retribui. 'm£ii aTnlemU?:
^ Aut peCCa,um
est sulliciens P°ena
oeccati, aul non.
S primum; ergo
in hoc mundo
iniuste olunU,S,if^n,n,Ur 'mpii,'
S6d reh"qnendisunt omnes
ut oluptal.bus hbcre
indulgeanl suis; quod
quam iniquum, t
urpe sit, nemo
non videt. Sin
allcrum ; ergo
aliam os corpor.s
morlem, admit.amus vitam
oporle,, ne sc,n:et,ns,gn,s improbitas
sine poena maneat'.
2° Neque
mpn,n hac v,(a
scelerum suorum stimulis
exagitantur! e ?„ 2i'mPaCe rUUnt,Ur'
"iS! aU,'a Utriuue
eert0 sciun sse
mdicem, qu,,n altera
vila singulos præmio
vel VZ^TT^1 3° SæPe venit?
t"um im ii
in qui latis
fastigium atdgerint, non
amplius conscienæ i slimuli
eos mordeanl ; atque
e conlrario, ut
iusli ravionbus anxielahbus
torquoanlur. Proderit
ergo per 1
De Lazaro, Concio
IV. AmSi;nqUiSi MiCer,et
P°enarn peccali in
eo consistere, quod
Deus aniam in
mhil rcdigat, ita
a nobis cum
s. Thoma redar-ueretur m" ^i
I°n ntaS r°nt,a
DeUm H ;
^^1"; pessima quacque
flagitia vitam ducere,
cum virtus in
iusto sine præmio
maneat. 4° Probi
homines quandoque, ne
sua violent officia,
mortem ipsam oppeterc
debent. Ergo nulla
huic præslantissimæ illorum
virtuti merces rependeretur,
si hæc dumtaxat
esset recte facti
conscientia, atque nulla
post præsentem vita
animarn maneret1. 221.
Rursus contra vim
eiusdem argumenti ex
iustitia Dei depromptum
obiicitur, ex ipso
probari quidem animam
corporis fato superesse,
non vero in æternum esse
duraturam. At contra
res se habet.
Et sane, quod
ad præmium spectat,
numquam vera forent
præmia, nisi huiusmodi
sint, ut naturali
desiderio perfeclæ felicitatis
satisfiat. Aqui perfecta
felicilas non est,
nisi æterna, ut
superius probatum est. Ergo.
222. Quod ad
poenam attinet, eius æternitas cum
ratione non pugnat,
imo consentit. Non
pugnat, quia poena
peccato proportionatur secundum
acerbitatem, atque in
nullo iudicio requiritur,
ut poena adæquetur
culpæ secundum durationem
2. Cum ratione
consentit. Etenim 1°
eaderri iustitiæ ratione
poena peccatis infligitur,
et bonis acti
Cf Lact., Div. Inst. Epit.y
lib. III, c. 12. 2 1 2æ,
q. LXXXVII, a.
2 ad 1.
Hanc rationem adhibuit
s. Augustinus, ubi
eos refutavit, qui
iniustum putabant, utpro
peccatis quamlibet magnis,
parvo scilicet tempore
perpetratis,poena quisque damne
tur æterna. Quoniam idem, ac
illi veteres, Rationalistæ,
inter quos Reynaud
[Terre et Ciel,
le ed., p.
371-391), hodie repetunt,
præsta hæc pauca
sancti Doctoris verba
proferre: Damnum,
ignominia exilium, servitus,
cum plerumque sic
infliguntur, ut nulla
venia re laxentur,
nonne pro huius
vitæ modo similia
poenis videntur æter
nis? Ideo quippe
æterna esse non
possunt, quia nec
ipsa vita, quaax
est, quia semper
defcctus, quo subtrahitur
princi)ium, lrrcparabilis est...;
sicut si corrumpatur
principium isivum, non
potest fieri visionis
reparatio, nisi sola
virute divina.... Et
ideo, si per
peccatum corrumpatur prinipium
ordmis, quo voluntas
hominis subditur Deo,
erit nordmatio, quantum
est de se,
irreparabilis, etsi renaan
possit virlute divina
2 . Quod
cum ita se
habeat,'ita rguimus: Ideo
peccato poena irrogatur,
quia ordo 'per
psum evertitur; et
sicut, manente causa,
manet effectus a
quamdiu pcrturbatio ordinis
durat, nccesse est
ut tiam pocna
duret. Atqui perturbatio
ordinis ex parte
realuræ, uti paulo
ante ostendimus, semper
durat ac roinde
peccatum est quoddam
malum æternum. Er"o
oena mterminata erit 3. et 3° Apud
Divinum ludicium voluntas
pro facto comutatur:
quia, sicut homincs
vident ea, quæ
exterius gnntur, ita
Deus mspicit hominum
corda. Qui autem
proter ahquod temporale
bonum aversus est
ab ullimo fine
ui jn ælernum
possidetur, præposuit fruitionem
temoralem illius boni
temporalis ætcrnæ fruitioni
ultimi rus; unde
patet quod mullo
magis voluisset in æternum lo
bono temporali frui. Ergo,
secundum Divinum Iudium,
ita punin debet,
ac si æternaliter
peccasset. Nulli Jjcm
dubium est, quin
pro æterno peccato
æterna poena fceatur.
Debetur igitur ei,
qui ab ultimo
fine avertitur, >ena
æteiVia . 4° Habet
quodlibet peccatum contra
Deum commisim quamdam
infinitatem cx partc
Dei, contra quem
comUtitur. Manifeslum est
enim quod quanto
maior per>na cst,
contra quam peccatur,
tanto peccatum est
graus; sicut qui
dat alapam militi,
gravius reputatur, quam
oaret rustico, et
adhuc multo gravius,
si daret Prinpi,
vel Regi. Et
sic, cum Deus
sit infinite magnus,
ofnsa contra Ipsum
commissa est quodammodo
infinita; \ %??'
Gent-> Uh' ni c
W-2 la
2æ, q. cit.,
a. 3 c.
f Ibld— Contr.
Gent., loc. cit.
Philos. Ciirist. Compend.
II. ? |Q
unde et aliqualiter
poena infinita ei
debetur. Non autet
potest esse poena
infinita intensive, quia
nihil creatuc infinitum
esse potest. Unde
relinquitur, quod peccato
moi, tali debeatur
poena infinita duratione
4 . IV.— Refutantur argumenta
contra animæ immorialitatem 223.
Obiic. 1° Forma
non habet esse,
nisi in eo,
in qu est.
Atqui anima humana
est forma corporis.
Ergo no potest
esse, nisi in
corpore, ac proinde
perit, perempt corpore.
224. Resp. Dist.
mai.: si sit
forma, quæ dependet
al eo, in
quo est, conc.
mai., secus, neg.
mai. ; sub
eadei dist. neg.,
et conc. min.
Neg. cons. Anima,
ut sæpe d:
ximus, est talis
forma, quæ habet
esse non dependens
a eo, cuius
est forma; ac
proinde, corrupto corpore,
in su esse
perseverat. Exinde etiam
patet, quod etsi
anima, tj corpus
in uno esse
hominis conveniant, tamen,
corrupt corpore, adhuc
remanet anima, quia,
ut etiam alibi
d ximus2, illud
unum esse est
ab anima, ita
quod anim, humana
esse suum, in
quo subsistit, corpori
commun cat 3 .
225. Obiic. 2°
Naturalis est animæ
unio cum corpon
Atqui hæc naturalis
coniunctio expostulat, ut
anima no nisi
cum corpore existere
possit. Ergo anima
separata corpore in
existentia perdurare nequit.
226. Resp. Dist.
min.: si nihil
obstaret ex parte
corpc ris, conc.
min., secus, neg.
min. Neg. cons.
Sane, cum m
turale sit animæ
esse corpori unitam,
ipsa ex sui
natur 1 Opusc.
III, c. 183.
Aliud pro æternitate
præmiorum, et po
narum argumentum desumi
solet ex eo,
quod efficacia sanctionis
1 gis moralis
illam exigit. Cum
enim Deus hominibus
leges simul, libertatem
largitus sit, consentaneum
fuit, ut eos
aptissimis incit mentis,
salva tamen eorum
libertate, ad legibus
obsequendum mov ret.
Præmia autem, et
poenæ temporaneæ ad
id obtinendum inep
sunt; siquidem ista,
utpote et adhuc
multum remota, et
non perp tuo
duratura, homines facile
posthaberent. Quapropter necesse
fui ut Deus
præmia, et poenas
numquam desituras humanis
animabi statueret, easque
proinde immortales efficeret.
Cf Nicolas, Z^wdes
ph los. sur
le Christianisme. t.
II, c. 8.
2 Cf p.
191, not. 6.
5 Qq. dispp.,
q. un. De
Anim., a. 14
ad 11. xigit
esse cum corpore.
At, quoniam corpus
est corrutibile, ipsum recedit
a dispositione, per
quam est apim
ad recipiendum vitam ;
atque ita fit,
ut anima a
Drpore separetur2. Quocirca
propler corruptionem corons
evenit, ut ipsa
persevcret essc sine
corpore. Illud Btem
monendum est, statum,
in quo anima
sine corpore ustit,
esse quidem præter
naturam ipsius 3,
quia anima t.sacpe
diximus, ex se
exigit esse cum
corpore, sed non
nusmodi, ut animæ
naturæ adversetur ;
nam anima lamsi
separata sit a
corpore, tamen naturalem
inclina^nem ad ipsum
retmet 4. 227 Obiic.
3° Id, quod
est ex nihilo,
in nihilum redijri
ooq ^,U1 anima
humana ex nihiJo
est. Ergo.
J2H. Ilesp. Dist.
mai.y ita ut
natura sua in
nihilum tent, neg. mai., ita
ut nisi a
Deo conservetur, in
nihilum digatur, conc.
mai. Neg. cons.
Re quidem vera tenre
in nihilum non
est proprie motus
naturæ, qui semr
est in bonum
b . Quoniam
vero creatura a
seipsa non istit,
neque idcirco ex
vi suæ naturæ
in existcntia rseverat,
in n.hilum redigi
non potest, nisi
quatenus sisut virtus,
quæ illam in
esse conservat6. Hæc
au Qq. dispp., loc.
cit. ad 20.
Hinc mors, per
quam anima a
corpore separatur, est,
docente em Aqmnate,
naturalis homini ratione
corporis, non vero
animæ: orma nominis
est anima rationalis,
qoæ est de
se immortalis: et
) mors non
est naturalis homini
ex parte suæ
formæ. Materia em
hom.nis est corpus
tale, quod est
ex contrariis compositum,
quod sequitur ex
necessitate corruptibilitas, et
quantum ad hoc s est
hornini naturalis ;
2a 2æ, q. GLXIV, a. 1 ad 1
CUm fuerit a
corP°re separata, habcns
aYvvm' C 4mc\mllonc™
naturalem ad corporis
unionem ; I
• tem virtus
solius Dei propria
est. lam vero
satis a nobis
demonstratum est animi
annihilalionem cum Dei
altributis contradicere. V.—
Refutalur metempsychosis 229.
Metempsijchosis, sive transanimatio, vel
transcorpo nj ratio
vulgo dicta est
illa theoria, qua
animarum ab un^
in aliud corpus
transmigratio adstruitur !.
lam, teste D
Thoma, cc omnes,
qui posuerunt animas
extra corpora crea
ri, posuerunt transcorporationem animarum,
ut sic anim
exuta a corpore
uno, alteri corpori
unirelur, sicut honn
r exutus uno
vestimento linduit alterum2
. Sane Plato,
qui ut iam
diximus3, censuit animos
ex astris in
humana coi pora
immissos fuisse, docuit
etiam illos, qui
recte vitai, egerint,
ad astra reversos
vitam beatam potituros
essq contra, eos,
qui immoderate vixerint,
in corpora deteric,
ra, et, si
ne tum quidem
finem yitiorum fecerint,
in bru, torum
figuras suis moribus
sirnillimas mutatum iri,
n6; que ante
ab huiusmodi mutationibus
cessaturos, quarr affectibus
sedatis, ad primum, optimumque
sui habitui redierint4.
Hac nostra ætate
a Petro Leroux,
et a ceti
ris continui progressus
assertoribus metempsychosis, i
in primo articulo
diximus 3, ad
vitam revocata est.
E adstipulati sunt
Remy 6, Michelet1,
Reynaud 8, et
Andi Pezzani9. lh
i Palingenesia, idest
regeneralio appellari quoque
solet, quia priori
corpore vivere desinit
anima, et in
alio, quod de
novo sumi vitam
auspicatur. 2 Qq.
dispp., De Pot.,
q. III, a. 10
c. — 3 273
sq. 4 Ante
Platonem a Pythagora,
eiusque discipuiis metempsycnos
decretum in Græcia
ubique propagatum fuit
Pythagoram vero h
decretum ab Ægyptiis,
aliisque Orientis populis
didicisse comper res
est. Sane metempsychosi
Ægyptios, et Chaldæos
adhæsisse v teres
passim tradidere, eaque
in omnibus Indicæ
philosophiæ ScboL æque
inveniebatur. 3 278-279.
6 J)e la
vie, et de
la mort, par le Dr
Remy, Paris 1847.
i Ipse in
libro Le peuple
eo impudentiæ devenit,
ut ob hanc
ai marum transmigrationem inter
bruta, et homines
cognationem agn yerit,
et bruta fratres
sæpe appellaverit. 8
Terre et Ciel,
PariS 1854. 9
La pluralite' des
existences de Vame,
lib. IV, c.
I, p. 38b sq Paris. Ficri
nequit ut unius
hominis anima de
suo n aliud
corpus commigret. Probatur. Animarum
numerica differentia ex
ordine d ^diversa
corpora, quorum sunt
formæ, inspicienda st2;
quapropter si corpora
sunt numero diversa,
necesse st, ut
animæ sint numero
diversæ. Atqui, si
animæ unt numero
diversæ, prout sunt
diversa corpora, fieri
lequit, ut una,
eademque anima, quæ
aliquod corpus nformat,
in aliud corpus
commigret. Ergo . 2° Si
una anima diversa
corpora generata informaret,
dem numero homo
per novam generationem
ilerum exiteret, sive,
secundum Platonem, homo
non nisi anima
orpore indula esse
dicatur, sive anima
tamquam sublantialis forma
corporis agnoscatur; sicut
enim esse, ita
t unitas formam
rei consequitur, et
ideo illa, quorum
orma est numero
una, sunt idem
numero. Atqui fieri
equit, ut per
novam generationem idem
numero iterum xistat
homo; na m, cc
cum generalio, et
corruptio sit mojs
in subslantiam, in
his, quæ generantur,
et corrumuntur, non
manet substantia eadem,
sicut manet in
his, uæ secundum
locum moventur. Ergo
absurdum est nimam,
quæ hoc corpus
informat, in aliud
corpus com)!grare. Quod
si anima ex
uno in aliud
corpus humanum ansmilti
nequit, ipsius in
corpus belluinum transmi^rao
inter humana deliramenta
adnumeranda esl. Etenim
nima est forma
corporis et motor
eius. Atqui determinate
formæ determinata materia
debetur, et determinato
mo)ri determinatum organum,
sicut quælibet ars
in agenle titur
propriis instrumentis. Ergo
anima humana nonisi
cum corpore humano
coniungi potest. Præterea,
si nimæ humanæ
ad corpora brulorum
informanda transent, seu
brutorum formæ fierent,
operationes horum roprias
exercerent, suamque naturam
amitterent. Iam Metempsychosis, ut
s. Thomas
advertit, Fidei contradicit,
hæc um animam
in re>urrectione idem
corpus resumere prædicat
quod jponit ;
Contr. Gent.,
lib. II, c.
44. 2 Cf
Ontol., c. VII,
a. 3, p.
48. Ex
corpore recipit esse
indiduatum; quod quia
non dependet ex
corpore, remanet individuatio,
iam destructo corpore
; In lib. II Sent.,
Dist. III, q.
I a 4
ad 1 s
Contr. Gent., lib.
II, c. 83.
i In lib.
II Sent., Dist.
XIX, q. I,
a. 1 sol.
hoc in primis
absurdum est, cum
rerum naturæ sint
immotæ; deinde, si
admitteretur, finis, ob
quem anima ad
huiusmodi corpora deprimi
dicitur, ut nempe
scelerum poenam luat,
et beatitudinem assequi
possit, inanis foret ;
nam si animæ
sint formæ brutorum,
poenarum capaces non
sunt, neque mereri
possunt, ut ad
vitam meliorem revertantur.
Quin immo ipsa
metempsychosis rueret; non
enim eadem anima,
quæ antea corpus
humanum informabat, sed
anima diversæ naturæ
corpus belluinum informaret.
Si demutationem
capit, ita arguebat
Tertullianus, amittens quod
fuit, non erit
quæ fuit; et
si quæ fuit,
non erit, soluta
est metemsomatosis, non
adscribenda scilicet ei
animæ, quæ si
demutabitur, non erit. IIlius
enim metemsomatosis dicetur,
quæcumque eam in
suo statu permanendo
pateretur. Mirum itaque non
est, si nonnulli
Ecclesiæ Patres hanc
sententiam seria refutatione
indignam habuerint Abiiciamus
hæc, s. Augustinus
aiebat, et vel
rideamus quia falsa
sunt, vel doleamus,
quia magna existimantur
Sunt ista, Fratres
mei, magna magnorum
deliramentf Doctorum. Modus, quo
ab hodiernis Pantheistis
immortalitas animæ explicatur,
refellitur. lam Plotinus
putavit mentem humanam
ita natura sua
comparatam esse, ut
paullatim ad simplificationen pervenire
queat, scilicet ad
illum statum, in
quo, destru cta
dualitate subiecti, atque
obiecti, se unum,
idemquc cum Uno,
sive Absoluto agnoscat 3.
233. Hæc doctrina,
quam Plotinus magna
ex parte £
Stoicis accepit, palingenesia,
sive regeneratio dicta
est, eam que
omnes Pantheistæ, in
primisque hodierni heghelia
ni , licet
diversis modis et
sub diversis nominibus,
illan amplexati sunt.
Hinc, ipsi, ut
antea diximus s,
animai^ ex eo
immortalem esse docuerunt,
quod post corruptio
nem corporis in
Divina substantia, sive,
ut aiunt, Abso
luto absorbetur. Iam,
omissis vitiis pantheismi,
ex qu que.
Ceterum, etsi Essentiam
Dei non comprehendamus, seu
non cognoscamus, quantum
in se cognoscibilis
est, tamea aliqua
imperfecta ratione, ut
mox dicemus, Eam
atting 1 Cf
Criteriol., loc. cit.,
p. 284 vol.
I. Cf etiam
definitionem Con cilii
Vaticani,quam exscripsimusin JeZeaZ.,c.
I,a.9,p.214, not.
4, vol.I z I, q. III, a.
4 ad 2. Nec
hoc, idem sanctus
Doctor inquit,! debet
movere, quod in
Deo idem est
Essentia, et Esse,
ut primi ratio
proponebat. Nam hoc
intelligitur de Esse,
quo Deus in
seips> subsistit, quod
nobis quale sit,
ignotum est, sicut
Eius essentia; noi
autem intelligitur de
esse, quod significat
compositionem intellectus sic
enim esse Deum,
sub demonstratione cadit,
dum ex rationibu
demonstrativis mens nostra
inducitur huiusmodi propositionem
deDe formare, quæ
exprimat Deum esse ; Contr.
Gent. THEOLOGIA NATVRALIS nus;
et quoniam inter
existentiam Dei, et
Eius essentiam listinctio
rationis admittenda est,
optime possumus illam,:ognoscere, quin
hanc adæquale cognoscamus.
>
6. 2a. Deum
existere etsi sit
veritas per se
nota, ta~ \nen
est per se
nota tantum secundum
se, non vero
etiam nons, acproinde
indiget demonstratione, ut
anobis cognoscatur. Probatur.
Quælibet propositio, cuius
prædicatum est q
ratione subiecti, per
se nota dicitur.
Iam propositiones
;er se notæ
vel huiusmodi sunt,
ut constent terminis
imiQediate notis apud
omnes, e. g., omne
totum est maius
]ua parte; vel
huiusmodi, ut carum
termini non sint
apud j-mnes noti;
unde licet prædicatum
ad rationem, sive
esjentiam subiecti pertineat;
tamen, quia definitio
subiecti on est
omnibus nola, necesse
non est tales
propositiojes ab omnibus
concedi, e. g.,
omnes recti anguli
sunt {equales. Islæ
per se notæ
appellantur tantum secundum
b, et non
quoad nos; illæ
per se notæ
dicuntur non so>jm
secundum se, sed
etiam quoad nos.
Hoc posito, ita
arpmentamur: Propositio per se nota
secundum se est,
cu-,us prædicatum includitur
in ratione subiecti,
atque projositio per
se nota quoad
nos est, cuius
prædicatum injolvitur in
ratione subiecti, et
nobis innotescit ratio
sub-,^cti, et prædicati.
Atqui in hac
proposilione, Deus exiit,
prædicatum includitur in
ratione subiecti ;
cum nim Dcus
sit suum esse,
existentia ad ipsam
Eius essen-,am spectat;
nobis tamen nota
non est ratio
subiecti, et rædicati
; nam terminos
secundum propriam rationem
on apprehendimus, atque
illos invicem necessario
conecti, sive esse
ad ipsam Dei
essentiam pertinere, simplii
mcntis obtutu non cognoscimus.
Ergo hæc propositio,
}eus existit, est
per se nota
secundum se, nobis
tamen iOn est
per se nota,
sed demonstrativo discursu
indiget1. 1 I,
q. II, a.
1 c. Existentiam
Dei sine ulla
demonstratione admitndam esse
Kantius, Fridericus lacobi,
atque Lamennaisius alia
ra ^ne^tuentur. Kantius enim,
uti alibi diximus
{Criteriol., c. III,
a. 1, 271 vol. I),
Dei cxistentiam ratione
theoretica probari non
posse, d tamquam
rationis practicæ postulatum
fide morali illi
vcritati edendum nobis
esse autumat. Iacobi
autem, hodiernæ scholæ
seninentalisticæ auctor, Deum
a nobis cognosci
contenditnon ratione, d
instinctu, nempe sensu
interiori invincibili, qui
tum existcntiam ;3i,
tum alia dogmata
ad mundum intelligibilem spectantia,
ncc non undi
sensilis existentiam nobis
revelat (vid. Sermones
de Religione 7.
Obiic. 1° Veritatem
esse, est per
se notum etiar
quoad nos. Atqui
Deus est ipsa
Veritas, Ergo Deum
esse, e; per
se notum non
solum secundum se,
sed etiam quoadno,
8. Resp. Dist.
mai.: si agatur
de veritate communitc
accepta, conc. mai.,
si de veritate
per se subsistente,
neu mai.; item
dist. min. Detis
est ipsa veritas
per se subs
stens, conc. min.;
est verilas communiter
accepta, neg. mir
Neg. cons. Sane veritatem
esse in communi
ita est per
gj nolum, ut
nulla demonstratione a
nobis cognoscatur; qi enim veritatem
esse inficiatur, iam
aliquam verilatem æi
cognitionem pervenire nobis
liceat, mox explicabiius.
Satis sit hic
observare nullam ex
eiusdem Carlesii rincipiis
rationem esse, cur
idea Dei nobis
innata dicen De
Fide orthod., lib.
I, c. 1.
2 Ideal., loc.
cit., p. 214-215
vol. I. Idipsum
ex mox dicendis
mplius dcclarabitur. 3 ln lib.
I Sent., Dist.
III, q. I, a.
2 ad 1.
4 I, q.
II, a. 1
ad 1. 5
Contr. Gent., lib.
I, c. 11.
Yid. Kleutgen, La
Filos. antica cspofa
e difcsa, t.
III, tratt. V,
c. 3, § I,
p. 134 sqq;
§ II, p.
149 sqq, oma
1867. da sit.
Etenim Cartesius hæc
docet: In infinito
duo spei ctanda
esse, rem ipsam,
quæ infinita est,
et infinitioneml quæ
in re illa
infinita est: rem
infinitam nos posse
per cipere positive
quidem, sed non adæquate; siquidem
cunj finiti simus,
infinitum comprehendere non
possumus : in
finitionem vero a
nobis cognosci negative,
quatenus ab in
finito omnes limites
per mentis actionem
removemus1 Ex quibus
ipsius Cartesii principiis
colligitur ideam re
infinitæ finitam esse
et quoad ipsam
rem infinitam, quiil
eam perfecte non
comprehendimus, et quoad
infinitioneml cjuia quod
negative cognoscitur, sane
non cognoscitu: infinite.
Quod si idea
rei infinitæ, quam
in mente habe
mus, non est
infinita, patet eam
aliunde proficisci posse
quam a re
itidem infinita; atque
ideo nulla est
ratio, ol quam
illa debeat esse
innata. Accedit 1°
quod mens irj
cognitione rerum eas
non producit, sed
detegit 2, aosse. Quocirca
argumentatione a posteriori
adhuius ve•itatis cognitioncm
nos pervenire dicendum
est: Per
cfeclus de Deo
cognoscimus quod est,
et quod causa
alioum est ;
cum enim res
coeperint esse, oportct,
ut ab iliqua
causa sint, quæ
dat omnibus esse. Ecquis, ait )amascenus,
hoc nobis non
assentiatur, omnia, quac
sunt, nulabilia esse? Cum ergo mutabilia
sint, sane etiam
creata 5>se oportet.
Si vero creata,
haud dubium, quin
ab aliuo opifice
sint condita. Alqui
Creatorem increatum esse
ecessum est; nam
si Ipse quoque
creatus est, aquodam
rotecto crealus erit,
sicque donec ad
aliquod increatum enenmus2
. 20. Ex
his autem argumcmis
a posteriori illud,
quod x eilecluum,
sivc mundi existentia,
et natura depromiir,
metaphysicum; iliud autem,
quod admirabilis mundi
rdo nobis suppctit,^%52^m, seu
physico-theologicum
apeilatur. His argumentorum
generibus addi solet
argulentum morale, quod
nempe ab omnium
populorum conmsione petitur.
Argumentum metaphysicum iis
quinque, fo-iD Tho™
proponilur3, rationibus hic
exhibemus: l\. Frima ratio ex
motu, seu mutatione
rerum mundaarum ducitur:
Existit motus in
rerum natura. Atqui hic \
n°nZ'fent'S Hb' m
c 49' Cf
s' Bonav Lum&l;
Serm. V. De
Fide orth.y lib.
II, c. 3. Unde
scio, inquit s.
Augustinus, na vivis,
cmus animam non
video? unde scio? Respondebis:
Quia quor, quia
ambulo, quia operor.
Stulte! ex operibus
corporis agnoo viventem;
ei operibus creaturæ
non potes agnoscere
Creatorem ? wrr.in
Ps.LXXIIT, n. 25. Cf De
Civ. Dei,\\h. VIII, c. 6;
Conf., lib. ij,
c. 17 n.
23; De Gen.
ad litt.y Jib.
IV, c. 32,
et alibi passim.
"i ' "
ac toas ,,?£
Er r^^-8-^ entibus ^o^Str^ffi-et
tos rj„° bi
.nutuo ca,sa simu,
et X',1:110 f""0' ' I,od dno
enti° sin mstare
entibus i T
C ^0^8. Silne.,Pona'n^ circulum
istum ..,„ entis
B, et remoum
;„n n °S'
""V >j la 2o, q.
I, a. 2
c. Cf Ontol.,
e. IX, a.
4, p. 66. Hoc argumentum,
cum in illud
recidat, quod pht/sico-theolonieum passim
appellatur, fusius in
quinto articulo proscquemur. rium
existit, profecto ab
existentia entis contingeniis
pcndere haud potesl.
Atqui in argumento
melaphysico existentia Dei
ab existentia mundi
pendere adstruitur. Ergo.
33. Resp. Conc.
mai.; neg. min.
Neg. cons. Sane,
cum arguitur, Mundus
existit ; atqui
mundus existere nequit,
quin existat Deus
: ergo existit
Deus ; mundum
esse causam, cur
Deus existat, minime
adstruitur, sed mundus
habetur, uli principium
cognoscendi, seu uti
signum, quo cognosci
possit Deum existere,
et Deus uti
principium essendi, seu
uti ratio, cur
mundus existat. 34.
Obiic. 3° nlii
passim: Nulla inter
creaturas, et Deum
est proportio. Ergo
ex crealuris ad
Deum assurgere nobis
non licet. 35.
Resp. Dist. ant.:
nulla est proportio
entitatis, sive naturæ,
conc. ant.; nulla
est proportio connexionis,
et dependentiæ, neg.
ant. Neg. cons. Etenim,
etsi creatura qiioad
sui naluram infinite
distet a Deo,
lamen potest
esse proportio creaturæ
ad Deum, inquantum
se habet ad
ipsum, ut effectus
ad causam, et
ut potentia ad
actum ! . Iam ob
hanc connexionem inter
effecturn, el causam,
non vero ob
identitatem naturæ, ab
existentia creaturæ existentia
Dei infertur. Hæc
autem illatio rite,
recteque concluditur; nam per
effectus non proportionatos causæ
non potest perfecta
cognilio de causa
haberi, sed tamen
ex quocumque effectu
polest manifesle nobis
demonstrari causam esse
; et sic
ex effectibus Dei
polest dernonstrari Deum
esse; licet per
eos non perfecte
possimus Eum cognoscere
secundum suam essentiam2
. 36. Inst.
Eorum, quæ sunt
relativa, et connexa,
eadem ratio est.
Alqui ab Enlis
necessarii existenlia nequit
entis contingentis existentia
inferri. Ergo a
pari ne ab
existentia quidem huius
potest illius existentia
argui. 37. Resp.
Dist. mai., si
connexionis relatio est
mutua, conc. mai.,s\non
est mutua, neg.
mai.\ conc. min.
Neg. cons. Relatio
inter contingens, et
necessarium non est
mutua ; ens
enim contingens postulat,
ut sit Ens necessarium, a
quo in suo
esse delerminetur, secus
absque causa existeret
; e contrario,
Ens necessarium, sibi
soli suffi 1 I,
q. XII, a. 1
ad 4. Cf s. Bonav.,
In lib. III
Sent., Dist. XIV,
a. 1, q.
3 ad arg.
2 Ibid., q.
II, a. 2
ad 3. cicns,
nihil in sui
nalura includit, quod
productionem contingentis exigat.
Quod si relatio
inter Deum, et
creaturas non est
mutua, paritas illa,
quæ obiectione institui|
tur, consistere non
potest !. 38.
Obiic. 4° Effeclus
finilus a causa
finita potest produci.
Ergo ab existentia
mundi, qui est
effectus finitus, existentia
Dei, qui cst
infinitus, perperam colligitur.
39. Resp. Dist.
anl.i supposita causa
infinila, conc. ant.,
secus, neg. ant.
Neg. cons. Sane
effectum finilum causa
finila gignere potest,
ita tamen, ut
Causa prima, sive
infinita subaudiatur. Etenim 1° quælibet
causa finita, et
contingens cum a
se neque existere,
neque agere valeat.
Causam, quæ a
se existit, et
a qua pcndet,
exigit, ut ahqucm
operetur effectum. 2°
Causa finita, cum
non producat ex
nihilo substanliam alicuius
rei, sed tantum
quemdam modum essendi
in substantia iam
existente inducat, causam,
ex qua substanlia
rei, super quam
agit, e nihilo
producitur, expostulat. Iam
causa, quæ a
se existit, et quæ virtute
producendi substanliam rei ex nihilo
pollet, infinita est. Ergo intelligi
non polest, quomodo
a causa finita
effectus finitus proficiscalur, nisi
existentia Causæ infinilæ
adstruatur. Exinde illud
etiam perspicitur, quod
eisi mundus sit
effectus finilus, tamen,
cum eius origo
nonnisi per productionem
cx nihilo explicari
possit, causam postulat
infinitam. 40.
Obiic. 5° A
sensu distributivo, ut
aiunt, ad collectivum
non valet illalio.
Ergo, etsi singula
entia contingentia nequeant
ex sui natura
in exislentiam prodire,
idem de tota
serie non licet
colligcre. 41. Resp.
Dist. ant.: si de
proprietatibus
accidentalibus senno habeatur,
conc. ant., si
de proprietalibus essenlialibus, neg.
ant. Neg. cons.
Cum de proprietatibus accidentahbus
agitur, non licet
argumentari a singulis
ad totam collectionem,
quia id, quod
convenit loti collectioni,
potest noii convenire
singulis. At vero,
si de proprietatibus cs>enlialibus, valet
argumentatio a singulis
ad lotam collectionem,
illæ enim æque
singulis, ac toti
collectioni conveniunt. Iam esse ab
alio essentiale est
entibus contin (pntibus. Ergo
neque ea singula,
nequc lola ipsorum
coljlectio, etiamsi infinita
supponatur, possunt esse a seipsis.
1 Cf Logic,
p. I, c.
I, a. 8,
p. 19-20 vol.
I. Declarari id
potest exemplo collectionis
lapidum, quæ, etsi
infinita ponatur, nihil
continere potest, quod
lapidis ad ratiocinandum
impotentiam excludat. V. — De
argumento physico-theologico 42.
Argumentum
physico-theologicum ex mundi specie, et
apta partium dispositione
sumitur. Iam hoc
argumentum, ut Hoockius
ait, qui copiosius
velit pertractare, illi
tota Physiologia est
percurrenda . At
nobis, qui compendio
studemus, satis est
existentiam Dei ex
ordine mundi generatim
spectato comprobare. 43.
Itaque argumentum hoc
modo conficimus: Mirificus
in hoc mundo
ordo existit. Atqui,
nisi Ens infinita
intelligentia præditum, nempe
Deus, auctor huiusmodi
ordinis assignetur, admirandi
illius effectus causa
sufficiensj tollitur. Ergo
2. 44. Quod
spectat ad maiorem,
res mundanæ, quemadmodum
alibi a nobis
ostensum est 3, etsi
variarum specierum sint,
tamen ita inter
se colligantur, ut
unicum, mundi systema
efforment; alque non
obstantibus innumeris, variis,
et partim contrariis,
quibus præditæ sunt,
viribus, per causas
efficienles, et finales
secum invicem connectuntur,
et per constantem
harum, quas inter
se ha-l( 1
Theol. nat. et
rev. principia, t.
I, pars I,
sect. I. Sane,
quælibet' res in
natura attente consideretur,
nos ad agnitionem
Dei ducere pot-'
est. Hinc
quamplurimi fuerunt, atque
sunt, qui ex
uno tantum entium>i
genere, e. g.,
ex oculi dumtaxat,
aut auris, aut
manus artificio, aut|
ex pluviæ, vel
grandinis, aliarumque meteorarum
generatione, vel, ex
sola dispositione, et
cursu astrorum, vel
etiam ex insectis,
etj vegetabilibus Sapientissimi
Conditoris existentiam demonstrarunt. ' Atque quo rerum
naturalium studium magis
perficitur, eo plura
huiusmodi argumenta a
sapientibus explicantur. Gf
\ Ubaghs, Inst.
phil.y pars IV,
Theod., Appendix notarum,
nota A. 2 Huius argumenti
vim senserunt, et prædicarunt viri
omnium ætatum sapientissimi. Ex
antiquis satis erit
memorare Platonem,!i Aristotelem,
Ciceronem. Ex Ecclesiæ
Patribus laudari inter
omnes debent s.
Iustinus, s. Gregorius
Nazianzenus, s. Gregorius
Nyssenus, s. Basilius,
et s. Augustinus,
quorum præclaram expositionem
protulimus in Op. Elem. seu
Inst. phil. christ.,
vol. III, Theol.
natur., c. I,
a. 4, p.
36 sqq (vel
367 sqq alt.
edit. Neapol. 1873).
Ex recentioribus meminisse
iuvat rerum naturalium
peritissimos Keplerum, Copernicum,
Newtonum, Eulerum, Leibnitium
etc. 5
Cosmol., c. VI,
a. 1, p.
147 sqq, et
a. 3, p.
151 sqq. bent,
rclationum harmoniam, et
consensum ad unicum
filem concurrunt. Atqui
ex his ordo
Universi exurgit. Ergo
le ordinis mundani
existentia nulla occurrere
potest dubitatio. 45.
Quod autcm ad
minorem attinet, in
primis, cum >rdo
sit apta dispositio
mediorum ad finem,
liquido palet •ausam
mundani ordinis non
nisi intelligentem esse
posse; !iam intelligenlis
est finem præfigere,
atque apta media
iccommodare. Deinde huiusmodi
causa infinite intelligens,
lempe Deus, sit
oportet. Re quidem
vera, constantia orlinis
m rebus mulationi
obnoxiis subsistere haud
posset me fixis
legibus, quæ nec
per mutuam collisionem,
nec er vicissiludincs, contrariosque
eventus umquam labeactarentur. Qui
igitur ordinem constantem
instituit, deNiit omnes
possibiles legum collationes
prævidere, easue dumtaxat
seligere, quæ numquam
ad collisionem perenirent,
et nullo adverso
eventu subverterentur, aut
sal2m per oppositam
rerum vicissiludinem ad
pristinam dipositionem redirent;
hinc debuit etiam
omnes possibiles ventus,
qui ex causarum
activitate provenirent, omnesue
eorum concursus perspectos
habere; quinimmo cum
t homines partem
huius ordinis phjsici
constituant, ab orumque
hbera cooperatione constantia
ordinis ex parte
ependeat, plurimaque entia
libero eorum usui
subiilantur, debuit futuras
eorum Hberas actiones
prævidei Atqui prævisio
omnium possibilium eventuum,
atue actionum libcrarum
infinitam intelligentiam necessao
expostulat. Ergo '.
46. Obiic. Multa
sunt in mundo
impcrfecta, immo inuha,
et noxia. Ergo
ordo mundanus Causæ
Sapientissiæ attnbui nequit.
47. Uesp. Neg.
ant. In primis,
eoruni, quæ in
hoc undo occurrunt,
si in seipsis
spectcntur, nihil imperfeum
dici putest. Etenim
quænam non est
vel in vilissio
cuhce ordinata constructio
parlium ? quinam
vel in Cf
Suarez Met., tom.
II, dispp. 29,
scct. 2. Imprudcnter
noniili philosoplu catholici
nullam vim argumento
physico-theologico esse docuerunt,
nisi metaphysico fulciatur.
Sane huiusmodi arguJntum
ea, quæ a
nohis propositum fuit,
ratione, non cuiuslihet
usæ ordinantis existentiam,
sed causac infinitæ,
ncmpe Dei, per
evincit. 'x 7
r minima plantula
fibrarum contextus ?
Quod si aliqua
res cum aliis
nobilioribus conferantur, minus
perfecta quidem sunt;
at vero hæc
diversa partium perfectio
a, compositionem totius
plurimum confert; aiente
enim s. Ai
gustino, cc ita
ordinantur omnes (res)
officiis, et finibi
suis in pulcritudinem
universitatis, ut quod
horremus i parte,
si cum toto
consideremus, plurimum placeat2,
48. Insuper,
monente eodem sancto
Doctore, de singi,
larum rerum utilitate
recte non potest
iudicari, nisi earui
relatio ad totum
universum perspiciatur 3.
At vero nr tot, tantarumque
rerum, quæ in
mundo sunt, nesjUm
variorumque finium subiectionem,
eorumque ad ultimun
finem relationem mente
assequi non valemus.
Si igitu totus
ordo, singularumque rerum
nexus perspectus nobr
non est, inutile,
vel noxium dicere
nihil possumus. i
inlrares forte, ad
rem ait s.
Augustinus, in officinam
fij bri ferrarii,
non auderes reprehendere
folles, incude malleos.
Et da imperitum
hominem nescientem quidj
quare sit, et
omnia reprehendit. Sed si non
habeat per tiam
artificis, et habeat
saltem considerationem homini
quid sibi dicit?
Non sine causa
hoc loco folles
positi sun artifex
novit quare, elsi
ego non novi.
In officina non
av det vituperare
fabrum; et audet
reprehendere in hoc
mui do Deum
? Ceterum, ut
aliqua ratione apprehendi
po, sit, quantum
in iis, quæ
videnlur noxia, Divina
Sapieii tia eluceat,
audiendus est D.
Chrysostomus, sic inquien
c Pcrv'gata est
illa sententia Tullii:
[Nulla est gens
tam immansueta, tamque
fera, quæ •n,
etiamsi lgnoret, qualem
Deum hahere debcat,
tamcn bcndum esse
sciats . Accedunt
historici veterum popurum.
Nulli enim sunt,
qui non sui
populi, et aliorum,
lorum historiam scribunt,
religionem referant; in
assenda Dei exislentia
unanimes, licel in
reliquis sæpe disntiant.
Quoad autem nationes
rccentioribus temporiis detectas,
pariter nulla est,
quæ in admittendo
Nuine non consentiat,
testibus ipsis historicis
religionis stræ inimicis.
Fuere quidem, qui
linguæ aliquorum pulorum
haud satis gnari
spcciem quamdam atheismi
ler cos detexisse
putabant; verum viatores
posteriores, rn magis
lnstructi, eadem loca
pcragrantes, non obscura
hgionis indicia invenerunt
. 53. Nec
quemquam moveat fuisse
quosdam, et esse
etm modo, qui
nullum extare Deum
putent. Etsi enim
admittalur b, tamcn
argumenti vis nullo
modo minui 1
Vid. Ginoulhiac, Histoire
du dogme catholique, t.
I, par. I,
. I, c. V, p.
21 sqq, Paris
1852. i Strom.,
lib. V, n.
260. s De Legibus.,
lib. I, c.
8. Vid. Feller,
Catdchisme philosophique, t.I,
c.l, etBrenna,Z)e gene humani
consensu in cognoscenda
Divinitate, par.l, lib.I,
c.II et III.
1 Qui Deum
esse inficiantur, athei,
uti iam diximus, '
vocantur. loniam autem
diversis modis Deus
negari potcst, multiplex
extat leorum genus.
Si qui essent,
qui ob mcntis
tarditatem omni pror5
Dei cognitionc destituantur,
athei negativi dicerentur.
Qui vero um
ab aliis agnosci,
ct adorari non
ignorant, ipsi tamen
summa ellectus excæcationeEum agnoscere
detractant, aut cavillationibus lerc
nituntur, athei positivi,
vel dogmatici audiunt.
Ii autem, qui
n verbis Deum
negant, sed tarn
pravis moribus vitam
suam instimt, quasi
nullum timeant Deum,
athei practici vocitantur.
Iam •o
multos osse practicos
atheos, et qui
simulate, et fallaciter
perisioncm de Deo
in suis, et
aliorum mentibus, conquisitis
undique nunculis, labefactare,
et delere conantur,
lugenda experientia docti
mus. Utrum autem
veri athei negativi,
atque dogmatici extiterint.
extent, decertatur inter
Scriptores. Quæstio hæc
ita enunciari tur,
quippe sicut non
a raonstris forma
humana, ita nec
a paucis, brutorum
instar depravalis, natura
rationalis inquirenda est.
54. Obiic. Opinio
de Deo ortum
ducere potuit ex
igno potest: 1°
Sunt ne homines
aliqui tam ignari,
ut Deum esse
omnin( nesciant ? 2° Num homo
quisquam ratiocinando ad
eam opinionun perversitatem
pervenire possit, ut
re ipsa sibi
persuadeat, non ess#nita
corriguntur. E contrario,
opinio de existentia
Dei er totum
orbem diffusa, sæculorum
progressu magis, 1
Vid. p. 312,
not. J, ct
2. magisque innotuit,
eamque ipsi quoque
sapientes, quorurr est præiudicia corrigere,
constanter lenuerunt. CAPVT II.
De natura Dei
I. — Dei naluram
infinitc perfectam esse
oslenditur 56. Ex
ipsa existentiæ Dei
demonstratione colligitui Ipsum
esse Causam Primam,
quæ ab aiia
non pendet et
ideo a se
ex necessitate suæ
naturæ existit. lam
e: hoc, quod
Deus est Causa
Prima, quæ a
seipsa est, Ip
sum infinite perfectum
esse oportere planis
argumenti conficitur. Quod
cum ita se
habeat, nostrum est
primt illud enucleare,
quod Deus ex
necessitate suæ naturæ
se existit, deinde
infinitam Eius perfectionem
evincere 57. la.
Dens est ex
necessitate naturæ a
seipso. Probatur. 1°
Deus ex necessitate
suæ naturæ existit
Etenim : Omne, quod
est possibile esse,
et non esse"
indiget aliquo alio,
quod faciat ipsum
esse, quia quan
tum est in
se, se habet
ad utrumque. Quod autem faci
aliquid esse, est
prius eo. Ergo
omni, quod est
possibil esse, et
non esse, est
aliquid prius. Deo
aulem non es
aliquid prius. Ergo
non est possibile
Ipsum cssc, et
no esse, sed
necesse est Eum
esse l .
2° Existit a
se. Ei sane,
in iis, quæ
ita sunt necessaria,
ut causam suæ
nt( cessitatis habeant,
hanc causam priorem
eis esse oportel
Atqui nihil prius
Deo esse potest.
Ergo
Deus non habi
causam suæ necessitatis,
ac proinde ita
necessario est, i
a se, et non ab
alio sit2. 58.
Ex hac propositione
illud, veluti corollarium,
ir fertur, quod
Esse Dei sit
ipsa Eius Essentia.
Etenim i lud,
cuius esse est
aliud ab essentia,
aliquarn sui esse
cai sam agnoscit.
Cum igitur
Deus habeat esse a se,
et no ab
aliqua causa, dicendum
est Eius Esse
esse ipsam Eiu
essentiam 3. Hinc
Deus dicitur ipsum
esse per se subsistem
ila nempe, ut per ipsam
suam essentiam existat.
59. 2a. Divina
Natura omnes possibiles
perfectit nes complectitur. Probatur.
1° Deus est
rerum omnium, quæ
sunt, sterc dcbent.
2° Cum Deus
sit ipsum e,
",ubs>stcns, nihil dc
pcrfectionc essendi Ei
deessc potest lic
pro.nde habet esse
secundum perfectam rationem
' A ui
haberc esse ; secundum
perfcctam rationem, idem
est,c ommbus pollere
perfectionibus ; nam,
cura pcrfecrto;es esse
denotent, c. g
iustitia esse iustura,
sapientia e te'l"nm1elC-'l-ub,.erU tota
Pleniludo essendi, ct
totTus -m d
do'olb' ent oranis
Pcrfectio. Ergo. I W. i
rop. 3 .
Deus est simpliciter
inplnitus, ita ut nul
plk, %S6A et
V^rfectionibus limes assignari
possit. IProbatur. 1°
Deus uli antea
diximus, esse secnndum
.. rfcctara rationem
habet. Atqui limitcs
non aliud°quam I
quem defcc ura
essendi denotant. Ergo
in Esse, hpT lciombus Dci
nullus potest limes
præstitui. 2 Omnis
gtus, ct perfectio
lerminis definitur vel
intrinsece ex sub cio,
in quo recip.tur,
quidquid enim recipitur,
per mo m recipienhs
recipitur, vcl extrinsece
a causa, a
uua oducjtur Atqu,
Esse, ct Perfectioncs
Dci neque in
T Mio sub.ccto
rccipiuntur, quia Deus,
quemadmodum a •
juis ostensum est,
est ipsum suum
esse subsistens ne ie
ab aliqua causa
pendent. Ergo 3. |Art.
II.— Heghelianorum error circa
Dei inGuitatem refellitur
i61. Secundum Heghelium,
aliosque Transccndentales Irmamæ,
quibus in Gallia
Vacherotus, Benanus, ali? I
auoTdhs,!naaHiiHXem,?!0 Cal°riSl
Ct calidi decIarat:
Manifestum i
'deo es „ T
i, dUm "°n
habcat totam Vd"m
calidi, Ised •
',?.", °r n°n
Partlc'Patur secundum perfectam
ratio irtil 1, '°r.CSSC,t
pCr SC subsists.
nn posset ei
aliquid deesse r
ute calor s:
unde, cum Deus
sit ipsum csse
per se subsistens
•i I de perfect.onc
essendi potest Ei
dcesse ; I,
qP IV, a. 2 c
' tl s.
fliom., I, q.
VII, a. 1
c. toruT IT.J^J™?™
Pcrfcctissi'"'>' i communi
etiam tam torum,
quam mdoctorum sensu
manifcstum cst. Omncs
in m MTS .'
CCrtatin' Lpro eeentia Dei
dimicanl; ncc quis N
e t It
„'„r,tCSt' qU1 h0c
Dcum crcdat cssc.
qo meliusV us
om„ h„,C n
°mnCS DC„Um C0nscntil"'t csse,
quod ccteris m
omn.bus anteponunt ;
De Doctr. Christ.,
lib. I, c.
7. n. 7.
' Philos. CnRisr.
Compend. It.' qj que se
adiunxerunt , Absolutum,
sive Deus ea
ratione in finitus,
seu indeterminatus est,
ut aliquid reale,
seu, ij aiunt,
personale esse non
possit. 62. Absurdum
est Deum esse
infinitum ea rationt
qua ab Heghelianis
explicatur. Probatur.
Sciendum in primis
est indeterminationem ess
vel privativam, vel
negativam. Privativa ea
est, qua enf
cum actu non
sit hoc, vel
illud ens, seu
ens individuui i
et singulare, natura
sua ita comparalum
est, ut hoc,
ai I illud
ens esse, sive
per hoc, aut
illud ens determina;
j queat. Negativa
vero ea est,
qua aliquid est
simplicite I eos,
quod per se
subsistit, quodque idcirco,
cum sit i]
5. Obuc. Jnfinitum
totum esse in
se complectitur. Ereo
i nulla re, quæ extra
Ipsum sit, distingui
potest. M>. Kesp.
Neg. cons. Et
sane, summa perfeclio,
quæ otum esse
continet, minime prohibet,
quominus Deus ab
llns ex ralpsum
distinctus dicalur; siquidem
Deus totum sse
continet, non quatenus
Eius esse cum
esse, quod pror.um
rebus extra Ipsum
est, confunditur, eas
enim perxtiones, ex
quibus hæ constituuntur, ut
mox dicemus iversa
prorsus ratione Deus
complectitur; sed quia
eius 1 Quodlib., VII,
a. 1 ad 1.
Ibid. Hinc alibi
(In lib. I
Sent., Dist. VIII,
q. IV a.
1 ad 2)
ise Z2Per Tm
ESS1 absolutum n™
^tum esse,\ed aliquid
ise Unde monet
cavendum esse ab
illorum errore, qui
Deum Z eniemlIUd
GSSe "nniVerSa,e' qU°
UUælibet res fomaSe™
ki ?hSv 7
"' qU°d DeuS
est> huius conditionis
est, ut nulla
tinctu TJGri P°SSiL UndG
Per iDSam Suam
Puritatcm' est esse
tionis mJ,°T e^j.P.roPter
uuod in Commento
nonæ Propo loms Hbn
de Causis dicitur,
quod individuatio Primæ
Causæ E c
l l? enlatn ^Vr?
Pero pUram Bonitate
Iicet >gitctur
absque additione, Ua
dXenr reH;eCCptlblIitate additionis
est-' nam si
animali um vZ
n tddl P°SLet'
genuS non esset E
contrario, Di rJSnm
n.. SqUC additione
non solu™ cogitatione,
sed ctiam,eptl h\vZTaaLel n°n
S°lum absque additione,
sed etiam absque
-eptibilitate additionis ;
Contr. Gent., lib
I c 26
modi est, ut
nihil addi Ipsi
queat, per quod
ad aliqueu modum
entis determinetur; ex hoc ipso
autem, quod noi
recipit aliquam adolitionem,
individuatury et a
cunctis alii dividitur
l. Art, III. — Quanam
ratione perfectiones creaturarum
Dco sint attribuendæ
67. Perfectionum aliæ
dicuntur absolute, vel
simplicitei simplicesy aliæ
secundum quid. Priores
sunt, quæ secun
dum propriam notionem
consideratæ nullam includun
imperfectionem, neque cum
meliori perfectione pugnant
e. g., vita,
sapientia. Posteriores vero
sunt, quae licet
in tra genus
suum perfectae sint,
tamen in ipso
sui concepti aliquem
complectuntur defectum, et
cum aliis excellen
tioribus pugnant; e. g., esse
corpus1. 68. Iam
perfectiones, quae purae,
et simplices sunt,
s|| spectentur secundum
illud, quod in
sui conceptu deno
tant, formaliter, hoc
est, aiente s. Thoma,
secundum ve\ rissimam
sui rationem 3, in Deo
continentur, secus Deui
infinite perfectus non
esset. E. g.,
sapientia, si considel
retur in sui
conceplu, prout nempe
est cognitio per
al tissimas causas
attingens simul unico
actu principia, e
conclusiones, formaliter in Deo reperitur,
quia nihil im
perfectionis in se
claudit. Hinc Deus
absolute bonus, iu
stus, sapiens appellatur.
Ob eamdem rationem
perfectio nes secundum
quid, cum in
ipso sui conceptu
defectun aliquem includant,
non formaliter, sed
dumtaxat eminen tery
excellentiori nempe ratione,
Deo sunt attribuendae 69.
Diximus perfectiones absolute
simplices in Deo
for maliter contineri,
si considerentur secundum
illud, quodi'. sui
conceptu denotant. Nam
si spectentur secundum
ean rationem, qua in creaturis
sunt, plures complectuntur
im perfectiones; e.
g., sunt qualitates,
quae intendi, et
re mitti possunt,
limitibusque
circumscribuntur; ac proind
non secundum eam
formam, qua in
creaturis existunt sed
modo eminentiori in
Deo continentur. Quapropter
sta tuendum est
perfectiones creaturarum, cuiuscumque
ge neris sint,
eminentiori ratione Deo
esse attribuendas i
Qq. dispp., De
Ver., q. XXI, a. 4
ad 9. 2 Cf s.
Anselm., Monol., c. 15. 3
In lib. I
Sent., Dist. II,
q. I, a. 2 sol.
U Oportet quod
omnes nobililatcs omnium
creaturarum invemantur in
Deo nobilissimo modo,
et sine aliqua
imperfectione . 70.
Ex his intelliges,
quod sicut tempus
additum aeernitati durationem
ipsius non auget,
quia omnes duralones
llli inferiores in
ea eminentissimo modo
continenur; ita Dcus,
et creaturac non
sunt aliquid perfectius,
!|uam solus Deus,
quia lota creaturarum
perfectio in Deo
>erfectissimc
continetur2. Audiatur Aquinas
noster: Boium
creatum addilum bono
increalo non facit
aliquid naius ;
quia si duo
participantia coniungantur, augeri
>otest ln eis
quod participatur, sed
si participans addatur
i, quod per
essentiam est tale,
non facit aliquid
maius; icut duo
calida adiuncta ad
invicem possunt facere
mais calidum; sed
si esset aliquid,
quod esset calor
per essntiam subsislens,
ex nullius calidi
additione intendereir. Cum
ergo Deus sit
ipsa cssenlia Bonilatis,
omnia au;m aha
bona per participationem, ex
nullius boni addione
fit Deus magis
bonus, quia cuiuslibet
rei alterius onitas
continctur in Jpso
3 . IV.
— Modus
oxponitur, quo Dei
nalura a nobis
cogaoscilur 71. Ex
iis, quae adhuc
de Divinis Perfeclionibus deliivimus,
quonam modo ad
illarum cognitionem perveniaus,
facile est coniicere.
Sane ex ipsa
existentiae Dei de klbid.
Hinc Arcopagita docet
omnia de Deo
affirmari quodam)do, et
negari, Illumque vocat
omnium positionem, et
omnium latto)iem; quia
cminenter ponit omnia,
tamquam omnia continens
formaliter omnia aufert,
quia omnem rationem
formalem crean, ct
finitam a se
cxcludit ; De Div. Nom., c.
13. Et s.
Au^unus: Omnia
possunt dici de
Dco, et nihil
digne dicitur de
Deo. tiil
latius hac inopia.
Quaeris congruum nomen,
non invenis; aeris
quoquo modo dicere,
omnia invenis :
In Ioan. Ev.
c Ili ct.
XIII, num. 5.
'• Adnotandum hic
cst cum s.
Thoma eminentiorcm illum
modum, 3 Dcus
crcaturarum perfectioncs in
se complectitur, non
solum conimunihus. et gcnericis, sed
etiam individualibus earum
ratio iUS esse intelligcndum. Omnia
in Deo praeexistunt,
non solum linium
ad id, quod
commune est omnibus,
sed ctiam quantum
Bi, sccunilmn quae
res distinguuntur ;
I, q, XIV,
a. 6 c. Qq.
dispp., De malo,
q. V, a.
1 ad 4.
monstratione colligimus, Ipsum
esse Causam Primam,quamnia, quae
sunt in mari,
quae volant per
aerem; non ;;st
hoc Deus: quidquid
lucet iu coelo,...,
ipsum coelum, lon
est hoc Deus:
Angelos cogitas..., non
est hoc Deus.
pt quid est
? Hoc solum
potui dicere, quid
non sit .
73. Verum, quamvis
notitia, quae negatione
constat, [fnagis congrua,
quam quae affirmatione,
dicenda sit, non
ideo tamen cum
Iul. Simon 2,
aliisque inferendum est
ni^il de Dei
natura a nobis
sciri posse. Etenim
cum ea, quæ
Ireaturis insunt, de
Deo negantur, Ipsi
excellentia perlectionis quovis
defectu immunis adscribitur,
ac proinde Uæ
negationes abundantiam, et
excessum præseferunt. |
ipposite sanctus Damascenus,
postquam enuntiavit conjenientius
esse ita de Deo aliquid
prædicari, ut Ei
jmnia detrahantur, quippe
nihil est eorum,
quæ sunt »;
jubdit, non
ut nihil sit,
sed ut sit
supra omnia, quæ
•unt, lmmo vero
supra ipsum esse
3 ». 74.
Nisi quod, ut
ex iam dictis
patescit, hæc, quam
Je summa Natura
Divina per rationem
naturalem nobis aomparamus,
cognitio nonnisi admodum
manca, et rudis
st; siquidem mens
nostra ad naturalem
cognitionem Dei jonnisi
per similitudines a
rebus creatis arreptas
assurlere potest ; per
effectus autem non
proportionatos causæ m
potest perfecta cognitio
de causa haberi
. Quapropter ukimum,
et perfectissimum nostræ
cognitionis in hac
Mta in hoc
consistit, quod de
Deo cognoscimus quia
Ht, et quod
causa aliorum est,
et aliis supereminens,
et p omnibus
remotus 5 ».
V.— Quænara ex Divinis
Perfectionibus veluti Essentiara
Dei constituens a
nobis intelligatur 7o.
Perfectio illa, quam
primam in unaquaque
re esse imcipitur,
ac veluti radicem
ceterarum ipsius perfectioim,
atque per quam
res a ceteris
distinguitur, essentia 1
Enarr. in Ps.
LXXXV, n. 12.
3 LZ ^onnatureile,
par. 1, c. 2, p.
34 sqq, Paris
1857. . iJG Fide orthod.,
hb. I, c. 4. Cf
p. 310 8
Contr. Gent., Ub.
III, c. 49.
appellatur. Iam etsi
perfectiones omnes in
Deo, uti mos
demonstrabimus, Eius Essentiam
constituant, tamen no bis, qui
non possumus Eas
uno mentis intuitu
comple cti, inquirere
licet, quænam ex
ipsis tamquam Divinan
Essentiam constituens spectari
possit. 76.
Aseitas, sive esse
a se tamquam
Essentiæ Di vinæ
constitutivum assignari potest.
Probatur. Aseitatem tamquam
aliquid primum in
Dec esse concipimus;
nam si aliud
prius aseitate in Deo ess\
ideo autem nihil
Deo addi potest,
quia est Ipsum
esse, e] proinde
Ens a se.
Denique Aseitas, ut
ex primo articul
constat, tamquam ratio
intelligitur, ex qua
omnes per fectiones
in Deo esse
debeant. Ex
hoc, ait idem
Aqui nas, quod
Deus est ipsum
esse per se
subsistens,...opor tet, quod
totam perfectionem essendi
in se contineat 2
Ergo. 77. Accedit,
quod, docente s.
Hilario, « nobis
loquen dum non
aliter de Deo,
quam ut Ipse
ad intelligentian nostram
de se locutus
est 3». Iam Moysi
interroganti, qui esset,
respondet: Ego sum,
qui sum. Sic
dices filiis Isræl
Qui est, misit
me ad vos
4. Quibus verbis
lamquam pro prium
Naturæ suæ characterem,
ens per essentiam,
a, alio independens,
nempe aseitatem a
nobis concipiendan esse
designavit 5. CAPVT III.
De attributis Dei,
et primum de
iis, quæ absoluta
dicuntur 78. Perfectiones, quas
ab Essentia Dei
secundurn no strum
concipiendi modum manare
intelligimus, Attribut Dei
nominamus. Ex iis quædam dicuntur
absoluta, uf Sapientia,
Bonitas, atque hoc
nomine ab iis
distinguun Contr. Gent.,
lib. I, c. 26.
°I, q.
IV, a. 2 c. De
Trin., lib. V. 4
Exod. III, 14.
s Gf s.
Damasc, De Fide
orthod., lib. I,
c. 12. tur,
quæ appellantur relativa,
quia aliquam Dei
perfe;tionern sigmficant cum
relatione ad creaturas,
vel nojus cum
relatione creaturarum ad
Deum, siquidem uti
ihln adnotavimus «,
creaturæ realem ad
Deum habent realionem,
non Deus ad
illas. De his
pauca attingemus, ieteraque
Iheologis disputanda relinquimns.
I.— De Simplicitate Dei
79. Nomine simplicitatis
illud attributum intelligimus,
juo a Deo quæcumque compositio
sive physica, sive
meaphysica, sive logica
removetur. Gompositio physica
ea Wt, quæ
ex parlibus re
ipsa distinctis exur-it.
Metaphvtca pertinet ad ea omnia,
in quibus potentia
et actus, ubstantia
et acadentia, essentia
et existentia, atque
attrimta dislinguuntur. Denique
compositio logica dicitur
de ebus, quatenus
hæ sub aliquo
genere continentur, ita
ut !X«nCnprC' d,fferentia constent.
j 80. Quodvis
compositionis genus a
Deo removeniUtn est .
Probatur ex eo,
quod Deus summe
perfectus est. Sane,in
quohbet genere tanto
aliquid est nobilius,
quanto imphc.us; sicut,
iq genere calidi,
ignis, qui non
habet ali uam pcrm.xlionem
fngidi. Quod igitur
est in fine
noilitatis omnium entium,
oporlet esse in
fine simplicitatis. E?ma„0.n
' qU°d eStxrnnfine
nobili^tis omnium entium,
otest" ' a
igitUr comP°sitio Ei
accidere (.81. Speciatim
autem quoad singulas
compositionis spepes, tres
sequcntes propositiones demonstramus
: Frop. 1. Quævis physica
compositio Deo repuqnat.
Probatur ex eo,
quod Deus est
primum Ens. Re quijem
vera, (« amm.,
a. 6 c.
3 Cf Op.
cit.f q. un.
De sp. cr.,
a. l c.
ab essentia realiter
distinguitur, non exislunt
per ipsan suam
essentiam, sed habent
esse per participationem. At
qui Deus per
ipsam suam essentiam
existit. Ergo. Præ
terea, cum existentia
sit actus essentiæ
\ si essentia
De ab Eius
existentia distinguerelur, illa
ad istam se
habe ret ut
potentia ad actum,
ac proinde Deus
realiter e: actu,
et potentia componeretur;
id quod, uti
osteedimus absurdum est 2.
86. Tertio. Attributa
Divina neque ab
Essentia, nequ ab
se invicem realiter
distinguuntur. Re quidem
vera Deus per
ipsam suam Essentiam
perfectionem essendi, a
proinde omnes perfectiones,
sive attributa habel.
Erg Attributa Dei
ab Eius Essentia
non distinguuntur. Adhæcl
si Attribula ab
Essentia Dei distinguerentur, hæc
illairi perficerent, novumque
esse ipsi adderent:
quod sane Di'
vinæ Naturæ prorsus
repugnat 3. 87. Quod
si attributa Dei
ab Essentia non
distinguun^ tur, ea
ne inter se
quidem distingui consequitur
4. Ih
Deo est sapientia,
bonitas, et huiusmodi,
quorum quod1 libet
est ipsa Divina
Essentia, et ita
omnia sunt uiiud
re 5 .
Idipsum ex eo
amplius declaratur, quod
altribut H inler se
distincta diversos modos
essendi significant, quo! profecto in
Deo, qui est
ipsum Esse, ponere
absurdum est6 Cf
Ontol., c. II,
a. 1, p.
13. 2 Cf
s. Thom., I,
q. III, a.
4 c. 3 Perfectio
Divini Esse non
attenditur secundum aliquid
addi tum supra
ipsum, sed quia
ipsum secundum se
ipsum perfectun ^t.
Bonitas igitur Dei
non est aliquid
additum suæ substantiæ
sed sua substantia
est sua bonitas
; Contr. Gent.,
lib. I, c.
38. Nos hic
non loquimur de
attributis, quæ relativa
ab intra api
pellantur, nempe Paternitas,
et Filiatio, Spiratio
activa, et Spiratl
passiva; Paternitas enim
et Filiatio, item
Spiratio activa et
passiv; inter se
invicem opponuntur, atque
ideo inter ipsas
realem distin ctionem
intercedere Fides docet.
5 In
lib. I Sent.,
Dist. II, q.
I, a. 2
sol. p Deus,
egregie ad hanc
rem s. Augustinus
inquit, multiplicite quidem
dicitur magnus, bonus,
sapiens, beatus, verus,
et quidqui aliud
non indigne dici
videtur; sed eadem
magnitudo Eius est,
qua, non sunt ; Conf.,
lib. VII, c.
11, n. 17.
3 I, q.
XII, a. 4
c. inhæret, esse,
et intelligi potest.
Nomen substantiæ,
ait s. Thomas,
imponitur a substando ;
Deus autem nulli
substat1. Quare, cum
categoria substantiæ e
rebus finitis in
Deum transfertur, duo,
uti Henricus Gandavensis
advertit, in ea
mutantur, quæ aliquam
imperfectionem habent, et
tertium manet, quod
perfectionem denotat. Ea, quæ
mutantur, sunt, primo,
quod substantia Divina,
secus ac substantia
creata, esse ab
alio non accipit;
secundo, quod non
est, uti substantia
creata, subiectuni accidentium.
Illud vero manet,
quod esse in
alio non habet,
seu quod in se subsistit 2.
Quare Scholastici post
Dionysium Areopagitam 3,
et Boetium 4,
ut hunc perfectum,
quo Deus substantia
est, modum designarent,
lpsum non tam
substantiam, quam supra
omnem substantiam dicendum
esse sanxerunt 5.
93. Ex hac,
quam demonstravimus, tertia
propositione, tamquam corollarium,
deducitur haud posse
Deum defi niri: Omnis
enim diffinitio ex
genere, et differentia
constat . .
. ; ostensum
est autem quod
Divina Essentia non
concluditur sub aliquo
genere. . .
Unde non potest
esse Eius aliqua
diffinitio G . II.
— De immutabilitate, atque æternitate Dei
94. Nomen mutationis,
aiente s. Thoma,
ostendit esse
aliquid aliter se
habens nunc, quam
prius a .
Iam ex summa
Dei simplicitate, et
infinita perfectione mutatio
1 In lib. I Sent.,
Dist. VIII, q.
IV, a. 2
sol. 2 Op.
cit., a. XXXII,
q. V, n. 19. Cum hæc ita
se habeant, liquet
ss. Patres, et
Scholasticos pugnantia secum
haud composuisse eo
quod Deum esse
substantiam modo asseruerunt,
modo negarunt. Etenim,
cum ipsi substantiam,
prout denotat esse,
quod essentiæ subest,
et quod subiectum
accidentium est, considerarunt, Deum
non posse dici
substantiam docuerunt. At cum consideraverunt substantiam,
prout non esse
in alio denotat,
non modo Deum
esse substantiam, sed
etiam quidquid in
Deo est, nonnisi
substantiam esse statuerunt
(ef s. Aug.,
I)e Trin., lib.
VII, c. 4,
n. 9, et
De Fide, et
Symb., c 9,
n. 20); immo
Deum potiori iure,
quam ullas res
creatas, substantiam dicendum
esse, quippe quod
Ipsi perfectus actus
subsistendi convenit. Cf
s. Bonav., ln lib.
I Sent., Dist.
XXIII, a. 1,
q. 2 resol.
3 De
Divin. Nomin., c.
1. — De
Trin., lib. I. 5 Cf
s. Thom., Qq.
dispp., De Pot.,
q. VII, a.
3 ad 4. 6 Comp.
TheoL, c. 26. '
Contr. Gent., lib.
II, c. 17.
iem cuiuscumque generis
ab Ipso amovendam
esse nromm est
mtelligcre. ! 95. Neque
in natura Dei,
neque in Eius
decretis vla mntatio
adstrui potest. Probatur
prima pars. 1°
Deus, cum sit
primum Ens, st
ipsum esse absquc
alicuius potentiæ permixtione.
Atiii ipsa notio
mutationis aliquam præsefert
potentialitæm; nam omne,
quod quocumque modo
mulalur, est liquo
modo m potentia
. Ergo. 2°
Subiectum, quod lutatur
quantum ad
aliquid manet, et
quantum ad aliuid
transit, sicut quod
movetur de albedine
in nigrediem, manet
secundum substantiam 2 ; ac
proinde quamam composilionem
saltem ex substantia,
et accidente in
) admittit. Atqui
Deus, utpote simplicissimus, quamcumue
respuit compositioncm. Ergo.
3° Illud, quod
mutatur, 31 ahquam
formam acquirit, vel
amittit. Atqui nulla
)va pcrlectio Deo
acccclere polest, et
nulla demi, cum
eus sit simphciter
infinitus, et omnes
perfectiones esnlia sua
m se continet.
Ergo 3. 9G.
Probatur altera pars.
Mulatur decretum voluntatis,
latenus cognoscitur eius
mutandi ratio, quæ
anlea ignoibatur; quocirca
innovatio consilii voluntatis
ex eo orir,
quod intellectus ab
initio non omnia
diligcnter per'iidit, nec
omnia singillatim novit.
Atqui Divino Intelctui
omncs rerum connexiones
in qualibet temporis
cirimslantia pos^sibiles innotescunt.
Ergo. 97. Obnc.
1° Deus poenitere,
et irasci dicitur.
Atqui Qft "lax,mum
mutationis argumentum sunt.
Ergo. J. Kesp.
Dist. mai. :
extrinsece, et quoad
effectum, ic. mai.,
mtrinsece, et quoad
affectum, neg. mai.)
sub fiem dist.
neg. ct conc.
min. Neg. cons. Neque
enim, egrogie monet
s. Ambrosius, Deus
cogilat sicut homih
ut ahqua Ei
nova succedat sententia
; neque irasci I,
q. IX, a.
1 c. ^
lhid. Hoc Dei
attributum s. Bernardus
præclaris his verbis
declara Deus hanc
sibi vindicat meram
singularemque suæ Essen'Bimplicitatem, ut
non aliud, et
aliud, non alibi
quoque, et a!ibi,
ne modo quidcm
et modo inveniatur
in Ea. Nempc
in semet æns,
quod babet, est;
et quod est,
semper et uno
modo est. In multa
in unum, ct
diversa in idem
rediguntur, ut nec
de wositate rerum
sumat pluralitatem, nec
alteraiionem de rarie sentiat
; /n Cant.,
Serm. 80, n.
o. Pbilos. Ciirist.
Compend. II.' 10
tur quasi mutabilis:
sed ideo hæc
leguntur, ut exprima
tur peccatorum nostrorum
acerbitas, quæ Divinam
mej ruit offensam,
tamquam eo usque
increvit culpa, ut
etiar Deus, qui
naturaliter non movetur
aut ira, aut
odio, arj passione
ulla, provocalus videatur
ad iracundiam l . 99.
Obiic. 2° Deus
alternis vicibus diversa,
imo oppc sita
vult. Ergo mutabilis
est. 100. Resp.
Dist. ant., ita
ut successio illa,
et varieta; spectet
effectus Divinæ Voluntatis,
conc. ant., ipsum
actui^ Voluntatis Dei,
neg. ant. Neg.
cons. Sane, etsi
ea, quai Deus
decernit, sibi succedant,
et interdum cum
mutui oppositione eveniant,
tamen Voluntas Divina,
quippe qusj æternitate,
et unico actu
voluntatis illa decernit,
imnu bilis permanet.
Aliud est,
scite ad hanc
rem mon: s,
Thomas, mutare voluntatem,
et aliud est
velle aliqui rum
rerum mutationem. Potest
enim aliquis eadem
vi, fuit et
erit; quia et
quod fuil, iam
non esl; et
quod rit, nondum
est: sed quidquid
ibi est, nonnisi
esl2. 107. Deus est ælernus. Probatur.
Dei existentia, ac
vita nec i nitium,
nec finem, ec
successionem ullam in
se admittere potest.
Alqui id 3ternilatis
notionem præbet. Ergo.
Et sane in
primis, eus, cum
ita natura sua
necessario existat, ut
non exiere non
possit, semper extitisse
debet; alioquin, si
aliaaiido incepisset esse,
cum prius non
existcret, tunc non
isentia sua, et
necessario, sed contingenter
solum exieret, atque
illud esse, quod
habet, ab alio
recepissel. 108. Ila
quoque perspicue apparet,
quod Deus ipse
scmJr existere debebit;
alioquin si aliquando
desinere post, non
essentia sua, ac
nccessario, sed conlingenter
exieret, ac illud
esse, quod habct,
ab alio ipsi
auferri post, Eiusque
duratio ab alio
penderet; id, quod
ab Entis scessarii
natura manifestissime abhorret.
109. Denique Dei
aeternitas quamcumque successionem
spuil. Nam 1°
ubi nulla cst
mutatio, ibi nulla
est sucssio ;
in Deo autem
nulla mutatio est.
2° Id ipsum
ex nnimoda perfectione
Dei cvidenlissime consequitur.
Etim ens, cuius
duralio, ac vila
successive evolvitur, per
tales aclus, quos
successive promit, successive
ad se rljciendum
tendil, siquidem vivens
per vitales acfus
seStipsum perficit. Atqui Deus est
ens absolute perieim.
Ergo ab Eius
duratione, ac vita
successio quaevis lovenda
est. Quocirca
Dei aeternitas dififerentias
omncs cludil, quae
in tempore dislingui
solent, alque ideo
I, q. X,
a. 1 ad
2. Enarr. in
ps. C/, Scrm.
II, n. 10.
342 THEOLOGIA NATVRALTS
neque prius, neque
posterius in ea
admitti possunt, seIum
rerum compagi actu
praesens sit ;
Divina tamen tomensitas,
quemadmodum paulo ante
innuimus, aliorum tttributorum
instar, infinita esl;
nam omnibus rebus
posbilious praesentiam suam
exhibendi virlutem habet
3 Exfcde quoque
intelligitur Deum ab
aeterno immensum esi,
quamvis effectum nullum
extra se produxisset,
nulque promde rci
extrinsecae praesens esset
; quia nimiim
ab aeterno res
produccre, ipsisque adesse
poterat. eque ex eo, quod
Deus incipit, vel
desinit csse in re, iquarn
mutat.onem Deo advenire
argui potesl; nam
hoc, ente Seraphyco
Doctore, solum
est secundum rei
muitionem, non secundum
mutationem Eius, ut
pula si >re
illuminato, inlelligatur creari
cryslallus, radius inpit
esse m eo,
et, crystallo amoto,
desinit esse, nnlla
cta mutalione m
radio . 4° Deus extra
mundum eodem modo
est, quo fuit,
an Moral., Iib.
XVI, c. 5.
2 De Fide
orthod., lib. I,
c. 8. 0 lllud,
monet s. Bonaventura,
cogitandum est, quod
Divinum •se sicut
non potest cogitari
habere terminum in
duratione; sic non
tfest cogitari, nec
debet habere terminum
in existentia, et
praentiahtate. Et sicut non
potest cogitari habere
intercisionem in duttone
sic nec in
praesentialitate ; ibid.,
c. 1, q.
3 ad arg.
' Ibtd., a.
1, q. 2
resol. Item, quemadmodum
subdit ipse sanctus
•ctor, (( cum
res movetur, Deum
non dimittit, nec
ad Deum acait,
nec Deus cum
re venit; quia
sic est in
re, ut sit
extra rem 3in; ;
ideo nec res
Eum dimittil, ncc
novum invcnit. Et hoc est
inligilMJe, si quis
potcst intelligcrc, quod
Deus sit immensus,simplcx m
imtus. Quia enim
est immensus, ita
est intra, quod
extraquia jplex, secundum unum,
et idem est
intra. et extra;
quia infinitus 0 nec dim.ttitur,
nec acquiritur aliud
in re, nec
ab ipso itur
ad 'Um cum
dimittitur, ut alibi,
et alibi inrenialur
; Ibid. ad
arg. tequam ipsum
mundum crearet. Antequam,
ait s. Au
gustinus, Deus faceret
coelum et terram,
ubi habitabat In se, et
apud se habitabat
!. Et s.
Bernardus : Ut
erat Deus, antequam
mundus fieret ?
Ubi nunc est.
No est, quod
quaeras ullra, ubi
erat ; praeter
Ipsum nih eral:
ergo in seipso
erat 2 . IV. — De
scientia Dei 115.
Tria circa Divinam
Scientiam enucleanda suscip
mus, nempe illius
existentiam, obiectum, et
proprietate in quorum
tractatione illud s.
Augustini memorare pra
lbid., a. 9 c. " Ibid.
ad 2. ' Ibid.
8 Ibid. c.
Quoad animi cogitaliones,
ait etiam: Sicut
Deus cognocendo suum
esse. . ., cognoscit esse
cuiuslibet rei; ita
cognoscendo uum intelligcre,
et Yelle, cognoscit
omnem cogitationem, et
voluniatem ; Contr.
Gent., lib. I,
c. 68. Iamvero,
licet scientia Dei,
ut nox dicemus,
sit in se
simplicissima, et maximc
una, nihilominus secundum
divcrsam babitudinem, quam
concipimus habere ad
sua Ex his
consequitur 1° Deum
cognoscere infinita. Etenim
Deus suarn
virtutem perfecte cognoscit.
Virtuc autem non
potest cognosci perfecte,
nisi cognoscantur om-|
nia, quae potest;
cum secundum ea
quantitas virtutis attendatur.
Sua autem virtus,
cum sitjinfinita, ad
infinita se extendit.
Est igitur Deus
infinitorum cognitor .
2° Co-J gnoscere
etiam futura contingentia,
et libera; cum
eninii ut cum
Aquinate ioquamur, cum
a Deo, prout
actu est in
sua praesentialitate, cognoscatur,
sic necessarium erit
esse', sicut necessarium
est Sortem sedere
ex hoc, quod
Sortes sedere videtur.
Iam baec necessitas
contingentiam rerum haud
toiiit, siquidem non
est necessitas absoluta,
sed consequens, qua
nempe omne quod
est, dum est,
necesse est esse,
Quare, sicut haec
enunciatio, Quod videtur
sedere, necessi est
sedere, accipienda est
in sensu composito,
non autenc in
sensu diviso, ita hæc enunciatio,
Quod Deus scit
faciendum, illud necessario
fiet l. 124. Exinde
etiam illa, quæ
in medium affertur,
diffi cultas extricatur,
nempe qui fieri
potest, ut creaturarurr
actiones, dum a
Deo iam futuræ
prævidentur, sint libe ræ2. Sane
futura a Deo prævisa, ut
iam diximus,et certo
et infallibiliter, non
tamen necessario fient.
cc Sicut tu,
u s.Augustini verba
adhibeamus,memoria tua non
cogis factt esse,
quæ præterierunt ;
sic Deus præscientia
sua nor cogit
facienda, quæ futura
sunt s . Quin
immo tantun: abest,
ut præscienda Dei
imponat causis liberis
necessi •! tatem, ut
potius ab ipsa
Dei præscientia conservetur
li Deus successive
cognoscit contingentia, prout
sunt in suo
esse, si cut
nos, sed simul:
quia sua cognitio
mensuratur æternitate, sicu
etiam suum esse: Æternitas autem
tota simul existens
ambit to tum
tempus. Unde omnia,
quæ sunt in
tempore, sunt Deo
ab æ terno
præsentia, non solum
ea ratione, qua
habet rationes rerun
apud se præsentes,
ut quidam dicunt,
sed quia Eius
intuitus fer tur
ab æterno supra
omnia, prout sunt
in sua præsentialitate. Undbiecto
suo pendet, et a rebus
ipsis hauritur; 3°
quod deaonslratiombus conficitur;
4° quod est
multiplex, et pro
arietatc obiectorum cognitorum
variatur. Atqui scientia
|i est subslantialis; non
hauritur a rebus,
quas cognocit, sed
ipse Deus omnia
in sese, et
in natura sua
conoscil; est intuitiva,
ncra discursiva; est
unica, ac sim iorS1
o3'^0,n Se omnino
immutabilis. Ergo. llb.
Probatur minor quoad
singulas partes: 1°
Nulla in eo
compositio esse potest,
nihilque in Eo
est, nisi simncissima,
et perfectissima substantia.
Ergo scientia Dei
on est ahud,
quam ipsa Dei
substantia. J Deus,
ut diximus, perfecte
comprehendit suam Esentiam,
quæ prima omnium
rerum causa est.
Atqui ad errectam
comprehensionem alicuius causæ
requiritur ut i
ea sic cognita
omnes eius effectus
cognoscantur. Er"o eus
non haurit scientiam
a rebus, sed
omnia in ipsa
sSa latura cognoscit 2.
F ilnn^fp L?' J°'
8-( nihil præscivit.
Porro si illc,
niiPc.i 1 ?uld
futurum csset n
nostra voluntate, non
utique noJrl lq
Præscivit, profecto, et
illo præsciente, cst
aliquid nost a
volnntate ; De
Civ. Dei, Ioc.
cit. Eiinde concludit:
Quo J(™V! cogiinur,
aut, retenta pracscientia
Dei, tollere vo Sl?.n
am' 3Ut' rCtCnt°
vo,ulitatis arbitrio, Deum
(quod 1 nc?are
Pracscfum futurorum; scd
utrumque amplectimur, rumque
fidehter, et veraciter
confitemur »; Ibid.,
c. 10. Licet,
s. Ambrosius inquit,
omnia coelestia ct
tcrrcstria ac 352
THEOLOGIA NATVRALIS 3°
In cognitione discursiva,
quæ, ut diximus
!, quidarc motus
est, intellectus ex
potentiali ad actualem
conclusionis cognitionem progredilur, atque
hanc non eoden
actu, ac præmissas,
sed novo actu,
qui illi succedit,
cognoij scit 2. Atqui
neque aiiquid in
potentia, neque actuum
plu ralitas in
Deo admitti potest.
Ergo scientia Dei
non es discursiva.
Præstat verba D.
Thomæ proferre : «
Scienj tia, quæ
in nobis invenitur,
habet aliqnid perfectionis
i et aliquid
imperfectionis. Ad perfectionem
eius pertinei certitudo
ipsius, quia quod
scstur, certitudinaliler cogno!
scilur ; sed
ad imperfectionem pertinet
discursus intellej ctus
a principiis in
conclusiones, quarum est
scientia; hi vina
Essentia, cointellectis diversis
proportionibus rerum ad
eam, q idea
uniuscuiusque rei. Unde,
cum sint diversæ
rerum proportiom. necesse
est esse plures
ideas; et est
quidem una ex
parte Essentia sed
pluralitas invenitur ex
parte diversarum proportionum
creatui rum ad
Ipsam »; Qq. dispp., De
Ver., q. III,
a. 2 c.
* I, q.
XIV, a. 8c. Cf s.
August., Tract. llnloann.
Ev.cap.I,n.l 2 « Quæ sunt,
inquit s. Gregorius
M., non ab æternitate Eius
' scienliam nostram,
ct scientiam Divinam
ex eo etiam
assignat, quod c
quac nobis videtur,
non oniungitur. E
g., cum Deus
præccpit Abrahamo, ut
iilium suum .aacurn
immolaret, putabat ille
Deum velle huiusuodi
sacr ficium bnanan^
scd ut inanifcsta
«s. prahami fides,
et obedicntia. Ita
ctiam Deus permittit
neccatum ius tamcn
voluntas beneplaciti non
est peccatum, S,
i pSSSfc Jmus,
bonum, quod ex
peccato eruit. *
P ie lfJmU\'
cUb:IitTS-Th°maS' pronric est
rci nond™ "*bie
in hb. I
Sent., Dist. XLV,
q. I, a.
1 ad i. j
Loc. cit., in
resol. 8 «
Diccndum, scribit s.
Thomas, quod voluntas
in nobis pertinet
Obiectum primarium Divinæ
Voluntath est ipsa
Divina Essentia; secundarium
sunt res extra
Deum. Probatur prima
pars. 1° «
Bonum intellectum est
obiectum voluntatis. ld
autem, quod a
Deo principaliter intelligitur,
est Divina Essentia.
Divina igitur Essentia
est id, de
quo principaliter est
Divina Voluntas * ». 2° « Unicuique
volenti principale volitum
est suus ultimus
finis ; nam
finis est per
se volitus, et
per quem alia
fiunt volita. Ultimus
autem finis est
ipse Deus, quia
Ipse est summum
bonum. Ipse igitur
est principale volitum
suæ Voluntatis •
». 136. Probatur
altera pars. Voluntas
consequitur intellectum. Sed
Deus suo intellectu
intelligit se principaliter, et
in se intelligit
omnia alia. Igitur
similiter principaliter vult
se, et volendo
se, vult omnia
alia 3. 137.
3a. Divina Bonitas
est Deo sola
ratio volend\ quæcumque
extra se vult.
Probatur. lllud, quod
voluntas propter seipsum
vult : est unica
ratio, qua cetera
velit; hinc ultimus
finis, cuir propter
se appetatur, ratio
est, cur cetera
appetantur Atqui illud,
quod Dei voluntas
propter seipsum vult,
es Eius Bonitas.
Ergo 4. 138.
Præterea, si Divina
Voluntas aliqua ratione
a bo nitate
creata moveretur, amor,
quo diligeret creaturas
non tantum effectivus,
sed etiam affectivus
esset ; siqui dem
amor effectivus bonitatis
obiecti, cum ipse
sit, a c{U(
illa oriatur, nequit
ab ipsa allici,
seu moveri. Atqui
a mor, quo
Deus diligit creaturam,
non est affectivus,
se I, q. XIX, a.
1 ad 2.
Contr. Gent., lib.
I, c. 74. Ibid. 3
Ibid., c. 73.
4 I, q.
cit., a. 1
ad 3. Exinde
etiam sanctus Doctor
infert obiect( rum
multitudinem, quæ Deus
vult, Eius infinitæ
simplicitati minim obstare.
Nam sicut
intelligere Divinum est
unum, quia multa
no videt, nisi
in uno; ita
velle Divinum est
unum, etsimplex; quia
mult non vult,
nisi per unum,
quod est Bonitas
sua ; ibid.,
a. 2 ad 4. s Quia
voluntas nostra non
est causa bonitatis
rerum, sed ab
i format amantem
in amatum; dum
e contrario Deus
omnia trahit ad
seipsum, repugnatque lpsum
in creaturam transformari.
Ergo Divina Voluntas
nullo modo a
bonitate creata movetur.
139. 4a. Dens
necessario seipsum, libere
autem res extra
se vult. Probatur
prima pars. Voluntas
necessario inhæret ultimo
fini, ita ut
opposilum nequeat velle.
Atqui Divinæ
Voluntatis non est
alius finis, quam
ipse Deus. Ergo
Deus inecessario vult
se ipsum. 140.
Praclerea, omnis
perfectio, et bonitas,
quæ in creaturis
est, Deo convenit
essentialiter. Diligere autem
Deum, est summa
perfectio rationalis creaturæ,
cum per hoc
quodammodo Deo uniatur
Ergo in Deo
essentialiter esl; ergo
ex necessitate diligit
se, et sic
vult se esse . ^ 141.
Probalur altera pars.
Voluntas necessario vult
ea, sine quibus
finis esse non
polesl; non autem
ex necessitate, sed
libere vult ea,
sine quibus finis
esse potest. Atqui
Deus vult alia
a se, in
quantum ordinantur ad
suam bonitatem, ut
in finem. Bonitas autem Dei
est perfecta, et
esse polest sine
aliis, cum nihil
Ei perfectionis ex
aliis accrescat. Ergo Deus
res extra se
non necessario, sed
libere vult .
142. Porro perspicuum
est tum potestatem
faciendi malum, tum
deliberationem, tum mutationem
a Divina libertale
amovendas esse. Sane
1° ad
rationem liberi arbitrii
non pertinet, ut
indeterminate se habeat
ad bonum, vel
malum ; sed
hoc ad libertatem
arbitrii pertinet, ut
actionem aliquam facere,
vel non facere
possit. Et hoc
Deo convenit; bona
enim, quæ facit,
potest non facere,
nec tamen malum
facere potest 8.
2° Deliberatio, seu
inquisitio rationum ex
deieetu cognitionis oritur ;
quocirca, movetur sicut
ab obiccto; amor
noster, quo bonum
alicui volumus, Qon
est causa bonitatis
ipsius, sed e
converso, bonitas eius
vel vera, vel æstimata provocat
amorem, quo ei
volumus et bonum
conservari, quod habet,
et addi, quod
non habet, et
ad hoc operamur.
5ed amor
Dei est infundens,
et creans bonitatem
in rebus ;
I, q. XX, a.
2 c. 1
Contr. Gcnt. Cf Cosmol.,
c. VII, a. 2, p.
172. 3 In
lib. II Sent.,
Dist. XXV, q. I, a. 1 ad 2.
cum in Deo
cognitio sine discursu
sit, etiam electio
in Ipso est
sine deliberatione. 3°
Item libertas electionis
in eo consislit,
ut eligens illo,
quo eligit, momento
possit, prout mavult,
eligere, vel non
eligere. At, iam
posita illal electione,
cum Enti omniscio
nulla deinceps innotescere
possit prudens ratio
mutandi sententiam, electio
illa immota manet.
Quocirca ratio, cur
Deus sententiam non
mutet, non defectus
liberæ electionis, sed
plcnitudo perfectionis est,
qua fit, ut
nihil novi umquam
possit addi-t scere.
lllud etiam observandum
est, liberam volitionem
Dei spectari posse
aut ratione entitatis
Divinæ, quatenus nempe
est in Deo,
autratione terminationis ad
creaturas. Sfr priori
modo considerelur, est
quidem necessaria, sin
alteroi modo, est
libera. Quare illud,
quod actus Dei
liber addit supra
necessarium, non est
aliud, nisi relatio
buius actus ad
creaturas, scilicet habitudo,
seu respectus, et
terminatm ad creaturas.
Rursus hæc terminatio
potest ex parle
Dei, et ex
parte creaturarum spectari.
Si ex parte
Dei consideretur, quatenus
est actio vitalis,
et intrinseca, non
distinguitur ab ipsa
substantia Dei; si vero ex
parte creaturarum, est
aliquid defectibile, seu,
quod deesse possibile
sit. 144. Ex
his, quantum tenuitas
nostræ mentis patitur,i
illa expeditur difficultas,
quomodo nempe actus
liber sit Deo
internus, et tamen,
cum liber sit,
possit esse, vel
non> esse. Sane,
cum in relatione
Divini actus ad
creaturas,: duplex respectus
sit distinguendus, alter
ex parte Dei,
sub qua ratione
intrinsecus est, ita
tamen ut ordinem
ad creaturas habeat,
alter ex parte
creaturæ, sub qua
ratione est mere
extrinsecus, dicendum est
actum liberum Deo
internum posse esse,
vel non esse,
non quidem ratione
entitatis, nec ratione
solius meræ terminationis
extrinsecæ, quia hæc
actum intrinsece liberum
constituere non po-
test, sed ratione
terminationis intrinsecæ ad
aliquid extrin- secum
2. Quare Divina
libertas consistit in
intrinseca in- Dicendum
quod Voluntas Divina
se habet ad
opposita, non quidem
ut aliquid velit,
et postea nolit,
quod Eius immutabilitati repugnaret,
nec ut possit
velle bonum, et
malum, quia defectibi-.
litatem in Deo
poneret, sed quia
potest hoc velle,
et non velle ; Qq.
dispp., De Ver.,
q. XXIV, a.
3 ad 3. 4 Circa
hanc quæstionem cf
Gonet, Op. cit.,
tract. IV, c.
2. lifferentia relationis
Divini actus ad
obiecla extrinseca. 145.
Obiic. 1° Deus
vult alia a
se propter Bonitatera
uam. Atqui Deus
Bonitatem suam necessario
vult. Ergo )eus necessario
vult alia a
se. 146. Resp.
Disl. mai., ita
tamen, ut sine
illis Bonitas ua
esse possit, conc.
mai., ita ut
sine illis esse
non pos- it,
neg. mai.; conc.
min. Neg. cons. Licet
Deus ex ne- essitate
velit Bonitatem suam,
non tamen ex
necessitate ult ea, quæ vult
propter Bonitatem suam;
quia Bonitas lius
potcst esse sine
aliis . Id
ex eo magis
perspicuum t, quod
Deus non
agit propter suam
Bonitatem, quasi ppetens
quod non habet,
sed quasi volens
communicare uod habet;
quia agit non
ex appetitu finis,
sed ex amore
nis . 147.
Obiic. 2° In
Deo intellectus, et
voluntas non diinguuntur.
Ergo sicut Deus
quidquid intelligit, necesirio
intelligit, ita quidquid
vult, necessario vult.
148. Resp. Dist.
ant., si considerentur
in ipso Deo,
mc.ant.y si considerentur
relata ad res,
neg.ant. Neg. cons.,
paritatem. Hanc obiectionem
s. Thomas iam
sibi pro)suit, et
iuculenter confutavit. Porro
sanctus Doctor adMftit,
intelligere, et velle
non distingui inler
se, si conderentur
in Deo, quippe
quod, prout in
Deo sunt, unum,
emquc sunt cum
Essentia Divina; sed si relata
ad res msiderentur,
unum ab allero
distingui. Etenim, quoniam
>gnitio, ut sæpe
diximus, in ipso
subiecto cognoscente ta
perficitur, pcrspicuum est
res a Deo
sciri, prout ipsæ
Eo sunt; atqui
quidquid in Deo
est, ab Eius
Essentia aliter non
distinguitur; crgo res,
prout a Deo
sciuntur, i Essentia
Dei non discriminantur. Unde
Divinum scire em
est, ac Divinum
Esse. E contrario,
res, prout a Deo litæ
sunt, idem non
sunt, ac Divinum
Esse; nam volun s
Dei ad res
refertur, prout hæ
sunt in seipsis;
res autera, out
sunt in seipsis,
ab Essentia Dei
realiter distinguun r. Ex quo facile
conficilur Deum non
velle res, quæ
tra se sunt,
eadem necessitate, cjua
illas scit, quia
quid jiid est unum
cum Essentia Dei,
est absolule necessa |iim,
sed quidquid existit
extra Deum, non
est absolule 'cessarium
3. :! S.
Thom., I, q.
XIX, a. 3
ad 2. 2
Qq. dispp., De
Pot., q. III,
a. 15 ad
14. Dicendum,
quod sicut Divinum
Esse in se
est necessarium, ita
. Obiic. 3°
Cousinus: Deus est
causa absoluta. Erg
non potest non
producere res extra
se. 150. Resp.
Neg. cons. Re quidem
vera ex notione
causær actio
Dei non est
aliud ab Eius
potentia, sed utrumjue
est Essentia Divina
'. Ex quo
illud etiam consequiur,
Divinam Potentiam esse
quidem principium effectuum,
fui per ipsam
producuntur, non vero
principium actiolis, qua
res producuntur; nam
actionis, quæ ipsa
Divina ISssentia est,
nullum principium esse
potest . Potentia
Dei est infinita.
Probatur. Unumquodque,
secundum quod est
actu, et erfectum,
secundum hoc cst
principium activum aliuius
8. Quapropter unumquodque
tantum abundat in
irtute agendi, quantum
est in actu
. Atqui Deus
est ctus infinitus.
Ergo. 154. Præterea,
in omnibus
agentibus hoc invenitur,
uod, quanlo aliquod
agens perfectius habet
formam, qua git,
tanto est maior
eius potentia in
agendo. Sicut quanto
st aliquid magis
calidum, tanto habet
maiorem potentiam d
caIefaciendum...Unde, cum ipsa
essentia Divina, per
uam Deus agit,
sit infinita; sequitur,
quod Eius potentia
it infinita b . Exinde sequitur
Dei Potentiam ad
omnia, uæ sunt
absolute possibilia, producenda
parem esse. iuilibet
enim potentiæ aclivæ
respondet velut obiectum
roprium quoddam possibilis
genus; sicut potentia
calefahva refertur^ ut
ad proprium obiectum,
ad esse calefactiile;
Divinæ igitur potentiæ,
quæ est infinita,
respondeat ecesse est
obieclum, quod omne
genus excedit, seu
quiduid ralionem entis
habere potest. Atqui
huiusmodi est uodcumque
est absolute possibile.
Ergo Divina Potentia
d omnia, quæ
sunt absolute possibilia,
extenditur8. 1 Ibid.
ad 2. Cf
locum s. Ansclmi
cit. p. 343,
not. 3. Qua
in 5 s.
Thomas monet non
oportere quod potentia
Dei semper sit
conmcta effectui, sicut
nec quod creaturæ
fuerint ab æterno;
siquim Potentia
Dci semper est
coniuncta actui, idest
operationi: m operatio
est Divina Essentia:
sed effectus sequuntor
secundum nperiiun voluntatis,
et ordinem Sapientiæ
; Qq. dispv.
De Pot. •
I, a. 1
ad 8. I,
loc. cit. ad 3. 3 I,
q. cit., a.
1 c. Qq.
dispp., loc. cit.,
a. 2 c. I,
q. cit., a.
2 c. 6
Ibid., a. 3
c. Exinde perspicitur
magno in errore
versari Abælar um, ahosque,
qui, ut in
Cosmologia (c. VIII,
a. 1, p. 179, not.
1, et •
180, not. 2)
adnotavimus, Deum non
potuisse alia eflicere,
quam uæ fecit,
nec plura his,
quæ fecit, blaterant.
Sane omnis virtus
errecta ad ea
omnia porrigitur, circa
quæ proprius eius
effectus . Diximus
ad ea, quæ
sunt absolute possibilia;
na ea, quæ
sunt absolute, sive
intrinsecus impossibilia, ad
D vinæ Omnipotentiæ
obiectum non pertinent.
En quomod
ad hanc rem
s. Thomas argumentatur
: Hoc,
quod e affirmationem, et
negationem esse simul,
rationem ent habere
non potest, nec
etiam non entis;
quia esse toil
non esse, et
non esse tollit
esse: unde nec
principalite nec ex
consequenti potest esse
terminus alicuius potenth
activæ .... Cum
Deus sit actus
maxime, et principa
1 versatur; sicut
perfectus artifex ea
omnia potest efficere,
quæ su, artis
propria sunt Est
autem Virtus Divina
infinite perfecta, atqi
proprius Eius effectus
est quidquid habet
rationem entis. Igitur
dictis (p. 353
not. 4), non
est aliud, quam
ipsa Essentia Divn
De attributis Dei
relativis 157. Iam
diximus ' allributa
Dei relativa ea
esse, quæ iliquam
relationem ad crcaturas
involvunt, ita nempe,
ut reaturæ referantur
ad ipsum Deum,
sed in Deo
non sit diqua
relatio Eius ad
creaturas, sed secundum
rationem antum, in
quanlum creaturæ referuntur
ad lpsum2. Ea,
[uac ad buiusmodi
attribula scitu necessaria
sunt, ad reationem,
conservationem, concursum, et
Providenliam ediguntur. I. Quomodo
Deus causa mundi
sit, explicatur 158. Causa,
qucmadmodum in Ontologia
statuimus, in fficienlcm,
materialem, cxemplarem, et
finalem distinguiur. Iam
Deum csse causam
effcctricem mundi, atque
illi ier crcationcm
cxistcntiam largitum esse
iam planum in
^osmologia b fecimus.
159. Deum aulem
neque esse, nequc
unquam concipi ossc
causam materialem, aut
formalem mundi cx
eo, uod Ipse
est causa effectrix
mundi, manifeste evincitur!
iara causa effectrix
saltera numero a
re, quam efficit,
ditinguatur oportet ., quia
aliquid esse causam
efficientem in lpsius
repugnat5. Ex. gr.,
si bomo gignit
bominem, erte alius
est homo, qui
gignit, alius vero,
qui gignitur. >ncepta
a Divino Intellectu,
ut imitabilis ad
extra; 3° Interna
reim possibilitas, præcisa
rcali existentia, habet
esse ideale, et
in oc ordinc
habet esse obiective
verum: atqui esse
ideale est'ab inillcctu,
ct in intellectu;
atque res denominantur
veræ a veritate
itellectus, unde si
nullus intellectus esset æternus, nulla
veritas itet æterna
(I, q. XVI,
a. 7 c).
4° Si possibilium
fundamentum, • ratio
a Divina Natura
nullo modo penderet,
Deus in possibilium
)gnitione a re
sibi extrinscca, ct
a sc prorsus
independente pcr^eretur; id
quod maxime repugnat.
328 sq. -^Cfl,
q. XIII, a.
7 c. a
Cap. VII, a.
1, p. 165
sqq. David de
Dinando, ut est
apud s. Thomam,
stultissime di\it: Deum
csse materiam primam
(I, q. III,
a. 8 c),
seu causam atenalcm
mundi. Almaricus autcm
Carnotensis, Dcum, ut
est ?ud euindem
s. Thomam
(ibid.), esse
principium formale omum
rerum effutivit. 5
Cf Ontol., c.
IX, a. 6,
p. 70, not.
2. Atqui causa
materialis, et formalis,
quippe quæ essentiam
rei effectæ constituunt,
unum, idemque cum
ipsa sunt Ergo
Deus, cum sit
causa effectrix mundi,
causa materialis, aut
formalis eius esse
nequit . Contra
ea, quoniam Deus
est causa cffectrix
mundi, consequitur Eum
essei quoque causam
exemplarem1; quippe quod,
cum Deus sit
causa effectrix mundi
infinite intelligens, res
mundanas e nihilo
condere non potuit,
nisi secundum ideas,
seu exemplaria illarum,
quæ in se
habuit 3. Itaque
explicanduncj superest, quomodo
Deus causa finalis
mundi dicendus sit.i
160. Deus, cum infinita
Sapientia polleat, finem
aliqueirj in mundi
creatione operi suo præstituere debuit;
secusi illud temere,
et insipienter confecissct 4. Porro
quæstionis huius, cur
Deus voluit mundum
creare? duplex sensus
esse potest: 1° quænam fucrit
ratio ipsius actionis
Dei;i 2° ad
quem finem Deus
suum ordinaverit opus
s. Vid. s. Thom.,
I, loc. cit.,
Contr. Gent., lib.
II, c. 17, et 26
Pluribus afferendis abstinemus;
errores enim Davidis
de Dinando et
Almarici Carnotensis pantheismum
omnino redolent, de
quo in postremo
capite agendum nobis
erit. 2 I,
q. XLIV, a.
3 c. s
Hino antiqui Patres
discrimen inter mundum
intelligibilem, qu in
Intellectu Dei ab æterno est,
et mundum aspectabilem,
seu sen\ sibilem,
quem Deus ad
mundi intelligibilis instar
in tempore conJ
didit, accurate adnotarunt.
Vid. præ
ceteris Clem. Alex.,
Strom. lib. IV,
c. 14 ;
s. Iustin., Cohort.
ad Gent, n.
30; Origen., Ho
mil. III in
Cantic; Euseb., Fræp. Evang., c.
23-25. Quis,
s. Augustinus inquit,
audeat dicere Deum
irrationabi liter omnia
condidisse ? Qq.
LXXXIII, q. 46.
Investigatio finis, ol
quem mundus a
Deo creatus sit,
temeraria, quemadmodum Iul
Simon (La religion
naturelle, part. 2, c.
I, p. 128,
ed. cit.) con
tendit, haud est.
Etenim, docente Aquinate,
cum finis
respondea principio, non
potest fieri ut,
principio cognito, quid
sit rerun finis
ignoretur ; I,
q. CIII, a.
2 c. 3
In harum quæstionum
solutione hæc præ
oculis habenda sunt
1° Cum actio
Divina sit Essentia
Eius, non quæritur
ex hac parte
fi nis eius,sedex
parte illa, qua
effectum creaturæ communicat{Inlib. Sent.,
Dist. I, q.
II, a. 1
ad 4). 2°
Ex eo, quod
Voluntatem Dei J
causa extranea determinari
repugnat, negandum non
est cum Clar
keo (Lettres etc,
3e Repl., § 2), Deum
ex aliqua ratione
res extr; se
producere; siquidem Voluntas
Dei rationabilis est,
non quo uuæ
suntadfinem,ordinariin !'•,m Crg0^0C.
CSSC propter
hoc' sed non
ProPter uoe vult
c , Ibid.,
c. Cf Contr.
Gtmt., lih. I,
c. 87. Ex
cuius (Divinæ Bonitatis)
amore est, quod
Deus Eam com "pagr.e3V58. ^
Qq' diSPP'' D§
P°L' q Il}'
a' 1B ad
U' IDe(;lT'r^^Gen^ lib h C'
93 Ihidem ^'
m> c' 18)
ait etia^,"'.qnU1 est
Pnmum agens omnium
rerum, non sic
agit quasi .
act.one ahquid acquirat,
sed quasi sua
actione aliquid largia n
?n,a n°n C9rl
^ P°tentia' ut
aliu-Uid acquirere possit,
sed so|Q In
actu perfecto, ex
quo potest aliquid
elargiri . Philob.
Cbrist. Compend. II.7 q Deum
esse demonstrat: Finis
non nisi in
bono consistenj potest;
et sicuti finis
particularis rei est
quoddam bonunl particulare,ita finis
universalis rerum omnium
est quoal dam
bonum universale. Atqui
bonum umversale est,
quni est per
se, et per
suam essentiam bonum;
huiusmodi autenl bonum
aliquid ex iis,
quæ mundum constituunt, ess>|
nequit; siquidem in
tota universitate creaturarum
nuUur.l est bonum,
quod non sil
particulare, sive partxcxpatiye
bcl num Ergo illud
bonum, quod est
finis totius umversj
oportet, quod sit
extrinsecum a toto
universo , nempj
Deus Insuper finis
inter alias causas
primatumobtinet atque finis
posterior est causa,
quod præcedens finis
interi datur, ut
finis; non enim
movetur aliquid in
finem prox\ mum,
nisi propter finem
postremum. Exinde consequitiil
ultimum finem esse
primam omnium causam.
Atqui pnmi omnium
causa est Deus.
Ergo Deus est
ultimus ominuii 163!
lamvero creaturæ irrationates
ad Deum ordinantxl
ut in finem
per viam assimilationis tantum,
nempe, I auantum
participant aliquid de
Dei simihtudine ; creaturai
autem rationales super
hoc habent, ut
ad ipsum Deumci
qnoscendum, et amandum
sua operatione pertingant
. Hii intellieitur
cur finis huic
rerum universitati prætixus
esi dicatur Divinarum
Perfectionum manifestatio, ex
qua e.j trinseca
gloria Dei exurgit 5.
Etenim res mundanæ,
cu in eo,
quod sunt, et
in eo, quod
agunt, aliquam, simi.1
tudinem Dei pro
modulo suo participent,
præstantiam s Opificis
veluti impresso vestigio
naturahter exhibent, I
mnesque simul sua
varietate, et apta
dispositione bapiel tiam,
Pulcritudinem, Bonitatem, ahasque
Divinas pern i
I q. GIII,
a. 2 c.
Gf Cosmol., c.
VI, a. 3,
p. 156. etor.Tood
Sr Pronrl e
16, v 4:
Universa ^ H
ipsum operatus est
Deus; et Apocayp.,
c. ult. v.ld
9° alpha, et
omega, primus, et
novisstmus P™"P1™"^ :
t rtn rf.:o
De Ver.. q. V,
a. 6 ad 4, el
q. XX, a.
; Contr. Gent.
lib. III, c.
"• ., Dicitur
gloria externa, ut
a gloria tnterna
Dei distingua quæ
in notitia, et
dilectione sui ipsius
consistit. btiones pandunt.
Creaturæ autem rationales
non solum in
] ;ui excellcntia et
pulcritudine excellentiam pulcritudilemque Gonditoris
manifestant, sed etiam,
cum facultalbus cognoscendi,
et amandi Deum
polleant, Eius perfe:tiones
laudare, Eiusque potentiæ
se Iibere subiicere
telentur, atque ita
pertingunt ad lpsum
per suam operatiolem,
bealitudinemquc asscquuntur 4.
164. Atque hinc
patet quantopere sit
a vero aliena
senfi entia Kantu,
Arhensii, aliorumque asserentium Deum
®\\reasse hominem propter
hominem, cetera omnia
non nisi "
Topter hominem facta
esse. Creaturæ enim
homine infelores, etsi
ad eius utililatem
quadam ratione ordinatæ
mt, tamen ad
Dei gloriam manifestandam
tendunt, tamuam ad
ultimum suum finem,
quem tum immediatey
tum %ediate attmgunt.
lmmediate quidem, quia
ex ipsa sui
atura sapicntiam, bonitatem
etc. Divini Opificis
palam aciunt, et
in semetipsis, tamquam
in speculo, quædam
Hvinorum atlnbulorum veluti
vestigia expressa gerunt;
lediate, quia homini
inserviendo concurrunt ad
eamdem hvinorum attnbulorum
manifestationem, quam homo
raone, et Iibertate
præditus peculiariter præstare
debet . Aht.
II. — De Divina rerum
conservatione 165. Actio
Divina, qua fit,
ut creaturæ in
existentia erdurcnt, Lonservatio
Divina nuncupatur. Qq. dispp.,
De Ver., q.
y, loc. cit.
Audiatur s. Bonaventura: Est
notandum, quod finis,
ad quem s
ordmantur, duplex est.
Quidam enim est
finis principalis, et
ulmus; qmdam est
finis sub tine.
Si primo modo
loquimur de fine
sic noium creaturarum
tam rationalium, quam
irrationalium finis' est eus,
qU,a omnia propter
semetipsum creavit Altissimus,
omnia enim cit
ad laudem suæ
Bonitatis. Si autem
loquamur de fine
non prinpali, qui
est finis quodammodo,
et finis sub
fine, omnia sensibilia
latacta sunt propter
hominem. Et hoc
insinuat Philosophus, cum
cit: Sumus finis
nos quodammodo omnium
eorum, quæ sunt.
Insiiat et.am Scr.ptura
multo excellentius, cum
dicit: Faciamus homim
ad imaginem, et
similitudinem nostram, et præsit piscibus
ma etc. Qu.a
ennn homo rationis
capax est, ideo
habct libertatem nurii,
et natus est
piscibus dominari. Quia
vero pcr similitudim _natus est in Dcum
tendere immediate, ideo
o.nnes creaturæ ^ationales
ad .psum ordinantur,
ut mcdiante ipso
in finem ultium
perducantur,>; In lib. II Sent.,
Dist. XV, a.
11 q. I
resol. etiam s. Thom., 2^ 2,
Crealuræ omnes Divina
conservatione indigent j
ut esse pergant.
. Probatur. 1°
Si ponas ens
quodpiam a Deo
non con servari,
hoc ipso ponis
non omnia omnino
pendere a Deo
Atqui id cum
Dei perfectione aperte
pugnat. Ergo. 2
iam ad ipsa
entia finita mentem
convertas, ultro hoc yi debis.
Ipsa enim sunt
contingentia : quod
autem contin gens
est, huiusmodi est
pro quocumque momento
tem poris. Ergo,
quemadmodum creaturæ, ulpote
continger tes, non vi naturæ
suæ existere coeperunt,
aut mciper potuerunt,
sed vi actionis
Divinæ ; lta
nec vi natura
suæ permanent, aut
permanere possunt m
existentia, se vi
ipsius Divinæ actionis.
167. At quamquam
philosophi in hoc
conveniant, quo nempe
creaturæ Divina ope
servantur, dissentiunt tame
in explicanda ratione,
qua eiusmodi conservatio
perficii tur Alii
enim conservationcm directam,
et positivam; ali
inter quos Crousatius
, Bayleus z,
et Galluppius 3,
ind> rectam tantum,
et negativam propugnant.
Conservatio rf. recta,
et positiva ita
explicatur, ut Deus
lugi quodam 1
fluxu res conditas
in existentia retineat.
Conservatio aii tem
indirecta, et negaliva
in eo tantum
consistit, quod re
postquam e nihilo
conditæ sunt, propna
virtute sua continuant
existentiam, atque a
Deo eatenus pendent,
qu' tenus Ipse
eas non destruit.
Quapropter, posita
consei vatione directa,
res in nihilum
abirent, statim ac
ab e. influxus
Divinæ actionis cessaret.
E
contrario, si tantu
indirecta conservatio agnosci
velit, ad rerum
annihilati nem positivus
actus Divinæ Voluntatis
requintur. 168. Admittenda
est conservatio dirtcta,
et posihv Probatur.
1° Argumenta, qua
creaturas, ut existere
pe gant, Divina
conservatione indigere demonstrant,
conse °luo quidem
nil absurdius effingi
potest |i 3
Denique omnes Ecclesiæ
Patres, atque Theoloffi
in iii ostram
sententiam concedunt. Satis
sint hæc s.
Auffutini verba: Creatoris
potentia, et omnipotentis,
ataue mnitenentis virtus
causa subsistendi est
omni creaturæ uæ
virtus ab eis,
quæ creata sunt,
regendis si aliquando
essaret, simul et
illorum cessaret species,
omnisque nalra concideret 2
. Immo s.
Anselmus adeo hanc
veritaim persp.cuam esse
docet, ut nullum
de ea dubium
ocurrere queat. Dubium,
ait, non nisi
irrationabili menti ise
potest, quod cuncta,
quæ facta sunt,
eodem ipso suinente,
vigent, et perseverant
esse, quamdiu sunt,
quo iciente, de
nihilo habent esse,
quod sunt 3 . • I,
q. CIV, a.
1 c. Gf
Ibid., q. , a.
1 c. Fusius
s. Bona^ntura: Quia
creatura est, et
accipit esse ab
alio, qui eam
fecit se, cum
pnus non esset,
ex hoc non
est suum esse,
et ideo non
t purus actus;
quia habet possibilitatem, et
ratione huius habet
ixibilitatem, et variabilitatem, ideo
caret stabilitate, et
ideo non •test
esse, nisi per præsentiam Eius,
qui dedit ei
esse. Et exemam huius
apertum est in
impressione formæ sigilli
in aaua ^æ
non conservatur ad
momentum, nisi præsente
sigillo. Et item,
quia creatura de
nihilo producta est
ideo habet vanitatem qu.a nihil
vanum in seipso
fulcitur, necesse est,
quod omnis satura
sustentetur per præsentiam
virtutis; et est
simile, si quis
[neret corpus ponderosum
in ære, quod
est quasi vanum,
si non stentaretur;
sic et in
proposito ; In
lib. I Sent.,
Dist. I, a. 1, q.
1 resol. 1
De Gen. ad
litt., lib. IV, c. 12,
n. 22. Gf
ibid., lib. VIII
c. 12 De
Civ. Dei, Iib.
XXII, c. 44.
' ' Monol.,
c. 13. Doctrinam
hanc sic tradit
Gatechismus Goncilii Ad
maiorem rei perspicuitatem duo
hic sunt ad
notanda1° Conservatio
rerum a Deo
non est per
ali quam novam actionem,
sed per continuationem actionw,
q-ua dat esse
. Eadem nempe
actione, qua Deus
dedif 2reaturis esse,
cum eas produxit,
conservat illas in
ess quod causæ
secundæ non ipsum
esse, sed tantum
qut Tridentini : Quemadmodum
omnia, ut essent\
Creatoris sxaM potestate, sapientia
et bonitate eflfectum
est; ita etiam,
nisi, con tis
rebus perpetua Eius
Providentia adesset, atque
eadem >i, q
ab initio constitutæ
sunt, illas conservaret,
statim a [™™u™ ciderent;
atque id Scriptura
declarat, curo inquit:
Quomodoaw posset aliquid permanere,
nisi Tu volmsses
? Pars 1, n. 2 Deus
eadem virtute, qua
esse rebus tribuit,
eas in i esse
p prio conservat.
Unde non magis
ostendit Divinam Potentiam
i ductio creaturarum,
quam earum conservatio
; ln no.
Dist. XV, q.
III, a. 3
ad 5. iam modos
producunt ; Deus autem
ipsum esse largitur
:reaturis, quæ proinde
a Deo dependent,
non solum ut
aant, sed ut
permancant in esse,
quod acceperunt. In
ioc autem Deus
est causa perfectissima, et
efficacissima, juia Ipse
solus est a
se; cetera vero
sine Ipso esse
non 30ssunt. Quælibet res
naturalis tendit ad
esse. Ergo potest
naturaliter conservari in
esse, ideoque Divilæ
actionis influxu non
indiget. | 173.
Paucis sic respondet
s. Thomas: Licet
quælibet pes naturaliter
appetat sui conservationem, non
tamen quod l
se conservetur, sed
a sua causa
2 . De
concursu Divino, dependentia creaturarum
in agendo ab
actu Divilæ Voluntatis
concursum Divinum constituit,
qui pronde definiri
potest : Aclus Divinæ
voluntatis efficienter 3
nfluens in creaturarum
actiones, quæ acl
ordinem naturæm 4
spectant. 175. Distinguitur
autem hic concursus
in mediatum, atue
immediatum. Mediatus in
eo tantum consistit,
quod )eus vires,
quibus creaturæ agunt,
conservet; immediaus in eo, quod
Deus, ut causa
prima, cum ipsa
creatura operante, ut causa
secunda, operetur, atque
eumdem efectum cum
illa producat; sive
existentiam effectus sua t ipse
Deus actione immediatc
attingit ; ex quo
fit, ut oncursus
immediatus etiam simultaneus
in scholis dici
oleat. P Cf
s. Thom., In
lib. I Sent.t
Dist, q. I, a. 1
sol. et ad
3. (inc s.
Augustinus aiebat: Neque
enim, sicut structor
ædium cum labricaverit,
abscedit, atque illo
cessante, atque abscedente,
stat opus ius;
ita mundus vel
ictu oculi stare
poterit, si ei
Deus regimen sui
|ubtraxerit ; De
Gen. ad litt.,
lib. IV, c.
12, n. 22.
Qq. dispp., De
Pot., q. V, a. 1
ad 13. 3
Diximus efficienter, ut
intelligatur concursum, de quo hic
Jouimur, esse physicum,
seu huiusmodi, ut
Deus per modum
agentis i actiones
creaturarum influat. Qui
quidem concursus ab
illo, qui lcitur
moralis, et in
alliciendo, consulendo, adhortando,
terrendo onsistit, apprime
distinguitur. Diximus ad
ordinem naturalem, quia
supernaturales actus creaararum
speciali, et supcrnaturali
auxilio, quod qratia
dicitur, exostulant. u i Quoad
concursum mediatum, quin
sit creaturis ad
singulos actus necessarius,
nemo est, qui
dubitet. Quare inquirendum
nobis est, utrum,
nec ne concursu
simultaneo creaturæ, ut
agant, indigeant. Immediato
Dei concursu creaturæ
indigent ad singulas
suas actiones. Probatur
contra Durandum,qui Deum
existimavit non nisi
mediate cum creaturis
agere, quatenus scilicet
operandi facultatem iis
a primo ortu
concessit, et iugiteii
conservat : 1°
Quidquid babet rationem
entis, Deum habet
immediatum auctorem; cum
enim Deus sit
primum Ensi Ipse
est, qui omnibus
principaliter dat esse.
Atqui quihbet effectus
creaturarum habet rationem
entis. Ergo oportetJ
ut creaturarum effectus immediate
pendeant a Deo.
Præ ctus est. Ergo creaturæ,
dum agunt, effectum
propriuir Dei aliquo
modo attingunt. Atqui
causa, quæ effecturr
proprium alterius excellentioris causæ
producit, non nis:
per eius influxum
agit. Ergo .
2° Effectus immediate
dependet ab eo,
per cuius actio-i
nem existit; quapropter
si effectus causæ
creatæ imme^ diate
ab ipsa creatura,
et tantum mediate
a Deo pendereti
ipse magis a
creatura, quæ est
causa secunda, quam
i Deo, qui
est Causa Prima,
penderet. Atqui id
absurduir est. Ergo.
Hoc argumentum ex
eo maius accipit
robur • quod
ceum agere cum
creatura, ita ut
eam adiuvando comiitur
dumtaxat, non præveniat.
Isti autem arbitrantur
'eum non solum
adiuvare creaturara inter
agendum, sed tiam
ipsam ad actum
efjicienter præmovere .
Quare se cercet operationom;
constat tunc quod
C exercet operationem
per ^rtutem suam;
et quod per
virtutem suam hoc
possit, hoc est
per rtutem B,
et ulterius, per
virtutem A. Unde si quæratur, quare
C Jeratur, respondetur
per virtutem suam,
et quare per
virtutem lam ? propter virtutem
B; et sic
quousque reducatur in
virtutem ausæ Primæ . Cf
etiam Con(r. Gent.,
lib. III, o.
70. Et alibi:
Si consideremus supposita
agentia, quodlibet agens
particulare est imediatum
ad suum effectum.
Si autem consideremus
virtutem, ia fit
actio, sic virtus
superioris causæ erit
immediatior effectui, iam
virtus inferioris; nam
virtus inferior non
coniungitur effectui, si
per virtutem superioris
; Qq. dispp., De Pot.,
loc. cit. J
Contr. Gent., Jib.
III, c. 70 cit. 2 r,
q. IV, a.
5 ad 2.
1 Contr. Gent.,
ibid. Cf Ontol.,
c. IX, a.
7, p. 71
sqq. Hinc concursus
prævius nomine promotionis
physicæ etiam apJllari
solet. Eius notionem
perspicuis his verbis
tradidit Goudinus: Pnysica
pracmotio, sive prædeterminatio est
induxus Causæ Pri
cundum hos Philosophos
Deus non solum
dedit, et conservat
activas virtutes causarum
secundarum, et simultanee
cum illis concurrit
ad producendos effectus,
sed etiam eas
ad agendum physice
applicat, seu movet.
Quæstionem huiusmodi hic
pertractare nequaquam va
cat. lllud tantum
ostendendum nobis est,
concursu Di vino,
quacumque ratione explicetur,
libertatem nostrarun actionum
nequaquam adimi, sed
potius confirmari. Sane
admisso concursu dumtaxat
simultaneo, res manifesta
est Etenim, secundum
huius concursus propugnatores, Deui
causis liberis concursum
indifferentem exhibet, quo
nemp narum distributionem non
admiltere, æternitatemque mundi,
et. qui ab
ipsa oritur, fatalismum
traderet. Cf de
Margerie, Essai su„
la philosophie de
saint Bonav., c. 2, p.
40-49, Paris 1855.
Sed donum ordinis
in rebus creatis
existens a Deo
creatum est. ktqui
Deus est causa
rerum per suum
intellectum, ac >roinde
oportet in Ipso
rationem cuiuslibet sui
effectus •ræexistere. Ergo necesse
est, ut ratio
ordinis rerum in
nem in Mente
Divina præexistat B.
181. 2a. Admittenda
est Divina Providentia,
prout æc rerum
gubernationem significat. Probalur.
Quicumque facit
aliquid propter finem,
litur illo ad
fincm. Oslensum est
autem quod omnia,
uæ babent esse
quocumque modo, sunt
effectus Dei; et
uod Deus omnia
facit propter finem,
qui est ipse.
Ipse ^itur utitur
omnibus, dirigendo ea
in finem. Hoc
autem st gubernare.
Est igitur Deus
per suam Providentiam
mnium gubernalor 6 . 182. Aliud
argumentum ex Bonitate,
et Sapientia Dei
etitur, atque ita
a s. Damasceno
exhibetur: Natura
bous est ct
sapiens (Deus). Igilur,
quatenus est bonus,
proidet. Qui enim
non providet, non
esfc bonus. Nam
et ho)ines,ctbcstiæ propriorum
foetuum providentiam habent,
se in mundo
quamdam genetricem, seu
procreatricem naturam, aæ
Deo ad singulas
res corporeas efficiendas,
gubernandasque, mquam instrumentum,
inservit. Cf Dissert.
ad cap. II
System. tell., De
natura genetrice, 1-4. 1
Ili in quorumdam
veterum, quorum meminit
s. Thomas (I,
q. XXII, 2),
sententiam iverunt. 2
Deistæ dicuntur qui
omnem Religionem supernaturalem, veluti
Smentum Pontificum, aut
Principum respuunt, aliaque
capitalia sius Religionis
naturalis dogmata impugnant.
Varias deismi
foras exposuit Samuel
Clarke in suo opere, Traite" da
V existence des
attributs de Dieu. Cf
Cosmol., c. VI,
a. 6, p.
152, not. 1. Cf
ibid., not. 4. 5
Cf I, q.
XXII, a. 1 c. e Contr.
Gent., lib. III, c 64.
naturali quodam instinctu
; et qui
non providet, vituperari
solet. Quatenus autem
sapiens est, optime
prospicit . 183.
Id, quod ex
ipsa Dei natura
demonstravimus, es constanti
rerum ordine, earumque
stahili in suis
agendij motibus harmonia,
atque consensu confirmatur.
Profectc omnes res ad suos
ordinantur fines, atque
inter eas extai
nexus plane mirabilis,
ita ut una
alteri inserviat, et
es omnibus apte
connexis consurgat Universi
pulcritudo. At qui ex
hac rerum ordinatione,
sive dispositione Divim
Providentia ostenditur \
Ergo 8. 184.
Idipsum ex perpetua,
atque manifesta omnium
gen tium consensione
evincitur. Homines,
ait Nemesius, ne
cessitate aliqua compulsi
statim ad Numen
divinum, i preces
confugiunt, velut natura
eos ad Dei
opem perduj cente. In
repentinis perturbationibus, et
timoribusj sine electione,
neque deliberate, Dei
Numen invocamus Quidquid
autem naturaliter quamque
rem insequitur, 1
eo tanta vis
est ad demonstrandum, ut
contradici nihi possit. Denique, sublata
Dei Providentia, omnis
rehgii est reiicienda.
Quis bonos,
ait Lactantius, deberi
pc test nihil
curanti, et ingrato
? An aliqua
ratione obstricl esse
possumus Ei, qui
nihil habeat commune
nobiscum? b i
De Fide orth.,
lib. II, c.
29. Eadem ratione
argumentatur s. Th(
mas: Non
convenit summæDei Bonitati,
quod res productas
ad pei fectum
non perducat. Ultima
autem perfectio est
uniuscuiusque in cor
secutionefinis. Unde ad
divinam Bonitatem pertinet,
ut, sicut prodi
xit res in
esse, ita etiam
eas ad finem
perducat, quod est
gubernare > I,
q. CIII, a.
1 c. Hinc
Lactantius contra Epicurum
rem agens, ii
quit: Si
est Deus, utique
providens est, ut
Deus; nec aliter
Ei potei Divinitas
attribui, nisi et præterita teneat,
et præsentia sciat,
et fi tura
prospiciat. Cum igitur
Providentiam sustulit {L’ORTO),
etiai Deum negavit
esse. Cum autem
Deum esse professus
est, et Prov
dentiam simul esse
concessit. Alterum enim
sine altero nec
ess prorsus, nec
intelligi potest ;
De ira Dei,
c. 9. Ipse
ordo certus rerum
manifeste demonstrat gubernationei
mundi; sicut, si
quis intraret domum
bene ordinatam, ex
ipsa dotest; aut
providendo fatigatur ?
Nihil profecto minus;
)eus enim est
infinite omnipotens, atque
simplici volunatis nutu
omnia peragit. Neque
dici potest, nolle
Eum es gubernare,
aut res creatas
incapaces esse gubernatiojs.
Nam Dei voluntas
est omnis boni,
cum sit ipsa
boltas; bonum
autem eorum, quæ
gubernantur, in orine
gubernationis maxime consistit
3 . Non
sunt aulem es
creatæ incapaces gubernationis; reipsa
enim ordinanur ad
invicem, earumque multæ
gubernantur etiam huiianæ
rationis induslria. Nulla
igitur, concludimus cum
^usebio, mundi Particula
Dei Providentiam effugit
. 188. Observandum
autem est singulas
res diversimode us,
non præsidet rebus
humanis, nihil cst dc rcIii?ione
satagenum . (De
util. credendi, c. 16, n.
34). Enimvero, si,
inquit Sallanus, negligit
Deus in hoc sæculo genus
humanum, cur ad
Coeim quotidic manus
tendimus ? Cur ad
altaria supplicamus ? De ubern.
Dei, lib. I. i
Ibid., c. 8,
et 12. 1
I, q. CIII,
a. 5 c.
Eadem ratione ita
argumentatur s. Ambrous:
Quis operator
negligat operis sui
curam? Quis deserat
et deituat, quod
ipse condendum putavit
? Si iniuria
est regere, non
est '( iaior
iniuria fecisse ?
cum aiiquid non
fccisse nulla iniustitia
sit, non Iprare
quod feceris, summa
inclementia ; De
ofRc. lib. I,
c. 13. 8
Contr. Gent., Iib.
III, c. 75.
! De præp.
Ev., lib. XII,
c, 28. gubernari a Deo, secundum
earum diversitatem. Hinc
crealuræ rationales, cum
sint per se
agentes, tamquam habentes
dominium sui actus,
peculiari quodam modo
a Dec gubernantur,
nempe ab
Eo inducuntur ad
bonum, e retrahuntur
a malo per præcepta, et
prohibitiones, præ mia,
et poenas. Hoc
autem modo non
gubernantur a Dec,
creaturæ irrationales, quæ
tantum aguntur, et
non a gunt
. 189. Obiic.
2 1° Manifestum
experientia est impios
pro speram in
hoc mundo vitam
agere, e contrario
iustos in^ numeris
affligi calamitatibus. Atqui
id repugnat Divina
Providentiæ, quæ profecto
iusta esse deberel.
Ergo • 190.
Resp. Transeat maior;
neg. min. Neg.
cons. Dixi mus,
transeat maior; tum
quia non semper
fit, ut boni
ii^ ærumnis, impii
vero in prosperitate
versentur; tum qui1
falsum est lætos
florere impios, dum
suis deliciis, a
corporeis voluptatibus fruuntur,
et vexari pios,
dum mi seriis
affliguntur; potius enim
illi perpetuis conscientia
stimulis, et curis
dilacerantur ; hi
vero in suis
miserii, maxima voluptate
perfruuntur. Ceterum ex eo, quod
mal in bonos,
et bona in
malos proveniant, tantum
abest, u vel
iniustitiæ accusari Deus
possit, vel lUius
negari Pro( videntia,
quin potius et
summe iustus, et
maxime prc vidus
hinc Deus ipse
appareat . Exinde
enim ostenditu Providentiam
Divinam etiam ultra
huius vitæ termino
protendi, ita ut
Deus utrisque, sive
bunis, sive malis,
i vita altera
pro meritis vel præmia vel
poenas imperti? tur 5. Quoniam
vero nullus est
tam bonus, qui
non ali quando
delinquat, neque tam
malus, qui aliquod
bonur i I,
q. CIII, a. 5
ad 2. Hac
significatione, ut idem
sanctus Dt nfi. 'ec
omittendum f.uod Do
Tmnin n! 'S
•bc?set '•' s
bonorum a Deo
receDt0r„™ ?™.M ? Permmi° t
^emplo ad meCm
t^Zrtnwtor -T^ ^0? m ios,
ut in virlutum
exerrllin fw r'
Vexan autem |m.xt,0
semper ordinatur ad id, ouod
est nrr \o
h mis bonum
Muuu est per
se ho iDf.NonTrefer.lnr .",(£,' "!
1U"V'' .' 1 cn
^'^.?tfsr.issa°rs Humiliter cogitantes,
quamvis ]onp ihsin.
. f •
osis atque impiis
tamen nn„ .
aDsnu a facinoros
s, /la os, ntq
nec tem or
a pro e.s
2' "de° "
" UC,ictis •!
!-.c. 9. Et
c. 8, !.TarT. ni ^
'"a P,CrDetl se
iudint dignos ; lrum bona 'ustis
ou >,,, 'n„
'rnaC ProTd> præparare
i„ non excrSbuStnr
b„M " frUCntUr
inius,i'et ""'• "!
^''"riVo^"^^; °mnibus
eas ("• -)
P„aos r '°C C"~
' '• qCI"'
a7 8d • rHaos. Chuist.
Compend. II 7 2o
duorum servorum, si
ad ipsos servos
referatur, casuali est,quia
accidit præter utriusque
intentionem; si auten
referatur ad dominum,
qui hoc præordinavit, non
es casuale, sed
per se intentum
'. lamvero
ita se res
babe circa ea, quæ fortuito
evenire in mundo
dicuntur; nemp, præter ordinem
alicuius particularis causæ
aliquis ei fectus
evenire potest, non
autem præter ordinem
Causa universalis. Guius
ratio est, quia
præter ordinem part
cularis causæ nihil
provenit, nisi ex
aliqua alia caus,
impediente; quam quidem
causam necesse est
reducere i primam
causam universalem. Sicut
indigestio conting præter
ordinem virtutis nutritivæ
ex aliquo impedimcatc
puta ex grossitie
cibi, quam necesse
est reducere in i
liam causam;et sic
usque ad Causam
primam univers^ lem.
Cum igitur Deus
sit prima Causa
universahs nq unius
generis tantum, sed
totius entis, impossibile
est quod aliquid
contingat præter ordinem
Divinæ gubern^ tionis.
Sed ex hoc
ipso, quod aliquid
ex una parte
vid. tur exire
ab ordine Divinæ
Providentiæ, qui consider,
tur secundum aliquam
particularem causam, necesse
es quod in
eumdem ordinem relabatur
secundum aliam cai
sam Itaque
nihil fortuiti in hac rerum
universitate venit, quippe
quod ea, quæ hic
per accidens agunh
sive in rebus
naturalibus, sive in
humanis, reducunti, in
aliquarn causam præordinantem, quæ
est Provident Divina
3 . .
193. Obiic. 3°
Si Providentia Dei
ad omnes, et
singul etYectus pertineat,
Divinæ Yoluntati iniunosus
est, q in
gerendis negotiis et
suam, et aliorum
curam mterp nit;
qui morbo laborans
sanitatem in remedns
quæn, hæc enim
omnia Deo summe
provido committenda sut
Atqui falsum consequens.
Ergo et anlecedens.
194. Resp. Neg.
mai. Et sane
« Divina operatio
to excludit causas
secundas4; atque «
Deus unicuique \\
ordinavit actiones secundum
proprietatem suæ naturæ;
quapropter « expectare
a Deo subsidium,
in quibus i
I, q. CXVI,
a. 1 c. 2
Ibid., q. CIII,
a. 7 c.
^ Ibid., q.
CXVI, a. 1
c Cf s. Aug., Dq
Civ Dei lib
V c. 1.
Contr. Gent., lib.
III, c. 77.
Quare Divina Providentia
etsi ' tingat a
fine usque ad
finem fortiter, tamen
dispomt omma suavu
diquis potest per
propriam actionem iuvare,
prælermissa .ropria, aclione.est
insipientis, et Deum
tentantis Hoc n.m
ad Div.nam Bon.latem
pertinet, ut rebus
provideat lon immed.ate
omn.a faciendo, sed
alia movendo ad I
nromas actiones. Non
est igilur expectandum
a Deo ut
onm act.one propria,
qua sibi aliquis
subvenire potest ræterm.ssa,
Dcus ei subveniat;
hoc enim Divinæ
ordiationi repugnat, et
Bonitali Ipsius «.
Id unum noslulag
ab co, qu
Divinam Providentiam agnosci™
ut sci t
et lotum soi
labons evenlum Deo
commitlat, et refcra
ft.nsque voluntatera Jn omnibus
animo submisso veneHur.
« Hoc, subd.t
idem sanctus Doclor,
disposilioni Dinæ sub.acel,
qu.d cuique ex
actione sua proveniat
Præp. ergo Dom.nus
nos non debere
esse ollicitos de
eo od ad
nos non pcrtinet,
scilicet de eventibus
nostrarum t.onum; non
aulem prohibuit nos
esse solicitos d
o To-anlnOS $&
scilicet de nost™
opere ». '
rte3fru '.rni-i n.A
ut Pe" nos
I re bant
». Idera d.cendum
de contingentil us
• Deus m
ipse prov.d.t, ut
quacdam necessarioD, quædara
con fenter even.rent. «
Quibusdam effectibus præp«av"t assas
necessar.as, ut necessario
evenirent, ouibusdam ro
caussas contingentes, ut
cvenirent cont »S«
s£ dum cond.t.onem ;
proxiraarum caussarum ^Nm,
cAo urura hoD'i:n(a
dCHCrC-ta; namc72 « 73.
> q. XXII,
a. 4 c.
genter: sequilur ergo
infallibiliter quod erit
contingenter. non necessano. De unitate
Dei. Refutatnr Polytheisrnus. Ex ipsa
Dei nalura, huc
usque secundum intelli
gentiæ noslræ angustias
explicata, Ipsius unitas
manife stissimc demonstralur.
Turpissimus ille error,
quo plure admittuntur
Dii, appellatur Polytheismus. Deus
ita unus est,
ut plures esse
Deos absolule r%
pugnet., j Probatur
primo ex summa
Eius simplicitate. Sane
« u lud,
unde aliquid singulare
est hoc aliquid,
nullo mo& est
multis cornmunicabile. E.
g., illud, unde
Socrate, est homo,
multis communicari potest;
sed id, unde
est Ai homo,
non potest communicari,
nisi uni tantum
». Atqui cum
Deus ex sui
natura sit ipsum
Esse subsistens, «
ips Deus est
sua natura »,
ac proinde «
secundum idem m
Deus, et hic
Deus ». Ergo,
sicut si Socrates
per id esst
homo, per quod est hic homo, non possent esse plurt homines, æque ac non
possent esse plures Socrates; it impossibile est plures esse Deos. Contr. Gent.
Hinc sanctus doctor monet admit, posse fatum, si eius nomine intelligatur ipsa divina
providentu, omnia, quæ fiunt in mundo, iuxta naturam et conditionem causi rum,
a quibus proveniunt, idest libera libere, et necessaria necessario disponens. Divina providentia per causas
medias suos e fectus exequitur. Potest ergo ipsa ordinatio effectuum dupliciU
considerari. Uno modo, secundum
quod est in
ipso Deo; et
sic ip£ ordinatio
effectuum vocatur Providentia.
Secundum vero quod
pra dicta ordinatio
consideratur in mediis
causis a Deo
ordinatis aliquos effectus producendos,
sic habet rationem
fati. Sic er£ est
manifestum, quod fatum
est in ipsis
causis creatis, in
quantu sunt ordinatæ
a Deo ad
aliquos effectus producendos.
Nihilominus, monente eodem
sancto Doctore, non
deberm hoc nomine
uti, quia non
convenit Catholicos habere
nomina cu paganis
communia {Quodlib.). Prorsus, inquit
etia. Augustinus, divina
providentia regna constituuntur
humana; qui si
propterea quisquam fato
tribuit, quia ipsam
Dei voluntatem, t
potestatem fati nomine
appellat, sententiam teneat,
linguam corr gat;
De Civ. Dei. Secundo
demonslralur ex infinita
Dei perfectione Ens
enim summe perfectum
non nisi unum
esse S fcqmdem si
plura essent, certo
quodam discrimine inter
.e d.stmguerentur; ahoquin,
si eadem prorsus
natura s n rohs .Ihs
communis csset, non
multiplex, sed unicam
ens sumræ pcrfectum admitteretur.
Iam vero illud ifferrent, imperfectio
esse non polest,
quippe Tepu-naUn inte summe
perfecto imperfectionem iliqwm
esse Dif errent
gltur a|i &,,„
J. ™fg- ^Df Iter, non
conveniret: ideo nullum
ex entibus illis nfinhe
•erfeclum er.l. Itaque
Ens summe perfectum num esse
potest. Deus ergo
ita est sumræ
unus ut om
jino repugnet plures
esse Deos ZZ
ST.T ^,lem 0rd,'n,ata
rerum °™ uis"
Mtio, et apla
(ot.us mund, per
leges constantes eober o
supremæ Causæ intelligentis' uni.atem
man feste h.bct.
S. cnira plures
hæ causæ essent,
et ta.nen in
'tatem ordmis, et
dispositionis convenirent, una
abal I, q. XI, a.
3 c. cit.
« Neque artificem,
ad rem inquit
s. Athanasius, inter
homines olutum dueni
sed imbecillem, si
non soius, «de.mmn.Js
im opus expcdiat
; Adv. Genl.,
a. 38. tera penderet,
nec proinde essent
Dii; si vero
non con-l venirent,
non existeret ordo .
Errore autem tenentur,
qui polytheismum ubiquectonbus
erumpit. Refutatur Manichæismus Refellendus
hic venit error
turpissimus de duobus
rincipns, bono altero,
altero malo; quorum
illud omnium '
? noc orbe
bonorum, alterum malorum
caussa sit. OpiH
ionis huius absurdæ
originem eruditi a
Zoroastro vetutissimo Persarum
doctore repetunt. Persarum vestieiis
istitere hæretici Manichæi,
ita dicti a
Manete, insanisJ imæ
huius sectæ auctore.
In recenti ætate
Manichæoer um patrocinium
Petrus Bayleus suscepit,
nullumque non i
lovit lapidem, ut
eam lmpietatem tot
prostratam vicibus ?novaret.
Statuit nempe Manichæorum
hypothesim ratiof ibus
apriori absurdam demonstrari,
sed a posteriori con|
deratam approbatione esse
dignam 2. III!
i qi ei
existentiam.Hoc adnotandum est
adversus Buchnerum, qui
(Force matidre, Leipzig)
ex superstitioso populorum
cultu msensum pro
Dei existentia non
realem Entis supremi
notionem, i aliquid
ab ipsis hominibus
excogitatum præseferre hlaspheat.
bane, intellectus
noster, apposite inquit
s. Bonaventura, de:it
in cogitatione Divinæ
Veritatis quantum ad
cognitionem, quid t
tamen non deficit
quantum ad cognitionem,
si est. Ouia
ergo tellectus noster
numquam deficit in
cognitione Dei, si
est, id?o !c
potest ignorare Ipsum
esse, similiter non
cogitare non esse.
Jia vero dcficit
in cognitione, quid
est, ideo frequenter
cogitat .um esse,
quod non est,
sicut idolum, vel
non esse, quod
est, cut Deum
non lustum: et
quia qui cogitat
Deum non esse,
quod, ut nori
lustum, per consequens
cogitat Ipsum non
esse, ideo Hione
defectus intellectus Deus
potest cogitari non
esse, non men
simpliciter, sive generaliter,
sed ex consequenti,
sicut qui gat
heatitudinem esse in
Deo, negat eam
esse (In lib.
I Sent., isi.
viu p. I,
a. 1, q. 2 resol.).
Quocirca ii, qui
falsam divinitem profitentur,
se nullum Deum
profiteri haud putant.
Unde nparLhaCtarUn,n" ?e°rU,n
cultores ^ligiosos se
putant, cum sint
perstitiosi ; Div.
Inst.y lib. IV,
c. 28. 1
Op. cit., lib.
II, c. 1.
l',fiCt' J\iSt' icrit'> artL
ManicMens, Marcionites, Paulicient,
gene, Xdnophon, et in Dialogis,
et in Rep.
d un Provincial
Ut commentum istud
reiiciatur, tres propositione:
demonstrandas suscipimus :
la. Dualitas principiorum
a Manichæis admissc
a ratione prorsus
abhorret. Probatur. Per
principium summe malum
vel intelligi tur
ens infinite contrarium
principio bono in
omni re, u
tenebræ opponuntur luci;
vel intelligitur principium
con sors earumdem
perfectionum, excepta sola
benevolentia ita ut sit quædam
natura Divinarum perfectionum
par1 ticeps, sed
ad malum maxime
propensa. Atqui utroquf
sensu repugnat principium
summe malum. Ergo.
204. Prima pars
minoris ita demonstratur:
1° Cum ma
lum opponatur bono
, summum malum,
si re ipsa
dare tur, omne
bonum tolleret. Atqui
bonum convertitur cun
ente. Ergo si
summum malum daretur,
hoc tolleret omm
ens, sive esset
non ens absolute
sumtum; et ideo
summuir malum non
aliter concipi potest,
quam veluti Nihil
ab solutum. Atqui notio Nihili
absoluti se ipsam
destruit, qui esset
simul omne ens,
et nullum ens.
Ergo notio mal
summi est notio,
quæ se ipsam
destruit. 2° Malum,
u alibi ostendimus2,
in bono fundatur,
ac proinde non
pot est esse
omnino separatum a
bono. Atqui summum
ma lum oportet
esse absque consortio
omnis boni. Ergo
nih\ est summum
malum 3. 3°
Nihil intelligi potest
veluti sum mum
malum, nisi quod
per suam essentiam
malum est quemadmodum
non aliud summum
Bonum, nisi quod
pel suam essentiam
est bonum. Atqui
repugnat aliquid ess
per essentiam suam
malum, quia omne
ens, prout et'
ens, est bonum.
Ergo summum
malum esse repugnat.
205. Altera minoris
pars demonstratur hunc
in modunc Gf
Ontol., c. V,
a. 2, p.
32. s Contr.
Gent., lib. III,
c. 15. Cf Ontol.,
loc. cit., p.
34. Quæ ut
magis perspicua fiant,
illu monendum censemus,
quod nullum est
argumentum, quo inferti^
mala, quæ in
mundo sunt, ad
aliquid, quod est
per essentiam sua
malum, reduci, æque
ac bona ad
aliquid, quod est
per essentiai suam
bonum. Enimvero, bona,
quæ in mundo
sunt, ad aliquid,
quc est per
suam essentiam bonum,
reducuntur, quia omnes
res bom sunt
ex eo, quod
participes sunt infinitæ
Bonitatis Dei. At nullu
ens, ut s.
Thomas ait, dicitur
malum per participationem, sed
p> privationem participationis. Unde
non oportet fieri
reductionem s aliquid,
quod sit per
essentiam malum ;
I, q. XLIX,
a. 3 ad
• j Ens
infinite perfectum nonnisi
unura esse potest
Enro lT n9oq^Una]l(IUa natura
Pivinarumpcrfectionumparti.eps. 2 JNulla
natura attributis secum
pugnanlibus contare potest.
Alqui hæc duo,
naturam aliquam esse
Diji.marum perJcctionum participem,
et esse simul
ad ma„ um
maxime propensam, sibi
adversantur. Ergo. 3°
Inelligi nequit, quomodo
Ens infinite perfectum
possit ma?ra Pr°sequi.
Etenim ens intelligens
capere mala consi-,ia
non potest, nisi
ex ignoratione recti,
vel utilitatis ali|ius
spe Atqui ens,
quod æternum, et
independens, atue innnile
lntelligens adstruitur, rectum
ignorare nequit l
sibi suinciens nullius
utilitatis consideratione a
recto re V9nrni
P°lCSt' Erg0 ma,um
prosequi nequit. Mj
zub. Jlaque evidentibus
rationibus a priori
repuffnantia .uahsmt ev.ncitur.
Quod cum ita
sit, illud systema
nullo joao potcst
demonstrari verum a
posteriori ; sic
enim iem esset,
et non esset
repugnans. Fallitur igitur
Bayleus, -que ral.ocinandi
Ieges ipsis tyronibus
perspeclas ignou, cum
dualismum falsum a
priori fatetur, sed
verum posteriori demonstrari
contendit.,207 Prop, 2a.
Manichæorum hypothesis fini,
ob quem vcogitala
fuit, adversatur, seu
inepta est ad
bonorum et \atorum
quæ in mundo
sunt, originem explicandam.
rrobatur. Duo principia,
quæ Manichæi fingunt,
vel >qualis sunt
virtutis, vel inæqualis.
Atqui si prius,
tunc que Donum,
neque malum erit
in mundo, quia
vires quales, el
oppositæ sese mutuo
eJidunt. Si vero
posteus, tunc vel
unice bonum, vel
unice malum obtinebit;
mpe, si prævaleat
principium bonum, malum
bacchari I >n
sinct, nec sinere
poterit; si principium
malum viri Contr. Gcnt. Cf Cosmol. Græcarum affectionum
curatio, Serm. V De natura
hominh \\ 3
Ad malum morale
quod attinet, ipsum
inest in actione,
quæ a morum
regula deficit. Causa
igitur huius mali
in voluntate tantum
creaturæ rationalis sita
est, quæ, cum
Jibera sit, et
limitibus circumscripta, deficiendi
capacitatem habet, atque
iibertate uti ad
bonum, vel abuti
ad malum potest.
Malum culpæ, quod
privat ordinem ad
bonum Divinum, Deus
nullo modo vult
' . Et sane, malum,
quod in defectu
actionis consistit, seraper
causatur ex defectu
agentis. In Deo
autem nullus defectus
est, sed summa
perfectio. Unde malum,
quod in defeclu
actionis consistit, vel
quod ex defectu
agentis causatur, non
reducitur in Deum,
sicut in causam.
Quin immo malum
moraie prorsus a
Deo reprobari ostenditur
ex eo, quod
severissime illud prohibet,
et insuper notiones
iusti, el iniusti
hominum cordibus inscripsit,
et valida media,
quibus ad bonum
incitamur, et a
malo abducimur, nobis
largitur. Quare
neutiquam Deura velle
malum morale, sed
illud permittere tantum
dici debet, quatenus
nempe illud non
impedit, sed sinit,
ut agentia ratione,
ac proinde libertate
prædita pro lubitu
operentur. lud autem
prætermissum nolumus, quod
mala, quæ nostram
vitam, comitantur, atque
ipsa mors locum
non habuissent, nisi
a primævo innocentiæ
statu natura humana
deturbata fuisset. Quare illorum malorum
origo ex peccato
originali repetenda est.
Deum vero hunc
generis humani lapsum
permittere potuisse, ex
dicendis constabit. Hæ
voces nullo modo
significant Deum ne;
per accidens quidem
posse velle malum
morale. Etenim aliquodj
malum appetitur per
accidens, in quantum
consequitur ad aliquod
bonum... Malum autem,
quod coniungitur alicui
bono, est privatio
alterius boni. Numquam
igitur appeteretur malum...per
accidens, nisi bonum,
cui coniungitur malum,
magis appeteretur, quam
bonum, quod privatur
per malum. Ntillum
autem bonum Deus
magis vult, quam
suam bonitatem... Unde
malum culpæ, quod
privat ordinem ad
bonum Divinum, Deus
nullo modo vult ; Ibid.
I, q. XLIX,
a. 2 c.
Cf p. 378-379.
AOSTA (vedasi), ut ostendaf
Deum nullo modo
velle malum culpæ,
hoc utitur argumento:
Iusta voluntas
hominis est ea,
qua vult id,
quod Deus vult
eam velle, iniusta
vero e contrario
est ea, qua
vult id, quod
non vult Deus
eam velle. Unde
sequitur, quod si
Deus vellet hominem
peccare,: homo peccando
non peccaret, simulque
voluntas eius iusta,
et iniusta foret:
iusta, quatenus conformis
esset Divinæ voluntati,
qua Deus vellet
illam peccare; iniusta,
quatenus eidem Voluntati
repngnaret, quæ prohibet
peccare ; De
lib. arb. Iamvero hæc
mali moralis permissio
Divinæ perfectioni haud
repugnat. Etenim 1°
ita Deus permittit
peccatum, ut hoc
ex iis, quæ
Deus intendit, necessario
non :onsequatur; Deus
enim hoc unum
intendit, ut creatura
rationalis hbertale sua
recte utatur, atque
ita felicitatem, id
quam lllam destinavit,
assequatur. 2° Adminislratio
universitatis, uti post
s. Augustinum nquit FIDANZA
(vedasi), est ut
Deus sic res
conditas admiustret, ut
eas agere proprio
motu sinat 2. Deus
autem Jermittendo malum
morale, naturam rationalem
modo, qui lli
consentaneus est, gubernal;
eam enim validis
auxiliis nstruit, ut
peccatum cavere possit;
sed si ipsa
ad peccaum libere
se determinet, non
impedit, quominus pro
suo ubitu se
determinet. 3° Deus neque
ex sua sanclitate,
neque ex sua
benigniate, neque ex
sua sapientia peccalum
impedire tenetur. \on
quidem ex sua
sanctitate; siquidem sanctitas
Dei e:igit, ut
Deus peccatum odio
interno infinito improbet
mn vero ut
tenealur omne peccatum
depellere, quemadnodum ex
eo, quod Deus
virtutem necessario amat,
non icet concludere
Eum teneri efficere,
ut omnia virtutis,
et uetahs opera
existant 3. Neque ex sua benignitate;
Deus nim non
tenetur omnibus donis
possibilibus hominem cunulare,
nec proinde privilegium
non peccandi ei
conceere. Neque ex
sua sapientia ;
tum quia, ut
paulo ante lximus, sapientis est
removere hoc modo
impedimenum, quod natura
non lollatur ;
tum quia sapientia
Dei aud postulat,
ut Deus illa
mala permittere nequeat,
quæ b Ipso
ad maximum bonum,
et ad finem
sibi præstituum ordman
possunt 5. lam mala
morali a Deo
ad boium, et
ad fines suos
ordinantur, non quidem
quatenus >eus velil
illa mala, ut
bonum consequalur, sed
quatekus vertit malum
m bonum, et
ex ipso malo
elicit bo 1 De
Civ. Dei, Jib.
VII, c. 30.
ln lib. I
Sent., Dist. XLVII,
a. 1, q.
3 resol. Cf s. Bonav.,
ibid., ad arg.
ln lib. II
Sent., Dist. XXIII,
q. I, a. 2
ad 3. Quamvis
malum, secundum quod
exit ab agente
proprio sit ordinatum,
et ex hoc
per privationem ordinis
definiatur: tamen nn
pronibet, quin a
superiori agente ordinetur
; Qq. disnu.
Tr., q.
V, a. 4
ad 3. ^
lF num. Vult
bonum consequens, ex quo malum
ordinatur; ex quo
sequitur, quod velit
mala facta ordinare,
non autem, quod
velit ea fieri
!; nimirum, si
homo sua pravitate
bonum in malum
convertit, Deus, e
contrario, sua Sapientia
efncit, ut bonum
ex malo nascatur.
Hinc s.
Augustinus aiebat: Neque
Deus. . .
ullo modo sineret
mali aliquid esse
in operibus suis,
nisi usque adeo
esset omnipotens, et
bonus, ut bene
faceret et de
malo 2 .
Ex. gr.J ut
advertit s. Thomas,
non esset
patientia Martyrum, si
non esset persecutio
tyrannorum 3 ;
atque ex scelere
omnium atrocissimo in
Christum Filium Dei
patrato Deus bonum
omnium maximum, nempe
opus nostræ redemptionis
eduxit, et, ne
plura consectemur, Divinæ
iustitiæ, clementiæ, aliorumque
attributorum manifestalio, quæ
mun-i di ordinem
maximopere commendat, absque
mali moralis permissione
nuilum haberet locum
. 216. Itaque
Deus non vult,
sed dumtaxat permittit
ma]um morale. Atqui
hæc permissio Divinis
Perfectionibus nihil obest.
Ergo mala moralia
sub unico Ente
infinite perfecto locum
habere possunt. 217.
Rem totam ita
perstringimus: Ex malis
nihil Divinæ Perfectioni
detrahitur. Ergo frustra,
præter priricipium summe
bonum, aliud principium
summe malum Manichæi
comminiscuntur 5. i
In lib. I
Sent., Dist. XLVI,
q. I, a.
4 sol. 2
Enchir., c. 11,
n. 3. Unde Deus non
eis [creaturis liberis)
ademit hanc potestatem
{peccandi), potentius, et
melius esse iudicans
etiam de malis
bene facere, quam
mala esse non
sinere ;' De
Civ. Dei, lib. XXII,
c. 1. 3
I, q. XXII,
a. 2 ad
2. Perbelle ad
hanc rem inquit
s. Bonaventura: Vis
divina, eliciens bonum
ex malo, præpotens
est malo, et
ideo bonum, quod
inde elicit, prævalet
bono, quod malum
corrumpit; et ideo
plus valet Universum
nunc, quam valuisset
tunc, in quod
nunc modo commendatur
Sapientia Creatoris. Unde
Gregorius in benedictione
cærei paschalis, Ofelix
culpa, quæ talem
meruit habere Redemptorem.
Et exeraplum
est de scypho
sano, qui frangitur,
et religatur filo
argenteo vel aureo,
quia melior est
post, quam ante,
non ratione fractionis,
sed ratione religationis
; In lib. I Sent.,
Dist. XLVI, a.
1, q. 6
resol. 5 Ex
iis, quæ adhuc
demonstravimus, excluditur
etiam, ut s.
Thomas advertit, quorumdam
error, qui propter
hoc, quod mala
in muodo evenire
videbant, dicebant Deum
non esse... Esset
autem e contrario
arguendum: Si malum
est, Deus est. Non enim
esset malum, sublato Effcctuum oppositorum
oppositæ sunt causæ.
Atqui bonum, et
malum sunt effectus
sibi invicem oppositi.
Ergo sicut summum
Bonum est causa
boni ita summum
malum admittendum est,
quod sit causa
rnali. 2W. Kesp.
Dist. mai. Si
sermo habeatur de
causis proximis, et
particulanbus, conc. mai., si
de causa remota,
et umversali neg.
mai. Dist. etiam
min.; ita tamen,
ut ad 3umdem
finem ordinari possint,
conc. min., secus,
neq mn. J\eg
cons. Llramque distinctionem
ex D. Thoma ac;epimus.
Quod ad primam
attinet, contraria,
inquit ;anctus Doctor,
conveniunt in genere
uno, et etiam
con/eniunt in ratione
essendi. Et ideo,
licet habeant causas
larticulares contranas, tamen
oportet devenire ad
unam arimam causam
communem . Atque
id generatim circa
tfectus contranos intelligendum
est ; nam
cum de malo,
uod oppositum bono
est, sermo est,
illud etiam observanlum
est, malumproprie effectum
dici non posse siquidem nalum
cst mcidens
effectibus, sed non
est factum per
se oquendo. Alteram
distinctionem ex his
sancti Doctoris erbis
confecimus : Res
habent contrarietatem ad
inviem, quantum ad
proximos effectus ;
sed tamen concorlant
etiam contraria in
ultimo fine, ad
quem ordinantur ecundum
harmoniam, quam constituunt ;
sicut etiam pæi
in mixto, quod
componitur etiam ex
contrariis ; et
ex oc sequilur
quod agentia proxima
sunt contraria, licet
gens pr.mum sit
unum ; quia
iudicium de agente,
et fine oon^,
CUmaohtn duæ causac
in idem incidant
. 220. Obnc.
2° Dcus aut
vult tollere mala,
et non pots,
aut potest, et
non vult ; aut
neque vult, neque
pot ^ . VUiU'^J01^'
Si vull. non potest,
imbelllis est, quod
in Deum non
cadit. Si potest,
et non vult,
ividus, quod æque
est alienum a
Deo. Si neque
vult, equc potest,
et invidus, et
imbecillis est. Si
vu t, et
potst, unde ergo
sunt mala ?
[ 221. Responsio
ex dictis constat.
Deus enim potcst
utiueomn.a mala tollere,
non vult tamen,
ne impediatur onum
Un.versi. Neque propterea
est imbecillis, aut mi
rdine boni, cuius
privatio est malum:
hic autem ordo
non esset si
eus non esset ; Contr.
Gent., lib.
III, c. 71.
' Ib.d. ad
3. - In
lib. II Sent.,
Dist. I, q.
I, a. 1
ad 4. nus
bonus, quia omnipotentiam, et
bonitatem suam patefacit,
cum ex ipsis
malis bona eliciat.
222. Obiic. 3°
Secundum illud effatum,
Quidquid est causa
causæ, est causa
effectus, peccatum, cuius
causa est liberum
arbitrium, reducitur, tamquam
in causam, ad
Deum, qui est
causa liberi arbitrii.
Atqui id sanctitati
Dei repugnat. Et sane
illud effatum ad rem non
facit ; nam effectus
causæ mediæ procedens
ab ea, secundum
quod subditur ordini
causæ primæ, reducitur
etiam in causam
primam ; sed
si procedat a
causa media, secundum
quod exit ordinem
causæ primæ, non
reducitur in causam
primam ; sicut
si minister faciat
aliquid contra mandatum
domini, hoc non
reducitur in dominum,
sicut in causam.
Et similiter pec|
catum, quod liberum
arbitrium committit contra
præc©r ptum Dei,
non reducitur in
Deum, sicut in causam l . 224.
Obiic. 4° Prævidit
Deus hominem male
usurun: libero arbitrio. Ergo, cum sit infinite bonus, debuisse
id impedire. Quod si bonitas finita patrisfamilias necessario
exigit, ut impediat, quominus sui filii bonis, qua( accepturi snnt, abutantur, multo
magis bonitas infinita i( præstare debuit. Equidem, cum homo essentialitei sit rationis
particeps, atque libertas sit essentialis ratio nis proprietas, idem fuisset condere
hominem libertafc carentem, ac non hominem,
quod intrinsecus repugnat Nec libertas est de se matorum scaturigo, sed solum ilj
lius abusus, cum mala non fataliter, ac necessario, sec contingenter ab illa deriventur.
Neque ullum tam fatuun hominem esse putamus, quem libertatis a Deo sibi con, cessæ
poenitere possit, cum illa sit etiam innumerabiliuq bonorum fons. Potuisset utique
Deus absolute impedire ne homo peccaret,
retenta nihilorninus libertate; ast, cu id noluit, tantum abest, ut malorum permissio Eius infi nitæ bonitati obsit, quin potius illam
mirifice manifester uti iam demonstratum est.i 4a 2æ? Peccatum, alibi ait, jefertu in voluntatem, sicut in causam; et
quamvis voluntas sit creata Deo, in quantum est quoddam ens, non tamen quantum ad
ho( quod defectus ex ipsa incidere potest;
In lib.II Sent., Dist. Exemplum autem patrisfamilias, qui bonus non sset,
msi prospiceret, ne fiiius abuteretur bonis ei traitis, nullam vim habet; nam pater
est provisor particulris; Deus vero est provisor universalis. Aliter autem ocente
AQUINO (vedasi), de eo est, qui habet curam alicuius articular.s, et de provisore
universali; quia provisor parcularis excludit defectum ab eo, quod eius curæ subdiir, quantum potest; sed provisor universalis
permittit iquem defectum in aliquo particulari accidere, ne imediatur bonum totius.
Accedit quod pater naturali officio impedire teneir quæcumque filii mala impedire
potest; Deus autem ti demonstravimus, non tenetur omnia impedire mala læ potest.
Quocirca Deus peccati causa etiam indirecta ci non potest nec debct: quia tametsi
non præbeat frxi Iium, quod si præberet, homines non peccarent >c
totum facit secundum ordinem suæ sapientiæ et iuitiæ, cum Ipse sit sapientia,
et iuslitia; unde non imputar Jii, quod a ius peccet, sicut causæ peccati; sicut
ibernator non d.citur causa submersionis navis, ex hoc lod non gubernat navem, nisi
quando subtrahit -uberitionem, potens, et dcbens gubernare. Pantheistarum placita recensentur Ex iis, quæ superius de infinita Perfectione Dei
cta sunt, non solum eorum error, qui nonnisi unam esse )sse Divinam Naturam inficiantur,
sed etiam commenm illorum, qu, Deum cnm hac rerum universitate conndunt, refellitur.
Illud philosophiæ systema, in quo nnia, quæ sunt, unicam substantiam constitucre
dicun cl,HJfl(IfnrXI,I,I n°tanda ^st
vox illa aliquem, i,t c
udatur Baylci sopinsma, quo Deum mala permiuentcm assimilat
?i, qui smeret
crescere seditiones, et
perturbationes iti toto
renoVL9JVam
acouireretPr°™rati remedii. Nam
l.ac agendi ra"n
al loua reSm mala
Particularia rex permitteret,
sed age r Zlr
Um commune re^N qod ipse
curare debet. Quoca
ineptissimum est Baylei
exemplum. V la 2, q. Philos. Cerist.
Compend. IJ.7 9/?
tur quæ Deus
appellatur, panlheismi
nomine designatur •
Iam insania hæc,
etsi antiquissima sit,
tamen hac nostra
ætate late longeque
pervagata est, ac
veluti culmen atti gisse
videtur. Ut veteres2,
atque aliquos mediæ ætatis prætermiUamus
3, pessimi huius
erroris origo in
philosophia re i Hoc
ipsa pantheismi vox,
a verbis tcat
et 0eog effecta,
lucu ^Omnes fernie indorum
philosophorum Scholæ pantheismum
ma eis minusve
redolent, sed eum,
omni remota ambage,
docuit philo soohia
Vedanta, quæ cum
libris sacris, Vedas
appellatis, consentane sitorthodoxa
putatur. Vedantici philosophi
contendunt unicum extari
ens infinitum nomine
Brahma, resque multiplices,
et compositas, qua.
nræter illud existere
dicuntur, esse calentis
phantasiæ ludibna. Ind se
in s° £%%;,
|c promde se,n
sub.ectum, atquc obiectum
reflexionis distinLit J"
Z '3° Per
reflcx.onem limitcs sibi
imponit, scquc in
eoosSbl '';."" e9°
0l?,eCt,,,,n Uividit,,oniam a,om
subicctun/rcflex ornsob.ecto oppomtur,
liquet ego obiectum,
comparatum cun eoosul l
um'^sum T Ca°QaarVt°r
^punLper reflexion^, po°iviUh
purum' hoc est'
cum conscientt sui
ipsius |r;: z::^sT:zrcicntia sui
ipsius - est sk
xitramque rem cum
cogitatione unum idemque
esse contendit, illud
pronuntiatum staluens :
Quidqnid est reale,
est ideale, et
quidquid est ideale,
est reale. Quare,
ex eius sententia,
illud, quod cetera
omnia complectitur, non
est neque subiectum,
neque obiectum, verum
cogitatio, seu Idea,
\el Idea-Ens, quæ
quidem in se
est absoluta, et
indeterminata, sed cum
seipsam secundum quasdam
leges, quæ ab
Hegbelio momenia appellantur,
evolvit, egoy mundum
et Deum producit. Pantbeismus opera
Victoris Cousini e
Germania in Galliam
transmigravit. Hic eclecticorum
Galliæ dux se
panlbeistam esse præfracte
inficiatur; sed quod
yerbo negat, re
fatetur. Revera ipse
docet Deum esse
unicum, et multiplicem,
æternilatem, et tempus,
summum, et infimum
gradum entis, finitum,
et infinitum, simul
Deuny naturam, et
bumanitatem; Deum, cum
mundum creat, non
quidem e nibilo,
sed e seipso
illum educere, ldeoque
creationem aliud non
esse, quam evolutionem,
et apparitionem Dei
in mundo; creationem
esse necessanam, quippe
quod Deus, cum
sit caussa absoluta,
non potest non
creare, hoc est,
seipsum manifestare, et
cum sit caussa
infinila, buiusmodi manifestatio
erit constans, et
infinita; Deum idcirco
necessario, et semper
creare. Exinde intelligitur, cur
Heghelius unam esse
reruni, et seientiæ
rerum originem, et
in scientia formam,
et id, quod
forma continetur, unum,idemque
esse decreverit. Quamobrem
ipse totam phi
losophiam intra logicæ
cancellos coegit; ex
quo sequebatur rationenr
philosophandi esse ipsam
philosophiam; siquidem logica,
ut ab initn
diximus, non est
aliud, quam communis
ratio philosophandi, siy
ctitati detrimentum affert.
3
Vid. Allocut. Pii
PP. IX, Maxima
quidem, 9 Iun.
1862, in 0.;
cit. Atti Pontificii.
onc. min.
Neg. cons. Distinctionis, quam
attulimus, ratio x iis, quæ
alihi docuimus, evidenter
perspicitur. 243. Obiic.
2° Substantia infinita
cum substantiis finiis
comuncta est quidquam
maius unica substantia
infinifc Atqui hoc
est absurdum, siquidem
illud, quo quiduam
maius esse potest,
non est infinitum.
Ergo absurum est
esse substantias finitas
præter infinitam. Resp. Dist.
mai., quidquam maius
quoad nume^m, conc.
mai., quoad perfectionem,
neg, mai.; conc.
in. Neg. cons.
Iis, quæ ad
huius rei explicationem
abi tradidimus %
hunc alium D. Thomæ locum
adiicius: Finitum
infinito additum non
facit maius, sed
fat plus; quia
infinitum et finitum
sunt duo. Deus dicitur
esse omnium; et
omnia dimtur esse
in Deo, atque
esse participaliones Divinæ
Esmtiæ. Atqui hæ
loquendi rationes significant
res extra eum
ab ipso Deo
reipsa non distingui.
Ergo. 246. Resp.
Neg. min. Et
sane, 1° ((
Deiias dicitur esse
mmum eiTective, et
exemplariter, non autem
per essenam. Creaturæ
in Deo esse
dicuntur dupliciter. no
modo, in quantum
continentur, et conservantur
virite Divina; sicut
dicimus ea esse
in nobis, quæ
sunt in islra
poteslate. Et hoc modo
intelligendum est verum
Aposloli dicentis :
ln lpso vivimus,
movemur, et su~
us, quia etiam
noslrum vivere, et
nostrum esse, et
norum moveri causanlur
a Deo. Alio
modo dicuntur res
ise m Deo,
sicut in cognoscente. Creaturæ non
cuntur Divinam Bonitatem
participare, quasi partem ln
lib. IV Sent.,
Dist. q. sol. ad
i. Præclara sunt hæc D.
Bernardi verba : Sane
esse omnium dixerim
Deum, non quia
illa sunt, quod
est Ule, d
quia ex Ipso,
et per Ipsum,
et in Ipso
sunt omnia. Esse
est er omnium, quæ
facta sunt, Ipse
factor eorum, sed
causale, non itenale;
Serm. IV in
Cant. Cf s.
Aug., Solil, lil.
I, c. 1,
ct Damasc, De
Fide orthod., lib.
I, c. 12. 5
I, q. XVIII,
a. 4 ad
1. Cf Qq.
dispp., De Pot.
Ex his, et aliis, quæ
antea passim exposuimus,
intelligis facere fundamentum
Pantheismi Krausii, eiusque
discipuli Arhensii; inidem
eoruni sententia in
illa verborum æquivocatione
superstruir, qua omnia,
et proinde etiam
mundi essentiam in Dei Essentia
sentur contineri. essentiæ suæ,
sed quia similitudine
Divinæ Bonitatis i
esse constituuntur, secundum
quam non perfecte
Divinai Bonitatem imitantur,
sed ex parte. Obiic.
Nolio essendi in
se, sive subsistendi,
i alibi dictum
est 2, dumtaxat Deo
plenissime convenit. Erg
nulla substantia, præter
Deum, dari potest.
248. Resp. Neg.
cons. Sane aliquid,
ut s. Thomas
doce? potest dici
proprium alicui, vel
quia ipsi ita
convenit ut nulli
alii subiecto convenire
queat, ut
cum dicituJ proprium
hominis esse risibile,
quia nulli extraneo
a ne tura
hominis convenit ;
vel quia i!lud,quod
de subiect prædicatur,
etsi aliis subiectis
quoque conveniat, tame
eo modo, quo
ipsi convenit, nulli
alii subiecto convenir1
queat; ut cum dicitur
hoc proprie esse
aurum, qui non
habet admixtionem alterius
metalli 3 .
Hoc præstf tuto,
de substantia Dei
idem, ac de
esse Eius dicendur
est; nempe quemadmodum
esse est proprium
Deo non e
quod res creatæ
non sunt entia,
sed eo quod
esse illo md
do, (juo convenit
Deo, nempe, prout
est purum, seu
sin> admixtione ullius
privationis, aut potentiæ,
nuili natura oreatæ
convenit; ita Deus
proprie substantia est,
nof quia nulla
res creata substantia
est, sed quia
substantia prout perfectum
actum subsistendi denotat,
nulli rei crea tæ, sed
Deo dumlaxat convenit.
Itaque ex eo,
quod Deu proprie
substantia est, non
fluit res creatas
non esse, ne^
dici posse substantias,
non secus ac
ex eo, quod
esse pro; priissime
de Deo prædicatur,
non sequitur ipsum
noi posse prædicari
de rebus creatis
s. i In
lib. II Sent.,
Dist. Et alibi: Essei
tia Divina non
secundum se augmentabilis
et multiplicabilis est;
se solum multiplicabilis estse^undum
similitudinem, quæ a
multis par ticipatur
; Contr. Gent.. Sent.,
Dist. Id luculenter
s. Thomas docuit;
siquidem, postquam monuit
Deun dici substantiam,
quantum ad id,
quod est perfectionis
in substantia" adiecit:
Et ideo
non sequitur, quod
omne, quod est
substantia, si Deus;
quia nihil ab
Ipso recipit prædicationem
substantiæ sic acce
ptæ, secundum quod
dicitur de Ipso;
et ita propter
diversum mo dum prædicandi non
dicitur substantia de
Deo; et creaturis
univoce sed analogioe. Quædam
adversus Spinosam, aliosque
Panlheislas adnotanlur n Totum,
quanlum est, spinoziani
systematis ædifir?(,cium ambigua
substantiæ notione innititur,
qua explicala, funditus
illud corruit. Sane
Spinosa Deum unicam
e(2sse substantiam ex eo deduxit,
quod cum dixerit
subit stantiam csse
id, quod per
se, seu in
se est, iliud
per se tmjita
accepit, ul non
solum inhærenliam in
aiio subiecto, na>ed
etiam causam effectricem
a substantia distinctam
excKPluderel, unde nonnisi
unicam substantiam Divinam
exilenitere posse collegit.
At hoc falsum
est, quia in
definitionjbe subslantiæ esse
per se, sive
in se non
denotat eam hu^usmodi
esse debere, ut
non recipiat esse
suum ab alio
itj,ed denotat eam
non habere esse
suum in alio,
tamquam jn|n subiecto1.
Quamobrem s. Thomas
scite advertit sube(
tantiam dici posse
rem, quæ non
habet esse suum
per mjihud, si
pcr 7 ahud
intelligatur causa formalis,
quippe i[uod causa
formahs est intrinseca
cuique rei; non
vero, faiii per
To ahud causa
effectrix intelligalur, quia
res creaioi æ
esse suum a
Deo accipiunt. Spinosa subslantiam
ila definivil, ut in ea
essentiam M|l> esse
non distingueret, quia
non dixit substantiam
esse )U|Ssentiam, seu
rem, cui convenit
esse in se,
sed ens, quod
ie i se
est, seu ipsum
esse in se;
unde pronum ei
fuit omnem miausam
ab ipsa subslantia
diversam excludere; siquidem
0i m subslanlia
essentia ab csse
non distinguitur, necesse
st, ul ipsa
per essentiam suam
exislat. At vero,'
ut idem lhomas
scite advertit substantiæ
nomen non siffni cat
hoc solum, quod
est per sc
esse, quia hoc,
quod est sse,
non potest per
sc esse genus,
sed significat esscn am,
cu. compet.t sic
esse, idest per se esse,
quod la ien^essc non
est ipsa eius
essentia 3 .
Et sane, subslan Ontol.. Esse creatum
non est per
aliquid aliud, si
ly per dicat
caum formalem intrmsecam
; immo ipso
formaliter est creaturasi
tem d.cat causam
formalem extra rem,
vcl causam effectivam
'^c IPC,F ^Tr^
Gt n°n Per SC,); /n
7 S'nt-> >t. Ferranensem,, In
lib. I Contr. Gent. Le rePræstatVGatti,Ord.Præd.,/nSr/r.a/,o^fl-co-;,o/e,r^^ )•
I, tract. I,
Djss. Roma. tia, cum
sit quædam categoria,
rem secundum aliquem
modum essendi determinatam
significare debet; ac
proinde intelligi non
potest, nisi in
ea et aliquid,
quod quodam modo
est, et quidam
modus, quo ipsum
est, distin guantur. Illud prætermissum
nolumus, duo vitia
quoque la tere in
demonstratione, qua Spinosa
unicam substantiam Divinam
existere statuit. Primum
est, quod huiusmodi
demonstratio in seipsam
incurrit. Philosophus hebræus primo
suhstantiam ita definivit,
ut nonnisi esse Dei re vera
significaret; deinde ex notione substantiæ,
quam sua definitione
tradidit, Deum dumtaxat
esse substantiam de duxit.
Alterum est, quod
Spinosa ex solo
conceptu sub stantiæ argumentum
ad existentiam eius
petivit. Enim vero, cum
notio substantiæ dicitur
esse res, cui
conve nit non esse
in alio, vel
secundum Spinosam, ens, quod
per se est,
et per se
concipitur, procul dubio
non affir-' matur
esse revera in
natura rem, cui
convenit non esse
in alio, sive
ens, quod per
se est, sed
illud tantummodo decernitur,
si quid est,
cui convenit esse
non in alio,
hoc esse substantiam.
Quocirca ex notione,
quæ definitione suhstantiæ
continetur, illud minime
licet absolute inferre^
quod substantia re
vera existit, sed
illud dumtaxat, quod
re vera existit
substantia, si res,
cui convenit non
esse in alio,
existat. Ad Pantheistas
transcendentales quod attinet,
1 iam demonstratum
a nobis fuit
absurdam esse tum
illan. methodum, qua
ipsi cognitionem nostram
a priori inve
stigare conantur2 ;
tum illam sententiam,
qua animan obiecta
suæ cognitionis sibi
construere tenent 3.
# 2° A
vero longe abest
pronuntiatum illud, quod
ipsi r Neoplatonicis acceperunt, ideas
nostras a rebus
non dis tingui,
atque subiectnm cogitans,
et obiectum, quod
cogi tatur, unum,
idemque esse. Sane,
quemadmodum s. Tho5
mas contra Neoplatonicos
argumentatus est 5, in
pnmil intellectio non
est eadem cum
re intellecta, quia
mens noi Hinc,
ut alibi adnotavimus
(p. 335-336), substantia,
prout cate goria
est, in Deum
cadere nequit, quia
in Deo essentia
ab esse dis
tlngui haud potest.
2 not. 2. Contr. Gent. solum
intelljgit rcm sed
per lacultatem in
seipsam redeundi, qua
pollet, inlclligit intellcctionem rei; L quo,
non solum scent.æ
rcrum cxislant, sed
etiam scienth, cogn.fon.s
rerum confici possit.
Secundo, intefiecUo d
! stingui ur
al> intclleclu, sive
a subieclo cognoscenle,
quia si intellectus
idem esset cum
inlellectione, ipse numquam
in potcnlia, sed
semper in actu
foret, hoc cst
semner ™ fZT%
^'^«W cogposcit, neque
unquam novas^gni." rimin1turU,rnrCtTerU°J inlC!'eC'US
a re intC,,ccta
u" criminatur, qu.ppe quod
res intellccta est
princinium per^qiiod anima
eam intelligit '.
'"cipmm, >t iJn
E9\P" Fichlei, Identitas
absoluta Schellingii, .
enf nos trf FS"T
^™' SmL Re
fluidem '« mH
ronrnn.in Chlc° doJc?nle
' 0',e al>stractionis ad
ego mri conceptionem
ascendit. Atqiii nemo
vel in logica
110 ' o USn!,goT
illVhSlraCrti0nem n?n nosse
confici sinc su->
en° 'Fqrm COnf!C"' Ct
°,,ieCl° ' circa
quod eonfici nhi^f T e9°x
Puriconc?Pt« exurgere non
potest, nisi '"('>. «qu obiect,
rea,kas praoslUuatur At ept.o
rcv egopun, secundum
Fichleum, quamlibel lum
ESf Vs "m TIUSSuh,e.CU
repræsentationcm excludit. ^rgo
Fictheus lurp.ter sibi
contradicit, cum conceplioem
„s C5,0 pun
ve,ut| sui systematjs
fundameiUulT1 niliii?! aUtem-'
a-ouo Schellingius supremum
co Te, s n... an?e Pr,nc,P,um
derivat, est aliquid,
quod io.cn,,. .0tTem omns
rcalitat. nempc perabstra ules Lv >ieC{0' Ct
Su,.,iect0 in sc
eontemp latur, et si
KL i,
rea,,ss,mum • «u'a
illud non solum
reale, sed Mt
1^^. tat6m' °i f°ntem
0mnis rca,itatis cssc
eonraroif n»Un '• '
qU.°d ex rcmolio"e subiecti
et obiecti er«m
„ " r
rcal"?l'S sit, est
prieotfo oftscbta, seu
*rum mhil. Ergo
(dent.tas absolota Schellingii
manife terCsi b!hCt C,;"tr
'li,',i"",""•
Deni1ucsi Sclu.lfi, g™ turter sibi
conlradix.t, cum Absolutum,
quod ment ner re
ouonem omnis realitatis
in se contemjlatur
in Ens rea «qronufll",™0,,^ SKbieC,nm
intelli8e"s.ot ren intcl.ccum
»« 91 9S,
m,™ observanlc B»lmesio(F«M. /«»
et s°> »«wSr&
A«g.; ^«rTm;.!,bi,b.,a^Ua8,;cStUb:CC10
oognosccnti, opnonil. Cf
Puilos. Gurist. Compend.
lissimum transmutavit, idem
Heghelio obiiciendum est,
auia ipse asseruit
ldeam esse ultimam
abstractipnem, ad duam mens, a rebus
proprietates earum gradatim remoTendo, pervenit, et simul eam fontem omnis real.tatis,
ac proinde cum idea omnium max.me concreta unum, idemque fecit. Accedit, quod, cum idea visionem, sive
repraesentationem significet, admittere ideam, quae neque ad obiectum, neque ad
subiectum uilo modo refertur, idem est, ac admittere visionem sine re, quae videtur, et sine subiecto, quod videt; id, quo nib.l absurd.m
Quae^cum ita se habeant, nihil est, cur dicamus. quantum impia, et ahnormis
sit notio De, quam, sti Phv fosophi obtrudunt. Sane, secundum Fichteum, Deus 1 est
ro eqo vururn, quod seipsum tamquam purum ponit s ive! nt ipse blaterat, creat;
2° est nostrae ment.s figmen tum naro, quemadmodum
Fichteus ingenue fassus esl tres illae positiones,
non ego, ego nonpurum, et Deus pmn obiecliva realitate deslituuntur; est infinitum,
et s.mt sihi limites assignat. Secundum Schel ing.um, 1 Absc uturo, sive Deus non tamquam
illud, in quo omne act est sed tamquam illud,
in quo aliqu.d potenhale est, n te igendnm Vet. Etenim evolutio Absoluti non pote
concipi velut quaedam manifestat.o; s.qmdem repugn quXam manifesturo se facere, nisi sit al.ud cuisem nifestel;
nihil autem omnino est, cu, Absp utum manif stare se potest, quia nihil, secundum
Schellmg. um, rea esi!praeterquaro quod ipsum Absolutum, et qu.dqu.d ^pj ter Absolutum
existere videtur, re ipsa non ex.stit .(Jua. "tiamsi demus ro ego purum, ut ut infinitum P°f
^Uquem ™i,»m «ihi
nonere a Fichteo quaerere nobis hcet, utrum aU
limn Sm sTgnandos psum se moveat, an a caussa externa impcllatt Shoc Postremum.agnoscercnecessc
cst causam eyopurosupenore nuae in ipsum vim aliquam exercet, ob idque quandam passion
coo tribucre quae duo Fichtei systemati adversantur; .pse emm uit qu1dquldqexistit ab ego puro originem
habere atque^ uk, . scl* tari uobis liceat a Fichteanis, cur ego purum
– H. P. Grice, THE PURE EGO --
Iim.tes s.b, ponat? S sane ex se siquidem nulla res ad imperfectionis
statum spectat aue ex eo quod in quodpiam obstaculum incdit, nam ex F.ch S"hil extra ego, eiusque ideas existit. Cf Nicolas, Introd. a l r Bistoire de la Phil., Paris Cf Ancillon, Essai
de phil. et de htterat., raris lla evolutio in ipso Absoluto ponenda esset. Atqui
si in I ibsoluto omne actu esset, nulla evolutio
in eo esse, et inm ell.gi posset, quia cum illud, quod evolvitur, a potenlia lti.
id actum progredi debeat, repugnat in aliquo evolvi iim ud quod iam actu in eo est.
Ergo, ut illa evolutio in sil knsoluto explican
posset, aliquid potentiah in eo intellijendum esset. Iam Absolutum, in quo aliquid
potentiale est, secum pugnarc manifestum est. 2° Immo Absolutum >cnellingianum non est, uti vidimus, nisi Privatio
absouta, sive merum Nihil. Hinc Oken Schellingii discipulus o usque insannt, ut Absolutum,
sive Deum Magnum NiU appellant. Denique,
secundum Heghelium, 1° unium ens, sive absolutum, et Infinitum, quod ipse vocat
aea-±,ns,Qstahquodprivative indeterminatum, seu omnis eterminationis expers2,
unde collegit Ideam-Ens esse puum
putumque nihil 3; et quoniam nihil est negatio enis, Idea-hns esset ens, quod non
est ens, sive ens, et non ns; 1 fcxevolut.one
ldeae-Entis, ut Heghelius ait, emer £
«Tnfr sP^tus> et
»Pse Deus. Quare, cum Idea
uu">ns cvolutioncm Absoluti
S"f° bsnrdam cssc demonstravimus,
absurdam etiam cv„Iun„c/ «^'^l.anac
prcdunt. Insupcr pcsitiones
Ideae He«helii po icncs, s.vc ad creationcs ?ou ego
puri Vicblei rcducuntur! quo Uramcnu^rndaet,^8 °StCUSU,U
U°biS CSt'
VC'Ut "hantaSiaC seu devenit,
etcausam, per quam fit, subaudiat: haud enim possibile est, ut aliquid de potentia
in actum, nisi per ens iam actu, progrediatur. Adhaec, quis tam vehementer allucinari
potest, ut Deum, cuius natura, ut AQUINO (vedasi) inquit, maxime et purissime est actus in aliquo, quod per continuas evolutiones
fieri indigeat, ut realiter sit, seu potius quod semper fiat, et numquam sit, consistere
effutiat? Denique in refellenda sententia Cousini nihil immorari nobis opus est.
Etenim illa, quae docet, nempe res necessario a Deo creari, atque creationem in
eo consistere, quod Deus mundum ex seipso educit, ex theoriis antea statutis 8 nullo
negotio explodere licet. Unum, et alterum
dumtaxat hic adiicimus. Sane, quoad creationis necessitatem, quam Cousinus ex absoluta
Dei natura inducit, audiatur iterum AQUINO: Quidquid in Deo est, est sua essentia;
et ideo totum est aeternum, et increatum, et necessarium; sed tamen effectus, qui
ex Eius operatione procedit, non necessario procedit, quia procedit ab operatione,
secundum quod est a voluntate, et idec producit
effectum secundum libertatem voluntatis. Fal sam autem omnino esse cousinianam notionem
creationis: a Augustino docemur. Creatura, sanctus Doctor ait ita esse dicitur ex
Deo, ut non ex Eius natura facta sit Ex Illo enim propterea dicitur, quia Ipsum
auctorem habet, ut sit: non ita, ut ab lllo nata sit, vel processerit sed ab Illo
creata, condita, facta sit s. Atque inde iU 1 Qq. dispp., De Pot., q. II, a. 1 c. 2 Circa
haec Transcendentalium commenta vid. etiam quae diximu: in cap. II, a. 2 Cosmol,
c. VII, aa.
1 et 2. In
lib. 1 Sent., Dist.
XLIII, q. II, a.
1 ad
3. Et ibid. ad 2 Sicut voluntas, et essentia, et sapientia in Deo idem
sunt re, se Optimismus mundi refellitur. Antonivs
Can. D'Amelio Joseph Ca>\ Molinari Censor
Theologus Depnt. cx-a, CZ-o-a 4Pf&}. Gaetano Sanseverino. Sanseverino. Keywords:
segno naturale, Boezio, Aquino. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanseverino” –
The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Santilli: la ragione
conversazionale -- dal soggettivo all’inter-soggettivo – la scuola di Sant’Elia
Fiume Rapido -- filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Sant’Elia Fiume Rapido). Filosofo italiano. Sant’Elia
Fiume Rapido, Frosinone, Lazio. Segue il
corso liceale presso la Scuola di Murro a Napoli. Discepolo di GALLUPPI, e
amico -- fra gli’altri – di SETTEMBRINI, FIORELLI, e SANCTIS. Si laurea in
filosofia. Apre una scuola di diritto morale e costituzionale. Fervente
giobertiano – GIOBERTI (si veda), e attivo propugnatore, nei circoli culturali
napoletani, di un'Italia federate. A frequenti rapporti epistolari con MAMIANI,
GIZZI, e COUSIN. Quest'ultimo lo introduce nel giro culturale del socialismo
utopistico ma modula il suo socialismo secondo i propri valori umanitari,
rifiutando la logica della lotta di classe. Ha comunque a scrivere che nel
regno di Napoli occorre una savia distribuzione della ricchezza. Presidente
della società dantesca (ALIGHERI – si veda) -- e prolifico filosofo. Fonda "L'Enciclopedico"
in cui vivacemente sostene che occorreva occuparsi della piaga della povertà. La
nazione italiana vuole pane e lo dimanda incessantemente, lo chiede nel pianto
dell'indigenza, tra le sciagure della desolazione, lo chiede non a titolo di preghiera,
ma diritto necessario, assoluto. Il popolo italiano non capisce la speculativa
astrazione di alcune verità filosofica, non sa i titoli di libertà, di costituzione,
di uguaglianza. Una riforma che dimentica affatto la fisica prosperità del popolo
italiano non è che riforma di solo nome. “Le idee" e testo di studio nelle
scuole di Toscana; "Sul realizzamento del pensiero"; "Sviluppo
filosofico dell'autorità"; "Cenno psicologico sull'attività dello
spirito"; "Individuo e Società"; "Princìpi dell'imanità
razionale"; "Il socialismo in economia" e "Lavoro,
industria e capitale". Si batté politicamente per l'ottenimento della
Costituzione da parte di re Ferdinando II. Malvisto e considerato individuo
pericoloso dalla polizia e ucciso a baionettate da soldati che fanno irruzione
nella sua abitazione in Largo Monte-Oliveto, accanto a Palazzo Gravina. Venne
ucciso a seguito della delazione di una donna, che lo indica come il
predicatore alla soldataglia. Lo ricordano due epigrafi: una sulla facciata
della sua casa natia e una sulla facciata della sua palazzina in Largo
Monteoliveto. Di lui scriveno SANCTIS, PEPE, SETTEMBRINI, VANNUCCI, MASSARI,
GROSSI, GUZZARDELLA, e MANDALARI -- che volle raccogliere i suoi saggi in "Memorie
e Saggi” (Roma). Peruta. “Il Giornalismo Italiano del Risorgimento”; Ghiron,
Peruta, “Storia del quindici maggio in Napoli; Settembrini "Memorie e saggi”;
Mandalari, Memorie, Roma. Guzzardella, “Martire del Risorgimento” Milano,
Ghiron, Il valore italiano, Tip. nazionale degli editori Ghione e Lovesio, Peruta,
Il Giornalismo Italiano del Risorgimento, Angeli, Mambro, in Sant'Elia Fiume Rapido,
il Sannio, Casinum e dintorni Roccasecca, Settembrini, Ricordanze della mia
vita, Morano. COMMEMORAZIONE DI ANGELO SANTILLI FILOSOFO E PATRIOTA SANTELIANO
FU UCCISO A NAPOLILa cerimonia a Sant’Elia – ntensa cerimonia commemorativa, a
Sant’Elia Fiumerapido martedì 20 maggio scorso, per la ricorrenza del 160°
anniversario della tragica morte del filosofo e patriota risorgimentale
santeliano, Angelo Santilli. Promossa dalla locale Pro Loco, la commemorazione ha avuto il convinto sostegno
e patrocinio dell’Amministrazione Comunale, per interessamento degli Assessori
alla Cultura e al Turismo Antonio Trelle e Giancarlo Vacca, oltre a quello
della scuola media statale, intitolata proprio al Santilli, tramite l’impegno
del dirigente scolastico prof. Graziuccio Di Traglia. La cerimonia ha avuto
inizio al mattino, con raduno di studenti, autorità civili, militari e
religiose, degli eredi del Santilli e di un gran numero di cittadini, in Piazza
Antonio Riga dove, all’imbocco di Via Angelo Santilli è stata scoperta una
nuova targa toponomastica marmorea, con su scritto: “Via/Angelo
Santilli/1822-1848/Filosofo e Patriota”. Nella Chiesa di Santa Maria la Nova è
stata officiata da don Rosino Pontarelli una S. Messa in memoria di Angelo
Santilli seguita da una orazione commemorativa dell’illustre santeliano a cura
di Benedetto Di Mambro. Dopo la messa è stata deposta una corona di alloro
presso la casa natale del Santilli al suono delle note de “Il Silenzio”, . Nel
pomeriggio, presso la sede della scuola media, si è tenuto un approfondito
convegno sulla figura e l’opera dell’illustre santeliano e sulla continuità tra
il pensiero liberale dell’800 e la Carta Costituzionale italiana di cui proprio
questa’nno ricorre il 60° anniversario della sua adozione. Al convegno, seguito
da un folto ed interessato pubblico, hanno preso parte: il sindaco di
Sant’Elia, dott. Fabio Violi che ha preannunciato, dietro donazione degli eredi
Santilli, l’istituzione di una Biblioteca Comunale proprio nell’abitazione
natale di Angelo Santilli e a lui intitolata; la professoressa Silvana Casmirri
dell’Università di Cassino che ha sottolineato come il patriota risorgimentale
santeliano fosse “un prototipo, un modello di una gioventù idealista durante la
fase del Risorgimento italiano”; il Prefetto di Frosinone, dott. Piero Cesari
che, rivolto ai giovani studenti, ha rimarcato come fosse importante, nel
ricordo del Santilli, costruire insieme “il sentimento della cultura della
legalità”; infine il giudice Tommaso Miele, primo consigliere della Corte dei
Conti, che ha sottolineato l’attualità del pensiero di Angelo Santilli,
rimarcando il concetto della Costituzione “come fonte di democrazia e di
uguaglianza”. È stata quindi la volta dello studente Giacomo Vettraino della
classe III A che ha chiuso il convegno illustrando la vita e il pensiero di
Santilli. Angelo Santilli, filosofo e
patriota – Angelo Andrea Santilli era nato il 28 ottobre 1822 a Sant’Elia,
Comune che all’epoca si trovava in Provincia di Terra di Lavoro ed in pieno
Regno delle Due Sicilie su cui governava Re Ferdinando I di Borbone. Era figlio
del giovane medico santeliano Silvestro Santilli, che sarebbe stato anche
Sindaco di Sant’Elia dal 1827 al 1829 e della giovane Giuseppa Mancini,
originaria di Castel Baronia, in Provincia di Avellino, ma residente a San
Germano, l’odierna Cassino. Il nonno materno di Angelo era il medico
Evangelista Mancini, bonapartista e fra i promotori della Repubblica Partenopea
del 1799. Di odori libertari il piccolo Angelo ne respirò a pieni polmoni nella
sua casa di S. Elia, nei pressi della chiesa di San Cataldo in cui, fra l’
altro, era stato battezzato. Compiuti i primi studi giovanili a S. Elia, nel
1835, a 13 anni, Angelo Santilli si trasferì a Napoli per proseguire gli studi,
andando ad abitare in Largo Monteoliveto nei pressi di via Toledo. L’ingresso
alla sua abitazione era il Vico Gravina 1. Con Angelo andarono a Napoli anche
la madre Giuseppa, i fratelli Vincenzo, Giuseppe e Giovanni ed il giovane
compaesano Filippo Picano. Angelo e Vincenzo entrarono nella scuola di
Francesco Murro per l’apprendimento della grammatica, della retorica, della
filosofia, della storia e delle scienze. Nel 1838, a soli 16 anni, il giovane
Angelo si iscrisse alla Regia Università di Napoli avendo fra i suoi insegnanti
il maggior filosofo italiano dell’epoca, il kantiano Pasquale Galluppi. Amici e
compagni di studi del Santilli furono, fra gli altri, Francesco De Sanctis,
Luigi Settembrini, Silvio e Bernardo Spaventa, Antonio Scialoja, Giuseppe
Fiorelli e Pasquale Stanislao Mancini, suo cugino per parte di madre, questi
avrebbero tutti avuto ruoli politici, letterari e filosofici importanti
nell’Italia postunitaria. Nel 1842, a soli 20 anni, Angelo Santilli si laureò
in Filosofia ed in Legge, aprendo così uno Studio Legale e divenendo anche
docente di Diritto. L’attività filosofica, giuridica, letteraria e politica del
Santilli si sarebbe svolta, incessante e copiosa, nell’arco di sei anni. Sempre
nel 1842, a soli 20 anni, dette alle stampe la sua prima opera filosofica “Le
idee soggettive” che ebbe grande accoglienza negli ambienti intellettuali ed
accademici dell’intera Penisola a tal punto da doverne fare una seconda
ristampa per la vasta richiesta che ebbe quale testo di studio nelle scuole del
Granducato di Toscana. Santilli non si fermò: continuò a scrivere di diritto,
di filosofia, di critica letteraria e fu anche esperto verseggiatore in terza
rima. Famosa la sua ode dedicata all’amata Margherita. La fama letteraria del
Santilli ebbe grande risonanza a Napoli e nel 1846, su proposta del Ministro
della Pubblica Istruzione del Regno Borbonico, fu nominato Presidente
dell’Accademia Dantesca che però dopo qualche tempo fu fatta chiudere dalla
Polizia Borbonica perché, ricorda Atto Vannucci, “sotto apparenze letterarie
mirava ad intenti liberali ed umanitari”. Santilli ebbe anche una fitta
corrispondenza epistolare con Terenzio Mamiani; con il Cardinale Gizzi, Segretario
di Stato di papa Pio IX e con il filosofo eclettico francese Victor Cousin,
professore di estetica presso l’Università La Sorbona di Parigi. Tramite gli
scritti del Cousin entrò in contatto con il pensiero socialista del filosofo
utopista francese Pierre Joseph Proudhon e nel 1846 lo stesso Santilli volle
esporre le sue idee in proposito in tre pubblicazioni: “Il socialismo in
economia”, “Individuo e società” e “Lavoro, industria e capitale”. Lo sviluppo
filosofico e politico del Santilli partiva dal criticismo kantiano per
approdare al positivismo sociale, attestandosi, alla ricerca di certezze e
verità, allo spiritualismo neo-hegeliano che sarà l’espressione filosofica di
Bernardo Spaventa e che si esplicherà nel socialismo meridionalista di Antonio Labriola
e Gaetano Salvemini. Intanto in tutta Italia si andavano sempre più propagando
idee libertarie. Santilli, non vedendo attuabile al momento l’istituzione di
uno Stato Repubblicano, abbracciò il federalismo di Vincenzo Gioberti e scrisse
al Cardinale Gizzi perché il Pontefice si facesse promotore e guida di un
federalismo fra tutti gli Stati in cui l’Italia era divisa. Stava fiorendo il
Risorgimento e da ogni parte si chiedeva la Costituzione. Santilli cominciò a
dedicarsi alle pubbliche assemblee ed alle pubbliche predicazioni contro il
governo assoluto di re Ferdinando II, assieme al popolano Michele Viscusi.
Quando, il 29 gennaio del 1848 il Governo Borbonico concesse la Costituzione,
Santilli non smise di parlare pubblicamente perché tramite la Costituzione si
potessero migliorare le condizioni civili e sociali della popolazione e ci
fosse “una savia distribuzione delle ricchezze”. Ma dopo qualche giorno, mentre
lo stuolo degli ascoltatori del Santilli andava ingrossandosi sempre di più, la
cosa cominciò a creare preoccupazioni e timori nella polizia borbonica che dopo
un mese interruppe un discorso del Santilli in Largo del Castello e disperse
gli ascoltatori. Santilli denunciò il fatto sul suo giornale “Critica e Verità”
la qual cosa gli creò ancor più inimicizia e sospetti dalla parte della
polizia. Intanto alla fine di febbraio del 1848 moriva la mamma di Angelo
Santilli, Giuseppa Mancini, a soli 57 anni di età. Nell’aprile del 1848
Ferdinando II ritirò la Costituzione ed in tutto il Regno si diffusero ancor
più le idee libertarie e di uguaglianza sociale del Santilli. A Napoli
addirittura vi furono anche degli scioperi. Agli inizi di maggio Angelo
Santilli iniziò a scagliarsi con violenza contro la monarchia assoluta. Il Re,
temendo una insurrezione popolare, nei giorni dal 12 al 14 maggio fece disporre
l’esercito nei punti strategici di Napoli. Angelo Santilli continuò incessante
con le sue orazioni contro re Ferdinando. Nella serata del 14 maggio i
napoletani iniziarono ad innalzare barricate contro l’ esercito. Barricate
vennero erette anche in Largo Monteoliveto, vicino all’abitazione del Santilli.
La mattina del 15 maggio 1848 iniziarono gli scontri tra i rivoltosi e
l’esercito borbonico rafforzato da truppe austriache e svizzere. La battaglia si
protrasse per tutta la giornata e man mano le barricate furono smantellate dai
soldati con largo spargimento di sangue. Ai soldati svizzeri fu dato ordine di
scovare ed uccidere il Santilli e nella tarda serata giunsero fin sotto la sua
abitazione facendola oggetto di fucilate che uccisero il giovane Filippo Picano
e la serva di casa Carmela Mega. Irruppero quindi nella casa e trucidarono a
baionettate Angelo Santilli e suo fratello Vincenzo. Gli altri due fratelli,
Giuseppe e Giovanni, erano riusciti in tempo a trovare riparo presso
conoscenti. Molti degli scritti di Angelo Santilli furono dati alle fiamme ed
il suo corpo martoriato assieme a quello del fratello; entrambi furono gettati
in una fossa comune. Furono in molti a ricordare Angelo Santilli nelle loro
memorie: Francesco De Sanctis, Luigi Settembrini, Salvatore Di Giacomo, Marco
Lanni, Mario Mandalari, Atto Vannucci e, più recentemente, Franco Della Peruta
ed Alberto Guzzardella. Nel 1865 l’ antico Corso Dante che attraversava il
centro storico di S. Elia fu intitolato ad Angelo Santilli ed ancora oggi porta
il suo nome. Dal 1886 e dal 1889, per volere del maggiore medico Antonio Riga
(1833-1918) e del pittore Enrico Risi (1855-1915), due lapidi lo ricordano, la
prima sulla facciata della casa natale di S. Elia, in via Risorgimento, e la
seconda a Napoli in Largo Monteoliveto sulla facciata della casa dell’eccidio.
Dal 1981 anche la Scuola Media Statale di S. Elia Fiumerapido porta il suo
nome. Ora è in animo dell’Amministrazione Comunale di S. Elia ristrutturare la
casa natale del Santilli e farne sede della biblioteca comunale e di un centro
studi.Angelo Santilli. Santilli. Keywords: dal soggettivo all’inter-soggetivo. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Santilli” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Santorio: la ragione
conversazionale del pendolo di Santorio -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Capodistria). Filosofo italiano. Capodistria, parte
dell’Italia – attuale Slovenia. Padre della fisiologia sperimentale. Il primo a
comprendere l'importanza dell'esperimento e dell'adozione dei parametri
quantitativi per valutare i quali inventa alcuni dispositivi tra cui il
termometro e il tachimetro. Studia sperimentalmente la struttura della materia,
di cui descrisse la struttura corpusculare e meccanica, anticipando le ricerche
di GALILEI. Studia a Padova. A Venezia fa amicizia con SARPI, SAGREDO e GALILEI.
Adatta il pendolo alla pratica, precedendo gli esperimenti condotti da Galilei
con i pendoli. Poniere nell'impiego delle misurazioni fisiche in medicina; il
suo dispositivo più famoso fu una grande bilancia usata per studiare
l'equilibrio omeostatico e le trasformazioni metaboliche Tra i soggetti che si
prestarono alla sperimentazione vi fu anche GALILEI. Insegna a Padova. Pubblica
descrizioni di congegni termo-metrici e di precisione che divennero di largo
uso nella pratica medica. Pioniere nell'impiego delle misurazioni fisiche. Il
suo dispositivo più famoso fu una grande bilancia – la stadera medica -- usata
per studiare le trasformazioni meta-boliche in soggetti sperimentali tra i
quali vi fu lo stesso GALILEI. Pioniere nell'uso del metodo sperimentale di cui
comprese l'importanza e la necessità replicando i suoi esperimentil Considerato
a torto il fondatore della iatro-meccanica, ne e uttavia ispiratore con i suoi
importanti studi sul meta-bolismo e sulla termo-regolazione umana. È il primo a
quantificare la perspiratio insensibilis e ad usare il termometro clinico che
egli stesso idea. S. inventa anche altri
strumenti – il pulsilogio, l’igrometro, il "letto artificioso", l’"eolopila
medica", ed il "termometro lunare" -- intesi a tradurre in
numero e determinare con esattezza matematica i para-metri vitali umani. I suoi
saggi hanno numerose edizioni, diffusione europea e ampia popolarità. Classico
il “De statica medica” -- uno dei saggi più importanti della storia della
fisiologia; “Methodi vitandorum errorum omnium qui in arte medica contingunt
liNunc primum ccessit eiusdem authoris De inventione remediorum liber (Aubert);
“Ars de statica” (Leida, Haro); “Commentaria in artem Galeni”; “Nova pulsuum
praxis morborum omnium diagnosim prognosim et medendi aegrotis rationem statuens,
sine eorum relatione”; “Commentaria in primam fen primi libri canonis
Auicennae”; “Commentaria in primam sectionem aphorismorum Hippocratis”; “Societate
si politica”. Galilei -- Storia della Scienza di Firenze. Castiglioni, “Storia
della Medicina” (Mondadori, Milano); Pazzini, “Storia della Medicina” (Libraria,
Milano); Premuda, “Storia della Medicina” (Milani, Padova); Premuda, “Storia
della fisiologia” (Del Bianco, Udine). Treccani Dizionario biografico degli
italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Santorio Santorio. Santorio.
Keywords: il pendolo, il pulsi-logio, l’igro-metro, l’eolo-pila. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Santorio” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Santucci – Leech e la
prammatica come rettorica conversazionale – simulazione, superlazione, e
compagnia – By Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Roma). Filosofo italiano. Grice:
“There was a time when Italians – indeed Romans – would NOT stand a hellenism
like ‘eironia,’ ‘hyperbole,’ or ‘metaphora,’ and there you would have them –
and Cicero, too – uttering Varronesque formations like, respectively,
SIMVLATIO, SVPERLATIO, and TRANSLATIO! I simplify the vocabulary by calling
them all ‘figures of speech,’ or IMPLICATURAE, that is!” -- Retorica. RHETORIC
JEu PRÆCEPTA V E SELECTISSIMIS
AUCTORIBUS COMPILATA EDIT PRIMO PETRUS
ANTONIUS S. DE CORTONA, Unus ex
Presbyteris Congregationis Oratorii DIVI
PHILIPPI NERII ejufdem Civitatis. Excudebat
Joannes Baptista Recurti. SUPERIORUM
PERMISSU, AC PRIVILEGIO. Illujirifs. et Reverendifs. D. D, GABRIELI RICCARDIO Viro nobiliffimo, et Ampliflfimo,
Patritio Florentino Marchioni eximio Metropolitanæ Ejcclefiæ Florentinæ Canonico PETRUS ANTONIUS SANTUCCI U JE magna Junt,
eadem et tnagnis deberi iifque folii nuncupan da fore, nemo unquam
inficias ivit, lllufiriffime, C9*
Reverendtjfime Domine. Cum enim omnibus
a natura comparatum fit, ut coeli faciem
obviam fibi quifque contempletur; huic
profetto totius Orbis fublimi /lima parti, O'
non alii, ea quce Orbis ipfius fublimi /fima ornamenta fiunt, nempe
fydera, ab eademmet natura merito donata
fuiffe facile ipfe animadvertat, ne et 2 ceffe Cfjje eji % Quavem, et meritis,
fi forte virum quem Confprxerc, filent, arreBifque auribus
aflant: Ille regit diBis animos, et pcBora
mulcet. At Eloquentix majefias, fe mavult,
et admiratione coli, et filentio pradican;ejl enim admiratio prxeonium glorix, et filent tum fidus interpres
majefiatis ‘, neque major illa commendatio effe potefi. quam omnis frujlra
tentata laudatio. Denique Do&orum
omnium Coryphæus, ac facile Princeps D.
Augutt. fic de præcellenti hac Arte tertatus habetur: Hxc nobis cum Angelis,
cum Deo ipfo quodammodo communis efi; In ea fe ille exercet; in ea deleBatur: in
ea triumphat dum nos fine firepitu verbot'um intus alloquitur. Ejufdem Artis Utilitas. E Tfi non defuerunt aliquando, qui maximum
hoc hominum adjumentum turpiter
dctreXare non dubitaverint, quod ex illorum numero, qui Iiaia Propheta tefte 5.
zo. malum bonum dicunt, et bonum malum,
fallo judicio deceptionem fimplicium iiatuerint, quod deceptionum imo, fraudum,
et doli cujufque infenfiflimus hodis eft; fiquidemvera benedicendi latio veritatem amat femper, illam tutatur,
et cunXis Eloquentis nervis prsdicat, fubdinet, fovet, admifcendo quidem
interdum Auxefes, hyperbolefque, fed
fatis eas moderate, et eo tantum coniilio, ut veritatis ipfius magis affulgidus
emicet nitor, auditorefque eleganti, ac faceta interdum varietate deieXet;
Illud nihilominus pene Sapientes omnes firmiflimumed, jugiterque erit, quod veluti præfulgens hæc
Ars dignitate, ac majeftate ceteris artibus prædat, atque antecellit,
quemadmodum fuperius vidimus; Ita illas
quoque plurimis in nos commodis, uberrimaque utilitate facile fuperat,
evincitque. Nam quid ego dicam in
primis, quod ipfa, quæ ex univerfis rebus condat, ut cum Cicerone loquar lib. 1. de Orat,
quibus ia fingulis elaborare permagnum
eft, quæque omni laude cumulatum
Oratorem non efficit, ni/i erit ille omnium
rerum magnarum, atque artium Scientiam confequutus; ipfa inquam prædiXis artibus qujbufcumque,
earumdemque rerum omnium magnarum fcientia maximam opera fert, ut dignofeantur, amplexantur,
amentur, teneantur, et in deliciis fint:
iisetiam lumen, et decus impertitur:
Clientes, amicos, defenfores conciliat: ab
inimicis injude, impieque adverfantibus tuetur, &eripit: eas denique
dicendi vi, et libertate magnanime
fervat, ftrenue confirmat, et apud poderos omnes perpetuo, et immortaliter
vivere mirifice facit? Addere dejude
licet cum laudatiflimo perfeXi eloquii Patre
lib. quod hac, et non 'alta facultas ejl, qua potuit, aut difperjos
homines anum in locum congregare j aut a
fera, agrrflique vita ad hunc humanum cultum,
civilemque deducere; aut /aw conflitutis civitatibus leges, judicia,
jura defribere. Hæc alibi cutn eodem,
ceterifque omnibus in ea prædantibus viris tum antiquorum tum noftrorum
temporum eft, qua: Urbibus jam conditum
fidem colere; juftitiam retinere, labores communis caufa commodi fufeipere
docuit: Hæc eft qua facinorofos homines
invadimus, virtute præditos laudamus,
nocentes condemnamus, innocentes abfolvnius, prudentes exornamus, imperitos
docemus. Hæc eft quæ fola res honefias,
atque ntiles perfuadere poteft: qua conlolamur afflidos, qua deducimus
perterritos a timore, qua gelbentes comprimimus, qua cupiditates, iracundiafque
reilinguimus, qua quidquid eft in omni
vita redum, ac laudabile gubernamus. Hæc
eft, quæ adoleicentes acriter a vitiis revocat, et ardenter ad virtutem
cohortatur, quæ feniores languentes excitat, et ad Reipublicæ gubernationem
attentiores efficit, qua Imperatores in bello milites fuos ad patriæ defenfionem, et vidoriam acquirendam
alacriores reddunt; Quæ populos ad Religionem, et cultum Dei optimi maximi, ad patriæ pietatem, ad
communem utilitatem tuendam inducit, quæ conciliatrix eft humanæ focietatis, quæ deniqur femper, vel in
otio» vel in negotiis ma-xime commoda
eft humanitati, fidei, Sapientiæ, fit hæc fatis dida fint, ut fi non tota, ex
parte faltem aliqua attingatur Rhetoricæ utilitas. Quanta prarcipui Studii neceffitas fit ad hanc
ipfam Artem acquirendam. E X iis, qux
hu^ufque attulimus, facile conflat etiam nectffitas, de qua modo fermo. Nam
quum qux pulcia, eadem et difficilia fmt
ex, communi adagio; utique quanto ceteris artibus hxc antecellit, tanto quoque illis "difficultate prxller,
ut acquiratur, neceffe eft. Sed rem hanc
totam potius abfolvit, et ftatuit
Magiftrorum omnium caput, ac Princeps prxcelUntiffimus Tullius, quum fupracit.
lib. r. de Orat, camdem Rhetoricam lermone
perfequens, cunftis illam artibus adeo eminere oflendit, ut in unaquaque ipfarum excellentes permultos homines
fateatur, perpaucos autem omni tempore in hac benedicendi ratiore; et quidem
fic ille: Ac mihi quidem fixpe numero in
fummos homines, ac fummis ingeniis prxditos intuen ti, quxrcndum ejfie vifum
eji, quid effiet, cur plures in omnibus
artibus, quam in dicendo, admirabiles extitififent. Nam quocumque te animo, et cogitatione
converteris, permultos in quocumque genere videbis, non msdiocnium artium, fied
prope maximarum. Quis enim eji, quis, fi
clarorum hominum fidentiam rerum geflarum,
vel utilitate, vel magnitudine metire velit, non anteponat Oratori
Imperatorem ? Quis autem dubitet, quin belli duces ex hac una Civitate
prxflantififiimos pene innumerabiles, in dicendo autem excellentes vix paucos
proferre poffimusl Jam vero, confilio, ac fiapientia qui regere, ac gubernare
rempublicam poffent, multi nofira,
plures patrum memoria, atque etiam majorum exti terunt: cum boni per quandiu nulli, vix autem Jingulis
xtati bus finguli tolerabiles Oratores invenirentur. Ac nequis forte cum aliis Jludiis, qux reconditis in
artibus, atque in quadam varietate litterarum verfentur, rmagts hanc dicendi rationem, quam cum Imperatoris laude,,nt
cum boni Senatoris prudentia comparandum
putet: Convertat animum, et ea ipfa
artium genera circumfpiciat, qutque in iis jloruerunt, quamque multi: fic
facillime, quanta Oratorum fit,
femperque fuerit paucitas, fudtcabit. Neque enim te fugit, laudandarum artium
omnium procreatricem quamdam, et quaft
parentem, eam, quam ot-kaaopin* \ GV.cn
vocant, ab hominibus doitilfimis judicari: in qua difficile ejl enumerare, quot
vin, quanta /cientia, quantaque in
fludtts tuis varietate et copia fuerint:
qui non aliqua m re feperatim elaborarmt, Jed
omnia, quacumque effient, vel flentia pervcjhgattone, vel differendi ratione comprehenderint, quis
ignorat, 11, qui mathematici vocantur,
quanta in obj curitate rerum, et quam
recondita in arte, et multiplici, Jubttltque
verfentur ? Quo tamen in genere ita multi perfetti homines extiterunt,
ut nemo fere fluduiffie ei f cientia vehementius videatur, quin, quod voluerit,
confequutus Jit. Quis mu ficis, quis
huic Jtudio litterarum, quod profitentur it, qui grammatici vocantur, penitus
fe dedidit, quia omnem illarum artium pene infinitam vim, et materiam f cientia, et cognitione
comprehendent ? Iere mihi hoc video effie diElurus: ex omnibus iis, qui in harum artium ftudus Uber aU (fimis fint,
doElnniJqu verfati, minimam copiam poetarum egregiorum extiffiljje; atque in hoc ipfo numero, in quo perraro
exoritur aliquis excellens, fi diligenter et ex nofirorum et Grxcorum copia
comparare voles, multo tamen pauciores oratores quam Poeta b| (C>> «
)b7)fe7lfa>t«7|(. W7) V?> is faciliorem aperiam ab elocutione aufpicabor,
&. ideo. ELOCVTIO tanti eft in arte
dicendi, ut inter alias illius partes,
primum fibi vindicet locum; artem enim,
et artificem denominat, et a Dialeftica Oratoriam fecernit; dum enim prxtiofa
fuppelle&ile argumenta contexit, fe gemmæ orationis parentem efle
contendit. Definitionem elocutionis jam
fuperius afiignavimus, cum eam elfe
diximus: Idoneorum verborum, ac fententiarum ad inventionem accommodatio. Sed
c\uia de Orat. Cic. inquit: Erit
eloquens, qui ita dicat, ut probet, delcElet, et fleciat; probare neceffiratis
eft, deieftare fuavitatis, fle&ere viftorise ;& cum de probatione agendum fit ininventione, de motibus in
amplificatione, noverit hic orator candidatus fibi proponi delegationem per
fuavitatem orationis comparandam; quod
ut facilius attingamus, fecutil CICERONE (vedasi) elocutionem per divifionem
traftabimus. Dividitur ergo elocutio in elegantiam, compofitionem, et dignitatem.
Elegantia agit de puritate Termonis, compofitio de connexione verborum, de
oratione numerofa, et de periodis, dignitas de tropis, et de figuris. De
Elegantia. E Legantia, ut inquit Cicer.
efi y qua facit ut unumquodque pure, et aperte dici videatur. Hxc diftribuitur
in Latinitatem, et explanationem.
Latinitas eji, qua fermonem purum confervat, et ab omni vitio remotum, ut grammatica docet. Explanatio efl, qua reddit
apertam, et dilucidam orationem. Harc
autem comparatur duobus verbis, fcilicet, et ufitatis, et propriis. Ufitata funt ea, quæ A 4 veriantur in fermone, et quotidiana
confuetudinff. Propria vero, qua» ejus
rei verba lunt, de qua loquimur; ita Cicero, et Quinftil. verba, inquiunt,
tum propria funt, cum id Jigmficant, in
quod primum denominata funt. Pro hac
explanatione fervanda tradunt Rethores deleflum fimpliciutn verborum, ex quo
rejicienda funt, quæ fcquenti diftico
compleftuntur. Sordida, pri/ca, nova,
antiquata, poetica, dura, Turpia, rara
nimis, vel peregrina cave: Nam &faciuntorationem nimis lordidam, obfcænam, obfcuram, afperam, et nimis ampullolam. De novandis verbis inquit Fabius: Nova non
fine quodam periculo fingimus, Ji tamen
fingere audebimus, praceptum Horatii
fervandum erit de arte Poetica. Dixeris
egregie, notum fi callida verbum
Reddiderit / untlura novum
Hujufmodi effe poflent Verfutiloquor, ruricola, bandiloquens &c. Poetica non arcerem ab
oratione, fi remotis ampullis, et quibufdam
poetarum fabulis propriis verbis
illuftrantur. Afperitas confurgit ex
tribus, continuatione confonantium, aflidua ejufdem litterx repetitione, et heco
in vocibus. Exemp:a elTe poflent i. O felix Xerfefque. 2. O Tite tute tati tibi
tanta tiranna tuhfti. 3. Non cauponantes
bellum, fed belligerantes. Contrarius
afperitati eft ferino hiulcus, et hians,
qui rafcirur e vocalium concurfu, ut Baccæ Eneæ an æniflimx pendebant. Sed hoc loco fervandum, quod aliquando non
eft infuavis tum vocalium tum
confonanrium concurfus, cujus ufus
prudentis Oratoris relinquitur. De
Compofitione. D Efinitur compofitio
verborum flruSlura, qua facit omnes
orationis partes aqualiter perpolitas.
Compofitionis ergo officium eft, ita inter fe verba con nette-. p
ne&ere, ut nihil in oratione fit, aut obfcurum, aut ptæpofterum,aut
hiulcum, aut afperum, deinde omnia diftinguere in conci fa, membra, et periodos,
ut verba ita conjun&a numerofe, et fonore
cadant. Vis hujus ftru£urse tali fuavitate orationem concinnit, ut licet
res de qua agitur, perquam levis fit,
fapor tamen, et mira dele&atio fua
fponte fluat, atque emanet. De Oratione numerofa D Uo orationis genera
communiter traduntur a Rhetoricæ
magiftris; alterum pendens, alterum
convolutum. De oratione pendente inquit LIZIO dico pendentem j qux
nullum per fe habet exitum, nift res,
qux dicitur in exitum pervenerit; qux
ejl infuavis, quoniam prifinita. Oratio convoluta ejl, qua circuitu effertur. Notandum
ergo, quod fuavitatem orationis maxime curarunt poeta? i unde per eam adeo
aflentati funt auribus, ut compofita
fint commenta, quæ de Orpheo, Amphione, et aliis circumferuntur. Antiqui
oratores cum animadvertiflent fe in
oratione illa pendente, et in longum
produ&a, quæ nullis inciditur membris, nullis clauditur periodis, ejufmodi
fuaviiatem fruflra eonfe&ari, poetas imitari ftatuerunt, et in primis
Trafimacusi, et Gorgias numerofam orationem in medium attulerunt, qux quia
ambitu artificiofe comprehenfa, dimenfa
membris, partibufque finita, mira fuavitate
aures, animumque auditoris afficiebat, obviis ulnis ab omnibus fuit excepta. Sed quia circuitum
orationis Arifloteles periodum appellavit, de hac nobis hoc loco agendum eft. De Periodo. Periodus
definitur: Continuatio quadam commatum, et membrorum, ita apte inter /e, et rotunde
connexorum, ut et plenam fententtam, O" conclufionem referant. Arift. vocat orationem 4 qua
principium, et finem /c, licet paulo utilius attingam. Methaphorx igitur hauriri poliunt. A coelo, et a rebus
divinis, ut fi princeps dicatur lumen
majrjlatis, regni Sol. z. Ab clementis,
ut flumen ingenii. 2. A quinque
lenfibus, ut a vilu Jplcndor glori, e, claritas vita: ab auditu Sonus
eloquentia, concentus orationis: ab olfattu odor San&itatis, fator vitiorum;
a guflu dulcedo fermonis, morum
acerbitas: a tatlu durities ingenii, afper it as orationis. Ab artibus, ut a re
ruflica fruSus virtutis, colere tnge
libet oric# Prcecepta. at ingenium: a
militari certamen liter arum, dimicare
cum vitiis: ab equeliri calcar honoris, frxnare cupiditates: a. medica
vulnus animi, ulcera Rei publica: a
nautica portus (alutis, difficultatum vortices: a elementaria, xdtficium
orationis, panegeum orationis. Ab
epithetis, vox ferrea, Ingenium plumbeum, cor
lapideum. d. Si res animata pro
alia animata aflumatur, ut Aquila pro
ingeniolo, canis pro maledicente. Referuntur
hqc omnes ilis translationes, cum dicimus hominem dentibus (cadere,
rudere, rugire, pipdlare, volare, et fimilia, quæ cum fint irrationabilium
animalium, ad rationabilia transferuntur. Si res inanimata pro inanimata, ut
mentis caligo pro ignorantia. 8. Si res inanimata pro alia animata, ut
flumen eloquentia pro viro eloquente. Si res animata pro inanimata; utrifus
pratorum pro floridirate. Quatuor in Methaphoris vitanda funt, rerum
diflimilitudo, turpitudo verborum, vocum afperitas, et diminutio fignificationis. De Synedoche. S Ynedoche latine intellectio, tropus eft ex
parte totum fignificans ut Cic. Telia tpfa mi fera, qua difpari domino tenebantur j vel eft contra,
ex toto partem, ut Virgilius. Ipfius ante oculos ingens a vertice Pontus In puppim ferit. Vel ex fpecie genus,
ut Cic» Ne hic parricida civium-, vel ex genere fpeciem, ut idem Cic. Illud
funejlum animal Clodius. Vel ex pluribus unum, ut Cicero de fe loquens. Nos, Nos oratores vifi fumus; vel ex uno
plures ut Virg. Hoflis habet muros. Vel ex materie r#m ex ipfa confeCtam, ut
Virg. B 3 Litore ah e na locant alii.
Vel ex pra?c. dentibus fcquentia ut Cic. F«/>, fuit quondam ijla in Repubhca virtus. De Metonymia. M Etonymia five Hippallace, latjne
tranfnominati>», tropus eft, qui fit
Cum inventorem pro re inventa ponimus, ut Ter. Sine Cerere, et Bacco friget Penus. Cum ponitU' pratles pro re, cui praceft,
utNcptunnus pro mare, Mars pro bello. Cum continens pro re contenta ufurpamus,
ut Virg. Pateras libate &c. Cum res contenta pro continente fumitur; ut
Virg. Crateres magnos Jlatuunt, et vina
coronant. Cum ex effe&ibus caulas
fignificantur ut Virg. Mejiumque timorem Mittite. Vel
ex caufis efte&us ut Mart. Occubuit
tandem cornuto ardore petitus. Cum
nomina locorum proipfis incolis ufurpantur,fciUt Cic. Sicilia tota ft una voce
loqueretur, hoc diceret. Cum ex adjun&is res lubjeftas inteliigimus, ut
cum licet ex virtutibus, vel vitiis
homines ipfos,feu bonos, feu malos
fignficamus, ut Cicero: Quas res luxuries
in flagitiis, crudelitas in juppltciis, avaritia in rapinis, fuptrbta in contumeliis efficere potui ffet. Cum lumimus ducem pro luis militibus, ut
Tejlis Metaurum flumen, et Asdrubal
dtv.Bus, vel auctorem pro opere, ut fi dicamus: Scmpcr habendus cjl prx manibus Cicero. De Antonomafia. A Ntor.omafia latine pronominatio ejl illa,
qiue quodam externo cognomine demon
flrat id, quod proprio non poffumus, aut nolumus dcmonjlrare. Fit autem
tribus modis. Si ponatur nomen
appellativum pro proprio, ut Philofophos
pro Arillotele,latinus Orator pro Cicerone,
Anpehcus Dottor pro Divo Thoma Aquinate. Proprium pro appellativo, ut
Nero, pro crudeli, Sardanapalus pro luxuriolo, Irus p'o paupere. Patronimicum pro proprio, ut P elides, pro
Achille, Anrhinades pro F.nea, Cytherea pro Venere. Tropus ille cum fit fumendo appellativum pro
proprio, ita accommodari debet, ut Iit tantum proprium illius perfono, quam antonomadice explicamus;
quod facile conlequemur, fi nomen
appellativum limitetur aliqua
circumdantia, quotantummodo conveniat eidem
perfono, quam per Antonomafiam delcribimus, ut fi pro Scipione dicamus everforein Cartaginis. Hoc lemper obfervari debet, nifi aut paulum
obfcure perfonam aliqua nominanda ellet in oratiooe, aut ex procedentibus antonomallicis nominibus
fatis, fuperque incelligi eadem poffet, tunc etenim licet Oratotori ita
Antonomafiam effingere, ut communis etiam
fit aliis. Onomatopeja latine NOMINATIO
ejl fiilio nominis; cum fcilicet nova verba condimus, et procipue cum in iis conciendis imitamur naturam rei,
quam per ipla nomina de novo condita
explicamus, ut Ennius; At tuba terribili fonitu taratantara dixit. Catacresis
latine ABVSIO nominis efl licentior, et audacior Mcthaphora, in qua abutimur
fignificatione ad aliu d fignificandum, ut Parrutda, pro Matricida, breves
vires pro exiguo Armo parcus pro brevis. B 4 Huc pertinet acriologia, quse eit
impropria locutio, ut fperare pro timere.
Differt Catacrcfis a Methaphora, quia hscaccommooat vocabulum rebus
proprium etiam non habentibus, quod fiepe non facit Catacrefis, ut G dicatur
facies domus pro anteriore parte; infuper quia liberius, et audacius abutitur Ggnificatione alicu;us
vocis, uc mox dicebam. Metalepsis latinc
TRANSITIO tropus ejl ex alio in a liud gradati m conducens, ut Virg. Me quaterundenos fetat impleviffe Decembres
et Ovidius. Ut fumus in Ponto ter frigore conflitit Ifier.
Tropus orationis non in unius di&ionis mutatione, fed totius fermonis
translatione fervatur; ita ut aliud
ftnfu, aliud verbis Ggnificetur; Hujus generis primus eil, et facile omnium
pulcherrimus. Allegoria larine
inverfio, quje aliud verbis, aliud fenfu
demonGrat, ut Horatius: Contrahes Vento
nimium fecundo Turgida vela. Hoc eft, in rebus profperis re te infolenter
efferas. Allegoria fecundum
QuinCdilianum ornatur duobus, fimilitudine fcilicet, et translatione.
Similitudinem adhibet Cic. pro Mil. Quod fatum, quem Euripum, tot motus, tantas, ac tam varias habere putatis
agitationes fluBuum, quantas
perturbationes, et quantos ccftus habet ratio comitiorum. Translatione utitur
idem Cic. 7. in Verrem: Ipfc inflammatus
Jcclere in forum venit, ardebant oculi, totoque ex ore crudelitas emicabat.
Allegoria, vel eft pura, vel ed mixta.
Pura ed, quæ condat perpetua methaphora, ut ORAZIO (vedasi). O navis
referent in mare te novi FluElus. O
quid agis ? fortiter occupa Portum,
nonne videt ut Nudum remigio latus
? Et malus celeri faucius Africa Antennaque gemant, ac fine funibus Vix durare carina Poffmt imperiofus Equor &C. Mixta ed, quando methaphoricis verbis
propria verba admifcemus, quæ
methaphorica explicent, ut Cic. Ego meam
Jalutem deferui, ne propter me civium r
vulneribus Refpublica cruentaretur. Illi meum reditum non Pop. Rom. fuffragiis, fed fulmine
fanguinis intercludendum putaverunt. Hic adnotandum opus eft, ut allegoria inhæreat afliimptæ methaphoræ, ne eum cæperit a
tempedate, definat incendio. Ad allegoriam reduci poffunt æquivocus, ænigma,
et ironia. Voces æquivocar illæ dicuntur, quæ duplicem
habent fignificationem, ut Cic.: Jus Vertnum nequam; et hæc duplex fignifkatio dupliciter haberi
poted in vocibus, vel cum eadem vox
duplicem haber phyficam fignificationem, ut eam videre potuidis in exemplo
aliato, vel cum idem vocabulum idem fignifieat,
fed diverfo fenlu,hoced,idem in lenfu phyfico,& idem in fenfu morali, ut vita quæ fignificare
poted, et vitam corporis, quæ cibo, et potu nutritur, et vitam animæ, quæ alitur Deo. Equivocus valet, tum
ad copiofam, tum ad ornatam argumentationem in orationibus, et præcipue in heroum, feu in alterius laudibus, in quibus argumenta
non egent tanta efficacia; fed fatis ed, ut habeant aliquam fpeciem veri. ENIGMA eft oblcurior
allegoria, in qua duplici, fed paulo
obicuriore verborum (enfu mentem audientium, (eu legentium decipimus. In
componendo ænigmata aflTumi folet mahaphora, quæ fit fundamentum totius enigmaticæ textura?, eaque dum
producitur, ornatur verbis, quæ faciant oppolitum fenfum, qux alio nomine dicuntur paradoxa, et mirabile
quidquam prsfetertur. Hxc fundamentalis Metbaphora, quo obfcurior ed, eo
venullius apparet ænigma. En vobis exemplum. Padre fon io di dodici
figliali I quali ad un, ad un vado
occidendo, Mentre l' un dopo C altro va
najcendo, II ciel vuol poi che 1'
ultimo m incoli. Ma non s) tofio fon di
vita privo Che fon unato, e nova vita
to vivo. Ironia latine SIMVLATIO –
Grice: “He’s a fine friend” – “He’sa scoundrel” --, vel illufio deludit
adverfarium, fuorumque argumentorum vim vertit in rifum Cic. pro Lig. Novum crimen C. Cxfar, et ante inauditum tulit, &c. Ligarium in Africa futjfe. Venufius
ed hujus tropi contextus, cum pod
ironica diida oratio gravis infurgit, vel prorumpit in inflammatas
exclamationes. Cic. in Pif. At audijlis
Philofophi vocem: negabit fe triumphi cupidum futjfe; O f celtis,* o pejlts ! o
labet ! Hic tropus omnem vim habet in
pronunciatione, qux debet ede amarulenta, et farpe adjuvatur iflis particulis,
o, profe&o, equidem, fane, quidem &c. ex quo evenit, quod Ironia aliud verbis, aliud
lienfu fignificat. Periphrafis latine
circumlocutio tropus ejl, in quo,
pluribus verbis explicatur, quod poterat uno, aut certe paucioribus; Fit autem pluribus modis. Primo
pofito nomine Se&s, vel Patris loco proprio, ut voluptuaria Schola Princeps
pro Epicuro: Venufimts Poeta pro Horatio. Secundo per definitionem dialeidicam, cum odenditur quod fit res per
intrinfeca, et elTentialia rei, ut fi pro homine dicas animal rationis particeps. Tertio per ethimologiam,
ut fi pro duce dicas: ille, qui prxejl
Rei publica :, feu militibus. Quarto per definitionem rhetoricam, cum oftendi^
tur qualis fit res per extrinfeca, et accidentalia rei, vel quamcumque circumllantiam, ut fi pro
homine dicas: animal ercElum, in plume,
providum, plenum confilti &c. et fi
pro ignaro dicas: ignorantia; tenebris obciccatus. Cavendum eft ne in perifologiam migret
periphrafis, vertitur enim in vitium, quod eft virtus. Hiperbaton latine verbi tranfgrellio tropus
ejl, quo tranfgredimur grammatici
ordinis leges, ejus etenim ejl, nulla
habita ratione grammatica: conftitutionis, ita
vebra inter fe conne&ere, ut inde in oratione confonantia confurgat.
Cic. pro L. Man. Fidem vero ejus inter
joctos quantum exijhmari putatis, quam hoftes
omnium gentium SanEiiflimam ejfe judicarint. Hinc nafcitur Tmefis, qua:
ejufdem vocis compofitæ partes, interpofito vocabulo, feparat, ut per mihi gratum feceris, et Virg. Hac Tiojana tenus fuerit fortuna fequuta. Hiperbole
latine SVPERLATIO – Grice: “Every nice girl loves a sailor” -- tropus eft
excogitatus ad aliquid augendum, vel minuendum, ut Cic, Meile dulcior fluebat
oratio; et Juvenalis de TigmeiS: Tota cohors pede non eft altior uno. Fit autem
variis modis. Cum ponitur fubftantivum loco adje&ivi, ut peftis pro pefiilenti, fcelus pro fcelefto.
Deducitur a fimilitudine, ut Caribid voracior, vitro fragilior. Ab exemplis, ut Sampfone fortior f
Penelope caftior. De Verborum Luminibus,
sunt quædam figuræ quæ habent fuum fplendorem, et lumen in verbis: ita ut verbis iis mutatis, quæ figuram effingunt, figura penitus
deperdatur. Ea figuræ compreh.ndunt illis, quæ fiunt, vel ad/ettione, vel
detratlione, vel fimilitudine.De Figuris, qua: fiunt per ' Adjectionem. Fiunt iftar figuræ repetitione
alicujus vocabuli, quod ponitur in
oratione, non ad necelfitatera, ied ad
ornatum lermonis, qua: repetitio cum vocetur
adjetlio, quia adjicit verbum non neceflarium; ideo ifix figuræ dicuntur figura adjectionis.
Harum prima eft Epixeufis, latine
duplicat o, qua: duplicat idem vocabulum,
vel fiatim, ut Cic. Crux, crux, inquam,
infelici, et xrumnofo parabatur j vel interpofita aliqua conjundione ad majorem vehementiam dicendi,
ut idem Cic. Vivis, et vivis, non ad
deponendam, Jed ad confirmandam audaciam;
vel parenthefi, ut ditius Tullius 2.
Phil. n. 64. Hajla pofita pro xde Jovis Statoris, bona ( me mi i erum,
confumptis enim lacrimis infixus tamen animo h.tret dolor ) bona, inqi-am G.
Pompei voci acerbiffimx præconis fubjcBa. Praterea non tantum verbum, fed etiam aliquando,
fervefeente oratione, integrum fenfum congeminat, ut Cic. Nunc etiam audes in horum confpeSlum venire,
proditor patrix, proditor, inquam, patrix nunc audes etiam tn horum confpeBum
venire. Hæc figara
fit tum ad vehementiam, tum ad dilucidationem orationis. Anaphora latine
repetitio, in principio membrorum repetit idem vocabulum. Cic. 1. in Cat.
Nihil ne te noBurnum prxfidium palatii: nihil
urbis vtgilix; nihil timor populi; nihil
confenfus bonorum omnium moverunt?
Antiflrophe latine converfio, contraria ell anaphornt; nam repetit idem
vocabulum in fine membrorum. Cic.
Doletis tres exercitus P. R. ejfe tnterftBos} interfecit Antonius. Defideratis
cives ? eos eripuit Antonius. Res
affliBa cfl} afflixit Antonius. Com Audetque virn concurrere virgo. Hæc figura
habet majorem venullatem, fi antithefis
equilitate membrorum continuetur, e. g. Fatla juvenum, conjilia virorum,
vota fenum; fi verba invertantur, e. g- Dum cogitas agenda, non agis cogitanda;
vel fcmibovemque virum, femivnumque
bovem; fi conjugatis ornetur, e. g. Divites odit, dividas amat\ aut ii idem fit agens, et patiens, c. g. Qj,
omnibus repudiatis melius totum concluditur. Hæc maxime illufirat orationem, præcipue,
cum aliquem interrogamus, et fubito nos
ipfi per firmam fententiam refpondemus.
Divus Hieronymus Epifi. xi. ad Ruffinum.
J Quid agis, frater, in hoc feculo, qui
major es mundo ? Paupertatem times ? beatos pauperes Chriftus appellat: pavore terreris ? j 4 t
nemo Atbeleta fine fudore coronatur; de cibo cogitas ? fed fides famem non timet: fuper nudam metuis humum exafa
jejuniis membra collidere ? Sed Dominus tecum f acet: Squali: di capitis
horret inculta c a fanes? Sed caput tuum Chrijftus eft i te terret infinita
eremi vafittas ? fed tu Pa radifum mente deambula: Delicatus es, fi et vis
gaudere cum faculo, et regnare cum Chrifio. Fit etiam fine interrogatione. Div. Cyprianus
Epifh, 77. Non fovetur in culcitris
corpus molliter / fed refrigerio, et Chrifii folatio fovetur. Humi jacent feffa
laboribus vi/cera ’, Jed pxna non ejl cum Chrifio jacere &c. Valet ad ornandum, h ortandum,
dehortandum, docendum ac refellendum. Communicatio figura
eft, qua caufx noftra confidentes, vel ipfos adverfarios confulimus, vel cum
judicibus quid faciendum fit, quidve faBum oportuerit, deliberamus. Cic.
2. in Verrem. Nunc ego Vos confalo, judices, quid mihi faciendum putetis •, id
erum confilti profeBo taciti dabitis, quod ego met mihi neceffario capiendum
intelligo. Interdum
communicationi conjun&a eft refponfio, et expeditio propofitæ
dubitationis. Cic. pro Quin&il. Ego pro te nunc boc confulo, pofl
tempus in aliena re, quod tu in tua, cum tempus erat confulere oblitus
es. Qucero abs te C. Aquili,' L. Luculle, M. Marcelle, vadimonium
mihi non oh jit quidam f ocius, et affinis meus, qui cum mihi neceffitudo
vetus, controver/ia de re pecuniaria recens intercedit: Poftulante a Pratore,
ut ejus bona mihi poffidere liceat ? an cum Roma domus ejus, uxor, liberi fint,
domum potius denuncicml quid eft, quod hac tandem de re vobis poffit videri
? profetlo fi reBe vefiram bonitatem cognovi, non multum me fallit, fi
confutamini, quid fiiis refponfuri: primum expeBarc: deinde Ji latitare,
ac diutius ludificare videatur, amicos convenire, quarere, quis procurator fit,
domum denunciare &c. Valet pjJ refellendum, efficax eft ad
ftuporem, ad faciendam fidero, ad fedandam iracundiam, ad excitandam
commiferationem &c. C 2 Con- :f a c•ctmufque, quid futurum
fuiffet, fi fe res aliter habuiffet ». Sit e. g. demcnllranda infidelitas
Hebræorum, qui negent in Chriitum credere, ex eo quod figna in Coelo
viderint; fuppofitis fignis, ita eorum incredulita-' tem probabimus. Heja furfum dentur de coelo figna, quid
inde? Fortajfc credent in Cbrijlum? Quid fecerint de iis, qua c alitus venerint
? Argumentum equidem fu ment pervicacioris incredulitatis, iifque refpondebunt,
et Magos in JEgypto Signa multa de coelo feciffe. Partitio res plurimds i aut per fanas, aut negotia
divU' dit, et quod fummatim dici poterat, accuratius, et fufius in fuas partes dijlribuit. Cic. pro
Muren. commendans Catfaris clementiam: ut vero hujus gloria Ca rjar, quam es
paulo ante adeptus, focium habeas neminem: totum hoc, quantumcumque eji, quod
certe maximum ejl, totum efl, inquam, tuum. Nihil fibi eoe ifia laude
Centurio: nihil prafeElus: nihil cohors: nihil' turma decerpit; quin
etiam illa ipfa rerum humanarum domina fortuna, in ifiius fe focietatem
gloria non offert; tibi cedit",
tuam effe totam, et propriam fatetur. Huc refertur divifio, quæ
difiribuit rem in fuas partes. Cic. pro
Quin. Qua res in Civitate duce plurimum poffunt, ex contra nos ambx
faciunt in hoc tempore fumma gea-’’ tia, et eloquentia, quarum alteram
vereor, alteram metuo. Revocatur etiam fubdivtfio, qux divifa iterum
di vidit. Cic. pro Quine. Juffit bona profer ibi ejus qui eum
familiaritas fuerat, focietas erat, affinitas, liberis ijlius vivis,
divelli nullo modo poterat j qua cx re ia telligi facile potuit, nullum effe
officium tam fanEium, atque folemne, quod non avaritia comminuere,
atque violare f oleat. Etenim fi veritate amicitia, fide focietas, pietate
propinquitas colitur, ncccfie ejl ijle, qui amicum, foetum, affinem,
/irma, ac fortunis fpoliare conatus ejl, vanum te, O' perfidiojum, impium
ejfe fateatur. Subdivifioni additur redditio, qua finpulis divifionis, partibus
fengula inferius rej pandent. Cic. pro Rab. Atqui videmus hac in rerum
natura jutffe tria, ut aut cum Saturnino e[fet aut cum bonis, aut later:
f y Latere mortis injlar erat turpiffima, cum Saturnino e[Je furoris, et [celeris,
virtus, honejlas, et pudor cum confulibus effe cogebant. Placuit mihi huc
referre expolitionem, qua commutatis verbis eadem fententia varie verfatur, et effertur
quo gratior, clariorque fubjictatur oculis. Cic. pro S. R. Am. Vides
Eruti, quantum di fiet argumentatio tua ab ipfa re, atque veritate: quod
confuetudine patres faciunt, id quafi novum reprehendis: quod benevolentia fit,
id odio facium criminaris: quod honoris cauf a Pater filio fuo conc effit, id
eum fupplicii caufa feci ffe dicis. De Figuris aptis ad deleflandum, trita
loquendi ratio perfsepe moleltiæ eft, et faftilio, unde confugiendum eft ad figuras,
quoniam ex iis paritur delc&atio fermonis. Harum prima eft. Defcriptio,
qua: definitur: perfpicua rerum, ac dilucida cum gravitate expofitio; fitque
per colledf ionem proprietatum adjunctorum, et conlequentium rei ejufdem,
qua: deferibitur. Varia: funt hujus fchematis fpecies, videlicet.
Profographia latine nominatio, qua deferibit veram, vel falfam perfonam,
expreffis animi, corporis, ac fortuna attributis. £thopa?ja dicitur h.rc figura, cum vitam,
et indolem deferibit; ita ut in morum cognitionem aliquem adducant Cic.
poli Red. in Sen. deferibit Gatinium mollem, et effæminatum hoc
pa&o Primum proceffit, qua autloritate vir? Vini, fomni,/iupri plenus,
madent i coma, cpmpcfito capillo, gravibus oculis, fluentibus buccis,
prejja voce, temulenta. Defcriptio fiftæ perfonx, vel rei fit,
fenfu, ac corpore carenti, fenjton, vel perfonam, € corpus affingimus j
cujus rei exempla innumera apud poetas inveniuntur. Topographia e fi: veri loci defcriptio. Cic.
4. in Ver. defcribit urbem Syracufas hac methodo: Urbem Syra cujas,
maximam ejfe gr ac arum Urbium, pulcherrimamque omnium Jape audijiis: ejl ita,
ut dicitu r j nam et Jttu ejl
communita, tum ex omni aditu, vel terra, vel mari praclaro ad afpeBum: et
portus habet prope in xdijicatione, afpcbluque urbis inclufos; qui cum
diverfos inter fe aditus habeant, in exitu conjunguntur, et confluunt. Ea
tanta ejl Urbs, ut ex quatuor urbibus maximis conflare videatur, quarum una ea
ejl, quam dixi, infula, qua duobus portubus cintta in utriufque portus
oflium, aditumque projcfta ejl &c. Cronographia ejl defcriptio
temporis qua fubjiciun tur, qua in tempore dicuntur, et accidunt. Vir.
Cr. iEne. Nox erat, et terras animalia fejfa per omnes
Alituum, pecudumque genus fopor altus habebat. Poflera Fhabea lujlrabat
lampade terras, Hument emque Aurora polo dimunerat umbram.
Hypotipofis deferiptionem rei ita exprimit, ut videri potius, quam
audiri videatur, Cic. pro S. RofcioAn. Etiamne in tam perfpicuis rebus
argumentatio quarenda, aut con/ftlura capienda fit ? Nonne vobis bac, qua
audijiis, cernere oculis videmini? Non illum mi ferum ignarum caJus fui,
redeuntem a cana videtis ? Nonpojitas infidi as? Non impetum repentinum?
Non verfatur ante oculos vobis in cade Glaucia ? Non adefl i fle Rofcius ? Non
fuis manibus in curru collocat Automedontem illum, qui&c.? Eft
alia Hypotipofis, qux fit per Dialogifmum. Per hanc exprimuntur geftus perfonarum; quæ
futura funt, tartique prsefentia exhibet, et tandem in maximis
affe&ibus dominatur, fitque conglobatis affe&ibus rerumque
adjungis; vel ex comparatione majorum, minorum, et parium. Hypotypofis quemadmodum,
et reliquat defcriptionis fpecies, fimilitudine illuflratur non parum. Cie.
6. lib-. in Verr. Jlrtagathum, et argentum in UElica cubans ad mare
injra Oppidum expeSlabat. Quem concurfum fa flum in Oppido putatis ? Quem
clamorem ? Quem porro fletum mulierum? Qui viderem, equum Trojanum
introduclum, urbem captam effe dicerent. Profopoparja ejl perfonx fiblio, qua
rebus mutis aut fenfu carentibus fermonem accomodamus; vel vita funblos,
tamque fpir antes, et viventes loquentes inducimus: hæc tunc dicitur
Hydolopatja. Profopopæja exemplum fuggerit Cic. i. in Cat. cum eo loquentem
Rempublicam inducens his verbis. Qua tecum Catilina fic agit, et quodammodo
tacita loqui tur. Nullum jam tot annos facinus extitit ni fi per tet
nullum flagitium fine te: tibi uni multorum civium neces: tibi vexatio, direptioque f ociorum impunita
fuit, ac libera. Tu non folum ad negligendas leges, et quxfiiones, verum
etiam ad evertendas, perfringenda) que valui fit Hydolopæja facit idem Cic. pro Catcin.
Exi fiat igitur ex ifia familia aliquis, ac potiffimum cæcus ille ? Nimium
enim dolorem capiet, qui ifiam non videbit, qui profeblo fi extiterit fic
aget, et fic loquetur. Mulier quid
tibi cum Ccelio? Quid tibi cum homine adolefcentulo ? Qjiid cum alieno ? Cur,
aut tam familiaris huic fuifli, ut aurum commodares ? fiut tam
inimica ut venenum timeres ? Patrem tuum non videras ? Non patruum,
non atavum audieras Confules fuiffe ? Non denique modo te Metelli
matrimonium tenuiffe f ciebas, clariffimi, et fortijfimi Cfc.
Huc fpeftat Pathopatja, qua* adhibetur ad exprimendos, majores motus, ut
indignationis, doloris &c« Ethopteja vero utimur ad minores
affe&us, iit pudoris, benevolentiæ &c. Alterum Profopopeja genus eft.
DIALOGISMVS, qui definitur fitla perfonartm collocutio, et in hoc differt
a Sermocinatione, quod per illam orator recitat verum fermonem, vel unius
tantum, vel duorum inter fe, vel unius, qui inter alios quafi
fequefter fit. Cic. pro Plan. At ego cum cafu diebus illis, itineris
faciendi caufa, decedens e Provincia Puteolos forte veni Jf em, conci di pene,
judices, cum ex me quidam quafijfct, quo die Roma exiffem, et numquid
in ea effet novi ? cui cum refpondiffcm, me e Provincia decedere: etiam
mehercules, inquit, ut opinor ex Affrica. Huic ego jam flomachans faffidiofe,
immo ex Sicilia inquam, tum quidam, quafi qui omnia fciret, quid ?
Tu nefeis, inquit, hunc Syracufis quæftorem fuiffe.^ Hæc figura movet, et
delebat. Obfervandum eft, quod in hujufmodi collocutioni* bus
confentanea perfonis vox, et oratio tribui debeat, effet etenim maximum
vitium, fi a moribus perfonarum difereparet oratio. Quare ridiculum effet,
orationem probi affingere improbo, ffultoque fapientis. Apoftrophe
convertit fermonem, aut ad Deum, aut ad hominem, aut vero ad res inanimes,
quas veluti per fonas quafdam compellat. Cic. in Cat. Tu, Tu, Juppiter qui
iisdem, quibus hac Urbs, aufpiciis a Romulo es confiitutus, quem Statorem
hujus Urbis, atque imperii vere nominamus, hunc, et hujus f ocios a tuis aris,
ceterifque templis, ac teclis urbis, ac manibus, a vita, fortunifque
civium omnium arcebis:& omnes inimicos bonorum, hofles patria, latrones
Italia, fcelerum fadere inter fe, ac nefaria Jocietate conjunftos at emis
fuppliciis vivos, mortuofque mælabis. Hæc figura urget, increpat, com-
mendat, cohortatur, commiferatur, monet, vituperat. Obfervandum
primo in reprehenfionibus, cum ad judices, vel auditores fermonem
habemus, qui gravis fit auditu, ad alium quempiam orationem efle
convertendam, ut ipfi in aliena perfona, quid peccent, intelligant, et quid
faciendum, fentiendumque fit, in aliis edifeant. Notandum
fecundo, hanc figuram tantam habere vim, quantam accipit ab aliis dicendi
luminibus, ea vero nihil cfTe ineptius, fi vel immodice ufurpetur,
vel fine dcleftu verborum, vel fine gravitate fententiarum. Servandum tertio,
quod licet apud oratores non deljeat eflfe frequens ad res inanimes Sermo, qui
fæpiflime poetis permittitor, valet tamen plurimum, tum in orationibus
panegiricis, quando appellantur loca, in quibus aliquid infigne geftum
fit; tum etiam in aliis, quibus concitandi tunt animi motas.
Comparatio, vel fimilitudo ejl cognata quadam inter res dijfimiles
affeftio; cum Icilicet duæ res inter fe ob quamdam fimiTitudinem
componuntur. Hæc figura, et animum audientis fuavitate, et orationem dicentis
gravitate perfundit, maximcque accommoda eft ad fuaves motus, tum ad
exornationem, tum ad perfpicuam dicendi methodum. Fit autem tribus modis.
x. Similitudo petitur ex rebus bere paribus, ut fi conferatur orator cum
oratore, Philofophus cum Philofophos Sen. Epift. 44. Nec rejicit, nec elegit
quamquam Pbilofophia. Patritius Socrates non fuit. Clot antes aquam traxit et rigando
hortulo locavit manus. Platonem non
accepit nobilem pbilofophia, fed fecit. Quid ejl, quare defperas, his te po ffe fieri
parem, Deducitur ex re difpari, cum Icilicet res alioquin diverfas in
aliqua re fimiles efle offendimus. Seneca de ira: Ut furentium certa indicia
funt audax, minax vultus, triflis frons, torva facies &c. ita
irafeentium eadem jigna funt flagrare et micare oculis, vultu et ore toto
rubere. Trahitur ex rebus fi&is. Cic. pro leg. Man. Primum ex fuo regno fic
Mitridates profugit, ut ex eodem Ponto Medea illa quondam profugi ff 'e dicitur,
quam prxdicant in fuga fratris fui membrain bis locis, qua fe parens
ptrfequeretur, diffipavtffe, ut eorum colleElio difperfa, mxrorque
patrius celeritatem perfequendi retardaret. Sic Mitridates fugiens
maximam vim auri, atque argenti, pulcherrimarumque rerum omnium, «
majoribus acceperat, £?* ipfein ponto reliquit &c. e manibus
effugit. Huc pertinent parabola?, Apologi, fabula;, et exempla.
Comparationum duæ funt fpecies; aliæ enim funt fimplices, aliæ compofiræ.
Simplices unam tantum complebuntur fimilitudinem. Compofitæ in duo
genera dividuntur. Primum efi, cum res una pluribus fimilitudinibus
illuftrarur,- alterum cum res multæ multis comparationibus exprimuntur. Primum variis modis fieri
poteft. Cum fingulis membris fingulæ fimilitudines referuntur. Cum
fimilitudines in modum definitionis colliguntur. 3. Cum frequentia adjunba, five epitheta
congeruntur, quæ fimilitudinem contineant. Cum ex eadem re, fimilitudinis
membra deducuntur, quod fit per defcriptionem. Alterum genus multas res
fingillatim multis compararationibus illufirat. Obfervandum efi
breves fimilitudines plurimum habere ornamentum, fi per totum orationis
corpus fundantur: longiores aptas eflfe ad docendum, et probandum. Apologos, et
fabulas infrequentes efle debere, fed plurimum recreare animum, et audientiam
excitare. Dc Figuris aptis ad
permovendum. T? rgura», qua;
majorem vim habent ad permovenJL dum, funt qua; fequuntur. Exclamatio, quæ
definitur a Cic. Schema conficiens SIGNIFICATIONEM DOLORIS, indignationis
per compellationem hominis, aut rei cujufpiam quadam expre[fa, aut tacita
inter jeSlione: inventaque e fi ad augendum re? magnitudinem, fitque per
elationem fermonis; Cic. a. Philippica. 0 audaciam \immancm. Tu ingredi
illam domum aufus es 1 Tu illud SanBiJJimum limen intrare ? &c. Sive
per fignificationem iracundiæ. O pejlis. O labes. O tenebra. O lutum. O for
des. O portentum in ultimas terras deportandum. Vel miferationis.Cic. pro
Sylla: O miferum t et infelicem diem illum, quo conful omnibus centuriis P.
Sylla tenunciatus erit'. o falfam fpem\ o volucrem fortunam ! «
exeam cupiditatem', o prxpofleram gratulationem'. Vel admirationis
.Cic. in Cat. O tempora, o mores, Senatus hoc intelligit: Conful videt; hic
tamen vivit. Vel per ironiam gravitate temperatam. Cic. in Pif. O finitos
Camillos, Curios, Fabricios, o amentem Paulum ! Suaviflima efl hæc
figura, cum poft fingulas fententias brevem exclamationem fubneflimus. Tertull. in Apol.: Empodocles
totum fe fe at n ais incendiis donavit. O vigor mentis ! Aliqua
Carhaginis conditrix rog o fe pojl fecundum matrimonium dedit. 0
praconium ca (litatis ? Regulus me unus pro multis hojlibus viveret, toto
corpore, cruces patitur. 0 virum fortem, et in captivitate vittorem !
Huic fimilisefl ea figura, quæ licet exclamatione non fiat, in
brevi interrogatione judicium de re pofita fubneflit e. g. Dominus Omnipotens
templum efl cale/lis illius domicilii; quid San&ius? Hæc Civitas non
eget Sole neque Luna; nam lucerna ejus efl agnus. Quid fplendidius?
Utimur exclamatione, cum res maximas perfuaferimus, et grave aliquod
fa&um propofucrinau, vel illatum, vel acceptum. Habet locum in
amplificatione, et epilogis, fed in minimis controverfiis frigida efl, et
puerilis. Acclamatio, five epiphonema e/l oratio, qua rei narrata,
aut probata fubjicitur gravis quadam diSlio ex fuperioribus rubus
exprejfa. Cic.poflquam docuit oportere legibus, et judiciis vitam tueri; leeum'.vim
vi repuifunda fubdit pro S. 'IulL Hoc fentire prudentia, facere re
fortitudinis, fent ire vtrt, nones. 1. /''XUalis eft ifte finis, five bonus, five malus,
talis eft res, qua: ad ijlud finem per fe ordinatur. Si
honefta eft Icientia, honeftum erit et illius ftudium. Hoc tamen dicitur, cum
res per fe mala non eft, tunc enim non honcftatur a fine bono, ut patet
in furto, quod fiat ad ferendum fubfidium pauperibus. 2. Cujus finis bonus eft et id bonum:
cujus optimus eft, et id optimum tft: Si eloquentiæ finis melior
eft, quam juris prudentiæ, etiam eloquentia melior eft, quam juris
prudentia. 3. Qui finem expetit, eadem et ample&itur media,
quæ ad ilium obtinendum conducunt, fi pace frui volumus, vel fcedus eft
ineundum, vel bellum cum hoftibus eft conficiendum. A fine removenda funt
contraria media. Ex negatione caufæ finalis, fequitur effedlus negatio.
Si Milo occidit Clodium, his tantum occidit de caufis; vel quod eo
adverfante non poterat effe conful, vel quod ipfe conful erat eligendus; neutrum
verum fuit, ergo Milo Clodium non occidit. Sic Cic. defendit Rofc. de parricidio
his verbis: Vita hominum cjt 1 ut ad maleficium nemo fine fipe, ac
emolumento conetur accedere', oftendens deinceps nullum non foluro emolumentum
evenifle Rof. exparentis nece, fed etiam graviflimum detrimentum ex ea
reportafle. 6. A fine
non acquifito, varia infertur caufa; Dux non eit aflecutus viftoriam; ergo
inepte; ergo incaute; ergo infeliciter pugnavit. De
Effe&ibus* E Ffefta definduntur a Cic .qute funt orta de caufiu;
quapropter ex omnibus caufis
educuntur, ii que caufas qua ( cumque probamus. Princeps deleftum
habet militum, confcribit legiones, duces convocat, ergo bellum
meditatur. Eadem quoque fi negentur de aliquo, de eo pariter
negatur caula, cujus funt effetfa. Adolefcens non vagatur otiofe per urbem; non
obiter, ac perfundorie res fuas agit :non ad multam diem fternit mens;
igitur eum male nominas negligentem. EfFt&a cum magna oieendi copia
tra&ari poliunt in omn>bus caufarum generibus; in fuafionibus, et difluafionibus,
in accufationibus, et defenfionibus: in laudibus, et vituperat ion bus. Habent etiam iocutn, cum aliqua obiefla
funt ab adverfanis, tunc etenim ea refelluntur oppofitis effe6 Iibus,
quod venulle fiet ab oratore, fi interrogationibus frequenter utatur,
fubjettionibus, repetitionibus, apodrophe &c. Huc
revocantur Metonymiæ, qux caufam per effatum declarant, et contra, valerque hic
dicendi modus, tum ad varietatem locutionis, tum ad numerum orationis,
circumfcrtprionemque periodi. Prxterea amplificant, et deferibunt, quod prædari
debet per longam effe&uum congeriem, five laudemus, five
vituperemus. F 4 Canones hujus duo funt. "C Xpofito
effeSu, necefle eft prarfuiffe caufas ad JLj efferus neceftarias. Homo eft conditus, eft
igitur ad sternam felicitatem corpore, et anima compofitus. 2. A bonitate, f«i pratftantia efferus, bonitas
caufa: arguitur, et prsftantia. Sic Cic. pro Mur. demonftrat effetlibus
ad confulatum adipifeendum plus valere virtutem militarem Murena: quam C.
Sulpitii juris prudentiam. Comparatio ea efl, per quam duo, vel
plura in aliquo tertio conferuntur quod illis commune fit e. g.
Catoni licuit fequi bellum civile; ergo et Ciceroni licebit; ubi fequi bellum
civile commune eft ambobus, Ciceroni fcilicet, et Catoni, qui in eo
conferuntur. Quoniam vero in triplici genere res quatpiam conferri
poteft, ideo triplex eft comparatio. Kes etenim alis majores funt, hoc eft
verifimiliores, et quibus id, de quo agitur, potiori jure conveniat; aliæ
insquali gradu veritatis funt pofitse, ut non fatis agnolci poftit, utrum res
potius conveniat iis ne, quæ conferuntur; an iis, cum quibus
conferuntur. Hinc nafeitur triplex comparationis genus, a majori
fcilicet ad minus, a minori ad majus, et a pari. A majori ad minus
argumentamur hoc pafto; cum fcilicet ex eo, quod verifimilius eft, et convenientius,
et tamen nec convenit, nec verum eft; aliud, quod verifimile, minufque
conveniens fit, nec convenire, nec verum efle colligimus. Cic. pro dom.
fua docet Deos immortales domum fuam non concupiffe, quod ne
Homines quidem fceleratiflimi illam expetiverint, Qua in re vobis eft
advertendum, quod in comparatione id non eft majus, quod majus eft, fed quod
verius, et convenientius eft. Præterea
in hoc argumenti genere, tum id, fitione fidem conciliat; amplificatio
fubtiliter enucleando fingula, lucem rebus addit. Illa ftilo concilo fua
explicat argumenta: illa fententiarum pondere, orationis ubertate, ambitus
magnitudine, et ingenti quadam vi comprehenfionis eadem impellit. Itaque tribus
rebus ab argumentatione diferepat amplificatio: materia fcilicet, traflatime,
&fine. Materia quidem: nam argumentatio adhibetur ad
omnia quxftionum genera; amplificatio non nifi ad magnas, gravelque
caufas, in quibus debeat oftendere orator aliquid effe calamitofum,
indignum, lætum, trille, tnilerabile, amabile, deteflabile,
formidandum, optandum, fugiendum. Tra&atione; nam argumentatio
preffe, et argute proponit; amplificatio fule, et graviter exponit.
Ilia ad pugnam le>iter procurrit, fa&aque plaga confefiitn
fe fubducit; illa in apertum, ac patentem campum procedit, tela, et tormenta
omnia excutit, donec fatigatus holtis, et pene fra&us concidat.
Fine; nam finis argumentationis eft cognitio; amplificationis motus;
quare hxc non adhibetur, nifi cum perlpefta rei veritare, dignitas,
amplitudo, gravitas, aut contra indignitas, vel atrocitas per motum eft
demonftranda fervit farrun et fidei faciendæ; quod ubi motus fuerit
auditor, multo firmius rebus creditis adhærelcat, quam anrequam
moveretur. Exemplum aliquod a Cic. petitum clarius illuftrabif,
quee hucufque de amplificatione locuti fumus. Qui igi H ter tur
diceret ejiciendum a Repubiica Antonium, ilium >er argumentationem
patriæ diceret proditorem; Tulius vero ita eum per amplificationem urget, et confligit
Phibppica 3. Hanc vero teterrimam Belluam quis fare poffet, aut quomodo?
Quid ejl in Antonio prater libidinem y crudelitatem, petulantiam,
audaciam, ex his totus conglutinatus eji; nihil apparet in eo ingenuum,
nihil moderatum, nihil pudens, nihil pudicum. Quapropter 9 quoniam res in
id diferimen addatta efi\ utrum ille poenas Reipublica luat, an nos ferviamus; aliquando
per Deos immortales P.C. patrium animum y virtutemque capiamus y ut aut
libatatem propriam Romani genatSy et nominis recupæmus, aut mortem fervituti
anteponamus. Multa qua in Ubera Civitate
ferenda non ejfent, tulimus, et perpeffi fumus, alii fape recuperanda
libertatis y alii vivendi nimia cupiditate; fed fi illa tulimus,
qua nos neceffitas ferre coegit j qua vis quadam pene fatalis; qua tamen ipfa non tulimus i e tum ne hujus
impuri Patronis referemus teterrimum, crudelijfimumque dominatum ? Quid hic
faciat; fi potuerit, iratus, qui cum fuccenfere nemini poffet, omnibus bonis
fuerit inimicus l Quid hic viElor non audebit, qui nullam adeptus viElo
riam, tanta fcelera pofi Cajaris interitum fecerit > refertam ejus domum
exbauferit, hortos compilant, ad fc omnia ex his ornamenta trandulcrit,
cadis, et incendiorum caufam quafierit ex funere. Et ea quam plurima, qua in hoc loto videre
poteritis. Qu.t res amplificationem admittant, quæque fint ejus
fedes in oratione. Rerum, quæ in fermonem cadere poffunt, aliæ
graves funt, ali* exiles, aliæ mediæ; quod graves amplificationem admittant, ex
di&is fatis colligi poteft. Quæ funt mediæ magnam oratoris ©peram
re quirunf, ut amplificationem recipere poffmt; iri exilK bus vero
nihil eft, cur allaboremus, ut amplificatione illuflrentur; oleum enim
perdemus, et operam. Locus amplificationis in oratione proprius eft
peroratio, in qua confertim opargit, quæ figillatim emiferat; et licet inter
argumenta fingula fpargenda fint amplificationis femina; tamen ubi ad
extremum orationis ventum fir, ea omnia recolligi folent; ut vehementioribus
arfeftibus in fine motus auditor, palmam oratori cedat, ac vi&oriam. Unde fumantur
amplificationes. D Uplici ex fonte profluit in oratione amplificatio, ex
verbis fcilicet, et rebus. Verba, qua: amplificationi deferviunt ea funt, qua;
illufiria dicuntur; de quibus multa
fatis diximus in exordiis hujufce noftræ pratceptionis. Illuc vos
remitto. Amplificandæ autem rei 4. fontes aperuit Quinft.
Incrementum fcilicet, comparationem, rationem, conriem. Congeries
duplex efl, una verborum, da que plura admodum diximus, altera
fententiarum, in qua fentcntiæ plures ejufdem fignificationis componuntur;
cujus ufus triplex efl; vel ut iis, qua; minus apta funt, lucis aliquid
afferamus, priora pofterioribus explicando; vel ut orationem pleniorem, et modulatiorem,
expleto numero, reddamus; vel ut inflandi, honorandi, vel exprobandi criminis
caufa exagerationem aliquam faciamus. Qua in re cavendum maxime efl, ne
multis verbis quamlibet fententiam pueriliter oneremus; videndumque, ut
pofteriores fententiæ, vel aliquid lucis prioribus afferant, vel plus
acrimonia: contineant, incendantque vehementius orationem. Quæ ufque
diximus, non fatis explicarunt ad propofitum quid fit rerum congeries; ne
igitur quidquam omittamus. Rerum congeries efl, cum ad inflandum,
Ha augendumque, a nobis variæ adiones, refque enumerantur et io unum
quafi acervum congeruntur, fublatis aliquando conjundionibus, ut acrins
inflemus. Adhibetur,
cum incalefcit oratio ad amplificandum, quæ bene, quæ male gefta funt.
Multæ enim virtutes fimul collatoe admirationem, et amorem, plurima vero
vitia faftidium et odium conciliant. Congeries adeft etiam definitionum,
partium, caufarum, effedorum, concomitantium,&confequentium,
contrariorum, et adjundorum. Quæ definitionum eft, naturam rei explicat,
vel per partes, vel per caufas, vel per effeda, vel per adjunda, five
accidentia, vel per fimilia, vel per negationem. Exempla
omittuntur, ne paulo fufiores fimus, quam par eft. Incrementum alter
vi amplificanda: modus fit, cum per gradus crefcit oratio, et ad furumum
pervenit. Differt a congerie, quod hæc coacervat multas fententias,
et voces; In incremento femper crefcit oratio. Hoc fit duobus modis.
Primus eft, cum citra diftinftionem graduum, in ipfo contextu, et curfu
orationis, femper aliquid priore majus infequitur. Cic. pro S. R. Am.
Petimus a vobis Judices, ut quam acerrime maleficia vindicetis; ut quam fortijfimi hominibus audacijfimis
refijlatis, ut hoc cogitetis, nifi in hac caufa, qui vefier animus fit,
ofiendetis, eo prorumpere omnium cupiditatem, et ficelus, et audaciam / ut non
modo clam; verum etiam hic in foro, ante tribunal tuum M. Fanni, ante
pedes ve Jlros, judices, inter i pf a fiubfiellia cades futura fimt. Secundus,
cum fingulos gradus dividimus, et infingulis commoramur; et tunc ea, quæ minora
funt, magna facimus, ut quod ultimo loco ponitur' maximum effe videatur.
Si velis ergo martyris alicujus fortitudinem efferre, per fingulos fortitudinis
gradus ab imo ad fummum affurgas. Huc pertinet illud amplificandi genus,
quod dicitur extenuatio, quæffiperiori oppofita, fif, cum procedentia, quo vere
maxima funt, et videntur, omnibus elevamus; ut quod fequitur,
minus appareat. Ratiocinatio fit cum ut aliud crefcat aliud
augetur; unde ad id quod extolli volumus, ratio deducitur. Uc fi
quis Annibalis virtutem amplificet, ut major gloria Scipionis, quicum
debellavit, eluceat. Comparatio diverfa inter fc, et majora cum
mi* noribus comparat,- non eo tantum, ut rem probet; fed ut exageret, et majorem vim faciat, ut fi
quis obedientiam Chrifii cum illa Abrami conferat, ut alterius prxftantia
magis emineat. Vel fi qui amplificandum alTumeret alterius calamitatem, eam
comparare deberet cum priflina illius calamitate, vel cum aliis
calamitatibus, ut offenderet hanc efle graviorem. Notandum in hujufmodi comparationibus,
utriufqite partis circumftantias, quæ rem augere poffunt, diligenter efle
excutiendas,, neque folum virum cum viro, faftum cum fa&o, rem cum re;
fed partes etiam lingulas cum aliis partibus efle componendas. Cic. pro Dom. fua Caflium
Cenforem cum Clodio comparat his verbis. Quuefo Pontifices, et hominem cum
homine, et tempus cum tempore, O* rem
cum re comparetis. Ille erat fumma modejiia, et gravitate Cenfor; hic
tribunus plebis fcelere, et audacia fingulari: tempus illud erat
tranquillum, et in libertate populi, et gubernatione pofitum Senatus: tuum
porro tempus libertate populi Romani opprejfa, Senatus auEloritate deleta: res
illa plena juflitis, fapienthe, dignitatis; Cenfor enim &c. et cetera
quamplurima fequuntur &c. Quod di&um eft de exemplo, dicitur de
illuftriqaadam fimilitudine, qua res interdum vilis multofit magnificentior. Qua in re advertendum eft, ne rempropofitam ita
fuperet fimilitudo, ut convenire cum ea pulchre non poflit. Sed quoniam
nihil in oratione erit decorum, quod fuis non illuftretur figuris, in
eadem nonnullas fibi peculiares, et proprias expofcit amplificatio. iEdem
funt hypotipofis, profopopæja, exclamatio, optatio, imprecatio, commonitio, et aliæ
fim.^ qua» motum faciant. Affectus illi funt, quorum vi ftc
auditorum animi, voluntate/que mutantur, ut aliud, quam ante de
rebus propofitis judicium ferant. Secundum alios affettus efl animi
quidam impetus, quo ad appetendum, averfandumque aliquid vehementius, quam pro
quieto mentis flatu, impellimur, Alii vero ita definiunt: Effetius efl animi
fentientis ex alicujus rei bona, vel mala opinione rata commotio. In
his permovendis totus efle debet orator, ut enim ex definitionibus patet,
auditorum animos, nunquam ille triumphabit, etfi validiflimas afferat
probationes, nifi motum faciat. Unde inquit Fabius: Probationes
efficiunt fane, ut caufam noflram meliorem effe Judices putent: affettus
pr a flant, ut etiam velint. Sed id, quod volunt, credunt quoque j nam
cum Judex fuerit occupatus affettibus, omnem inquirenda veritatis rationem
amittit. Antequam vero numerum affefluumftatuamus, &de fingulis
difTeramus, opportunum erit præmittere, qua: in hac re de fe ipfe prædare
debet orator. Motum excitaturus ille debet efle, vel faltemfefingere,
iifdem affe&ibus incitatum, quos parat in aliis movere. Prudens fit,
ut tempori inferviat; in dicendo acer fit, nervofus, difertus, voce plenus. Præterea
confideret, apud quos dicat, et quibus moribus informati auditores fint j qua
educatione inflituti $ quibus opinionibus imbuti, et quibus rebus
moveantur, an pietate, an ira, an odio, an amore, et hujufmodi, quarum
rerum conje&uræ colligi poflunt ex qualibet cujufque natione, ex
corporis drufiura, et temperie, et tandem ex iis, quæ de auditoribus prædicet
fama. Cujus rei occafione obfervandum, quod dofli homines refpuunt molles
affc&us, ac dolore incenfos, quos tamen admittunt fimplices. Apud feros,
&agreftesopus eft lateribus firmis, voce truci, iracunda, et formidabili;
in curia ritus fit vividus, et acer. Ut igitur ad pertra&andos
dcfcendamus affcftus, omitlis variis illorum divifionibus, quas varias
varii au&ores a dignant, hos tantum placuit enumerare, et funt, qui fequuntur. cn
Amor. Defiderium Gaudium Spes Metus
Ira Mifericordia Invidia Pudor Odium Fuga Dolor Defperatio Audacia
Manfuetudo Indignatio Æmulatio Gratia. Amor definitur ab
Arift. 20. Rhef. cap. 4. Affcttus, quo volumus alteri, qua bona funt,
idque ejus, qui diligitur, »0» no (Iri caufa, et in illis rebus
comparandis pro virili elaboramus. Amor multiplex eft, Divinus,
Angelicus, intelleftualis, animalis, et naturalis. Amor Divinus eft,
quo Deus omnia creavit, tuetur et fubflentat, fine quo ntc ipft Angeli
vitam habere poffunt. Angelicus eft, quo Angeli Deum amant, et illius
imperio hominibus famulantur, t 9 “ creata fervant. Intellectualis
eft, quo humana mens quaque bona, et honcfla defiderat, et inquirit.
Animalis eft, quo voluptuarii appetunt, et hic brutis quoque communis efl.
Naturalis eft, quo res fe mutuo
dilidunt, fibique naturalis dileUionis vinculo coharent,* et hic dicitur
etiam Sympathia, cui opponitur Antypathia, qua res naturali odio fe fe
expellunt. Hinc fiunt miranda illa natura arcana, ut magnes attrahat ferrum,
Elitropium le vertat ad Solem, penna Aquilæ aliis admixta pennis, ab
illis evolet, effugiatque. Quia vero in tra&andis affectibus oratoris eft,
eos aliquando excifare, aliquando reprimere, aliqua de lingulis
attingemus, quibus et ii excitentur, et ii reprimantur. Amorem igitur
excitant honeftum, utile, jucundum. Ad Honeftum pertinent virtus, et probitas,
vitæ æquitas, modefta pulchritudo, comitas, et manfuetudo, innocens, et fimplex
urbanitas, conflantia, fidelitas. Ad utile fpeCtant beneficia, grati animi
fignificatio, liberalitas, communicatio bonorum, et confiliorum.
Ad jucundum revocantur amor ipfe, bonorum, et malorum communitas, morum, ftudiorum, et periculorum
fimilitudo, fiducia, familiaris, et domeftica confuetudo, aliens virtutis
commendatio, injuriarum oblivio. Præterea amorem in aliquem conciliabis,*
fi eum oflenderis natura lenem, facilem, popularem, dignum, cui fe
credant alii, cui arcana fua committant, apertum tandem, et candidum
moribus. Adverte quod in amore
intelleCluali excitando judicio, et prudentia opus eft,* quare eligendæ funt
illas res, quæ maxime argumento fufeepto conveniant. Amor non
folum excitatur illum commendando, fed etiam deferibendo; pro quo
multiplices ejus vultus, variaque illius effe&a enarranda funt. Nos
igitur ut aliquid de illis dicamus, turpi amore deje&o, divinum.
educemus in medium, quem modo lacrymantem inducimus, modo extra fenfum raptum,
modo fævientem in fefe, modo pauperem, modo divitem, modo flammarum
inftar ardentem, modo liquidi fluminis inftar gaudio colliquefcentem, modo
velat piftorem, modo velut oratorem. Non eft, cur reprimi debeat amor honeftus
/"fi tamen reprimendum aliquando arbitremur, idonea funt ea quæ in
contrariam partem fumi poliunt ex iis, quæ ilium excitant, et aliqua
pariter, quæ amorem improbum reprimere poffe dicemus. Reprimemus igitur
amorem improbum, fi offendemus vitia, et deformitatem rei, quæ male diligitur,
fi infamia eX illa redundet, fi fufpicionem injiciamus amanti, aut
perfidiæ, aut doli, aut frigidioris animi, aut injuriæ ex re amata
profe&æ: fi adducamus amantem in defperationem rei exoptatæ; fi ponamus ob
oculos nihil utilitatis, aut jucunditatis, fed damni plurimum, ac moleltiæ
ineffe rei, quæ diligitur: fi affirmabimus puerilis efie naturæ, quem amamus,
inqonftantem fcilicet, erraticum; faftidiofum: fi dicemus miferam
fervire fer.vitutem, qui legibus amoris obfequitur; fi tandem
infinuabimus peffime in rebus fædis collocari temporis illud quod aliqui
majori cum fruftu voluptatis, et gloriæ
confumere poffunt. Amor, five ille bonus fit, fi ve malus,
multiformis exprimi potefl, five ut defcribatur, five ut excitetur,
five ut reprimatur; et primo amatæ rei fibi femper reprehenfentat
imaginem, habitum, incertum, motum; verba, geftus, vultum, femperque eft in
peftore; et in rebus ipfis, qua:
amantur; fecundo imitatur omnia, quæ in amico intuetur:’ idem cum eo
lentit, idem loquitur: idem probat: dolet cum dolenfe, cum ridente ridet; negat
cum negante; 3. focietate gaudet, ac præfentia amici, reditu gaudet,
eoque abfente afpernatur omnia, cibum, fomnum &c. 4. in amicum liberaliter
effundit omnia; 5. laudat, miratur, extollit fa£la, di£U, fpeciem, et dignitatem;
6. audet viribus, mente agitatur, doloribus, et curis anxius, et inquietus
eft; 7. quæ fluita funt, et inepta facit, huc, et illuc volitat, has illafque ineptias facit; 8.
vigil efl, et infomnis; 9. modo loquax eft, et garrulus, modo mutus;
10. timet non fua fed amici caufa; 11. nihil arduum, aut difficile reputat, fed
pericula fubit intrepidus, fi quid forte aggrediendum fit, rei amatæ
caufa 12. fufpicax eft, et carnifice cordium Zelotypia agitari
folet 15. fui contemptor eft, proque re amata luperbus, et magnanimus mortem
negligit, et pericula quantumvis formidanda, immo etiam te ipfum 14.
conftans eft, ac firmus in amicitia 15. ftudia, exercitationefquc
omnes oblivifeitur 16. fui oftentator eft 17. blandus eft erga amicum,
contemptus vero ardet iracundia, exprobat vehementius, cbjicitque
beneficia 18. ad lacrymas valde facilis eft 19. defperans eft, et ubi definit
fperare, finem doloris eligit mortem. Quemadmodum amor animi motus eft,
quo fertur in bonum, quatenus bonum eft; fic ODIVM eft animi
affeElus, quo fe avertit ab eo, quod malum eji, vel certe malum
exijiimatur. Odium inflammant, quæ amori, et benevolenti* adverfantur;
quemadmodum virtutes, et eæ præcipuæ, quse fummam aliquam Reip. afferant
cum utilitate dignitatem, vehemens funt incitamentum amoris; ita e contra
ad inflammandum odium, admovent faces vitia omnia, et illa præfertim, ex quibus
calamitates oriantur, tum in fingulos, tum in Rernp. uni erfam.
Verum, ne omnia generatim dicamus, præcipua capita proponamus, per quæ vis odii
gravioris in animis exardefeat. Odium igitur inflammabunt 1. incommoda,
feu jaftnræ five futuræ fint in animi dotibus, five in bonis corporis,
five in fortunæ donis 2. calumniæ, quibus maxime læditur nominis
exiftimatio, atque hominum opinio 3. contemptus, quo non parva fit homini
injuria, qui honoris retinens fit. Ex hoc capite odium vehementius
incalefcet, fi perfonæ, quæ injuriam intulit, fpeciem indignam exprimemus; fi
virtutem, et dignitatem ejus, qui læfus
eft cum fcelerc, et indignitate comparemus ejus, qui Ixferit; fi tandem utemur
comparatione minorum, et colligemus exempla magnæ cujufdam injuria:, qua:
cum hac improbitate eollata, longe minor videatur. Quod etiam
felicius prxftabit orator, fi fublimes quafdam adhibebit figuras,
Hypotipofim prxfertim, qux injuriam ob oculos ponat, exclamationem, et Apoflrophen,
quæ acrioreta faciant fermonem. Præterea ad inflammandum
odium peridonea eft vitiorum expolitio, qua: in aliquo fint, ut libidinis,
audaci*, et impudentia:, injuftitix, fuperbiæ, crudelitatis, avaritiæ, animi
ingrati, nimia: potentiæ, et impietatis. Odium reflinguitur, fi in
animo exulcerato lætitiæ fenfum aliquem ingeneremus, aut generofum
quemdam impetum ad magna, et honorifica incitemus. Sed ad
particularia remedia deveniamus. Odium igitur emollitur, fi res
Ixtas, ac profpere fluentes proponas illi, quem ex hofle amicum habere
volueris. Confert etiam plurimam ad fedandum odium, quod
orator fciat, quibus de caufis fufeeptum fuerit, &quid fit illud,
quod oderit hoftis in hofle. Quare fi vitiofum fibi perfuadeat, delenda eft hæc
opinio ex ejus animo, fed occulte, et quali aliud agendo / ita ut
in principio ei alfentiri videaris, et mox alterius laudes
fubjicias/ Si odium proficifcatur ex injuria illata, tum ifta minuenda
erit; vel fi qui læferit in repentinam aliquam calamitatem irrepferit, hæc erit
deploranda, et fulis lacrymis
profequenda. Poterit etiam ofiendi dolor, et pænitentia perfonx illius, qux
lxferit. Denique quoties odii caufas fufluleris, toties et abfolveris
odium. Dicas in alinm mutatum elfe, qui in odium venerat, vel propinquum
efle, autneceflarium, ve) aliqua virtute nobilem fa&um, aut
eruditione clariorem, et Reip. laboranti perquam utile, et neceffarium.
Prxterea odium definiunt preces, et lacrytnx, quibus hominum animi facile
emolliuntur. Rurfus fi dices, ipfum fibi nocere, qui alterum odit, levia
effe illa, quas odii caufa fuerint, fapientem hominem do* Iere potius,
quam odiffe fortem illius, qui cascus animo, et voluntate deerrans, caufam odii
fecit; ad inclinatam, jacentemque fortunam, a florente, et erefta cecidiffe
illum, qui odio dignus fit, odium facile remittes. Ut autem
fciat Orator optime fe gerere, tum in concitando, tum in defcribendo
odio, aliqua illius ef*. fefta enucleanda videmur. Odium igitur hofli
malum imprecatur'; perniciem infert, et ulcifcitur; eam exprobat, quæ
pudorem inferre poffunt, conviciis impetit, minatur; aperte fefe odiffe
jprofitetur; ut crudelius noceat aliquando tegitur; ubi hofli perniciem
attulit, plenum lætitia triumphat; ut hofli noceat, et fibi nocere non reformidat; adeo crudele efl,
ut quafcumque pænas fumat, leves femper fibi videantur fempcrque acerbius
aliquid excogitet; ita immortale,* ut ad nepotes tranfire peroptet; ita
inflexibile, ut in bonam partem neminem velit, ita prasceps et furibundus,
ut abeat in omnia fcelera,& veneficia; aliquando indignatur, queritur,
gemit, defperat, fi decidat a fu is conatibus cum hofli perniciem expetit:
aliquando folatur vindi&æ fpe; alterius confpe&um, confortiumque
devitat, et exeeratur; importat denique omnia, quas amori contraria funt. DESIDERIVM
efl appetitus boni dclcElabilis, fed abf entis. Affe&us ifte variis explicatur
nominibus { >ro varietate rerum, quas defiderantur ? nam auri
deiderium dicitur avaritia, honoris ambitio, voluptatis libido, inutilis
fcientias curiofitas et fic de aliis. Cum autem tot, fere fint hominum
defideria, quot homines, oratoris erit diligenter confiderare quo
cujufque natura maxime feratur. Apud mercatores lucrum, et utitatem propones,
apud imperatorem, et nobiles gloriam, et laudem, et apud alios alia, pro ut
hominum, apud quos egeris, defideria mutantur. FVGA, qua: ex odio proficifcitur,
quemadmodum ex amore defiderium, ajfeBus e/i, qui conatur recedere
a malo illud fugiendo, Jeu dctcjiando. Orator in auditorum animis
defiderium accendet, fi ea revolverit, qua: difta funt de amore, fugam
excitabit, fi qua: de odio docuimus, mente recogitaverit. Ne autem
omnino prattereamus, qua: ad exprimendos, reprimendofque afreftus hofce
pertinent, aliqua, qua: defiderium tangunt, explicabimus, ut ex illis,
qua: fuga: funt, facile colligere poflfis. Defiderium accendendum
eft, cum aliquem excitare volueris, vel ad optimum flatum capiendum, vel
ad ardua quxdam perficienda; et tunc ut affe&um iflum
inflammes, rei præflantiam, ac magnitudinem exprimas oportet; laudem, ac
gloriam commemorare poteris, vel illius, quem adhortaris, vel illam, qua:
ex re optime perfe&a fibi certe proveniat, fpem eriges
feliciter nancifcenda: rei; demum proponere tibi licebit difficultates, refque
adverfas qua: obvia: efle poflunt in tanta re, fed adverte omittendum non
efle majorem inde gloriam, et laudem fore nafeituram.' Ad
coercendum defiderium ea omnia percommoda funt, quK de defperatione
dicentur inferius, illud tamen facile reftringes, fi probes haberi non pofle
illud, quod ab auditoribus expetitur; fi damnum multiplex, et varium, fi duram
ex hoc defiderio nafeituram fervitutem defcripferis; fi in cohibitione
defiderii pofitam efle vitæ felicitatem oflenderis, fi vilia efle,
et inania, qua: appetantur, docueris; denique fi bonum non efle, fed tantum
apparenter efle, quod defideratur edixeris. Qua: in defiderio
poflunt defiderari ad deferiptionem illius, eadem funt qua: in amore; fed
quia affeftus ifle ex bonitate rei defiderata: voluptatem habet, ex absentia
vero dolorem, prxeipue illiu effefta ex i (lis nafcuntur: Qui igitur defiderio,
ac frequenti angitur rei concupitæ cogitatione, (omnians habet ejusdem
imaginem inter lomnum excitatam, cum re defiderata colloquitur, cum fylvis, et rupibus,
iifque rebus omnibus, e quibus folatium fperat: erumpit inardentiora vota,
querelas, et nuntios votorum fuorum zefiros optat: teftes quoque locos appellat;
ad preces etiam humilis defcendit,& obteftatur; per quidquid rei amatæ
gratum eft: dolet ex ablentia rei exoptatæ, in fufpiria erumpit,
tetrofqfie gemitus fxdium rerum aliarum experitur quæ minus jucundæ funt, macie
conficitur; narrare folet ambitiofius quid vldefideri i patiatur, ait fe
diu, no&uque m illis cogitationibus effe, vias, &veftigia,
et litora, et loca omnia relegere, ut aliquid dicere poffit et audire,
unde cxpe&ationis fuæ fallat faftidium, afpirat, et anhelat in rem,
quam expetit, mors impatiens eft, longiores fibi videntur dies, et breviflimum
tempus annum putat; alas fibi addere vellet, ut ad rem amatam velocius
accederet: vana, et impoffibilia interdum defiderat, nihil denique
arduum, et difficile reputat, reperitque, dummodo optata re fibi
liceat frui. De Gaudio, feu Lartitia. L iEtitia eft
opinio recens boni prafentis, in quo efferri retium effe videatur: five fenfus
boni prxfentis quatenus prxfens eji, cujus effetius ejl deletlatio\ boc
efl tranquillitas animi in bono prxfenti Juavitcr acquiefeentis. Ad concitandam lætitiam duo fervare
debet orator, fiilum fcilicet, et materiam. Stilus is effe
debet, ut perpetuam quamdam feu occultam voluptatem ingeneret; quare
utetur Orator argumentis exquifitis, novis, et ingeniolis; fermo occultus
fit, et floridus, numerus fuavis,[& mollis i oratio tota figurata, plena
acutis fententiis. Materia ea fit oportet, ut in ipfa habeatur ratio
geniorum, quibus aguntur auditores; et quia aliis alia placent, ea funt
afferenda, quæ cuique funt in delitiis. Sunt tamen quædam, quæ in nominum
animis communem habent fenfum voluptatis, eaque funt commutatio malæ
fortunæ in meliorem, comparatio propriæ cum aliena, bonum infperatum, novitas,
et irrfolentia rei alicujus, confcientia virtutis, et innocentiæ,
deferiptio rerum lætarum, ut viftoriæ, alicujus triumphi, ludorum, et hujufmodi;
præterea locorum amznitas, florum, gemmarum, veftium, odorum. Infuper ipfa lætitiæ
deferiptio animum excitat, fpeque fua oble&at; jdenique caufa lætitiæ
calamitas eft improborum; cum fcilicet illos deprimi videmus, atque
opibus, et honoribus fpoliari, quos przter jus, et æquitatem obtinuerunt. Ad
reprimendam lætitiam reprehefentanda eft boni, unde oritur lætitia, aut
turpitudo, aut brevitas: exponendi funt rerum futurarum incerti eventus, fortunæque
dominantis arbitria, quæ nihil conftans, ac perpetuum pollicetur fuis; fed eos
fallit afTiduis, et frequentibus mutationibus, afferendum videtur
voluptati, et lætitiæ mærorem femper adhzrere, et triftitiam. Præterea coercebis lætitiam, fi in auditorum
animis timorem ingerere fatages. Denique majoris boni fpc, aut
cupiditate, voluptatem minoris imminues, vel potius abforbebis, et quibus
dolorem excitare didiceris, iisdem lætitiam remittes. Ut autem
lztitiam noveris pro rerum opportunita* ' te in aliquibus f aliquando
reprehefentare: Hæc funt ejus effefta, et primo ciet lacrymas, deliquiis
artus relaxat, mortem infert, corpori gratum colorem, floridamque venuftatem
conciliat, ad choreas excitat, ad tripudia, et convivia, animum refolvit,
et abjicit curas, timorem, et fenfum doloris; fucum detrahit, et Hmulationcm, Spem excitat, et amorem; facit,
ut in gratulationes erumpamus, et alios ad hilaritatem in citemus,
provocat defuieriutn earum ? rerum, quæ gSu* dium augere (olent, cietque
nos, ut Optemus foles fulgeie melius, terram luxuriare floribus, mella
fundere flumina, montes fudare balfama, præterea qui lætantur, cum aliqua
delegatione præterita pericula enarrant, erumpuntque iit votaV optantque eamdem
diem voluptatis caufam fa-pe redire, verlantur in cogitatione, ac
delegatione boni, quo fruuntur, gaudentque libi prorogatam vitam, ut ea
videant, ex quibus voluptatem capiunt. Affe&us ifte exprimi folet in
epitalamis genetliacis, et orationibus, quæ fiunr in adventu virorum, et Principum
in triumphis, feftis diebus, aliifque hujufmodi argumentis, quorum
exemplis artificium exprimendæ lætitiæ nos docebit antiquitas. Dolor, feu
trifiitia fenfus efl ex opinione preftntis mdlt. Affe&us ifte
exprimitur iifdem fere rebus, quæ odium concitare foient, valentque
plurimum hipotipofes, qux caulam doloris exprimant, oculifque
fubjiciant; Sunt enim quædam præcipua, quæ dolorem vehementius acuunt, ut
confanguineorutn vincula, irortds, funera, bonorum amiffio, vexatio rerum,
quæ funt nobis invita charifiimæ, et jucundiflfimæ. Dblorem ler.iet Orator; fi naturam mrii
(peftaverit, unde oritur dolor, alia quippe dicenda funt, fi de exilio
agatur, alia, fi de morte, alia, fi de bonorum jacfura, ceteiilque fortunæ
acerbis cafibus: funt autem communia hæc capita mitigandi doloris,
innocentia affli&i, qua orator oftendat, innocentiam non pffnam
fteleris fubire,fed ob facinus aliquod egregium, vita£ conditio, quæ
patiendi neceflitatem affert inexplicabilem, fortunæ inconftantia, quæ fuos
muneribus ampliffimis orna os flarim ex alto præcipites agit: exempla virorum illufirium, qui eadem immo, et
«lamna multo graviora fortiter tolerarunt
r gloriæ mef izp fis, quæ ex conftantia colligi poteft.
Infuper triftitix lenimentum dabis; fi docueris fortis efie viri nec
adverfis frangi, nec profperis infolefcere; fed ubique parem animi conftantiam
retinere; fi dixeris præmeditatum fuifie malum, quo quis dolet; fi perfuaferis
inutiles efie lacrymas, nec tales,, quæ malum repellere pofiint; fi
animum itfbcaveris a rerum cogitatione, qua: horrorem excitant; fi
monueris ex divinx voluntatis arbitrio femper et ubique vivendum; five lenitur,
et blande nobifeum agat; five ad virtutis exercitationem, et præmium afpera, et
dura nobis evenire permittat; fi animum ad ftudia litterarum convertas; fi earumdem miferiarum focios habere
pronunciaveris; Sin autem de vita funbis
agatur, dolorem de illis minueris, et ex fiatu melioris vitse quam funt
confecuti, et ex commendatione rerum ab illis prxclare geftarum. Trifiitia
prxoccupatus homo hos fentit fui doloris effebus .* effufus eft' in
lacrymas; nullis delebatur, nifi trifti rerum imagine, fquallore corporis,
vefte fordida, neglebo capillo, genarum, et capillorum laceratione,
percuffione peboris, et foemoris, contrabione frontis, dejebione luminum,
folutione membrorum, ac potifiimum brachiorum.* dolorem fecum oftendit: odit
lucem, et confpebum hominum; in folitudinem, et fylvas fe abdit, et cum ipfa
interdum loquitur folitudine; filens obllupefcit, et ad lacrymas impotens
quafi lapideus torquet: in querimonias abit; calamitatem fuam, ut
inopinatam, deplorat; fi dolor ingens fit, diuturnitas temporis dolorem
confirmat, augetque, fi levis, imminuit.* mollis eft et viribus frabus,
ac mericulofus: prxfentem calamitatem cum felici fuperiore fortuna componit;
eumque dolet, et queritur; profitetur animum fibi præfagum fuifie calamitatis;
læta omnia fpernit; velletque in focietatem lubus fui, non modo homines trahere,
fed etiam fylvas, et bruta; invehitur acerbius in eos, qui fibi caufa fuerunt mæroris,
et lubus, conliliumque omne refpuit: defperat ex impatientia mali; fuperos
crudeli I tatis Deprimitur audacia propofitis periculis, et virium
imbecillitate: commemorando nimiam virtutem plus fæpe nocere, quam
prudeffe: fidendum non effe fortunæ, fi lemel faverit; fragile totum eflfe,
quidquid in hominibus, aut in rebus, efi, robur, fanitatem, opes,
dignitates, potentiam,* neque in iis reponendam fpem. Audax
homo, fi quem defcribere occurrat, periculum nullum reformidat, aut
rejicit; fed ad omnia paratus eft; periculum elevat, illudque ridet, et infultat;
armorum afpe&um gaudet, atque equorum fremitus, bellique avidus hofiem ad
pugnam iaceffit; materiam quærit exercendæ virtutis, qua; fi non adfit,
ludicram pugnam fingit in animo, et in fomnis bella meditatur; fuperbia elatus
in fe uno fpem omnem figit, nec ab incepto revocari fe patitur: gloriæ
(limulis incitatus cupiditatem incendit, et ardorem mentis
acuit ad ardua.- magnifice dc fe loquitur: Superiora facinora repetit,'doletque.,
parum fibi credi: fibi fpondet omnia ^ felicemque rerum exitum
pollicetur; fc votis fuis potitum extfiimat, cum alii fpem nullam
vident: Ii per ægritudinem, vel grave Senium, aut rem alum non
poflit, quod antea, dolet ademptam fibi facultatem agendi, optatque redire
vires priftinas in pefruantur optatis; fi eum, in quem iram accendere vultis»
dolo, fraude, ac verborum integumentis uti dicatis.* fi ingratum, ac
beneficiorum immemorem efie: ii cum
offenfione id beneficium negare, quod fibi deberi arbitrantur.* fi
obtre&ationibus horum aures præbere, quos angi putant oportere; fi de
illorum honore detrahere, vel apud eos, quibufeum de honore contendimus,
vel apud eos, qui nos magni faciunt, vel apud eos, qui nos verentur, et obfervant.
Nota ad amplificationem injuria: referenda efie verba, geftus,
a&iones, omnia ad contumeliam compofita; lubjicicnda efie oculis per
hypotipofim, et Ethoparjam; opus efie indignatione, et epiphonemate, et fimilibus figuris; virtutes ejus, qui læfus
eft, cum vitiis ejus, qui lieferit, præferendas; variis exemplis exagerandum
faftum; fifoli, fi primo evenerit; fubjiciendum damnum, quod inde fufpicatur.*
dicendum turpe efic non ulcifci, et fine ultione æftimationem
penitus perituram: deinde docendum fpem efleulcifcendi, eamque juxta præcepta
incitandam: fiudiofe captandam temporum, et locorum occafionem, ut fi
doleat animus; fi cupiat; fi corpus male affe&um fit; fi laboret
aliqua fufpicione, tunc etenim promptiores fumus ad iram &c.
Cavendum Oratori, ne crudelior appareat in puniendo; ne majores ex atquo
pamas repofeat: ne denique intemperanter furere ipfe videatur. Sed
decorum fervet, incenfus fit, et grandiori orationis genere utatur.
Mitigatur ira iifdem ferme rebus, quibus mifericordia excitatur; orator
vero amorem in dicendo præfeferat, et venerationem ejus, quem mitigare
contendit, doceatque nullam illatam efie injuriam, vel culpam non
fuifle voluntariam; moneat eum, in quem iræft, potentiorem efie, et dignum
omni veneratione, et cultu, nec tutum efie cum illo habere inimicitias;
abeo prius difceffiflfe injuriam; eum, qui lzferit, demitto anino
mifericordiam Suppliciter implorare, jam depreffum, viftumque hortem efle; injuriam
latam tuifle non per contemptum, fed per dolorem, et iram impotentem in
eo, qui lzfus eft, eumdemefledefeftum, propter quem in alium irafeitur:
proprium fortis animi cfle iram vincere; enumeret damna omnia, quæ
ex ira accidunt irato: excufet perfonx lædentis conditionem; ut et imminuat
contumelias: deferibat irati hominis turpitudinem; dicat iræ primum nafcenti e
fle occurrendum, ne in perniciem noftram adolefcat; perfede enucleat,
optimeque cognofcendam det illatam contumeliam; proponat, quæ illa fit,
et quo animo fada, ne ira perturbatæ rationis major videatur; rurfus
infinuet gloriofius cfle hortem fervare, quam perdere morte, ad vitam revocare,
quam licet meritum ad mortem damnare; eam efle veram de horte viftoriam,
quæ nulla venia, dignos clementia fuperat, ac bonitate; ad Deum propius
accedere, qui dat falutem immeritis, dum vitia profligantur; denique ad
fle&endum iratum exoptanda ert opportuna temporis ratio,
expe&andumque tantifper dum fe fregerit impetus iræ, eligendumque
potiflimum tempus illud cum honore, aut lucro aliquo recens affe&us
fit .* cum judicio vel armis hortem vicit, cum ludis, vel conviviis, vel
hujufmodi vacat. Ad deferiptionem hominis irati, irx effe&a
funt hzc; rationem perturbat, et ob mentis inopiam cæco, ac przcipiti
motu ad furorem inflammat; totum adeo corpus deformat, ut in alium
mutatus homo videatur; oculos, et vultum in ignem accendit; hominemque præcipitem
agit; ulcifcendi fefe flagrat cupiditate: inferendæ ultionis diligenter
occafiones obfervat, eoque periculoflus, quo fimulatius; in defperationem abit,
fi potertas ulcifcendi non detur.* prorumpit in contumelias, et imprecationes;
excandefcit, et indignatur, quod Dii non ulcifcantur injuriam; terrere
gaudet eos; in ipfos irafeitur, et minas addit maledi Rb et oriæ P recepta
&is; voluptatem capit fi dc inimico ulcifeatur; eoo* temnit eos, in
quos commovetur, et contemptu contemptum ulcifcitur,* contemni fe dolet,
graviterque patitur fefe interdum fperni > dum minas fonat, et fupplicia; amplificat, quantum poteft,
contemptum fui; commendat fe pluribus, ut ex eo capite augeatur
contemptus, et ex contemptu ira .* eludit eorum refponfa, qui eum placare
volunt: poli contumelias, et injurias
incufat fe quod occafionem ultionis oblatam non arripuerit, eamque
revocat defiderio multo gravius irafeitur, et (e magis excruciat, fi fpes
ultionis adempta fit; pznaro non concupifcit, quam non fperet, fortunæque
inconfiantiam ingerit, quæ pofitos in fupremo dignitatum faftigio,
deturbet præcipites. Mansuetudo ab Arift. definitur deprejfio, atque
fedatio ira. Ab ira ad Manfuetudinem animos traducet Orator, fi
fufpicionem contemptus ab illis tollat, doceatque fentirc de ipfis, ac
dici magnifica; fi moneat per
impudentiam, vel aliquo alio cafu,non certo confilio lapfos effe, qui eos
offenderunt, vel præter voluntatem deliquiffe humano errore deceptos, et necefiitate coaftos; fi oftendat culpam cum
dolore fateri, qui eam admiferunt; fi afferat fupplices fedemittere, et puniendos
ultro permittere, qui offenderunt, fi beneficia commemoret ab eo fufeepta,
de quo eft contemptus fufpicio; fi fub orationis initium non pauca dicat,
quibus qui læfus-fuit, intclligat fe diligi ab eo, qui læfitj fi
pronunciet eos, a quibus læfus eft, graviores pænas pependiffe, quam
ipfemet exegiffetjfi virtutes, et res pratclariffime geftas ab co prædicet,
qui læferit; fi fenfim metum ei injiciat, in quem exardefeit; fi fupplicem, ac
deprecantem, qui fecit injuriam, inducat; fi proponat cumdem femper effe
cum omnibus i fi adferat, exemplifque probet, non exguam gloriæ mertem
manere eos, qui iram manfuetudine vincunt, miferumque erte crudeliora meditari,
ac facere: fi tandem affirmet, feveritatem cum lenitate mifcendam; licet
enim iracundia inftrumentum fit virtutis; inclinandum tamen eft in
mitiorem partem; et fi peccandum, remirtione quam crudelitate,
melius, aut tutius peccandum. Manfuetudo defcribitur
moderatione vultus, et Termonis; orationis illecebris, et fuavitate; modeffia
totius habitus: et demum iis omnibus chara&eribus, quibus poetæ pacem
adumbrant. Claud. omnia Martis infirumenta, fub Clementis pedibus
fubjicit. Misericordia eji motus animi, [eu dolor quidam fufceptus ex
cogitatione mali alterius, quo fe, vel fuos affici pojfe videt, qui
miferetur. Hinc elt, ut ad miferationem moveatur; qui adduci poreff, ut
ad femetipfum, vel ad res fuas revocet, quæ de altero deplorantur,- non autem
ille, qui nihil tale fe pati poffc credit. Ad commovendam mifericordiam
plurimum valet augere extra modum calamitates, et incommoda, ex
qumus eam natam volumus, quod potirtimum fieri poteft comparatione intur
prioris fortunæ felicitatem, et fequentis mi feriam.Movet etiam hunc affeSum
affli&a, calamitate feneftus, et adolefcentia, fi recordatione fui
fuorumque auditorum fenfus leviter pertentet Orator, ut prsffat Cic. in
Pif. Mors præterea propinquorum, et orbitas, corporum vexatio, morbi inopia,
exilium; quarum calamitatum comitem præ miferatione feipfum Orator offerat, ut
mifericordiam vehementius accendat. Attingat Orator fingulas
circumrtantias: perfona: quæ cruciatur, aut crucianda ert; videatur, fi
fuerit innocens, fi præcellens aliqua virtute, fi litteris exculta; fi
fortis an imbecillis in tormentis; fi florenti, an tenera xtate; fi tandem
iis valeat, qua folent in generare fcnfum doloris molliorem ætatis; fi in
adoleicentiæ flore, fi in cadente feneftute excrucietur; et hujufmodi; loci, fi coram iis patiatur quos
calamitatis teflesminime vellet; temporis, fitum exitium patiatur,
cum laborum mercedem fibi pollicebatur et præmia; caularum; fi aliorum
injuriis non propria culpa calamitas fibi obvenerit; finis; fi virtutis caufa
infelix repente extitit; modi: fi quis nobilis, fi quis fapiens, fi quis
in dignitate conftitutus fubiturus fit idem fupplicium quo plebei homines
folent animadverti; fi perpetuam quamdam malorum feriem patiatur; fi
nihil unquam boni percipiat, fed unius mali finis gradus fit ad lubfequentia
graviora. Præterea modefle petet
Orator, quæ pro fuis vult ab auditoribus, oflendatque; occulte tamen leve
efle, quod petit homini calaraitofo, ærumnas cum aliis comparet, dicatque
calamitatem fuperiorem, tametfi graviflima fit, levem tamen etiam cum graviore
præfenti comparatam; utatur obfecratione,depreceturque auditores per quidquid
eis gratiflimum efl; fermocinatiojiem adhibeat, et per Dialogifmum loquentes
inducat, tum eis qui acceperunt injuriam, tum qui intulerunt, figna
doloris palam exhibeat: ita Erutum confodiam Lucretiæ corpus, Antonius
interfe&i Cæfaris togam adhuc cruore flillantem P. R. produxit; videat
tamen ut id prudenter, non frigide fiat. Rurfus fenlum hunc
auditorum animis injiciat, quod nihil acerbum fit in vita, quod non
ducant evenire pofle fibi, aut amicis, aut ceteris hominibus, doceatque nihil
magis decere hommem, quam efle humanum: Denique caveat, ne muliebres unquam Nænias
habeat, fed femper graviter doleat; cum procul abeftalacrymis, non dicat
ab illis fe retinere non pofle, gemitufque vocem intercludere; hoc etenim
puerile efl: non ambitiofe conferetur tropos, figuras, et periodos, fed
ita orationem fuam contemperet, ut non videatur parata, fed dolore potius
elicita. Mifericordia reprimitur; et iis, quibus inflammari diximus iram; et iis,
quæ de invidia dicenda fuperfunt. Quod fl auditorum animos jam firmiter
occupaverit mifericordia, fenfim, et quali aliud agendo, erit remittenda;
quod femper obfervandum erit; cum vehemens aliquis affc&us erit
extinguendus. Præterea mifericordiam infirmabit orator / fi
rerum calamitate, qua quis premitur, dignum probet; fl doceat nulla
miferatione dignum effe, qui judicesad mifericordiam deprecatur; fl dicat
juflumefTe, utmalismaleveniat, fl offendat fe de eorum fupplicio gaudere /
fl tandem efficiat, ut judices, aut invideant bonis adverfarii, aut de
ejufdem malis lætentur, aut indignationem aliquam concipiant ob vitæ
pravitatem. Qui miferatione tanguntur, faciunt, quæ fequuntur. In lurorem, et jnfaniam vertuntur, eaque
admittunt omnia, quæ dolentis conveniunt/ triflitiam vultu, lacrymas
oculis, gemitus ore præfefcrunt, fpiranti fimiles: funt taftis fæpius deliquiis:
corpore, et corporis indumentis fquallidi funt, et fordidi; infortunia
repetunt, etfi ea ab aliis audiant, fuis lacrymis, et fuo dolore pafcuntur:
fenfum præferunt alieni doloris, ac profitentur; non minus aliorum
infortuniis, quam fuis, tangi, optantur accidiffe flbi, ut faltem illorum
aliquam partem cupiunt. Indignatio, quæ locum habet in genere
deliberativo, J[ et judiciali dolor efi perceptus ob res fecundas
alterius, qui illa fortuna judicetur indignus. Difcrepat ab invidia, quæ
bona digni etiam hominis infeftatur; et quemadmodum mifericordia refpicit malum; fle
indignatio bonum refpicit immerentis. Bona vero hoc loco non intelliguntur, quæ
animi funt, nec quæ naturæ; feu fortunæ, ut funt divitiæ, opes, potentiæ,
honores, amicorum copia, et hujufmodi. Indignatio concitatur; fi vita:
prioris forditas, ac vilitas cum pra:fentis temporis opibus, ac potentia
conferantur; fi quam dicamus per vim appetere ea, quæ illi minime
competunt, ut abutatur iis ambitiofe prodigus, in aleis, conviviis, et commefTationibus;
fi eumdem inferamur, quia infolens, et improbus alicujus bona effufis
largitionibus diffiparit, vel in profundum libidinum fuarum gurgitem
immerferit; fi inferiorem doceamus, cum fuperiore contendere in eodem
ftudio, vel honoris æmulatione; fi divitias, fi honores alicui præter
meritum contigifle adferamus; quod tamen cum diftin&ione agendum
videtur, ut hæc apud eos dicantur, qui fibi eadem mereri videantur; fingula
tamen apud fingulos juxta cujufque meritum. Sedatur
indignatio, fi cui indignantur; cum dicas virtute, ac rebus præclare
gefiis bona fibi comparaffe, non recens ascepiffe; fi probes ingeniofum,
ac nobilem nunquam degenerem animum habuiffe, ac proinde naturam ei
femper favifTe; fi moneas jampridem bona illa poffediffe, nec iis unquam
ad fcelera, velinReipublicæ aliorumque perniciem abufum fuiffe; fi doceas
non arrogantem, et fuperbum in meliori fortuna fc prsebuifle, fed
modefium, et communem, eumque de aliis magnifice, de fe humiliter locutum
fuiffe. Indignatio deferibitur admodum libera, quæ amplificet
vitia, vel in malam partem virtutem detorqueat, nec fortem, fed
temerarium, neque prudentem, fed ignarum eum dicat, in quem indignatur
furens, et amens, quæ fibi interdum
violentas afferat manus; irreligiofa, qua: in ccelefie numen obftre&etur; exprobrans,
qua: recenfeat ea, qua: recenfeat ea, qua: ab ingrato fafta funr, et alterius
improbitati cum aliqua eorum exageratione beneficia opponit. Denique indignationis
cffe&a eadem pene funt, qux in iracundia. Invidia, quæ locum habet in
genere judiciali poti (fimum, ejl dolor de profpera forte, qua alicui prope
pari evenerit, non quod, qui invidet, commodum ex eo percipiat; fed quod
nollet eos, quibus invidet, bona illa polfidere; quia fuam putat immunui
dignitatem. Invidiam concitaveris; fi doceas homini improbo
vel citra laboris, ac periculorum aleam turpi quadam gratia contigiffe
bona, ut dignitates, opes, honorum titulos, quæ ceteris non nifi fummo
diferimine cottfequi poliunt, li dicas eum ob divitias, fecundamque fortunam
ita infolefeere, ut prx fe alios arrogantius contemnat; fi commemores eum
celeriter aut nullo labore, vel parvo fumptu confecutum fuiffe, quod alii
magnis fumptibus aut tarde, aut plane nunquam alfequuntur; fi ofiendas
alienæ laudis æmulum, ambitiofum, multa molientem, nocentem, tum
auditorum, tum aliorum glorix, cumdemque dedecus ex aliena fortuna
quxrere: fi in auditorum animis laudis imprimas (ludium, et ardorem
glorix retinendx; fi proponas antiqux familix decora, et ipforum proprias
virtutes, vulgique honorificam de iis mentionem ;& contra, fi vulgi
recites honorificam mentionem; de eo, in quem movere invidiam fatagis; fi
exageres populi in illum animi voluntatem, et propenfionem; fi deferibas
multitudinis voces, et prxeonia, modo tamen laus illa fuptrari facile poflit,
et impediri. Prxterea ad concitandam invidiam profuerit nofle mores eorum
in quibus excitare volueris; quare eam concipere folent, pares loco, gente,
cognitione, xtate,lcientia, dignitate, fortunis, qui denique pufillo funt
animo, ut opifices, foeminx, rullici. Reprimitur invidia capitibus
contrariis, ac excitatur. Quare bouum minuas, cui invidetur .• merita
illius ollen oftendas, qui illo potitur nullam tailam efte
injuriam demonftres, ac doceas illum fortuna: bonis, atque honoribus,
honefte, ac moderate uti: dicas non fuis, fed aliorum commodis bona illa
adhibere, quæ invidis funt incitamenta; parta fuifie laboribus, ac mife*
riis; adferas ingentis animi ede, fi magna in aliis quis fpedet, nec
virtuti, nec felicitati invideat j aperias damna, qua: invidiam
fequuutur; ipfa etenim partim lædit eos, ad quos intenditur, dirius vero,
a quibus procedit, quippe qui fua fine fine fubllincnt fupplicia.
Invidis delcriptio præclara eft apud OviJ. met. 2. fab. 12. at
eadem fere habentur apud Scaliger. inAppend. Virg. Ceterum fsvit ipfa in
parentem ejufque interiora in modum tineæ depafeitur: fimulat gaudium: non vult videri invidere: trillatur, fi
invidis nota. afficiatur .• Unum expedat
mali folatium, fi cui invidet, ex alto prscipitem datum adverterit
Virtuti inimica eft olfentat fe magnifice, virtutifquefus prsco nobilis;
alios facile contemnit 5 qua poteft animi vocifque contentione rivalem
fuum infedatur et quantum poteft veteras commendat, et extollit,
ut.recentes deprimat, cum rivali eod. timida femper, et querula
veretur ne fi quis honorem confequatur, gloriam fuatn ille fplendore fuo
obfcuret; aliens felicitatis inimica eft, in odium, et ultionem
inflammatur, vitiorumque omnium radix eft. Enulatio eft dolor ex aliena bona fotte fufeeptus,
/ l i non quod id alteri contigerit, fed quod nos illa careamus. Differt
ab invidia, qus fi pollet, aliqua ratione fpoliaret bono, quod in alia perfona
animadvertit . Æmuiatio autem fieri talis defiderat, qualis dida perfona eft;
&ficex amore, et ftudio virtutis hsc oritur: Illa e contra ex
malevolentia, et odio. Concitatur smuiatio majorum virtute egregie
fa K dis cum jam fatis multa di&a fint ubi de elocutione
fuperius. N Rerum dilpofitio duplici modo fieri poteft, aut
ex arte) aut ex tempore. Si ex arte ) eum ordinem habeat oratio, quem
fibi præfcribit ars, ut fcilicet primam ejus partem complettatur exordium,
fecundam narratio, tertiam confirmatio, quartam epilogus. De
argumentorum dilpofitione paulo ante di&um eftj hic (atis erit
annuere, quod ea præcedere debent, ex quoram intelligentia cetera
pendent. Ceterum quid primum, quid poftremum effe debeat in
oratione, quid adhibendum fit in fingulis caufis, non facile definitur.
Unum, quoad fieri poteft, nafcatur ex alio, fitque mutua quædam inter orationis
membra connexio, quod fiet, lilervetur ordo propofitus, et in divifione promiflus. Ad hanc rem commodæ
funt tranfitiones, quibus ab uno vel argumento, vel orationis capite
devolvimur ad aliud; in delenfionibus cum refpondendum eft adverfario,
fequi illum ordinem debemus, quem ille tenuit. Ceterum hæc difpofitio
tota pendet ex prudentiæ methodo, quæ quid locus, quid auditor, quid
caufa pollulet, oratorem docebit. De difpofitione paflim difta funt multa
inter has rhetoricæ præceptiones; unde nihil ultra progrediar, utfiatim
agatur. Memoria adeo neceflaria eft oratori, ut ex Ciceronis mente
omnia præclariffima in eo peritura fint, nifi inventis, et excogitatis
adhibeatur memoria, ex qua tamquam ex thefauro, et pcenu dicenda
promanant. Duplex eft, alia a
natura, alia ab arte. Quæ eft a natura, exercitatione augetur
adudua mentis agitatione, et frequenti rerum meditatione adjuvatur;, fi per
partes edifcatur oratio; (i delicatis herbis vefcamur, fi optima ciborum
digeftio; fi cibi 9 potufque parfimonia, et a crapulis abftinentia
confervetur. Quæ eft ab arte parum prodeft, ni fuam vim accipiat a natura.
Adjuvatur tamen quibufdam imaginibus, quibus reroinifcentia excitatur; quare
proderit lingulas periodos lingulis a capite inlcriptis numeris apponere;
rurfus quæ pars orationis e. g. de navigatione, ea connotari poterit anchora; quæ
de bello armis; quæ de re ruftica, ltgone, et fic de aliis; tandem proderit,
nullo affeilu vehementiori concitari, et cogitationum multitudine minimi
diftrahi. Pronunciatio inter orationis partes ordine poftrema, fed prima
poteftate, oratoria artis totius omnem in fe continet vim; omnis enim
oratio languet, evanefcit, emoritur, nili eam aftio animet varietate vocis,
motu corporis, mutatione vultus. Idcirco nemo inter oratores fummos
adfcribendus, qui voce infuavi, et immoderato geftu oculos
auditorum, et aures male afficiat. Patet igitur bona: pronunciationis
elfe, vocem moderari et geftum. Vocis duplex eft proprietas,
quantitas, et qualitas, e quibus tum vitia, tum virtutes illius
eveniunt. Vitiofa igitur erit vox primo fi fit pufilla,
qualis eft eorum, qui pipire magis, quam loqui videntur. Angufta quæ
non implet auditorum animos. Si fubfurda, qua: non exprimit verba, fed
in faucibus emoritur. Si confufa, qua: non diftinguit fonis, et articulis,
quæ dicit. 5. Si rudis, et intra&abilis, qua: magno
negotio fuum peragit curium. Si alpera, quje flrepitu aures offendit; fi
difcer pta, quæ imparibus fpatiis, et fonis dilaniat orationem; fisenea,
qua? vehementi Velut aris tinnitu, ferit aures; fi acuta, quæ fonantius
quam par efi, eaidcm penetrat.Vox fuas habebit virtutes. Si erit
alta, quæ firmis fparfa lateribus aures impleat pleniffime. Si eicelfa, quæ et plenios
audiatur, et durabilis fit. Si clara, qua; clare perfonet. Si prægrandis,
qua; admixta fuavitati laudatiflima efi. Si fuavis, flexibilis, culta,
rotunda, traftabilis, volubilis, dulcis, canora, et plena. Advertite
vocem accommodandam effe rei, de qua agitur; ficuti enim non convenit in
frigidis exclamare; ita ridiculum foret in gravibus languefcere. Proferatur
perpulfa animi motu, ut ex perpulfis fidibus profertur fonus. Lætitia
lenem, hilarem, tenuem poflulat vocem; metus demiffam, abjeftam, timebundam,
exhitantem, commiferatione plenam, flebilem, interruptam, ira acutam,
incitatam, incidentem; mceftitia gravem, et fono depreffam y et demum tot
fiant vocis mutationes quot erunt animi affe&iones. Illud infuper
univerfis præcipitur, quod depreffa vox adhibeatur in exordiis y ita
tamen ut poflit audiri, necnon verecunda, temperata, venufta, et lenis. In narratione aliquanto elatior, et quodammodo
familiari fermoni proxima fit. In expofitione validiorum argumentorum vehementior, acrior, et levior,
et juxta naturam rei nunc attollatur, nunc deprimatur, nunc arrideat,
nunc abhorreat. In conclufione attenuata fit, et æquali fono probata, fi
hortamur, fi conquerimur depreffa, et dillin&a crebris
intervallis: fi enumeramus, quadam incitatione gravis. Geflus,
quem mutam eloquentiam appellavit Tullius, tanti eft ut moderetur, ut quoniam
per illum animi fenfus dignofeuntur, fatis inepta fe gereret, qui
iis, qua: profert, geftum non accomodaret. De eo multa
priecipiuntur/ en vobis magis neceflaria.Vitanda: funt leves, et hiftorica:
gefticulationes, quæ fingulis verbis geftum efformant j quare Orator
meminerit, fe faltatorem non efle, et ad fenfum magis, quam ad verba
geftum accommodet. Componendus eft vultus decenti eompofitione, ita
ut refla fit facies, non detorqueantur, non mordeantur labia, non corrugentur
nares, non immodicus hiatus difiendat riftum, non fupinus fit vultus,
non dejefti in terram oculi, non inclinata cervix, non elata, aut
deprefla fupercilia, non rigidi, non extenti, non languidi, non
torpentes, non lafcivi, non mobiles, non pofcentes, poUiccntefque aliquid oculi
eife debebunt Peftus ad ventrem projicere indecorum eft, variare fupra
modum extando, deforme j quibus, fi motus accedat, prope obfccenum. Vultus
Sententiarum fenfum præjudicare debet j quare cum ridentibus rideat, cum
triftibus mæreat, cum iratis itetur. Oculi, caput, facies tali geftu
conformentur, ut fenfum exprimant j brachium, et manus aflionis
potiorem partem fibi vindicant, habentque plures fignificationes: brachium
tamen tanquam telum adhibetur in contentione potiflimum, in narratione
non nimium, fed cum decore movetur. Manus hinc inde extentæ
difponantur intra fuggeftum, dextra incipiat motum a medio peflore, tendatque
in latum dexterum mediocri diftantia, aliquando reflo, alias flexuofo duftu,
prout membrum uno, aut pluribus conftabit incifis j geftus enim uti
cum voce inchoandus, ita protrahendus ad finem vocis, et fenfus. Si
periodus conftabit tribus, vel quatuor membris, fecundum, vel tertium occupet
finiftra, qua: cum dextera ultimam, totamque claudat fententiam,
iterumque deponenda manus hinc inde intra fuggefti limbum, Rbetoric
H iEC oratio habetur in natalitiis hominis alicu jus. Ejus exordium
fumitur. Ab aliqua circumflantia loci, vel temporis, aut perfonarum.
A publicis
votis, precibus, et facrificiis, qus ante nativitatem, et poft illam
fafta funt. Ab
antiquorum ritibus. A fabulis. Ab aliqua hifloria, feu fa£lo infigni
Ab exclamatione, et larto plaufu futurorum bonorum. Confirmatio
multipliciter abfolvi potefl; nam fi nativitas fatis uberem fuggerat rerum
copiam ad juflatn orationem, his poterit efle contentus laudator. Sin
minus, incipiendum erit a Patria, parentibus, fplendore natalium,
prodigiis, fiquæ præcefferunt; rurfus attingere poterit Orator nativitatis
circumflandas, locum, tempus, antecedentia, confequentia, auguria, di£la,
oracula, fomnia, concurfus rerum variarum in id tempus. Item auguria fiqus puer
ipfe det futuræ virtutis, et fortunæ; quæ quidem divinatio peti potefl,
vel ex iis, quæ nativitatem, aut puerum ipfum nafcentem attingunt,
vel ex genere, facie, futuraque apud parentes infantis inflitutione. Peroratio vota continet,
fauflafque precationes puero, et parentibus, ut ille ad multum tempus felix
vivat, et fuis, et Patris ornamento aliquando futurus. Item
provocabit ad lætitiam, defiderabitque, utcrefcat infans ad cos honores, apud
quos patus efl; divos aliquando, feu virtutes producet contendentes inter fe,
cui potiflimum fit ille puer primum natus. Oratio Genethliaca, quæ dicitur
adulto, partim coalefcit ex fuperioribus præceptis, partim non jam tigna, et prsfagia
futura: virtutis attingit, fed Virtutes N a ipfas recenfet,
aut amplificat, dicitque aufpiciis, et ominibus jam fatis refpondiffe virtutes.
In peroratione optandum, ut fxpe diem illum natalem celebrare contingat,
utque lætior femper recurrat, illiufque ortu ita gaudeamus, ut nunquam audire
velimus interitum. De Oratione Luftrica. H iEC oratio
dicitur Lufirica, quod dies ille, quo nomen infantibus imponebatur
luftricus apud veteres appellabatur, habeturque in nominum
impofitione. Exordium ducitur, vel a circumfiantiis, vel ab aliquo
ritu antiquo in imponendis nominibus, vel a lætitia communi, vel ab honoribus,
quos ille prius retuliffet, cui nomen imponitur, vel certe dubitando
exquirere poterit orator, quo præmio tam præclara: res geltte donari
potuiffent, et ad nomen defeendens nulJum inventum docebit majus ipfo nomine,
dequo breviter dicet præmium effe virtutis. Confirmatio, vel una,
vel duabus contineri partibus poterit; fi una, eam inllituat Orator ab
iis locis, quæ in commendationem nominis cadere poffunt; a compofitione
fcilicet cum aliis præclaris nominibus; acaufis propter quas impofitum fuit, et
ab ipfa nominis fignificatione; fi aut omnes virtutes ea
complebatur, aut omnium maximam, aut omnia, quæ in omnibus
nominibus effe poffunt. Si duabus, in prima ponantur tes gefiæ, ac
virtutes, propter quas nomen fuit impolitum; in fecunda nominis excellentia
laudetur, inftiruaturque collatio tum perfonarum, tum hominum, tum
caularum, propter quas aliis etiam aliud nomen impofitum fuerit, five hoc
fiat per fimplicem comparationem, qua paria omnia effe dicantur, five per
contentionem, qua qui laudatur probetur effe fuperior. ^pilogus occupatur
in votis, et faufiis precationibus, gratulationibus, et adhortationibus, ut
tanti nominis gloriam fubfiineat, ac tueatur. De Epithalamio, feu
Nuptiali Oratione, Epithalamium habetur in nuptiis. Ejus exGrdium
inchoabitur, vela lætitia, fefiaque diei celebritate, vel ab argumenti
difficultate; vel a caufis, curO* rator ad dicendum acceflerit, vel a
commodis, optimaque conjugii æflimatione. Confirmatio i. per modum
panegyris laudes fponforum continebit; five a Patria, parentibus,
aliifque laudationis locis, five per comparationem unius cum
altero, ut nullus alterutro dignior eft potuifTe offendatur, five per
collationem nuptiarum hujufmodi cum felicibus antiquorum nuptiis, five per
certamen aliquod, aut inter divos, aut inter homines, aut inter virtutes
contendentes invicem in conferendis variis muneribus recenter nuptis. Juverit
etiam comparationem inflituere inter genus utriufque fponfi, ut ex illa
confiet fimilem fimili conjungi, quam quidem comparationem ornare
aliquando poterunt fymbola quædam ab antiquorum ritibus accepta, puta a
floribus, feu frondibus, quibus, nuptorum coronæ antiquitus intexebantur,
ut fponfum uno fponfam altero exprimamus fymbolo. 2. Poft celebratam fponfi, fponfæque
affinitatem, qua: ex illo matrimonio contrahitur, commendari nuptiæ
poffunt ex iis, quæ inde creduntur proventura, aut ex aliis felicioribus
matrimoniis, quæ inter eafdem familias olim intercefferunt; laudantur
fponforum parentes, ad laudes quoque eorum excurritur qui ad
nuptias celebrandas convenerunt, et ad commendandum thalamum, domum, urbem, ubi
nuptiæ fatis funt. Finguntur liberi
coram parentibus lufitantes, five a?ta N 3 te crelcente maxima
meditantes. Ad nuptam, et virum cum laude convertitur fermo, utrumque ad lætitiæ
fenfum excitando, et in fpem adducendo fobolis virtutis non
imparis. Epilogus vota facit pro liberorum felici proventu,
ut parentes thalami pignora cito confpiciant, diu felicem vitam degant, et diem
videant, quo et ipfi liberorum nuptiis interfint. Itidem ad mutuum amorem, et fidelem
concordiam conjuges adhortabitur .Legantur Claud. de Nupt. Honorii, et Maria»,
Statius lib. i. in Epithal. Stellæ
Maxim, in Nupt. Conftantini. De Epinicio feii Oratione
Gratulatoria. E Pinicium adhibetur
in quovis eventu felici, ut iis gratulemur, quibus ille feliciter
contigit. Exordium hujus maxima parte eflfe poteft rei obtentæ gravior
amplificatio, et defumi potell, vel a communibus locis publicz lætitiæ,
aliarumque circumftantiarum, vel ab ipfa mutatione, et incremento fortunæ
melioris. Confirmatio variari
poteft pro rerum varietate, qua: ad gratulationem nos excitant, fi etenim
alicui vi&oriam gratulamur, dicendum erit non tam pares gratias, quam
dignam gratulationem haberi polle illi, qui debellatis hoftibus tantis
incommodis patriam liberavit. Hujui rei
caufæ mox afferendæ; fubjicienda inde viftoriæ narratio, qua: explicetur ex
adjunflis, et amplificabitur perHypotipolem, diftributiones, deferiptiones, et per
comparationes præfentis fortunæ cum fuperiori. Licet nonnunquam vifforiam
conferre cum ipfo duce, ejufdem merita amplificare, in quorum fidem
aliqui nominandi erunt, quorum egregia facinora fuerit æmulatus. Si
dignitatem acceptam gratulemur, illius magnitudo erit demonftranda: commemorandum
adeptam meritis, et virtute, dicendumque dignitatem eam efle, ex qua
immortalitatem confequi ille poflit, quxque a multis expetita, paucis
admodum obtigerit. Obliqua oratione interdum alicui gratulamur, cum
dicimus nolle nos amico, qui dignitatem obtinuit, fed Reipublicæ quæ tantum
virum in ea dignitate (ibi adepta eft, gratulari; quod Reip. utilitas ab
amici honore acceflerit; qui fi junior fit, dicendum hunc diuturniorem, et Reip.
utiliorem fore; fi fenex, (pecimen virtutis amplum dediffe/ fi eruditione
confpicuus, florentem, ac beatam fore Rempublicam. Epiiogus continet
preces pro imperii diuturnitate, felicitate, gloria, incremento. [Optat,
ut qui ad dignitatem afeendit, opinionem de fua virtute conceptam faftis
fuperet, neque cum aliis, fed fecum ipfe certet, ut ad majores gradus
poflit afeendere. Cohortatur
ad amorem, et patriæ defenfionem, ut eam ita compenfet. Commemorat, qui reges, et præclari
viri eam ornarint, et auxerint. Monet tandem, ut et Deo, et largitori
Principi gratus fit. De Oratione Lamentatoria, H iEc oratio
fuperiori contraria eft, majus tamen requirit artificium, ut dolore potius,
quam arte videri debeat fa&a. Duabus omnino partibus abfolvi
poteft. In prima fignificetur, quantum fit malum illud*, in quod incidimus, tum
ad levandum dolorem, tum ad excitandam in amicis mifericordiam, et odium
in inimicos, fi ex iis tantum matum obtinuerit. In feeunda metus aliis
injicitur quafi et illis poflit idem contingere. Epiiogus fuperos orat, ut a
cervicibus omnium tantam depellant tempeftatem. Postulatoria oratio
adhibetur, cum quid debitum, aut tamquam debitum a Deo, vel ab homine
peti oportet. Exordium, fi petitio oblique fiat, per
infinuationem benevolentiam conciliet, ad excitandam nedum attentionem,
fed etiam liberalitatem; quæ quidem infinuatio peti debet ab illius laude, a
quo beneficium expetatur, maxime vero a laude liberalitatis. Quod fi res,
qua: poftulatur, difficilior obtentu fit, majore infinuationis artificio, fin
minus difficilis, minore opus habet i Si vero reta petitio fit, aperte
exordiendum, non tamen procul ab arte. Confirmatio fi de liberalitate benefatoris nihil ditum
fuerit in exordio, ab ea inchoari poterit. Petitio proponenda,
explicanda,. exornanda erit, attenta perfona, a qua petitur, et re ipfa
quæ petitur; nam fi petitur ab homine gloria: cupido, dicendum erit virtutem
ineffe maximam in re conferenda; fi ab alio aliter agendum. Si qui petit,
benemeritus fit, enumerare poterit, modefte tamen, fua beneficia.
Si nullum habeat meritum, narret, quomodo immeritus tantum beneficium
petere audeat, caufamque petendi afferat, dantis liberalitatem. Si res, qua:
petitur magna fit, inque ea obtinenda laboreiur, recurrendum ad
locos deliberativi generis, a poffibili fcilicet, ofiendendo nullo difpendio
conferri poffe beneficium; ab utili
probando, utile efTe Reip. ab honefio oftendendo honorem, et gloriam inde
futuram. Proderit parentum laudes, et majorum utriufque rccenfere, qui fi
in neceffirudine conjunfti fuerint, addendum erit eos, qui fubfequuntur,
non tam paternarum opum, quam amicitia: harredes efle debere. Preces adhiberi poffunt,
et obtefiationes per res, aut perfonas,
quibus nihil charius haberi confiet. Docendum erit, petere nos rem
honestam, piam, juftam, et nobis neceffariam, quam, ut obtineamus,
ciendi funt mifericordiæ motus ab indigentia noftra. Epilogus
promittit animum gratum, et deficiente facultate referendi gratias,
fummam animi propenfionem, et voluntatem. De Oratione Enchariftica,
feu in gratiarum aftione. E
Xordium bene contextum, fplendidum, grave, ac ferium effis debet, fine
ulla fufpicione fimulationis, feu affentationis, in quo amorem profiteatur
Orator, magnifice beneficium acceptum enarret, cum rerum enumeratione} præterea
exordiri potefi Orator, nunc ab ea virtute, quæ maxime lucet in,
beneficio collato, modo a perfona largientis, et ab adjuntlis, (i
Rex, fi Senatus fit, qui dedit, fi cito datum, ficum verborum ornatu, et vultus
hilaris fignificatione ;nunc reddendo rationem, cur tot ante beneficiis
acceptis, nunc tantum agere gratias incipiat. Confirmatio,
vel inftitui poteft per panegyrim, ia qua infifiendum erit commendando
virtutem a qua profeftum elt beneficium, vel tripartita effe debebit,
quæ primo occupetur in laudibus bencfa&oris, mox in beneficii
magnitudine amplificanda, et exornanda, ex adjun&is, et circumfiantiis,
per multas comparationes, inquirens caufas beneficii, tempus, locum, et hujufmodi;
demum in explicando modo, quo datum efi beneficium. Epilogus officii
recordationem pollicetur, fpondet, memorem animum, rogatque Deum, ut cum
nos ob virium imbecillitatem id minime poffimus, ipfe gratias beneficio
pares rependat. Si gratiarum a&iones ob falutem fient,
obfervandum erit, incolumitatem reftitutam, mala adverfa, miferias, et morbos
procul amandatos, magnam dicendi copiam fuppeditare. Ideo exageranda tunc
erit prxdi&otum maiorum gravitas, a quibus fuimus liberati > ut
tanto majus beneficium collatum eluceat. De Oratione ad inaugurationem. H iEC oratio dici folet in un£Iione
regum, aut creatione magiftratuum, vel Gubernatorum. Exordium fumitur a
votis bonorum, qui optabant, a gratulatione populorum, a meritis iplius
ele&i, a pompis, quibus elucent viæ, forum, templa, palatia, a
reliquis denique circumflantiis, vel etiam condolere dignitatem novo
Principi Orator poterit, quod eam fubeundo, novas caulas, laborefque
fubire cogatur. Confirmatio fefe effundet in laudes novi Principis,
a fontibus, quos fupra monuimus, a laboribus pro patria exantlatis, a clementia
in cives. Differet de corona, de fceptro, de purpura, de ftemmate,
deque ceteris omnibus, quæ peauliares fint illius pompæ; adhibebit
defcriptionem iplius Principis, a quo effulgeat amor, et raajeftas; neque
omittet oracula, prodigia, et fiquid aliud infigne evenerit, et honorificum,
qua: omnia ad laudem Principis referenda funt. Epilogus erit
idem, qui in gratulatoria oratione. Præclara
eft Sidonis Panegyris ad Auguftum Romæ di&a, et optime etiam Claud. in
Conful. Manlii Theodorcti etc. u I De Stemmate
Praxin. S Temmata, quæ familiæ infignia efTe dicuntur, ad
laudes heroum plurimum conferunt, quorum encomia inde petuntur, quod fint, et figna
quadam ad ornamentum, et difcrimen familia; dedu&a, et præmia virtutis, ac
poderis incitamenta laborum, et fuavis, et grata re£te fa&orum recordatio,
et documentum aliquod artis, et officii, et amoris, ac infitæ virtutis
argumentum. Rurfus ad laudem conlideratur materia, ut aurum, vel argentum; color
ut cæruleus, rubeus; forma, vel figura, ut ancile, palma, clypeus;
pi&ura, ut rofa, oliva, globuli, arma, cruces, Leo, Aquila, et hujufmodi,
e quibus fiudeat Orator magnam copiam laudum haurire, &c. De
Paranimphara; five in Creatione Doctoris. Exordium petitur a
circumftantiis perfonarum, vel a ritibus veterum, cum laude illius
fcientiz, ad quam initiatur Doftor. Confirmatio tres partes habet;
prima rationes continet, ob quas mox promovendus, honore dignus videri poffit;
altera rituum expolitionem; tertia ad dolorem panegyrim inftituit. Ritus effc
folent, traditio libri ad legendum Quidquid officii fui fit; pileoli,
infignia veritatis, ac fan&itatis; anulus, qui fidei, veritatis, et conflanti
cft argumentum; Zona aurea, qua utatur, tanquam cingulo fidei, et fortitudinis,
modeflixque vinculo, quo animi motus cohibere poffit • Epilogus multa
libi promittit de inaugurando Dolore, clauditurque in ejufdcm
gratulatione. Exordium inchoabitur ab ipfos juftitite templo, in quo
Prarfes admittitur, vel ab ipfo tribunali, in quod afeendit, unde promant:
oracula coelo digna, hominique metuenda, quod quid ornari poteft aliqua,
fimilitudine deiumpta e Salomonis throno, autaliunde. Confirmatio
vagabitur per locos communes laudis in Prsefidem, eleftum, et quserer,
cur purpura induatur, an quta ea regiam induat au&oritatem, an quia
in legum 'violatores infurgere debeat tanquam elephas, qui a rubro in
bella accenditur; commendabit fapientiam præfidis, ex qua, velut ex
trypode promentur oracula jufla, veneranda, et patriæ falutaria. Epilogus gratulatur, non tam præfidi,
quam urbi, quæ fe regendam commifit tanto viro, cujus fapientia,
vigilantia, prudentia quæque* optima fibi polliceri poffit. De
Oratione in dedicatione, H iEC oratio contexitur, cum alteri opus aliquod
nuncupandum occurrit: ejus artificium tribus veluti gradibus affiirgit,
primo occafione dedicandi, qua: fumitur vel a dedicantis officio, vel a
dignitate lilius, cui dedicatur, vel ab opportunitate aliqua, ut fi
devi&is hoftibus tribmphet, et cetera quamplurima; fecundo rei dedicata:
vel explicatione, vel excufatione. Tertio commendatione, et obfecrationc,
addito fidei, arrernique obfequii Sacramento. De Oratione ad
receptionem Principum, aut ma- f giftratuutiK O UI orationem
hanc contexendam aggreditur prius animadvertere debet, quæ fuerit caufa
regis adventus in urbem. Si ut eam
per fe invifat, vel ut (i in ea Princeps exterus fit, luas celebret
nuptias, et hujufmodi; et talis erit oratio, qualem, eam exigit caufa:
adventus. Si caufa adventus fit, ut per fe Princeps urbem illam invifat
tunc Exordium ducetur ab expedatione, et votis totius
Civitatis, vel a defiderio communi videndi Principem, vel ab exukatione,
qua geftieruot emnes, cum primum acceperunt- nuntium, vel ab ipfa regum
providentia quorum eft, non per legatos tantum, fed per fe quoque fuis
regnis confulere, a thefi ad Bypotefim mox defeendendo. Confirmatio per laudes
regis excurrat, providentias præcipue per aliquas comparationes, et fymbola,
poteritque recenfere antiqua ejus beneficia in urbem illam collata, ea
conferendo, cum prxdeceflorum ipfius beneficiis. Immo differere etiam
poterit multa de urbis Felicitate, et meritis, eaque omnia uni regi accepta
referre. Neque erit inconveniens, fi ad publicum apparatum defeeudat, in
quo deferibat, vel civium concurfum, vel regis ingreffum magnificum ad
triumphum, aut modefium, ne gravis populis eflet. Oicet relida ab
eo fuifle clementiæ, fortitudinis, liberalitatis, ceterarumque virtutum,
quam ille tranfierit, veftigia. Epi logus ejus armori, et tutela: commendabit
urbem, ipfuroque tutelaribus Diis; vota faciet pro ejus felicitate;
vovebit, ac dedicabit animas, pedora, fortunas, opes. Populorum explicabit lætitiam, et amorem,
et fi quid petendum erit, obfecrando id efficere poterit. Legatur Oratio Pacati ad Imperatorem
Theodofium, in qua ille magnifice. Exordium tefiabitur non levem doloris
fignifica* tionem ex illorum difceffu, quibus familiariter urebamur,•
mox moderationem adhibebit aliquam ex honefia difceffus caufay et fi
orator fit ille, qui difeedat, diuque a patria extorris abire debeat,
mifericordix ciet affe&um» Confirmatio commendabit multi
populi, apud quem vixit Orator, fidem, humanitatem, pietatem, et cetera,
quibus conciliantur animi, tum urbem, a qua ille difcedit, dilaudabit,
loci nimirum naturam, fitum falubrem, et amoenum, facra ejus fefia,
facrafque ceremonias. Epilogus
beneficiorum, qua; ifiic acceperit, memorem Oratorem pollicebitur, uxores,
liberos, affines commendabit plurimis, iifque bene precabitur.
Si alius fit qui difcedat, ifque vel mul&atus exilio, vel
acerbiore coa&us fortuna, Exordium petendum erit ex querimonia,
vel indignatione in fortunam ipfam. Confirmatio queratur quod abire
parantem non retinuerint non frequens virorum illuftrium concurfus, non
deambulationes, non amæna loca, non cetera, qux urbem exornant. Revocat
promifta; quod alter ab altero nunquam effiet difceffiuruS, confert
priorem felicitatem cum praffienti miferia, dicit, fe, qui jam in
amico folatium, nunc prseter follicitudines, et curas, nihil in eo habere,
conqueritur nimis longam futuram ejus abfentiam, commemorat pericula
itineris.difficiles navigationes, et vita: infclicioris incommoda, eoque dolet
abeunti. Modo tamen folatur Te,
fpe expeftati felicioris reditus. Si vero qui difcedit, legatus vel
imperator difcedit, Exordium illi gratulatur. Confirmatio dilaudabit, et cum ipfum, et collegas fuos, comitefque, a
genere, virtutibus, fama nominis, ac rebus antea feliciter geftis: deprecabitur
eundem quoque, ut memoriam noftri abfens non deponat, locorum amamitate
delinitus, ac fociorum humanitate, urbiumque nobilitate, qua iter eft
habiturus, quas ca occafione proderit laudare. Epi logus continet
preces, et felicia omnia difcedenti defiderat. De Oratione poft reditum,
Exordium vel fuperis gratias aget, quod incolumem patria, civefque omnes tantum
virum receperint; vel defiderium exprimet, quo cives ejus re-‘ dit^im
affe&abant, votifque, et precibus accelerabant; vel circumftantiam
quamdam temporis continebit, uc ii Sol ferenior effullerit, quafi tanti
hominis reditum fibi fuerit gratulatus. Confirmatio deferibet
hominis indolem, dilaudabitque virtutes, eas potiffimum per enumerationem
recenfendo, quibus acceptus fuerit iis, apud quos dum abefTet, eft
commoratus, qua in re optima* erunt comparationes conglobata: hominum
ilJuftrium, qui apud alias nationes magni habiti fuerint. Inducet exteras
urbes, apud quas diutius fuerit, qua: partim invideant patria: illius,
partim cives fuos cum eo conferant, minorefque eo arbitrentur, et partim fecum
ipfc doleant, quod hofpitem non retinuerint abire cogitantem. Reditum
amico gratulabitur, gratiamque referet, quod apud illum valuerit plus
Patriæ charitas, quam ceterarum gentium benevolentia: teffificatio, oblati
honores, locique amoenitas, et delicis. Exponet tandem quid commoditatis,
et privatiTh, et publice tanti viri afferet reverfio. Epilogus
hortabitur, ut diu cum fuis maneat, redibit ad preces, orabit coelites,• ut
quemadmodum ia profe&ione, et reditu ita fofpitent in Patria. De
Oratione in funere. Exordium occupabitur in deploratione, ac gemitibus,
ordieturque vel ab indignatione pro eo, cujus mortem dolemus, quafi indignemur
ereptum nobis effe, aut nos fupcrftitcs ad dolendum rtli&os; vel
ab aliqua exclamatione, vel ab inve&iva, in mortem maxime, fi in ætatis
flore ille obierit, vel a deploratione cum indignatione mixta, humanam
conquerendo conditionem, quæ nos ad tantam miferiam vix natos
dejecit, vel a circumflarttiis qaibufdam, ut funtoftenta, prodigia, alisrque
quamplurimæ, quæ in hac re meffe poffunt, vel ab aliqua figura,
dubitationem puta, quafi ambigat Orator loquine, an filerc debeat, ciere
lacrymas, an confolari, et hujufmodi, autexcufationem quamdam, quafi non audeat
vulneris memoriam refricare, et affligat domus fpeciemdefcribere; vel ab
aliquo gravi difto præfertim, fidolorem lenire velimus, vel a lugubri
exequiarum apparatu, vel ab aliquo lymbolo, vel a diverfis gentium
ritibus, vel a luftus deferiptione, præfertim fi luftuofo cafu obierit
ille, cujus mortem dolemus. Denique exordium dabunt affinitas, dignitas,
et hujufmodi, quæ fubihneat ille, cui onus dicendi impofitum fuit,
tamquam ea caufæ fuerint, cur loquendi partem fufeeperit
Confirmatio duabus potiffimum partibus abfolvi poteft, laude fcilicet, et
lamentatione*, ea demortui vitam commendamus . hac mortem dolemus; quare omnes
.inveniendi funt fontes laudis, locaque omnia ciendi mæroris motus; quibus
addi potefl et tertia, folatium fcilicet ad parentes, vel ad fuperflites
documentum. Interdum tamen una pars tantum ponitur, eaque occupatur in
laudatione; ita tamen conftru&a, ut referatur ad excitandum dolorem/
in crdum adhibe» tur et fecunda, quæ aut dolorem movet, aut confolatar,
aut adhortatur ad mortui imitationem: melius autem ifla fparfim per totam
orationem diffundentur, ita tamen ut in epilogo
perficiantur. Epilogus æternam felicitatem mortuo deprecatur, vel
lacrymas in auditoribus movet, vel„ad debitos honores deferendos, aut ad
recordationem beneficiorum ab eo acceptorum, vel ad virtutum ejus
imitationem, vel ad impendentis omnibus certe mortis memoriam
hortatur. Si filius fuperfit paternæ virtutis hæres, auditores Colabitur,
proponens iis, parentem in filiis fuperflitem efTe. Tandem claudi poterit
celebri quodam epitaphio, quod concifutn efTe convenit i et paucis
verfibus continere genus, vit® feriem, geftos honores, facta præcipua,
mortis genus, et monitum aliquod viatori. Egregixfunt Orationes funebres
Nyffeni in morte Pulcneriæ, D. Amb in Theodofii fenioris, Naziazeni in
Athanatis etc. Exordium, quod quidem furoitur a perfona regis, et ejus,
a quo mittitur, et ejus ad quem mittitur legatus, affinitates, foedera,
amicitia, negotia inter illos ante id tempus habita, et cetera hujufmodi
occupabunt; vel etiam fumi potellaritu, et jure gentium in mittendis
legatis. Confirmationis nulla certa præcepta efTe poflfunt, cum enim
tot, et tam vari® poffint efferes, quas legatus agere debeat, talem muituat
confirmationem. Orator, qualem exiget res, de qua agitur. Quare cum
legatus mittitur, vel ad gratulationem, et amicitiæ O offi- lio
'Rhetorica Pracepta. officia, vel ad
excipiendum aliquem alterius nomine, vel ad aliud petendum, vel ad
repetendum, et expofiulandum aliquid propter acceptam injuriam, vel ad
(uadendum aliquid, recurrere ille debebit ad lingulares oraticfieS cuilibet
caufat conformes. Epilogus pariter caufis, quæ traftantur,
accomodabitur. Consecratio apud antiquos Idolatriat cultores ea
dicebatur, qua vel aliquem hominem in numerum Deorum referebant, vel templum,
aut aram numini alicui confecrabant. Sacrilegus ifte cultus cum ipfa
fuperftitione jam exfolevit, eique fan&ior fucceffit, coefuetudo fcilicet
piorum hominum in numerum, albumque Sanftorucn referendorum. Quare hæc
oratio adhibetur a nobis in alium ufum abeo, in quem ab antiquis
adhibebatur -, cum nempe non jam fceleftiflimis hominibus divorum nomen
tribuitur, led cum homines vere pii maturis Ecclefia* Catholicæ
fan&ionibus inter Beatos, Sao&ofque adferibuntur. Artificium
hujus orationis idem eft, ac orationis in funere, præterquamquod
exordium, et epilogus, ipfaque confirmatio ad hilaritatem penitus compafti
cfFe debent. Poterunt et aliqua recenfcri de ritibus, qui in
/Ethnicorum confecrationibus adhiberi folebant, vel eos afliimendo, vel
rejiciendo. Etiam epilogus continebit exhortationem, qua excitentur auditores
ad venerationem Sanfti hominis, et ad vota illi facienda; poterit pariter
vel nobis, vel noftris a Divo illo aliquid jjoftulari. Si ha?c oratio habenda fit in
confecratione templi cujufdam, ilia fota occupabitur in commendandis ritibus
hujufmodi confecrationis, nec non templis iif dera ut dem fibi a
Deo electis tanquam in propria sede ad habitandum in terris; curabitque,
ut venerationem, religionemque, et cultum in illud ipfum in auditoribus
excitet, quod ut melius prædet, ornanda erit aliquibus imaginibus ex Sacra
Scriptura defumptis. Genus hoc nedum deliberativum, fed& fuaforium
dicitur, et difluaforiura, difceptatorium, concionatorium, et confultorium. Ejus
materies poflibilia funt, et non neceflaria, non tamen omnia, fed
ea tantum, quæ ed in nodra potedate, ut aut dant, aut omittamur, et
ad nos ipfos pertineant, hæc vero eadem publica funt, vel privata, de
quibus difceptari poted. Finis
utilitas ed, ac detrimentum i officium fuadere, et dififuadere. De
Inventione Generis deliberativi, triplicem hujus generis fontem aperit
Quintilianus, cum inquit: fuadendi partes quidem honedum, utile, necedarium.
Neceditas tamen non ideo ed pars deliberationis, quod in deliberationem
cadat, fed quod fi quid neceffarium probari poflit, fidem afferat
deliberationi. Cum autem CICERONE (vedasi) in partition. &c. ha?c habeat: Suafori
proponitur Jimplex ratio, fi et utile ejl t et fieri poteft, ut fiat: diffuafori
duplex: una, fi non xjl utile, ne fiat: altera fi fieri non potefl, ne
fufeipiaturj cumque idem dividat utile, inutile honedum, et utile
commodum, condat tres eflfe fontes inventionis generis deliberativi; honedum
fcilicet, utile, et poffibile. Ad honedum ea referuntur omnia, quæ
proficifcnntur a virtutibus, quæque funt laudabilia ipfa per fe, qualia
funi animi bona, quibus et additur materies fubjefla hon. flati, qua?
maxime fpeflatur in amicitiis; amici autem charitate, et amore cernuntur.
Quare cum nobis honedum proponimus materiem deliberationis, illud attinui
potett. Si bonum, quod fuidemus, cum virtute conjunflum demondremus; tunc
etenim honedum illud probaverimus; ideoque faciendum. Si offendamus cum
re, quam fuademus, conjungas ede virtutes, ita ut qui, quod fuademus,
fufceperit, prudens, juftus, clemens habeatur. Quod fi jam iile hifce
virtutibus fuerit inflruftus, alia ratione erit impellendus, ut nempe
fuis virtutibus opera refpondeant. 3.- Si metu dedecoris, et infamia?
aliquid fufefpiendum ede fuadeamus, qui modus efficax ed, et dicitur cum contrario. Notandum oratori
ed, quibus affeflibus auditores maxime ducantur, et quantum apud
imperitos adhibendus ed ad fuafionem ignominia? metus, tantum apud
Sapientes gloria? propofitio, et honedatis, apud quos nunquam illius
jaflura. Ad utilitatem, ut inquit CICERONE (vedasi), ea revocantur, quæ
funt in corporis, aut fortunæ bonis expetenda; quorum alia funt quafi
quodammodo cum honedate conjunfla, ut honos, et gloria; alia diverfa, ut vires,
forma, valetudo, nobilitas, divitiæ y clientelæ, de quibus fatis multa in
genere demondrativo. Igitur multiplici ratione ea ad fuafionem deflefli
pofiunt, et •» - rf» - k 1. Cum nobiles avidi funt honoris, et gloria?,
di gnitatum, et fama?, divitiarum, dominationis, et imperii; fi probaverit
orator in re, quam fuadet 3 ida contineri. Apud eos, qui aut lucri cupidi
funt, aut fuffl*mum decus ponunt in reflo divitiarum ufu, ut
hofce per- Peti orias Præcepta. at} perfuadeat, his
liberalitatem divitiarum ornamentum, illis fpem lucri proponet.. ublica.
Tertio ab auditorum perfona cognolcendo ilorum inditura, mores, Reipublicæ
adminidrationem, ut omnia nodra accommodemus tpforum ingenio, ex eorum
opinione ducamus argumema utilitatis, et honeflatis, declaremufque nos id
perfefturos, quod ii maxime in votis habent. Quarto abi pfa re,
magnitudinem, dignitatem, momentum, aut proprietatem auditoribus
odendendo, ut eos ad audiendum excitemus. In diffuafionibus nonnunquam. longius
principium requiritur præfertim, fi quæ diduadentur, utilia ede
auditoribus videantur. Cavendum in hifce
exordiis, ne abrupta fint, nec concitatam femper orationem, et in verbis
effufionem, cultumque affe&ent. Narratio ut plurimum non ufuvenit in hoc
genere; funt tamen duo tempora, quibus adhibere eam occurrit, yel
cum aliqua habemus exempla rerum ante gedarum, quibus utamur tamquam argumenta
ad fuadendum; vel cum auditor docilis fieri debet, fi nondum fatis præcepit,
in quo fit tota controverfia, unde orta, quomodo terminari poflit, aut fi
periculum rei, difficultatem, et magnitudinem ignorat. Quod fi
nulla narratio occurrat, datim ab exordio fubjicienda erit propofitio,
quam explicare copiofe, et fumma cum
au&oritare conveniet. Contentio, leu confirmatio eo major effe
debet, quo minor fuit narratio; itaque pod jam ditia probatio in certa
qua?dam capita didribui debet ; qua: traftentur ab honedo, utili, podibili,
neceflario, ut fupra monuimus. Ad
majorem copiam poterit Orator per alia genera excurrere, vel eos
accufando, qui funt contraria; opinionis, vel eos laudando, qui
nobifeum confentiunt. Inventio generis judicialis tum ad
accufationem, tum ad defenfionem, pendet ab affumptis locis faftorum, et rerum
; ii autem continentur omnes in adjunftis, antecedentibus
&confequentibuscaufis,& in locis omnibus extrinfccis ; cum
diilin&ione tamen, ut alii faciant ad flatum conje&urar, alii ad
flatum definitionis, alii ad flatum qualitatis. De illis fatis diximus, cum de
locis oratoriis, ea huc referatis. Exordium artificiofum effe debet quam
maxime, inquo femper auditor docilis, attentus, et benevolus reddendus
efl, et ea quidem ratione, ut flatim a principio, vel attentus, vel
docilis, vel benevolus fieri debeat. Benevolentiam captabit orator primo a
propria perfona, fi vel extenuet virtutes fuas, et eloquentiam, vel oflendat fe
non leviter angi difficultate agendi, et officio ipfo accufandi; vel doceat fe
quodammodo opprimi auftoritate, gratia, potentia partis oppofita; vel dicat fe
ad dicendum veniffe, ut exiflimctur fufcepifle illam caufam duplus officio
cognationis, et amicitiæ j aut alia ex caufa, feu honefla ratione, ux
femper videtur neceffario afferenda, z. ab adverariorum perfona, feu eorum, qui
eum illis conjun&t funt, quod ita tra&ari debet, ut in invidiam,
et odium adducantur, detegendo eorum fraudes, crimina, corruptelas, et hujufmodi.
A perfona Judicum, vel cos commendando vel declarando, quam fpem
concepimus de ipforum integritate, vel obfequendo, vel mitigando eorum naturam,
ad quod necefTe erit eorum mores cognofcere, vel liqua de eorum officio
attingendo cum Iaude r leviter ramen ne tam doceri, quam exorari, et laudari
videantur. 4. A caufa, vel ex ea defumendo aliquod grave di&um, feu
fententiam maxime probaram a Judicibus, vel ejus magnitudinem exponendo,
ut fi dicamus conjun&am habere ftbi Reipublicæ, aut civium falurem, vel
aliqua confiderando de ipfius conditione, eumque affe&um movendo,
quem ipfa poftulat, ut fi in ea gravi aliqua affefti injuria $
mifericordiam in nos, invidiam, et odium in adverfarios concitemus.
Ab adjun&is, temporis fcilicet, loci, aliarumquecircumftantiarum. Attentio
aptatur vel fi rem novam, atrocem, et magnam, atque ad exemplum
pertinentem agere dicamus, vel fi jpauca nos di&uros, eaque tantum,
quæ ad caufam pertinent, promittamus. Docilitas comparatur clara
partitione, rerumque dicendarum divifione, tunc maxime cum caufa videtur
involuta multis rebus \ at cum judex nimium adverfario attendit, ab illa nimia
attentione avertendus erit, quædam imminuendo, vel
elevando. Narratione non opus eft, ni forte accufator, cujus eft
faftum exponere, minus fideliter illud narraverit, vel aliquid omiferit, quod
reo favere poflit. Cum illam adhiberi oportuerit, fi quando perfpicua, et probabilis
effe debuerit, maxime in hoc genere efle debebit. Præterea ita componenda
eft, ut caufæ noftræ æquitatem, nequitiamque adverfariorum fubjiciat oculis,
conformandaque judicum moribus, et auditorum, ut oftendamus adverfarios
maxime in eo peccafte, a quo omnes potiffimum abhorrent, quod quidem
ultimum pluribus modis præftare poteft; t. oftendendo propenfionem
cujuslibet ad vitia, et virtutes, qua impulfus aliquis hoc vel illud prælegit.
2. expvmendo ea, quæ ab illis moribus oriuntur, ut incedat hoc, vel ilJo
gradu, furens, anhelans, titubans, et hujufmodi. 3. Si res videatur
incredibilis, caufas proferendo, quæ ad eam impulerunt, quod fi nulla
legitima caufa inveniatur recurrendum erit ad primam illam libidinem, quæ
cæco impetu huc, vel illuc homines proripit. Si res aliqua crudelis, et atrox
apponatur, tunc concitandi funt motus animorum graviores per exclamationes,
objurgationes, reprehenfiones, comminationes, increpationes, et hujufmodi. Sunt
etiam narrationes quædam totæ flebiles, quibus atrox alicujus maleficium,
naturæque immanitas, aut innocentium pæna exponitur. Quia duplex narratio,
altera, quæ fumraas rerum colligit tantum, altera quæ lingula exponit: hæc
fecunda adhibenda eft, quotiefcumque permovendi funt auditores, prima
vero cum rei geflaf feries, aut nobis non multum favet, aut ingrata eft
auditoribus, aut communis, et trita. Confirmatio, vel fimplex eft,
quæ crimen unum, vel conjunfta, qux plura compleftitur. Si fimplex eft,
qux firmiflima funt, partim in principio collocentur, partim ad finem
referventur, quæ autem mediorra, in mediam turbam conjiciantur. Si conjun&a, et accufemus, quo ordine
crimina reo commiffa funt, eo a nobis referantur, fi vero, quæ poftremo
fafta funt, leviffima fint, ea nunquam in fine collocanda. Tunc
etenim notanda tempora, dignitates, et officia', in quibus fefe reus
exercuit, et crimina, qux quoquo tempore, aut officio fufceperit, quorum
graviffima quxque primum, et poftremum locum obtineant, cetera vero
medium. Notandum unumquodque crimen probandum cffe ex locis, qui
pertinent ad llatum, in quo caufa verfatur, ut fingula argumenta
vehementer proponantur, hoc eft, nt ftatim initio conglobatione
criminum omnium utamur, qua reus obruatur, et judex obftupefcat. Ubi crimina
conglobata fuerint, erunt comprobanda, et confirmanda tabulis, decretis,
teftimoniis, accuratiufque in fingulis commorandum i quod certe fiet, fi
vehementiori aliquo motu crimen augeaxqus. Aliquando inflandum eft, acriufque
urgendum, interrogandum, minandum, blandiendum, et cgreftto1
nes Rbetoric* Prcecepta. 223 nes etiam adhibendas funt. Nonnunquam
propofitis rationibus in amplificationem graviorem exardefcit Orator,
laspe lenta gravitate pondus adjungendo iis, quas dicuntur. Si defendimus
eodem ordine utemur, quo ufus eft advcrfarius, quem tamen mutare
polfumus, et leviffima primo refutare, partim ad extremum remittere; firmiflima
in medium locum conje6fa, aut obfcurare dicendo, aut digreffionibus
obruere. Denique optimi oratoris erit, quid judices, quid res
poftulcnt, iemper advertere. Peroratio fi accufemus, iras prascipuas, et indignationis
motus, fi defendamus, conqucfiionis, fcu miferationis funt excitandi / tametfi
cum defendimus, iram movere polfumus ininjuftos accufatores, dum accufamus,
mifericordiam in alium. Praster hofcc affe&us alii etiam pro rerum
opportunitate excitantur, ut odii, pudoris, amoris, miferationis, doloris,
lenitatis, mjfericordias per frequentes hypotipofes, Apoftropbes, deferiptiones,
profopopejas, contentiones, de quibus ad fatietatem luperius. Hasc funt
generalia prascepta, quas pertinent ad artificium orationis in genere judiciali
; ea monenda lupe r funt, quas ad particulares quafdam orationes fpe6fant, et primo
dicendum. De Oratione accufatoria. I N qua modefiiam
prasfeferre debet Orator, et molliter, ac frigide profiteri necelfitatem
a&i I Nvediva ad hominum mores ftringendos accommodata duplex
eft, una in homines, quas non eft ufurpanda temere, nifi publica notentur
infamia, vel nullum bonas fpei locum relinquant: Altera in hominum
corruptos mores invehitur, et prima longe hasc melior eft. Quascumque
ilia fint, cavendum, ne liberius frarna maledicentias laxemus. Exordium
ducitur, vel ab admifto fcelere, quod explicari debet: vel a caufa magni
momenti, et adftatum Reipublicæ pertinenti ; vel a perfona, in quam
invehit, qua; defcribenda eft; vel a circumftantiis loci, temporis, et hujufmodi. Narratio,
vel vitam omnem a Puero incipit, fingulaque momenta percurrit cum verborum
apparatu, vel certa quædam capita defumit ex pluribus, quas fibi
proponat exagitanda. Confirmatio vitii perniciofos effedus expendit, contraque
pietatem, leges divinas, humanas, Patriæ mores, majorumque inftituta'
efte, contendit. Per amplificationem recenfet incommoda, quas inde
vel fequuntur quotidie, vel in pofterum fequi poftiint, nifi judices
fasviant in audores. Per Comparationem multorum, qui ob fimilia, vel
etiam minora crimina graviter affedifunt, urget hujufmodi hominem, dignum
efte extremo fupplicio, exilia, et hujufmodi. Nonnunquam in
invidiam, et odium perditum hominem vocat,- fi prsfertim beneficiorum
immemor', quam tueri debuerat, Rempublicam everterit. Tradatur interdum
per argumenta, et figuras, quæ ad intimos tenlus percellendos pius
habeant virium. Epilogus graviores affe&us ciet, iræ, odii, invidiæ,
pudoris, et aliorum effe&uum, quibus criminis atrocitas urgeatur, et judices
ad pænas repetendas accendantur. Objurgatio, quæ eft fuperioris ad inferiorem
reprehenfio, dicitur, quæ fibi proponit emendationem ejus, qui contra
officium, et honeftos mores aliquid peccaverit. Quare cum duræ cervicis
hominibus ea debet efle intonans, minax, intenranfque pænas, cum
illis vero, qui mollis animi funt, pavidique ingenii, fruflra laboratur,
fi feveritas induatur. Exordium peti poteft: vel a vituperatione
perfonæ, feu facinoris admifli ; vel a rei turpitudine, criminis
atrocitatem explicando, cui etiam adjungi debet tif moris motus, et oppofitio
vehemens i vel ab admiratione, quæ et rei novitate, atque infplentia
nafcatur, ubi et exprobari poterit ja&antia inanis, et fiducia,
præfertim, fi ignaviæ fcelus reprehendatur ; vel a (pe virtutis ejus, cui
tradita fuerat Reipublica (alus, quam tamen (ubftinere non potuit: vel a
dubitatione, quando dubius erit Orator, quo nomine fcelus, quod arguitur,
appellet. Interdum etiam caufam, cur queramur, expendit,- nempe quod res acerba
contigerit ex fa£lis ejus, quem verbis emendamus; quod inapertum
diferimen homines, et negotia per imprudentiam, aut animi demiffionem
adduxerit. Narratio non tam objurgationi neceffaria eft, quam
commoratio quadam in reponendo crimine, quod per hypotipofim fubjici
oculis debet, ut ejus gravitate, vel feritate moveatur js, quem
reprehendimus; Obfervandum tamen eft, ne alio nomine crimen vocemus, quam
convenit. Confirmatio exagerationem criminis continet, qux et fit pene tota per
adjun&a loci, temporis, perfooarum, et hujufmodi. Epilogus acrimoniam
orationis verborum lenimento mitiget, quod facile fiet, fi noflram
objurgationem ab amore proficifci viderit is, quem objurgamus. Proderit
rejicere culpam in aliam, fciiicet in fubitum furorem, vel in alios, qui ad id
excitaverint, quibus fubjici poterit vernæ- promiffio, totiufque injuriæ
oblivio ; quod fi aliquid fupplicii fit imponendum, id fieri non tam ad
repetendas pænas, quam ad eos in officio retinendos, et ad poenitentiam
adducendos dicetur. Nonnunquam atrocior efle potefi Epilogus, et tunc
ex ante ditiis exagerabitur turpitudo contradi dedecoris. Addi aliqua poterunt
ad excitandos motus fpei, metus, amoris, præfertim ab honelto. Poflunt et
minis admifeeri preces, ut ii fiedatur aut terreatur illis; ita tamen, ut omnia
magis ad amorem, et lenitatem infledantur. Tandem ^propofitæ emendationis
finem confequemur, fi eam quam concepimus, bonam de reo fpem aperiamus,
et fateamur. EXPOSTULATIO dicitur gravis quædam quærimonia. Cavendum ne
fiat ob leves caulas, et fi rem damnamus, voluntas cll excufanda. Infuper
habenda efl ratio eorum, apud quos, et ob quas injurias fiat
expoitulatio, ufendumque in Omnibus prudentia, ut non ulceremus plagam,
quam fanare cupimus; præfertim fi a.pud fuoeuorem potelfatem
conqueramur. Exordium duci poteft a laude, et commemoratione
beneficiorum, quæ in eos contulimus, apud quos querimur; vel ab ipfis
injuriis', quas patimur, præfertim cum noftro jure utimur, nec jam
precari opem, et auxilium poftub mus ;
vel a quadam excufatione, qua profiteatur Orator fe non fua caufa, fed
honeliatis, aut alienæ voluntatis expofiulationem aggredi. Interdum libet
oric ce Præcepta. zig dum etiam malevolentia suspicionem amovet, et
per dubitationem eruditam nititur de amico queri; aliquando fimulat
dolorem, ut gravior fiat conqueftio. Narratio exponit injurias, aliquando
etiam prius venia petita, et conquerendi facultate. Confirmatio poft
injuriarum expofitionem amplificat eorum magnitudinem, et cum læfar perfonæ
patientia confert, cujus rei teftes nonnunquam producit ; Defcriptiones adhibet,
profopopasjas, hypotipofes, et alia dicendi lumina, quas motum ammorum
excitant. Epilogus precibus ad eos confugit, a quibus folis remedium
expeftari porefi, quo in loco affeftus excitat mifericordiaj, clementiæ,
ac metus. Si expoftulatio privata fit, nudam, et apertam narrationem
poflulat, et nonnunquam excufationem potius, quam accufationcm adhibet. Tamen
inexpofitione injuriarum amplificare poteft earum gravitatem, fi præter
merita, atque adeo contra jus oilendantur acceptæ. Confirmatio, aut
brevis, aut fere nulla efle potefi, in qua per præteritionem profiteri
debet Orator, fe generofo filentio multa fupprimere. Qui tamen
confirmatio tum eft adhibenda, cum tales funt injuriæ quæ ultra diffimulari nec
poflint, nec debeant, pnefertim, dum majora timentur. Conclufio
vehementem excitat dolorem cum interpofitis minis, quibus etiam • aliqua
deprecatio adjungi potefi, habita femper dignitatis ratione. De
Exprobatione, hoc genus orationis exprobat beneficia in alios collega j
quod quidem fieri debet opportune, et e
re illius, qui beneficium accepit. Exordium tefiatur et appellat
confcientiam illius, qui labem ingrati animi contraxit, eamque grandibus
fententiis ob oculos ponit, ut vitii turpitudi- nem primo afpedu
cognofcat, et cum dolore conde- mnet. Narratio rem totam
artificiofe proponit, in qua et noflra
in illum beneficia, et ingratum illius in nos animum
amplificamus. Confirmatio duas habet partes; in prima benificium
commemorat, fed ex acceptarum injuriarum impulfu $ in altera exponit, et amplificat
alienum maleficium, quod fiet, ex hypothefi defcendendo ad
thefim. Epilogus timoris, et verecundis motus excitat. De
Comminatione, In hac Oratione totus eflfe debet orator, ut timorem
inferat ei, cui minitatur. Exordium abruptiflimum effe debet, ut velut ex
ino- pinato feriat. Oratio tota concifa erit, concitata, minax,
gravibus fenteotiis, et axiomatibus redundans, non tamen af-
fe&ata, et puerilis. Adhiberi folet vehemens amplifi- catio fceleris,
autfacinoris, cui fupplicium intentatur, in qua longiori verborum traftu
fefe efferat Oratio. Fingere poteft orator, vel ipfam fceleris
cogitationem, et memoriam adeo atrocem effe, ut ad eam vel gra-
viffimi viri perhorrefeant. Interdum etiam ne motus langucfcat, utetur
communicatione, et pedetentim progredietur. Præterea rem ipfam, ac futurum
incommo- dum ita clare defaribet, ut jam non dici, fed cerni oculis
videatur. Conclufio' optationem, et adhortationem continebit,
ue orajtio cx odio, et malevolentia videatur profetta. DEPRECATIO similis est
defensioni in hac tamen fupplex venit Orator, cujus erit, obfervare
prudenter circumdantia temporis, ac perfonarum, ne incongrue deprecetur.
Exordium fumi potefl, vel a qualitate criminis, cui veniam precamur, vel
perfonx, pro qua petimus . t Narratio non efl, cur crimen exponere debeat,
ni- fi forte occupemus eos, quos offendimus, et tunc om- nia funt
narranda, ac verbis amplificauda, deinde fubjicienda deprecatio.
Confirmatio in eo confumi debet, ut per vim argu- mentorum dandam
effe veniam fuadeat, quod quidem prædari debet primo a perfona lxfa, vel
lædentis, de quibus ea dicenda funt, quæ cuique convenient, fpe-
ftata cujufque conditione . .Sciatis tamen prodeffe fem- per, ut
dilaudetur, qui læfus eft, præcipue a laude clementis, et ut commendetur,
qui Isferit, cum ab ante aifa vita nulla vitiorum labe refperfa
meritifque ejus in Patriam, et alios, tum a fpe nempe eum fore
perutilem Reipublicx; A crimine ipfo una cum fuis circumdandis, quæ
crimen minuere poflfunt, ut fi di- catur errorem admilfum, vel aliorum
fuafione, vel im- petu aliquo iracundis. Quod fi hac aftione nainus
excufari poterit, odendendum nocere illum duntaxat Au£fori, et illi fatis effe
fupplicii cogitaffe, aut fecifle crimen. Si vero crimen fit occultum,
orator dicat non prodeundum illud in vulgus, quia ejus tupitudo ad
vin- dicantem redibit; A fupplicio inferendo, de quo quaeri poteli,
cur inferatur, et cum certum fit inferri illud, ne reus amplius peccet;
polliceri debuerit Ora- tor ex illius bona indole fpem vits melioris,
fuam- que au&oritatem interponat, et pro eo reconeiliando, fi
opus fuerit, fpondeat, oftendat quoque jam odium eoncepiffe in fcjeius,
ut fupplicii ad emendationem non opus videatur. Ad Clementiam excitandam
dicateum, qui peccavit, fic affligi dolore, et concuti metu, ac
timore, ut milericordia dignus videatur meminerit tandem fervandum eflfe
decorem. Epilogus vehementiflimos motus contineat, et fi ad parentem
agat, orabit, ut meminerit in filium agi, non in fervum, obfecretque, per
majorum cineres, per clara facinora. Si vero ad fuperiorem agat,
im* ploret ejus Clementiam aliis exhibitam in atrociori et- iam
flagitio, proferat exempla majorum ejus in re fi- wili, fidem et obfequium
perpetunm polliceatur, ca- ptet interdum benevolentiam, dicatque,
quidquid ac- cidit, fc contentum fore ejus judicio etc. AdLaudem Dei, femperque Virginis Mariae,
et Reliquorum Sanftorum. Santucci. Luigi Speranza, “Grice e Santucci.”
Santucci.
Luigi Speranza -- Grice e Santucci: la ragione conversazionale dell’idealismo
– scuola di Mira – filosofia veneta – filosofia veneziana -- filosofia italiana
– Luigi Speranza (Mira). Mira,
Venezia, Veneto. Filosofo italiano. (quarto da sinistra) con Pedrazzi, Battaglia,
Matteucci e Contessi. Muore a Bologna. è stato un filosofo italiano. È stato
docente di Storia della filosofia all'Università di Bologna. Socio
dell'Accademia delle Scienze dell'Istituto di Bologna, è stato tra i fondatori
della casa editrice il Mulino. Studioso di Hume, dell'illuminismo scozzese e
del pragmatismo americano, ha indagato inoltre le varie forme in cui
positivismo ed esistenzialismo e, più in generale, il rapporto con le scienze
hanno orientato il pensiero italiano tra Ottocento e Novecento. È sepolto
alla Certosa di Bologna.[1] Opere principali Esistenzialismo e filosofia
italiana, Bologna, Il Mulino, 1959. Il pragmatismo in Italia, Bologna, il
Mulino, 1963. Sistema e ricerca in David Hume, Bari, Laterza, 1969.
Introduzione a Hume, Bari, Laterza, 1971. Storia del pragmatismo, Roma-Bari,
Laterza, Empirismo, pragmatismo, filosofia italiana, Bologna, CLUEB, Eredi del
positivismo. Ricerca sulla filosofia italiana fra '800 e '900, Bologna, il
Mulino,, 1996. ISBN 88-15-05178-3. L'età dei Lumi. Saggi sulla cultura
settecentesca, Bologna, il Mulino, 1998. ISBN 88-15-06712-4. Filosofia e
cultura nel Settecento britannico, 2 voll., a cura di A. S., Bologna, il
Mulino,, 2000. Comprende: Fonti e connessioni continentali, John Toland e il
deismo. Hume e Hutcheson, Reid e la scuola del senso comune. ISBN
88-15-08098-8. Ricerche sul pensiero italiano fra Ottocento e Novecento,
Bologna, CLUEB, 2004. ISBN 88-491-2232-2. Note ^ Fonte: totem informativo di
Bologna Servizi Cimiteriali. Collegamenti esterni Santucci, Antonio, su
Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Santucci,
Antonio, in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2009.
Modifica su Wikidata Antonio Santucci, «Pragmatismo» la voce nella Enciclopedia
del Novecento, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1980. Addio al
filosofo Antonio Santucci, da Il Mattino di Padova, Archivio.Portale
Biografie Portale Filosofia Categorie: Filosofi italiani del XX
secoloNati nel 1926Morti nel 2006Nati il 26 settembreMorti il 20 gennaioNati a
Mira (Italia)Morti a BolognaMembri dell'Accademia delle Scienze di
TorinoSepolti nel cimitero monumentale della Certosa di Bologna. Antonio
Santucci. Santucci. Keywords: implicatura. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Santucci”. Santucci.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Sanzo:
il deutero-esperanto e la ragione conversazional tra natura ed artificio – la
filosofia lizia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo. Insegna a Brindisi, Milano, e Salento.
Fonda “Apollo Licio” o Lizio. Sube il fascino dell’esistenzialismo e il orazionalismo.
Rivolve la propria attenzione ai rapporti tra filosofia, scienza e società. Si
occupa di filosofi quali Becquerel, Boutruox, Corbino, Couturate Curie, Enriques,
Fermi, Frola, GEYMONAT, PEANO, VAILATI. Sui fondamenti della geometria” (Brescia, La Scuola, Collana "Il Pensiero");
“L’artificio della lingua, -- Grice: “I like that: it’s my Gricese, a language
I invent and which makes me the master; there’s the arbitrary and there’s the
artificial, and Sanzo, reconstructing Peano’s project, fails to distinguish
this” -- Milano, Angeli, Collana di Epistemologia, Cimino; Sava, Il nucleo
filosofico della scienza, Galatina, Congedo, Collana di Filosofia, Scritti di fisica-matematica,
Torino, POMBA, I Classici della Scienza, Poincaré e i filosofi” (Lecce, Milella);
Corbino, Scienza e società, Saggi raccolti e commentati, Manduria, Barbieri,
Collana di Filosofia Hermes/Hestia, Scritti di fisica-matematica” (Milano,
Mondadori, "I Classici del pensiero", Unione Tipografico, Torino,
Scientia, Rivista di sintesi scientifica, “Apollo Licio”, Museo Galilei,
Firenze. 1. I PRODROMI Il problema della
comprensione internazionale nel campo della scienza inizia, come è noto, con i
primi testi scientifici scritti in lingue nazionali. Il latino, che per secoli
era stato lo strumento della cultura scientifica dell'Occidente, si era estinto
nella parlata comune e si andava lentamente estinguendo anche nella sua
funzione di unica lingua comune ai dotti. Trattati scientifici in lingue
volgari appaiono già alla fine del Duecento e la matematica commerciale è
sempre più frequentemente scritta in volgare; in italiano la prima trattazione
di algebra è di Jacopo da Firenze e appare nel 1307; nel 1344 appare un vero
trattato di algebra del Maestro Dardi da Pisa . Il Seicento è comunque il secolo
di passaggio, nel quale i testi scientifici scritti originariamente in lingue
nazionali cominciano ad essere molto numerosi, benché a qualsiasi pubblicazione
scientifica in italiano, inglese o francese segua quasi immediatamente la
traduzione in latino. Le menti più attente cercano di trovare uno strumento che
possa sostituire il latino, che tuttavia vive ancora un lunghissimo tramonto:
tesi di laurea o lavori scientifici di matematica o di filosofia saranno
scritti in latino ancora nella seconda metà dell'Ottocento, ma si tratterà
ormai di casi sporadici . Per ovviare a questo rischio di mancanza di
comunicazione tra le persone colte, rischio che cominciava a diventare molto
concreto, numerosi pensatori del Seicento, tra i quali Cartesio, Mersenne, Comenius,
Leibniz, Kircher avevano dedicato tempo e sforzi all'idea di una lingua
universale ; sulla storia di questi tentativi e di tutti quelli che li
precedettero e li seguirono, la letteratura è vastissima . Difficile dire chi
fu il primo ad ideare una lingua completa ed effettivamente usata al di là di
qualche progetto e di qualche prova. Comenius presenta ampiamente e con molta
lucidità la necessità di una lingua universale nella Via lucis . L'opera fu
scritta in Inghilterra negli anni 1641-42 e circolò manoscritta per un quarto
di secolo; fu poi pubblicata ad Amsterdam nel 1668. Lo scopo del grande
pedagogista moravo è una riforma della scuola, la quale dovrà uniformarsi ad
una luce universale. I quattro requisiti della "via universale alla luce"
sono i libri universali, le scuole universali, il collegio universale e una
lingua universale . A questi quattro requisiti Comenius dedica cinque dei
ventidue capitoli della sua opera, e il più esteso è quello dedicato alla
lingua universale. In superamento di Luis Vives, del quale egli cita la
propensione all'adozione del latino come lingua universale dei dotti, Comenius
propone con coraggio una lingua del tutto nuova, e cita a sostegno di questa
idea varie ragioni: la prima è che […]
con la lingua universale si provvede a tutti nello stesso modo, mentre con la
latina provvederemmo soprattutto a noi che già la conosciamo, non ugualmente,
invece, ai popoli barbari (per i quali, in proposito, c'è una ragione in più,
perché essi costituiscono la parte maggiore della Terra), ai quali la lingua
latina, come le altre, anzi, ancor di più, è ignota e difficile. Le complicazioni delle lingue sono opera
degli uomini, e alle confusioni della comunicazione si deve ovviare tramite una
lingua nuova: Auspichiamo, quindi, una
lingua assolutamente (1) razionale, che nella sua struttura materiale e formale
non abbia nulla (nemmeno il più piccolo apice) di non significativo, analogica,
che non contenga di fatto nessuna anomalia, armonica, che non inserisca
discrepanza alcuna tra le cose e i loro concetti, così da esprimere con la
stessa parola la natura e la differenza delle cose, divenendo così quasi un
imbuto della sapienza. Alla domanda su
quale sia il modo migliore per costruire tale lingua, Comenius indica due
possibilità: o perfezionare le lingue più note, o perfezionare le cose stesse.
Questa seconda ipotesi è quella che Comenius preferisce, perché più realistica,
"anche se talvolta, per esprimerle esattamente, sarà necessario riordinare
tutto". Comenius cita le menti illuminate che già hanno pensato a questo:
è noto l'interesse di Mersenne che scrive sia a Cartesio che a Comenius stesso
sull'argomento. Comenius non costruisce una lingua universale, ma dice quali
dovrebbero essere le sue caratteristiche; egli pensa che sia possibile
costruire una lingua dove le singole parole stiano "al posto delle loro
definizioni, perché composte secondo le esigenze delle cose stesse". Nella
lettera che gli scrive Mersenne (22 dicembre 1640) viene citato un
"carattere universale" elaborato per circa venti anni da Maire, un
gentiluomo della corte di Luigi XIII. Il "carattere universale" è un
sistema di segni che ognuno può leggere nella propria lingua, e che sono posti
in corrispondenza delle cose stesse. Si tratta quindi di una specie di alfabeto
piuttosto che di lingua, e certamente non usabile oralmente. Le Maire aveva
anche inventato una nuova forma di notazione musicale. I tempi sembrano maturi
per l'effettiva costruzione di un linguaggio universale . Un altro scienziato che si dedicava in quel
tempo al problema è Leibniz. Matematico, diplomatico, storico, egli ha
armonizzato antiche idee con progetti nuovi al fine di creare una lingua
universale. Tutti gli ideatori di lingue universali del XVIII e del XIX secolo
sono stati sotto l'influsso di Leibniz, che a sua volta aveva studiato ed
ereditato idee da Bacone, Cardano, Kircher, Raimondo Lullo e, soprattutto, da
Dalgarno e Wilkins . Leibniz, slavo di
origine e tedesco-orientale di nascita, viaggiò molto; scrisse principalmente
in francese e in latino, progettò una unione di cattolici e protestanti, studiò
e incoraggiò a studiare lingue dell'Asia allora sconosciute, ebbe
corrispondenza col re di Francia e con lo zar di Russia, e progettò di fondare
una società mondiale di missionari. Scienziato universale ed enciclopedico, fu
fondatore di una filosofia dell'armonia, secondo la quale "l'universo è
regolato da un ordine perfetto" e "l'anima e il corpo si incontrano
data l'armonia che c'è in tutte le sostanze, perché tutte sono rappresentazioni
del medesimo universo". Nella matematica fu il fondatore nell'Europa
continentale del calcolo differenziale, e ancora oggi si usano le sue
notazioni; può considerarsi un precursore dell'informatica, in quanto fu
l'ideatore del sistema binario. Da idee piuttosto diverse, come crittografia,
ideografia, geroglifici, Leibniz concepì l'ispirazione di una lingua
universale, o piuttosto di un complesso universale di segni che potesse
esprimere il pensiero umano, espresso così nebulosamente con le parole.
"Dio creò la lingua" era la credenza degli indiani antichi;
"Adamo creò la lingua" credevano i saggi dell'Europa medievale. In
entrambe le filosofie la lingua si presentava come un prodotto artificiale, in
principio perfetto e unico, e in seguito degenerato, frantumato, rotto a causa
dell'imperfezione e limitatezza umana. Già da adolescente Leibniz aveva sognato
una lingua universale: la sua Ars combinatoria fu scritta quando non aveva
ancora 19 anni, ma i suoi studi più intensi sul problema si pongono attorno al
1679 . Leibniz non scrisse un'opera specifica sulla lingua universale, ma le
sue idee sono sparse in vari suoi scritti, dei quali molti ancora inediti:
nella biblioteca di Hannover esistono ancora manoscritti non pubblicati, in
francese, in latino, in tedesco. Per quanto finora è stato pubblicato, due sono
stati i suoi progetti sull'argomento: uno è un sistema di calcolo logico sotto
il nome Characteristica universalis, che ricalca la classificazione di Wilkins
e che dovrebbe essere applicabile a tutte le idee e a tutti gli oggetti del
pensiero: Tutte le idee complesse sono
combinazioni di idee semplici, come tutti i numeri non primi sono prodotti di
numeri primi. La composizione delle idee tra loro è analoga alla moltiplicazione
aritmetica, e la decomposizione di un'idea nei suoi elementi semplici è analoga
alla decomposizione di un numero nei suoi fattori primi. Ammesso questo, è
naturale rappresentare le idee semplici con i numeri primi e le idee composte
di questi o quei numeri primi tramite il prodotto dei numeri primi
corrispondenti. Il secondo progetto è
una vera lingua internazionale pratica su base latina con una grammatica
semplice e regolare, nella quale Leibniz descrive dettagliatamente la
derivazione dei verbi dai sostantivi. In un altro manoscritto Leibniz dice che
in questa lingua universale verranno scritti poemi e inni da potersi cantare.
Altrove Leibniz sogna un "Ordo caritatis” e una ”Societas
Pacidianorum", una società di teofili che celebri le lodi di Dio e si
opponga all’ateismo . Questa società di saggi raccoglierà tutto il sapere
dell'uomo, elaborerà una lingua opportuna e organizzerà missioni tra i popoli
selvaggi per diffondere tra questi l'idea della cultura. È dunque proposta una
vera operazione culturale mondiale. E scrive ancora: Questa lingua sarà il maggiore strumento
della ragione. Oso dire che questa sarà l'ultima fatica dello spirito umano, e
quando il progetto sarà realizzato, dipenderà solo dagli uomini la loro
felicità, perché avranno uno strumento che servirà per entusiasmare la ragione
non meno di quanto il telescopio serva per rendere più acuta la vista. Sono
certo che nessuna invenzione sarà importante quanto questa, e nulla potrà
rendere del pari famoso il nome del suo ideatore. Ma ho motivi ancora più forti
per pensare ciò, perché la religione, che seguo fedelmente, mi assicura che
l'amore di Dio consiste nell'ardente desiderio di raggiungere il bene comune e
il mio intelletto mi dice che nulla contribuisce maggiormente al bene di tutti
gli uomini quanto ciò che lo perfeziona.
Leibniz pensa di usare numeri per tradurre le lettere dell'alfabeto di
qualsiasi lingua e costruisce una tavola di corrispondenze a questo scopo; egli
annota sulla sua copia della Ars signorum di Dalgarno un commento relativo a
suoi contatti con Robert Boyle ed Enrico Oldenburg riguardanti la scrittura
universale, ed annuncia una propria relazione su tali tentativi ; tuttavia di
questa relazione non si ha poi notizia.
La costruzione di un linguaggio universale si prospettava dunque
principalmente sotto due aspetti, e con due proposte di soluzione: la scelta di
una lingua basata sul latino, che pur sempre era conosciuto e studiato dalle
classi colte, ma più facile, oppure la scelta di una lingua logica, senza, o
quasi senza, connessioni con una lingua esistente; una lingua che potesse far
riferimento a figure, o a suoni, o ad altri segni ritenuti universali.
BELLAVITIS Leibniz non fu mai professore
all’Università di Padova, ma nel primo ventennio del 18° secolo ebbe una forte
influenza sulle chiamate alla cattedra padovana di matematica. Tale influenza
fu effettuata tramite lettere e colloqui e condusse alla chiamata di Jakob
Hermann e quindi di Bernoulli, entrambi ginevrini . Tra i successori di Leibniz
nell’idea di un linguaggio universale si colloca il matematico bassanese
Bellavitis. Appare un suo lungo scritto, Pensieri sopra una lingua universale e
su alcuni argomenti analoghi, nelle «Memorie dell'I. R. Istituto veneto di
scienze, lettere ed arti» . Bellavitis è, all'epoca, professore ordinario di
geometria descrittiva all'Università di Padova, cattedra assegnatagli nel 1845,
dopo due anni di insegnamento di matematica elementare e meccanica al Liceo a
Vicenza, dove era subentrato a Domenico Turazza, chiamato alla cattedra di
Geometria Descrittiva all’Università di Pavia. Figlio unico, Bellavitis non
aveva seguito corsi scolastici regolari perché la famiglia temeva che potesse
frequentare cattive compagnie; era stato istruito in casa da un maestro e
principalmente dal padre, ragioniere municipale del comune di Bassano.
Estremamente desideroso di apprendere, aveva letto fin da ragazzo moltissimi
libri, spesso presi in prestito, perché le finanze della famiglia, nobile ma
decaduta, non consentivano molti acquisti. A quindici anni già conosceva ed
usava il calcolo differenziale e integrale, aveva appreso il latino, il tedesco
e il francese, e ancora giovanissimo aveva compilato un dizionario di tedesco
organizzandolo non alfabeticamente, ma per radici fondamentali, attorno alle
quali si raggruppavano le parole derivate; scriverà poi per il figlio quattro
vocabolari di tedesco, dei quali il secondo è ordinato per consonanti, che
costituiscono gli elementi immutabili della radice, mentre le vocali possono
mutare. Successivamente si dedicherà anche ad altre lingue: inglese, spagnolo,
portoghese (di cui scriverà un dizionario nel 1878), danese, russo. Nel 1825 fu
per tre mesi a Padova, dove ascoltò alcuni corsi di matematica all'università.
Nel 1826 tentò un inizio di carriera universitaria nell'ateneo patavino, ma la
mancanza di titoli di studio gliela precluse. Quindi fu impiegato del comune
del suo paese natale, Bassano, come "alunno" senza ricevere uno
stipendio per buoni dieci anni, fin quando non fu nominato
"cancellista", carica pagata che tenne per altri dieci anni fino al
1843. Veniva a Padova spesso, con viaggi a piedi che duravano una decina di
ore. Di matematica è semplicemente un autodidatta, copia testi e impartisce
lezioni private; costruisce la sua teoria delle equipollenze dal 1832 a casa
dell'amica carissima Maria Tavelli, che sposerà appena avrà uno stipendio
stabile, e dalla quale avrà l'unico figlio, Ernesto. Pubblica articoli di
matematica, fisica e chimica e la sua fama comincia a diffondersi; nel 1832
viene nominato membro dell'Istituto Veneto; escono due suoi importanti lavori
sulle equipollenze, che preludono allo sviluppo del calcolo vettoriale ; nel
1840 l'Istituto Veneto lo nomina membro pensionario, posizione alla quale è
annesso un emolumento. Bellavitis partecipa ad un concorso per una cattedra
all'Università di Corfù, per la quale viene invece scelto il fisico Mossotti;
tre anni dopo è proposto come professore all'Università di Malta, ma rifiuta.
Data la mancanza di laurea e di diplomi, all'assegnazione della cattedra all'Università
di Padova una “sovrana risoluzione” dell'imperatore d'Austria del 4 luglio 1846
lo promuove “dottore in matematica” senza domanda e con dispensa dagli esami .
All'Istituto Veneto dedica una non piccola parte della sua vastissima attività:
negli «Atti» escono, in quarantadue dispense, delle rassegne commentate di
giornali scientifici nazionali ed esteri dal 1859 al 1880. In tali commenti
egli risolve ben 857 questioni matematiche: 228 proposte da 94 matematici
italiani e 629 di 247 scienziati stranieri. Le pubblicazioni al termine della
sua vita sono 223, e altre 24 sono ancora manoscritte. Nei suoi scritti usa
abbreviazioni varie, mostrando una grande tendenza alla sintesi e
all'organizzazione gerarchica di concetti e parole. All'idea di una lingua universale Bellavitis
aveva pensato fin da giovane. Già il 18 ottobre 1818, cioè a nemmeno quindici
anni, egli scriveva in un libriccino legato in pergamena alcuni appunti
sull’argomento sotto il titolo Principi di una lingua universale . Il libretto
raccoglie suoi pensieri fino al 1826, e nelle prime quattro pagine vi è un
compendio di grammatica. A pagina 6 sono esposti dei "principi di
grammatica universale per tutti i filosofi", principi ispirati alla
geniale nomenclatura degli elementi chimici dovuta al Lavoisier. Bellavitis è
attratto da questi principi generali, nei quali vede una grande possibilità di
semplificazione della conoscenza e della sua divulgazione. Alla teoria sono
uniti due esempi completi. Vengono trattate lettere dell'alfabeto, sillabe,
nomi, generi (viene introdotto il neutro), aggettivi, verbi; ma solo quando è
già scienziato largamente affermato Bellavitis esce con una proposta, invero
del tutto teorica. All'inizio della citata comunicazione del 1862 egli allude
con rammarico alla decadenza della lingua latina: È antico desiderio quello di una lingua
universale, che almeno servisse pei dotti: si tentò di rendere tale la lingua
latina; ma sia insufficienza di una lingua condannata a rimanere stazionaria in
tanto progresso di idee, sia uso di trasposizioni poco conformi alla schietta
esposizione di cose scientifiche, sia desiderio degli scrittori di rendere a
tutti accessibili i loro pensieri, l'uso della lingua latina, anche nelle opere
puramente scientifiche, fu quasi del tutto dismesso. I matematici s'intendono
facilmente tra loro, e ben di rado hanno opinioni differenti; per lo contrario
i filosofi difficilmente s'intendono, ed ancor più difficilmente si accordano
nei loro sistemi; forse è precipua ragione il linguaggio preciso e chiaro di
cui si servono i primi, mentre i secondi sono costretti a servirsi di una
lingua che creata dal popolo è tutta basata sugli oggetti fisici, e soltanto
mediante traslati giunge ad esprimere imperfettissimamente quelle idee
astratte, quegli enti d'immaginazione, che formano l'oggetto della filosofia.
[…] Mi pare non infondata supposizione che l'uso di una lingua filosofica
spargerebbe una luce affatto inattesa sulla filosofia e sulle scienze che hanno
con essa qualche affinità; sicché quella lingua sarebbe di grande vantaggio,
anche indipendentemente dall'universalità che essa potrebbe acquistare fra i
dotti, e quindi del legame che stabilirebbe tra tutte le nazioni. Il Bellavitis sembra non conoscere né gli scritti
di Comenio né quelli di Leibniz e questo era certamente comprensibile all'epoca
dei suoi primi appunti di ragazzo. La grande opera del Comenio - i sette libri
della De rerum humanarum emendatione consultatio catholica (spesso abbreviata
nelle citazioni in Consultatio) - non fu scoperta che nel 1935 ad Halle da
Dimitri Cicevskij, però il Bellavitis maturo avrebbe dovuto conoscere
l'articolo, di una certa ampiezza, sulla lingua universale apparso sulla
Encyclopédie di D'Alembert e anche la citata lettera di Mersenne a Cartesio
sullo stesso argomento. Invece egli menziona soltanto opere precedenti con
parole vaghe e permeate di un certo scetticismo: Parmi che alcuni lavori pubblicati al
principio del presente secolo intorno ad una lingua filosofica tendessero
piuttosto a complicare che a semplificare il meccanismo del linguaggio, il che
sarebbe, io credo, tutt'altro che opportuno. I suggerimenti che il Bellavitis
dà per la costruzione di una lingua filosofica sono divisi in paragrafi
riguardanti sezioni diverse: etimologia, grammatica, pronuncia, scrittura.
Nella sezione dedicata all'etimologia egli propone che un letterato faccia la
scelta delle idee fondamentali e vi attribuisca un termine derivato dalle
lingue più conosciute: egli vede nel sanscrito la madre "delle lingue di
popoli, a cui noi riserbiamo il nome di civilizzati; così i materiali sono
tutti pronti per la grande opera". È attento all'eufonia, prevedendo un
alternarsi di vocali e consonanti, ma con un'indeterminazione delle vocali per
poter poi utilizzarne una possibile modifica per esprimere parole derivate. La
scelta dei concetti fondamentali sarà necessariamente una scelta di concetti
materiali, ma dovranno anche considerarsi "i principali esseri od azioni
morali", dato che la lingua è concepita come una "lingua
filosofica". Attorno ad un concetto base si raccoglierebbero altre parole
derivate che hanno somiglianza di significato, e queste verrebbero create con
delle preposizioni (probabilmente si tratta di quanto attualmente si dice
"affisso"); una tale idea era già presente nei suoi primi appunti, e
ricalca, senza una esplicita citazione, le idee base di Wilkins. Una proposta
interessante è che venga costituito subito un vocabolario con la corrispondenza
delle principali lingue europee, "notando per ciascuna parola di più
significati qual è quello in cui essa s'intende presa." Bellavitis suggerisce
quindi un'uscita della lingua già come universale, mentre le altre lingue che
concretamente verranno proposte dopo qualche decennio, come il Volapük o
l'Esperanto, usciranno con dizionari, peraltro estremamente limitati, in una
lingua europea per volta. Bellavitis è ben conscio della grandiosità
dell'impresa, ma ha fiducia che anche solo una realizzazione parziale, come la
traduzione in una sola lingua e la classificazione metodica di tanti concetti,
possa essere utile indipendentemente dalla realizzazione dell'intero progetto.
Egli suggerisce anche una riduzione del vocabolario, ritenendo tante parole
ormai cadute in disuso. Una certa sua diffidenza si nota quando parla del
lessico attinente alla filosofia: ritiene infatti che con l'obbligo di definire
con precisione i concetti filosofici apparirà palese che i "pensamenti di
alcuni filosofi sieno non solamente non dimostrati, ma eziandio senza un
preciso significato." La terminologia matematica invece sarebbe facile ad
idearsi data la sua limitatezza, in quanto si tratterebbe soltanto di quelle
poche parole che accompagnano le formule.
Un interessante suggerimento è quello di derivare aggettivi da
sostantivi o viceversa, o verbi da sostantivi o viceversa, e di costruire
quindi parole riferentisi ad alcuni concetti centrali, attorno ai quali altre
parole si aggregherebbero, distinte soltanto per una vocale o per una
consonante di suono affine. Le "voci radicali", che dovrebbero essere
costruite come somiglianti a quelle delle lingue viventi, sarebbero abbastanza
poche, data l'ampia capacità di formare derivati tramite particelle prepositive
(oggi si chiamerebbero preposizioni o affissi) e di comporre parole composte
come in tedesco. L'Esperanto, il cui primo embrione è del 1878 e la cui uscita
in pubblico si ha a Varsavia, seguirà molto da vicino questi principi, per
quanto sia da escludersi che il suo iniziatore, il polacco Zamenhof, legge il
lavoro di Bellavitis . A sua volta il Volapük da Schleyer, sembra una
trasposizione concreta dei principi di Bellavitis, anche per quanto riguarda le
parole composte e la presenza dell'aspirazione in principio di parola; ma anche
in questo caso è da escludersi una conoscenza del lavoro del Bellavitis da
parte di Schleyer. Il Bellavitis propone poi un singolare vocabolario in un
ordine alfabetico che consideri soltanto le consonanti, dato che le vocali
avrebbero valore diverso a seconda della loro posizione all'interno del
vocabolo. Ogni parola che cominciasse per vocale sarebbe preceduta da
un'aspirazione. Bellavitis si ispira al tedesco, dove l'apofonia vocalica
interconsonantica indica funzioni diverse (ad esempio nel verbo, dove in voci
come sprechen, sprichst, sprach, gesprochen il cambiamento di vocale indica un
cambiamento di funzione della voce verbale). Egli dice di aver trovato molto
comodo un dizionario tedesco basato solo sulle consonanti, dove la vocale della
radice era sostituita da un punto, nonché un dizionario inverso limitato alle
desinenze. La grammatica proposta dal Bellavitis è piuttosto astrusa e non
basata su nessuna lingua esistente, e certamente di fruibilità concreta
difficile, se non impossibile. Egli propone varie possibilità opzionali che
renderebbero la lingua non rigida e sostiene che una lingua basata sui
precetti, come la sua lingua a priori, piuttosto che sugli esempi, come sono le
lingue etniche, avrebbe una maggior semplicità. È prevista una declinazione con
quattro casi, ma anche le desinenze di questi non sarebbero fisse, ma variabili
a seconda che la parola si legasse come significato al termine seguente o a
quello precedente. Sugli articoli (nei quali il Bellavitis comprende anche gli
aggettivi e pronomi dimostrativi) vi sarebbe un'ampia variabilità. Questa così
vasta libertà, che davvero sembra sconfinare nell'anarchia, appare non tener
conto della difficoltà di imparare una tale lingua: il rendere non obbligatorie
certe forme o certe desinenze, o certe congiunzioni, non semplifica la lingua,
in quanto la scelta tra tante forme non aiuta chi scrive, che si troverebbe
senza un criterio di scelta, e ancor meno chi legge, che dovrebbe tenere a
mente tutte le possibili varietà di espressione. Le opzioni che il Bellavitis
dà per le successive evoluzioni della lingua sono tutte di possibili
estensioni, che sembrano essere così vaste che ognuno sembra poter costruire la
lingua a suo piacimento. Anche per i pronomi egli prevede una lista assai più
ricca di quelli attuali: essi si diversificherebbero anche a seconda del caso
del nome a cui si riferirebbero, e a seconda del fatto che si riferiscano ad un
oggetto collocato vicino o lontano non già dal parlante, ma nella proposizione
(un po’ come nell’italiano l’uso di “questo” e “quello”). Un suggerimento
interessante riguarda i tempi dei verbi, che si potrebbero fissare una sola
volta per ogni paragrafo: quando un racconto fosse al passato, basterebbe
mettere il segno del passato all'inizio tramite un avverbio, e tutte le voci
verbali assumerebbero nel seguito un significato passato. Come esistono i pronomi, così esisterebbero i
"proverbi", termine che va inteso come "parola al posto del
verbo" per evitare una ripetizione di questo, così come il pronome evita
la ripetizione del nome. In questo il Bellavitis dice di aver preso ispirazione
dall'inglese, e infatti l'inglese a volte usa le voci del verbo to do al posto
del verbo precedentemente espresso. Interessante è la proposta dei suffissi,
per indicare il diminutivo o il peggiorativo, unitamente alla possibilità di
usarli entrambi in successione, come se in italiano si potesse dire
cavallinaccio; tale possibilità sarà codificata poi sia nel Volapük che
nell'Esperanto. Si noti tuttavia che il succedersi di più suffissi, ancorché
lecito in queste due lingue, rimane poi, nella pratica, estremamente limitato
proprio perché non comune nelle lingue etniche, che sono comunque una buona
immagine del pensiero umano, dove la sintesi che porta all'uso dei suffissi e
alla loro combinazione è temperata dalla impossibilità di tenere a mente una
serie troppo lunga di particelle. Bellavitis auspica nella lingua universale la
possibilità di indicare con suffissi all'interno della stessa parola le varie
età o le varie qualità della persona, riprendendo alcune possibilità della
lingua araba. Sui verbi matura l'idea che numeri e persone non abbiano bisogno
di distinguersi tramite una desinenza diversa, principio applicato poi
nell’Esperanto, e tuttavia egli caldeggia un ulteriore pronome personale, oltre
ai sei usuali, per indicare l'unione dell'io con il tu, e un altro per indicare
l'unione del tu con una terza persona. Un atteggiamento singolare il Bellavitis
lo ha nei confronti dei tempi verbali, che gli sembrano di poco vantaggio:
nelle scienze e in moltissime altre circostanze ciò che si asserisce fu, è,
sarà sempre vero, e la distinzione del tempo od è un imbarazzo o si adopera in
significato alcun poco differente, come quando si pone in futuro la conseguenza
delle asserzioni esposte in tempo presente. La distinzione dei tre tempi
passato, presente e futuro è quasi sempre insufficiente, occorrono degli
avverbi per indicare qual sia il tempo passato o futuro, e quanto ristretto sia
il presente: ora dal momento che si pongono tali avverbi riesce affatto inutile
modificare il verbo; così per esempio il dire: ieri lessi, oggi riposo, domani
scriverò non è niente più chiaro di: ieri io leggere, oggi (il nominativo si
sottintende) riposare, domani scrivere.
Altre semplificazioni il Bellavitis propone nei modi verbali, ricalcando
un po' una lingua nella quale il verbo è sempre all'infinito e la forma
morfologica diversa verrebbe sostituita da avverbi: se oggi tu venire, domani
io partirebbe. E tuttavia ad una semplificazione dei modi indicativo,
congiuntivo e condizionale si aggiungerebbe invece un arricchimento con i modi
potenziale e dubitativo, mentre non si darebbe luogo all'ottativo. Del pari
verrebbe abolito il passivo, dato che ogni frase passiva può essere volta
all'attivo, e, se si vuole dare risalto a chi riceve l'azione ponendolo al
primo posto nella frase, esso viene contrassegnato dall'accusativo che indica
l'oggetto. La costruzione diventa così più libera e si presta ad una maggiore
espressività rispetto alle lingue che non hanno declinazioni e che quindi sono
costrette nella massima parte dei casi ad utilizzare la struttura
soggetto-verbo-oggetto. Una sistematica
critica Bellavitis la rivolge ai grammatici, che vogliono studiare una lingua
secondo i principi di un'altra, e quindi nell'italiano riconoscono forme e
differenze che invece in italiano non esistono e sono proprie del latino. Sulla
poesia il Bellavitis esprime posizioni contraddittorie. Da una parte egli sente
che nessuna lingua può esistere senza poesia, e che la ricchezza di immagini si
potrà trovare anche nella lingua filosofica; dall'altra egli dichiara: Debbo però confessare che non so scorgere
qual sia la vera cagione del diletto che recano nella poesia il metro e la
rima: quelle artificiose canzoni, in cui si succedono a lungo periodo le stesse
misure di versi e lo stesso concatenarsi di rime; quei sonetti architettati in
alcune speciali maniere; quelle terzine che si seguono in modo sempre uniforme
e terminano con un primo verso;… sono desse belle soltanto perché
difficili? La critica che egli
successivamente muove alla rima, che ritiene stucchevole, menziona il fatto che
la rima non è sempre stata una componente essenziale nella poesia, dato che la
letteratura latina non la conosceva neppure e che lo spagnolo preferisce le
assonanze. Nella pronuncia Bellavitis segnala la necessità di una grande
attenzione, ma non cura l'importanza delle vocali, essendo state quelle le
prime a trasformarsi con il passare dei secoli nella lingua greca stessa, che
pure è rimasta fino ai giorni nostri abbastanza uguale come grafia a quella
classica. Sulla scrittura egli propone come unica soluzione plausibile una
scrittura fonetica, cosa che sia l'Esperanto che il Volapük applicheranno come
ovvia base; le vocali sarebbero sette, cioè quelle italiane compresa la
"o" aperta e la "e" aperta. Ma egli rifiuta i vari
caratteri corsivo, tondo, o il tutto maiuscolo, nonché l'uso delle maiuscole
per l'iniziale dei nomi propri, ritenendo che questi si possano rendere
riconoscibili in altro modo. D'altra parte caldeggia un sistema che consenta di
leggere con senso a prima vista, con dei segni particolari al principio del
periodo, come il punto interrogativo rovesciato dello spagnolo, o dei segni che
consentano di indicare il modo di recitazione, dove alzare e dove abbassare la
voce, e pensa che anche le lingue etniche potrebbero introdurre questi segni,
una volta che fossero stati studiati e decisi nella lingua universale. La parte
didascalica di un colloquio orale è magnificata rispetto alla lettura di un
testo scritto, perché appunto il tono della voce può far risaltare la parte
fondamentale del discorso rispetto ad altri elementi inessenziali. La scrittura
potrebbe anche effettuarsi tramite un sistema di segni corrispondenti a numeri
e parole, così come avviene nell'alfabeto Morse. I segni fondamentali sarebbero
tre: il punto, la lineetta e la linea (più lunga). Ogni lettera verrebbe
espressa da tre di questi segni, che darebbero 27 combinazioni, e le cifre da 1
a 9 verrebbero indicate con due di questi segni. Si potrebbe inoltre costruire
un dizionarietto di frasi già fatte e numerate, per cui sei segnali consecutivi
potrebbero indicare il numero d'ordine di ciascuna di queste frasi, e si
potrebbero riunire sotto lo stesso numero anche frasi diverse che avessero
significato simile. Bellavitis propone quindi, pur senza menzionarlo
esplicitamente, un frasario utilizzabile durante i viaggi, con frasi di prima
necessità. A questi tre segni fondamentali si potrebbero sostituire tre gesti,
la mano chiusa a pugno oppure stesa orizzontalmente o verticalmente: si
potrebbe così comunicare, oltre che con le lettere, con le mani, e anche le
mani potrebbero essere usate per indicare i numeri corrispondenti alle frasi
del dizionarietto. Una significativa attenzione il Bellavitis la dedica alla
possibilità di evoluzione della lingua filosofica proposta. In più punti egli
indica come il lessico non debba restare ingessato, ma debba consentire un
adeguamento che segua l'evolversi della scienza. Per la numerazione egli
suggerisce di fissare un termine ogni due potenze di dieci, per cui dopo il
cento come 102 verrebbe il miria come 104 e il milione come 106, e la potenza
corrispondente al mille diventerebbe dieci centi. La giustificazione di questo
modo di contare egli la vede nel fatto che spesso nella lingua parlata i numeri
molto lunghi vengono letti a coppie di cifre: 30472308,02157 verrebbe letto
trenta milioni quarantasette miria ventitré centi otto e due centesimi quindici
miriesimi e sette decimi di miriesimo. Già CARDANO (vedasi), nel suo trattato
De numeris, aveva proposto una nuova scansione della numerazione utilizzando le
miriadi; singolarmente il Bellavitis propone "centi" come forma
plurale di "cento", e rifiuta il "mille" che non si adatta
alla scansione ogni due potenze di 10. La nota termina con la proposta di un
alfabeto per le segnalazioni in mare, di fatto una semplificazione del
semaforico, come pure di un alfabeto per ciechi, anch'esso basato su triadi di
segni. Alla lingua universale il Bellavitis applica anche una stenografia.
Giunti al termine della lunga nota del Bellavitis ci si chiede se una lingua
così a priori, alla quale peraltro manca ancora tutto il lavoro riguardante il
lessico, possa essere appresa facilmente. La risposta è fatalmente negativa.
Altri progetti di lingue a priori proposti nello stesso periodo, come il
solrésol del Sudre, non uscirono mai dalla fase di proposta. Il solrésol era un
progetto di lingua universale basata sui "sette segni" della musica,
cioè sulle sette sillabe che costituiscono i nomi delle note. Maturato da una
prima idea del 1817, tale progetto fu presentato all'Accademia francese delle
Scienze nel 1827; un testo completo vide però la luce soltanto nel 1866, dopo
la morte dell'ideatore. I segni musicali, veramente universali, almeno nella
musica del mondo occidentale dell'epoca, offrono varie possibilità di
espressione: la lettura vocale dei segni stessi, la loro cantabilità, la
scrittura su un pentagramma, la trascrizione in cifre arabe, la presentazione
tattile toccandosi con l'indice della mano destra le falangi della sinistra. Il
contrario di un'idea si indicava invertendo i segni: mi-sol = il bene, sol-mi =
il male; do-mi-sol = Dio, sol-mi-do = Satana. I gradi di un aggettivo erano indicati
con un aumento del sonoro, il femminile con la ripetizione (e quindi,
foneticamente, con l'allungamento) della vocale finale. Il progetto incontrò
anche consensi tra persone importanti, come Napoleone III, Victor Hugo,
Humboldt, Lamartine. Probabilmente il Bellavitis aveva avuto notizia del
solrésol, in particolare poteva aver apprezzato l'idea di una utilizzabilità e
di una possibilità di forme di espressione così ampie, per quanto, come abbiamo
visto, egli fosse piuttosto critico nei confronti di progetti precedenti. Ma la
logica non è l'unica caratteristica della nostra mente, e un linguaggio
puramente logico che non avesse agganci a lingue esistenti non ha mai avuto un
benché minimo numero di parlanti. Il Bellavitis non propone nulla di concreto,
non la scelta di una radice, non un esempio di applicazione. I suoi discorsi si
mantengono teorici e non trattano minimamente della fatica necessaria per
imparare una serie di corrispondenze tra le parole delle lingue etniche, a cui
l'uomo è già abituato, e le parole, o le successioni di segni, della nuova
lingua ancora del tutto sconosciute. La conclusione è un lungo elenco di cose
che i costruttori di tale lingua filosofica dovrebbero fare, senza nessun
suggerimento pratico. Il Vailati vede in
queste semplificazioni proposte dal Bellavitis un concetto di linguaggio
"suscettibile di venir compreso indipendentemente dalla conoscenza di
qualsiasi regola grammaticale" . In realtà è arduo aderire a questo
giudizio: la mancanza di regole grammaticali fornisce una lingua estremamente
povera dal punto di vista espressivo, il che fa dubitare della sua possibilità
di funzionamento. La totale mancanza di scelte lessicali, che costituiscono pur
sempre la parte più impegnativa di un qualsivoglia apprendimento di una lingua,
rende non verificabile qualsiasi possibilità di applicazione pratica. Il
Bellavitis spesso esprime i suoi concetti con una certa foga. Le recensioni che
egli fa dei lavori che sistematicamente appaiono nelle riviste sono talvolta
laudative, talvolta fortemente critiche; è abituato a dire il suo pensiero
senza remore. Critica i cultori di geometrie non euclidee, considerandole
"false". Uomo anche politico, Senatore del Regno dall'anno in cui il
Veneto fu annesso al Regno d'Italia, nelle Utopie egli disquisisce di politica e di rapporti
sociali: propone una anagrafe elettorale con una tessera (cosa che in Italia ha
trovato realizzazione solo da pochissimi anni), e dice, a proposito di elezioni
indirette: "Io credo che le donne che sanno scrivere possano scegliere gli
elettori più opportuni tanto bene quanto gli uomini" (in Italia il voto
alle donne si è avuto ottant'anni dopo quello scritto). In tema di successione
ereditaria propone considerazioni su figli legittimi e naturali che hanno
trovato applicazione soltanto nel diritto di famiglia di oltre cento anni dopo.
Nelle Reminiscenze della mia vita
ricorda le conquiste tecnologiche e sociali di cui è stato spettatore:
la litografia, la distribuzione dell'elettricità, la decomposizione dello
spettro luminoso, il magnetismo, la posta, il telegrafo; e non manca il
patriottismo nel pieno senso risorgimentale nelle parole con le quali conclude
le Reminiscenze: "Quando vidi entrare in Padova Vittorio Emanuele II
liberatore, e quando in Roma udii proclamare dall'augusto labbro che l'unità
Nazionale è compiuta potei dire: ho vissuto abbastanza." Bellavitis si colloca quindi in una posizione
con lo sguardo rivolto al futuro, ma con una corretta percezione del passato e
dell'evoluzione della tecnica. Riguardo alla lingua universale aveva colto nel
segno al tempo giusto: il problema da lui indicato stava esplodendo, e in varie
altre parti del mondo si proponevano soluzioni. Nei primissimi anni del
Novecento si andò costituendo un forte movimento di accademici, filosofi e
matematici favorevole all'adozione di una lingua internazionale per la
scienza. 3. GLI SVILUPPI SUCCESSIVI E
LA PARTECIPAZIONE DEI PADOVANI La
recente uscita del carteggio tra i due logici Giuseppe Peano e Louis
Couturat offre un interessante spaccato
sul problema della lingua internazionale come fu visto non solo dai due
protagonisti, ma dalla comunità scientifica del primo Novecento. Purtroppo nel
carteggio, che è di 101 lettere, abbiamo quasi soltanto le lettere di Couturat
a Peano, ben novantasette, conservate nell'Archivio Giuseppe Peano di Cuneo;
delle risposte sono conservate invece soltanto quattro minute del matematico
torinese, ma non gli originali, di sicuro molto più numerosi, che, giunti a
Couturat, sono poi andati perduti. Il volume termina con un'interessantissima
Appendice che contiene altri 15 pezzi: lettere scambiate da Peano e Couturat
con altri matematici e il necrologio di Couturat scritto da Peano. L'apparato
critico, consistente di un'ampia introduzione, di una completa bibliografia di
entrambi gli autori e di un vastissimo corpus di note colloca il volume tra le
migliori pubblicazioni sull'argomento. Il carteggio fornisce tutta una serie di
elementi finora poco noti sul pensiero e soprattutto sulle attività
organizzative dei due scienziati. L'epistolario edito inizia già a scena
aperta, in quanto la prima lettera registrata è del 30 ottobre 1896, e in essa
Couturat ringrazia Peano dell'invio del suo Formulaire, che Couturat apprezza
come raccolta sommaria di proposizioni e come repertorio bibliografico,
riservandosi ancora un commento sull'utilità della logica matematica e del
linguaggio simbolico di Peano. A Padova
era nata la geometria a più dimensioni di Veronese, con il quale Peano ha una
feroce polemica. Infatti il Veronese nei suoi Fondamenti di Geometria lamenta che Peano, nella «Rivista di
Matematica» di cui è direttore, critichi gli iperspazi intesi nel senso di
Veronese. La risposta di quest'ultimo è contenuta in una nota a p. 613
dell'opera citata: Il sig. Peano ha
torto nella forma e nella sostanza, ma per quanto non sia difficile rispondere
alle sue affermazioni, siccome egli accusa di mancanza di buon senso quei
geometri che non possono pensare come lui […] è resa così impossibile ogni
amichevole e dignitosa discussione. Io sono convinto che le questioni sui
principi della matematica e specialmente della geometria siano già di per sé
abbastanza difficili senza che vi sia bisogno di aggiungervi nuove difficoltà
di altra natura con polemiche appassionate e intolleranti, come sono altresì
convinto che certe critiche pel modo con cui son fatte portano chiaramente in
sé la loro condanna. Il Peano
continuerà la polemica nella sua recensione dei Fondamenti di Geometria del Veronese,
che appare nella «Rivista di Matematica». La stroncatura è netta e addirittura
Peano scende dalla confutazione scientifica all'ironia. Vengono menzionate
"sgrammaticature, abituali all'autore", e viene fortemente
evidenziata la poca chiarezza logica: successioni di insiemi che diventano
sempre più grossi, tautologie evidenti presentate come postulati. Peano si
lascia andare a frasi come: "Le conseguenze di questo principio assurdo
sono evidenti", e conclude: "E si potrebbe lungamente continuare
l'enumerazione degli assurdi che l'A. ha accatastato. Ma, questi errori, la
mancanza di precisione e rigore in tutto il libro tolgono ad esso ogni
valore." In realtà i concetti del
Veronese, in particolare quelli sugli infiniti e infinitesimi, avevano ricevuto
critiche da più parti, e Veronese scriverà a difesa parecchi articoli,
confutando le critiche, ma non quelle di Peano, con cui non ebbe più rapporti.
Tuttavia nel carteggio tra Peano e Couturat, che riguarda un periodo
posteriore, compare il nome di Veronese. Vediamo in quale contesto. Nel 1900 Léopold
Leau, un matematico francese, compagno di studi di Couturat all'École Normale
Supérieure, pubblica un opuscolo sulla necessità di una lingua internazionale a
scopi puramente pratici, invitando gli uomini di scienza e di cultura ad
aderire all'idea . Egli lancia anche la costituzione di un comitato che
sensibilizzi al problema l'opinione pubblica; Couturat dal canto suo pone la
questione al primo Congresso di Filosofia che si tiene a Parigi nella prima
settimana di agosto del 1900. A questo congresso partecipano vari matematici
italiani, in particolare i logici collaboratori di Peano: tra questi Alessandro
Padoa, un veneziano che aveva studiato ingegneria a Padova e che venne poi
attratto da argomenti più teorici, laureandosi infine in matematica a Torino.
Padoa è un logico matematico: tiene molte conferenze in varie università, tra
cui Padova, partecipa con relazioni a congressi, ma non ha un cattedra
universitaria. Insegna nella scuola media, dapprima a Pinerolo, poi a Roma e a
Cagliari, e infine in un Istituto Tecnico di Genova. Nel 1934 vincerà il premio
dell'Accademia dei Lincei. È conosciuto tra i matematici e tra i filosofi: al
congresso di Filosofia di Parigi tiene una conferenza sulla teoria algebrica
dei numeri, preceduta da un'introduzione logica a una qualsiasi teoria
deduttiva. Il congresso di Filosofia
approva l'idea di Couturat e all'unanimità lo nomina suo delegato al Comitato
lanciato da Leau e in fase di costituzione. Il secondo congresso dei Matematici
si tiene a Parigi immediatamente dopo quello di filosofia, e vi è quindi una
parziale continuità di presenze. Ancora ci sono i collaboratori di Peano, e
ancora figura Alessandro Padoa. Al congresso dei Matematici viene di nuovo
proposta la questione della lingua internazionale, ma, a differenza di quanto
era successo tra i filosofi, si fronteggiano due linee di azione: quella
caldeggiata da Leau, che insiste per la formazione concreta del Comitato al
quale partecipino i matematici con cinque delegati, e invece una mozione
proposta da Vasilev, che demanda alle accademie il compito di esaminare il
problema del proliferare delle lingue ed eventualmente di restringere soltanto
ad alcune lingue la produzione scientifica. Padoa si dichiara esplicitamente a
favore della mozione di Leau, ma la maggioranza si colloca sulle posizioni di
Vasilev. I matematici quindi respingono l'idea di una lingua unica e in
particolare una lingua artificiale, mentre Couturat e Leau sono fautori di una
lingua unica, che non può essere altro che pianificata, ritenendo che nessuna
lingua nazionale abbia la possibilità di essere imposta a scapito di altre:
quale scienziato si sottoporrebbe a una simile diminutio? Peano dal canto suo
sta elaborando una lingua internazionale artificiale basata sul latino, che
verrà presentata nel 1903 nella «Revue de Mathématiques» sotto il nome di
latino sine flexione. In realtà i matematici scelgono di non scegliere: il
demandare la decisione ad un altro organismo è una tattica chiaramente
dilatoria. L'Associazione Internazionale delle Accademie, che raccoglieva
diciotto accademie tra cui quella italiana dei Lincei, si era creata nel 1900 e
tenne la prima assemblea generale il 9 aprile 1901. Couturat e Leau ritengono
la strada indicata dai matematici non percorribile e nel frattempo iniziano ad
agire, raccogliendo, da diverse associazioni e congressi, un gruppo di
delegati. Questi escono in pubblico con una dichiarazione sugli scopi e i
metodi del loro lavoro: una lingua internazionale unica è necessaria; essa
dovrà essere di facile apprendimento anche per persone di cultura elementare,
non dovrà essere nessuna lingua nazionale, e dovrà essere usata in tutti i
campi, dal commercio ai rapporti culturali. Nasce così La Délégation pour
l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale, di cui Couturat è il
tesoriere e Leau il segretario generale. La Delegazione dovrà pertanto
scegliere la lingua artificiale più adatta e quindi sottoporla alle Accademie
europee per un riconoscimento. Qualora l'Associazione delle Accademie dovesse
ricusare tale compito, la DALAI avrebbe dovuto a sua volta costituire un
apposito Comitato elettivo composto di personalità internazionali che
perseguisse tale fine. Nell'aprile 1901
si riunì dunque per la prima volta l'assemblea dell'Associazione delle
Accademie, e qui Hippolyte Sebert
presentò una petizione per inserire la questione della lingua
internazionale nella successiva assemblea dell'Associazione, che sarebbe stata
nel 1904. I tempi iniziarono quindi ad allungarsi, anche perché l'elaborazione
e l'approvazione dello statuto della DALAI non fu semplice: esso comunque
prevedeva che la Delegazione si prodigasse affinché le singole accademie
proponessero ai propri governi il riconoscimento della lingua e il suo
insegnamento nelle scuole. Il tempo per queste azioni era definito in tre anni,
in previsione del secondo congresso di filosofia. Il tempo tuttavia non è
sufficiente perché si concludano i lavori e pertanto l'azione della DALAI si
sgancia dal collegamento con il congresso di filosofia. Couturat nel frattempo pubblica
un ponderoso saggio sulla logica di Leibniz, in cui riconosce una sostanziale
unitarietà tra i progetti di Leibniz sulla lingua universale e la scienza
universale. L'opera suscita l'approvazione incondizionata di Russell e, con
qualche riserva, della scuola di PEANO (vedasi). La scuola francese invece
espone alcune critiche di fondo. Ancora, nella sua intensa opera di studioso,
Couturat, insieme a Leau, pubblica nel 1903 la già citata Histoire, che diventa
l'opera fondamentale dell'epoca sulla questione. Tuttavia non conosce la nota
del Bellavitis, e ne apprende l'esistenza soltanto da Peano: a lui domanda se
si tratta dell'ideatore della teoria delle equipollenze . Couturat ha
conosciuto e provato vari progetti di lingue universali, come il Volapük, creato
dall'abate tedesco Schleyer, ma ne è rimasto deluso per l'estrema complicazione
nella formazione delle parole, la cui riconoscibilità era fortemente ridotta.
Couturat diventa quindi un appassionato fautore dell'Esperanto, che egli per il
momento considera la migliore delle lingue artificiali, soprattutto per il
numero già non piccolo di parlanti, che costituisce un'ottima dimostrazione
della sua capacità di adempiere al compito di una lingua internazionale. Non
vuole tuttavia che i giochi sembrino già fatti, e la Délégation si ripromette
di prendere in considerazione anche altri progetti. I progetti di lingua
internazionale hanno sempre oscillato tra il tentativo di una massima
regolarità di formazione delle parole derivate da una radice, come proposto anche
da Bellavitis, e il polo opposto, cioè la comprensibilità quasi immediata da
parte degli europei colti: per ottenere questo secondo scopo una lingua
internazionale avrebbe dovuto presentare parole formate con quelle irregolarità
di derivazione che si trovano nelle lingue nazionali. Come emerge dal carteggio
tra Peano e Couturat, il matematico torinese, pur fortemente interessato alla
soluzione del problema tramite una lingua artificiale, non si fa coinvolgere
dagli entusiasmi del filosofo francese: ritiene che l'apprendimento di una
lingua a livello tale da poter essere parlata da tutti sia impresa ardua, e
cita il fatto che anche dell'italiano stesso larghi strati della popolazione
non sono sicuri padroni, nonostante che la lingua standard sia insegnata in
tutte le scuole del Regno. Peano conosce l'Esperanto e Couturat lo incoraggia a
partecipare ai congressi: lui stesso vi ha partecipato ed è rimasto sorpreso di
come la lingua funzioni bene e metta in comunicazione senza nessuna difficoltà
persone di provenienze e lingue molto diverse. Sulla stessa lunghezza d'onda è
il matematico Charles Méray, dell'università di Digione. Tra Méray e Peano
erano intercorse due lettere nel luglio del 1900: il giorno 14 Méray scrive una
lunga lettera che magnifica le qualità e la semplicità dell'Esperanto, e Peano
gli risponde il giorno 27 con un tono piuttosto scettico e facendo una critica
puntuale all'Esperanto, pur riconoscendo che questo est plus scientifique que
toutes les autres langues artificielles. Il nome di Peano figura tra i
partecipanti al secondo congresso mondiale di Esperanto nel 1906 a Ginevra, ma
non vi sono altre notizie sulla sua partecipazione. La DALAI spinge perché il problema
dell'adozione di una lingua internazionale venga posto all'ordine del giorno
della terza assemblea generale dell'Associazione delle Accademie, da tenersi a
Vienna nel maggio 1907, e cerca di acquisire consensi di accademie e
associazioni scientifiche; pertanto Couturat chiede l'intervento di Peano per
ottenere appoggi di scienziati italiani ad una petizione in tal senso. In
particolare egli segnala come desiderabile il consenso della Association
Géodésique Internationale e ne elenca i membri italiani: tra questi vi è Lorenzoni,
astronomo e ingegnere, direttore dell'Osservatorio di Padova. Giuseppe
Lorenzoni era entrato come assistente all'osservatorio astronomico nel 1863
ancora prima di laurearsi (si laureò in ingegneria nel 1864) e dieci anni dopo
era professore. Nominato direttore dell'Osservatorio, contribuì a fare di
Padova un centro di insegnamento dell'astronomia; si occupò di gravimetria, di
spettroscopia, di stelle cadenti, di ottica. Autore di oltre un centinaio di
pubblicazioni di astronomia e geodesia, fu membro dell'Accademia dei Lincei e
dell'Istituto Veneto. Il suo appoggio era quindi da considerarsi di estremo
prestigio. L'attività frenetica del Couturat raggiunge qualche risultato
concreto: l'Accademia di Vienna proporrà una mozione a favore della lingua
internazionale e l'Accademia di Copenaghen voterà a favore. Per tale mozione
vengono raccolte firme di associazioni e di singoli, e il conteggio finale dà
307 associazioni e 1251 scienziati, tra i quali vari italiani. Nel dicembre
1906 Couturat e Leau inviano una circolare per definire l'azione
dell'Associazione in vista dell'assemblea e la circolare riporta una decisone
della DALAI che esclude dalla DALAI stessa gli inventori in prima persona di
lingue artificiali. Couturat non si illude che le accademie si incaricheranno
di risolvere la questione e comincia un'azione per costituire il Comitato
elettivo di personalità scientifiche previsto dallo statuto della DALAI;
infatti il 29 maggio 1907 l'Associazione delle Accademie respinge la mozione.
Couturat ritiene quindi che non siano più differibili i tempi per la
costituzione del Comitato, nel quale devono essere rappresentati tutti i paesi
culturalmente avanzati, ciascuno con un singolo membro, e si adopera per
invitare scienziati autorevoli ad entrare nel Comitato. La sua ricerca parte da
quelli che avevano già firmato la mozione che chiedeva che l'Associazione delle
Accademie si occupasse del problema della lingua internazionale. Peano è
escluso a priori dalla DALAI e quindi dal Comitato, perché Peano è l'ideatore
del latino sine flexione, ma in una lettera del 30 marzo 1907, scritta da
Parigi, Couturat chiede a Peano di adoperarsi perché un italiano di prestigio
entri a far parte del Comitato. Peano è membro dell'Accademia dei Lincei, e può
parlare con altri membri. Couturat elenca alcuni nomi che gli appaiono adatti,
tra i quali anche Giuseppe Veronese, professore di grande fama, deputato,
senatore del Regno d'Italia dal 1904 per meriti scientifici, schierato tra i
radicali. Veronese era succeduto a Bellavitis sulla cattedra padovana di
geometria descrittiva. Siamo ormai nel 1907, le polemiche tra Peano e Veronese
sono di un quindicennio prima, ma forse non del tutto sopite . Non ci sono
testimonianze del coinvolgimento di Veronese nel costituendo Comitato, ma si può
ragionevolmente supporre che Peano non gli abbia fatto nessuna proposta. Un
rappresentante italiano che aderisse al Comitato non fu trovato: per acquisirne
uno fu violato lo statuto, in quanto fu cooptato proprio il Peano, ancorché
autore di un suo progetto di lingua internazionale. L'azione del Comitato fu
certamente seria e minuziosa, ma la probabilità che ne conseguisse la scelta di
una lingua con reale possibilità di essere accettata da accademie e governi
andò rapidamente scemando. Nel frattempo
i sostenitori dell'Esperanto erano cresciuti di numero e nel 1905 avevano avuto
il loro primo congresso internazionale a Boulogne-sur-Mer, dove avevano
dichiarato immutabile la struttura della lingua, codificata nell'opera
Fundamento, consistente nella Grammatica, in un Eserciziario e nel Vocabolario
in cinque lingue. L'Esperanto dunque veniva sottratto alla tentazione di
continue modifiche e miglioramenti: i suoi utenti ritenevano che la lingua
andasse abbastanza bene così, e che qualsiasi tentativo di miglioramento
avrebbe soltanto portato ad una destabilizzazione. Gli esperantisti avevano già
rifiutato delle proposte di miglioramento nel 1894, e ormai, a venti anni
dall'uscita della prima grammatica della lingua, erano diventati fortemente
conservatori. Il Comitato scelse formalmente l'Esperanto, ma con una notevole
quantità di proposte di cambiamento nell'alfabeto, nella fonetica, nella
morfologia, nelle preposizioni: alcuni si illusero che questi miglioramenti
sarebbero stati gli ultimi e definitivi, e quindi aderirono a questa nuova
forma dell'Esperanto, che prese il nome di Ido (che in Esperanto significa
"discendente"); ma la gran parte degli adepti restò fedele
all'Esperanto già consolidato. La nuova lingua fu oggetto di successive
modifiche e alcuni membri del Comitato produssero a loro volta altri progetti,
nella supposizione che la mancata diffusione di una lingua internazionale
dipendesse dalle qualità della lingua in sé, piuttosto che da motivi di
sociopolitica, come le vicende successive dimostreranno ampiamente. Couturat
aderì pienamente all'Ido, convinto che la scelta del Comitato fosse la
migliore, e ne fu un propagandista entusiasta come prima lo era stato
dell'Esperanto; Peano, che pure aveva partecipato ai lavori del Comitato, ma
non all'ultima votazione perché era impegnato in esami a Torino, non rispettò
le conclusioni del Comitato e continuò a usare e propagandare il latino sine
flexione. Ciò causò un rapido raffreddamento dei rapporti con Couturat, che lo
accusava di tradimento; seguì tosto un'interruzione definitiva: l'ultima
lettera di Couturat. Il filosofo francese morirà in un incidente stradale: la
sua automobile verrà investita da un camion militare che porta alle truppe
francesi la notizia che la Germania aveva dichiarato guerra alla Francia. È il
secondo giorno del primo conflitto mondiale. PEANO ne scriverà un commosso
necrologio in latino sine flexione, pur ricordando anche i dissensi . La lingua
caldeggiata da Peano assume nel 1909 il nome di Interlingua ; il matematico
torinese fonda anche una Academia pro Interlingua, che rileva una precedente
accademia volapükista, la Kadem Volapüka . Negli anni Peano scrive vari
vocabolari di Interlingua e altre lingue; i suoi adepti si raccolgono intorno
alla rivista «Schola et Vita», una rivista fondata e diretta a Milano da Nicola
Mastropaolo; vi scrive anche, in Interlingua, un illustre docente dell'ateneo
patavino, Tullio Levi-Civita . Peano viene contattato per redigere alcune voci
dell'Enciclopedia Italiana, ed egli accetta di scrivere voci sulla logica
matematica e sulla lingua internazionale; la voce “Esperanto” sarà invece
scritte da Stefano La Colla sotto la direzione di Bruno Migliorini, entrambi
partecipi per molti anni del movimento esperantista. Peano muore nel 1932 e la
rivista cessa le pubblicazioni nel 1936.
Sia l’Ido che l’Interlingua avranno i loro adepti e le loro
pubblicazioni ; tuttavia l’idea, originariamente unitaria, di una lingua
pianificata si divide in rivoli che appoggiano l’una o l’altra delle varie
soluzioni, spesso con polemiche molto accese. Il movimento esperantista, più forte
per numero e per tradizione consolidata, subisce la scissione degli idisti,
scissione sensibile più a livello di dirigenti che a livello di singoli
fruitori; tuttavia l’Esperanto resta, ancora e certamente più oggi, la lingua
pianificata con il maggior numero di adepti e di realizzazioni in tutti i campi
. Ciò è dovuto anche allo spirito diverso con cui certe soluzioni al problema
linguistico erano nate: il latino sine flexione, poi Interlingua, era iniziato
come mezzo per gli scambi scientifici e per persone colte del mondo
occidentale, e tale sempre rimase. L'Esperanto invece era stato pensato per una
dimensione assai più vasta, si era già diffuso in ambienti di lavoratori, ed
erano in piena vita parecchie associazioni di vario genere, da quelle cattoliche
a quelle socialiste. All’Esperanto fu rimproverato dagli idisti e dagli adepti
dell’Interlingua di avere gravi pecche dal punto di vista linguistico e di
essere stato prodotto da un singolo dilettante, e a questi fatti veniva
imputata la sua scarsa diffusione; ma l’Ido incorse nel difetto opposto. Esso
nacque dal lavoro di un comitato di linguisti, che, andando alla ricerca della
perfezione teorica, persero di vista un fatto fondamentale: l’affermarsi di una
lingua ha bisogno di tempi lunghi, e per tali tempi è necessaria la stabilità.
Stabilità che non significa immobilismo o fossilizzazione, bensì possibilità di
evoluzione alla stessa stregua e con gli stessi tempi con i quali si evolvono
le lingue etniche. A Padova fu un convinto assertore della necessità di una
lingua internazionale il cristallografo Ruggero Panebianco, professore di
mineralogia all'Università. La sua attività presso il nostro Ateneo durò oltre
quarant'anni e segnò alcuni momenti importanti: nel 1883 si ebbe con lui la
costituzione del Museo di Mineralogia come entità a sé stante, con la divisione
amministrativa dei Gabinetti di Mineralogia e Geologia. Il Museo di Mineralogia
andò poi rapidamente ingrandendosi dall'originaria collezione del Vallisneri
che ne aveva costituito la base, acquisendo doni e lasciti di importanti
collezionisti e studiosi del tempo. Nel 1923 Panebianco ne lascerà la direzione
ad Angelo Bianchi. Ruggero Panebianco usa l'Esperanto in pratica e partecipa
anche attivamente al movimento per la sua diffusione. Lo troviamo attivo
dirigente nel Circolo Esperantista di Padova. Sulla «Rivista di Mineralogia e
Cristallografia Italiana», che egli fondò e diresse troviamo alcuni articoli
scientifici in Esperanto, ripubblicati poi come opuscoli a sé stanti dalla
Società Cooperativa Tipografica di Padova. Il primo di questi è un opuscolo di
50 pagine e tratta di un problema al quale Panebianco dedicherà sempre grande
attenzione: la validità dell’approssimazione numerica dei risultati quando si
opera su dati aventi approssimazioni diverse. Il libretto, edito dapprima in
Germania, ha un’interessante introduzione che termina con queste parole: L’apparenza copre la scienza con un mistero,
e il mistero scientifico è, come il mistero comune, una superstizione; ma la
superstizione scientifica è forse peggiore della superstizione comune. Un altro
lavoro è anch’esso piuttosto corposo e tratta di leggi della cristallografia
verificate con i raggi X ; ad esso seguono alcune pagine sul problema che darà
luogo ad una lunga polemica: se certi indici dei cristalli siano oppure no
numeri razionali. Il Panebianco sostiene giustamente che tutti i numeri con cui
si tratta praticamente sono razionali, anzi, decimali finiti, e sostiene che la
legge fondamentale della cristallografia debba a ragione denominarsi
"legge di Haüy", e non, come altri dicono, "legge degli indici
razionali", come se altri indici non fossero razionali. Interessante per
quanto riguarda la lingua è la prefazione a questo lavoro (scritta in
Esperanto, inglese, francese, tedesco e italiano): in essa Panebianco cita
Leone Tolstoj e il suo giudizio sull'Esperanto, sulla sua facilità e
sull'opportunità di fare, almeno, lo sforzo di provare ad impararlo. Quindi
menziona le basi essenziali dell'Esperanto, citando come particolare vantaggio
l'esistenza dell'accusativo, in quanto consente libertà nella costruzione della
frase; in nota, egli critica l'abolizione dell'accusativo, operata da altri
linguisti che hanno voluto riformare l'Esperanto, e cita specificamente l'Ido,
che, come abbiamo visto, era il risultato di una modifica dell'Esperanto
effettuata dalla DALAI. La parte scientifica di questo lavoro è molto
interessante perché Panebianco diventa anche un creatore in Esperanto della
terminologia specialistica della cristallografia. Sulla precisione della
determinazione di certi indici Panebianco obbietterà ancora una volta che non
ha senso spingere il calcolo fino ad una certa cifra decimale quando i dati
sono approssimati con un ordine di precisione minore, e ripeterà questa sua
tesi in un lavoro, sempre in Esperanto, dell'anno successivo . Altri lavori
sono rifacimenti di lavori in italiano. Panebianco fu un militante socialista
fin dai suoi anni giovanili. Del 1893 è la sua traduzione dall’inglese in
italiano di un capitolo di un'opera di William Morris, Un paese che non esiste;
il capitolo appare sotto il titolo La futura rivoluzione sociale, ed è edito a
Milano dall'Ufficio della Lotta di Classe, Tipografia degli operai . Si tratta
della descrizione di un paese senza capi e senza leggi. Nella prefazione il
traduttore critica gli anarchici, dicendo che la loro rivoluzione è quella
stessa dei borghesi, e termina con queste parole: Soltanto le generazioni dello Stato
socialista - Stato che, occupandosi solamente della produzione e dello scambio
dei beni, è la negazione di quello attuale - potranno forse realizzare quella
negazione assoluta di organizzazioni, anche socialiste, che per ora è un sogno,
un bellissimo sogno: quello descritto dal Morris. E come socialista Panebianco interviene in
maniera molto discreta in una polemica sulla lingua internazionale apparsa
sull'«Avanti!» agli inizi del 1918. L'edizione del 24 gennaio riporta una
lettera di Vezio Cassinelli che si inserisce in uno scambio di opinioni
riguardante la fondazione di un Istituto di Cultura Socialista. Cassinelli si
qualifica "umile operaio" e sostiene l'opportunità di tale istituto.
Nei rami della sua futura attività Cassinelli propone di inserire anche
l'insegnamento dell'Esperanto, come strumento funzionale a risolvere il
problema dell'incomprensione tra i lavoratori che parlano lingue diverse. A
commento redazionale di tale lettera appare, senza firma, un parere
drasticamente contrario: "La lingua internazionale è uno sproposito,
scientificamente. " Il commento continua con argomentazioni che oggi farebbero
sorridere, ma che allora sembravano ancora avere qualche credito in alcune
scuole di pensiero: le lingue sono fenomeni naturali e non possono essere
create artificialmente, e "le nazioni si sono formate per le necessità
economiche e politiche di una classe: la lingua è stata solo uno dei documenti
visibili e atti alla propaganda di cui gli scrittori borghesi si sono giovati
per suscitare consensi anche fra i sentimentali e gli ideologi." Due
giorni dopo, il 26 gennaio, compare un trafiletto, anche questo senza firma, ma
probabilmente del direttore Serrati, che comunica come il commento dell'anonimo
redattore alla lettera di Cassinelli abbia sollecitato una quantità di
proteste. Nel trafiletto si dice che l'Esperanto è utile anche se non è
artistico, e che una guerra contro gli esperantisti da parte del partito
socialista è proprio fuori luogo. Il giorno successivo esce una lettera di
Ruggero Panebianco che approva la posizione equilibrata del direttore, ma
garbatamente contesta che tale lingua non sia "artistica": quando non
si conosce qualcosa non si ha diritto di giudicarla. Panebianco riporta un
fatto accadutogli realmente e racconta di come un suo collega, che credeva a
priori che l'Esperanto non fosse artistico, si fosse ricreduto quando gli fu
fatta leggere, lentamente e spiegandogliela, una bella poesia tradotta in
Esperanto. Sull'«Avanti!» seguì poi una replica ancora più insistita a firma
del "Redattore torinese anti-esperantista", una nuova risposta del
Direttore, e quindi la polemica si chiuse con un intervento di Angelo
Filippetti, un medico che sarebbe diventato di lì a poco sindaco di Milano. Il
Filippetti esponeva quanto la linguistica stava chiaramente elaborando allora,
e cioè che "anche le attuali lingue ufficiali sono più o meno artificiali,
imposte dalle convenienze consolidate dall'uso." E concludeva: Noi sentiamo che lavoriamo, sia pure in un
campo secondario e modesto, per l'attuazione dell'unione internazionale dei
lavoratori; noi vogliamo rovesciare una barriera, e non delle minori, che
dividono l'unica classe lavoratrice mondiale. Noi lavoriamo per il
Socialismo. La polemica sull'«Avanti!»
terminò, ma il "redattore anti-esperantista" riprese le sue tesi in
un lungo articolo sul settimanale socialista «Il grido del popolo», questa
volta firmandosi con le iniziali: A. G.; si trattava di Antonio Gramsci .
Qualche anno dopo troviamo che Panebianco non usa più l'Esperanto, bensì
l'Interlingua di Peano, ma la sua passione politica è sempre il socialismo pacifista.
Nel suo opuscolo, pubblicato nel 1921, Adoptione de lingua internationale es
signo que evanesce contentione de classe et bello, egli esprime la convinzione
che l’adozione di una lingua internazionale possa eliminare i conflitti di
classe e la guerra. Panebianco usa l’Interlingua anche per alcuni suoi lavori
scientifici, e il suo primo lavoro in tale lingua è del 1921, su un minerale
della Valsesia . Nell'introduzione egli scrive: "Nostro Interlingua es
etiam plus facile de sympathico lingua Esperanto que es plus facile de lingua
de Schleyer, et, que, pro suo diffusione, substitue isto, jam mortuo."
Dell'Interlingua è magnificata la facile comprensibilità "quasi de primo
visu" per ogni persona dotta che conosca una lingua europea. Un altro suo
lavoro scientifico tratta la legge di Haüy, mentre altri articoli trattano temi
più generali . La funzione della lingua internazionale fu sempre intesa sotto
due aspetti: da una parte, la comprensione a scopi esclusivamente pratici,
senza nessuna componente ideale; dall'altra, la supposizione che una maggiore conoscenza
reciproca avrebbe favorito la pace e la fratellanza tra i popoli. Un giudizio
positivo, specie sulla possibilità di favorire questo secondo scopo, fu
espresso nel 1914 da Roberto Ardigò, professore di filosofia nel nostro ateneo
dal 1881 al 1920, che rispose ad una richiesta di parere rivoltagli dal Circolo
Esperantista di Padova con il seguente messaggio: Il sottoscritto ringrazia di gran cuore del
dono prezioso delle pubblicazioni esperantiste fattegli tenere, onde ha
occasione della riflessione, che soggiunge. I progressi, in modo mirabile
sempre maggiori, nella facilitazione e nell'aumento delle comunicazioni, ognora
più agevoli, più rapide, meno costose, per terra, per mare, per l'aria stessa,
quanto hanno già giovato e in seguito viepiù gioveranno all'affratellamento
delle genti più varie, più discoste, più riottose! Ma l'affratellamento
verrebbe poi fino a formare dell'umanità intera proprio una sola famiglia
quando si riuscisse (e giova sperarlo) a farvi diffondere e generalizzare, almeno
pei commerci e la cultura scientifica, un semplice, facile, razionale
linguaggio comune, come certamente è da ritenere l'Esperanto. Nobilissimo
dunque e lodevolissimo è l'intento del Circolo Esperantista di Padova, al quale
per ciò è da augurare, e auguro fiducioso, vita e seguito sempre maggiori.
Dev.mo Prof. Roberto Ardigò Negli anni
immediatamente precedenti la prima guerra e nel periodo tra i due conflitti
l'Esperanto fu insegnato in Padova e provincia in numerosissimi corsi presso
istituti scolastici pubblici e privati (ad esempio l'Istituto Magistrale
"Fuà Fusinato" e il Liceo "Tito Livio"), con centinaia di
allievi; il provveditore agli studi di Venezia, RENDA (vedasi) diramò circolari
in favore dell'istituzione di corsi nelle aule scolastiche, corsi che furono
tenuti al liceo "Marco Polo", al liceo "Marco Foscarini",
al Liceo Scientifico, all'Istituto Magistrale; si formarono gruppi esperantisti
a Rovigo, Cittadella, Este, Venezia, Legnago, Piazzola. Alcuni corsi dovettero
essere sdoppiati per il grande numero di allievi, altri dovettero essere
rimandati essendo l'insegnante già troppo impegnato in altri corsi. Negli
"anni del consenso" per il regime fascista l'Esperanto fu visto dalle
autorità principalmente come strumento di italianità, in quanto simile
all'italiano (ma non tanto quanto si voleva far credere) e in quanto mezzo per
arginare la prepotenza delle cosiddette "grandi lingue". Una lingua
internazionale che propagandasse all'estero le bellezze d'Italia per attirare
il turismo e che facesse conoscere gli scopi e le realizzazioni del regime fu
vista a lungo con occhio molto benevolo da parte delle istituzioni statali. In
una situazione di apprezzamento reciproco, anche nel movimento esperantista,
come in vari altri di ispirazione e aspirazione internazionale, divenne
vincente la linea che proponeva di "esportare il fascismo".
L'Esperanto fu quindi largamente utilizzato per pubblicazioni turistiche e di
propaganda politica, come pure nelle trasmissioni radio a onda corta . I vari
podestà figuravano come presidenti dei congressi nazionali di Esperanto, che si
svolgevano ogni anno in una città diversa. Nel 1931 il congresso si svolse a
Padova, alla Sala della Gran Guardia, e come presidente del Comitato
Organizzatore figurava istituzionalmente il Podestà, dapprima il conte
Francesco Giusti del Giardino e poi il suo successore, nob. Ing. Lorenzo
Lonigo; tuttavia l'anima dell'organizzazione effettiva fu Giovanni Saggiori .
Il congresso, tenutosi dal 26 al 28 luglio, ebbe una vasta risonanza sulla stampa
e vi furono numerosi saluti e telegrammi di apprezzamento anche di alte
autorità: il Re, il Principe di Piemonte, il Ministro per l'Educazione
Nazionale, vari podestà, il Touring Club, la Croce Rossa Italiana, l'Università
per stranieri di Perugia, l'Università di Trieste e numerose altre autorevoli
istituzioni. È tuttavia da segnalare che, stranamente, l'Università di Padova
non partecipò affatto, neanche con un semplice messaggio di saluto. L’Esperanto
è presente alla Fiera di Padova. L’assise mondiale esperantista si svolge a
Roma, "con l'alto assenso del Duce". Corsi di Esperanto vengono
tenuti alla Scuola Superiore di Commercio a Venezia, dove insegna Gino Lupi,
assistente di romeno e poi insegnante di lingue a Padova. Tuttavia presso l'Università
di Padova non risultano essersi tenuti corsi. Con il montare del nazionalismo e
l'allineamento alla politica nazista, che liquida le organizzazioni
esperantiste – e deutero-esperantista -- in Germania, cominciano le difficoltà
anche in Italia – Grice: “Mamma mia!”.
Il congresso a Roma è l'ultimo evento in cui il movimento esperantista e
il regime fascista sono in sintonia. Il congresso nazionale si svolge a Vicenza
ed ha come tema ‘L'Esperanto come strumento di propaganda turistica.’ Ma la
stampa esperantista viene messa a tacere per risparmiare carta. Il fatto che
l'iniziatore dell'esperanto – ma non del deutero-esperanto -- è un ebreo divenne
un marchio di infamia, le aspirazioni internazionaliste divenneno un atto
d'accusa. Alla via Zamenhof di Milano viene cambiato il nome. Il movimento
esperantista, come tutte le attività internazionali, subisce un arresto. Di lì
a poco lo scoppio del conflitto mette in secondo piano ogni idealismo e
costringe ad urgenze e priorità diverse. Dopo la seconda guerra il fortissimo
aumento delle relazioni internazionali rende sempre più acuto il problema
linguistico. Si sviluppano i primi consistenti studi sulla traduzione
automatica, in particolare quelli legati al progetto Eurotra, che coinvolge
decine di ricercatori di quindici università di tutta Europa e produce
parecchie pubblicazioni . C'è anche un interessantissimo studio portato avanti
nel Distributed Language Translation (DLT), un progetto di traduzione
automatica in rete in varie lingue, sostenuto dalla ditta olandese BSO e dallo
stato olandese: il sistema è "a linguaggio intermedio", cioè la
traduzione da una lingua all'altra si basa su una lingua ponte. Il DLT ha
scelto come lingua ponte l'Esperanto. Tale progetto dura dieci anni, dal 1980
al 1990 e produce un prototipo di sistema di traduzione di ottime potenzialità,
che viene illustrato all'Università di Padova il 31.8.1990 da Dan Maxwell, uno
dei principali collaboratori. L'attività dei gruppi esperantisti è nuovamente
vivace. Nel 1954 si svolge a Verona il congresso mondiale dei ferrovieri
esperantisti, con oltre 500 partecipanti. A Padova il Gruppo è sempre sotto la
guida di Giovanni Saggiori, e negli anni Sessanta il luogo istituzionale dove
imparare la lingua diventa l'Università Popolare. Il nostro Ateneo partecipa all'attività
riguardante la lingua internazionale con i primi anni Settanta nella sua sede
di Verona. Lì, in via dell'Artigliere, viene ospitata per oltre dieci anni la
segreteria dell'Istituto Italiano di Esperanto, organizzazione che presiede ai
corsi di insegnamento della lingua. Ancora presso la sede di Verona il nostro
Ateneo ospita il congresso nazionale, con la partecipazione in prima persona
del prof. Gino Barbieri, rappresentante a Verona del Rettore di Padova. Il
prof. Barbieri è un vecchio esperantista, attratto alla lingua da MIGLIORINI
(vedasi). FORMIZZI (vedasi), professore di pedagogia presso la sede di Verona,
poi resasi ateneo autonomo, si avvicina all'Esperanto e lo insegna all'interno
del suo corso di Storia della Pedagogia . Del pari un cultore di Esperanto è
BERGAMASCHI (vedasi), professore di Pedagogia anch'egli nella sede veronese
dell'Università di Padova e poi presso l'università autonoma di Verona. Questi
due professori, insieme a chi scrive, sono stati oratori ufficiali della celebrazione
del centenario dell'Esperanto nel 1987 da parte della Federazione Esperantista
Italiana, celebrazione tenutasi alla Fondazione Cini a Venezia. Nel 1983 nasce a San Marino, per volontà del
Congresso di Stato e con decisione del Consiglio dei XII, l'Accademia
Internazionale delle Scienze (AIS) San Marino, un'istituzione universitaria di
insegnamento e di ricerca. Le lingue di insegnamento sono l'italiano,
l'Esperanto, l'inglese, il francese, il tedesco, a cui si aggiungeranno
successivamente altre lingue, data l'espansione dell'attività specialmente nei
paesi dell'Europa orientale. L'Esperanto resterà comunque fino ad oggi, per
statuto, la lingua privilegiata, in cui devono essere scritte, e difese
oralmente, le tesi dei vari livelli, corrispondenti ai titoli italiani odierni
di laurea, laurea magistrale, dottorato di ricerca, oltre a un titolo superiore
corrispondente al "doctor habilitatus" tedesco. I primi sostenitori
di questa iniziativa sono professori universitari tedeschi e italiani, e troviamo
qui ancora dei docenti veneti: Fabrizio Pennacchietti, un orientalista torinese
che ha insegnato a Ca' Foscari, Mario Grego, abitante a Padova e docente di
inglese anch'egli a Ca' Foscari, il già citato Giordano Formizzi e due
professori dell'università di Padova: Marino Nicolini, farmacologo di
cittadinanza sammarinese, e, successivamente, l'autore di queste righe,
matematico. In particolare il primo e l'ultimo dei docenti citati, oltre che
tenere corsi in Esperanto, hanno ricoperto e ancora ricoprono incarichi
organizzativi di alto livello. I professori dell'AIS vengono da molte
università di tutto il mondo, creando un contesto internazionale estremamente
proficuo per gli studenti; tra essi ci sono il premio Nobel per l'economia
Reinhard Selten e membri di varie accademie nazionali . Tra le prime opere
scientifiche edite sotto gli auspici dell’Accademia Internazionale delle
Scienze San Marino vi è un interessante lavoro di biologia. Fino ai primi anni
’80 non esisteva un testo completo per il riconoscimento dei licheni europei,
pur esistendo testi e cataloghi in varie lingue europee, italiano e latino
compresi. I francesi G. Clauzade e C. Roux pubblicarono allora un testo
illustrato in Esperanto per la determinazione dei licheni dell’Europa
occidentale . Il testo fu dapprima considerato una stranezza, dato che il mondo
scientifico non era portato a vedere testi in lingua diversa dall’inglese;
tuttavia per il suo valore divenne indispensabile in ogni laboratorio che si
occupasse di riconoscimento dei licheni. Il testo, che era corredato da un
piccolo glossario esperanto-francese, fu utilizzato anche all’università di
Padova dal prof. Giovanni Caniglia; con la collaborazione degli studenti
interni il glossario originario fu elaborato ed arricchito fino a diventare un
piccolo dizionario di esperanto, che fu in seguito diffuso presso i soci della
Società Lichenologica Italiana . Il testo è attualmente un po’ superato, dato
il progredire della scienza negli ultimi decenni, però fu un evento
significativo nell’intento di trasmettere la scienza anche in una lingua
internazionale non etnica. Nel 1990 il
nostro Ateneo è fortemente impegnato in alcuni eventi connessi alla lingua
internazionale. Il Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata pubblica, come
suo rapporto interno, una ricerca sui contatti culturali tra l'Italia e
l'Ucraina, originariamente redatta in Esperanto . Quindi alla fine di agosto
viene ospitato al Liviano il 61° Congresso italiano di Esperanto. Si tratta
della manifestazione più significativa della comunità esperantista mai svoltasi
a Padova: precedentemente c'era stato, come già visto, il 16° congresso
nazionale e quind si era svolta, alla Sala della Gran Guardia, una giornata
esperantista che metteva insieme la celebrazione del centenario della nascita
della lingua e quella dei 75 anni di vita del gruppo. Il Congresso si giova del patrocinio della
Regione Veneto, della Provincia di Padova, dell'Assessorato alla Cultura e ai
Beni Culturali del Comune di Padova, dell'Azienda di Promozione Turistica della
Provincia e della Sezione Ricerca e Istruzione del Consiglio d'Europa. Il Comitato
d'Onore è imponente, come assai raramente succede per iniziative al di fuori
degli organi istituzionali: vi figurano il Presidente della Repubblica Cossiga,
il Presidente del Consiglio Andreotti, il Presidente del Senato Spadolini, il
Presidente della Provincia Toscani, il Questore di Padova Romano, i Presidenti
delle Regioni Valle d'Aosta e Trentino-Alto Adige, i sindaci di Padova,
Firenze, Bologna e Reggio Emilia, i Rettori delle Università di Padova, Bologna
e Ferrara, il Rettore dell'AIS San Marino, oltre a vari parlamentari e autorità
locali. I congressisti sono oltre 300, dei quali un centinaio provenienti
dall'estero. All'inaugurazione alla Sala dei Giganti, il 25 agosto,
intervengono il sindaco Paolo Giaretta e il prof. Ezio Riondato in
rappresentanza del Rettore Mario Bonsembiante. Il tema del congresso riguarda i
problemi linguistici degli immigrati in Europa e il discorso inaugurale, tenuto
dallo storico tedesco Ulrich Lins, ha titolo: Verso un'Europa multiculturale.
Durante l'inaugurazione si celebra il gemellaggio dei gruppi esperantisti di
Padova e Friburgo e la mattinata si conclude con un saluto di Marco Pannella;
l'intero congresso viene messo in onda in diretta da Radio Radicale. Le conferenze e i programmi musicali del
congresso si svolgono nella Sala dei Giganti, gli spettacoli sono
all'Antonianum; i corsi di Esperanto attivati per l'occasione si svolgono nelle
aule della Facoltà di Lettere, poste cortesemente a disposizione dal preside
Vincenzo Milanesi. All'inaugurazione e nelle serate si esibisce, insieme alla
cantante Giusy Irienti, il pianista Aldo Fiorentin, allora giovane già
affermato, oggi professore al Conservatorio di Adria, vincitore di vari premi
nazionali e internazionali; i due solisti si alternano con una rappresentazione
di pupi del Teatro di Stato di Budapest ed un recital del chitarrista polacco
Jerzy Handzlik. La Sezione teatrale del Club Studentesco Esperantista
dell'Università di Zagabria, porta in scena la versione in Esperanto della
commedia ruzantiana Il Parlamento, e il testo ha la prefazione di Marisa Milani,
anch'ella docente del nostro ateneo . In altra serata viene presentata
un'antologia in Esperanto di poeti del Novecento (per i contatti con i poeti collaborarono i
professori padovani Armando Balduino e Silvio Ramat). Il congresso ha ampia
risonanza sui giornali, dato che vari eventi del programma sono aperti al
pubblico: la tavola rotonda sul tema "L'Europa e gli immigrati: il ruolo
dell'Esperanto" viene effettuata all'aperto di fronte al Bo', mentre lungo
il porticato di via Oberdan un maestro internazionale di scacchi, il
cecoslovacco L. Fiala, effettua dieci partite in simultanea con appassionati
locali. La serata "Musica in piazza" si svolge in Piazza dei Signori
sotto la direzione artistica di Franco Serena e vi partecipano due complessi
padovani ("The Beat Shop" e "Serena") e il complesso vocale
"Eterna Muziko" di Leningrado.
In coda al congresso si ha, sempre ospitata al Liviano, una giornata di
studio dell'Accademia Internazionale delle Scienze San Marino sulla
modellizzazione matematica del linguaggio; gli atti, redatti in italiano, esperanto,
deutero-esperanto, e inglese, escono come Rapporto Interno del Dipartimento di
Matematica Pura ed Applicata . In concomitanza con il congresso e nello stesso
periodo la galleria della Sala dei Giganti accoglie l'esposizione "Vita e
cultura in lingua Esperanto", sponsorizzata dalla Cassa di Risparmio di
Padova e Rovigo e curata da Giorgio Silfer, del Centro Italiano di
Interlinguistica. La mostra è organizzata in varie parti: espositiva,
recitativa, teatrale, musicale e vuole far conoscere come la comunità che parla
la lingua internazionale abbia una forte autocoscienza e sia molto ricca
culturalmente, pur partecipando ognuno anche alla cultura del proprio paese.
Nel 1996 esce un dizionario italiano-Esperanto, presentato al pubblico padovano
da Alberto Mioni, ordinario di glottologia, in una giornata alla Sala della
Gran Guardia; a tale giornata partecipa anche, con un messaggio di saluto,
Antonio Lepschy, ordinario di controlli automatici. Ha trascorso periodi di
studio presso l'Università di Padova (come ricercatore e anche come correlatore
di tesi di laurea in Psicologia) il chimico Luigi Garlaschelli dell'università
di Pavia, tra i fondatori del gruppo esperantista di Pavia, il quale si occupa
anche di indagini sui presunti fenomeni paranormali. In varie università italiane vengono fatti
studi sulla lingua internazionale; in particolare, all'Università di Torino
opera un validissimo gruppo di storici della matematica che si occupa di Peano.
Tesi di laurea su questi argomenti sono state discusse molto recentemente a
Torino, Roma, Genova, Venezia; nell'ateneo torinese vi è un corso istituzionale
di "Interlinguistica ed Esperantologia"; all'Università Statale di
Milano una parte del corso di Storia della filosofia contemporanea è stata
dedicata ai linguaggi artificiali ; la biblioteca della Libera Università di
Lingue e Comunicazione IULM a Milano ha una consistente sezione dedicata
all'Esperanto. All'Università di Padova l'interesse per la lingua
internazionale non riveste semplicemente un ruolo collaterale: presso il
Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata, come ricerca istituzionale
nell'ambito del finanziamento ministeriale ex-60%, è stato elaborato un
analizzatore morfologico dell'Esperanto ; nello stesso ambito sono stati
pubblicati uno studio di statistica linguistica su un corpus in Esperanto, una
traduzione dal latino in Esperanto di un brano del De numeris di Cardano e, in collaborazione con l’Università
Industriale Statale di Mosca, un testo in Esperanto di storia della scienza e
della tecnica . In particolare Carlo Minnaja, professore a Padova dal 1965 e
professore onorario all’Università statale “Lucian Blaga” di Sibiu (RO) dal
2002, ha svolto un'intensa attività nelle organizzazioni esperantiste ed è
membro dell'Accademia di Esperanto; per la diffusione della cultura italiana
tramite traduzioni gli è stato assegnato il Premio della Cultura della
Presidenza del Consiglio dei Ministri . Non solo professori, ma anche studenti
del nostro Ateneo usano nei loro studi lingue pianificate. È stata discussa una
tesi di laurea in matematica sulle serie di Chebyshev, tesi tradotta poi in
Interlingua . Opera di studenti o ex-studenti del nostro Ateneo è la traduzione
in Esperanto dei Malavoglia, presentata al congresso mondiale a Firenze : dei tre traduttori, Paola Tosato e Giancarlo
Rinaldo sono stati studenti-lavoratori, mentre Anselmo Ruffatti si è laureato a
Padova in medicina. Del pari allievo dell'Università di Padova per il
conseguimento del titolo di Direttore Didattico è stato Filippo Franceschi,
che, sotto lo pseudonimo di Sen Rodin, è un apprezzato autore di novelle in
Esperanto. La nostra università quindi continua nella sua opera di produzione e
diffusione della cultura anche attraverso la lingua internazionale.Un
validissimo lavoro in italiano su lingue "universali" e poi
"internazionali" proposte da matematici è: ROERO, I matematici e la
lingua internazionale, «Bollettino Unione Matematica Italiana. Esso tuttavia,
per quanto riguarda l'Italia, si focalizza quasi soltanto su Giuseppe Peano e
la sua scuola, con particolare riguardo agli eventi del primo decennio del
secolo scorso; si arresta quindi con l'estinguersi, nel 1936, della rivista
ispirata dal Peano «Schola et Vita». Qualche informazione sulla matematica in
Esperanto si trova in un sito dell'università svedese di Uppsala, math.uu.se/~kiselman/mathesp.html;
numerosi articoli di matematica in Esperanto si trovano in «Scienca Revuo»,
rivista che esce ininterrottamente dal 1949; gli indici delle annate sono
disponibili al sito ais-sanmarino.org/publik/sr/index.html. Sull'algebra
medioevale, vd. FRANCI, Una traduzione in volgare dell'Al-Jabr di al-Kwarizmi,
in FRANCI, PAGLI, SIMI (a cura di), Il sogno di Galois, Siena, Centro Studi
della Matematica Medioevale - Università di Siena. In Francia ancora alla fine
dell'Ottocento le tesi in filosofia erano obbligatoriamente in latino. In
Italia l'obbligo di far lezione in italiano nelle università (con eccezione per
Teologia ed Eloquenza latina) si ha con il Regio Decreto per il Regno di
Sardegna, esteso poi con l'unificazione a tutto il Regno d'Italia; vd. ROERO, I
matematici. Nome latinizzato del
pedagogista e riformatore moravo Jan Amos Komenský (1592-1670). Sui progetti di
lingua internazionale di Comenius vd. FORMIZZI, La lingua pansofica di Comenio,
L'Esperanto. Formizzi, professore di pedagogia all'Università di Padova e poi
all'Università di Verona e all'Accademia Internazionale delle Scienze San
Marino, ha tradotto in italiano altre opere di Comenius: la Panglottia, La via
della luce e l'Angelus pacis, edite dalla Libreria Editrice di Verona, nonché
la Panorthosia, edita a Verona da Gabrielli. In quest'ultima opera Comenius
propone un progetto di riforma del mondo che include la proposta di una lingua
universale. La raccolta più completa di
lingue immaginarie, inventate o pianificate, corredata di ampio commento, è: ALBANI,
BUONARROTI, Aga Magéra Difura, Bologna, Zanichelli. Più recente è un'edizione
francese: PAOLO ALBANI, ALIGHIERO BUONARROTI, Dictionnaire des langues
imaginaires. Paris, Belles lettres. Di spirito diverso, quasi ludico, che si
può leggere come un romanzo è: ALESSANDRO BAUSANI, Le lingue inventate, Roma,
Ubaldini. Con valore storico, ma di
notevole completezza per l'epoca, è un'opera in Esperanto: PETER E. STOJAN,
Bibliografio de internacia lingvo, Genève, Bibliografia Servo de Universala
Esperanto-Asocio. Sulla storia delle lingue inventate, o pianificate in
maggiore o minore misura, citiamo, a puro titolo di esempio, in italiano:
UMBERTO ECO, La ricerca della lingua perfetta nella cultura europea, Roma-Bari,
Laterza; il testo più recente è in Esperanto: ALEKSANDR DULIČENKO, En la
serĉado de la mondolingvo, aŭ interlingvistiko por ĉiuj (Alla ricerca di una
lingua mondiale, o interlinguistica per tutti), Kaliningrado, Sezonoj,
traduzione dall'originale russo che ancora non è apparso a stampa. Di valore storico è COUTURAT,
LEAU, Histoire de la langue universelle, Paris, Librairie Hachette, con il suo
aggiornamento: COUTURAT, LEAU, Les nouvelles langues internationales, Paris,
Hachette. Una edizione è uscita presso Olms, Hildesheim-New York. Il titolo intero è Via lucis, Vestigata et Vestiganda,
h. e. Rationabilis disquisitio, quibus modis intellectualis animorum LUX,
SAPIENTIA, per omnes omnium hominum mentes et gentes iam tandem sub mundi
vesperam feliciter spargi possit. Nempe
ad intelligenda melius illa Oraculi verba Zachariae 14, v. 7: Et erit, ut
vespere fiat lux. Il termine ‘universale’ attribuito ad un linguaggio per
esprimere qualsiasi concetto in maniera comprensibile a popoli di lingue
diverse muta poi in ‘inter-nazionale,’ quando sarà riferito soltanto ad
espressioni linguistiche. Vives, filosofo e umanista, sostiene la necessità di
una lingua unica e universale nella sua opera De tradendis disciplinis. Ne
esiste una traduzione italiana commentata di GALLINARI (vedasi), uscita a
Cassino, Ed. Sangermano. KOMENSKY, La via. Di Comenius non esiste ancora
un'edizione completa delle opere; un progetto, affidato a Praga, la prevede in
una trentina di volumi, ma l’edizione si è arrestata ben prima del
completamento. L’ultimo volume edito è uscito in occasione del centenario della
nascita di Comenius (comunicazione all'A. di FORMIZZI (vedasi). Dalgarno,
pedagogista, è tra i primi ad occuparsi dell'istruzione dei sordo-muti,
elaborando un sistema di segni, che espose nell'opera “Ars signorum: vulgo
character universalis et lingua philosophica” e nel “Didascalocophus.” Wilkins,
vescovo di Chester, tra i fondatori della "Royal Society" londinese,
cognato di Cromwell. Pubblica l'opera An Essay Towards a Real Character and a Philosophical
Language. In essa tutte le idee di
natura più semplice sono classificate in un sistema gerarchico e collocate in
una tabella. C'è un elenco primario di quaranta generi, ciascuno suddiviso in
sei "differenze", e ciascuna differenza è poi suddivisa in specie.
Vengono così raccolti e classificati 2030 concetti. Ad ogni genere corrisponde
una coppia di lettere iniziali, ad ogni differenza una consonante maiuscola, ad
ogni specie una vocale o gruppo di vocali minuscole. Vengono così ad essere
costituite le radici, alle quali poi si aggiungono le derivazioni e la
flessione pertinente alla morfologia. Le parole sono quindi costituite da
successioni di lettere che corrispondono al posto del termine nella tabella.
Questa lingua viene presentata da Wilkins alla Royal Society, che ne demanda lo
studio ad una commissione di esperti, tra i quali gli scienziati Boyle, che
diventerà famoso per una legge sui gas perfetti, e il suo assistente Hooke, che
pure resterà famoso per una legge sull'elasticità dei corpi. Non si è trovata
tuttavia una relazione sulla questione.
Così in COUTURAT, LEAU, Histoire; va detto tuttavia che al tempo
dell'uscita di tale opera molti degli scritti di Leibniz erano ancora
sconosciuti. Così presentato in
COUTURAT, LEAU, Histoire, p. 23 (trad. dal francese dell'A.). Il nome è derivato da Pacidius, pseudonimo
sotto il quale Leibniz voleva pubblicare la sua Encyclopedia; vd. LOUIS COUTURAT, Opuscules
et fragments inédits de Leibniz, Paris, Felix Alcan. Cfr.
STOJAN (trad. dall'Esperanto dell'A.). LEIBNIZ, Scritti di logica, Roma-Bari,
Laterza, Vd. ROBINET, L’empire leibnizien, Trieste, LINT, Per una biografia
estesa vd. LEGNAZZI, Commemorazione di Bellavitis, Padova, Prosperini. Per una
biografia più succinta vd. NICOLA VIRGOPIA, Bellavitis, Giusto, in Dizionario
Biografico degli Italiani, 7, Roma, Ist. Enc. It., BELLAVITIS, Pensieri sopra
una lingua universale, «Memorie dell'I. R. Istituto veneto di scienze, lettere
ed arti; un'edizione a parte è apparsa presso la Segreteria del detto Istituto.
BELLAVITIS, Saggio di applicazioni di un nuovo metodo di geometria analitica -
calcolo delle equipollenze, «Annali delle Scienze del Regno Lombardo-Veneto»; BELLAVITIS,
Memoria sul metodo delle equipollenze, «Annali delle Scienze del Regno
Lombardo-Veneto», LEGNAZZI, Commemorazione. Il libretto citato fu esibito al
pubblico durante al commemorazione citata. Attualmente non è noto il luogo dove sia conservato. BELLAVITIS, Pensieri. Zamenhof nacque nella
cittadina polacca di Bjałystok, che per il trattato di Tilsit era allora sotto
la Russia. Dalla fine della I guerra mondiale è in Polonia. BELLAVITIS, Pensieri. BELLAVITIS, Pensieri,
p. 57-58. Sudre, musicista, professore a Sorèze, un collegio dei benedettini,
riorganizzato dai domenicani. Sudre si
dedicò anche alla telefonia, scrivendo un codice per la trasmissione a distanza
di segnali fonici che fu adottato in Francia per impieghi militari.Vailati,
laureato in ingegneria e quindi in matematica, si dedica successivamente alle
lingue e alla filosofia, in particolare alla logica; assistente di Peano,
insegnò poi in varie scuole medie e fu uno dei promotori dei primi congressi
internazionali di filosofia, nei quali, come vedremo, fu posto il problema di
una lingua internazionale per la comunicazione scientifica. A Crema, sua città
natale, esiste il “Centro Studi Giovanni Vailati”. La citazione proviene dalla recensione ad
opera di Vailati del libro di Couturat e Leau Histoire, citato precedentemente,
in Scritti di VAILATI (vedasi), Leipzig-Firenze, Johann-Ambrosius-B. Seeber,
BELLAVITIS, Utopie del socio ordinario Giusto prof. Bellavitis, Padova, G. B.
Randi. BELLAVITIS, Reminiscenze della mia vita: lettura accademica, Padova, G.
B. Randi, LUCIANO, ROERO (a cura di), PEANO (vedasi) - Couturat: Carteggio,
Firenze, Olschki. L’opera contiene una bibliografia molto estesa. Padova, Tipografia del Seminario, Rivista di
Matematica. Vd. il pregevole lavoro: GHEZZO, VERONESE (vedasi), Matematico
dell'Università di Padova, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl., LEAU, Une langue
universelle est-elle possible? Appel aux hommes des sciences et aux
commerçants, Paris, Gauthier-Villars. Per la storia della lingua internazionale e in particolare delle vicende
qui riportate si possono utilmente vedere: UBALDO SANZO, L'artificio della
lingua, Milano, Angeli; ROERO, I matematici. Sebert, generale di artiglieria
dell'esercito coloniale francese, fece numerosi studi di balistica; ritiratosi
dall'esercito, fu consulente industriale e si occupò di impianti di
distribuzione dell'elettricità. Le sue iniziative per rendere disponibile su
larga scala la bibliografia scientifica lo portarono, negli ultimi anni
dell'Ottocento, ad interessarsi di una lingua internazionale. Adepto
dell'Esperanto, fu poi un grande organizzatore e finanziatore dell'attività
esperantista. COUTURAT, La logique de Leibniz, Paris, Alcan; ripubblicato poi
presso Olms, Hildesheim. Nella sua opera De l'Infini mathématique Couturat
aveva utilizzato la memoria del Bellavitis sul calcolo delle equipollenze.
Schleyer, parroco cattolico in una cittadina tedesca sul lago di Costanza, fu
nominato "cameriere segreto" da Leone XIII. La lettera, già citata come
inedita in SANZO, L’artificio, è ora comparsa nel citato carteggio tra Couturat
e Peano. COUTURAT,
LEAU, Conclusions du rapport sur l'état présent de la question de la langue
internationale, Coulommiers, Brodard, PEANO, Prof. Louis Couturat, «Revista
Universale. La «Revista
Universale» era un periodico sulla lingua internazionale edito a Ventimiglia;
per le collaborazioni di Peano a varie riviste vd. il cd-rom ROERO (a cura di),
Le riviste di Giuseppe Peano, Torino, Dipartimento di Matematica. Con tale nome
verranno poi indicati vari altri progetti di lingua internazionale, in
particolare quello sostenuto dalla International Auxiliary Language Association
(I.A.L.A.), fondata da Morris, la quale, entusiasmatasi dell'Esperanto per le
sue idee filantropiche di fratellanza universale, fonda una specie di seconda
Delegazione per l'adozione di una lingua ausiliaria internazionale. Dopo
tentativi infruttuosi di diffondere l'Esperanto, ostacolati da alcuni
linguisti, la I.A.L.A. propone una nuova lingua internazionale elaborata da Gode,
che si chiama anch'essa Interlingua e che godrà per un periodo limitato di un
certo successo nelle riviste scientifiche. Sulla sua diffusione attuale, vd. il
sito della Union Mundial pro Interlingua: www.interlingua.com. Couturat in una lettera a Bertrand Russell
del 30 dicembre 1912 contesta la validità scientifica di tale accademia, poiché
vi si entra con il semplice pagamento di una quota, e nega che essa sia la
prosecuzione dell'Accademia volapükista. Per la citazione esatta vd. SCHMID,
Bertrand Russell, Correspondance sur la philosophie, la logique et la politique
avec Couturat, Paris, Kimé, riportata in LUCIANO, ROERO, Peano. LEVI-CIVITA, Programma de cursu de
Mathematica superiore in Universitates italiano, «Schola et Vita. Vd. ad es., per l’Ido, LUSANA, Vocabolario
moderno Ido-Italiano ed Italiano-Ido, Biella, Tip. Magliola. L’Ido, che
continua a definirsi “Esperanto reformita”, ha tuttora adepti e
un’organizzazione che ne promuove la diffusione; vd. http://idolinguo.org.uk.
Per l’Interlingua vd. CASSINA, GLIOZZI, Interlingua, Milano, Villa, 1945. Per l’attività del movimento esperantista e
la pubblicistica in Esperanto vd. esperanto.it. Attualmente il Gruppo Esperantista Padovano,
erede del Circolo Esperantista, aderente alle Associazioni di base della
Regione Veneto, è intitolato a Giovanni Saggiori, che ne è stato animatore per
oltre sessant'anni, ed ha sede in Via Barbieri PANEBIANCO, Fizika proksimigo,
verkita de Roĝero Panebianco, Profesoro de Mineralogio en la Universitato de
Padovo (Approssimazione fisica, scritto da Ruggero Panebianco, Professore di
Mineralogia nell'Università di Padova), Berlino, R. Friedland kaj filo (e
figlio), 1914; è da notare anche l'esperantizzazione del nome in
"Roĝero". Trad.
dall’Esperanto dell’A. PANEBIANCO,
Gravokristalaj X-radileĝoj kaj L' aserto ke la kristaledrindicoj estas racionalnombroj
ne estas naturiste kaj ne difinas ilin (Importanti leggi cristallografiche
basate sui raggi X e L'asserzione che gli indici di spigolo dei cristalli sono
numeri razionali non è naturale e non li definisce), «Rivista di Mineralogia e
Cristallografia Italiana», di Aldono post linio (Aggiunta dopo la riga). RUGGERO
PANEBIANCO, Proksimigo de la refraktigindicoj (Approssimazione degli indici di
rifrazione), Padova, Società Cooperativa Tipografica, Presso la Biblioteca
Universitaria di Padova vi è una copia di tale opuscolo con la dedica autografa
del traduttore a Roberto Ardigò; segnatura: Bibl. Ardigò, D. Ba 8/5. I corsivi sono nell'originale. FILIPPETTI,
Ancora sull’Esperanto, «Avanti!», 7 Gramsci, La lingua unica e l'Esperanto, Il
grido del popolo. Gramsci riaffermò anche successivamente le sue posizioni, vd.
ad es. GRAMSCI, Quaderni dal carcere, vol. II, Quaderni 6-11, Torino, Einaudi.
Tali posizioni furono in seguito ritenute da rivedere anche all'interno del suo
partito: vd. CARANNANTE, Gramsci e i problemi della lingua italiana, «Belfagor.
Una replica riassuntiva si trova in GIORGIO SILFER, Gramsci e l'esperanto:
storia di un malinteso, «Lombarda esperantisto». PANEBIANCO, Thulite de Varallo
in Valsesia, Padova, Soc. Coop. Tip., 1921.
Si tratta del Volapük. RUGGERO
PANEBIANCO, Lege de Haüy et lege de Symmetria, Cuneo, Un. Tip. Ed. Prov. PANEBIANCO,
Hypnotismo et Necromantia (spiritismo); nota de naturalista R. Panebianco,
Torino, Acad. Pro Interlingua, 1923; RUGGERO PANEBIANCO, Regula de Camaro de
longa et sana vita, «Schola et Vita, Revista in Interlingua; ripubblicato a
Milano, Inst. Pro Interlingua, Riportato in «L'Esperanto», Le trasmissioni
radio dell'EIAR in esperanto durarono; esse furono riprese a cura della
Presidenza del Consiglio e durano tutt'ora. Saggiori, ufficiale del genio,
radiotecnico, sindaco di Fossò, fu presidente del Gruppo padovano per oltre
sessanta anni. Esperto di toponomastica padovana, fu autore del volume Padova
nella storia delle sue strade, Padova, Piazzon. Ancora oggi il Gruppo Esperantista è
presente ogni anno alla fiera di Padova con un proprio stand. Il progetto Eurotra si riprometteva di
ottenere una "Fully Automatic High Quality Translation" da una
all'altra delle lingue europee, che erano sette alla fine degli anni '70 per
arrivare a nove quando il progetto fu dichiarato terminato. Per quanto
fortemente finanziato dalla Commissione della Comunità Europea, esso fallì
completamente nel suo intento, effettivamente troppo ambizioso, ma gli studi
che stimolò servirono come base per un notevole numero di sistemi di traduzione
automatica aventi scopi molto più limitati. Attualmente l'Unione Europea si
giova del sistema SYSTRAN, che è disponibile per un certo numero di coppie
linguistiche. Sono disponibili oltre una decina di moduli con l'inglese come
lingua di partenza (L1) e di arrivo (L2); per l'italiano sono disponibili
soltanto i traduttori automatici con il francese e l'inglese. Le prestazioni
offerte da tale sistema sono tuttavia ancora parecchio lontane da quanto può
offrire un traduttore umano, che però spesso non è disponibile. La
comunicazione all'interno delle strutture dell'Unione Europea resta comunque
deficitaria: sui suoi costi vd. SELTEN (red.), The Costs of European Linguistic
(non) Communication, Roma, ERA.Formizzi è stato presidente della Federazione
Esperantista Italiana. Sull’attività dell’ AIS San Marino vd.
www.ais-sanmarino.org.. Successivamente nascerà anche l'Università della
Repubblica di San Marino, istituita con la legge-quadro n. 127 del 31.10.1985,
e che oggi ha come rettore Giorgio Petroni, professore di Tecnica e Gestione
dei Sistemi Industriali alla Facoltà d'Ingegneria di Padova. CLAUZADE, ROUX,
Likenoj de Okcidenta Eŭropo, «Bulletin de la Société Botanique du
Centre-Ouest», CANIGLIA, Dizionario di esperanto, «Notiziario della Soc.
Lichenologica Italiana», MATVIJIŜYN (a cura di Minnaja), La cultura e la
scienza, con particolare riguardo alla matematica, nei rapporti tra Italia e
Ucraina, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl. (Rapp. Int.BEOLCO, Interparolo
(tr. C. Minnaja), Pisa, Edistudio. Milani, all'epoca professore di Letteratura
delle tradizioni popolari all'Università di Padova, fu una apprezzata studiosa
del Ruzante. MINNAJA, Enlumas min senlimo (M'illumino d'immenso), Prilly, LF-koop,
MINNAJA (a cura di), Modellizzazioni Matematiche per le Scienze del Linguaggio,
Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl. (Rapp. Int.), MINNAJA, Vocabolario
italiano-Esperanto, Milano, Cooperativa Editoriale Esperanto, 1996. Vd.: VALORI, Materiali per lo studio dei
linguaggi artificiali – incluso il deutero-esperanto di Grice --, Milano, CUEM,
MINNAJA, L. G. PACCAGNELLA, A Part-of-Speech Tagger for Esperanto oriented to
MT, International Conference MT Machine Translation and multilingual
Applications in the new Millennium, Exeter, MINNAJA, Statistika analizo de la
paroladoj de Ivo Lapenna (Statistical Analysis about Speeches by Ivo Lapenna),
«Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft CARDANO, Pri la noblo
kaj utilo de ĉi arto kaj pri la malklaraj notacioj (Della nobiltà e utilità di
quest'arte e delle notazioni oscure, da "De numeris", tr. C.
Minnaja), «Literatura Foiro. MINNAJA, A. ŜEJPAK, Elektitaj lekcioj pri historio
de scienco kaj tekniko - Избранные лекции по истории науки и техники (Lezioni
scelte di storia della scienza e della tecnica), Mosca, Московский
Государственный Индустриалъный Университет Tra le traduzioni si segnalano C.
GOLDONI, La gastejestrino (La locandiera), Pisa, Edistudio; MACHIAVELLI, La
princo (Il Principe), Pisa, Edistudio. Per l’attività e una bibliografia di
Carlo Minnaja, vd. math.unipd.it/~minnaja.
Il laureando era Alberto Mardegan; vd..
http://www.interlingua.fi/marathe.htm
G. VERGA, La Malemuloj (I Malavoglia, tr. Giancarlo Rinaldo, Anselmo
Ruffatti, Paola Tosato), Pisa, Edistudio. L’autore ringrazia Sassi e Caniglia
di Padova e Formizzi di Verona, nonché Montagner, bibliotecario presso la
Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM di Milano, per le preziose
notizie fornite. Ubaldo Sanzo. Sanzo. Keywords: apollo licio, trovato al
ginnasio liceo di Atene, figgurante il dio in atto di riposo dopo un gran
sforzo. natura ed artificio, l’artificio della lingua, convenzionalismo,
filosofia della lingua. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Sanzo” – The Swimming-Pool Library.


No comments:
Post a Comment