Powered By Blogger

Welcome to Villa Speranza.

Welcome to Villa Speranza.

Search This Blog

Translate

Thursday, February 27, 2025

LUIGI SPERANZA -- GRICE ITALO A-Z S SAN

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Sanctis: la grammatica ragionata e  la ragione conversazionale dello stile filosofico – scuola napoletana – filosofia campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Napoli). Filosofo Italiano. Napoli, Campania. Essential philosopher. He considers philosophy as a branch of the belles lettres and his field of expertise is when stylists stop using an artificial Roman, and turned to ‘Italian.’ Grice: “I really do not like de Sanctis; when an author becomes philosophical, he says that he has been infested of the philosophical pest!” – Disambiguazione – Se stai cercando l'omonimo architetto, vedi Francesco De Sanctis (architetto). Francesco de Sanctis  Ministro della pubblica istruzione del Regno d'Italia MonarcaVittorio Emanuele II di Savoia Capo del governoCamillo Benso di Cavour PredecessoreTerenzio Mamiani, Regno di Sardegna Capo del governoBettino Ricasoli SuccessorePasquale Stanislao Mancini Durata mandato24 marzo 1878 – 19 dicembre 1878 MonarcaUmberto I di Savoia Capo del governoBenedetto Cairoli PredecessoreMichele Coppino SuccessoreMichele Coppino Capo del governo Benedetto Cairoli PredecessoreFrancesco Paolo Perez SuccessoreGuido Baccelli Governatore della Provincia di Avellino SuccessoreNicola De Luca Deputato del Regno d'Italia Legislatura Gruppo parlamentare Sinistra Coalizioneconnubio, opposizione, governo della Sinistra storica Incarichi parlamentari Ministro dell'Istruzione del Regno d'Italia Sito istituzionale Dati generali Partito politicoDestra storica (1861-1862) Sinistra storica (1862-1883) Titolo di studiolaurea ProfessioneDocente universitario FirmaFirma di Francesco de Sanctis Francesco Saverio de Sanctis (Morra Irpina, 28 marzo 1817 – Napoli, 29 dicembre 1883) è stato un critico letterario, saggista e politico italiano, tra i maggiori critici e storici della letteratura italiana nel XIX secolo e più volte ministro della pubblica istruzione. Francesco Saverio de Sanctis nacque nel 1817[1] a Morra Irpina (Avellino) da una famiglia di piccoli proprietari terrieri, figlio di Alessandro De Sanctis  e Maria Agnese Manzi (1785-1847).  Il padre era dottore in diritto e due zii paterni, Giuseppe e Carlo, uno sacerdote e l'altro medico, vennero esiliati per aver preso parte ai moti carbonari.  Celebre è la sua frase: "Se Morra è il mio paese, Sant'Angelo è la mia città" (Sant'Angelo dei Lombardi, che si trova vicino a Morra e che, al tempo di S., era il punto di riferimento per i paesi vicini).  I critici pedanti si contentano d'una semplice esposizione e si ostinano sulle frasi, sui concetti, sulle allegorie, su questo e su quel particolare come uccelli di rapina su un cadavere… Essi si accostano ad una poesia con idee preconcette: chi di essi pensa ad Aristotele e chi ad Hegel.  Prima di contemplare il mondo poetico lo hanno giudicato: gl'impongono le loro leggi in luogo di studiar quelle che il poeta gli ha date. […] Critica perfetta è quella in cui i diversi momenti (per i quali è passata l'anima del poeta) si conciliano in una sintesi di armonia.  Il critico deve presentare il mondo poetico rifatto ed illuminato da lui con piena coscienza, di modo che la scienza vi presti, sì, la sua forma dottrinale, ma sia però come l'occhio che vede gli oggetti senza però vedere se stesso. La scienza, come scienza, è, forse, filosofia, ma non è critica.»  (Francesco De Sanctis, Saggi critici, Morano, Napoli)  Formazione scolastica Nel 1826 lasciò la provincia per recarsi a Napoli, dove frequentò il ginnasio privato di uno zio paterno, Carlo Maria de Sanctis.  Nel 1831 passò ai corsi liceali, dapprima presso la scuola dell'abate Lorenzo Fazzini, dove compì le prime letture filosofiche, e nel 1833 presso quella dell'abate Garzia.  Completati gli studi liceali, intraprese gli studi giuridici, presto però trascurati per seguire, già dal 1836, la scuola del purista Basilio Puoti sul Trecento e sul Cinquecento, lezioni che il marchese teneva gratuitamente presso il suo palazzo, dove il De Sanctis avrà modo di conoscere il Leopardi e dove avvenne la sua vera formazione.  Insegnamento Trascorso un breve soggiorno a Morra, ritornò a Napoli dove iniziò ad insegnare nella scuola dello zio Carlo che si era ammalato, per interessamento dello stesso Puoti, venne nominato professore alla scuola militare preparatoria di San Giovanni a Carbonara (1839-1841) e in seguito al Collegio militare della Nunziatella (1841-1848), dove ebbe come allievo tra gli altri Nicola Marselli.  Contemporaneamente egli teneva in una sala del Vico Bisi, per gli allievi del Puoti, corsi privati di grammatica e letteratura, avendo tra i suoi allievi alcuni di quelli che sarebbero poi diventati tra i principali nomi della cultura italiana: i meridionalisti Giustino Fortunato e Pasquale Villari, il filosofo Angelo Camillo De Meis, il giurista Diomede Marvasi, il pittore Giacomo Di Chirico, il letterato Francesco Torraca e il poeta Luigi La Vista, suo allievo prediletto, che avrebbe trovato la morte durante l'insurrezione del 1848.  Le lezioni di quella che fu chiamata la "prima scuola napoletana" (1838/39-1848) furono raccolte ed edite solamente nel 1926 da Benedetto Croce con il titolo Teoria e storia della letteratura.  Distanze dal purismo Alla Nunziatella il De Sanctis iniziò a trattare problematiche di carattere letterario, estetico, stilistico, linguistico, storico e di filosofia della storia, prendendo le distanze dal purismo di Puoti dopo aver scoperto alcuni testi dell'Illuminismo francese (d'Alembert, Diderot, Hélvetius, Montesquieu, Rousseau e Voltaire) e di quello italiano (Beccaria, Cesarotti, Filangieri, Genovesi, Pagano).  De Sanctis passò così da una prima fase intrisa di sensibilità romantica e leopardiana, di forte polemica anti-illuministica e di convinta adesione a un programma cattolico-liberale, giobertiano, di restaurazione civile e morale, ad una seconda fase, nel costituire la quale ebbero grande parte la lettura di Hegel e le esperienze drammatiche del 1848.  Partecipazione ai moti del 1848 «Napoletani, siamo fieri di questo nome che abbiamo fatto risonare dovunque alto e rispettato. Vogliamo l'unità, ma non l'unità arida e meccanica che esclude le differenze ed è immobile uniformità. Diventando italiani non abbiamo cessato d'essere napoletani.[2]»  ([senza fonte] Francesco De Sanctis)  Nel maggio del 1848, come membro dell'associazione "Unità Italiana[3]" diretta dal Settembrini, partecipò con alcuni dei suoi allievi ai moti insurrezionali e, in seguito a questa sua iniziativa, nel novembre del 1848 venne sospeso dall'insegnamento.  Prigionia Nel novembre del 1848 egli preferì allontanarsi da Napoli, recandosi nell'entroterra calabrese, ospite prima nella città del Guiscardo di San Marco Argentano (CS) presso il seminario vescovile, poi nel vicino borgo di Cervicati (CS) dove aveva accettato un incarico di precettore propostogli dal barone Francesco Guzolini. Qui scrisse i suoi primi "Saggi critici", cioè le prefazioni all'Epistolario leopardiano e alle "Opere drammatiche" di Schiller, ma nel 1850 venne arrestato e recluso a Napoli nelle prigioni di Castel dell'Ovo, dove rimase fino al 1853 quando, espulso dal Regno dalle autorità borboniche e fatto imbarcare per l'America, riuscì a fermarsi a Malta e quindi a rifugiarsi a Torino.  Durante il periodo di prigionia il De Sanctis si diede allo studio approfondito di Hegel, facendo lo sforzo di apprendere il tedesco e compiere così la traduzione del "Manuale di una storia generale della poesia e della logica" di Hegel, oltre a cercare di approfondire i motivi mazziniani della propria ideologia, come testimonia il carme in endecasillabi con auto-commento intitolato "La prigione".  Dal carcere uscì indubbiamente un De Sanctis diverso, al quale la realtà aveva distrutto le illusioni e al pessimismo e misticismo giovanile era subentrata una moralità più eroica e alfieriana e che, grazie alla lettura di Hegel, aveva maturato una diversa concezione del divenire della storia e della struttura dialettica della realtà.  Attività letteraria a Torino A Torino la cultura moderata gli negò una cattedra, ma De Sanctis riuscì comunque a svolgere un'intensa attività letteraria. Trovò un incarico di insegnante presso una scuola privata femminile dove insegnò lingua italiana, diede lezioni private, collaborò a vari giornali dell'epoca come "Il Cimento", divenuto in seguito "Rivista Contemporanea", "Lo Spettatore", "Il Piemonte", "Il Diritto" e iniziò a tenere conferenze e lezioni, tra le quali quelle famose su Dante che, per la loro originale impostazione e per l'analisi storica e poetica, gli fecero ottenere, nel 1856, una cattedra di letteratura italiana presso il Politecnico federale di Zurigo.  Anni di Zurigo  Francesco De Sanctis nel periodo zurighese (1856-1859) A Zurigo, dove insegnò dal 1856 al 1860, il De Sanctis tenne lezioni su Dante, sui poemi cavallereschi italiani e su Petrarca. Zurigo, che in quegli anni era sede di grande confronto intellettuale, diede a De Sanctis l'occasione di elaborare meglio il proprio metodo critico, di approfondire le proprie meditazioni filosofiche e di raccogliere il materiale documentario, tra il quale assai importante risultano essere le conferenze petrarchesche del 1858-1859 che saranno la base del saggio pubblicato nel 1869 a Napoli dall'editore Morano. Ebbe anche l’occasione di diventare membro attivo del Circolo degli Scacchi della Città: “Ieri sono stato eletto membro della società degli scacchi, pagando il diploma quattro franchi. È la prima società tedesca di cui faccio parte. Qui tutto si risolve in società” [4]  Ritorno in patria Intanto, con l'unione nel 1860 del Regno delle Due Sicilie al Regno di Sardegna per la costituzione del Regno d'Italia, il De Sanctis poté tornare in patria, dove portò avanti, contemporaneamente alla sempre fervida attività letteraria, anche l'attività politica.  Nel 1860 conobbe Giuseppe Mazzini e, dopo aver interrotto il ciclo di lezioni sulla poesia cavalleresca, sottoscrisse il manifesto del Partito d'Azione per caldeggiare l'unificazione e per combattere le idee estremiste dei repubblicani.  Da quel momento egli si immerse di slancio nella nuova realtà politica italiana, ritrovando nell'azione la possibilità di rendere concreto l'ideale appreso da Machiavelli, Hegel e Manzoni e cioè quello dell'uomo totalmente impegnato nella realtà.  Attività letteraria e attività politica Si dedicò pertanto ininterrottamente, ora all'attività di politico e ministro, ora a quella di giornalista, ora a quella di critico e storico della letteratura e infine a quella di professore.  Cariche politiche In seguito alla conquista di Garibaldi, il De Sanctis venne nominato governatore della provincia di Avellino e per un brevissimo periodo fu ministro nel governo Pallavicino, collaborando per il rinnovamento del corpo accademico napoletano.  Nel 1861 venne eletto deputato al parlamento nazionale, aderendo alla prospettiva di una collaborazione liberal-democratica, e accettò il ministero della pubblica istruzione nei gabinetti Cavour e Ricasoli per cercare di attuare la difficile opera di fusione tra le amministrazioni scolastiche degli antichi stati.  Nel 1862 passò però all'opposizione e, in collaborazione con il Settembrini, promosse una "Associazione unitaria costituzionale" di sinistra moderata, che ebbe come voce il quotidiano "Italia", diretto dallo stesso De Sanctis dal 1863 al 1865. In questo ambito espose la sua visione politica nello scritto Un viaggio elettorale.  Intenso impegno di studi «Come critico e storico della letteratura, [De Sanctis] non ha pari.»  (Benedetto Croce, Estetica come scienza dell'espressione e linguistica generale, II, 15[6])  Il fallimento nelle elezioni del 1865 coincise con il ritorno del De Sanctis a un grande impegno di studi concentrato sulla struttura di una storiografia letteraria che fosse di respiro nazionale, questione che affronterà nei saggi sulle Storie letterarie del Cantù in Rendiconti della R. Accademia di Scienze morali e politiche di Napoli del 1865, e sul Settembrini, Settembrini e i suoi critici, in Nuova Antologia (marzo 1869).  Nel frattempo De Sanctis stava già lavorando a una Storia della letteratura italiana che, nata come testo scolastico, si sviluppò assai presto in un'opera di ampia e complessa portata.  Dal 1872 De Sanctis insegnò letteratura comparata presso l'Università di Napoli e quell'anno accademico iniziò con il discorso su "La scienza e la vita". I corsi da lui tenuti in quegli anni si intitolano a Manzoni (1872), la scuola cattolico-liberale (1872-'74), la scuola democratica (1873-'74), Leopardi (1875-1876). Questi scritti, che svolgono tutti quei temi di letteratura contemporanea che nella storia della letteratura non ebbero spazio per esigenze editoriali, furono raccolti da Francesco Torraca e solo in parte rivisti dal De Sanctis.  Ultima fase della vita Nel 1876, prevalendo la Sinistra, De Sanctis si dimise da professore e accettò da Benedetto Cairoli un nuovo incarico ministeriale (1878-1880), mentre il suo interesse critico si rivolgeva al naturalismo francese, come testimonia lo Studio sopra Emilio Zola che apparve a puntate sul "Roma" nel 1878 e lo scritto "Zola e l'assommoir" pubblicato nel 1879 a Milano.  Intervenne in Parlamento dopo il tentativo di attentato al re Umberto I da parte dell'anarchico Giovanni Passannante, manifestando la sua contrarietà di sincero democratico ad ogni tipo di repressione:  «Io, signori, non credo alla reazione; ma badiamo che le reazioni non si presentano con la loro faccia; e quando la prima volta la reazione ci viene a far visita, non dice: io sono la reazione. Consultatemi un poco le storie; tutte le reazioni sono venute con questo linguaggio: che è necessaria la vera libertà, che bisogna ricostituir l'ordine morale, che bisogna difendere la monarchia dalle minoranze. Sono questi i luoghi comuni, ormai la storia la sappiamo tutti, sono questi i luoghi comuni, coi quali si affaccia la reazione.  Ritornato a Napoli, si dedicò alla rielaborazione del materiale leopardiano, che fu pubblicato postumo nel 1885 con il titolo Studio su G. Leopardi, e alla dettatura di ricordi autobiografici che arrivano fino al 1844, pubblicati da Villari con il titolo La giovinezza: frammento autobiografico.  Colpito da una grave malattia agli occhi, De Sanctis morì a Napoli nel 1883. In suo onore la città natale, Morra Irpina, è stata ribattezzata Morra De Sanctis.  De Sanctis fu membro della Massoneria[8][9].  Post mortem Nel 2007, in suo nome, viene istituita la Fondazione De Sanctis, ente che dal 2009 organizza annualmente il Premio De Sanctis per la saggistica ed altri eventi di carattere culturale. Opere S. enunciò i suoi principi critici in diversi scritti di carattere non esclusivamente teorico e il suo pensiero non è esposto in opere autonome e organiche di poetica e di estetica. Il problema dell'arte non divenne mai per De Sanctis oggetto di un discorso rigorosamente filosofico, tuttavia le sue sparse meditazioni su di esso contengono i principi fondamentali dell'estetica moderna e rivelano quanto fossero solide le fondamenta del suo pensiero critico.  Storia della letteratura italiana  Storia della letteratura italiana, volume I, riedizione del 1912 (testo completo)  Lo stesso argomento in dettaglio: Storia della letteratura italiana (Francesco De Sanctis). La Storia della letteratura italiana deve considerarsi il capolavoro critico del De Sanctis. In essa l'autore ricostruisce in modo mirabile lo sfondo storico critico-civile dal quale nacquero i capolavori della letteratura italiana. In quest'opera compare la frase "il fine giustifica i mezzi" che De Sanctis usa come esempio errato di come riassumere il pensiero di Niccolò Machiavelli, e che è stata successivamente attribuita erroneamente proprio al pensatore fiorentino.  Altre opere Tra gli studi del de Sanctis spicca il Saggio critico sul Petrarca mentre tra i lavori inclusi nei Saggi critici e nei Nuovi Saggi critici meritano di essere menzionati quelli su episodi della Divina Commedia, su L'uomo del Guicciardini, su Schopenhauer e Leopardi oltre Il darwinismo nell'arte e quelli su Emilio Zola.  Da ricordare ancora è il discorso La scienza e la vita del 1872 nel quale egli, sostenendo la necessità di non separare la scienza dalla vita, prese posizione nei riguardi dell'allora dilagante positivismo.  Scrittore vivace e singolare in una "prosa parlata che ha la spontaneità del discorso vivo", il De Sanctis si rivela un piacevole narratore nel frammento autobiografico La giovinezza  e nelle quindici lettere che costituiscono il resoconto di Un viaggio elettorale scritto nel 1876.  Pensiero In un periodo in cui l'entusiasmo per lo storicismo idealistico era scomparso e la critica, sia europea che italiana si era spenta e si orientava verso la ricerca filologico-erudita, si trovano ancora nel pensiero di De Sanctis i motivi più significativi e vitali della cultura romantica.  De Sanctis stabilì nella sua Storia della letteratura italiana il legame tra il contenuto e la forma con lo scopo di ricostruire quel mondo culturale e morale dal quale sarebbero nate in seguito le grandi opere.  Egli considera l'arte come il "vivente", cioè la "forma", ritenendo che tra forma e contenuto non esista dissociazione perché esse sono l'una nell'altra.  Nelle pagine di De Sanctis vi è una felice vena di scrittore. Egli infatti scrive con una prosa antiletteraria, fervida e mirabile per l'immediatezza del pensiero.  Il pensiero del De Sanctis venne contrastato dal positivismo della scuola storica. Sarà solamente con Croce che avrà inizio la rivalutazione del pensiero desanctisiano che troverà, attraverso Gramsci, importanti sviluppi nella critica di ispirazione marxista. Galasso ha scritto, citando tra gli altri Delio Cantimori, che De Sanctis, esprimendo un giudizio negativo sul Cinquecento in relazione al Rinascimento, vede un rapporto di continuità tra il Quattrocento e il Cinquecento. Nel Quattrocento è compiuta la separazione tra borghesia e popolo rispetto al «blocco compatto dell’intuizione, delle concezioni, della fede, della moralità proprie del Medioevo», ma, mentre il Quattrocento è un secolo vivo, creativo, aperto, dove c’è «ancora un magistero reale rispetto all’Europa», nel Cinquecento non si può che constatare, parole di De Sanctis, «la separazione da tutti i grandi interessi morali, politici e sociali che allora commuovevano e ringiovanivano molta parte dell’Europa».[11]  Metodo Il metodo della critica desanctisiana nasce, oltre che da una geniale elaborazione intellettuale, da una forte esigenza di intraprendere una battaglia culturale.  La critica di De Sanctis fu quindi una critica militante, il tentativo di superare per sempre il distacco tra l'artista e l'uomo, tra la cultura e la vita nazionale, tra la scienza e la vita.  Lo scrittore non è mai per De Sanctis un uomo isolato e chiuso in sé stesso, ma inquadrato nel contesto che lo circonda, cioè la sua civiltà e la sua cultura.  Estetica Discepolo del Puoti, De Sanctis inizia fin dalla sua prima scuola  la critica del formalismo puristico e retorico e si pone sia contro la poetica del Cinquecento sia contro quella del Settecento, accademica e neoclassica.  In quegli anni a Napoli iniziò a penetrare la filosofia di Hegel e il De Sanctis agli inizi studiò e aderì all'estetica del grande filosofo tedesco anche se era in lui già latente la ribellione che divenne esplicita in occasione della pubblicazione del suo "Saggio sul Petrarca".  Hegel sosteneva infatti che l'arte fosse "l'apparenza sensibile dell'Idea" e quindi che l'opera d'arte fosse simbolo del concetto filosofico e quasi una forma provvisoria di esso. Una simile dottrina conferiva carattere teoretico all'arte, ma ne comprometteva l'autonomia, tant'è vero che Hegel prevedeva alla fine dell'epoca romantica la morte dell'arte. S. contrappose all'estetica hegeliana, l'estetica della forma intesa come un'attività originaria e autonoma dello spirito, per mezzo della quale la materia sentimentale si realizza in figurazione artistica. In questo modo essa non è un'elaborazione di un contenuto astratto, ma unità di contenuto e forma.  Su questi fondamenti si basa la critica del De Sanctis che fu una vera rivoluzione nella tradizione letteraria italiana.  Specchietto cronologico  - Nasce a Morra Irpina. Frequenta la scuola privata dello zio Carlo. Passa nel liceo dell'abate Fazzini, poi nello "Studio" del Garzini.  - Nella scuola superiore di Basilio Puoti. 1839 - Fonda la scuola privata superiore al vico Bisi, mentre sostituisce lo zio Carlo nella sua. Viene nominato insegnante nel Collegio militare della Nunziatella. Combatte alle barricate. Viene sospeso dal Collegio della Nunziatella. Si ritira in Calabria, a Cosenza. È arrestato e incarcerato in Castel dell'Ovo. Viene liberato ma deve andare in esilio: in Piemonte, a Torino. È a Zurigo, insegnante di letteratura italiana al politecnico. Ritorna a Napoli. Eletto Governatore della provincia di Avellino. Nel settembre è nominato da Garibaldi Direttore dell'Istruzione pubblica. Provvedimenti per rinnovare l'Università. Deputato del Regno d'Italia e ministro dell'Istruzione. Torna agli studi: è il periodo della sua più intensa attività letteraria.  - Ministro dell'Istruzione.  - Di nuovo Ministro dell'Istruzione  - Muore a Napoli. L'atto di nascita è disponibile sul Portale Antenati  Da notare che all'epoca con "napoletani" (o "napolitani") sovente non si intendevano solo gli abitanti della città di Napoli e dintorni, ma più ampiamente gli abitanti dell'intero Regno di Napoli, consistente nell'attuale Sud Italia continentale. ^ Unita italiana, in Enciclopedia Italiana, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. . ^ Francesco Saverio De Sanctis, lettera inviata all’amico Camillo De Meis, Zurigo .Barra, Aspettando De Sanctis: le origini del Viaggio elettorale e il collegio di Lacedonia nel 1874-75, in "Le Carte e la Storia, Rivista di storia delle istituzioni" Croce, Estetica come scienza dell'espressione e linguistica generale, a cura di Audisio, Napoli, Bibliopolis E, come critico e storico della letteratura, egli non ha pari» ^ Francesco De Sanctis, Scritti politici - raccolta di discorsi e scritti, su books.google.it. ^ Scrittori, poeti e letterati massoni  in Internet Archive. sul sito della Gran Loggia d'Italia degli Alam. ^ Paolo Mariani - Massoneria e letteratura italiana (PDF), su centroculturaleilfaro.it. ^ Premio De Sanctis per la saggistica, su beniculturali.it. ^ Giuseppe Galasso, De Sanctis e i problemi della storia d'Italia, sta in Archivio di storia della cultura, a. II - , Morano Editore, Napoli 1989. Bibliografia Opere Saggi critici, Rondinella, Napoli . La prigione, Benedetto, Torino 1851. Saggi critici, Morano, Napoli, . Storia della letteratura italiana, Morano, . Nuovi saggi critici, Morano, Napoli, . Un viaggio elettorale, Morano, Napoli. Studio sopra Zola, Roma. Zola e l'assommoir, Treves, Milano . Saggio critico sul Petrarca, Morano, Napoli . Studio su Giacomo Leopardi, a c. di R. Bonari, Morano, Napoli 1885. La giovinezza: frammento autobiografico, a cura di Pasquale Villari, Morano, Napoli 1889. Purismo illuminismo storicismo, scritti giovanili e frammenti di scuola, lezioni, a cura di A. Marinari, 3 voll., Einaudi, Torino La crisi del romanticismo, scritti dal carcere e primi saggi critici, a cura di M. T. Lanza, introd. di G. Nicastro, Einaudi, Torino . Lezioni e saggi su Dante, corsi torinesi, zurighesi e saggi critici, a cura di S. Romagnoli, Einaudi, Torino 1955, 1967. Saggio critico sul Petrarca, a cura di N. Gallo, introduzione di N. Sapegno, Einaudi, Torino. Verso il realismo, prolusioni e lezioni zurighesi sulla poesia cavalleresca, frammenti di estetica e saggi di metodo critico, a cura di N. Borsellino, Einaudi, Torino . Storia della letteratura italiana, a cura di N. Gallo, introd. di N. Sapegno, Einaudi, Torino 1958. Manzoni, a c. di C. Muscetta e D. Puccini, Einaudi, Torino 1955. La scuola cattolica-liberale e il romanticismo a Napoli, a cura di C. Muscetta e G. Candeloro, Einaudi, Torino 1953. Mazzini e la scuola democratica, a cura degli stessi, Einaudi, Torino . Leopardi, a cura di C. Muscetta e A. Perna, Einaudi, Torino 1961. L'arte, la scienza e la vita, nuovi saggi critici, conferenze e scritti vari, a c. di M. T. Lanza, Einaudi, Torino 1972. Il Mezzogiorno e lo Stato unitario, scritti e discorsi politici, a c. di F. Ferri, Einaudi, Torino 1960. I partiti e l'educazione della nuova Italia, a c. di N. Cortese, Einaudi, Torino . Un viaggio elettorale, seguito da discorsi biografici, dal taccuino elettorale e da scritti politici vari, a cura di N. Cortese, Einaudi, Torino . Un viaggio elettorale, Edizione critica a cura di Toni Iermano, Cava de' Tirreni, Avagliano, Epistolario, a c. di G. Ferretti, M. Mazzocchi Alemanni e G. Talamo. Lettere a Pasquale Villari, a c. di Felice Battaglia, Einaudi, Torino. Lettere politiche, a c. di A. Croce e G. B. Gifuni, Ricciardi, Milano-Napoli Lettere a Teresa, a cura di A. Croce, Ricciardi, Milano-Napoli 1954. Lettere a Virginia, a cura di Benedetto Croce, Laterza, Bari Mazzini, a cura di Vincenzo Gueglio, Genova, Fratelli Frilli, . Scritti e discorsi sull'educazione, La Nuova Italia, Firenze 1967. Edizioni in linea Saggio critico sul Petrarca, Napoli, Morano, . Saggi critici, Napoli, Morano, Storia della letteratura italiana, Scrittori d'Italia 31, vol. 1, Bari, Laterza, 1912. Storia della letteratura italiana, Scrittori d'Italia 32, vol. 2, Bari, Laterza. Saggi critici, Scrittori d'Italia 203, vol. 1, Bari, Laterza. Saggi critici, Scrittori d'Italia , vol. 2, Bari, Laterza, 1952. Saggi critici, Scrittori d'Italia 205, vol. 3, Bari, Laterza, 1952. Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia  Bari, Laterza, 1953. Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia 210, vol. 2, Bari, Laterza, 1953. Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia Bari, Laterza, 1961. Poesia cavalleresca, Scrittori d'Italia 212, Bari, Laterza,. Lezioni sulla Divina Commedia, Scrittori d'Italia 214, Bari, Laterza, 1955. Memorie, lezioni e scritti giovanili, Scrittori d'Italia 223, Bari, Laterza, s.d.. Saggi critici su Francesco De Sanctis Emiliano Alessandroni, L'anima e il mondo. S. tra filosofia, critica letteraria e teoria della letteratura, introduzione di Marcello Mustè e postfazione di Romano Luperini, Quodlibet, Macerata 2017. Ettore Bonora, L'interpretazione del Petrarca e la poetica del realismo in De Sanctis. Modelli di critica stilistica in Francesco De Sanctis e Per e contro De Sanctis, in Manzoni e la via italiana al realismo, Napoli, Liguori. Carrannante, S. educatore e ministro, in «Rassegna Storica del Risorgimento Carrannante, Note sull'uso di 'galantuomo' nell'Ottocento, in «Otto/Novecento», maggio/agosto 2010, pp. 33–80, e particolarmente pp. 59–60. Gaetano Compagnino, Forme e Storie, («Quaderni del Siculorum Gymnasium»), Facoltà di Lettere e filosofia dell'Università di Catania, Catania, Contini, Varianti e altra linguistica. Una raccolta di saggi, Torino, Einaudi (il saggio era già uscito come introduzione a Francesco De Sanctis, Scritti critici, Torino, Utet). Croce, Gli scritti di Francesco De Sanctis e la loro varia fortuna, Bari, Laterza, Carlo Dionisotti, Geografia e storia della letteratura italiana, Torino, Einaudi, . Fubini, S. e la critica letteraria, in Romanticismo italiano. Saggi di storia della critica e della letteratura, Bari, Laterza (pubblicato per la prima volta in francese nei Cahiers d'Histoire Mondiale). Toni Iermano, Introduzione a F. De Sanctis, Lettere a Teresa, Atripalda, Mephite, 2002. Toni Iermano, Introduzione a F. De Sanctis, Un viaggio elettorale, Cava de' Tirreni, Avagliano, Iermano, La prudenza e l'audacia. Letteratura e impegno politico in S., Napoli, L'Ancora del Mediterraneo, 2012. Toni Iermano, Francesco De Sanctis. Scienza del vivente e politica della prassi in Francesco De Sanctis, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, 2017. Sergio Landucci, Cultura e ideologia in Francesco De Sanctis, Milano, Fsstrinelli, 1963. Paola, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, Luciani, L'«estetica applicata» di Francesco De Sanctis. Quaderni napoletani e lezioni torinesi, Firenze, Olschki, . AA.VV., S. nella storia della cultura, a cura di Carlo Muscetta, Bari, Laterza, 1984. Attilio Marinari (a cura di), Francesco De Sanctis un secolo dopo, vol. I, Roma-Bari, Laterza, Mirri, S. politico e storico della civiltà moderna, Messina-Firenze, D'Anna, 1961. Carlo Muscetta, nel vol. Francesco De Sanctis, Pagine sparse, Bari, Laterza, Muscetta, Francesco De Sanctis, in Letteratura italiana Laterza. Muscetta, S. nella storia della cultura, Roma-Bari, Laterza, 1958. René Wellek, Storia della critica moderna, traduz. ital., IV, Bologna, Il Mulino. Benedetto, S. e le feste ariostee del 1875, in Sekundärliteratur. Critici, eruditi, letterati, Firenze, Società Editrice Fiorentina. La nuova scienza come rinascita dell'identità nazionale. La Storia della letteratura italiana di S., a cura di Toni Iermano e Pasquale Sabbatino, Napoli, Edizioni Scientifiche Italiane, 2012. "Studi Desanctisiani". Rivista internazionale di Letteratura, Politica, Società, Fondata e diretta da Toni Iermano, Pisa-Roma, Fabrizio Serra, Resio, Chiara Tavella, Bibliografia desanctisiana, prefazione di Gerardo Bianco, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, 2020. Voci correlate Storia della letteratura italiana (Francesco De Sanctis) Schopenhauer e Leopardi, dialogo composto da De Sanctis Francesco Muscogiuri, letterato minore che fu allievo di De Sanctis Giovanni Lanzalone, letterato minore che fu allievo di De Sanctis Antonio Fogazzaro Attilio Marinari Fondazione De Sanctis Altri progetti Collabora a Wikisource Wikisource contiene una pagina dedicata a Francesco de Sanctis Collabora a Wikiquote Wikiquote contiene citazioni di o su Francesco de Sanctis Collabora a Wikimedia Commons Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Francesco de Sanctis Collegamenti esterni De Sànctis, Francesco, su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Modifica su Wikidata Walter Maturi e Francesco Formigari -, DE SANCTIS, Francesco, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana S., Dizionario di storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2010. Modifica su Wikidata De Sanctis, Francesco, in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, De Sànctis, Francésco (critico e storico della letteratura), su sapere.it, De Agostini. Modifica su Wikidata De Sanctis, Francesco, in L'Unificazione, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, S., su hls-dhs-dss.ch, Dizionario storico della Svizzera. S. Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. Modifica su Wikidata Attilio Marinari, DE SANCTIS, Francesco, in Dizionario biografico degli italiani, vol. 39, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1991. Modifica su Wikidata Francesco de Sanctis, su BeWeb, Conferenza Episcopale Italiana. Modifica su Wikidata Opere di Francesco de Sanctis, su Liber Liber. Modifica su Wikidata Opere di Francesco de Sanctis / Francesco de Sanctis (altra versione), su MLOL, Horizons Unlimited. Opere di Francesco de Sanctis, su Open Library, Internet Archive. Modifica su Wikidata (EN) Opere di Francesco de Sanctis, su Progetto Gutenberg. Modifica su Wikidata Francesco De Sanctis, su storia.camera.it, Camera dei deputati. Modifica su Wikidata Mario Fubini, De Sanctis, Francesco, in Enciclopedia dantesca, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1970. URL consultato il 14 novembre 2018. Andrea Battistini, De Sanctis, Francesco, in Il contributo italiano alla storia del Pensiero: Filosofia, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2012. URL consultato il 14 novembre 2018. Critica:De Sanctis, su spazioinwind.libero.it. Concordanze della Storia della letteratura italiana, su valeriodistefano.com. URL consultato il 14 aprile 2007 (archiviato dall'url originale l'8 ottobre 2007). Opere di Francesco De Sanctis PDF - TXT - RTF V · D · M Idealismo V · D · M Romanticismo V · D · M Dante Alighieri V · D · M Alessandro Manzoni Controllo di autorità       VIAF (EN) 29550332 · ISNI (EN) 0000 0001 2125 8789 · SBN MILV041882 · BAV 495/85309 · CERL cnp00397977 · LCCN (EN) n80040587 · GND (DE) 11867790X · BNE (ES) XX1041520 (data) · BNF (FR) cb12035617n (data) · J9U (EN, HE) 987007271889705171 · NSK (HR) 000033336 · NDL (EN, JA) 00746422 · CONOR.SI (SL) 9781859   Portale Biografie   Portale Filosofia   Portale Letteratura   Portale Politica   Portale Storia   Portale Storia d'Italia Categorie: Deputati dell'VIII legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della IX legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della X legislatura del Regno d'ItaliaDeputati dell'XI legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XII legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XIII legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XIV legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XV legislatura del Regno d'ItaliaCritici letterari italiani del XIX secoloSaggisti italiani del XIX secoloPolitici italiani del XIX secoloNati nel 1817Morti nel 1883Nati il 28 marzoMorti il 29 dicembreNati a Morra De SanctisMorti a NapoliPolitici del Partito d'AzioneMinistri della pubblica istruzione del Regno d'ItaliaInsegnanti della NunziatellaGoverno Cavour IVGoverno Ricasoli IGoverno Cairoli IGoverno Cairoli IIIIdealismo italianoMassoniProfessori dell'Università degli Studi di Napoli Federico IIProfessori del Politecnico federale di Zurigo[altre] La  crisi  della  GRAMMATICA RAGIONATA IN ITALIA non  puo  mancare  :  ed è veramente  risolutiva. Di  GRAMMATICA RAGIONATA si  finisce,  dopo  una  colluvie  d’aride  o  elementari  produzioni  di  epigoni ritardatari,  col  non  parlarne  più,  e  d’essa  non  restano  tracce  che  nell’esercitazioni  scolastiche  di  analisi  logiche  e  grammaticali ancora  in  uso  nelle  nostre  scuole  e  sulle  quali  talvolta  rispunta  come  fungo  qualche  compendio  di  grammatica  logica  rivestito di  pompa  scientifica.  La  crisi  è  determinata  da  un  duplice ordine  di  fatti,  tra  i  quali  non  so  se  veramente  corra  un'intima relazione. L’uno  che  riguarda  direttamente  il  corpo,  dirò  così,  della  GRAMMATICA RAGIONATA,  ed è  il  non difficile    tardivo  avvertire  in  esso  un  vuoto  sostanziale  e  perciò  tutta  la  sua  infecondità sotto  ogni  rispetto,  scientifico  e  didattico. L’altro  che  si  riferisce  allo  stato  in  che  venne  a  trovarsi  la  lingua  italiana sotto  la  bufera  dell'enciclopedismo,  ed è  la  naturale  quanto  però  anti-filosofica  reazione    al  gallicismo,  che    doveva    richia-  [Borsa,  nella  Dissertazione  del  decadimento  della  lingua  in  Italia,  Mantova, l'anno  in  cui  è  pubbl.  il  Saggio  di Cesarotti)  già  incolpa  appunto  di  quel  decadimento  il  neologismo  gallico  e  il  FILOSOFISMO enciclopedico.] mare,  come  facile  conseguenza  di  una  premessa  sbagliata,  alla  religiosa  osservanza,  alla  maniaca  adorazione  degl’antichi  i  puristi inorriditi  al  novissimo  strazio  d'Italia.   Le  vicende  di  questa  crisi  si  possono  molto  chiaramente  osservare, da  una  parte,  in  quel  che  accadde  a SANCTIS (si veda) scolaro e  co-operatore  di  Puoti,  e  che  egli  narra  non  senza  il  lume  d'una  critica  sempre  nuova  e  originale  e  acuta,  anche  se,  come  in  questo  caso,  non  definitivamente  superatrice. Dall'altra,  nella  critica  e  nella  pratica  di  Manzoni,  che  con  stringenti  argomenti  colpi  a  morte  LA GRAMMATICA RAGIONATA,  sebbene  non  muove  da  un  punto  di  vista  estetico.  SANCTIS (si veda), quando  accorse  alla  scuola  di  Puoti, ha  già  compiuto  gli  studi  di  grammatica,  rettorica  e  FILOSOFIA,  che  oggi  corrispondono  al  ginnasio  e  al  liceo, i  primi  (ginnasio)  sotto  suo  zio  Carlo,  i  secondi  (liceo)  sotto Fazzini,  non  avendolo voluto  ricevere  i  Gesuiti  per  la  sua  impreparazione. Un  grand 'esercizio  di  memoria  era  in  quella  scuola  dello  zio,  dovendo  ficcarci  in  mente  i  versetti  del  Portoreale  che  s'impara  in  certi  suoi  manoscritti,  come  le  antichità  e  la  cronologia, la  grammatica  di  Soave,  la  rettorica  di  Falconieri,  le  storie  di  Goldsmith,  la  Gerusalemme  di  Tasso,  le  ariette  di Metastasio.  Alla  fine  del  corso  scrive  l'italiano  con  uno  stile  pomposo  e  rettorico,  un  italiano  corrente,  mezzo  gallico, a  modo  di  Beccaria  e  di  Cesarotti,  ch'erano  i  suoi  favoriti. La  scuola  di Fazzini  è quello  che  oggi  si dice  un  liceo.  Vi  s' insegna FILOSOFIA,  fisica  e  matematica. Il  corso  si  puo  fare  in  due anni. Quell'è  l'età  dell'oro  del  libero  insegnamento.  Un  uomo  di  qualche  dottrina  comincia  la  sua  carriera  aprendo  una  scuola. La  scuola  di  Puoti,  su  cui  è  stata  scritta  recentemente  una  degna  monografia  da  un  discepolo  di  Salvadori  (Caraffa, Puoti  e  la  sua  scuola,  Girgenti),  si  svolge  in  tre  periodi, l’ultimo dopo  due anni  d'interruzione  causata  dalla  pestilenza  scoppiata  a  Napoli. SANCTIS (si veda)  -  Frammento  autobio-  grafico pubblicato  «fo  Villari  ;  Napoli. I  seminari  sono  scuole  di  LATINO e  di  FILOSOFIA,  le  scuole  del  governo erano  affidate  a  frati,  la  forma  dell'  insegnamento  era  ancora scolastica.  Rettorica  e  FILOSOFIA  sono  scritte  in  quel  LATINO convenzionale  ch’è  proprio  degli  scolastici.  Le  scienze  vi  erano  trascurate,  e  anche  LA LINGUA NAZIONALE.  Nondimeno  un  po’di  secolo  decimottavo  è  pur  penetrato  fra  quelle  tenebre  teologiche, e  con  curioso  innesto,  vedevi  andare  a  braccetto  il  sensismo e  lo  scolasticismo.  Nelle  scuole  della  capitale  v'è maggior  progresso  negli  studi.  IL LATINO PASSA DI MODA. Si  scrive  di  cose  scolastiche  in  un  italiano  scorretto,  ma  chiaro  e  facile.  Gl’autori  erano  quasi  tutti  abati,  come  l'abate  GENOVESI (si veda),  il  padre  SOAVE (si veda),  l'abate  TROISE (si veda). Allora è  in  molta  voga  l'abate  FAZZINI (si veda).  Questo  prete  elegante,  che  ha  smesso  sottana  e  collare,  veste in  abito  e  cravatta  nera,  è  un  sensista;  ma  pretende  conciliare  quelle  dottrine  coi  principii  religiosi.  Accanto  alla  scuola,  per  chi  ha  voglia  d' imparare,  c’è  naturalmente la  biblioteca. Corsi  alla  biblioteca  e  mi  ci  seppellii.  Passano  dinanzi  a  me  come  una  fantasmagoria  Locke,  Condillac,  Tracy,  Elvezio,  Bonnet,  La  Mettrie...  Mi  ricordo  ancora  quella  STATUA  di  Bonnet,  che  a  poco  a  poco,  per  mezzo  dei  sensi  acquista  tutte  le  conoscenze. Il  professore  dice  che  il  sensismo è  una  cosa  buona  sino  a  Condillac,  ma  non  bisogna andare  sino  a  La  Mettrie  e  ad  Elvezio.  Ragione  per  cui  ci  anda SANCTIS (si veda)  con  l'amara  voluttà  della  cosa  proibita.  Compiuti  così  gli  studi  filosofici, avvezzo  a  una  vita  interiore,  avevo  pochissimo  gusto  per  i  fatti  materiali,  e  badavo  più  alle  relazioni  tra  le  cose,  che  alla  conoscenza  delle  cose.  La  scuola  ci  ha non  piccola  parte,  perchè  è  scuola  di  forme  e  non  di  cose,  e  si  attende  più  ad  imparare  le  parole  e  le  argomentazioni, che  le  cose  a  cui  si  riferivano.   Ma  si  avvicina  il [Ha  già  conosciuti  altri  filosofi,  naturalmente. «Il  professore  fa  una  brillante  lezione  sull'armonia  prestabilita di  Leibnizio.   E  questo    Leibnizio  divenne    il    mio    filosofo E   come  l'una  cosa  tira  l'altra,  Leibnizio  mi  fu  occasione  a  leggere  Cartesio, Spinoza,  Malebranche,  Pascal,  libri  divorati  tutti  e  poco  digeriti.  Questo  è  il  mio  corredo  d’erudizione  filosofica  verso  la  fine  dell'anno scolastico,  quando  zio  ci  dice. Ora  bisogna  cercarvi  un  maestro  di  legge.  Si  batte  già  alle  porte  dell'Università.] tempo  in  cui  il  sensismo,  male  accordato  col  movimento  religioso,  doveva  cedere  il  passo  a  nuova  filosofia. Si   annunziava  al  mio  spirito  un  nuovo  orizzonte  filosofico;  mi  bollivano in  capo  nuovi  libri  e  nuovi  studi.  Si  apparecchiavano  i  tempi  di  Galluppi  e  dall'abate  Colecchi,  de'  quali  l'uno  volgarizzava  Hume  e  Smith,  e  l'altro,  ch'era  per  giunta  un  gran  matematico,  volgarizza Kant.   Fazzini  è  caduto  di  moda.   Per  questi  insegnamenti  e  in  queste  condizioni  intellettuali  il  De  Sanctis,  invano  iniziati  gli  studi  di  legge,  passava  alla  scuola  del  marchese.  È  proprio  di  questi  tempi  che  la  grammatica  del  sensismo  condillachiano,  che  vedemmo  trionfare  concentrata  in  estratti  per  gli  stomachi  degli  scolaretti  italiani,  si  vienne  a  trovare  a  fronte  di  due  ben  forti  e  agguerriti  avversari,  il  kantismo  e  il  purismo.   Questo,  dalla  restaurazione  linguistica  di Cesari,  iniziata con  la  famosa  dissertazione  coronata  dall'Accademia livornese,  era  venuto  sempre  più  guadagnando  terreno  nelle  forme  in  cui  l'aveva  circoscritto  Cesari,  nonostante  gli  attacchi  della  Proposta  monti-perticariana  e  dell’anti-purismo  tortiano,  e  nonostante  l'esempio  pratico  del  romanzo  manzoniano  in  cui  fin  dalla  prima  sua  edizione  s'  era  voluta  incarnare  tut-  t'un'altra  dottrina  linguistica.  La  reazione  al  gallicismo è  tanto  più  vasta  e  tenace  della  tesi  temperata  del  classicista  Monti  e  del  modernismo  del  romantico  Manzoni,  quanto  più  compromessa sembrava  la  gloria  d'Italia  nella  dilagante  corruzione  dell'aurea favella  un      onorata.  Ne  furono  rocche  meno  facilmente espugnabili  la  Romagna  e  Napoli  e  organi  di  gran  voce  alcuni  giornali,  come  la  Biblioteca  di  Milano,  il  Giornale  Arcadico di   Roma  e  la  Rivista  enciclopedica  di  Napoli.   Ma  tra  i  puristi,  non  per  sola  virtù  di  dottrina,    bene  anche  per  le  qualità  della  persona  e  i  modi  dell'insegnamento,  il  più  autorevole,  quegli  che  veramente  esercitò  una  più  vasta  e  duratura    efficacia   sulle    menti,  sulle   scuole,    sui    metodi,    sui    (')  Op.  cit.,  pp.  51-2.   ("}  V.  Tkahai.za,  Della  vita  e  delle  opere  di  /•'.  Torti  cit.,  p.  79  sgg.  L'ha  dimostrato  Morandi  ne'  suoi  noti  saggi  sull'unità  della  liaeua.] libri,  è  il  marchese  Puoti,  maestro,  autore  di  grammatiche  e  di  arti  del  dire,  annotatore  di  testi  di  lingua,   pedagogista.   Alla  scuola  del  Puoti,  dice  SANCTIS (si veda),  «  lasciai  studi  di  FILOSOFIA e  di  legge,  e  letture  di  commedie,  di  tragedie  e  di  romanzi e  di  poesie,  e  mi  gittai  perdutamente  tra  gli  scrittori  dell' aureo  Trecento»^).  M'era  venuta  la  frenesia  degli  studi  grammaticali.  Avevo  spesso  tra  mano  Corticelli,  Buonmattei,  Cinonio,  Salviati,  Bartoli,  Salvini,  Sanzio,  e  non  so  quanti  altri  dei  più  ignorati.  M'ero  gittato  anche  sui  Cinquecentisti, sempre  avendo  l'occhio  alla  lingua.   Si  trova  in  quel  tempo  a  dover  sostener  sulle  proprie  spalle  il  peso  della  scuola  dello  zio.  La  sera  anda  sempre  alla  scuola  di  Puoti. Ma  tutta  la  giornata  è  spesa  a  spiegar  grammatiche e  rettoriche  e  autori  latini,  a  dettar  temi,  a  correggere errori.  Ma quei  cari  studi  mi  riuscivano acerbi,  non  solo  per  la  fatica,  ma  perche  non  sono  più  d'accordo  con  la  mia  coscienza.  Quel  Soave,  quel  Falconieri  li fanno  pietà.  Nelle  classi  superiori  puo  elevarsi  un  po'  più.  Cominciai  a  fare  osservazioni  sopra  i  sensi  delle  parole,  sul  nesso  logico  delle  idee,  sulla  espressione  del  sentimento,  sulle  INTENZIONI e  sulle  malizie  dello  scrittore.  Momenti  più  deliziosi passa alla  scuola  del  marchese,  dove  egli  ben  presto  si  distinse  specie  nelle  cose  della  grammatica,  tanto  da  meritarsi  l'appellativo  di  grammatico,  ed è sollevato  all'onore  di  coadiuvare il  maestro  nell'insegnamento,  quando,  dopo  l'interruzione  cagionata  dal  colera,  Puoti,  cominciatosi  a  stancare  dei  novizi,  ne  lascia  tutta  la  cura  a SANCTIS (si veda).  Il  marchese  che  lavora  a  una  grammatica,  attende  pure  alla  pubblicazione di  alcuni  testi  di  lingua  più  a  lui  cari,  come  i  Fatti  d' Enea,  i  Fioretti  di  S.  Fra?icesco,   le    Vite  dei  Santi  Padri.   Questi  studi [Sulla  scuola  del  De  Sanctis,  v.  le  belle  pagine  del  Cenno  biografico di  Nicola  Gaetani-Tamburini  in  De-Sanctis,  Scritti  vari,  li,  ed.  Croce,  già  cit.  nell' Introduz. Di  quella  che  è  stata  chiamata  la  seconda  scuola  di SANCTIS (si veda)  si  sono  occupati  degnamente, come  è  noto,  Torraca  e  Mandalari.] di  lingua  si sono  già  divulgati  nelle  scuole,  e  si  sente  il  bisogno di  grammatica  e  di  libri  di  lettura  pei  giovanetti. Anche  in  questi  lavori  l'allievo  aiuta  il  maestro.  Di  questo  tempo  fa  intima  amicizia  con  Amante,  che  è  un  infatuato di VICO (si veda). In  una  visita  onde Leopardi  onora  la  scuola  del  Puoti,    che  cita  spesso  con  lodi  l'abate  Greco,  autore  di  una  grammatica,  il  marchese  di  Montrone,  Gargallo,  Cesari  e  sopra  tutti  essi  Giordani, si  sentì  dire  dal  Poeta  che  aveva  molta  disposizione  alla  critica.  In  quell'occasione Leopardi,  cui  non  poteva  sfuggire  la  rigidezza  di  Puoti,  dice  che  nelle  cose  della  lingua  si  vuole  andare  molto  a  rilento,  e  cita  in  prova  Torto  e  Diritto  di Bartoli.  Leopardi  dice  anche  che  l'onde  coli' infinito  non  gli  pareva  un  peccato  mortale,  a  gran  maraviglia  o  scandalo  di  tutti  noi.  Il  Marchese  era  affermativo,  imperatorio,  non  pativa  contraddizioni.  Se  alcuno  di  noi  si è  arrischiato  a  dir  cosa  simile,  anda  in  tempesta;  ma  il  conte  parla  così  dolce  e  modesto,  ch'egli  non  dice  verbo. Gli  è  anche  che  ormai  quel  rigido,  implacabile  purismo  comincia  a  dover  piegare  o  almeno  ad  ammollirsi .  Alla  ripresa  della  scuola  dopo  il  colera  il  marchese  se  n'era  venuto  d’Arienzo,  con  certi  grossi  quaderni  scritti  di  suo  pugno. È una  specie  di  nuova  rettorica  immaginata  da  lui,  e  che  egli  battezza  Arte  dello  scrivere.  C'è  una  divisione  dei  generi  dello  scrivere,  accompagnata da  regole  e  da  precetti.  Aristotile,  CICERONE (si veda),  Quintiliano, Seneca  sono  la  decorazione.  O  mi  metteranno  alla  berlina, o  questo  è  assolutamente  un  capolavoro,  così  dice,  narrando per  quali  vie  era  giunto  alla  grande  scoperta.  A  quel  tempo  sono in  gran  voga  gli  STUDI FILOSOFICI,  e  il  marchese,  seguendo  la  moda,  vuole  filosofare  anche  lui,  e  da alle  sue  ricerche  un  aspetto  e  un  rigore  di  logica,  ch'è veste  e  non  sostanza.  E  non  gli  è mancata  la  berlina. Ma  lo  salva  un  certo  suo  naturai  buon  senso. Ma  chi  dai  bassi  fondi  [deep berths – Grice] della  grammatica  prende il  volo  filosofico,  è SANCTIS (si veda),  specie  quando,  trovandosi  al  sicuro  dallo  sguardo  del  marchese  nella  scuola  preparatoria, puo  lasciarsi  trascinar  dal  suo  genio  a  quell'onda  di  ribellione,  che  fa  naufragare  il  senno  del  Maestro.  Ed è  nella  scuola  preparatoria,  che  nelle  lezioni  private  o  nell'insegnamento del  Collegio  militare,  al  quale  è assunto  per  la  stima  che  godeva  presso  Puoti,  che n'è ispettore,  il  Maestro  intede  soprattutto  a  rinnovare  l'insegnamento  grammaticale. Ne  uscirono,  con  la  liquidazione  della  GRAMMATICA RAGIONATA,  un  abbozzo  di GRAMMATICA FILOSOFICA e storica  e  un  saggio  di  una  storia  dei  grammatici. Quelle  maledette  regole grammaticali  io  le  ridussi  in  poche,  moltiplicando  le  applicazioni e  gl’esempi,  e  sempre    sulla  lavagna. Mi  persuasi  che  quello  resta  chiaro  e  saldo  nella  memoria,  che  è  ordinato  sotto  categorie  e  schemi,  logicamente.  Così  nasceno  i  suoi  quadri  grammaticali. Si sbriga della  grammatica, e  capii  che  lo  studio  della  grammatica  così  come  si  suol  fare,  per  regole,  per  eccezioni  e  per  casi  singoli,  è  una  bestialità piena  di  fastidio Posi  da  banda  le  analisi  grammaticali  e   l'analisi logica,  noiosissime,  e  fa l'analisi  delle  cose,  a  loro  gustosissime.  Questo  al  Collegio.  Nella  scola  al  Vico  Bisi,  il  lunedì  e  il  venerdì,  quand'è solo,  l'insegnamento  grammaticale si  eleva  ancora  di  più.  Parecchi  anni è  a  leggicchiar grammatiche,  lavorando  intorno  a  quella  di Puoti. Così  si  mette  in  corpo  i  Dialoghi  della  volgar  lingua  di  BEMPO (si veda)...  m'inghiottii  VARCHI (si veda), FORTUNIO (si veda) e  i  sottili  avvertimenti di SALVIATI (si veda)  e  la  prosa  dottorale  di CASTELVETRO (si veda) e  BARTOLI (si veda) e  CINONIO (si veda) ed AMENTA (si veda) e SANZIO (si veda)  e  non  so  quanti  altri  autori,  con  approvazione  del  marchese  Puoti,  il  quale  mi  vanta sopra  tutti  gli  altri  Corticelli  e  Buonmattei. Seccatosi presto  della  parte  riguardante  le  origini  della  lingua  e  delle  forme  grammaticali,  perchè  non  ha,  fondamento  sodo,  infastidito di  quel  pullular  perpetuo  di  regole  e  d’eccezioni,  stordito  da  tutte  quelle  DISSERTAZIONE SOTTILI E CAVILLOSE SULLE PARTI DEL DISCORSO e  sulle  forme  grammaticali,  ritorna  ai  suoi  antichi  studi  di  FILOSOFIA. Quei  Salviati  e  quei  Castelvetri  le pareno  addirittura  pigmei  dirimpetto  a  quei  grandi,  mia  delizia  un  giorno  e  mio  amore.  Perciò  si getta con  avidità  sopra  i  retori  e  i  grammatici  con  un  segreto  che li cresce l'appetito,  vedendosi  sempre  addosso  gli  occhi  del  marchese. Lessi  tutto  il  corso  che  Condillac  compila  a  uso  di  non  sa  qual  principe  ereditario.  Studia  molto  Tracy  e  Du  Marsais.  Il Marchese,  sapido  dei  miei  studi  MI  perdona,  a  patto  che  non  valica  i  confini  della  grammatica,  e  m'indica  un  tale,  che  SANCTIS (si veda) non  ricorda,  come  un  buon  scrittore  di  grammatica  generale. Il  buon  Marchese  fa anche  di  più:  rivide  le  prolusioni del  professore  mettendoci  quello  stampo  tutto  suo  di  classicità  ideale. Le  prime  lezioni  sono  una  storia  della  grammatica.  In  quei  discorsi  prende  1’aria  di  un  novatore,  e  trova  che  tutto  va  male,  che  tutto  è  a  rifare.  Ecco  qui  un  ritratto,  come  mi  venne  in  quei  giorni  sotto  la  penna.  Niuna  pratica  dell'arte  dello  scrivere;  niuna  cognizione  de'  nobili  scrittori;  malvagio  gusto;  pensieri  non  italiani;  un  predicar  continuo  purità,  correzione;  esempli  contrari  di  barbarismi  ed  errori. Così  la  grammatica  moderna  ricca  di  stranieri  trovati  splendidi  in  astratto,  ma  nella  pratica  o  falsi  o  di  poco  profitto,  per  difetto della  parte  storica  molto  è  discapitata  di  quella  perfezione  in  che  è  al  cinquecento.  In  malvagio  stato  trovasi  LA SINTASSI: squallida  e  incerta  è  l'ortografia;  le  regole  del  ben  pronunziare  dubbiose  e  mal  ferme. Niente  di  certo. Niente  di  determinato  intorno alla  dipendenza  de’tempi,  al  reggimento  delle  congiunzioni. Principii opposti. Opinioni  contrarie. Nelle  lezioni  vuole fare  una  storia  delle  forme  grammaticali – cf. Grice, ‘or’, ‘other, ‘not, ‘ne aught’.  Ma  al  pensiero  gigantesco  mal  risponde la  cultura,  attesa  la  sua scarsa  grecità e  l'ignoranza  delle  cose  orientali. Perciò  quella  ideata  storia  delle  forme  grammaticali,  dopo  vani  tentativi  appresso  a  VICO (si veda)  e Schlegel,  si  riduce  nei  modesti  confini  di  una  storia  dei  grammatici  da se  letti.  Parla  dei  grammatici  che  TUTTO DERIVANO DAL LATINO. Poi  venni  a  quelli  che  sono  studiosi  della [Alcuni  brani  di  essi  furono  pubblicati  ne'  Nuovi  saggi  critici,  col  titolo  Frammenti  discuoia,  dell'ed.  di  Napoli. Il  periodo  tra  parentesi  quadre,  che  qui  è  sostituito  dai  puntini,  l'ho  tratto  da  un  brano  integro  de'  Nuovi  saggi  critici.] lingua,  copiosi  di  regole  e  d’esempli,  che  moltiplicano  in  infinito.  Molto  s’intrattenni  su Corticelli,  Buonmattei,  Salviati  e  Bartoli. Censura  quel  moltiplicare  infinito  di  casi  -- cf. Grice, the search for principle of generality -- e  di  regole  che  si  riduceno  in  pochi  principii. Quella  tanta  varietà  di  forme  e  di  significati  (massime  nel  Cinonio),  che  era  facile  ricondurre  ad  unità.  Facevo  ridere,  pigliando  ad  esempio  Va,  il  per-,  il  da,  irti  di  sensi  e  che  pur  non  avevano  che  un  senso  solo.  La  mia  attenzione  andava  dalle  forme  al  contenuto,  dalle  parole  alle  idee;  sicché,  sotto  a  quelle  apparenze  grammaticali,  variabili  e  contraddittorie,  io  vedeva  una  logica  animata,  e  tutto  metteva  a  posto,  in  tutto  discerneva  il  regolare  e  il  ragionevole,  non  ammettendo  eccezioni  e  non  ripieni  e  non  casi  arbitrari.  Con  questa  tendenza  filosofica,  corroborata  da  studi  vecchi  e  nuovi,  io  conciavo  pel  di  delle  feste  i  Cinquecentisti,  e  facevo  lucere  innanzi  alla  gioventù  uno  schema  di  grammatica  filosofica  e  metodica, quale  appariva  negli  scrittori  francesi.  Dicevo  che  costoro erano  eccellenti  nell'analisi  delle  forme  grammaticali,  risalendo alle  forme  semplici  e  primitive  :  così  amo  vuol  dire  io  sono  amante.  La  ellissi  era  posta  da  loro  come  base  di  tutte  le  forme  di  una  grammatica  generale.  Questo  non  mi  contentava  che  a  mezzo.  Io  sosteneva  che  quella  decomposizione  di  amo  in  sono  amante  m'incadaveriva  la  parola,  le  sottraeva  tutto  quel  moto  che  veniva  dalla  volontà  in  atto.  I  giovani  sentivano  quei  giudizi  acuti  con  raccoglimento,  e  mi  credevano  in  tutta  buona  fede  quell'uno  che  doveva  oscurare  i  francesi  e  irradiare  l' Italia  di  una  scienza  nuova.  E  in  verità  io  sosteneva  che  la  grammatica non  era  solo  un'arte,  ma  ch'era  principalmente  una  scienza:  era  e  doveva  essere.  Questa  scienza  della  grammatica,  malgrado  le  tante  grammatiche  ragionate  e  filosofiche,  era  per  me  ancora  un  di    da  venire.  Quel  ragionato  appiccicato  alle  grammatiche  era  una  protesta  contro  la  pedanteria  passata,  e  voleva  dire  che  non  bastava  dare  le  regole  ma  che  di  ciascuna  regola  bisognava  dare  i  motivi  e  le  ragioni.  Paragonavo  i  grammatici  o  accozzatori  di  regole  agli  articolisti,  che  credevano  di  sapere  il  Codice, perchè  si  ficcavano  in  capo  gli  articoli,  parola  per  parola,  e  numero  per  numero.  Ma  quel  ragionare  la  grammatica  non  era  ancora  la  scienza. Così  il  De  Sanctis,  erudito  primamente  sul  Soave  in  un'atmosfera filosofica,  passato  poi  per  il  purismo  del  Puoti,  ritornato con  maggior  maturità  alla  scienza,  veniva  a  una  generale  liquidazione  di  tutti  i  grajnmatici  antichi  e  moderni,  cioè  della  grammatica  ragionata  in  ispecie,  e  della  grammatica  precettiva  in  genere,  ma  non  della  grammatica  come  scienza.   Che  nella  sua  critica  negativa  superasse  la  grammatica  ragionata e  creasse  veramente  la  scienza  non  si  può  dire:  interamente, come  s'è  visto,  non  si  appagò  dei  migliori  grammatici  filosofici  di  Francia,  come  il  Du  Marsais  ;  ma  egli,  almeno  nel  periodo  del  suo  primo  insegnamento,  secondo  quanto  narra  lui  stesso,  rimase  sempre  sotto  la  loro  influenza.  Anche  nella  parte  pratica,  nel  metodo,  egli  arieggia  molto  davvicino  il  Du  Marsais ('),  superandolo  nella  abilità  di  trasformar  la  grammatica  in  critica  concreta  dell'opera  d'arte.  La  sua  concezione  della  grammatica, o  meglio  del  linguaggio,  pur  avendo  egli  concepito  una  grammatica  scientifica  o  estetica,  è  la  medesima.  Va  però  subito  detto  a  lode  del  De  Sanctis,  che  egli  stesso  ebbe  coscienza,  negli  anni  maturi,  della  manchevolezza  del  sistema.  Racconta  infatti  :  «  così  trovavo  nella  logica  il  fondamento  scientifico  della  grammatica ;  e  finché  mi  tenevo  nei  termini  generalissimi  di  una  grammatica unica,  come  la  concepiva  Leibnitz,  il  mio  favorito,  la  mia  corsa  andava  bene.  Ma  mi  cascava  l'asino,  quando  veniva  alle  differenze  tra  le  grammatiche,  spesso  in  urto  con  la  logica,  e  originate  da  una  storia  naturale  o  sociale,  piena  di  varietà  e  poco  riducibile  a  principi  fissi.  Per  trovare  in  quella  storia  la  scienza,  si  richiedeva altra  cultura  e  altra  preparazione.  Nella  mia  ricerca  dell'assoluto, avrei  voluto  ridurre  tutto  a  fil  di  logica,  e  concordare insieme  derivazioni,  scrittori  e  popolo;  ma,  non  potendo  sopprimere  le  differenze  e  guastare  la  storia,  ponevo  1'  ingegno  a  dimostrare  la  conformità  del  fatto  grammaticale  con  la  logica,  della  storia  con  la  scienza.  Quell'avvertita  irrudicibilità  delle  differenze  tra  le  varie  grammatiche  e  principi  fissi  dimostra  chiaramente che  SANCTIS (si veda)  intuiva  dov'era  la  soluzione  del  problema :  e  a  lui  non  filosofo  di  professione  ciò  non  è  scarso  titolo  d'onore;   il  dissidio  egli  lo  compose,  e  in  grado  eccellente,   insuperato,  nella  critica,  nella  quale  la  parola  viva,  la  grammatica  parlata  dall'arte,  fu  da  lui  illustrata  in  tutta  la  sua  forza  espressiva :  scientificamente  toccò,  in  quegli  stessi  anni,  il  risolverlo  a  Guglielmo  di  Humboldt,  col  quale  e  col  suo  seguace  e  correttore Steinthal  si  può  veramente  affermare  che  la  grammatica  sia  esclusa  dall'orbita  della  filosofìa,  sebbene  non  avvenisse  ancora l' identificazione  della  linguistica  generale  con  l'estetica,  che  è  stata  fatta  solo  recentemente.   Nelle  difficoltà  in  cui  si  dibattè  il  De  Sanctis  di  conciliare  la  grammatica  generale  con  le  grammatiche  particolari,  si  trovarono impigliati  quanti,  anche  per  impulso  della  Critica  della  ragioyi  ptira  del  Kant,  intesero  «  alla  ricerca  delle  relazioni  fra  pensiero  e  parola,  fra  V unicità  logica  e  la  molteplicità  dei  linguaggi »  (l)j  ricerca  che,  per  altro,  non  era  nuova,  ma  che  aveva  già  dato  origine  in  Francia  alla  grammatica  generale.  Il  primo  tentativo  «  di  applicare  le  categorie  kantiane,  dell'  intuizione  (spazio  e  tempo)  e  dell'intelletto»  al  linguaggio  (")  (riassumo,  non  potendolo  qui  integralmente  riferire,  dal  paragrafo  XII  della  parte  storica  de\V Estetica  di  Croce),  fu  compiuto  dal  Roth  (1815),  mentre  sullo  stesso  argomento,  verso  il  primo  decennio  del  secolo, avevano  speculato  il  Vater,  il  Bernhardi,  il  Reinbeck,  il  Koch  :  pensiero  dominante  de'  quali  era  la  differenza  «  tra  lingua  e  lingue,  tra  la  lingua  universale,  corrispondente  alla  logica,  e  le  lingue  storiche  ed  effettive,  che  son  turbate  dal  sentimento,  dalla  fantasia,  o  come  altro  si  chiami  l'elemento  psicologico  della  differenziazione  ».  Si  distingueva  una  linguistica  generale  da  una  linguistica  comparata  (Vater)  ;  la  lingua,  allegoria  dell'intelletto,  •si  considerava  organo  della  poesia  o  organo  della  scienza  (Bernhardi) ;  si  ammetteva  una.  grammatica  estetica  e  una  grammatica logica  (Reinbeck)  ;  si  proclamò  persino  che  l' indole  della  lingua  si  deve  desumere  dalla  psicologia,  non  dalla  logica  (Koch).   Residui  intellettualistici  s'avvertono  ancora  nell'Humboldt  pel  quale  logica  e  linguaggio  sembrerebbero  identificarsi  sostanzialmente e  diversificare  solo  storicamente,  e  il  linguaggio  stesso    (')  Croce,  Estetica. Recentemente  G.  Piazza  ha  tentato  dimostrare  che  La  teoria  kantiana  del  giudizio  era  stata  già  intuita  e  fissata  nella  sintassi  de'  Greci  (Roma.  1907);  ma  è  stato  confutato  da CROCE (vedasi),  in  La  Critica. parrebbe  un  qualcosa  fuori  dell'uomo  che  l'uomo  fa  rivivere  con  l'uso.  Ma  il  grande  filosofo  trovò  il  vero  concetto  del  linguaggio. La  lingua    egli  pensò    nella  sua  realtà  è  un  prodursi  e  un  divenire,  non  un  prodotto  ;  è  un'attività  (èvegyeia),  non  un'opera  (ègyov).  «  La  lingua  propria  consiste  nell'atto  stesso  del  produrla  nel  discorso  legato:  questo  soltanto  bisogna  pensare come  primo  e  vero  nelle  ricerche  che  vogliono  penetrare  l'essenza  vivente  della  lingua.  Lo  spezzettamento  in  parole  e  regole  è  il  morto  artificio  dell'analisi  scientifica»^).  Il  linguaggio nasce  spontaneo  da  un  bisogno  interno.  Esiste  perciò    ed  ecco  la  vera  scoperta  dell'Humboldt  di  fronte  ai  grammatici logici  universali,  una  forma  interna  del  linguaggio  (innere Sprachform),  che  non  è  il  concetto  logico,    il  suono  fisico,  ma  la  veduta  soggettiva  che  l'ìiomo  si  fa  delle  cose.  Questa  forma  interna  «  è  il  principio  di  diversità  proprio  del  linguaggio,  oltre  il  suono  fisico:  è  l'opera  della  fantasia  e  del  sentimento,  è  l'individualizzazione del  concetto.  Congiunger  la  forma  interna  del  linguaggio  col  suono  fisico,  è  l'opera  di  una  sintesi  interna  :  e  qui,  più  che  in  altro,  la  lingua  ricorda,  nelle  più  profonde  ed  inesplicabili  parti  del  suo  procedere,  l'arte.  Anche  lo  scultore e  il  pittore  sposano  l'idea  alla  materia,  e  anche  la  loro  opera  si  giudica  secondo  che  quest'unione,  quest'  intima  compenetrazione sia  opera  del  genio  vero,  o  che  l' idea  separata  sia  stata  penosamente  e  stentamente  trascritta  nella  materia  con  lo  scalpello  e  col  pennello. Ma  linguaggio  ed  arte  nell'Humboldt non  s'  identificano  :  e  questo  è  il  difetto  della  sua  dottrina,  che  tirò  seco  non  tenui  contraddizioni,  come  quella  circa  il  carattere differenziale  della  poesia  e  della  prosa.  L'Humboldt  non  vide  esattamente  «  che  il  linguaggio  è  sempre  poesia,  e  che  la  prosa  (scienza)  non  è  distinzione  di  forma  estetica,  ma  di  contenuto,  sebbene  intorno  a  questi  due  concetti,  compresi  in  senso  filosofico,  abbia  manifestato  profonde  vedute.   La  teoria    linguistica    dell'Humboldt   fu    integrata    dal  suo  maggior  seguace,  lo  Steinthal  il  quale,  nella  polemica  sostenuta    (M  Ueb.  d.  Verschiendenheit  d.  menschl.  Sprachbaucs,  opera  postuma  (2M  ed.  a  cura  di  A.  F.  Pott,  Berlino),  in  Croce. Croce.  Croce. coll'hegeliano  Becker,  «autore  degli  Organismi  del  linguaggio,  uno  degli  ultimi  logici  della  grammatica  »,  dimostrò,  pur  tra  affermazioni talvolta  eccessive,  «  che  concetto  e  parola,  giudizio  logico  e  proposizione  sono  incomparabili.  La  proposizione  non  è  il  giudizio;  ma  è  la  rappresentazione  ( Darstellung)  di  un  giudizio: e  non  tutte  le  proposizioni  rappresentano  giudizi  logici.  Parecchi  giudizi  possono  esprimersi  in  una  proposizione  unica.  Le  divisioni  logiche  dei  giudizi  (i  rapporti  dai  concetti  1  non  hanno  corrispondenza  nella  divisione  grammaticale  delle  proposizioni. "  Parlar  di  una  forma  logica  della  proposizione  è  una  contraddizione  non  minore  che  se  si  parlasse  àttW angolo  di  un  cerchio  o  della  periferìa  di  un  tria?igolo  ".  Chi  parla,  in  quanto  parla,   non  ha  pensieri,  ma  linguaggio»!1).   Senza  entrar  ora  nel  merito  degli  altri  problemi  trattati  dallo  Steinthal,  come  quello  circa  l'identità  deWorigine  e  della  natura  del  linguaggio  che  esattamente  risolvette,  e  l'altro  delle  relazioni  tra  poetica,  rettorica  e  linguistica,  cioè  tra  linguaggio  e  arte  che  interessa  propriamente  l'estetica,  e  che  purtroppo  Steinthal  lascia  insoluto,  perchè  non  arriva  mai  ad  affermare  che  parlare  è  parlar  bene  e  bellamente,  o  non  è  punto  parlare, a  noi  basta  l'osservar,  qui,  conchiudendo,  il  nostro  discorso che  con Humboldt  e  Steinthal,  in  quanto  l'uno  integra  l'altro  e  lo  rende  coerente  nella  parte  linguistica,  si  ha  un  primo  notevole  superamento  della  grammatica,  non  essendo  questa  soluzione  pregiudicata  dalla  mancata  identificazione  di  arte  e  linguaggio:  la  liberazione  del  linguaggio  dalla  logica,  la  riconosciuta  completa  autonomia  del  linguaggio  da  categorie  di  qualsiasi  altra  specie  che  non  siano  la  sua  forma  interna  essenziale, rappresentano  la  prima  vera  vittoria  della  critica  negativa della  grammatica.  La  dissoluzione  della  quale  viene  così  a  coincidere  perfettamente  con  l'avvento  della  scienza.  La  ribellione  e  la  reazione  alla  GRAMMATICA RAGIONATA quale  si  è  venuta  sistemando  in  Italia,  se  non  assunsero  dovunque  quel  grado  e  quel   tono  che  ebbero  in S.,  seguirono, [Croce]   però,  su  per  giù,  il  medesimo  sviluppo  e  i  medesimi  motivi:  da  una  parte  riusce  difficile  specie  a  letterati  di  più  largo  ingegno,  come  vedremo  accadere,  p.  es.,  a  Giordani  (Puoti  stesso  abbiamo visto  concedere  a  Sanctis  uno  studio  discreto  di  quella  grammatica),  il  chiuder  gl’occhi  a  quelle  ELEVATE E SCINTILLANTI (alla Grice) INVESTIGAZIONI logiche che  sulle  lingue  avevan  condotto  i galli,  incomparabilmente  più  geniali  e  profondi  dei  loro  epigoni  italiani. L’aria  è impregnata  di  logicismo,  tutto  suona FILOSOFIA,  il  secolo  era  chiamato  dei  lumi:  chi  può  sottrarsi  alla  forza  delle  cose  e  del  tempo?  dall'altra,  la  vacuità  di  quel  nuovo  formalismo,  pel  fine  pedagogico  che  ora  s'impone,  non  richiede  tanto  un  troppo  ELEVATO SPIRITO FILOSOFICO per  essere  avvertita,  quanto  il  fatto  stesso  dell'esperienza  dello  studio  linguistico. Si  puo credere,  ancora,  nella  grammatica  generale,  raccomandarne  l'utilità  (e  come  si  potesse  fare  anco  per  ispirito  d' imitazione  e  per  servilismo  verso  la  moda  corrente,  non  occorre dire);  ma,  già,  anche  a  tacer  d'altro,  con  la  grammatica  generale  eravamo  già  fuori  del  campo  de’bisogni  pratici. La  grammatica  generale  è  come  un'estetica  logica  della  lingua,  quindi  FILOSOFIA,  e  noi  sappiamo  che  la  scienza  non  è  espediente  didattico,  mentre  il  motivo  principale  dell'interesse  linguistico è  ora  in  Italia  più  pratico  che  teorico.  L'assoluta  inefficacia  inoltre  della  GRAMMATICA  logica  a  dirigere  l'apprendimento  della  lingua  e  l'esercizio  dello  scrivere  dove  essere  tanto  più  fortemente sentita,  quanto  più  dilaga  il  gallicismo  nella  lingua  e  nello  stile:  il  ritorno  alla  vecchia  pratica  grammaticale  e  all' osservazione  dei  lodati  scrittori,  dove apparire  come  una  urgente  necessità;  e  vi  si  ritorna  infatti  con  fede  rinnovellata  e  sotto  la  bandiera  del  più  rigoroso  purismo  inalberata  dal Bembo  dell'Ottocento, Cesari,  coronato  alfiere  dall'Accademia  livornese,  qual  s'è mostrato  degno  d'essere  con  la  nota  Dissertazione sopra  lo  stato  della  lingua}; e,  in  ogni  modo,  con  o  contro  Cesari per  gli  scrittori  o  pel  popolo,  la  pratica  dove prevalere  sulla  teoria  astratta;  perfin  nella  grammatica  em- [In  Opuscoli  linguistici  e  letterari  di Cesari,  raccolti,  ordinati  e  illustra/i  ora  la  prima  rolla  da  Guidetti,  Reggio  d'Emilia,  Collezione  storico-letteraria  presso  il  compilatore.] pirica,   normativa,  tradizionale,  presso  non  gli  scapigliati  ma    i  pedanti,  la  vecchia  fede  se  non  scossa,  certo  fu  illanguidita.   La  tradizione  puristica,  peraltro,  non  era  stata  interrotta  nella  seconda  metà  del  Settecento,  neppur  quando  più  imperversò  la  bufera  del  filosofismo  francese.  Già  prima  che  il  rappresentante più  autorevole  di  esso  in  Italia,  il  Cesarotti,  fosse  stato,  appunto  in  nome  della  vecchia  grammatica,  contraddetto    ricordammo già,  tra  gli  altri,  l'ab.  Velo    «  con  uno  stile  forbito  e  piccante  »,  come  dicono  i  suoi  editori,  si  sforza  Rosasco  «  di  rivendicare  ai  Fiorentini  il  tanto  contrastato  primato  intorno  all'origine  ed  al  governo  della  favella  »,  introducendo  nei  suoi  Dialoghi  sette  della  Lingua  toscana a  pontificare  il  Corticelli  su  lesecolari  questioni,  sull'autorità dei  grammatici,  sulla  necessità  imprescindibile  dello  studio  della  grammatica,  di  contrastare  al  nuovo  sistema  de'  letterati  propugnanti  l'uso  d'un'altra  lingua  diversa  dalla  fiorentina,  con  tutto  il  bagaglio  de'  vecchi  argomenti  grammaticali  e  rettorici  in  favore  della  purità,  della  armonia  e  dolcezza  della  pronunzia  fiorentina,  dell'elegante  stile,  e  con  le  vecchissime  distinzioni  di  discorso  impensato  e  di  discorso  pensato.  «  Eh  via,  la  legge  che  ne  obbliga  a  studiare  la  grammatica,  è  giustissima,  e  chiunque brama  riportar  gloria  dal  materiale  della  scrittura,  dovrà  o  bere  o  affogare,  siesi  chi  egli  si  vuole  ».  E  cita  in  sostegno  il  Salviati,  Quintiliano  e  altri.  Va  notato  peraltro  che  il  Rosasco  non  solo  propugna  la  necessità  di  uniformarsi  anche  all'uso  moderno,  ma  giudica  ancora,  sebbene  coi  soliti  argomenti  estrinseci, che  «  non  dobbiamo  per  conto  alcuno  desiderare  la  perfezione delle  grammatiche,  si  perchè  non  si  può  questo  desiderio  avere,  senza  desiderare  insieme  la  estinzione  della  lingua  ;    perchè  quando  siamo  obbligati  a  scriver  solo  secondo  le  regole  e'  precetti  dell'arte  prescritti,  non  è  mai  possibile  rendere  le  nostre  scritture  eccellenti  »(')  :  residui,  come  ognun  vede,  delle  dottrine  estetiche  prevalenti  nel  senso  che  volevano  conciliare  il  rigore  grammaticale  col  criterio  della  libertà  individuale  :  temperato purismo,  che,   mentre  per  un  lato  moveva  dall'antica  tra  (')  Ed.  della  Bibl.  scelta,  Milano,  Silvestri]   dizione  grammaticale  del  classicismo,  per  l'altro  era  reso  possibile dal  non  essersi  ancora  la  lingua  italiana  inoltrata  pel  declivio della  cosiddetta  corruzione  francesistica.   Quando  questa  si  accentuò  maggiormente,  era  naturale  che  l'iniziativa  del  riparo  partisse  dalla  Crusca  custode  gelosa  del  patrimonio  linguistico:  e  già  il  ricordato  Borsa  nel  1785  prote-  stava contro  il  decadimento  della  lingua,  e  nel  1798  da  Losanna  un  suo  Accademico,  Federico  Haupt,  scriveva  la  Lettera  dun  tedesco  stili' infranciosamento  dello  stile,  com'è  naturale  che  la  rifioritura  linguistica  fosse  più  di  vocabolario  che  di  gramma-  tica ;  lo  stesso  lavorìo  grammaticale,  il  più  notevole  dei  primordi  del  secolo  XIX,  s'aggirò,  come  vedemmo,  intorno  a  quella  parte  della  grammatica  che  è  più  intimamente  connessa  col  vo-  cabolario, i  verbi,  di  cui  sorsero  parecchi  prospetti  e  teoriche.  E  a  studi  di  lingua,  ossia  di  vocabolario,  si  era  volto  nel  1806  l'Istituto  lombardo,  fondato  dal  Bonaparte  e  convocato  a  Bologna,  di  cui  era  segretario  quel  Muzzi  che  già  incontrammo  quale  autore  del  curioso  libro  sulle  Permutazioni  dell'  italiana  orazione,  e  che,  dopo  essersi  divertito  e  gingillato  intorno  a  problemi  filosofici  secondo  la  moda  d'allora  pe'  quali  non  era  affatto  portato,  si  immerse  talmente  negli  studi  gram-  maticali e  lessicali  e  con  si  vero  spirito  di  devozione  alla  Crusca,  che  il  Monti  doveva  titolarlo  più  tardi  «  il  più  fatuo  pedantuzzo  che  mai  facesse  imbratti  d'inchiostro  »  (l).  Partecipò  nel  1809  al  concorso  dell'Accademia  livornese  con  un  lavoro  Dello  siato  e  del  bisogno  di  nostra  lingua,  ma  il  manoscritto,  per  ragioni  regolamentari,   non  fu   accettato.   Come  sappiamo,  di  quel  concorso  il  trionfatore  fu  Antonio  Cesari,  odiatore  quanto  il  Giordani,  delle  dottrine  del  Cesarotti,  che,  se  avevano  ancora  seguaci  dal  Romani  al  Nardo,  andavano  però  perdendo  terreno  sempre  più  :  quegli  stessi  che  le  propu-  gnavano —  si  avverta  inoltre    erano  assai  più  temperati  del  maestro  e  si  guardarono  meglio  di  lui  dall'esser  accusati  di  gal-  lofilia :  verso  l' italianità  era  un  desiderio  e  un  moto  generale,  cui  favoriva  la  ridesta  coscienza  nazionale:  cesariani  e  pertica-  riani  o  mondani,  neopuristi  della  prima  maniera  (cioè  anteriore) e  della  seconda,    tutti    concordavano    non    solamente    nel-    (')  In  Mazzoni,  L'Otl.] l'avversare  i  criteri  troppo  licenziosi  de'  cesarottiani,  ma  ne!  volere    auspice  la  Crusca  per  la  quinta  volta  rimessosi  nel  1813  alla  ricompilazione  del  Vocabolario    che  alle  sottili  fantasti-  cherie sulle  ragioni  delle  lingue  si  sostituisse  il  lavoro  concreto  e  modesto  del  raccogliere  e  del  vagliare  voci  e  locuzioni  del  buon  uso  e  a  riprendere  l'osservazione  grammaticale  secondo  le  migliori  tradizioni  del  Cinquecento.  Balbo scrive al  Vidua  una  lettera  sulla  lingua  italiana  per  muover  lamenti  intorno  le  tante  esagerazioni  e  confusioni  pratiche  e  teoriche  del  filosofismo  che  non  giovavano  punto  alla  causa  della  lingua:  e  Vidua  raccomandava  a  un  compatriotta  che,  an-  dando a  Firenze  come  avevan  fatto  già  l'Alfieri  e  il  Goldoni,  e  avrebbe  fatto  il  Manzoni  e  avrebbero  consigliato  al  Cavour,  non  trascurasse  di  recarsi  la  mattina  in  Mercato  Vecchio  ad  ascoltar  il  pizzicagnolo  e  le  contadine.  E  alla  Crusca  stendeva  la  mano  l'Istituto  lombardo  per  proseguire  concordi  all'opera  d'amplia-  mento del  Vocabolario:    le  ripulse  dell'Accademia  orgogliosa  e  gelosa  delle  sue  secolari  tradizioni    i  risentimenti  e  le  irri-  tazioni, causa  di  tante  guerre  anche  personali,  che  esse  provo-  carono nel  Monti,  poterono  mai  dividere  gli  animi  concordi  nella  comune  avversione  al  logicismo,  alle  metafisicherie  di  provenienza  franco-cesarottiana,  nonostante  che,  per  quanto  riguarda  i  criteri  particolari  dell'uso  linguistico  italiano  (pratica,  dunque,  non  scienza),  facilmente  potessero  incontrarsi  col  Cesarotti  in  un  vivo  desiderio  di  libertà,  e  spesso  inconsciamente  (come  sarà  av-  venuto al  Leopardi)  ('  ),  non  soltanto  gli  antipuristi  come  il  ce-  sarottiano  Torti  di  Bevagna,  ma  letterati  meno  bollenti  nella  se-  colare battaglia.   N'è  prova  l'atteggiamento  assunto  dal  capo  riconosciuto  de'  classicisti,  il  Giordani,  nelle  contese  tra  il  Cesari, Monti  e  Perticari  :  «  richiesto  del  vero  valore  di  alcune  voci  tolte  dal  greco,  rispose  [al  Monti]  e  colse  quell'occasione  per  lodare  l'opera  e  il  suocero  e  il  genero,  ma  anche  per  addimostrare  al-  cune sviste  di  essi  due  correttori  degli  altri,  e  per  augurare  che  gli  avversari  si  riconoscessero  invece  compagni,  come  quelli  che  insomma  avevan  un  fine  medesimo  e  uno  stesso  desiderio. Cfr.  F.  Colagrosso,  La  teoria  leopardiana  della  lingua,  Na-  poli, 1905  (Estr.  d.  Rend.  Accad.  Arch.  Lett.  e  B.  A.  in  Napoli. Mazzoni. Pure,  il  Giordani  è  appunto  uno  di  quei  puristi  che  racco-  mandavano ai  giovanetti  il  Du  Marsais  e  il  Beauzée.  «  I  volumi  della  Enciclopedia  Metodica  ne'  quali  è  trattata  la  grammatica  e  l' eloquenza  ti  possono  essere  utili.  Gli  articoli  rettorici  di  Marmontel  non  mi  paiono  più  che  mediocri  ;  quelli  di  Jancourt  assai  meno  che  mediocri.  Ma  bellissimi  i  grammatici  di  Du  Marsais,  e  di  La-Beauzée.  E  il  conoscere  e  adoperare  filosofi-  camente la  lingua  è  gran  virtù  di  eccellente  scrittore.  E  pron-  tamente si  applica  alla  nostra  quel  che  è  notato  della  francese  »(1).  Ma  che  cosa  significa  adoperare  filosoficamente  mia  lingua  ?  specie  quando  la  si  consideri,  come  fa  il  Giordani,  cosa  diversa  dallo  stile?  Interrompi,  consiglia,  con  la  lettura  di  quegli  arti-  coli, «  lo  studio  che  devi  far  della  lingua,  e  preparati  a  quello  che  poi  farai  dello  stile.  Perchè  io  giudico  che  quello  della  lingua  debba  precedere.  Non  si  dee  prima  sapere  qual  sia  la  materia  de'  colori  ;  poi  imparare  ad  impastarli  e  mescolarli  ;  poi  esercitarsi  a  collocarli,  e  accordarli  ?  »  (io).  Tutto  lo  scrivere  sta  nella  lingua  e  nello  stile;  due  cose  diversissime  egualmente  necessarie....  I  vocaboli  e  le  frasi  sono  i  colori  di  questa  pittura;  lo  stile  è  il  colorito.    Ora  persuaditi,  caro  Eugenio,  che  l'ac-  quisto de'  colori  sia  fatica  della  memoria  :  l'uso  del  colorito  sia  esercizio  d'ingegno,  disciplina  di  buoni  esempi,  di  pochi  pre-  cetti, di  moltissima  osservazione,  di  molta  pratica. Ho  letto  molti  antichi  e  moderni  che  vollero  esser  maestri  :  ho  perduto  tempo  e  acquistato  noia,  senza  profitto.  Veri  maestri  ho  trovato  gli  esempi  de'  grandi  scrittori.  Tra  i  mo-  derni consiglia,  tuttavia  «  il  breve  trattato  del  Condillac,  Art  d'écrire.  Di  tutto  quel  libro  abbastanza  buono,  m'  è  rimasto  in  mente  questo  solo  principio,  molto  raccomandato  da  lui  =  de  la  plus  grande  liaison  des  idées  ....  Vero  è  che  quel  legame  delle  idee  non  deve  esser  sempre  logico  ;  ma  secondo  la  materia  che  si  tratta,  dev'esser  pittorico  o  affettuoso;  di  che  i  moderni  intendon  pochissimo  :  gli  antichi  vi  furono  meravigliosi  »  (pa-  gine 153-4).  In  questo  guazzabuglio  di  vedute,  d'idee  e  di  prin-  cipi, c'è  tutto,  meno  lo  spirito  filosofico  :  dal  che  si  vede  quanto    (')  A  un  giovane  italiano  -  Istruzione  per  l'arte  di  scrivere,  in  Scritti  di  Giordani,  ed.  Chiarini,  in  Firenze.] poco  fosse  compresa  e  con  quanto  poca  convinzione  raccoman-  data la  grammatica  generale  del  Du  Marsais  e  del  Beauzée.  Il  nume  che  agitava  interiormente  il  Giordani  e  i  degni  suoi  com-  pagni d'arme  non  era  la  filosofia,  ma  lo  spirito  italiano  che  si  rinnovava,  rinnovamento  che  alla  coscienza  di  molti  si  presen-  tava come  un  problema  di  lingua  :  donde  il  calore  con  cui  si  davano  a  questi  studi.  Il  Giordani,  mosso  dall'invito  dell'  Acca-  demia italiana,  «  non  per  rispondere  »  ad  essa,  per  ciò  che  «  questa  materia  non  sia  d'ozio  letterario  ....  ma  importi  non  poco  all'onore  d'Italia  »,  si    ad  abbozzare  una  Storia  dello  spirito  pubblico  d' Italia  per  600  considerato  nelle  vicende  della  lingua  e  alcuni  anni  più  tardi,  discorrendo  in  una  lunga  lettera  al  Capponi  di  una  raccolta  in  trenta  volumi  che  intendeva  fare  delle  migliori  e  men  note  prose  della  nostra  letteratura,  allargando  e  colorendo  le  linee  di  quel  primitivo  ab-  bozzo, esprimeva  l'opinione  che  l'ordine  escogitato  lo  menerebbe  «  quasi  per  una  storia  della  nazione  e  della  lingua,  e  che  dalla  somma  dei  particolari  discorsi  introduttivi  ne  sarebbe  de-  rivato «  quasi  un  ritratto  filosofico  delle  menti  italiane  per  quat-  tro secoli  ».  «  Perciocché  io  considerando  la  lingua  come  uno  specchio,  nel  quale  cadano  tutti  i  concetti  da  tutti  i  pensanti  della  nazione,  e  dal  quale  nella  mente  di  ciascuno  si  riflettano  i  pensieri  di  tutti  ;  volli  con  diligenza  di  storico  e  sagacità  di  filosofo  esaminare  il  vario  corso  del  pensare  italiano  per  le  ve-  stigia che  di  mano  in  mano  lasciò  impresse  nel  variare  delle  lingua;  della  quale  i  vocaboli  e  le  frasi,  o  nuovamente  intro-  dotte, o  dall'antico  mutate,  fanno  certissimo  testimonio  (a  chi  '1  sa  interrogare)  d'ogni  mutamento  nella  vita  intellettiva  del  po-  polo.    Così  il  Giordani  si  riallaccia  al  Napione.   Tra  il  Napione  e  il   Giordani   spicca   anche   per  questo   ri-  guardo il  Foscolo, che  nella  celebre  orazione,  recitata  a  Pavia   Opere,  t.  IX:  «  Scritti  editi  e  postumi  pubbl.  da  Antonio  Gus-  salli  »,   Milano.   f;)  Scritti,   ed.  Chiarini. Per  l'eccellente  posizione  che  occupa  il  Foscolo  nella  storia  della  critica,  oltre  che  le  note  pagine  del  De  Sanctis,  vedi  Croce,  Per  la  storia  della  critica  ecc.,  già  cit.,  p.  9  e  27,  Trabalza,  Studi  sul  Boccaccio,  e  Borgese,  Storia  della  critica  romantica,  libro    è  superfluo   avvertirlo  — per  l'inaugurazione  degli  studi,  Dell'  origine  e  dell'uf-  ficio della  letteratura  e  nelle  Lezioni  di  eloquenza  che  le  tennero  dietro,  e  particolarmente  in  quella  del  3  febbraio  1809  su  la  Lingua  italiana  considerata  storicamente  e  letterariamente,  e  ne'  sei  Discorsi  sulla  lingua  italiana  parlava  della  nostra  lingua  coi  medesimi  spiriti  e  intendimenti  d'italianità,  in  modo  vera-  mente vivace.  «  Nella  sua  Prolusione  »,  ripeteremo  col  De  San-  ctis,  «  tenta  una  storia  della  parola  sulle  orme  del  Vico,  censu-  rata da  parecchi  in  questo  o  quel  particolare,  ma  da'  più  am-  mirata, come  nuova  e  profonda  speculazione.  Il  suo  valore,  anzi  che  nelle  sue  idee,  è  nel  suo  spirito,  perchè  non  è  infine  che  una  calda  requisitoria  contro  quella  letteratura  arcadica  e  acca-  demica, combattuta  da  tutte  le  parti  e  resistente  ancora,  contro  quella  prosa  vuota  e  parolaia,  e  contro  quella  poesia  che  suona  e  che  non  crea. Nessuno  ha  considerato,  »  scriveva  il  Fo-  scolo, «  filosoficamente  le  origini,  le  epoche  e  la  formazione  di  essa  [lingua  italiana],  affine  di  conoscere  per  via  d'analogia  i  principi,  i  progressi  oscurissimi  delle  formazioni  e  trasformazioni  di  tante  altre  lingue.  La  storia  d'una  lingua, ecco  il  suo  preciso  punto  di  vista, non  può  tracciarsi  se  non  nella  storia  letteraria  della  nazione  ;    la  storia  può  somministrare  fatti  certi  e  fondamentali  a  trovare  in  materie  intricatissime  il  vero,  se  non  per  mezzo  di  epoche  distinte,  in  guisa  che  le  cause  non  diventino    effetti,    e  gli  effetti  non  sieno  pigliati  per  cause  »(').    che  dev'esser  tenuto  sempre  presente  per  tutto  questo  periodo,  perchè,  se  le  idee  sulla  lingua  de'  vari  critici  che  vi  sono  criticati  poca  luce  diffondono  sulle  loro  teorie  poetiche,  utilissimo  è  invece  conoscere  la  portata  critica  di  esse  per  chi  fa  la  storia  della  lingua. In  Opere  edite  e  postume  di  Ugo  Foscolo,  Firenze,  Le  Monnier. In  T..   È  evidente  l'affinità  tra  il  metodo  del  Foscolo  e  quello  del  Napione;  ma  com'è  più  profonda  la  visione  del  Fo-  scolo, così  essa  in  certo  senso  precorre  ancor  meglio  il  principio  moderno  onde  si  vorrebbe  indagata  la  storia  della  cultura  nella  lingua,  special-  mente in  quanto  si  serve  del  metodo  monografico  per  periodi  di  af-  finità spirituali.  Notevolissima  sotto  questo  rispetto  è  una  pagina  della  Lez.  II  di  Eoa.    la  82  del  voi.  II)  dove  illustra  il  principio:  La  let-  teratura  è  annessa  alla  lingua.    Capitolo  quindicesimo  485    Nel  fatto,  il  Foscolo  intravvede  così  in  confuso  l'identità  di  lingua  e  pensiero,  e  nell'evoluzione  linguistica  uno  svolgimento  spirituale,  mostra  cioè  una  vaga  coscienza  del  problema  lingui-  stico, e  il  suo  sforzo  di  risolverlo,  anche  se  non  felice,  è  già  un  progresso.  Particolarmente  notevoli,  anche  per  la  ragione  pedagogica,  in  cui  però,  come  sappiamo,  ben  si  riflette  la  scienza  teorica,  son  le  pagine  che  scrive  sulla  dottrina  dantesca  del  Volgare  illustre.  Ne  riferiamo  volentieri  un  brano  che  ci  tocca  davvicino.  «  Su  ciò  che  Dante  previde  con  occhio  sicuro  egli  fondava  pochi  principi  generali  intorno  alla  legislazione  gram-  maticale. Erano  inerenti  alla  condizione  e  alla  natura  della  lingua,  onde  operarono  sempre  e  quando  vennero  applicati  da  parecchi  scrittori,  e  quando  vennero  trascurati  da  altri,  o  negati  ostinatamente  da  molti  ;  ed  operarono  fin  anche  negli  scritti  di   chi  li  negava ed  oggimai  l'esperienza  ha  convinto  la  più  gran   parte  degl'Italiani,  che  la  loro  lingua  letteraria  non  può  pro-  sperare senza  l'applicazione  dei  principj  di  Dante»:  principi  metafisici,  dice  Foscolo, annunziati  in  tempi  ne'  quali  la  filosofia, l'arte  dialettica,  e  la  teologia  erano  tutt' uno,  e  tali  da  intricarsi  a  vicenda,  e  perciò  un  po'  oscuri  forse  allo  stesso  ALIGHIERI (si veda).  Al  qual  punto  il  pensiero  di Foscolo  corre  a Locke  che  facilita  lo  studio  delle  analisi  delle  idee,  e  quindi  della  natura delle  lingue – Grice: way of things, way of ideas, way of words -- e  a  Condillac  che  illustrò  questa  difficilissima  parte  della  metafisica. Francesco Saverio de Sanctis. De Sanctis. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e de Sanctis," per Il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Sanctis. Keywords: storia della filosofia, il saggio filosofico, il poema filosofico, il tema filosofico. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanctis” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Sanseverino: la ragione conversazionale del segno naturale -- la logica scolastica --  filosofia campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Napoli). Filosofo napoletano. Filosofo campanese. Filosofo italiano. Napoli, Campania. Considerato uno fra i massimi precursori del neo-tomismo (AQUINO, si veda). Si trasfere a Nola per frequentare la scuola dove suo zio è rettore. Studia filosofia con l'intento di confrontare i vari sistemi filosofici, fra cui gode particolare credito in Italia, all'epoca, quello razionalista. Lo studio comparato dei vari sistemi gli permite una conoscenza più approfondita della scolastica, soprattutto d’AQUINO, e del legame intimo tra la scolastica e la [atristica. Restaura la filosofia scolastica. Insegna a Napoli. Venne incaricato da Ferdinando II di preparare un manuale ufficiale per le scuole del regno delle due Sicilie. Scrive allo scopo il manuale "I principali sistemi della filosofia del criterio”. Profondo conoscitore di AQUINO da alle stampe interessanti saggi sui filosofi moderni. Inizia ad occuparsi più specificamente di AQUINO con “L’origine del potere e il diritto di resistenza, cui fa seguito “In difesa dell'angeologia contro i sofismi”. Esce il ponderoso “I principali sistemi della filosofia del criterio” un'ampia e dottissima disquisizione sulla filosofia illuminista e su quella a lui contemporanea -- fra cui quella dello stesso GIOBERTI -- confutata sulla base della logica. Il suo capolavoro. Si tratta del celebre saggio, “Philosophia antiqua” che ha per oggetto la storia della logica. “In compendium redacta ad usum scholarum clericalium. Venne pubblicata a Napoli “Elementa”, “Antropologia”, “Teologia.  Altre saggi: “Sopra alcune questioni le più importanti della filosofia” (Napoli); “Il razionalismo” (Napoli); “I razionalisti” (Napoli); “L'origine del potere e il diritto di resistenza, (Napoli, Giannini); “In difesa dell'angeologia contro i sofismi” (Napoli, Manfredi); “Elementa philosophiae theoreticae” (Napoli, Manfredi); “Philosophia antiqua” (Napoli, Manfredi); “Institutiones seu Elementa philosophiae antiquae” (Napoli, Manfredi); “In compendium redacta ad usum scholarum” (Napoli, Manfredi); “Le dottrine de' filosofi antichi” (Napoli); Dovere, Tentativo di ricostruzione, in Doctor communis, P. Naddeo, Le origini del aquinismo” (Società italiana, Torino); Orlando, Aquino a Napoli e S., in Asprenas, Orlando, Vita e opere di S. secondo i documenti, in Aquinas, Orlando, L'Accademia d’Aquino a Napoli, storia e filosofia, in Saggi sulla rinascita d’Aquino, Roma, Ed. Pontificia Accademia teologica romana, Matarazzo, Per una rivoluzione del cuore. La visione dell'umano in Leopardi nella lettura critica di S. tra antropologia e istanze pastorali (Polidoro, Napoli). Dizionario biografico degl’italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. PHILOSOPHIÆ  COMPENDIVM OPERA ET STVDIO NVNTII  CAN.  SIGNORIELLO LVCVBRATVM ad  usum scholarum clericalium Consentaneum est, ut ancillæ quætlam Reginæ serviant. Hanc igitur assumere doctrinam  non pigeat, quæ veritati famulatur. S. Ioann. Damasc. Dialect. c.LOCVPLETIOR ATQVE EMENDATIOR NEAPOLI APVD  OFFICINAM  BIBLIOTHECÆ CATHOLICÆ SCRIPTORVM in Via TuIgO SAH-GlOTA.NNI-MAGGIORE-Pttl"ATEt.I.I  ædibus Fibrenianis 1 Huius Operis ius proprietatis in Leguni tutela est NEAPOLI TTPIS FRATR. MANFREDI in Yia yulgo Sannicandro PHILOSOPHIÆ ALVMNIS EDITORES Christianæ philosophiæ compendium hisce duobus voluminibus inclusum idem est, quod, episcopis et quamplurimis doctis viris suasoribus, S. principis ecclesiæ neapolitanæ canonicus, perficiendum susceperat. Sane, postquam is edidit priora volumina percelebris illius operis, cui titulus: Philosophia christiana cum amtiqua et nova comparata,  ac in studiosorum adolescentium utilitatem, in quam revera omne suum otium contulit, elementa seu institutiones philosophiæ condere aggressus est, omnes ferme Neapolis atque Siciliæ sacrorum Antistites hortatores habuit, ut quamprimum, et, qua pollebat, diligentia, philosophicas institutiones tam docte ac eleganter exarari susceptas in compendium redigeret. Elementa quidem  ampla et erudita forma, qua nunc gaudent, haud illi brevitati consulunt, quæ necessaria est, ut unius anni curriculo adolescentibus tradantur. At iuvenes in sortem domini vocati, nisi e fontibus sanctorum patrum et scholasticorum doctorum prima philosophiæ rudimenta hauriant, impares prorsus sunt, qui naviter studeant dogmaticæ theologiæ ceterisque sacris disciplinis, tali amico  foedere philosophicis consociatis, ut philosophia theologiæ ancilla iure meritoque appelletur et sit. Accedit, quod iis, qui ecclesiasticæ militiæ nomen dederunt, opus est philosophandi norma latine exarata, præambula ad sacras scientias, hac præsertim tempestate, qua protestantium placita, per studiorum universitates, lycea, scholas pervadentia, latinum sermonem ab omni, etiam sacræ,  disciplinæ institutione cogunt exsulare. Hæc omnia animo reputans amantissimus ille studiosæ iuventutis S., Nuntio Signoriello, tunc in archiepiscopali neapolitano lyceo logicæ et metaphysicæ antecessori suorumque studiorum ac elucubrationum constantissimo conlegæ, ac postea Ganonicatu in eadem metropolitana ecclesia adaucto, provinciam demandavit eiusmodi compendium  exscribendi ex his, quæ fusius in inchoatis voluminibus ab iis pertractabantur. Utinam potuisset opus suum, tam bene inceptum, absolutum conspicere! Verum, ex quo tempore deus solertem sui administrum e terra sustulit, fidissimus eius adiutor, Nuntius Signoriello, nec labori, nec industriæ parcens, philosophiæ institutionis compendium eo perfectionisj adducere nisus est, ut non  modo famæ consuleret primi sui auctoris, verum etiam esset philosophiæ alumnis perquam accommodatum. Totum igitur opus in duo volumina dispescitur, quorum unum subiectivas philosophiæ theoreticæ partes, alterum obiectivas refert. Quæ secundum scholasticorum, in primisque AQUINO argumentationes e rolvuntur, ita tamen ut hæ ex iis, quæ a patribus disputata fuere,  obfirmentur, atque inde recentium philosophorum errores refellantur. Iam in scholæ doctrina pertractanda, consulto nulla ilicuius momenti theoria tacita præteritur, tum quia disciplinas, maxime philosophicas, ea tantum lege in compendium colligere licet, ut in levem non desinant sermonem, tum quia, si philosophiæ scholasticæ insrtauratio idcirco hac nostra ætate maximopere  comnendatur, ut contra insolentem, lubricamque philosophandi rationem veluti aggerem struat, integra pro ecto, et absoluta perspiciatur oportet. Neque inde in difllcultatum laqueos iuvenes inducuntur, immo vero atior eis ad scientiæ adeptionem via sternitur; siquilem ea est philosophiæ scholasticæ indoles, ut unum ius pronuntiatum alterius explicationi inserviat, et vere nullum existat,  quod metaphysicis, et theologicis dogmatibus explanandis magno usui non sit. Porro philosophiæ compendium hac digestum ratione iuvenibus edocendis apprime idoneum lestimatum fuisse illud minime obscurum indicium est, luod in plerisque non solum Italiæ, sed etiam Gernaniæ, Galliæ, et Belgii Schois adhibitum iam fuerit, adeo ut eius sex, brevi temporis intervallo interiecto,  satis copiosæ editiones exlaustæ sint. At vero compendium istud, philosophiæ tantum theoreticæ partes complectens, tractationem philosophiæ moralis, quæ hac præsertim ætate maximi motienti est, adhuc desiderandam relinquebat. Hinc ut institutiones, quæ  philosophicam scientiam ex toto exhiberent, proderemus, scholarum clericalium præceptores nobis institerunt. Ad iuvenum  igitur commodum, atque religionis et scientiæ augmentum contendentes, bac septima editione, quæ tum ob varias emendationes, tum ob quædam additamenta, tum ob clariorem, qua nonnulli articuli explicantur, methodum superioribus præstat, compendium nitidis typis excudendum iterum curavimus. Quod procul dubio, ob ethicæ elementa ei adnexa, ab eodem peritissimo antecessore  Nuntio Signoriello elaborata ac tomis duobus comprehensa, quæque tertia iam editione gaudent, et eamdem, ac in illo, disciplinæ rationem præseferunt, nostrique AQUINO doctrinam adversus veteres, recentioresque errores evol\unty Philosophiæ lnstitutiones ad fastigium perducere nobis videtur, et communi expectationi satisfacere. Neapoli die Sancto Hieronymo Doctori dicato  M0NITVM Utatim ac, quæ diu ab omnibus concupita, et exortata fuere, tum philosophia cum antiqua et nova comparata, tum elementa seu institutiones, et compendium eiusdem philosophiæ S. ac Nuntii Signoriello nominibus inscripta, in publicum prodiere, omnes qui scientiarum periti habentur et sunt, et auctorum in illis conficiendis diligentiam, et summum iuvenes veras disciplinas  docendi studium mirari coepere. Exinde gratulationes factæ, laudes tributæ; quarum quanta ad ipsum S., cum adhuc in vivis ageret,  nec  non  Signoriello  conlegæ,  copia  pervenerit,  vel  ex  una  ephemeride  neapolitana  La  Scienza  e  la  Fede  abunde  colligi  potest.   At  licet  hæc  magni  facienda  sint,  laus  enim  fuit  quæ  ab  iis  proficiscitur,  qui  in  magna  laude  vixerunt;  maximi  tamen  ducenda  illa,  quæ  nulli  unquam  fuitsecunda,  utpote  a  prima  Sede  tributa,  quaque  revera  summa  immortalis  PIUS  IX  P.  M.,  literis  losepho  Sanseverino  datis,  volumina  Philosophiæ  Sanctitati  Suæ  offerenti,  Caietani  Sanseverino,  quem  S.  S.  magno  aureo  numismate  iam  donaverat,  atque  Nuntii  Signoriello  memoriam  cumulabat.  Ambigere  itaque  haud  fas  est  lectores  hanc  non  esse  commendationem  vulgarem,  si  literas  a  Pontifice  Maximo  datas  hic,  post  nuncupatoriam  epistolam,  exscribimus:   SANCTISSIMO  DOMINO  NOSTRO PIO PAPÆ IX BEATISSIME  PATER  Homam   Vuæ  ad  sanctos  Pedes  Tuos  sisto  volumina,  multis  abhinc  annis  Tibiperquam  humillime  offerre  cupiebat  Caietanus  Sanseverino,  Metropolitanac  Neapolitanæ  Ecclesiæ  Canonicus,  ac  mei  amatissimus  patruus.  Ille  scilicet  sacerdotio  vix  initiatus,  cum  philosophicas  disciphnas  ad  suos  puriores  fontes  revocandas  esse  intelligeret,  nec  labori  nec  industriæ  pepercit,  ut  qua  voce,  qua  scriptis  iuvenes  præsertim  in  sortem  Domini  vocatos  christianæ  philosophiæ  placitis  imbueret.  Hinc  neapolitani  Archiepiscopalis  Lycei  antesessor  renuntiatus  in  cathedra  Logicæ  et  Metaphysicæ,  et  postea  Ethices  professor  suffectus  in  regia  studiorum  Universitate  Neapoli  constitutus,  ac  regalis  Bibliothecæ  Borbonicæ  Scriptor  adscitus,  totus  in  eo  fuit,  ut  experimento  probaret  Sanctorum  Ecclesiæ  Patrum,  et  Scholæ  Doctorum,  præcipue  autem  Divi  Thomæ  Aquinatis,  philosophiam  omni  veteri  novoque  philosophorum  systemati  longe  præstare.  Mitto  labores  ab  eo  exantlatos  ad  opus  conscribendum,  cui  nomen  Philosophia  Christiana,  quod  prodiit  nondum  absolutum,  ceterosque  libros  ad  rectam  huius  scientiæ  instaurationem,  quos  ipse  composuit.  Unum  ipsi  in  votis  erat,  totis  viribus  doctrinam  propugnare,  quam  Apostolica  Sedes  semper  tradidit,  hominis  rationem  in  philosophicis  disquisitionibus  ancillam  fidei  esse;  necnon  seipsum  suaque  omnia  scripta  Tibi,  BEATISSIME  PATEB,  Tuoque  irreformabili  iudicio  prompte  libenterque  subiicere.   Verum  quod  patruus  morte  inopinata  præventus  absolvere  nequivit,  eius  fratris  filius,  minimus  inter  Neapolitani  Cleri  Presbyteros,  audet  implere,  Tua  summa  benignitate  confisus.  Quæ  autem  in  opere  Philosophia  Christiana  inscripto  desiderabantur,  magna  ex  parte  præstitit  Nuntius  Signoriello,  presbyter,  et  Gaietani  Sanseverino  in  cathedra  Logicæ  ac  Metaphysicæ  Neapolitani  Archiepiscopalis  Lycei  successor,  eiusque  fidissimus  interpres.  Qui  vestigia  magistri  premens,  ipsam  Philosophiam  Christianam  in  compendium  redegit,  omnium  huius  scientiæ  cultorum,  cum  intra,  tum  extra  Italiam,  suf fragio  probatum.   Munusculum,  qualecumque  demum  sit,  Tu,  BEATISSIME  PATEB,  dignanter  excipe,  atque  Apostolicam  Tuam  Benedictionem  quam  in  suffragium  animæ  mei  Patrui  etiam  atque  etiam  imploro,  ipsi  Nuntio  Signoriello,  mihi  ac  toti  meæ  familiæ  paterna  Tua  charitate  largire,  dum  ad  Tuos  sanctos  Pedes  provolutus,  eos  omni  cordis  affectu  deo SCUl0r  BEATITVDINIS  TVÆ   Neapoli in Festo Immaculatæ Conceptionis  B.  M.  V. Humilhmus  m  Christo  filius   losepn  S.   Presb. Neap.  Cui  studiose  admodum  et  animo  paterno  SANCTITASSVA  rescripsit: Dilecto  Filio  Presbytero  Iosepho  S. Neapolim   PIVS   PP.    IX.   Dilecte  Fili,  salutem  et  Apostolicam  Benedictionem .  Quan tum  adlaboraverit  doclissimus  patruus  tuus  veræ   philosophiæ  restituendæ,  quantasque  curas  impenderit  iuveni  Clero  fingendo  ad  sanæ  religiosæque  scientiæ  principia,  sicuti  ceteris,  sic  Nobis  adeo  exploratum  erat,  ut  eum  plurimi  faceremus,  et  doleamus  adhuc,  ipsum  Nobis  et  severiorum  disciplinarum  incrementis  fuisse  subreptum.  Eo  tamen  solatio  recreamur,  quod,  cum  solidæ  doctrinæ  accuratoque   iuventutis  excolendæ  studio  iungeret  eam  mentis  aciem    et   prudentiam,  qua  variam  ingeniorum  indolem  facile  discerneret;  non  huius  tantum  aut  illius  peculiaris  partis,  sed  universæ  philosophicæ  ac  theologicæ  scientiæ  provectui  per  alumnos  suos  prospicere  potuerit,  uti  patet  ex  illorum  lucubrationibus,  qui  ab  ipso  instituti,  Neapolitanum  Clerum  in  præsentiarum  exornant.  Qua  de  re,  etsi  ille,  dum  in  humanis  agebat,  pleraque  sua  scripta  Nobis  obtulerit,  acceptissimam  habuimus  omnium  collectioncm  a  tc  Nobis    nuper  cxhibitam;  eo  vel  magis,   quod  amplissima    de    christiana   philosophia  tractatio  ab  auctoris  obitu  intercepta    nunc   absoluta   profcratur,  opera  discipidi  olim  cius,  hodic  vero  meritissimi  de  scientia  profcssoris  sacerdotis  Nuntii  Signoriello.  De  quo  sanc  obscquii  ct  amoris  officio  crgapracstantissimitm  pracccptorem  dum  illi  gratulamur,  pergratum  tibi  profitemur  animum  ob  munus,  cum  pretio  suo,  tum  præclari  auctoris  memoria  Nobis  carissimum.  Omnia  vero  tibi  fausta  adprecantes,  cælestium  donorum  auspicem,  et  paternæ  benevolentiæ  Nostræ  pignus  Apostolicam  Benedictionem  tibi  peramanter  impertimus.   Datum  Romæ  apud  S.  Petrum. Pontificalus  Nostri  Anno  XXI V   PIVS   PP.  IX. Verum  non  minori  laude  dignatus  est  loqui  de  operibus  hisce,  PU  IX  Successor,  LEO  XIII, feliciter regnans.  Ipse  enim  pro  summa  sollicitudine,  ex  qua  extimulatur,  ut  Clerus  Catholicus  ad  studia  philosophica  et  theologica  recte  informetur,  quo  facilius  contra  hodiernos  Fidei  Christianæ  hostes  possit  depugnare,  nullam  dimittit  occasionem  Episcopis  insinuandi  et  commendandi  AQUINO  doctrinam.  In  suis  vero  familiaribus  sermonibus  Institutiones  philosophicas  nostri  Canonici  pluries  laudibus  cohonestavit;  Episcopo  Lyciensi  aliisque  viris  ecclesiasticis  illius  Dioecesis  aiebat: Bramo  che  sieno  introdotte  ne'  Seminari  le  Istitu  zioni  filosofiche  del  Canonico  Sanseverino.  L'  e  questa  una  gloria    del  Clero  Napolitano  che  cercd  efficacemente  di  ridurre  e  richiama  re  le  scienze  filosofiche  alla  vera  e  sicura  norma,  alla  loro  forma  e  satta  ch'  e  appunto  la  Tomistica.  Ci  compiacciamo  che  nel  Semina  rio  di  Lecce  se  ne  sieno  introdotte  le  Istituzioni,  come  e  Nostro  de  siderio,  che  in  tutt'  i  Seminari  si  segua  il  metodo  stesso  e  la  stessa    dottrina  dell'  Angelico.  Fu  certo  una  sventura  che  il  Sanseverino    morisse  cosi  presto,  ma  egli  lasci6  buoni  e  zelanti  discepoli  che  seguiron  1'  opera  sua.   Quæ  verba  satis  superque  sunt,  ut  Compendium  Philosophiæ  Christianæ,  ac  Ethicæ  elementa  ei  adnexa,  magno  laudum  præconio  digna  per  omnes  habeantur. Philosophiæ elementa scribere aggredientes tria in primis investigemus necesse est quænam sit huius scientiæ natura, et qua in re a reliquis scientiis  differat; quot in partes dividatur; quænam sit eius præstantia et utilitas. Quod attinet ad primum, naturam philosophiæ perspicere idem est, ac eius definilionem tradere. Philosophia ex vi nominis studium vel AMOREM SAPIENTIÆ SIGNIFICAT – H. P. Grice: “Not to Heidegger. To Heidegger, it means the wisom (sophia) of love (philos) -- , id enim innuunt illa verha  yiXog, et o-ccp/a ex quibus constat. Iam antiqui definiebant philosophiam, scientiam rerum divinarum, atque humanarum, causarumque, quibus hæ res continentur. Ipsi enim nomine philosophiæ omnium scientiarum complexionem designabant, sive universam humanam sapientiam, et philosophos appellabant eos qui omnium rerum rationes reddere callebant.  At vero apud recentiores philosophiæ  nomine non universa cognitio humana, sed peculiare quoddam genus cognitionis denotatur. Etenim ipsi philosophiam pro prima scientia habent, sive, quod idem est, pro scientia, quæ finem sibi præstiluit tradendi ea, quæ scitu necessaria sunt, ut mens humana cognitionem perfectam rorum in diversis scientiis assequalur. Hæc autem sunt ultimæ rationes quæ ad explicandum valent lum  ipsam cognitionem, qua mens verum in scientiis speculatur,  tum  obiectorum,  circa  quæ  scientiæ  versantur.  Iam  ultimæ  rationes  sunt  suprema  principia,  seu  causæ,  siquidem  causæ,  quatenus  a  nobis  cognoscuntur,  rationes  appellantur,  et  causæ  supremæ,  quippc  quac  poslremo  a  nobis    1  Hoc  nomen  a  Pythagora,  qni  D  cireitcr  ante  Christam  nafnni  obiit,  invectum  fuit.  Antc  illum  philosophia  appeliabatur  sophia,  et  philosophi  dicebantur  sophi. cognoscuntur,   rationes    ultimæ  vocantur.    Quæ  cura  ita   sint,  philosophia  prout    hodie  accipitur,    definiri   potest   hoc  modo:  Scientia,  quæ  agit  de  supremis  principiis  tum   cogniiionis  humanæ,  tum  rerum,  quæ  humana  ratione  co gnosci  possunt  f.  111  a    verba,    agit  de  supremis   principiis   cognitionis  humanæ,  significant  philosophiam  de  iis  omni bus  tractare,  quæ  ad  cognitionem  humanam,  prout  hæc   in  cæteris  scientiis  assequendis  evolvitur,  pertinent.  Hu iusmodi  sunt  leges,  quibus  mens  humana  actiones  cogno scendi  exercet,  facultates,  quibus  ipsas  peragit,  vis,  quæ   ipsis  ad  certitudinem  in  nobis  gignendam  inest,  et  notio nes  universales,  quibus  celeræ  scientiæ  innituntur.  Illa   autem   verba,  quæ   sequuntur,  nempe    agit  de  supremis   principiis  rerum,  denotant  philosophiam  tractare  de  Deo,   de  mundo    universe  spectato,  et    de  homine  ;  nam    hæc   sunt  suprema  obiecta,  ad  quæ  reliquarum    scientiarum   obiecta  referuntur,  et  ideo  eiusmodi  sunt,  ut  sine  ipso rum  notitia  nullius   rei  perfecta    scientia  existere  possit.   Reliqua  verba,  quibus  definitio  clauditur,  nempe,  quæ   humana  ratione  cognosci  possunt,  eo  consilio  in  definitione   posuimus,  ut  philosophia  a  scientiis  theologicis,  quæ  Divinæ  revelationi  innituntur,  distingueretur.   4.  Ex  his  facile  intelligitur  philosophiam  a  ceteris  scientiis  in  eo  differre,  quod  in  ceteris  scientiis  aliquod  obiectorum  genus  cognoscendum  suscipitur,  philosophia  autem  statuit  suprema  principia,  quibus  omnes  speciales  scientiæ  innituntur,  quia,  ut  diximus,  inquirit  ipsa  cognitionis  humanæ  principia,  et  supremas  causas  rerum  in  omnibus  scientiis  cognitarum.   5.  Quod  spectat  ad  divisionem  philosophiæ,  monendum     Hæc  definitio  ab  etymologia  Philosophiæ  minime  discedit;  nam,  aiente  s.  Thoma,    ille  sapiens  dicitur  in  unoquoque  genere,  qui  considerat  causam  altissimam  illius  generis  ;  I,  q.  I,  a.  6  c:  quocirca  scientia  illa,  quæ  cognitionem  humanam,  et  res,  quæ  humana  ratione  cognosci  possunt,  secundum  suprema  principia,  investigat,  philosophia,  sive  amor  sapientiæ  recte  appellaturest  nos  hic  agerc  de  philosophia  theoretica,  in  qua  tradunlur  ea,  quæ  in  conlemplatione  rerura  versantur,  non  vero  de  philosophia  practica,  quæ  appellari  solet  ethica,  et  tractat  de  iis,  quæ  ad  operalionem  pertinent,  sive  de  legibus  universalihus  morum,  ad  quas  homo  actiones  suas  accommodare  dehet,ut  finem  ultimum  sihi  a  Deo  præstitutum  assequatur.   6.  Iam  philosophia  theoretica  complectitur  logicam,  dynamilogiam,  ontologiam,  cosmologiam,  anthropologiam,  et  theologiam  naturalcm.  Logica  exponit  naturam  aclionum  nostræ  mentis,  leges,  quihus  ipsæ  exercendæ  sunt,  et  ordinem,  quo  sunt  adhibendæ  in  inquisilione  veritatis.  Dynamilogia  tractat  de  facultatibus  animæ,  atque  in  primis  expendit  ipsarum  naturam,  obieclum  singulis  earurn  proprium,  et  modura,  quo  suas  actiones  exercent;  deinde  ex  horum  investigalione  viam  sibi  sternit  ad  duas  maximi  momenti  tractationcs,  in  quarum  prima,  quæ  dicitur  ldealogia,  inquirit  quomodo  facullatum  subsidio  primas  cognitiones  rerum  nobis  comparemus,  in  altera  aulem,  quæ  dicitur  Criteriologia,  disputat  de  vi,  quam  ipsæ  habent  ad  veritalcm  rcrum  nobis  patefaciendam.  Ontologia  versatur  circa  illas  universales  noliones,  quibus  ceteræ  scientiæ  innituntur.  Cosmologia  de  mundo  universe  spectato  disseril.  Anthropologia  naturam  hominis  expendit.  Thcologia  naturahs  de  Deo,  Eiusque  attribulis  ex  naturali  lumine  rationis  disputat,  quantum  infirmitas  ræntis  huraanæ  sinit.   7.  Dcnique  præstanlia,  et  ulililas  huius  scientiæ  ex  ipsa,  quam  explicavimus,  eius  natura  perspicitur.  Eniinvero  illa  scientia  ceteris  hurnanis  scienliis  præstat,  ct  raaximain  ulililatem  in  eas  confert,  quæ  de  iis  agil,  quibus  mens  noslra  opus  habet,  ut  perfectam  cognitionem  in  ceteris  scienliis  adipiscatur.  Atqui  huiusmodi,  ut  diximus,  cst  philosophia.  Ergo  inaxima  est  philosophiæ  pracstanlia,  ct  utililas.  Neque  scientiæ  dumtaxat,  scd  eliam  artes  ingenuæ,  ut,  c.  g.,  rcthorica,  poesis,  graramalica,  subsidio  philosopbiæ  indigent.  Nam  regulac,  quæ  in  qualibct  arte  traduntur,  ut  quoddara  opus  rccle  pcrficiatur,  tutæ,  et  reclæ  csse  non  possunt,  nisi  deriventur  ex  principiis  rerum,  ad  quas  referuntur.  Atqui  huiusmodi  principia  non  nisi  philosophus  cognoscere  potest.  Ergo  non  nisi  philosophus  ingenuis  artibus  perfeclissime  uti  potest.  Immo  philosophia,  etsi  longe  inferior  Theologia  revelata  sit  l,  tamen  talibus  famulatus  officiis  erga  istam  fungitur,  ut  ipsi  quodammodo  necessaria  sit.  Has  famulatus  partes  s.  Thomas  exposuit  his  paucis:    In  sacra  doctrina  philosophia  possumus  tripliciter  uli.  Primo  ad  demonstrandum  ea,  quæ  sunt  præambula  Fidei,  quæ  necessaria  sunt  in  Fidei  scientia,  ut  ea,  quæ  naturalibus  rationibus  de  Deo  probantur,  ut  Deum  esse,  Deum  esse  unum,  et  huiusmodi  de  Deo,  vel  de  creaturis  in  philosophia  probata,  quæ  Fides  supponit.  Secundo  ad  notificandum  per  aliquas  similitudines  ea,  quæ  sunt  Fidei,  sicut  Augustinus  in  libris  de  Trinitate  utitur  multis  siroilitudinibus  ex  doctnms  philosophicis  sumtis  ad  manifestandam  Trinitatem.  Tertio  ad  resislendum  his,  quæ  contra  Fidem  dicuntur,  sive  ostendendo  esse  falsa,  sive  ostendendo  non  esse  necessaria.   i  Potiora  capita,  quorum  gratia  Theologia  philosophiæ,  ceterisque   scientiis  humanis  antecellit,  secundum  s.  Thomam,  hæc  sunt.  Theo logia  humanis  scientiis  antecellit  primo  ob  præstantiam  sui  obiecti,   quia  ipsa    est  principaliter    de   his,  qua    sua  altitudine  rationem   transcendunt.   Aliæ  vero  scientiæ  considerant  ea  taritum,  quæ  ra tioni  subduntur.  Secundo,  ob  effectum,  quem  in  animis  discentium   producit,  quia     aliæ  scientiæ  certitudinem  habent  ex  naturali  lu mine  rationis  humanæ,  quæ  potest  errare,  hæc  autem  certitudinem   habet  ex  lumine  Divinæ  Scientiæ,  quæ  decipi  non  potest.  Tertio,   ob  nobilitatem  finis,  ad  quem  homines  ducit,  prout  practica  scientia   est;  nam    finis  huius  doctrinæ,  in  quantum  practica,  est  beatitudo   æterna,  ad  quam,  sicut  ad  ultimum    finem,  ordinantur  alii  fines   scientiarum  practicarum  ;  I,  q.  I,  a.  5  c.  Hæc  adnotavimus,  ut   in  ipso  vestibulo  adolescentulos  ab errore  Rationalistarum  amove remus,  qui  putantes  dogmata  Theologiæ  non  esse  aliud,  quam  præ cipuas  veritates  philosophiæ  rudium  captui  accommodatas,  philoso phiam  ipsi  Theologiæ  anteferre  non  dubitant;  unde  illam  cum  Cou sinio  (Introd.  d  Vhist.  de  laphilos.;  Oeuvr.  t.  I,  p.  10,  Bruxelles)   fontem  omnis  lucis,  ac  auctoritatem  omnium  auctoritatum  salutant. Super  BOEZIO (vedasi)  de   Trinitate,  Prooem.  Logica  definiri  potest  cum  AQUINO (vedasi). Scientia,  quæ  cst  directiva  ipsius  actus  rationis,  per  quam  scilicet  homo  in  ipso  actu  rationis  ordinate,  et  faciliter,  e(  sine  errore  procedat    .  Hæc  definitio  in  logicam  adquisitam  quadrat,  quæ  prohe  distinguenda  est  a  Jogica,  quarn  mturalem  vocant.  Est  autem  logica  naluralis  quædam  dispositio  animis  insita,  pcr  quam  facullatihus  ad  cognoscendum  destinatis  recte  utimur.  Circa  hanc  scientiac  logicæ  definitionem  explicare  oportet  quinam  sit  ille  actus  rationis,  in  quo  eius  obiectum  consistit.  Porro  mens  nostra  per  tres  diversas  actioncs  ad  rerum  cognitionem  pervenit.    sunt  notio,  qua  mens  res  simpliciter  apprchendit;  iudicium,  quo  mens  aliquam  notionem  de  alia  aflirmat,  vel  negat;  ratiocinium,  (juo  cx  duohus  iudiciis  alterum  eruit,  atque  ita  ex  notis  ad  ignotorum  notitiam  progreditur.  Huiusmodi  actiones  ita  inler  se  comparantur,  ut  prior  posteriori  contineatur,  eique  inserviat;  nam  iudicium  ex  notionihus,  et  ratiocinium  ex  iudiciis  conflatur.   3.  lamvero  cx  his  nostræ  mentis  actionihus  tcrtia  cst  proprium  ohiectum  logicæ.  Re  quidem  vera,  fiuis  logicæ  est  mentem  dirigere,  ut  ipsa  in  scienliis  assequatur  verum  sine  errore,  facilc,  et  certo  ordine.  Atqui  mens  noslra  in  scientiis  assequitur  verum  ope  ratiociuationis.  Ergo  linis  logicæ  est  mentcm  in  ratiocinando  dirigere,  ac  proinde  ratiocinatio  est  proprium  ohicclum  logicæ2.  Quod  si  in  logica  eliam  dc  notionihus,  et  iudiciis  tractatur,  hæc  ad  examen  revocanlur,  non  prout  per  se,  scd  prout  elemenla  ratiocinationis  sunt.  Etenim  ratiocinatio,  ut  diximus,  ex  notionihus,  et  iudiciis  constat;  quapropter  logicus    1  ln  lib.  l  Poster.,  Jcct.  I.  Hanc  ob  rationem  logica  a  nonnullis  definitur  scientia  ratiocinaaonts;  ctabipsoD.Thoma,  rationalis  scicnUa;  In  lib.l  Anal.,  lcct.  I.  perfectam  notitiam  ratiocinationis  acquirere  non  potest,  nisi  seorsum  intelligat  hæc  elementa,  ex  quibus  ipsa  conflatur.  Diximus  autem  logicam  esse  scientiam,  non  vero  artem,  quemadmodum  visum  est  Auctori  Artis  cogitandi ,  aliisque.  Et  sane,  scientiæ,  ut  suo  loco  dicemus,  proprium  est  colligere  naturam,  et  affectiones  rei  ex  principiis  internis  eiusdem.  Atqui  logica  ex  principiis,  quæ  ratiocinationem  constituunt,  colligit,  quomodo  ratiocinationes  componendæ  sint,  ut  liceat  progredi  ex  noto  ad  ignotum.  Ergo  Logica  est  scientia2.   5.  Sunt  alii  philosophi,  qui  logicam  non  esse  specialem  scientiam,  sed  cum  aliis  scientiis   confundendam  esse  docent.  Nimirum  ipsi  considerant  logicam  velut  instrumentum  scientiarum,  quia  tractat  de  ratiocinatione,  quæ  est  instrumenlum,  per  quod    scientiæ   acquiruntur.   At  isti  philosophi  a  vero  aberrant.  Et  sane,  scientiæ,  ut  suo  loco  explicabimus,  inter  se  distinguuntur  ratione  obiectorum,  circa  quæ  versantur.  Atqui  obiectum  logicæ  ab  obiectis  reliquarum  scientiarum  distinguitur;  nam  logica  modum  conficiendi  ratiocinationes  generatim  tradit,  non  vero  conficit  syllogismos,  seu  ratiocinationes,  quarum  ope  quælibet  scientia  circa  propriam  materiam  assequitur  verum.  Ergo  logica  a  reliquis  scientiis  distinguenda  est.  Ex  his  perspicitur  logicam,  etsi   agat  de  ratiocinalione,   qua   ceteræ  scientiæ  utuntur,  tamen  ipsam   potius   scientiam   instrumenti  scientiarumj,  quam   instrumenlum   scientiarum   dicendam  esse.   6.  Cum  hæc  sit  logicæ  natura,  ipsa  immane  quantum  utilitatis  in  reliquas  scientias  confert  Etenim,  quemadmodum  artifex  eo  perfectiora  opera  concinnare  valet,  quo   i  Ars  cogitandi,  p.  1,  Lugduni  1703.   ^  Hlud  vero  tacendum  non  est,  logicam,  quemadmodum  s.  Thomas  monuit  {Super  Boet.  De  Trin.,  lect.),  ad  artem  quodammodo  accedere,  quippe  quod,  cum  ipsa  modos  conficiendi  enunciationem,  syllogismum,  aliasque,  quæ  ab  his  oriuntur,  et  pendent,  cogitationis  formas,  secus  ac  ceteræ  scientiæ,  tradat,  quodammodo  circa  opus  versatur.    Etiam  in  ipsis  speculabilibus,  alibi  ait,  est  aliquid  per  modum  cuiusdam  operis;  puta  constructio  syllogismi,  aut  orationis  congruæ,  aut  opus  numerandi,  vel  mensurandi.  Et  ideo  quicumque  ad  huiusmodi  opera  rationis  habitus  speculatrvi  ordinantur,  dicuntur  per  quamdam  similitudinem  artes  ;  la  2,  q,  LVII,  a.  3  ad  3. molius  instrumenla  artis  suæ  novit;  ita  quisque  eo  faciJius,  et  rectius  scientias  assequitur,  quo  penitiorem  habet  notitiam  instrumentorum,  quibus  illæ  utuntur.  Atqui  logica  suppeditat  perfectam  notitiam  huiusmodi  instrumentorum.  Ergo  Logica  ad  scientiarum  perfectionem  magno  adiumento  est '.  Tractationem  huius  scientiæ  trcs  in  partes  dividemus.  In  prima  de  iis,  quæ  ad  formamt  seu  structuram  ratiocinationis  pertinent,  agemus  ;  quare  primum  exponemus  elementa,  quæ  syllogismum  efticiunt,  nempe  notiones,  et  iudicia,  sive  enunciaiiones  ;  deinde  investigabimus  leges,  secundum  quas  ratiocinatio  conficienda  est,  ut  per  illam  ignotum  ex  noto  inferri  queat.  In  altera  parte  explicabimus  quidquid  spectat  ad  diversas  species  syllogismi  ex  divcrsitate  materiæt  sive  enuncialionum,  ex  quibus  conclusio  eruitur.  Denique  in  tertia  partc,  quæ  Melhodologia  dicitur,  inquiremus,  a  quibusnam  principiis  studioso  cuiusque  scientiac  proficiscendum  sit,  et  quonam  ordine  in  suis  argumcntationibus  progrediendum,  ut  obiectum  suæ  scienliæ  consequi   possit.    1  Hanc  ob  rationem  Logica  diseiplina  disciplinarum  a  s.  Augu  stino  appellatur;  De   Ord.t   rrior  Logicæ  pars,  ut  innuimus,  tres  investigaliones  complectitur,  quarum  una  circa  notiones,  altera  circa  enunciationem,  et  tertia  circa  ratiocinationem  formaliter  sumtam  versatur.  Quapropter  ipsam  tribus  capitibus  comprehendemus.  De  notionum  speciebus,  quæ  ad  Logicam  spectant   NOTIO – cf. NOTA (Grice) -- est  mentis  actus,  quo  ipsa  aliquid  simpliciter  apprehendit,  quin  de  eo  ullam  proprietatem  affirmet,  aut  neget1.  Variis  modis  ipsa  accipi  potest2,  sed  in  præsentiarum  explicandum  dumtaxat  nobis  est,  quid  sit  notio  universalis,  quidque  a  particulari,  atque  a  singulari  differant.   2.  Notio  universalis  ea  esl,  quæ  exhibet  aliquid  unum,  quod  mullis  attribui   potest;  e.  g.,  notio   animalis,  homi  i  Apud  recehtes  nomen  ideæ,  aut  conceptus  etiam  habet.  At  non  satis  accurate.  Nam  idea  significat  vel  exemplar  in  mente  existens,  cuius  instar  artifex  opus  conficit  {Qq.  dispp,,  De  Ver.,  q.  III,  a.  1  c);  vel  forma  seu  species  aut  imago  rei  apprehensæ  in  mente  existens,  ex  qua  mens  ad  rem  cognoscendam  determinatur  (I,  q.  XV,  a.  1  c).  Conceptus  autem  est  ipsum  obiectum  apprehensum,  prout  a  mente  et  in  mente  exprimitur.  Quæ  tamen  magis  perspicua  fient  ex  dicendis  in  Dynamilog. Præcipue  maior,  vel  minor  perfectio  consideratur,  qua  mens  nostra  res  sibi  obiectas  apprehendit.  Secundum  hanc  rationem  notio  esse  potest  clara,  vel  obscura,  prout  mens  rem  percipit  vel  ita,  ut  illam  ab  aliis  quibuslibet  distinguat,  vel  non.  Rursus  notio  clara  in  distinctam  et  confusam  dividitur.  Confuse  aliquid  cognoscitur,  cum  omnium  proprietatum,  quæ  eius  essentiam  constituunt,  propria  notitia  non  habetur:  e  contrario,  distincta  est  notio,  quæ  proprietates  eius  essentiam  constituentes  singillatim  exhibet.  Denique  notio  distincta,  qua  naturam  ipsarum  proprietatum  rei  cognoscimus,  cum  totam  rem  omnimocle  exhibeat,  dicitur  adæguata,  secus,  inadæquata.  Vid.  s.  Thom.,  In  lib.  1  Post.,  lect.  nis  ctc.  Cum  notione  universali  confundenda  non  est  notio  collecliva.  Notio  collectiva  illa  vocatur,  quæ  exhibet  plures  res  singulares  aliquo  ordine  comprehensas.  Huiusmodi  est  notio  exercitus,  quæ  pluribus  hominibus  belli  socns  convenit.  Iam  notio  collectiva  ab  universali  differt  1  quia  universalis  atlribuitur  omnibus  rebus  sin^ulanbus,  quac  ad  aliquod  genus,  vel  ad  aliquam  speciem  pertinent  ;  collectiva  autem  pluribus,  sed  non  omnibus;  l  quia  illa  unicuique  rei  singulari  seorsum  sumtæ  convenit  ;  hæc  vero  nonnisi  omnibus  simul  sumlis  tribui  potest.  E.  g.,  de  unoquoque  homine  dici  potest  esse  hominern,  sed  non  item  de  unoquoque   milite  esse  exercitum.   d.  Nolio  autem  smgularis  est  ea,  quæ  repræsentat  aliquod  individuum.  Jam  individuum  est  id,  quod  ex  proprielatibus  ita  determinatis  constat,  ut    omnes  eædem  alu  convenire  non  possint  ,  puta  Socrates.   4.  Noho  universalis  dicitur  abstracta,  quia  mens  apprelicndit  ahquid  commune  multis  rebus  ex  co  quod  illud  cons.dcrat  seiunctim  a  proprielalibus,  ex  quibus  in  ipsis  rebus  deteraunatur.  E.  g.,  nolio  hominis  repræsentat  humanitatem  absquc  proprielatibus,  quibus  hacc  in  Socrate,  naione  elc.  determmatur.  E  contrario,  notio  singularis  Ucitur  concreta,  quia  ipsa  exhihct  rem,  prout  in  se  deterV,l>i  existit;  pata  notio  Socralis  denotat  humnnitatem  'omunctam  cum  omnibus  proprietatibus,  quihus  hæc  deerminatur  m  Sucrate.,  ->  Denique  particularis  aliqua  notio  dicitur,  prout  reertur  ad  universale,  cui  subiieitur,  quia  notio  consideala,  prout  alicui  universali  subiicitur,  deootat  ipsum  uniersale  non  universe,  sed  ex  parte.  Ouocirca  particularis  st  lum  notio,  e.  g.,  aliquorum  hominum  relata  ad  nol0?em  homxms,  tum  notio  hominis  relata  ad  notionem  ntmalis.   j).  Ex  nolionihus  universalibus  aliæ  ad  aliqua  genera  ei  ahquas  species  rerum  referuntur,  puta  uotiones  ontWxtatis,  et  humanitatis,  aliæ,  quæ  dicunlur  supremæ,  ei  generahssimæ,  referuntur  ad  illud,  quod  diversis  irenemis  rerum  est  commune,  cuiusmodi  est  nolio  substan di  V.e/uit    individuum  '  '•  in  plura  talia,  qaale  ipsmn  est,  ditiæ.  Iara  dumtaxat  notiones  universales  supremæ  ad  Logicam  spectant.  Etenim  Logica  non  est  sc.cntia  huius,  vel  illius  generis  rerum,  sed  est  scientia,  quæ  tradit  modum  generalem,  quo  scientia  cuiuslibet  gener.s  rerura  acqu.ri  potest;  quanropter  ipsa  exphcare  non  debet  not.ones,  quæ  Swersaruni  scientiarum  obiecta  sunt,  sed  dumtaxat  notiones,  ad  quas  diversæ  notiones  d.versorum  obiectorum  scientiarum  revocanlur.  Atqui  humsmodi  notiones,  aa  nnas  notiones  pertinentes  a"d  diversas  scienUas  revocanSr,  illæ  sunt,  quæ  supremæ  dicuntur.  Ergo  dumtaxat  notiones  supremæ  ad  Logicam  spectant.  •j^.-j   7.  Advertendum  aulem%st  in  Log.ca  non  cons.derar.  notiones  supremas,  prout  repræsentant  has,  aut  illas  res,  sed  prout  habent  ordinem  cum  alus  nof.on.bus,  hoc  est,  nrout  attribui  possunt  aliis  notiombus,  quas  s.bi  sub.ectTs  habent.  E.Pg.,  Logicus  tractat  de  not.one  J  non  ut  consideret  res,  ad  quas  hæc  referlur,  sed  ut  co  gnoscat  modura,  quo  illa  notio  alns  noUorabus  attrlbu  Ltest  .  Exinde  fit,  ut  notiones  supremæ,  prout  consuleLntur  in  Logica,  appellentur  categoriæ,  teH  nam   attribulre   aliquid  ahcui  in   Schohs  dicitur  prædi   CCLTB     8.'  Sed  advertendum  præterea  est  log.cum ;  non  posse  cognoscere,  quomodo  notiones  supremæ  de  aliis ^Wn  bu"s  prædicentur,  nisi  iam  cognoscat  coramunes  modos  quibus  aliquid  de  aliquo  præd.car.  potest.  N .tiones,  qua.  exhibent  communes  prædicand.  modos,  "™ca?™^  f  tegoremata,  seu  prædicabiha.  Quarc  tractation.  de  præ  dicamentis  tractatio  de  præd.cab.l.bus  præm.ttatur  ne  cesse  est.  Itaque  notiones,  circa  quas  Log.ca  præp.pu  versatur,  sunt  prædicabilia,  et  prædicamenta.   t  Hanc  ob  rationem  notiones,  prout  considerantur  in  Logica  a,  pellantur  secundæ.  Ad  quam  rem  scicndumcstnot.onesd.nd.inpr  mas,  elsecundæ.  Notio  prima  est  not.o  rei  specUMe  n  se  e.  g  notio  homims,  prout  hæc  ipsum  esse  hom.n.  repra es ta t.  Not .o  s  cunda  cst  notio  rei  non  spectatæ  m  se,  sed  relate  d  ™od  ab  intelleeto  cognoscitur,  puta  notio  hormms,  prout  horno  cog.tat  velut  quædam  species,  ad  quam  Plato,  Socrates  et  ah.  reIerunW  Vocantur  secundæ,  quia  notiones  primas  lam  formatas  expostula.  Definiuntur  notiones,  quæ  prædicabilia  dicuntur   9.  Prædicabilia,  ut  diximus,  sunt  illac  notiones  universales,  quæ  exhibcnt  communes  modos,  quibus  aliquid  de  aliquo  enunciari  potest.    notiones  sunt  quinque,  nempe  genus,  differentia  specifica,  species,  proprium  et  accidens.   10.  Species  est  notio  universalis,  quæ  de  pluribus  individuis  secundum  essentiam  completam  prædicalur.  E.  g.,  homo  de  Socrale,  de  Piatone,  aliisque  singulis  hominibus  prædicatur,  ct  denotat  eorum  essentiam  non  inchoatam,  et  imperfectam,  scd  determinatam.  et  perfectam.   11.  Gcnus  est  notio  universalis,  quæ  de  pluribus  speciebus  sccundum  cssentiam  incomplctam  prædicatur.  E.  g.,  animal  de  hominc,  de  equo,  aliisque  animalium  speciebus  prædicatur,  et  eorum  essentiam  non  quidem  determinatam,  et  perfectam,  sed  inchoatam,  atque  imperfectam  denotat.  DIFFERENTIA SPECIFICA est  illa  notio  universalis,  quæ  repræsentat  qualis  sit  essentia  rei  ;  nempe  per  differentiam  essentia  rei  non  indeterminatc,  uti  per  gcnus,  exhibetur,  sed  qualis  ipsa  sit,  dcterminatur.  Huiusmodi  est  esse  ratione  præditum.  Ita  interroganli,  quid  sit  homo,  primo  rcspondetur  esse  animal,  dcinde  pergenti  interrogare,  quale  animal  sit,  respondetur  esse  ratione præditum.  Dicitur  autem  dilTcrcntia  specifica,  quia  pcr  ipsam  u na  spccics  ab  altera  differt.   Q13.  Iamvero  proprietatcs  diflerentiæ  specificæ    sunt:  1  Ipsa  dividit  genus  in  plures  spccies,  seu  istud  aptum  reddit  ad  plurcs  species  efliciendas.  E.  g.,  sine  illa  differentia,  quac  dicilur  ratio,  animal,  in  rationale  ct  irrationale  dividi  non  possct.    Differentia  actu  addita  generi  ipsum  dcterminat.  E.  g.,  animal,  quatenus  genus  est,  hominem,  atque  belluam  indeterminate  significat ;  at  cum  antmah  ratio  adiicitur,  inde  nalura  hominis  dumtaxat  significatur.  3  Differentia  cx  hoc  ipso,  quod  dclcrminat  genus,  ahquam  dctcrminatam  specicm  constituit.  E.    species  homo  constituitur  ex  ratione  addita  generi  animalis'.  Uuapropter   spccics    cx    gcnere,   et    diffci;entia    constare    EssenHa    ut  suo  Ioco  dicemus,  significat  id,  quo  res  est,  atque  a  cetcns  rebus  distinguitur. dicitur,  seu  essentia  uniuscuiusque  speciei  est  ipsa  essentia  generis  curn  detenninatione,  quara  habet  per  differentiam.   14.  Proprium  est  notio  universalis,  quæ  de  pluribus  rebus  singularibus  prædicatur,  et  denotat  illam  qualitatem  >  quæ  est  extra  essentiam  rei,  sed  tamen  necessario  illi  advenil.  Huiusmodi  est  esse  risibile  in  homine  '.   15.  Denique  accidens  est  notio  universalis,'  quæ  de  pluribus  rebus  singularibus  prædicatur,  et  denotat  illam  qualitatem,  quæ  non  solum  extra  essentiam  rei  est,  sed  etiam  contingenter  ab  ea  fluit,  ita  ut  sive  de  re  affirmetur,  sive  negetur,  essentia  rei  non  destruatur.  Huiusmodi  est  esse  philosophum  in  homine2.   16.  Itaque  notiones  universales,  per  quas,  veluti  per  quasdam  notas,  cognoscimus  quomodo  aliquid  de  aliquo  prædicari  potest,  repræsenlant  vel  proprietates,  quæ  essentiam  rei  constituunt,  et  sunt  genus,  species,  et  differentia;  vel  proprietates,  quæ  essentiam  rei  non  ingrediuntur,  sed  ab  ea  promanant,  et  sunt  proprium,  et  accidens.  Inter  genus,  speciem,  et  differentiam  hoc  extat  discrimen,  quod  species  lotam  essentiam  complectitur,  genus  autem,  et  differentia  partem  eius  tanlum  exprimunt,  et  quidem  genus  exprimit  partem  communiorem,  et  universaliorem,  qua  res  ipsa  cum  aliis  convenit;  differentia  autem  partem  minus  communem,  per  quam  res  ab  aliis  omnibus  distinguitur.  Inter  proprium  autem,  et  accidens  discrimen  est,  quod  illud  cura  essentia  necessario  coniungitur,  hoc  vero  essentiæ  contingenter  advenit 3.  Hoc  proprium,  cum  necessario  consequatur  essentiam  rei,  dicitur  convenire  omni  speciei,  hoc  est  omnibus  individuis,  quæ  ad  illam  speciem  pertinent,  soli,  et  semper.  Quocirca  distinguitur  tum  a  proprio,  quod  soli  speciei  inest,  sed  non  omni,  ut  in  homine  Geometram  esse,  tum  ab  illo,  quod  omni  quidem  speciei  inest,  sed  non  soli,  ut  bipedem  esse,  tum  denique  ab  illo,  quod  omni  et  soli  inest,  sed  non   semper,  ut  canescere.   2  Sunt  aliquæ  qualitates,  quæ,  etsi  actu  a  subiecto  separari  nequeant,  tamen  inter  accidentia  numerantur.  Huiusmodi  est  nigredo  in  corvo.  Cum  enim    qualitates  ab  essentia  rei  contingenter  promanent,  intellectus  potest  illas  qualitates  negare,  quin  essentia  rei  destruatur.  Hinc    qualitates  actu  quidem  inseparabiles,  sed  cogitatione  separabiles  a  subiecto  sunt.   ;}  Adnotandum  est  nomen  accidentis  etiam  proprio  attribui  posse. De  gcnerum  et  specierum  distinctione. Differenliæ,  ut  diximus,  determinant  genus.  Hinc,  prout  plures,  vel  pauciores  differentiæ  adduntur  generi'  ipsum  magis,  ve!  minus  determinatur.    Pula,  si  generi'  substantia,  quod  indifferens  est  ad  substanliam   sive   corpoream,  sive  incorpoream  signiftcandam,  differentia   corporis  addatur,   ipsum  coarctatur  ad  genus  substantiæ  corporeæ.  Præterea  genus  substantiæ  corporeæ  amplectitur  lum  corpora  viventia,  tum   corpora   non    viventia  ;  at  si  diffcrentia  viventis  ipsi  addatur,  cfficitur  genus  substantiæ  viventis.    Item   substantia    vivens,  quæ    ampleclitur   tum  viventia  sensu  prædila,  nempe   animalia,  tum  sensu  carentia,  ncmpe  vcgetabilia,   per  differentiam  sensus  ad  genus  animal  dctcrminatur.  Denique  genus  animal,    in  quo  species  hominis,  et  belluæ  continentur,  per  differenliam  rationis  spcciem   hominis   dumtaxat   repræsentat.    Exinde  orilur  distinctio  gencrum,  et  specierum  in  suprema,  media,  atque  infima.  Gcnus  supremum  est  illud,  quod  omnibus  pracest,  et  nulli  alii  generi  subiicitur.  Genera  mcdia  sunt  illa,  quæ  subiiciuntur  superiori,  et   simul  præsunt  inferioribus.  Denique  genus  infimum  est  illud,  quod  nullt  generi,  sed  solis  speciebus  præcst.  Ita  in    allato  excmplo  subslantiu  est  genus  supremum;  animal  vero  est  genus  mlimum;  (I(mikjuc  corpus,  ct  vivcns  sunt  genera  intermedia.  quia   mtcr  supremum,  et  inlimum  intercedunt.   18.  Genus  supremum  numquam  efficitur  species,  quia  nul h  subiicitur;  sed  genus  medium,  ct  infimum  sunt  simul  genus,  si  comparentur  cum  speciebus  sibi  subiectis,  et  species,  si  ad  genus  superius  rcferantur.  E.  g.,corpus  respectu  substantiæ  est  species,  et  respectu  viventis  est  genus,  (jiua  corpus  potest  esse  vivens,  aut  non  vivens.  Item  ammal  relatum  ad  vivens  est  species;  rclatum  autem  ao  uctluam  et  honuncm  est  genus.   19.  Ad  bæc  genus  dicitur proximum,  si  refertur  ad  species,  quæ  sub  eo  immediate  ponuntur,  et  rcmotum,  si  reiertur  ad  species  mediate,  hoc  est,  per   alias  species.   qnatenus  proprium  significat  aliquid,  quod  advcnit  essentiæ  rci.  (Juia  vero  propnum  necessario  advenil  csscntiac  rei  ita  dicitur  æcidens  speciei,  et  hoc  modo  distingnitnr  ab  accidente,  qaod  cst  quintum  pracdicabilc,  quodque  accidcns  individm  appellatur. Ita  genus  proximum  hominis,  et  belluæ  est  animal,  quia  homo,  et  bellua  animali  immediate  subiiciuntur:  remotum  vero  vivens,  quia  homo,  et  bellua   vivenli  mediate  subn ciuntur.   20.  Quod  attinet  ad  species,  suprema  est,  quæ  supra  se  aliam  speciem  non  habet,  ut  corpus  ;  media  aulem,  quæ  tam  supra  se,  quam  infra  se  habet  aliam  speciem,  ut  animal;  infima  denique,  quæ  sub  se  non  habet  ullam  speciem,  scd  tantummodo  res  singulares,  Quocirca  species  infima  eiusmodi  est,  ut  numquam  sit  genus.   Art#  iv. De  nolionuua    coraplexione,  et  arabilu   21  In  qualibet  notione  invenitur  quidam  complexus,  et  nuidam  ambitus.  Complexus  consistit  in  iis  elementis,  ex  quibus  notio  efficitur.  E.  g.,  in  notione  homims  complexus  consislit  in  eo,  quod  homo  est  substantia  vita,  sensu  et  ratione  prædita.  Ambitus  est  numerus  subiectorum,  ad'quæ  notio  porrigitur1.  Iam  complexus,  et  ambitus  sunt  in  ratione  inversa,  nempe,  quo  maior  est  alicuius  notionis  complexus,  eo  minor  est  ambitus;  et  quo  maior  est  ambitus,  eo  minor  est  complexus.  E.  g.,  complexus  hominis  maior  est,  quam  animalis,  qu.a  ln  ammah  non  continetur  ratio,  sed  minor  est  ambitus,  quia  homo  dumtaxat  ad  animalia  ratione  prædita,  animal  vero  ad  homines,  et  ad  belluas  porrigitur.   2  2.  Ex  quibus  facile  est  hæc  colligere:  1  In  sene  universalium  genus  supremum  habet  maximum  ambitum,  sed  minimum  complexum;  e  contrario,  species  infinia  minimum  ambitum,  et  maximum  complexum  continet.  2  Uuidquid  in  notione  superiori  continetur,  m  notione  intenon  etiam  invenitur,  sed  non  vicissim,  quia  m  notione  superiori  minor,  et  in  notione  inferiori  maior  est  complexus.  E  i?  quidquid  in  genere  animalis  contmetur,  mvenitur  etiam'  in  homine,  et  quidquid  invenitur  in  homme,  cuilibet  individuo  homini  etiam  inest;  sed  non  omnia,  quæ  sunt  in  homine,  sunt  etiam  in  animali,  neque  quidquid  est  in  bo-.  crate,  est  etiam  in  homine.  Quocirca  a  gencre  ad  speciem,  atque  a  specie  ad  individua,  sed  non  item  ab  mdividuo  ad  speciem,  atque  a  specie  ad  genus  concludi  potest.   i  Cartesiani,  et  Woltiani  pro  complexu   comprehensionem,  et  pro  ambitu  extensionem  dixerunt.  Quinara   sint  terraini    univoci,  æquivoci,  et   analogi,    explicatur   23.  Mos  in  Scholis  est  ante  tractationem  prædicamentorum  quædam  explicandi,  quorum  cognilio  ad  illorum  cognitionem  valde  conferl,quæque  idcirco  Ante-prædicamenta  vocanlur.  Ex  his  ea,  quæ  ad  terminos  univocos,  æquivocos,  et  analogos  spectant,  præsertim  nola  esse  volumus.   24.  Univocum  dicitur  illud  nomen,  quod  plurihus  communiter  altrihuitur,  secundum  eamdem  suam  significationem.  Huinsmodi  est  nomen  animal,  quod  homini,  et  hruto  convcnit.  Æquivocum  est  illud  nomen,  quod  de  plurihus  secundum  diversam  significationem  cnunciatur;  e.  g.,  canis,  quo  et  canis  terrestris,  et  canis  marinus  denolantur.  Iam  nomina  æquivoca  in  duo  genera  distinguuntur,  nempe  vel  sunt  pure  æquivoca,  vel  analoga.  Nomen  pure  æquivocum  dicilur  illud,  quod  plurihus  atlrihuitur,  quin  sit  in  eis  aliquod  fundamentum,  per  quod  illud  nomen  commune  sortiuntur.  Huiusmodi  est  nomen  canis,  cum  animali,  et  sideri  trihuitur.  Analogum  autem  appellatur  illud  nomcn,  quod  datur  plurihus,  quia  in  eis  est  aliqua  ratio,  ex  qua  illud  communc  nomen  accipiunt.  Huiusmodi  est  nomen  sanitas,  quod  cum  corpori,  tum  medicinac,  tum  pulsui  trihuitur  oh  ordincm,  quem  ad  sanitalem  hahent;  corpus  enim  dicitur  sanum,  quia  sanitas  ei,  tamquam  suhiecto,  inhæret,  medicina  dicitur  sana,  quia  in  causa  est,  cur  corpus  sit  sanum,  et  pulsus  vocatur  sanus,  quia  corpus  esse  sanum  patefacit.   25.  Ratio,  oh  quam  horum  terminorum  explicatio  hic  redditur,  ea  est,  ut  inlelligatur    quamlihet  caleroriæ  specicm  prædieari  univoce  de  iis,  quæ  sihi  suhiiciuntur;  e.  g.,  suhstomtia  tum  suhslantiæ  incorporeæ,  lum  corporeæ  eadem  ratione  allrihuilur,  utraque  enim,  quatenus  suhstanlia  esl,  aliquid  significat,  quod  hahet  csse  non  in  aho  ;    cns  dc  singulis  categoriis  prædicari  analoge;  siquidem  unaquælihet  earum,  ut  infra  dicemus,  peeuliarem  modum  entis  significat  •:  Ita    nomine  suhstantiæ  exprimitur  quidam  spccialis  modus  esscndi,  scilicet  per  se  ens  2';  ^  Ua  de  aliis  generihus  ;    ens  ipsum  comparatum  ad   J   Cf  S.   Thom.,   In   Ub.   I  Sent.,  Dist.   XXII,  q.   I,   a.   3  ad  2.  b  rationem  quantitas  continua  dicitur  dimensiva.  lam,  ctsi    tres  dimensiones  simul  iunclæ  in  corpore  semper  existant,  tamen  licot  nobis  cogitare  longitudinem  sine  hitituaine,  et  profunditate,  atque  longitudinem  ct  latitudinem  smc  protunditate.  Longitudo  sinc  latitudine,  et  profunditate  est  ea  guantitas,  uuæ  dicitur  linea;  longitudo  autem,  et  latitudo  sme  prolundilatc  efficiunt  illam  quantitatem,  quæ  Nocatur  superfictesi  quanlitas  vero,  quæ  longitudinem,  lantudinem  et  profunditalem  habet,  rrancupatur  corpus  .   '''"'ft  nomi,u>  M  intelligitur  non  corpus  physicum,  oempe   prai  est  substant.a  composita  ei  materia  ei  forma,  æ  proinde  qaod   ">n  soiam  quantitate,  sed  etiam  qualitatibus  sensUibas  esl  præditam   seacorpus  mathematicum,  quod  est  guantum  præcise  samtam,  hoc  Quantitas  ob  tres  dimensiones,  quas  in  ea  esse  vidimus,  non  nisi  subsiantiæ  corporeæ,  quæ  ex  partibus  contlatur,propria  est.At  sensu  translato  tribui  potest  etiam  substantiis  spiritualibus,  quæ  sunt  expertes  partium;  et  prout  ipsis  tribuitur,non  dicitur  dimensiva,  sed  virtuahs,  quia  denotat  aliquam  illarum  perfectionum,  quæ  ad  earum  vel  naturam,  vel  esse,  vel  durationem,  vel  vim  agendi  pertinent.   RELATIO  in  universum  sumta  illud  proprie  denotat,  per  quod  unum  ad  aliud  quemdam  ordinem  habet.  Quare  in  relatione  tria  distinguuntur,  scilicet  subiectum,  nempe  illud,  quod  habet  ordinem  ad  aliud;  termxnus,  seu  lllud,  ad  quod  subiectum  habet  ordinem,  et  fundamentum,  seu  princinium,  cuius  ratione  subiectum  ad  terminum  comparatur.  Ita  si  cycnus  similis  columbæ  propter  albedinem  dicatur,  cycnus  erit  subiectum,  columba  terminus,  albedo  autem  fundamentum  huius  relationis.  Subiectum,  et  terminus  vocantur  etiam  extrema.  .   36.  Relatio  autem  esse  potest  ve\propne,  et  strxcte  realis,  vel  loqica,  vel  mixta.  Relatio  realis  est  ea,  quam  intellectus  deprehendit  inter  res  vere  existentes,  quæ  naturalem  ordinem  habent  ad  invicem.  Huiusmodi,  e.  g.,  est  re  atio,  quæ  inter  patrem,  et  filium  intercedit.  Hæc  relatio  vocatur  mutua,  quia  eius  fundamentum  m  ambobus  extremis  realiter  existit.  Puta,  mutua  est  relatio,  quæ  inter  patrem,  et  filium  intercedit,  quia  pater  ad  nlium,  et  tilius  ad  patrem  ordinem  naturalem  habet.   37.  Relatio  autem  logica  exurgit  ex  eo,  quod  intellectus  ordinem  ponit  inter  suos  conceptus,  atque  ita  unum  ad  alterum  refert.  Quocirca  est  ea,  qua  aliquid  ad  aliud  refertur,  non  secundum  rationem  existendi,  sed  secundum  rationem  intelligendi  4.  E.  g.,  intellectus,  si  comparat  conceptum  lapidis,  quem  actu  in  se  considerat,  cum  conceptu  lapidis,  quem  antea  sibi  confecit,  et  unum  esse  eumdem  cum  alio  advertit,  relationem  identitatis  inter  utrumque  ponit.   38    Denique  relatio  dicitur  mixta,  quoties  ordo    mter  eiusextremahuiusmodi  est,  ut  in  uno  eorum  fundamen est,  quantum,  in  quo  dimensiones  quantitatis  a  natura  et  essentil  cor'poris,  atque  a  qualitatibus  sensilibus  seiunctæ  mtelliguntur.  i  S.  Bonav.,  /n  lib.  I  Sent.,  Dist.  XXVIII,  dub.  tum  sit  naturale,  in  altcro  autem  ab  intellectu  ponatur  Hæc  relationis  species  dicitur  etiam  non  mutua,  quia  iii  ea  unum  extremorum  dumtaxat  ordinem  ad  aliud  reipsa  habet.  Id  genus  est  relatio  creationis,  quæ  intercedit  inter  Deum,  et  res  ab  Eo  creatas;  nam  relatio  crealionis  in  rebus  creat.s  realiter  invenitur,  quia  ipsæ,  quidquid  sunt  a  Deo  per  actum  creationis  accipiunt;  in  Deo  autem  invenitur  tantum  secundum  rationem,  quia  Deus  a  rebus  creatis  nullo  modo  perficitur.   39.  Termini,  seu  extrema  relationis  mutuæ  sunt  simul  nalura;  siquidem  non  potest  eorum   unus   poni,    quin    et  alter  ponatur,  ncc  unus  tolli,  quin  et  alter  tollatur!  E   g  est  qui  dicitur  pater,  oportet  etiam  esse,  qui  dicatur  fiIius;  et  s.  esl,  qui  dicitur  filius,  necesse  est  patrem  aliquem  esse;  pariterque,    si  pater  non    est,    non  erit   filius,  et  si  non  est  filius,  nec  erit  patcr.    Hoc   autem  intelliffendum  est  de  esse  ipsarum  relationum,    quæ    in    subiectis  sunt,  non  vero  de  esse  subiectorum,  in  quibus  sunt  relationes  E.  g.,  esse  patris,  et  esse  filii,    prout    homines  sunt,  non  sunl  simul  natura.   40.  Rursus  termini  relationis  mutuæ,  si  spectentur  prout  sunt  relati,  sunt  simul  cognitione,  quippe  quod  conceptus  unius  conccptum  alterius,  et  vicissim,  expostulat  fc.  g.,  pater  jntelligi  non  potest,  quatenus  est  pater,  nisi  et  falius  simul  mtelligatur.  Quod  si  spectentur  non  prout  sunt  quædam  res  rclatæ,  sed  prout  simpliciter  sunt  quæaam  ros,  cognitio  unius  non  expostulat  cognitionem  alterius.  l  g.,  s.  Petrus,  pater  Pauli,  specletur  non  prout  pater  est,  sed  prout  bomo  est,  potest  intelligi,  qu  n  simul  mtelligatur  Paulus.  6      H   41.  In  relatione  autem  non  mutua  termini  non  sunt  simul  naura    nam  illud  extremum,  in    quo    fundamenlum   Donitnr  k    f i1.  n?quit  ?ine  Ill    in  fIU()   ^ndamentum  pon.lin   ab  mtellectu,  sed  non  vicissim.  E.  g.,  existentia   S^Snto^nU™.hab?S  ne  quæinmundosunt,  mentem  nostram   V     ]n),U'qn,,,n  Dei;  Sed    conceP^    Dei  nos  baud  Ki  s  s  L      ?oncePtum  rerum,  quæ  in  mundo  sunt,  quia   I    ionis    o,S.  °X,S,,MT  P°te,st  At  ™r°>  >j  terminiV   10"  mutue>  Pwut  relali  sunt,  spectentur,  simul   '""  sil  poni  scientiam,  tamen  non  po^u.d   JHffarK1  eM  cXrfef sqec  m  SK^  '?    : "erum^creatarum,  tLen  Deus  -teih^uou  potest,  tamquam  creator,  msi  ad  res  extra  se  reie.atur.  IX. De   qualitate  42.  (Mto  est  accidens    quod  per  se  induc  in^substantiam,  spec.aleu,  moduu essenj'   e.  ^  ^,   tiam  ?W  W^^^IXa.V  indcerein  ahus  modi  subsidio  moalc^ ", reddunt  non  per   ^SnonK^  ex   eo   quod  partes,  quas   minatur,  ut  bene yel  ™le  ^  ^ DoperanduID.  E.  g.,  sa  ant  SgL-t.  ^ocatur  habitus    s.  e.usmod.  e  t    „t  d .ffi   sksekw  sa  e.,   bPS0SrnifqnSSrspecieS  afficit ^J^Jg"  qna  substantia  pollet,  atque  cons.stit  in  P™cl,v ale/  J  Xecilli.ate,  quæ  ipsi  inest  ad  æ"d™  VliuTee1  obiectnm  snnt,  et  ad  res.ste ndum .,  quæ    II, us  ex  tationem  impedire  possunt. •  Proclw.ta,  vocatur po  imbecillitas  autem  impotenlia.  E.  g.,  N>cr al es  P"   V  mTm  potenliæ  naturaliter  comparatus  erat  ad  ph.losoph.a  morum  addiscendam. Tertia  qualitatis  species  est  illud  accidens,  quod  in  substantia  transmutationera  sensibilem  producit,  vel  a  transmutatione  sensibili  producitur.  Huiusmodi  est  metus,  qui  statum  hominis  perturbat,  vel  pallor,  qui  ex  metu  efficitur  in  vultu  hominis.  Hæc  tertia  qualilatis  species  vocalur  passio,  si  est  levis,  et  fugax,  e.  g.,  pallor,  qui  ex  metu  ^ignitur;  vocatur  nutem  passibilis  qualitas,  si  est  constans,  E?t  diuturna,  e.   g.,  pallor  ex  longa  ægritudine  ortus.   46.  Denique  quarta  qualitatis  species  dicitur  illud  acciJens,  quod  rcsultat  ex  dispositione  partium  quantitatis.  Hacc  postrema  species  qualitatis  vocatur  figura,  prout  deaotal  id,  quod  claudit  quanlitatem,  vel  forma,  prout  denotat  id,  quo  una  quantitas  ab  alia  discriminatur.   X. Dc  definitione,  et  divisione     47.  Definitio  est  oratio,  quæ  quasi  involutum  evolvit  id,  ie  quo  quæritur1.  Duplicis  autcm  cst  generis,  nominis  lempe,  et  rei.  Definitio  nominis  ea  est,  quæ  explicat,  quid  icr  aliquod  nomen  significetur;  puta,  cura  aliqua  vox  ex)lanatur  per  dictiones,  a  quibus  oritur,  seu  per  eius  etynologiam  ;  vel  cum  disputantes  patefaciunt,  quo  sensu  oces  usurpare  velint  3.  Definitio  aulem  rei  ea  est,  quæ  issentiam  rei  per  aliquam  vocem  significatæ  delerminat;  [uare  ipsa  conficitur,  cum  proprietates,  quæ  essentiam  ei  exhibent,  recensentur,  e.  g.,  cum  homo  definitur,  aumal  ratione  præditum;  vcl  cum  assignantur  causæ  inernæ,  scilicet  maierialis,  et  formalis,  quæ  rem  constiuunt,  e.  g.,  cum  homo  definitur,  substantia  constans  ex  orporc,  et  anima  rationali  4.   1  De  his  hoc  loco  agimns,  quatenus  ad  notionum  perfectionem  iol>is  comparandam  ipsæ  inserviunt.     Cic,  Topie.,  c.  2.  Dc  dcfinitione  cf  Alb.  M.,  Topic,  lib.  VI,  r.  1,  c.  1,  et  passiin.   3  Qq>  dispp.,  De   Per.,  q.   II,  a.  1  ad  9.   4  Definitiones  a  descriptionibus  distinguendæ  sunt.  Etenini  in  his  on  solum  proprietates  recensentnr,  quæ  essentiam  rei  constituunt,  ''ii  etiam  illæ,  quæ  ab  essentia  necessario,  vcl  contingenter  fluunt.    J.,  descriptio  lit  hominis,  cum  dicitur  esse  animal  providum,  sa"r,  multiplex,  acutum,  plenum  rationis  ct  consilii.  Item,  non  defiitur,  sed  potius  describitur  res  aliqua,  cum  eius  causæ  eiternat,  empe  efficiens,  exemplaris,  el  finalis,  assignantur;  puta  si  dicatur:  romo  cst  a  Deo  in  sui  similitudinem  creatus  propter  beatitudinem.    22  LOGICÆ   48.  Ut  definitiones  rite  conficiantur,  hæc  observanda  sunt :    Definitio  debet  neque  pauciores,  neque  plures  notas  enumerare,  quam  quæ  necessariæ  sunt  ad  rem  definitam  ab  omnibus  aliis  discernendam.  Perperam  faceret,  e.  g.,  qui  hominem  animal  bipes,  vel,  animal  bipes  ratione  præditum  definiret  .     In  definitione  genus  proximum,  et  differentia  specifica  adhibeantur  oportet:  hoc  enim  pacto  tota  rei  natura  quam  brevissime  exhibetur,  atque  a  ceteris  omnibus  secernitur.  Ideo  autem  genus  proximum,  non  vero  remotum  adhibendum  est,  quia  genus   remotum  non  complectitur  omnia,  quæ  generis  inferioris  notione  continentur  2;  ac  proinde  si  definilio  fiat  per  genus  superius,  aliqua,  quæ  spectant  ad  genus  proximum,  differentiam   ingrediuntur.  Ita,  si  triangulum  rectiangulum  definiatur  per  figuram  planam  tribus  lineis  circumscriptam,  cuius  unus  angulus  est  rectus,  non  apparet,  utrum  ternarius    numerus  laterum  spectet  ad  genus,  an  ad  differentiam.  At  si  definiatur  per  triangulum,  cuius  unus  angulus  est  rectus,  luculenter  cognoscitur  ternarium  numerum  laterum  esse  omnibus  triangulorum  speciebus  communem,   et  differentiam  trianguh  rectianguli  in  eo  positam  esse,  quod  angulorum  unum  rectum  habeat.     Oportet  ut  definilio  sit  clara,  nempe  fiat  per  notiora,  quam  res  definita,  siquidem  ignotum  per  ignotum  manifestari  nequit.  Atque  ob  eamdem  rationem  docent  Logici,  cavendum  esse  a  definitione  in  orbem,  quam  circulum  vitiosum  appellant,  scilicet  quando  in  definienda  ahqua  re  adhibetur  vocabulum,  in  cuius  definilione  occurnl  illud  ipsum,  quod  priori  definitione  explicandum  erat.  Hoc  vitium  peccaret,  si  quis  diceret,  horam  esse  vicesi;  mam  quartam  partem  diei,  diem  autem  tempus  vigmti  qualuor  horarum  3.   i  Id  s.  Thomas  docuit,  cum  inquit  oportere,  ut  definitio  denote  aliquam  formam  de  re,  quæ  per  omnia  ipsi  respondet.  Hinc  lntelli  gis  cur  Logici  doceant,  definitionem,  si  recta  sit,  cum  re  defimta  re  ciprocari.  Revera  æque  dici  potest:  Quisquis  est  homo,  est  ammc  ratione  præditum,  et,  Quidquid  est  animal  ratione  præditum,  ei  homo.  Vid.   s.  Aug.,  De  quantitate  animæ,  c.  25.   2  Cf  p.  13.   s  Hæc  autem  regula  in  relatis  locum  non  habet,  siquidem  natui  cuiusque  relati  a  natura  termini,  ad  quem  refertur,  efficitur.  Deiinitio  verbis  neganlibus  fieri  nequit,  quippe  quod  ipsa  non  (am  quid  res  non  sil,  quam  quid  res  sit,  cxplicare  dcbet  '.   49.  Divisio  autem  est  totius  in  partes  distribulio.  Totum,  quod  in  partcs  dividitur,  divisum  audit,  et  partes,  in  quas  tolum  dividitur,  membra  dividentia  dicuntur.  Si  qua  divisionis  pars  complexa  sit,  suasquc  in  partcs  et  ipsa  solvalur,  subdivisio  existil.  Denique  plures  divisiones  eiusdcm  rei,  quæ  diversis  modis  consideratur,  condivisiones  a  logicis  dici  solent.   50.  Totum,  quod  dividitur,  triplicis  generis  csl,  nempc  intcgrale,  universale,  et  potcntiale  2.  Tolum  intcgrak  iilud  est,  quod  ex  partibus  coalescit,  quac  re  ipsa  ab  se  invicem  abscindi  possunt,  cuiusmodi  est  domus,  quac  ex  fundamcnto,  pariele,  tecto  exurgit  3.  Totum  vero  universale  illud  audit,  cui  partes,  lamquam  species,  subiiciuntur,  veluti  animal,  quod  in  hominem,  et  belluam  dividitur.  Denique  totum  potentialc  nominatur  illud,  cui  plures  potentiæ,  seu  facullates  inter  sc  distinclæ  insunt,  vcluti  anima  humana,  quæ,  ctsi  una  el  simplex  sit,  tamen  in  intellectivam,  sensitivam  et  vegetativam  dividi  solet.   51.  Regulac  reclæ  divisionis  sunt  præcipuac  tres.  Prima  vetat,  quin  divisio  fiat  in  partcs  pauciorcs,  aut  plurcs,  quam  oporlcl,  quia  partes  tolum  æquare  debent.  Contr.i  hanc  rcgulam  pcccaret  lam  qui  angulum  in  reclilineum,  ct  curvilincum,  quam  qui  lincam  in  rectam,  curvam,  et  mixtam  divideret.  Secunda  præcipit,  ut  pars  una  allam  non  includal;  sccus  enim  eadcm  pars  bis  sumeretur.  E.  m  quo  ipsa  proprietas  significatur.  E.  g.,  idcm  esl  cere,  convalescit,  ac  est  convalescens.  Unde  verbum  esse  mncupan  solet  primitivum.   1  I,  l UI,  a.  4  ad  2.  Iam   verbum   in   enunciatione   modi   indicativi,   et  temporis  præsentis  sit  oportet.  Et  primo,  verbum  modi  indicativi  esse   oportere  probalur  hoc  brevi  argumento  :  Enunciatio  est  oratio  indicativa,  quia  verum,  aut  ialsum  significat.   Atqui  enunciatio   sumit  ex  verbo  vim  sigmncandi  verum,  aut  falsum.  Ergo  verbum   in   enunciatione  non   nisi   modi   indicativi  esse  potest.   Secundo,   verbum  esse  oportere  temporis  præsentis  evincitur  hoc  aho  argumento:  Verbum  in  enunciatione  significat  actum  intellectus,  quo  aliquam  proprietatem  cum  subieclo  coniungit,  aut   ab   illo   separat.  Atqui   huiusmodi  actus   m  tempore  præsenti  efficitur.  Ergo  verbum  in  enunciatione  tempons  præsentis  esse  debet.  Quod  si  multæ   enunciationes  occurrunt,  in  quibus  præteritum,  vel  futurum  tempus  adnibetur,  præteritum,  et  futurum  non  referuntur  ad  verbum,  sive  ad  copulam,  sed  ad  statum,  in  quo  subiectum  repræsentatur  fuisse,  vel  futurum.  E.  g.,  si  dicatur,  lapis  \uxt,  vel  erit  calidus,  perinde  est,  ac  si  diceremus:  lapis,  quem  nunc  cogitamus,  is  est,  qui  fuit,  vel  erit  cahdus.    II. De  nominis,  et  verbi    natura  58.  Duo,  ut  diximus,  sunt  elemenla  enuncialionis  logice  spectalæ,  scilicet  nomen,  et  verbum.  Horum  natura  hic  exp plicanda  nobis  est.  .   Grammatici  definiunt  nomen,  icl  quocl  substantiam,  aut  qualilatem  rei  significat.  Secundum  Logicos  autem  nomen  est  vox  simplex,  ad  aliquid  sine  varietate  lempons  sigmjicandum  instituta.  Quarum  definitionum  differentia  ex  eo  oritur,  quod  grammaticus  considerat  voces,  non  prout  denotant  conceptiones  intellectus,  sed  prout  denotant  ipsas  res;  logicus  autem  considerat  voces,  prout  signihcant  non  ipsas  res,  sed  conceptiones  intellectus.   59.  lam  nomen  logice  spectatum  dicitur  vox  ad  aliquid  significandum  instituta,  sive  adhibita  ad  aliquem  conceptum  intellectus  denotandum  ;  nam  nomen  est  una  ex  præcipuis  partibus  orationis,  quæ  ad  conceptiones  mtellectus  patefaciendas  spectat  .  Præterea  nomen  dicitur  vo5  simplex,    quia   destinatur    ad    significandum    conceptun    i  Oratio,  secundum  Aristotelem  (De  Interpr.,  c.  4,  §  1),  aliqui  significat  ex  consensu. unius  rei,  illius  nempe,  de  qua  aliquid  enuntiatur.  Denique  dicitur  nomine  aliquid  significari  sive  varietate  temporis.  Re  quidem  vera  lempus,  ut  suo  loco  explicabimus,  sine  mutatione  prioris  et  posterioris  inlelligi  nequit,  ac  promde  illud,  quod  cum  tempore  significatur,  tamquam  ahquid  fixum  et  permanens  significari  non  potest.  Atqui  nomen,  cum  significet  subiectum,  aliquid  tamquam  fixum,  et  permanens  significat.  Ergo  nomen  est  vox,  quæ  aliquid  sine  lempore  significat 2.   60.  Nomen  ex  eo,  quod  significat  aliquid  sine  tempore,  a  verbo  differt.  Etenim  verbum  non  solum  rem,  sed  etiam  tempus,  m  quo  res  existit,  significat.  Quocirca  verbum  definitur:  vox  simplex,  quæ  id,  quod  significat,  cum  aliqua  differentia  temporis  significat.  E.  g.,  vox  valetudo  est  nomen,  quia  quidquam  aliud,  præter  valetudinem,  non  significat;  contra,  vox  valet  est  verbum,  quia  non  modo  valetudinem,  sed  etiam  tempus,  quo  valetudo  alicui  mest,  significat.   61.  Nonnulli  Philosophi,  inter  quos  Galluppius  3,  contendunt,  essentiam  verbi  in  eo  positam  esse,  quod  aliquid  affirmat.  Ast  hæc  sententia  falsa  esse  ex  eo  perspicitur,  quod  affirmatio,  cum  significet  aliquid  alicui  inesse,  non  ex  solo  verbo,  sed  cx  verbo,  et  nomine  efficitur;  siquidem  lpsa  expostulat  illud,  quod  affirmatur,  ncmpe  verbum,  alque  lllud,  de  quo  aliquid    affirmatur,  nempe  nomen. Alii  autem  opinantur  verbum  a  nomine  discriminari  ex  eo  quod  actionem,  et  passionem  significat.  At  hæc  etiam  sententia  reiicienda  est.  Etenim  est  quidem  proprium  verbi,  quatenus  ad  subiectum  refertur,  significare  aliquid  pcr  modum  actionis  et  passionis,  siquidem  verbo  significatur  proprietalem  aliquam  subiecto  inesse,  vol  quia  ipsum  subiectum  illam  in  se  producit,  vel  quia  ab  aliqua  causa  in  subiecto  producitur;  e.  g.,  in  hac  enuncialione  tetrus  amat  Paulum,    amor  de   Petro   pracdicatur,  quia,  VOX.  stimPlex  distinguitnp  a  voce  complexa,  quæ    plures    conceptus  mter  se  colligatos  significat,  e.  g.,  homo  iustus.   Advertito  lllis  etiam  nominihus,  quæ  nomina   temporis  dicun X^  l>ora,  (ies,   mensis,  aliquid  sine  tempore  significaH;  si pnuu  Vt  ten^ms    tCmPUS'  Pr°Ut  CSt  qUaCdam    rCS'  non    5  Lezz.,   lez.   XLH,  t.   I,  p.   222,  Napoli in  ipso  producitur  per  principium  sibi  naturaliter  insitum,  in  hac  altera  enunciatione,  paries  est  albus,  albedo  de  pariete  enunciatur,  quia  ab  aliqua  causa  extenori  in  pariete  producitur  .  At  vero  non  est  propr.um  verbi  siJrnificare  ipsam  actionem,  aut  passionem,  actio  enim,  et  passio  per  se,  seu,  ut  s.  Thomas  inquil,  in  abstracto  sicut  quædam  res\  significantur  per  nomina,  ut  cum  dicitur,  actio,  passio,  cursus,  amor  etc.   ^RT    UI.  De  diversis  speciebus  enanciationum  ex  parle  forraæ   63  Enunciationis  divisio  ex  duplici  capite  repetenda  est  scilicet  a  materia,  sive  ah  elementis,  ex  quibus  jpsa  constat,  atque  a  forma,  sive  a  modo,  quo  hæc  elementa  concurrunt  ad  efficiendam  enunciationem    .   64  Si  forraæ  ratio  habeatur,  spectan  m  prirais  potest  ipsa  convenientia,  vel  discrepantia  attributi  cum  sub.ecto,  atque  inde  oritur  divisio  enuncialionis  m  affirmantem,  atque  neqantem  4.  Enunciatio  affirmans  ea  est,  quæ  ahquid  alicui  inesse  significat,  e.  g.,  homo  est  raiione  præditus,  negans  autem,  quæ  significat  aliquid  alicui  non  inesse,  e    z,  bellua  non  est  ralione  prædita.   6d  Ab  enunciationibus  tum  affirmantibus,  tum  negantibus  distineuendæ  sunt  illæ,  quæ  infinitæ  appellantur.  Huiusmodi  enunciationes  illæ  sunt,  in  quibus  quodcumque  aliud  subiecto  tribuitur,  quam  quod  significatur  præcticato  E.  g.,  brutum  est  non  homo.  Vocanlur  intinitæ,  quia  in  eis  aliquid  indeterminatum  subiecto  tribuitur.   "T^oc    secus  ac  sensit  Arnaldus  (Grammaire  gentrale,  et  raison  \  n6e,  parl  2,  c.  8),  locura  quoque  habet  in  ^  y^"U^.   '  a  grammaticis  dicuntur.   E.   g.,  in  hac   en7unc^at,0°e;rft7^u^.  mit,  in  qua  verbum  neutrum  invemtur,  dormire  Socrati  per  quam  dam  actionem  inhærere  intelligitur,  quia  ex  aliquo  pnncipio,  quod  est  in  Socrate,   efficitur,  ut  ipse  dormiat.  2  In  lib.  I  Perhierm.,  lect.   IV.   5  De  enunciationis  veritale  et  falsitate,  quippe  quæ  non  : speeta  ad  ea,  e  quibus  enunciatio  constituttur,  sed  po  us    cogmno  nem,  quæ  per  ipsam  eihibetur,  prout  nempe  illa  eonsentaneo  est  naturæ  rei  eognitæ,  aut  ab    dissentit,  opportun.or.  loeo  m  Criteriologia  sermonem  habebunus. •„„:_  „„rtinet     Hæc  divisio  ad  qualitatem  essent.alem  enunc.at .onis  Pe^nrt,  quia  essentia  enunciationis  in  coniunctione   præd.cat.   cum   subie  cto,  aut  separatione  unius  ab  altero  consist.t.  Iamvcro   enunciatio   infinita   differt    aJb    affirmante,  quia  affirmans  denotat  aliquid    determinatum  inesse  subiecto,  sed  infinita  significat  aliquid   indeterminatum  subiecto  inesse.    Præterea,    diffcrt   a  negante,  quia    negans  significal  aliquid  determinatum  non  inesse  subiecto,  infinita  autem  dum  significat  aliquid    determinatum  in  subiecto  non  inesse,  simul  significat  ei  aliquid   indeterminatum  inesse,  atque  ideo   in   ea    negatio  e  copula  verbaii,  nempe    ex  verbo  est,    transfertur ad    vocem,  quæ  rem  prædicatam  significat.    At  si  enunciatio   infinita  proprie  non  est  aiens,  aut  negans,  ipsa  utriusque  est  particeps.  ld  cx  dictis  facile  intelligitur;  nam  enunciatio  infinita  est  quodammodo  asserens  ex  ea  parte,  quatenus  aliquid  indeterminatum  de  subiecto  prædicat;  et  est  quodammodo  negans  ex  ea  parte,    quatenus    aliquid    detcrminatum  a  subiecto  removet.    E.  g., si    quis    dicat    brutum   est   non  homo,  negat  quidem    brutum   esse    hominem,    sed   simul  asserit  aliquid  aliud  bruto  convenire.   67.  Circa  enunciationes  afiirmantes  et  negantes  hæc  notatu  digna  sunt:     In  enunciatione  aflirmante  prædicatum  accipitur  secundum  totum  suum  complexum,  nequit  enim  aliquid  cum  subiecto  coniungi,  nisi  omncs  eius  proprietates  subiecto  conveniant.  E.  g.,  dici  non  posset  triangulum  esse  figuram,  nisi  omnes  liguræ  proprietates  triangulo  convenirent.     In  eadem  enunciatione  aflirmante  prædicatum  non  accipitur  secundum  totum  suum  ambitum,  qnia  prædicatum  magis  universale,  quam  subiectum,  plerumque  est  ',  ac  proinde  non  solum  illi  subiecto,  sed  etiam  aliis  convenire  potest.     In  enunciatione  negante  prædicalum  accipitur  secundum  totum  suum  ambilum.  E.  g.,  in  hac  enunciatione,  trtangulum  non  est  quadratum,  denotatur  nullum  possc  esse  quadratum,  quod  sit  triangulum,  alioquin  triangulum  non^essc  quadratum  absolule  dici  nequit.   4    In  eadem  enunciatione  negante  prædicatum  non  ac 1  Divimus  plerumque,  quia  aliquando  prædicatum  æque  universale  s(,  ac  subiectum,  ncmpe  quando  dcclarat  notionem  subiecti,  Vel  est  aliquid  ita  ei  proprium,  ut  cetera  excludat.  E.  g.,  Tlomo  est  anunal  ratione  præditum,  aut  homo  est  animal  capax  ridendi .    30  LOGICÆ   cipitur  secundum  totum  suum  complexum.  E.  g.,  illa  enunciatio,  triangulum  non  est  quadratum,  haud  signincat  omnes  proprietates  quadrati  triangu lo  repugnare;  nam  ad  removendum  aliquod  prædicatum  a  subiecto  satis  est,  ut  unum  eorum,  quæ  prædicatum  constituunt,  subiecto  non   conveniat.  In  forma  enunciationis  spectan  etiam  potest  Hle  snecialis  modus,  quo  convenientia,  vel  discrepantia  inter  attributum,  et  subiectum  determinatur  Ex  hoc  capite  enunciationes  constituuntur,  quæ  modales  appeliari  solent.   69  Itaque  enunciationes   modales  sunt  lllæ,  m  quinus  modus  quidem  specialis  significatur,  quo  prædicatum  ad  subiectum  refertur.  Harum  enunciationum  quatuor  species  recensentur,  nempe,  possibilis,  contingens,  necessana,  %mvossibilis.  Enunciatio  possibilis  ea  dicitur,  m  qua  sigmlcatur    prædicatum  actu  in  subiecto  non  esse,  sed  esse  uosse    e    alis  accepta  universe,  hoc  est  secundum  totum  suum  ambitum,  c.  g.,  Omnes  homines  sunt  ratione  præditi.  Deni^ue  dicitur  particularis,  si  cius  subiectum  est  notio  uni^ersalis  accepta  ex  parte,  nempe  ita  ut  non  complectatur  minia,  quæ  eius  ambitum  constituunt,  e.  g.,  AUqui  homines  sunt  philosophi.   73.  Ut  patescat  utrum  subiectum  universe,  an  ex  partc  iccipiatur,  ac  proinde  utrum  enunciationes  sint  univcrsæs,  au  parliculares,  aliquæ  notæ  subiecto  adiiciuntur.    sunt  pro  cnunciatione  universali  omnis,  nullus  ;  pro  larticulari  autem  aliquis,  vel  quidam.  Cum  huiusmodi  lota  nun  proferlur,  enunciatio  indeterminata  vocatur,  quip)e  quod  ipsa,  prout  exprimitur,  non  commonstrat  utrum  imverse,  an  ex  parle  accipienda  sit,  sed  ut  hoc  cognoscatur,  expendendum  est,  utrum  atlributum  ad  subiectum  Jssentiahler,  an  contjngenter  referatur.  Si  primum,  enuniiatio  est  univcrsalis,  e.  g.,  homo  est  ratione  præditus;  an  alterum,  est  parlicularis,  e.  g.,  homo  est  sapiens.   74.  Ratione  autem  illius,  quod  termini  enunciationis  Mgnifacant,  ipsa  dividiturin  unam,  et  multiplicem.  Enunciauo  multxpUx  ea  est,  quæ  ex  narte  subiecti,  aut  præOicati,  aut  utrmsque  plura  signifieat,  quæ  nullum  ordiMW  inter  se  habent,  ita  ut  ad  unicum  conceptum  subieBU,  aut  prædicali   reduci    nequeant.   E.  g.,  Socrates,  ct  Plato  ambulant,  vel,  Socrates  ambulat,  et  philosophatur,  vel,  Socrates  et  Plato  ambulant,  et  philosophantur .  Hinc  videshuiusmodi  enunciationem  multiplicem  appellari,  quia  non  est  unica  enunciatio,  quæ  ex  pluribus,  quasi  ex  partibus  suis,  conflatur,  sed  est  enunciatio,  quæ  diversas  enunciationes  exhibet.   75.  Enunciatio  autem  una  duplicis  generis  esse  potesl;  nempe  vel  est  una  simpliciter,  vel  est  una  per  coniunctionem.  Una  simpliciter  dicitur  ea,  quæ  unum  de  uno  absolute  significat,  e.  g.,  homo  est  ratione  præditus.  Una  autem  per  coniunctionem  vel  est  ea,  quæ  ex  parte  subiecti,  aut  prædicati,  aut  utriusque  plura  significat,  quæ  ad  unicum  conceptum  subiecti,  aul  prædicati  reducuntur,  e.  g.,  Animal  rationale  mortale  currit;  vel  est  ea,  qua  significatur  coniunctio  plurium  enuncialionum,  quæ  ita  inter  se  referuntur,  ut  unam  enunciationem  constituant;  e.  g.,  Si  dies  est,  lux  est.  Enunciationes,  quæ  sunt  unæ  hoc  altero  modo,  nempe  per  connexionem  plurium  enunciationum,  dicunlur  hypotheticæ,  atque  hoc  nomine  a  ceteris  omnibus,  quæ  vocantur  categoricæ,  distinguuntur.  Præstat  earum  naturam  clarius  exponere,  variasque  species  numerare.   76.  Itaque  enunciatio  hypothetica  differt  a  categorica,  quod  huius  partes  sunt  nomen,  et  verbum,  iliius  autem  sunt  enunciationes  categoricæ,  quarum  secunda  per  aliquam  coniuuctionem  ad  primam  refertur.  E.  g.,  hypothetica  est  illa  enunciatio,  Si  dies  est,  lux  est,  quia  cius  partes  sunt  duæ  enunciationes,  dies  est,  lux  est,  atque    coniunguntur  per  narticulam  n,  quæ  officio  copulæ  fungitur.  Hinc  perspicitur  enunciationem  hypotheticam  re  ipsa  esse  unam,  quia  non  significat  ea,  quæ  enunciationes  categoricæ  ipsam  componentes  denotant,  sed  dependentiam,  quæ  inter  categoricas  intercedit;  hæcautem  dependentia  non  nisi  tamquam  unum  intelligitur.  E.  g.,  illa  enunciatio,  Si  dies  est,  lux  est,  non  significat  diem  esse,  et  lucem  esse,  sed  lantum  connexionem  harum  dua-.  rum  enunciationum.  Tres  autem  sunt  species  enunciationis  hypotheticæ,  scilicet  connexa,  coniuncta,  et  disiuncta.  Enunciatio  connexa  ea  est,  in  qua  enunciationes  categoricæ  coniunguntur  per  particulam  si,  e.  g.,  Si  dies  est,  lux  est.  Ex  duabus  partibus,  ex  quibus  enunciatio  connexa  constat,  ea, quæ  collocatur  post  coniunctionem  si,  antecedens;  ea  vero,  quæ  sine  coniunctione  est,  consequens  dicitur,  quia  illa  rationem  huius  complectilur. Ex  ipsa  huius  enunciationis  natura  patet  eius  veritatem  non  pendere  a  veritate  partium,  sed  ex  ipsarum  connexione.  Hinc  enunciatio  connexa  potest  esse  vera  etiamsi  enunciationes,  ex  quibus  constat,  sint  falsæ,  et  esse  falsa,  etiamsi  enunciationes  sint  veræ.  E.  g.,  vera  est  hæc  enunciatio  connexa,  Si  cerebrum  tuum  cogitat,  aliqua  materia  cogitat,  eliamsi  et  cerebrum  cogitare,  et  matenam  cogitare  sit  falsum  ;  e  contrario,  quamvis  verum  sit  hominem  esse  tum  animal,  tum  ratione  præditum,  tamen  falsa  est  hæc  enunciatio  connexa,  Si  homo  est  animal,  ratione  pollet.  Ratio  est,  quia  in  priori  enunciatione  adest  connexio  inter  antecedens,  et  consequens,  in  altera  autem  hæc  connexio  deest.  Porro  ut  cognoscatur  utrum  extet  conncxio  consequentis  cum  antecedenti,  inspiciendum  est,  utrum  contrarium  consequentis  repugnet  antecedenti,  necne.  Si  primum,  connexio  inter  utrumque  existit;  e.  g.,  in  illa  enunciatione,  Si  dies  est,  lux  est,  adest  conncxio,  quia  tenebræ,  quæ  luci  opponuntur,  diei  etiam  adversantur.  Sin  alterum,  connexio  deest,  uti  in  hoc  exemplo,  Si  dies  est,  Socrates  ambulat,  quia  oppositum  consequcntis,  ncmpe  Socratem  non  ambulare,  antccedenti,  nem\mjsscdiem,  non  adversatur.   79.  Enuncialio  coniuncta  illa  cst,  in  qua  enunciationes  catcgoncac  connectuntur  per  particulam  Non,  atque  ita  unam  enunciationem  efliciunt;  c.  g.,  non  dies  est,  et  nox  est  vel,  Nonest  mortuus  Plato,  et  vivit  Plato.  Ut  vera  sit  hacc  enunciatio,  oportet  ut  enunciationes,  ex  quibus  constat,  sibi  invicem  opponantur,  ita  ut  simul  exislere  nequeant.  Hinc  falsa  est  hæc  enuncialio,  Non  kgit  Plato,  et  ambulat  Plato,  quia,  cum  legere,  et  ambularc  sibi  invicem  non  opponantur,  nihil  prohibet,  quin  Plato  simul  legat,  et  ambulet.   80.  Deni(|ue  enunciatio  disiuncta  cst  illa,  in  qua  enunciationes  calcgoricæ  efficiunt  unam  cnunciationem  per  particiilam  aul;  c.  g.,  Aut  dies  est,  aut  nox  cst.  Ad  verilatem  huios  cnunciationis  duo  cxposlulantur;  nempe    oppositio  inter  partcs,  quia  hacc  enunciatio  innuit  ut,  posila  una  parte,  aliac  excludendæ  sint,  quod  profecto  non  msi  in  ns,  quæ  sibi  inviccm  adversantur,  locum  habere   Philos.   Curist.  Compend.  L0 GICÆ   potest;    integra  partium  enumeratio,  alioquin  statui  non  posset,  ut  una  præter  alias  admittenda  sit.  Hinc  falsa  est  hæc  enunciatio,  Triangulum  est  aut  rectangulum,  aul  acutangulum,  nam  potest  etiam  esse  obtusangulum  !. Ex  iis,  quæ  diximus  circa  enunciationem  unam,  et  multiplicem,  perspicitur  quid  re  vera  sint  illæ  enunciationes,  quas  recentes  Philosophi  complexas  vocant.  Enunciationes  complexæ,  eorum  sententia,  sunt  eæ,  in  quibus  vel  subiecto,  vel  prædicato,  vel  utrique  alia  enunciatio  adnectitur  ;  e.  g.,  Homo,  qui  est  iustus,  laude  dignus  est  ;  vel,  Homo  est  animal,  quod  rationem  habet;  vei,  Animal,  quod  rationem  habet,  actiones  exerit  quæ  præmium  xel  poenam  merentur.  Enunciatio,  cuius  vel  subiecto,  vel  prædicato,  vei  utrique  alia  assuitur,  principalis  ab  eis  dicitur;  enunciationes  vero,  quæ  eius  terminis  adiunguntur,  incidentes  appellantur.    enunciationes  incidenles  in  explicativas,  et  restrictivas,  seu  determinativas  dividuntur.  E.  g.,  in  illa  complexa,  Homo  est  animal,  quod  rationem  habet,  incidens  esl  restrictiva,  quia  delerminat  subiectum  enunciationis  principalis.  In  hac  autem  complexa,  Socrates,  qui  est  philosophus,  disputat,  incidens  est  explicativa,  quia  hæc  tantummodo  declarat,  sive  explicat  subiectum.  Iamvero  ex  dictis  facile  perspicitur    enunciationem  complexam,  in  qua  incidentes  sunt  restriclivæ,  esse  unam  ;  e.  g.,  unaj  est  hæc  enunciatio,  Homo  est  animal,  quod  capax  scientiæ  est,  incidens  enim,  quæ  adnectitur  attributo,  cum  determinet  essentiam  ipsius  attributi,  illud  multiplex  non  efficit;    omnem  enunciationem  complexam,  in  qua  incidentes  sunt  explicativæ,    1  Plerique  recentes  Logici  unam  enunciationem,  quam  vocavimus  connexam,  appellant  hypotheticam.  At  perperam,  nam  enunciationes  coniuncta,  et  disiuncta  sunt,  non  secus  ac  connexa,  hypotheticæ.  Etenim  ipsæ  nihil  affirmant,  aut  negant,  sed  tantum  quamdam  hy|  pothesim,  seu  suppositionem  statuunt.  Ita  non  solum  cum  inquimus,  Si  dies  est,  non  est  nox,  sed  etiam  cum  inquimus,  Non  dies  est,  et  nox  est,  atque,  Aut  dies  est,  aut  nox  est,  nec  asserimus,  nec  negamus  esse  diem,  vel  noctem,  sed  dumtaxat  alterutrum  esse  statuimus.  Inde  fit,  ut  enunciationes  coniuncta,  et  disiuncta  ad  formam  enunciationis  connexæ,  quæ  secundum  recentes  hypothetica  est,  nullo  negotio  revocentur.  Revera    enunciationes,  Non  dies,  est,  et  nox  est,  et,  Aut  dies  est,  aut  nox  est,  efferri  possunt  hunc  in  modum.  Si  dies  non  est,  nox  est,  et,  Si  nox  est,  dies  non  est. csse  multiplicem;  e.  g.,  multiplex  est  illa  enunciatio,  Socrates,  qux  est  philosophus,  disputat,  quia  incidens,  quæ  addilur  subieclo,  non  pertinet  ad  essentiam  subiecti,  ac  proinde  lpsum  multiplex  efficit.   V. De  opposilione,  et  conversione  enunciationum   82.  Oppositio  consistit  in  affirmatione,  et  negatione  eiusdem  prædicati  de  eodem  subiecto  secundum  eamdem  rationem.  Hinc  oppositæ  sunt  duæ  enunciationes,  quæ  habent  ldem  subiectum,  et  idem  prædicatum,  et  qualitate  inter  se  diflerunt,  ita  ut  una  sit  affirmans,  altera  negans.   83.  Iam  enunciationes  oppositæ  dicuntur  contradictoriæ,  si  una  earum  est  universalis,  altera  particulnris,  e.  g.,  Umnis  homo  est  iustus,  Aliquis  homo  non  est  iustus,  vel  contrariæ,  si  ambæ  sint  universales,  e.  g.,  Omnis  homo  est  tustus,  Nullus  homo  est  iustus.  Quod  si  enunciationes  quarum  una  est  affirmans,  altera  negans,  sint  ambæ  particulares,  ipsæ  dicuntur  subcontrariæ;  e.  g.,  Aliquis  homo  est  tustus,  Ahquis  homo  non  est  iustus.  At  eiusmodi  enunciationes,  quemadmodum  monuit  s.  Thomas  \  si  proprie,  et  stricte  considerenlur,  non  sunt  oppositæ,  quia  subiectum  cum  m  ambabus  ex  parte  sumatur,  non  estidem,  sed  divcrsum  2.   84.  lam  quod  spectat  ad  enunciationes  contradictorias,  Dihil  medii  mter  ipsas  est,  sed  si  una  ipsarum  est  vera,  ailera  ialsa  esse  debet.  E.  g.,  harum  duarum  enunciationum,  Omnis  homo  est  animal,  Aliquis  homo  non  est  animal,  'um  prmia  sit  vera,  altera  falsa  esse  debet.  E  eontrario,  tiarum  duarum,  Nullus  homo  est  iustus,  aliquis  homo  est  >ustus,  quoniam  sccunda  est  vera,  prima  pro  falsa  habenda   1  In  lib.  I  Perhierm.,  lect.   XI.   JL?,0"  PaUd  rccentes  inter  enunciationes  oppositas  enumerant  etiam  ™"™as,  eas  nempe,  quæ  qualitate  secum  conveniunt,  et  diffeZ  !!|lv?li[ftC'  e'  8.,Omni8  homo  est  iustus.  Aliquis  homo  est  minri.Vi,  l  h°moest  iust>   Ali(mh  homo   non   cst  iustus.    At   d  nn  w!  subaltcrnæ  ^uILa  ratione  oppositæ  dici  possunt.  Nam  •enth  Zl\ ZTn  cnunciationnn  constituendam  expostulatur  diffeir    e f.,r   .,,1M!  (]ua,ltatcin>  l  nt  in  na  ipsarum  de  subiecto  af atnriSii  m  q,l°d  dC  e0dem  Subiect0  in  a,tera  cnunciatione  man  ;.,.'  I1  ™nnationcs  subalternæ  qualitate  secum  haud  pu>nant,  crgo  ipsæ  sibi  oppositæ  minime  dicendæ  sunt.   LOGICÆ   est.  Ratio  est,  quia  si  quoddam  attributum  vere  de  toto  universe  affirmatur,  non  potest  negari  de  parte,  quæ  in  toto  continetur;  et,  si  quoddam  attribntum  vere  de  parte  affirmatur,  non  potest  in  universum  de  toto  negari,  alioquin  idem  de  eodem  simul  affirmaretur,  et  negaretur.   85.  Enunciationes  contrariæ  simul  veræ  esse  non  possunt  ;  nam,  cum  in  una  illarum  attributum  de  subiecto  universe  affirmetur,  in  altera  universe  negetur,  non  nisi  alterutra  potest  esse  vera,  quia  idem  de  eodcm  aut  affirmetur,  aut  negetur  oportet.    autem  vel  sunt  ambæ  falsæ,  si  nempe  attributum  sit  contingens,  uti  in  hoc  exemplo,  Omnis  homo  est  iustus,  Nullas  homo  est  iustus;  vel,  si  attributum  sit  essentiale,  una  illarum  est  vera,  altera  falsa,  uti  in  hoc  alio  exemplo,  Omnis  homo  est  ratione  præditus,   Nullus  homo  est  ralione  præditus.   86.  Denique,  quod  ad  snbcontrarias  attinet,    simul  falsæ  esse  non  possunt,  nam  vel  sunt  ambæ  veræ,  idque  evenit,  si  attributum  est  contingens,  e.  g.,  Ahqui  homines  sunt  sapientes,  Aliqui  homines  non  sunt  sapientes;\e\  una  earum  est  vera,  et  altera  falsa,  idque  evenit,  si  prædicatum  est  necessarium,  e.  g.,  Aliquis  homo  est  ratione  præditus,  Aliquis  homo  non  est  ratione  præditus.   87.  Conversio  autem  enunciationis  est  eius  mutaiio  effecta  per  transpositionem  terminorum,  nempe  subiecti  m  locum  prædicati,  et  prædicati  in  locum  subiecti.  E.  g.,  hæc  enunciatio,  Nullus  homo  est  lapis,  convertitur  ln  hanc,  Nullus  lapis  est  homo.  Perspicuum  autem  est  m  conversione  enunciationis  qualitatem  mutandam  non  esse,  alioquin  non  conversio,  sed  oppositiohaberetur.  Ahquando  autem,  ut  enunciationis  veritas  maneat,  quantitas  mutanda  est,  idque  evenit,  cum  prædicatum  latius  patet,  quam  subiectum.  Inde  oritur  duplex  species  conversionis,  nempe  simplex,  et  per  accidens.  Conversio  simplex  ea  est,  m  qua  eadem  quanlitas  relinetur,  e.  g.,  Nullus  circulus  est  quadratum,  Nullum  quadratum  est  circulus,  vel  Ahqua  votuptas  est  bonum,  aliquod  bonum  est  voluptas.  E  contrano,  conversio  per  accidens  illa  est,  in  qua  quantitas  mutatur  e.  g.,  Omnis  homo  est  animal,  Aliquod  ammal  est  homo RATIOCINATIO,  sive  græca  voce  ‘syllogismus,’ est  illa  actio  nostræ  mentis,  qua  ex  duobus  iudiciis  tertium  elicit.  Ipsa  motus,  et  discursus,  sive  progressio  quoque  nominatur,  quia  in  ea  mens  nostra  a  notis  ad  ignota  progredilur.   89.  Discrimen  inler  iudicium,  cl    ratiocinationem  hoc  est:  In  iudicio  mens  nostra  perspicit  convenientiam,  aut  discrepantiam  alicuius  prædicati  cum  aliquo  subiecto  immcdiale,  nempe  ex  sola  comparatione  terminorum.  In  ratiocinatione  autem    illam    perspicit    mediate,  nempe    per  aliquam  tertiam  notionem.  Id  autem  fit  hunc  in  modum:  Inlellectus  adnilens  cognoscere  convenientiam,  aut  discrepantiam  duarum  notionum,  sumit  aliquam  tertiam  notionem;  deinde  cum  hac  comparat  duas  priores.  Si  comperit  has  cum  illa  tertia  convenirc,   concludit   eas  inler  se  etiam  convenire.  E.  g.,  cognoscit  convenientiam  notionis  esse  immortale,  cum  nolione,  anima  humana,  per   lertiam  nolionem,  esse  immateriale,  cuius  ope  ita  ratiocinalur  :  Substantia  immatcrialis  est   immortalis  ;  atqui  anima  humana  cst  substantia  immaterialis  ;  ergo  anima   humana  est  immortalis.    Huiusmodi    ratiocinalio    vocalur    aiens.     Sin  COmperit  unam  duarum  notionum   cum  tertia   convenire,  alleram  ab  ea  dissentire,  inde  concludit  ipsas  secum  non  [•onvcnire.  E.  g.,  cognoscit  discrepantiam  inter  has  duas  noliones,  substantia  materialis,  ct  anima  humana,  per  terLiam  nolionem,  substantia  cogitans,  cuius  opc  ita  ratiocinaLur:  Substantia  cogitans  non  cst  materialis',  alqui  anima  humana  est  substantia  cogitans;  ergo  anitna  humana  non  est  materialis  l.  Ratiocinatio,  quæ  fit  hoc  modo,  vocalur  negans.   90.  Ex  iis,  quæ  circa  naturam  ratiocinalionis  diximus,  Facile  intelligitur  quodnam   sit  fundamentum,  quo    ipsa   1  Pieri  potest  ut  intellectus  confercns  duas  notioncs  cuin  tertia,  >erspiciat  neutram  eum  illa  tcrtia  convcnire.  Iam,  si  hoc  cvcnit,  ntellectus  nihil  inde  colligit,  quia  intclligit  tcrtiam  notionon  non  ^ssc  communem  mensuram  duarum  priorum.  quocirca  nullam  ra;iocinationcm   conficit.  superstruitur,  et  quænam  elementa,  ex  quibus  compo nitur.  Sane,  fundamentum    ratiocinationis   aientis  est  il lud  axioma  :   Quæ  conveniunt  uni  tertio,  ea  sibi  quoque   conveniunt;  negantis  vero  illud:  Quorum  unum  cum  tertio   convenity  alterum  ab  eo  discrepat,  ea  inter  se  etiam  discrepant. Quod  autem  spectat  ad  elementa  raliocinationis,  com pertum  est  nullam  ratiocinationem  sine  tribus  notionibus   fieri  posse.    sunt  notio  alicuius  subiecti,    notio  præ dicali,  de  quo  quæritur,  utrum  illi  subiecto  insit,  an  non;   et  tertia,  cum  qua  notiones  subiecti,  et  prædicati   com parantur.  Terminus,  qui  tertiam  notionem  significat,  di citur  medius  ;  terminus,  qui  exhibet   notionem  subiecti,   minor,  atque  ille,  qui  notionem  prædicati,  maior  dicitur,   quia  nolio  prædicati  plerumque  latior  est  notione  subie cti  '.  Perspicuum  aulem  est,  terminum  maiorem,  et  mi norem  cum  medio  ita  connecti  oportere,  ut  inde  tria  iu dicia  existant,  duo  nempe,  in  quibus  notiones  attributi,  et   subiecti  cum  medio  conferuntur,  et  tertium,  in  quo  earum   convenientia,  aut  repugnanlia  colligitur.  Quapropter,  si   ratiocinatio  verbis  exprimatur,  tres  in   ea  enunciationes   inveniuntur.  Harum  illa,  in  qua  terminus  maior  cum  me dio  confertur,  vocatur  propositio,  vel  propositio  maior;  alj   tera,  in  qua  terminus  minor  cum  medio  comparatur,  di citur  assumptio,  vel  propositio  minor;  tertia  autem  enun ciatio,  in  qua  staluitur  relatio  inter  terminum  maiorem,  i   et  terminum  minorem,  complexio,  vel   connexio,  vel  con clusio  nuncupatur.  Ita   in   hoc   exemplo  :  Omne   metallum  j   est  ductile;  atqui  aurum  est  metallum;  ergo  aurum  est  du~   ctile,  prima  enunciatio  est  propositio,  quia   continet  pro nunciatum  universale,  omne  metallum  esse  ductile;  secunda   est  assumptio,  quia  pronunciatum  universale  assumit,  sive   ad  se  trahit,  et  declarat  aurum  sub  metallo  contineri;  tertia   est  conclusio,  quia  in  ea  concluditur:  Si  ductile  omni  me tallo  convenit,  etiam  auro  convenit.  Duæ  priores  enuncia tiones  præmissæ,  vel  antecedens  etiam    vocitantur,  quia   conclusioni  præmittuntur,  et  conclusio  2  designatur  etiam    1  Cf  p.  29.  Terminus  maior  et  minor  vocantur    etiam    extrema.   2  Monendum  est  conclusionem,  antequam  ex  præmissis  eliciatur,  vocari  quæstionem;  nos  enim  primum  quærimus,  an  aliquod  prædicatum  insit  alicui  subiecto;  deinde,  postquam  novimus  in  præmissis  relationem  illius  prædicati,  et  subiecti  cum  quodam  tertio,  unum  alteri  inesse,  aut  non  inesse  concludimus. nomine  consequentis,  quia  consequitur  ex  præmissis.  Antecedens,  et  consequens,  hoc  est  tres  enunciationes  seorsum  consideratæ,  constituunt  materiam  ratiocinationis.  Nexus,  qui  inter  antecedens,  et  consequens  existit,  et  cuius  graliahoc  ab  illo  infertur,  consequentiæ  nomen  habel,  et  efficit  formam  ratiocinationis,  quæ,  si  desit,  ratiocinatio  prorsus  evanescit,  etiamsi  enunciationes  sintveræ.  Duæ  sunt  ratiocinationis  species,  syllogismus  et  inductio.  Quod  si  vox  ratiocinatio  secundum  vim  nominis  græci  adhibeatur,  prior  syllogismus  deductivus,  posterior  sylloqismus  inductivus  dici  potest.  Syllogismus  est  illa  ratiocinatio,  qua  mens  nostra  a  toto  ad  partes,  sive  a  genere  ad  speciem,  vel  a  specie  ad  individua  progr^ditur.  E.  o\,  Omne  animal  præditum  est  sensibus;  atqui  equus  est  animai;  ergo  equus  præditus  est  sensibus.  Inductio  autem  est  illa  ratiocinatio,  in  qua  mens  progreditur  a  partibus  ad  totum,  nempe  ab  mdividuis  ad  specicm,  aut  a  speciebus  ad  genus.  E.  g.,Bos,  equus,  canis,  leo,  ceteraque  bruta  prædita  sunt  sensibus;  atqui  bos,  equus,  canis,  /eo,  cetcraque  bruta  sunt  omne  animans  brutum  ;  ergo  omne  animans  brutum  præditum  est  sensibus.   93.  Porro  inductio,  acque  ac  syllogismus,  constat  ex  tribus  terminis,  et  ex  tribus  enunciationibus;  ast  illa  ab  isto  ex  utroque  capite  discriminatur,  ita  ut  harum  argumentationum  forma  sit  diversa.  Enimvero,  quod  ad  terminos  attinet,  ille,  qui  est  terminus  medius  in  inductione,  ut  in  allato  exemplo,  bos;  equus,  etc,  est  terminus  minor,  sive  subieetum  in  syllogismo;  etcontra,  terminus,  qui  est  minor  in  llla,  ut  in  eodem  exemplo,  omne  animal,  est  medius  in  syllogismo.  Ratio  est,  quia  inductio  a  particularibus  ad  umversale  progreditur,  idest  in  eius  consequenti  enunciatur  de  toto,  nempe  de  genere,  vel  de  specie,  illud.quod  m  antecedenti  smgulis  cius  partibus,  idest  speciebas,  vel  individuis,  convenire  compertum  esl;  ac  proinde  singulæ  partes  sunt  terminus  medius,  et  totum  est  subiectum,  sive  terminus  m.nor.  E  contrario,  syllogismus  ab  universali  aa  particulare  descendit,  hoc  est,  in  eius  consequenti  de  auqua  specie,  vel  de  aiiquo  individuo  enunciatur  a!i(|iod  a i  ri bn  inn  ex  eo,  quod  compertum  est  in  anleeedenti  istud  aitriDutum  convenire  generi,  vel  speciei,  cui  subiectum refertur;  ac  proinde  in  syllogismo  terminus  medius  consistit  in  toto,  idest  in  genere,  vel  specie,  et  terminus  minor,  sive  subiectum,  in  parte,  idest  in  specie,  vel  mindividuo.  Præterea,  terminus  medius  in  syllogismo  a  termino  minori  luculenter  distinguitur,  quia  genus  a  specie,  et  species  reipsa  distinguitur  ab  individuo.  In  inductione  autem  terminus  medius,  etsi  diverso  modo  concipiatur,  ac  terminus  minor,  tamen  reipsa  ab  eo  non  distinguitur,  quia  partes  unum  idemque  sunt,  ac  totum,  quod  ex  iis  conflatur. Quod  autem  pertinet  ad  enunciationes,  harum  ordo  quodammodo  immutatur;  nam,  ut  ex  allatis  exemplis  constat,  ea,  quæ  est  conclusio  in  inductione,  fit  maior  in  syllogismo.  Præterea  minor,  etsi  in  utraque  specie  ratiocinationis  iisdem  vocabulis  exprimatur,  tamen  diversam  vim  habel;  nam  in  inductione  significat  terminum  medium  efficere  terminum  minorem,  e.  g.,  homo,  canis,  leo  etc.  efficiunt  omne  animal;  sed  in  syllogismo  significat  lerminum  minorem  contineri  in  medio,  e.  g.,homo,  canis,  leo  etc.  continentur  in  animali.   95.  Cum  syllogismus,  et  inductio  sint  diversæ  formæ  ratiocinationis,  sequitur  ipsas,  præter  principium  commune,  quo,  ut  diximus  ,  ratiocinatio  universe  spectata  innititur,  habere  proprium  principium,  ex  quo  veritas  formæ  unicuique  propriæ  enascitur.  Hoc  principiurn  in  syllogismo  est:  ld,  quod  subiecto  universe  sumto,  seu  toti  convenit,  aut  repugnat,  cunctis  partibus  notione  eius  comprehensis  convenit,  aut  repugnat.  In  inductione  autem:  ld,  quod  cunctis  notione  subiecti  comprehensis  convenit,  aut  repugnat,  toti,  sive  subiecto  universe  sumto  convenit,  aut  repugnat.   III. De  regulis  in  syllogismo  servandis   96.  Ad  syllogismum  rite  condendum  oclo  traduntur  regulæ,  quæ  omnes  illuc  speclant,  ut  inter  conclusionem,  et  præmissas  ea  servetur  connexio,  sine  qua  syllogismus  existere  non  potest 2.   97.  Prima  regula  prohibet,  quin  plures  tribus  terminis  in  syllogismo  sint.  Nam  omnis  ratiocinalio  in  eo  sita  est, Hæc  connexio  in  eo  consistit,  quod  una  præmissarum  conclusionem  contineat,  altera  conclusionem  in  ea   contineri  declaret. quod  duæ  notiones  subiecti,  et  prædicali  cum  una  quadam  terlia  m  præmissis  comparentur,  ut  earum  convenienlia,  aut  discrepantia  in  conclusione  coJligalur.  Atqui  si  qualuor  termini  essent  in  syllogismo  notiones  subiecti'  et  prædicali  non  compararentur  in  præmissis  cum  eadem  notione.  Lrgo  in  syllogismo  non  plures,  quam  tres  termini  sint  oportet  \   98.  Secunda  vetat,  quominus  quidam  terminus  in  con;Jusione  Jalius  sumatur,  quam  in  præmissis.  Nam  id  quod  3St  magis  umversale,  in  eo,  quod  est  minus  universale  xmtinen  nequ.t;  quapropter,  si  terminus  in  conclusione  nagis  universahter,  quam  in  præmissis,  acciperetur  illa  n  lstis  non  contineretur,  ac  proinde  illa  ab  istis  coIlice   acci •     Huiusmodi  cst  Ule  syllogismus:  Mus  est  syllaL;  atqui  stjl\oa  non   rodit  caseum;  crgo  mus  caseum  non  rodit   ™™™  rela™  Peccat  ille   syllogismus:  Quod  ego,m,   tunon  es    atqm  ego  sum  homo;  ergo  tu  non  es  homo;  nam  homo   mmdo     accpitur  particulariter,  quia  esf  ttributum  enundattonls   -""^ir„;^n[;ronc  amcm  lati,,s  pMet'  quu     mus'efi  flzLw  Sy,,0Ssmo:  Aliauod  ratione  poUet;  atqui   n     s uSL"mTl;  er9°.eauu>   raHo  sunt  qiatuor,  "  n,0!1,l,s  tcrminos,  animal,  in  propositione  maiori     In  I  ;  ';,;,,,0tl  CSt  h°TK  m  minoH  an,'ma1'  nod  esl  bi  u.um.  'uui    t  ; LJZ v   V0Vt"'U  hlC      Alexander  fuit  dux;   /'  Alexandei  fuU  parvus;  ergo  Ahxander  fuit  parvus  dux ctum,  neque  prædicatum  cum  termino  medio  convenire,  |  et,  quoties  hoc  evenit,  nihil  inde,  ut  iam  adnotavimus,  de   convenientia,  aut  discrepantia  subiecti  et    prædicati  colligi  potest1.   102.  Sexta  prohibet,  quominus  ex  duabus  aientibus  conclusio  negans  colligatur.  Nam  præmissæ  sunt  aientes,  si  tam  subiectum,  quam  prædicatum  cum  termino  medio  consentiunt.  Atqui,  quoties  subiectum,  et  prædicatum  cum  termino  medio  consentiunt,  conclusio  enunciare  debet  convenientiam  subiecti,  et  prædicati  inter  se.  Ergo  ex  duabus  aientibus  conclusio  non  negans,  sed  aiens  elicienda  est.   103.  Septima  ita  se  habet:  Conclusio  partem  debiliorem  semper  sequitur,  hoc  est,  si  præmissarum  altera  fuerit  vel  negans,  vel  particularis,  conclusionem  negantem,  aut  particularem  esse  oportet.  Et  sane,    si  una  præmissarum  est  negans,  et  altera  affirmans,  id  argumento  est  unum  extremum  convenire  cum  medio,  alterum  minime;  ergo,  secundum  principium  iam  statutum2,  in  conclusione  deducendum  est  extrema  inter  se  non  consentire.    Si  una  præmissa  est  particularis,  id  argumento  est  unum  extremorum  ex  parte  convenire  cum  medio  termino;  ergo,  secundum  illam  regulam,  qua  statuitur  conclusionem  magis  universalem,  quam  præmissæ,  esse  non  posse,  extrema  in  conclusione  non  universe,  sed  ex  parte  secum  coniungenda  sunt.   104.  Octava  regula  prohibet,  quominus  ex  duabus  particularibus  aliquid  concludatur.  Et  sane,  illæ  præmissæ  particulares  vel  sunt  aientes,  vel  illarum  una  est  aiens,  altera  negans.  In  prima  hypothesi  ipsæ  nullum  terminum  universalem  exhibent,  quia,  cum  enunciationes  sint  particulares,  subiecta  nequeunt  esse  termini  universaliter  sumti  s,  et,  cum  sint  enunciationes  aientes,  prædicata  ex  parte  suæ  extensionis  sumuntur.  Inde  fit  ut  medius  terminus  in  illis  præmissis,  sive  subiecti,  sive  prædicati  munere  fungatur  s,  numquam  universaliter  accipi  possit;    1  Hinc  perperam  quis  ratiocinaretur   hoc    modo  :  Homo   non  es  æternus;  atqui  animal  non  est  æternum\  ergo  homo  non  est  animal   2  P.   37-38. 3  Cf  p.   31-32.   Cf  p.   28-29.   s   Terminus  medius  in  præmissis  diversimode  cum  extremis  ro  ligari  potest.  Scilicet,  vel  est  subiectum  in  propositione  maiori,    cnm  SS  sarum  allera  sit  affirmans,  altera   negans,  conclusio     n   regula  scpHma    negans  sit  oportet,  et  proinde  a Ur  hutum   m  ea   universaliter  est   accipicndum.   At  vero    lerS™   particuhns"- T mSS!S  TT™  ^^  deno™ °e  t   „,'  "r,mn   dUal,Uf   Præmiis   particularihus,   quarum  una  cst  aflirmans,  altera  negans,    unus  lerminus   auifs^hic  ZTT''  SCi'iCCt  arihugtu  præm    ne\T!ULZrZlermm^  "0n  e?  ttributun.  conclusiorcffuhterih  tCr,Tl'nuS.  me,dlus1uia  terminus  medius,  ex    debet  C  rTi  '"  allCrUtr-a  enun'ione  uniyersalis  .ffirminle aK  Jl  ^  Prænnssis  Prticularibus,  allera  uiirmante,  altera  neganle,  conclus  o  e  iceretur  hær  lilinr  præmissis  foret.  r'  næc  lauor   IV.De  sjllogismo  hypothetico  •£?."•  Q°e]na.d1m°duni  cnunciationes  in  calecoricas  ef  bv  SS  tl'dlTl  !ta  syll0^ismus  ettegSsM  fc  'e   catejtoricam ^Tk    q",  tC"US  Primam   e™ncialionem   IUO.    Uuoniam   enunciationis   hvpolhcticac    tros,nf;„c  t,  nempe  eonnexa,  coniuneta,  l\ disiSa,  s^Fsmus   nbiectum    n  utroone    ['" t''1>es;  "9°  "u""s    cete™e  sunt  falsæ,  et   Akt.   V. De  arguræntationibus,  quæ  ad  syllogismum   accedunt   10.  Sunt  quædam  argumentaliones,  quæ  ad  syllo$;  ergo  est  nox.   n i  „„","  ""'  r1"80  /"  conclnsion0  non  nisi  „„   ';  r.o  Ml  est  ZZl,  ',   "'  er90  quodlibet  corpus  est  mobih1  Xismor  SrTatZ  ^  ess7'uamdam  ^adSneni  /omfcctUur  Sos  Vres        L?sm™  •'  7S'1, aUulimuS>   mest  esse  in  alio  spafio,  fotest  mutZspali^Tatali  iod   tstZZJTs^z  t  iz^r°ri&^   nobilc  ataui  SS" (  P^e5'  mw'are  ^,  es   iX8.  Ut  sontes  nte  concludat,  illud  sedulo  cavere  onnr   æc °Z„r:Cla,i0  amb!&ua'  a,,,!  ™r,„i     .  ""ecl",  ttributodi '  0"'"'    ia   0  P  o„°,'  n0"Se:,taneU,n  CSl  '1Uid  illi,   "''•.  rorpori    °io,  °  essc  LZ?  ""?  Sna"U'"'  idc0'lc    e  2  Plutarch.,„  mZS  ln°b,,e  C°nVen,re  dcoc!ltsmns,  seu  apparens  syllogismus,  quia,  ut  alibi  adnotamnus  ,  forma  essentiam  ratiocinationis  constituit,  adeo  nt,  si  ipsa  dcsit,  nulla  existat  ratiocinatio.   5.  Possunt  autem  sophismala  extrui  vel  a  vocibus,  quæ  ffl  argumentatione  adhibcntur,  vel  a  rebus  significalis  per  'occs;  unde  dislinguuntur  in  sophismata,  sive  fallacias  in  lichone,  et  extra  dictionem.  Illa  fundamenlum  habent  in  ipparenti  identitate  vocis,  aut  orationis,  nempe  in  eo,  |Uod  vox,  aut  plures  voces,  quæ  diversas  res  denotant,  rtHnbentur,  quasi  unam  rem  significent;  ista  in  apparenti   1  Acad.,  lib.  II,  c.  32.   2  Quare  sophista  omne  confert  studium,  ad  hoc  quod  videatur  sci^  quamvis  neseiat\  S.  Thom.,  In  lib.  IV  Met.,  lect.  IV.   3  Hanc  ol)  rationem  argumentatio  sophistica  dicitur  elenchus,  sive  eaargutto,  quia  thcsim    ab    adversario    defensam    redarguit.    Vid.   A.ag.,   Contra  Crescon.,  lib.  I,  c.  XV,  n.   19.    Cf  p.   39-40.    52  L  0  G  I  C  A  E   identitate  rerum,  nempe  in  eo,  quod  res  significata  ab  aliqua  voce  eadem  ratione  accipitur,  dum  diversa  ratione  accipienda  est.   6.  Cum  sophisma  spectet  ad  falsum  sub  specie  veri  insinuandum,  duo  ad  eius  effectionem  concurrant  oportet,  quæ  causæ  sophismatum  dicuntur,  nempe  causa  apparentiæ,  et  causa  non  existentiæ.  Causa  apparentiæ  est  aliquid,  ex  quo  id,  quod  falsum  est,  quamdam  speciem  veri  mutuatur.  Causa  autem  non  existentiæ  est  aliquid,  quo  id.  quod  speciem  veri  præ  se  fert,  re  ipsa  falsum  est.  Patet  autem  diversas  species  sophismatum  constitui  ex  diversitatc  causarum  apparentiæ,  non  vero  ex  diversitate  causaruw  non  existentiæ,  quia  sophisma  non  eo  spectat,  ut  ostendaJ  falsum  esse  id,  quod  speciem  veri  habet,  sed  ut  sub  spe  cie  veri  exhibeat  id,  quod  est  falsum  l.    II.—  De  sophismatis  in  dictione   7.  Sophismata,  quæ  in  dictione  versantur,  hæc  sunt  Figura  dictionis,  homonymia,  sive  æquivocatio,  accentus  amphibolia,  compositio,  et  divisio.   8.  Sophisma  figuræ  dictionis  existit,  quoties  duæ  di  ctiones,  quæ  diversam  significationem  habent,  propter  si  militudinem  desinentiæ  sumuntur,  quasi  idem  significent  E.  g.,  ex  eo,  quod  operari,  et  amari  similiter  desinunt  hoc  sophisma  construi  potest:  Amari  est  pati;  ergo  etian  operari  est  pati;  vel,  Vapulare  est  pati;  ergo  amari  est  patt   9.  Sophisma  æquivocationis  committitur,  cum  una,  ea  demque  vox,  quæ  sine  ulla  variatione  plura  significat  tamquam  univoca  in  argumentatione  adhibetur.  E.  g.,  sc  phista  eum,  qui  nullum  sidus  lalrare  asserit,  redarguer  potest  hac  fallacia :  Quoddam  sidus  est  canis;  sed  canis  Iti  trat;  ergo  quoddam  sidus  latrat.   10.  Fallacia  accentus  habetur,  cum  aliqua  vox,  quæ  o  variationem  accentuum  plura  significat,  tamquam  unur  significans  in  argumentatione  accipitur.  Hoc  genus  sophii  matum  præsertim  apud  Græcos  obtinuit,  usus  enim  are  hoc  sophisma:  Duo,  et  tria  sunt  paria  et  imparia:  qui  quinque  sunt  duo,  et  tria  ;   ergo  quinquc  sunt  paria,   imparia.   AriyIH. De  sopliismatis  oxtia  dictionem   14.  Sophismata  in  re,  sive  extra  dictioncm,  sunt:  Fallacia  eidentisy  transitus  a  dicto  secundum  quid  ad  dictum  sim |   Blenchorum  libri  duo,  lib.  I,  tract.   I,  c.  3.    Hoc  genere  constructionis  Apollo,  ut  fertur,  Pyrrhuni   uVlusit  9eitantem,  num   bellum  Romanis  ioferre  deberet;  sic  enini  ei  reind.it:   Aio  te,  Æacida,  Romanos   vincere  posse. LOGICÆ   pliciter,  ignorationis  elenchi,  petitionis  principii,  consequeni  tis,  non  causæ  pro  causa,  plurium  interrogationum.   15.  Fallacia  accidentis  existit,  quoties  ex  eo  solum,  quod  individuum  alicui  speciei  subiicitur,  deducitur  ipsum  præditum  esse  aliqua  proprietate,  quæ  ad  speciem  per  accidens  perlinet.  E.  g.,  Homo  currit;  atqui  Socrates  est  homo;  ergo  Socrates  currit.   16.  Fallacia  transitus  a  dicto  secundum  quid  ad  dictum  simpliciter  committitur,  cum  ex  eo,  quod  aliquid  convenit  alicui  secundum  aliquam  rationem,  ipsum  ei  secundum  omnem  rationem  convenire  colligitur;  e.  g.,  Anabaptistæ  ex  eo  quod  Paulus  vetus  Testamentum  abrogatum  fuisse  scripsit,  conficiebant  ipsum  omnino  non  valere.  Quo  modo  a  dicto  secundum  aliquam  rationem  ad  dictum  simpliciter  progrediebantur;  Paulus  enim  non  sibi  voluit  vetus  Testamentum  abrogatum  fuisse  omnino,  sed  aiiqua  ex  parte,  sive  non  in  iis,  quæ  ad  substantiam,  sed  in  iis,  quæ  ad  accidentia  spectant.   17.  Fallacia  ignorationis  elenchi,  seu  redargutionis,  ex  eo  originem  habet,  quod  sophista  obiicit  adyersario  aliquam  contradictionem,  quæ  reipsa  non  existit1;  unde  sophista  adversarium  redarguere  videtur,  sed  reyera  non  redarguit.  E.  g.,  hoc  sophisma  commiltunt  hæretici,  cum  ita  argumentantur  :  Christus  est  æternus  ;  atqui  Christus  natus  est  in  tempore;  ergo  Christus  est  æternus,  et  non  æternus.  Hæc  contradictio,  quam  ipsi  obtrudunt,  non  existit,  nam  esse  æternum,  et  esse  natum  in  tempore  non  pertinent  ad  Christum  secundum  eamdem,  sed  secundum  diversam  naturam.   18.  Petitio  principii  habetur,  quoties    idem  assumitui  ad  probationem  sui  ipsius  sub  alio  vocabulo  2  .  In  ho(  sophisma  incurreret  quisquis  probaturus  animam  huma  nam  esse  immortalem  argumentaretur  hoc  modo:  Anim  humana  est  superstes  corpori;  ergo  est  immortalis.   19.  Fallacia  consequentis  duos  modos  habere  potest.  Pri  mus  est,  cum,  posito  consequenti  alicuius  enunciationi  connexæ,  ponitur  et  antecedens.  E.  g.,  Si  homo  est,  ani   i  Inde  intelligis  hoc  sophisma  ignorationem  elenchi,  seu  redai  gutionis  vocari,  quia  sophista,  qui  illo  utitur,  patefacit  se  ignoran  quomodo  adversarius  redarguendus  sit.   2  S.  Thom.,   Opusc.  XXXIX,  De  Fallaciis,  c.  12.  se  Ba,  quam  sophista   uppomt   ncmpe   animas  in  suo  esse  a  corporibus  pendere.   iterroYa tionlt ^T  Merro9a'ionum  cxistit,  cuni  plures   ™7  fuJ  componuntur,   ut    sive    responsio  sit   ens    sue  negans,  respondens  semper  falsilatis  redareua el    .rnm  'T  J° PJSta'  "'  aPu,1Gellium  est,  te  inter m    '.ipnT'  ^1^"'0  wore  prtiiutt,  habeas,  sive  negando,   iTe :  aiendo   responder.s,„   captionem   incides.  tfam  si   M  modnn^ereSa0d  no"  ?•,  ipse  te  redarguet   "ft  verd^.    qmd  ^,  Perd%di>ti'  non  haoes>  "tquiocllos   uod  nnn,    VaT0™/os™  ;  n  dixeris  te  habere   m  Z/   7  a  'f''    r,HlarSuet  hoc  alio  modo:  Qmdquid   7a  hab  '  atqm  COrnua  non  Perdidis'i\  ergocor  VI. De  sophismaluin  solulionibus  22Modi,  quibus  sophismata  verc  solvuntur  3,  sunt  vel    '  Cf  quæ  diiimus  p.  44. 2  jy  generales,  vel  speciales.  Quod  ad  modos  generales  spectat,  memoria  revocandum  nobis  esl  syllogismum  posse  esse  falsum  vel  quod  in  materiam,  vel  quod  in  formam  peccat.  Si  peccat  in  maleriam,  utraque,  vel  alterutra  præmissarum  neganda  est,  siquidem  syllogismus  nequit  falsus  esse  quoad  materiam,  nisi  utraque,  vel  alterutra  præmissarum  sit  falsa.  Si  peccat  in  formam,  distinctione,  aut  divisione  opus  est.  Etenim  syllogismus  in  formam  peccat,  vel  quia  aliqua  propositio  æquivocam,  ac  proinde  multiplicem  significationem  habet,  vel  quia  præmissæ  debitum  ordinem  cum  conclusione  non  habent.  Iam,  si  primo  vitio  formæ  laborat,  distinguenda  est  illa  propositio  æquivoca  ;  ^sin  altero,  dividendæ  sunt  præmissæ  a  conclusione,  sive  ostendendum  est  conclusionem  cum  præmissis  non  con  necti.   23.  Quoad  autem  modos  speciales,  quibus  sophismata  vere  solvi  possunt,  eos  singulos  exponere  ratio  huius  operis  haud  sinit.  Quare  unum,  aut  alterum,  exempli  instar,  dumtaxat  innuemus.  Fallacia  compositionis,  et  divisionis,  quæ  est  in  dictione,  solvitur,  si  ea,  quæ  sophista  sensu  composito  accipit,  a  nobis  sensu  diviso,  et  quæ  ille  sensu  divis o,  a  nobis  sensu  composito  explicentur  Ita  si  quis  cavilletur  hoc  modo  :  Apostoli  sunt  duodecim  atqui  Petrus,  et  Ioannes  sunt  Apostoli  ;  ergo  Petrus,  e,  loannes  sunt  duodecim,  neganda  est  conclusio,  quia  ess(  duodecim,  quod  de  Apostolis  simul  coniunctis  dumtaxa  verum  est,  de  iis  etiam  separatis  prædicatur.  Si  sophisfc  fallaciam  ignorationis  elenchi  adhibens,  ita  arguit  :  Dut  sunt  duplum  unius;  atqui  non  sunt  duplum  trium;  ergo  sun  duplum,  et  non  duplum;  respondendum  est  conclusionen  a  præmissis  haud  fluere,  quia  in  præmissis  non  dicitu  idem  esse  duplum,  et  non  duplum,  prout  ad  idem,  sesæntia,  in  qua  quæstio,  quid  sit,  consistit,  complectitur  principia,  ex  quibus  res  constituitur,  sive  causas,  propter  juas  ipsa  ad  hanc,  et  non  ad  aliam  spcciem  pertincl:  quapropter  qui  novit  causas  rei,  nempe  propter  quid,  is  es>entiam  rei,  nempc  quid  res  sit,  simul  discit;  et  vicissim.  E.  g.,  si  quis  cognoscit  causam,  per  quam  luna  dcficit,  sse  interpositionem  terrac  inter  lunam,  et  solem,  simul  pognoscit  defectionem  lunæ  esse  privalionem  luminis  ex  interpositione  terrac  inter  lunam,  et  solem  effectam;  quocirca  essentiam  cclipsis  una  cum  causa  eius  cognoscit.   3  Quacstiones,  an  res  sit,  et  quaJis  res  sit,  cum  rcspicitnt  existentiam  rei,  cognitionem  vulgarcm;  quæstionrs,  juid  res  sit,  et  propter  quid  sit,  cum   inquirant  causam. et  essentiam  rei,  cognilionem  scientificam  in  nobis  progignunt;  siquidem  cognitio  vulgaris  a  scientifica  in  eo  differt,  quod  illa  tantum  rem  esse,  hæc  autem,  cur  ita  esse  debeat,  exhibet.  At  vero,  quæstio,  an  res  sit,  ad  scientificam  cognitionem  rei  efficiendam  plurimum  confert,  quia  mens  nostra,  cum  apprehendit  existentiam  rei,  cuius  causam  ignorat,  naturaliter  trahitur  ad  ipsam  causam  investigandam,  ut  quid  res  sit,  cognoscat.  Idem  dicatur  de  quæstione,  qualis  res  sit,  nam,  perspectis  affectionibus,  quæ  rei  msunt,  haud  difficulter  cognoscitur,  qua  ex  causa  ipsæ  rei  insint.   Aax.   II. Quænam  sint  quæstiones  dialecticæ,  exponitur   27.  Quæstionum  theoria  in  universum  explicata,  exponere  e  re  est,  quænam  sint  quæstiones  dialecticæ.  In  primis  manifestum  est  quæstiones  quid  res  sit,  et  curA  et  unde  sit,  ad  dialecticam  non  pertinere,  quia  illæ,  ut  diximus,  certam,  et  scientificam  cognitionem  rei  pariunt,  dum  e  contrario  dialectica  probabilem  cognitionem  dumtaxat  sectatur.  Hinc,  quando  rem  esse  innotescit,  quæstio  dialectica  alia  esse  non  potest,  quam  quæstio,  qualis  res  sit,  nempe,  num  aliquid  rei  insit.   28.  lam  circa  quæstionem,  num  aliquid  rei  insit,  dialectice  institutam  non  pertinet  quidem  ad  Logicam  tradere,  num  hæc,  vel  illa  proprietas  huic  vel  illi  rerum  speciei  msit,  sed  tantum  modum,  quo  insit,  argumentis  probabilibus1  investigare.  Hic  autem  modus  quadruplex  esse  potest,  nempe  investigari  potest,  utrum  aliquid  insit  rei  uti  genus\  e.  g.,  num  hominis  genus  sit  esse  animal,  vel  uti  proprium,  e.  g.,  utrum  proprium  hominis  sit  esse  rir  sibile',  yel  uti  definitio,  e.  g.,  utrum  hominis  definitio  sit  esse  animal  rationale  ;  vel  uti  accidens  e.  g.,  utrum  accidens  hominis  sit  esse  album.  Hanc  ob  rationem  quatuor  numerantur  quæstiones  dialecticæ,  nempe  de  genere,  de  proprio,  de  definitione,  ct  de  accidente"1.   1  Syllogisrni,  qui  in  dialectica  adhibentur,  sunt  enthymema,  et  epichirema;  nam  hi  syllogismi,  ut  in  prima  parte  diximus,  cum  ex  probabilibus  præmissis  proficiscantur,  probabiles  conclusiones  habent,  ac  proinde  ad  solvendas  quæstiones  dialecticas,  quæ  circa  probabilia  versantur,  pertinent.   2  Quæstiones,  num  aliquid  alicui  insit  uti  differentia,  e.  g.,  num   Ex  his  conficitur  etsi  genus,  et  definitio,  quid  res  sit,  empe  definitio  essentiarn  totam,  et  genus  ex  parte  deno21U,  tamen  quæstiones  dialecticas  de  genere,  et  de  definilone  ad  quæstionem,  qualis  res  sit,  spectare;  in  iis  enim  ayestigatur  argumentis  probabilibus,  num  aliquid,  quod  ei  inesse  constat,  insit  ipsi  uti  genus,  vel  uti  definitio.   30.  Jllud  autem  animadverlendum  est,  quæstiones  non  sse  instituendas,  quæ  vel  impiæ  vel  manifestæ  sensui,  el  nimis  faciles,  aut  nimis  dijjiciles  sunt.  Impiæ,  e.  g.,  um  Deus  sit  colendus,  quia  qui  huiusmodi  quæstiones  intituunt,  potius  sunt  poena  coercendi,  quam  argumentis  efutandi.  Tum  manifestæ  sensui,  c.  g.,  sitne  nix  alba,  an  on,  nam  quisquis  de  his  dubitat,  sensu  carere  dicendus  st.  Demuin  nimis  faciles,  aut  nimis  difficiles,  quia  nimia  acilitas  omnern  locum  dubitationi  eripit,  et  nimia  diftiultas  exercitationcm,  quæ  assecutioni  scientiæ  valde  tilis  est,  insuavem,  ac  infructuosam  reddit.   Aut.   III. — De  usu  dubitdtionis,  et  historiæ  ad  investigationem  veri   Dialectica,  uti  diximus,  viam  ad  verum  inveniendum  adicare  debet.  lam  investigatio  veri  a  dubitatione,  eiusque  olutione  initium  suinere  debet.  Sane,  qui  aliquam  quætionem  instituit,  de  eo,  quod  quacrit,  dubitat.  Etenim  [uacstio  circa  aliquam  rem  institui  non  potest,  nisi  ab  o,  qui  illam  ita  sc  haberc,  vel  ita  se  non  habere  certo  on  cognoscit,  sed  inter  utramque  partem  contradictionis  acillat.  Atqui  slalus  menlis  inter  utramque  contradictiois  partem  vacillantis  dubitatio  vocatur.  Ergo  qui  aliquam  [uæstionem  instituit,  de  eo,  quod  quærit,  dubitat.   32.  [am  ista  dubitatio  oritur  ex  eo,  quod  contrariæ philosophorum  opiniones  circa  rem,  quam  quærimus,  e istunt,  vcl  ex  eo,  quod  præiudicatas  opiniones  circa  psam  temere  imbibimus.  Quapropter  quæstionem  solvenlam  suscipimus,  ut  certam  inter  contrarias  sententias  co[noscamus,  vel  ut  animum  nostrum  præiudicatis  opinionbus  expohemus.  Quod  cum  ita  sit,   manifestum  est  ei,   omo  ratione  polleat,  vel  uti  species,  e.  g.,  utrum  bucephalm  sit  Mua,  inter  quæstiones  dialecticas  non  numerantur,  quia  ipsæ  naiectice  consideratæ  aliquid,  quod  de  pluribus  prædicatur,  delotant,  ac  proindc  ad  quæstionem  de  genere  revocantur.  qui  rite,  utiliterque  quæstionem  dirimere  vult,  a  solutione  dubilalionis  initium  sumendum  esse.  Enimvero  quænam  inter  contrarias  sententias  cerla  sit,  statuere  non  possumus,  nisi  illas  hinc  inde  excutiamus,  et  quid  de  his  admittendum,  quidve  reiiciendum  sit,  perspiciamus;  item  animum  nostrum  præiudicatis  opinionibus  expoliare  non  possumus,  nisi,  harum  examine  instituto,  veras  a  falsis  discriminemus.  Atqui  in  his  solutio  dubitationis  consistit.  Ergo  quæstio  rite  solvi  nequit,  nisi  dubitatio  in  primis  solvatur.  Td  s.  Thomas  sequenti  exemplo  declaravit.  Quemadmodum  ligatus  non  potest  ambulare,  nisi  vinculum  solvat,  quo  constringitur,  ita,  cum  homo,  rem  ignotam  quærens,  a  dubitatione,  yeluti  quodam  vinculo  mentis  detineatur,  in  cognitione  rei  progredi  non  potest,  nisi  dubitalionem  solvat  '.   33.  At  vero  hæc  non  ita  accipienda  sunt,  ut  de  omnibus  dubitetur.  Etenim,  si  de  omnibus  dubitetur,  nulla  dubitatio  exsolvi  potest,  quia  dubitatio  nonnisi  per  ea,  !  quæ  omnino  certa  sunt,  ac  proinde  nulli  dubitationi  obnoxia,  excluditur.  Hinc  sapienter  Aristoteles  monuit 2,  dubilationem  instituendam  esse  vel  de  iis,  quæ  a  sapientibus  nondum  investigata  sunt,  vel  de  iis,  circa  quæ  plures,  ab  seque  discrepantes  sapientum   opiniones  extant  3.   34.  Hæc,  quam  commendavimus,  dubitatio,  appellatur  methodica,  atque  a  dubitatione   sceptica  maxime  differt,   1  quia  is,  qui  dubitationem,  methodi  gralia,  inslituit,  eo  usque  dubitat,  donec  ad  dubitationis  solutionem  perveniat,  dum  scepticus  ea  mente  dubitat,  ut  in  dubitatione  maneat;   2  quia  sceptica  dubitatio  circa  omnia  versatur,  nihilque  esse  ex  se  perspicuum  statuit,  dum  in  dubitatione  methodica  multa  ex  se  perspicua  admittuntur,  de  quibus  ne  possibile  quidem  est  dubitare,  et  quorum  ope  dubitationes  exsolvere  licet.   35.  Quæstionem  dirimere  aggredienti  valde  etiam  utile  est  illius  historiam,  seu  sapientum,  qui  præcesserunt,  opiniones  nosse.  Namque  ea,  quæ  circa  rem  a  nobis  quæsitam  maiores  nostri  invenerunt,  vel  vera  esse  a  nobis  perspiciuntur,  vel  falsa.  Si  primum,  mens  nostra  nova   In  lib.  III  Met.,  Iect.  I. 2  Met.,  lib.  II,  c.  I,  §  1.   5  Inde  patet  Gartesium  hanc  dubitationem  longius,  quam  par,  æquumque  est,  provexisse,  siquidem  ipse  de  omnibus,  præter  existentiam  sui  ipsius,  dubitare  instituit;  De  methodo,  cognitione  veritatum  locupletatur,  quin  in  iis  ex  se  ipsa  nquirendis  tempus  frustra  terat.  Sin  alterum,  efllcitur  ut  rrores,  in  quos  alii  ante  nos  inciderunt,  vitemus,  alias|ue  vias  ad  verum  inveniendum    ingrediamur  f.   IV. De  locis,  ex  quibus  argumenta  dialectica  hauriuntur   36.  Locus  a  Teophrasto,  discipulo  Aristotelis,  ita  definiur:  Propositio  omnium  maxime  universalis,  quæ  per  diwrsa  genera  rerum  determinata  solutioni  quæstionum  dia~  ecticarum  inservire  potest3.  E.  g.,  si  quæratur,  utrum  anitas  melior  potione  sit,  solutio  peti  potest  ab  hac  pro>ositione:  Finis  est  melior  iis,  quæ  ad  finem  destinantur;  lam  ex  vi  huius  pronunciati  licet  ita  argumentari:  Finis  st  melior  iis,  quæ  ad  finem  destinantur;  atqui  sanilas  esl  inis,  ob  quem  potio  desideratur  ;  ergo  sanitas  melior  poione  est.   37.  Quoniam  quæstionos  dialecticæ  sunt,  ut  diximus  el  generis,  vel  defmitionis,  vel  proprii,  vel  accidentis,  fuadripartita  est  divisio  locorum,  quia  alii  eorum  a  generef  ln  a  definitione,  alii  a  proprio,  alii  denique  ab  accidente  urnuntur.  Ex  plurimis  locis,  qui  ab  his  singulis  sumi  K)8Sunt,  unum,  et  alterum,  exempli  instar,  exponemus.   38.  Ad  loca,  quæ  ab  accidente  sumuntur,  pertinent    )ropositiones  :    Contrariorum  contraria  sunt  attributa,  i  cmns  Ha  arguitur:  lustus  est  laudandus;  ergo  iniustus  st  vituperandus.    Eidem  subiecto  contraria  attributa  ines  non  demonstrentur  in  ea  scientia,  cuius  sunt  principiH  possunt  tamen  demonstrari  in  alia  scientia  superiori.  I  xemplo  sit  illud  principium,  a  puncto  ad  punctum  lineai  rectam  ducere;  hoc  enim  principium,  ut  AQUINO (vedasi)  inquii    supponit  Geometra,  et  probat  Naturalis,  ostendens  quo  inter  quælibet  duo  puncta  sit  linea  recta  media  s  .    II. De  termino  medio  syllogismi  demonstrativi   50.  Terminus  medius  syllogismi  demonstrativi  est  caus  rei,  quæ  demonstranda  suscipitur.  Et  sane,    syllogismu i  demonstrativus  gignit  in  nobis  scientiam  rei.  Atqui  sciei  tia,  uti  mox  dicemus,  est  cognitio  rei  per  causam  6.  Erg  causa  rei  est  medius  terminus  in  syllogismo  demonstratix   51.  Iam  quælibet  causa,  nempe  sive  efficiens,  sive  m;  terialis,  sive  formalis,  sive  finalis  %  medii  termini  munei  fungi  potest.  E.  g.,    quandocumque,  ut  ait  s.  Thoina  aliquid  demonstratur  de  toto  per  partes,  videtur  esse  d  monstratio  per  causam  materialem;  partes  enim  se  habei  ad  totum  secundum  rationem  materiæ  8  .  Si  demonstr      Vulgo  axiomata,  sive  dignitates  nuncupantur.   2  Ad  hæc  principia  propria  revocantur  prænotiones  circa  subi  ctum,  quæ,  ut  paulo  ante  diximus,  sunt   definitio   nominalis,  suppositio.   s  Cf  s.  Thom.,  In  lib.  I  Poster.,  lect.  XIX.   lbid.   5  Op.  cit.,  lect.  V. 6  Cf  interim    p.  57.   1  De  his  causarum  speciebus  in  Ontologia  disseremus.   3  In  lib.  II  Poster.  Anal.,  lect.    ^eris  hominem  esse  capacem  scientiæ  ex  eo,  quod  est  •ationalis,  causam  formalem  pro  argumento  sumes  Ex  :ausa  efficienle  in  mundo  esse  ordinem  demonstratur  mia  Deus,  qui  mundum  condidit,  non  potuit,  quin  orlinem  inter  omnes  eius  partes  adhiberet.  Denique  ex  :ausa  iina  i  Anstoteles  demonstravit  post  coenam  utile  sse  ambulare,  quia  deambulatio,  cum  ciborum  diffestioni  nservial,  valetudini  prodest.   52.  Duo  autem  de  hac  re  monere  par  est:  I.°  Causa,  quæ  amquam  medium  adhibetur  in  syllogismo  demonslrativo,  iebet  esse  1    per  se,  et  necessaria,    propria,  non  vero  ommunis,  6  proxima  sive  immediata.  Enimvero  in  sylloismo  demonstralivo  conclusio  cognitionem  gignit  necesariam,  ita  ut  oppositum  eius  haud  sit  possibile;  omnino  erlam,  et  adæquatam,  nempe   eiusmodi,  ut  nulla  alia  atione  ad  iliam  cognoscendam   opus   sit.  Elenim  si  quid  orum   deesset,    scientiam   rei   pcr   syllogismum    demontrativum    non  assequeremur.   lam   si   conclusio   probatur  er  causam,  a  qua  illa  non  per  se,  sive  necessario,  vel  aturaliter,  sed  per  accidens  promanat,   ipsa    non   esset  ecessana,  quia  id,  quod  per  accidens   oritur   a   causa  on   semper   orilur   ab   ea,  ac   proinde   oppositum   eius'  uod  probatur,  non  erit  impossibile.  E.  g.,  aliquem  pro'  um  csse  ex  eo,    quod  cum  probis   frequenlissime   affit  JUd  necessano   demonstralur.   Jnsuper  causa   communis  jn  solum  ad  rem,  cuius   scientia  quæritur,  sed  etiam  i  al.as  spectat;  ac   proinde  si  conclusio  probaretur   non  .r  causam  propriam,  quæ   rem  constituit,  sed  per  caum  communem,  ipsa  probabilis,  non   vero   omnino  certa  se     Hinc  eruditionem  aliquid  honum   esse  ex  eo,  quod   ao.lis  est,  apodictice   non   demonstratur.  Denique   com.o    adæquata  rei  non    obtineretur,  si  eius    probatio   mn  Peri  CaUSam  remot.am  i  non  proximam  ;  nam  causa  mota  adæquatam  rationem  rei  haud  exprimit  E  ff  minem  respirare  adæquate  non  cognoscitur,  si  ex  causa  niota,  nempe  exeo,  quod  est  animal,  non  vero  ex  causa  ox.ma,  nempe  ex  eo,  quod  habet  pulmones,  colligitur;  int  i.nini  ammaha,  quæ  non  respirant,  sicut  pisces.  Ex  L2™T-h8  PersP,cllur.  (luam  recte  syllogismus  demonraiivus  illc  dicatur,  cu.us   præmissæ  sunt  necessariæ,    In  Ub.  I  Poster.,  lect.  XXIV.  Philos.  Christ.  Compend.  1.3    66  LOGICÆ   ce  rtæ,  atque  evidentes,  sive  syllogismus  mcessitalem  in  ducens,  in  quo  non  est  possibile  esse  veritatis  defectum.   II.0  Medius  terminus  in  syllogismo  scientifico  ad  defini  tionem  rei  reducitur.  Porro  definitio  rei,  sicuti  adnotavi  mus1,  est  illa  brevis  oratio,  quæ  essentiam  alicuius  re  determinat,  seu,  ut  s.  Thomas  scribil,  quæ  denotal  aliquan  formam  de  ipsa  re,  quæ  per  omnia  ipsi  respondet 2.  E.  g.  definitur  homo,  cum  dicitur  esse  animal  ratione  prædituml  Hoc  præstituto,  quatuor  causæ,  quas  recensuimus,  a  unicam,  nempe  ad  causam  formalem,   quæ  essentiam  re  efficit,  tandem  redeunt.  Enimvero  munus  fini s  est  causai  efficientem  ad  formam  gignendam  movere,  unde  ipse  no  nisi  in  forma  iam  perspecta  conspicitur;  causa  autem  et  fectrix  id  agit,  ut  materia  a  forma  determinetur; materi  denique  per  formam  suam  habet  esse,   et  actionem;  qu(|  circa  finis,  vis  effectrix,  et  materia  ad  formam  referuntui  t  Ex  quibus  consequitur  causam,  sive   medium  terminui  1  in  syllogismo  apodictico  consistere  in  eo,  quod  essentiai  rei  denotat.  Atqui  definilio,  uti  vidimus,  est  oralio,  qu£  essentiam  rei  significat.  Igitur  medius  terminus  in  syll  rem  per  eiusrlem  causas   roprias,  necessanas,  et  proximas  evidenter  nrobat  uuioue   enc    nlii  Z  °  demonslrall°  cum  penes  Arislolelem,  lum  enes  alios  antiquos,  et  recentes  non  solum   illo  slriclissi lSismoSUaT,,,fUU'  SCd  ime,;dl,ra  au0('Ue  "  P-i  s  ncceTs^  ''f  f  Umq,Ue  m°a°">clUsionem  cX  præmis'" eC4!S s" 10  lnfert>  vel  pro  cuiuscumque  generis  nrobaone,,ta  ut  demonstrare  idem  sil,  ac  probare.  Ex  his  inlelol  U;'JUr/rætCr  i,"am  dro-ra.?onem,  quæ  ab  ArL  ma  dieM  fmFl!fl  a  e'US  dlscl.Pnlis  Principalis,  vel  potisma  dicla  luii,  aliæ  demonstrat.onis  species  recenseantur.  54  Itaque  in  pr.m.s  demonstratio  dislineuitur  in  de  onstrat.onem  propter  quid,  et  demonslration°em  quia    De DfeicCnSins!,n„0Pe/r  "TCaUSa'  CUr  affeCtio  ln  fPS0  insit>  est,7c      0   ni" ionf .  qU    P'am  P°SUum  eXlra  iPsumIta  frustra  uui s ca  dc.i. itron d J Unæ,CaUSam  ?•"'  cur  luna  deflciat,  atque   rem  defl „nrf  /c,  US  1UUa°  C°n,icerc  studcrctCUUI  eausa,  quam 0  1,MV ™'  SCd,nteriectns  'erræ  inter  solen.  et  lu sam,ui  h.hPn, He'n°nS  rat,oncm  aTectionum,  qoæ  in  subiecto   edicn  „tCnt'  mCdlUm  •"•io  est  delinitio  subiccli,  aliquando   c.usa  nroZ       CaUSa'  qUaC  CSt  medium  syllogismi  scientifici,   iiecto  o,    !,   '  D°n  re'"°ta'  prima  affecti0>  >  nnmediate  e   i    c°„,1r!,Percrde',n't,0nem  suMccti  "etnonstritur,  unaquæque   s  causr„  "  "  affcct,onum  P°r  delinilionem  illius  affeetionis,  quæ   io  subicc      P  „,,,C,"nmCa  ata  CStAt  ^er.enduro  est,  cum  dcfi        r!        SUmr'tUr.'  ipsam  non  I,er  se'  scu  q  Jer.nitio   co  aincr,,     L      CaUSa  affcction,'ssumiNam  i„  syllogismo  scien nect,  V,,,      ?'  PCr  qUam  affccti0  subiect0  incst.  non  per  quam   i  n, f    „CSi '"  qU°C,rCa  dcr'niti0  Subiccti  Pro  mcdi0  •'"•'•  i,s      S^  qp unæadcmquc  est  simul  cssentia  subiecti,  et   emncr  ^no  int"  qU°  coll,S,tur  eflnitlonem  prædicati  cssc  rea pe  paucis   i„  "  '  '    SJ„llc°"!smo  scicutieo,  proptcrea  quod  ctiam  in   nonaUC  S','"  Iu  bus  defin.tio  subiecti  pro  mcdio  sumitur,  adhibe ioZZs  !\t  1,"„°  SUb,eCrti'  Scd  ouia  cst  causa  nffeetionis,  uti   dinsa    Itt  CSt  '°"nn.,s  Jforn,a'  ""ibetu,  tamqnam   ter.n  nus   Vid    T Cl,!    r    "'S  d°°ilitat™,  qu'a  l.uius  causa  proxin.a   fnl    loleuo'  Comment.  cit.-m  co.  ril  lib.  II  Post     r  291    r-t   ftM;r- in  0,°- ad  m- n  L  °--"  "tv^       monslratio    propter  quid  est  illa,    quæ  propriam,   proxij  mam,  et  adæqualam  ralionem  rei  demonstratæ  continet;  I  uti   habere  pulmones,   quemadmodum   paulo   ante  dictum  I  est,  causa  est  respirandi  ;  quocirca  hæc  demonstratio  ad  i  syllogismum  apodicticum  reducitur.  Demonstratio  quia  diI  citur  illa,  quæ  remotam,  et  minus  adæquatam  rei  de-1  monstratæ  causam,  seu  rationem   affert,   scilicet,  quæ  determinatam  radicem,  propter  quam  res  est,  haud  præsefert  ;  uti  esse  animal  est  causa  minus    adæquata  respirandi;  vel  illa,  quæ  sumit  effectum  ad  probandam  causam;  e.  g.,  demonstraiio  existenliæ   Dei,  quæ  ex  rerum  contingentium  existentia    conficitur,   est  demonstratio  quia.  cum  ipsa  per  effectus  fial.   55.  Ad  has  duas  demonstrationis  species  illæ  facile  re  vocari  possunt,  quæ  vulgo  demonstrationes  a  priori,  atque  a  posteriori  dicuntur  ',  Demonstratio  a  priori  ea  est,  quæ  fit  per  causam,  et  demonstratio  a  posteriori  est  ea,  quat  fit  per  effectus,  et  proprietates.  Hinc  patet  demonstratio  nem  a  posteriori  esse  demonstrationem  quia,  et  demonstrationem  a  priori,  si  fiat  per  causam  propriam,  proximair  et  adæquatam,  eamdem  esse,  ac  demonslrationem  proptei  quid;  sin  per  causam  remotam,  vel  inadæquatam,  ad  de  monstrationem  quia  revocari.   56.  Distinguenda  etiam  est  demonstratio  directa  a  de  monstratione  indirecta,  quæ  dicitur  etiam  deductio  ad  ab  surdum.  Demonstratio  directa  ea  est,  in  qua  aliquod  ve  rum  deducitur  ex  alio  vero,  cum  quo  connectitur.  Indi  recta  autem  demonstratio  ea  est,  in  qua  aliquid  verun  esse  evincitur,  ex  eo  quod,  illo  negato,  aliquod  absurdun  oboriretur;  vel  falsum  redarguitur,  quia,  si  esset  verum  aliquod  absurdum  existeret.  Ita  animam  esse  immortalen  demonstralur  directe  ex  eo,  quod  spiritualis  est;  indirect  ex  eo,  quod  si  immorlalis  non  esset,  nulla  poena  vitium  nulloque  præmio  virtus  afficeretur.    1  Origo  duplicis  huius  generis  demonstrationis,  nempe  a  priori,  e  a  posteriori,  ex  eo  repetenda  est,  quod  interdum  causa  effectu,  inter  dum  effectus  causa  notior  est.  Cum  enim  demonstratio  a  noto  ad  i  gnotum  progredi  debeat,  liquet  demonstrationem  vel  a  causa  ad  ei  fectum,  vel  ab  effectu  ad  causam  progredi  oportere,  prout  vel  caus  notior  nobis  est,  vel  effectus  notior  causa.  Si  primum  fiat,  demot  stratio  dicitur  a  priori,  sin  alterum,  a  posteriori.  Cf  s.  Thom.,  /  lib.  I  Poster.,  lect.  Magnam  vim  ad  refellendum  adversarium  habet  illa  lemonstratio,  quæ  ex  datis,  vel  ad  hominem  dicitur.  Hæc  irincipiis  ab  adversario  concessit  nititur,  nempe  in  eo  onsistit,  quod  adversarius,  si  verum  quodpiam  faleri  reuset,  admitterc  cogitur  alia,  quæ  ipsemet  falsa  esse  non  iffitetur.  Exemplo  sit  argumentum  illud,  quo  Paulus  adersarios  resurrectionis  mortuorum  redarguit.  Si  verum  lon  esset  mortuos  resurrecturos,  consequeretur    Ghrilum  non  resurrexisse,    inanem  esse  suam  prædicatioem,    inanem  esse  illorum  fidem;  atqui  hæc  tria  ipsiæt  falsa  esse  fatentur  ;  ergo  necesse  est,  ut  fateantur  uoque  veram  esse  mortuorum  resurrectionem  .   58.  Denique  tacendum  non  est  de  demonstratione,  quæ  egressiva  nuncupatur.  Ea  est,  in  qua  primum  per  ar^ulentationem  a  posteriori  a  cognitione  effectus  ad  co  Dist XLV,  q.   I,  a.   3  ad  5.     Ille  scit,  inqmt  Aristotcles,  proprie,  ac  sirapliciter,  qui  causara    mr  T  S  fc>  Ct/1,i"S  CaUSam  CSSe'  et  alitese   habfrc       n   £, S.  ii,  ?.n?! „;.  i98  Poster- m- h  c- 7- cf  s- opposito  dubitare  possit.  Opinio,  AQUINO (vedasi) inquit,  significat  actum  intellectus,  qui  fertur  in  unam  partem  contradictionis  cum  formidine  alterius  '.  Quapropter  scientia  j  ex  demonstratione  efiicitur,  opinio  autem  ex  syllogismo  |  dialectico;  ex  quo  fit,  ut  illa  firma,  hæc   infirma  sit.  Iam  i  ex  demonstralione  ideo  res  certitudine  firma,  et  absoluta  cognoscitur,  quia  per  causam,  quæ  eius  essentiam   con  stituit,  probatur.  Ex  syllogismo  diaiectico  infirma  rei  cognitio  obtinetur,  quia  rationibus  extra  rei  essentiam  sumtis  probatur  2.   Inde   exurgit    aliud   caput   differentiæ   inter  scientiam,  et  opinionem,  nempe,  scientia  circa  necessarium,  et  immutabile  versatur,  quia  essentiæ  rerum,  ul  suo  loco  dicemus,  sunt  necessariæ,  et  immutabiles;  opinio  vero  circa  contingens,  et  mutabile.   61.  Fides  autem  definitur:  Mentis  adhæsio  alicui  rei,  quam  quis  non  videt,  sed  alteri  dicenti  credit 3.  Ex  hac  definitione  patet  præcipuum  discrimen  inter  scientiam,  et  fidem  ex  eo  repetendum  esse,  quod  certitudo  scientiæ;  ut  s.  Thomas  ait,  consistit  in  duobus,  scilicet  in  evidentia,  et  firmitate  adhæsionis;  certitudo  autem  fidei  consi  stit  in  uno  tantum,  scilicet  in  firmitate  adhæsionis  .  Etenim  in  iis,  quæ  scientia  cognovimus,  nos  ipsi  conclusio  nem  ex  principiis  fluere  perspicimus  ;  id  quod  non  con  tingit  in  iis,  quæ  fide  tenemus.  Fides  autem  in  divinam  et  humanam  distinguitur,  quia  ad  assentiendum  rebus  quas  ex  nobis  ipsis  non  cognoscimus,  movemur  ab  au  ctoritate  divina,  vel  humana.   V. De  scientia   latiori  sensu  accepta   62.  Scientia,  de  qua  in  præcedenti  articulo  locuti  su  mus,  significat  perfectam  notitiam  alicuius  rei,  quæ  pe  eius  causam  adquiritur.  At  vero  nomine  scientiæ  vulg  9uæ  Proprietates  genericas  alicuius  m ?nvpjJ  l'afCle    iaS  subiectas  habn'  g"'  PersPectiva>    i'"  qualitatem  praioicato  signihcatam  inesse  ;  unde  ipsæ,  si  relatc  ad  naturan,,  considerenlur,  hypothelicæ  dicunlur.  E.  g  hæc  enunc.at.o,  Omnes  radii  circuli  sunt  æauales.  minfme  de lcs   sed  ?dUeMn,i,lreUlUm-Cxifere'  cuius?radii  snnt Tequa esse  £nSlif  ir  Sl.,clrcul"s  vere  est,  omnes  eius  radios   r   m     !•'  'dcaC  an,mac  innatæ  cum  non  ab   n         nositum      T™  '"  an!m. foducanlur,  aliquid  in   ex  it  m.n?ff'.~n  Ver°.  oaUld  '  OUod  extra  animan>  tum  Pr  ncini  /.  ^T^  H°C  Præmiss>    argumencmco3  ";.?AmbuSi  SCCUndM  melhodum  idealisti ionis  mere  ahs,^nt,,fiCa  C,duJC'lUr'   neraPe  P™nuntiata  raon  s  me.e  abstracta,  vel  ideæ  innatæ,  obiectivam  exi cr  3S„?  Pnnc'P'a.  vim  habere  nequcunt.  Ergo   •tivam  r  1,1  ?,,  qUa°  SUnt  C0&"itiunes  scien  ificæ,  obie ;am    assen  rCrUm'  secundum   methodum  idealisti arn,  assequi  non  possumus.  Qoænam  sit  melhodus  psychologico-rationalis   exponitur   15.  Methodus  psychologico-rationalis  medium  Jocum  tenef   m  rhi°ndUm  emPirT™>  el  melhodum  ideJSm;ell  Aim  ea,  m  qua  scentia  tum  ex  faclorum  observatione  um  ex    pronuntiatis    rationalibus   conficitur.  Scil  cc  undum  hanc  methodum   mens  nostra  co^ni tionem  scien  ficam  a,icuius        adipiscitur  hoc  ^.  ^  ^g   hencfit  Z9  n    qUam  ref-^æsita  pertinet,  sensibu    a™   oSne^    ITr,a  rCtmet;  al(ue  ita    ^   comparat  ^n.t.onem    scnsitivam,    quæ    cxperientiam    eonstituit .   I   Experientia  circa  facta  interna  fit  per   vim   reflexivam  inteUo   "e  m^SPcXtdiUstem  faCta  TrDa   °PUS   £SJ^   ef.one    auæ  nnn  ?n  '  exa,n,nand,sa.ue  ^nsistit,  atque  eaper!   int    eiaTnin^    Ja       u      SG  cont,net>  ut  "s,  prout  sibi   occur nt,  examinet,  sed  substantias  substantiis  subdit   easque  inter  sese. Deinde  illud,  quod   per  experientiam   cognovit,  ope  in ductionis    reddit    universale,  atque  ita  ad    propositiones   universales  progreditur,  quas  tamquam  principia   demon strationis  adhibet.  Denique  ex  his    principiis    ila  compa ratis  conclusionem  scientificam    ope  syllogismi    deducit1.   Exemplo  rem  declaremus  :  Si  quis   cognitionem  scienlifi cam  huius  veritatis,  Homines  libertate   gaudent,  adipisci   velit,  ita  secundum  leges  methodi  psychologico-rationalis   progredi  debet.  Primo  Socratem,  Plalonem,   Aristotelem,   aliosque  observans,  deprehendit  eos  libere  agere,  et  statuit   hanc  experientiam:  Plures  homines  libertate  gaudent.  Quia   autem  in    cunctis  hominibus,  qui    sibi   occurrunt,  idem   constanter   perspicit,  ex   propositione  particulari  progre ditur  ad  hanc   universalem:  Omnes   homines   libertate  gau dent.  Eadem  ratione  sibi  comparat  hanc  alteram  proposi tionem  universalem:  Omnes  homines  sunt  intelligentia  præ diti.  Deinde  expendens,  unde  in  hominibus  libertas  oria tur,  facile  perspicit  causam,  cur  homines  libertate  fruan tur,  in  eo  positam  esse,  quod  intelligentia  sunt  præditi   Hac  causa,  tamquam  medio  termino,  utitur,  ut  syllogismurr   conficiat,  unde  cognitionem   scientiikam  libertatis  homi   num  eruit,  ratiocinando  hunc  in   modum  :  Omnia,  qum   intelligentia  sunt  prædita,  libertate  fruuntur;  atqui  homine.   sunt  intelligentia  præditi;  ergo  homines  libertate  frui  debent   Aliud   exemplum    affert   s.    Thomas    his    verbis :       Puta   diu  medicus  consideravit   hanc   herbam  sanasse  Socralen   febrientem  4  et  Platonem,  et  multos   alios  singulares  ho   mines  :    cum autem sua consideratio ad hoc ascendit   quod  talis  species  herbæ  sanat  febrientem  simpliciter,  ho  ''"  qibus  oflicio  fungitur   3    Etsi  experientia  non  sit  pronrie  caiisn  rinf;..     ^da   scientiam   ducit.   Etenim   scientia   ex   principiis   \  In  lib.  II  Post.,  loc.   cit.   ™g.    39  et  48.    De  regressu. gignitur,  principia  autem,  seu  pronuntiata  universalia  al  intellectu    per  inductionem    efformantur,   atque    inductic  i  nonnisi  ope  experientiæ  institui  potest.  Experientia  igitu  est,  quæ  materiam  præbet,  unde  scientia  efformari  potest  a  Dicitur  acquiri  per  sensum,  quantum  ad   distinctionen  j  principiorum,  non  quantum  ad  lumen,  quo  principia  co  i  gnoscuntur    .     Ad  scientiam  efficiendam  secundum  hanc  metbodur  inductione,  et  syllogismo  opus  est;  siquidem  inductio  pe  experientiam  principia  parat,  syllogismus  autem  ex  prin  cipiis  inductione  comparatis  conclusiones  scienlificas  dc  ducit.  Nibilominus  mens  humana  scientiam  proprie  syllc  gismo,  non  inductione  assequitur;  siquidem  scientia  no  in  eo  consistit,  quod  principia  cognoscuntur,  sed  in  ec  quod  ex  principiis  iam  cognitis  res  quæsita  deducitui  Quapropter  secundum  hanc  methodum  scientiam  non  adi  piscimur,  cum  ab  effectu  ad  causam,  sive  a  sensilibus  a  intelligibilia  ascendimus,  sed  cum  a  causa  acl  effectun  sive  ab  inlelligibilibus  ad  sensibilia  descendimus.  Quo  ut  accuratius  explicetur,  advertendum  est  mentem  nostrai  in  comparanda  sibi  scientia  duplex  terere  iter,  nemp  progressus,  et  regressus,  quippe  quod  ipsa  in  initio  sciei  tiæ  ab  effectu  ad  causam  progreditur  ;  in  complemenl  autem  scientiæ  a  causa  ad  effectum  regredilur,  ut  ipsii  effectus  cognitionem  scientificam  acquirat.     Exinde  consequitur  in  methodo  psychol ogico-ratn  nali  scientiam  per  analysim,  et  synthesim  acquin,  H  quidem  ut  analysis  sit  eius  inilium,  synthesis  autem  pe  fectio.  Etenim  secundum  illam  methodum  mens  nostr  ut  paulo  ante  diximus,  primum  ab  effectibus,  vel  a  con  positis  ad  causas,  vel  ad  simplicia  ascendit,  deinde  simplicibus,  vel  a  causis  profecta  ad  composita,  et  effecti  descendit.  Quapropter  methodus  psychologico-rational  analitico-synthetica  vocari  solet.   IV. Utrum  hæc  methodus  ad   scientiæ    adeptionem  opportuna  sit,   investigalur   17.  In  methodo,  uti  diximus2,  ratio  habenda   est  tu   i  In  lib.  III  Sent.,  Dist.  XXIII,  q.  III,  a.  2  ad  1.  Et /n  lib.  i  Dist.  XXIV,  q.  II,  a.  3  c.    Qui  (habitus  intellectus,  seu  pnn  piorum)  ad  determinationem  eorum  (principiorum)  sensu  et  n  moria  indiget. principiorum     ex  quibus  mens  proficiscitur,  tum  modi  |uo  procedi,n  investigatione  rerum.  lam  melhodum  psv^hologico-rat.onalem  ex    utroque  capile   spectatam   un  11  .pportunam  esse  ad  scientiæ  adeptionem  his  duabus  nro(OSitiombus  a^nobis   demonstratur:  P   18.   Prop.  la.  Principiu,  ex  quibus  mens  in  comparanda   th  sctenUa  proficuci  debet,  nonaliæsse  possunl,  ITauæ   n  melhodo  psychologico-ralionali  adhibentur.  °   Probalur.  Pr.ncipia,  ex  quibus  mens  scientiam    rerum   £' / JP81"8  men,,s    na,ura   consentire  debenf  nam   o,SdUnisid„"'en^aC  adePliouem  PPonuna  nonalia  es„  otest,  n.s    quæ  cum  natura  menlis    humanæ  consenlit  .  tu    ment.s  natura,  ut  suo  loco  demonstrabilur     expoulal,  ut  sænt.a  a  sensibus,  quemadmodum  s.  Augustinus  ^hoelr,  atque  ab  in.ellectu  perficialur  '.  Ergo  prin   P"seqdeben(m„C::  n°S-ra  ^  ""V™  rerum  P°™S  mTaranfnr  \,auæ J,rlmum  cxperientia,  deinde  ralione  1P,1  }    |,V  huiusmofl'    principia   ea  sunt,  auæ   ;  me.hodo  psychologico-rational!  adhil  enlur;  nam  m  ea  e  usdem  sancf  Doctoris  verbis  u.amur,    mens  humana   .mmuue  'Sr    f"Cta  ^  per  SenSUS  eorPoris  peritur  inde qaLl  "am  Pr°  •nfi-imilatis  suæ  modulo  capit,  et  u      "i0;™  causas'   Ergoprincipia,  cx  quibu  ens  I  umana  in  comparanda  s.bi  scienlia  proficisci  debel   Inlr  essePossuut>  nisi  quæ  in  methooo  psycholoeicolionali  adhibeiilur.  l=j^uuiogito   ™,„/P/°P;'28-.  Modus>  ?"    procedere  debet  in  comranda  slb,  scientia  rerum,  ille  est,  gui  adhibetur  inme'rfo  Psychologico-rationali.  rrobatur.  Ad    scientiæ  adeptionem    tum    analysi,  tum   ^rixdi  diximus' prLdii  me'ho°nsS 'i!iii|Psr0lnllrl"i.  mai°r   qU°ad  |)n'mam  par,ftmScienlia,  uti  "  us,  pcr  cogn.lionem  causarum,  ex   quibus  res  est   'i  lsc;rH!,r°P,er  ad  SCienliæ  adcptionem   "ccesse  esi,noscere  et  causam  esse,  et  connexionem   rei  eum  illa   peTnnVU°  ab  TSa  CnaSci,UrAl'lui  ana•,  c.  4,  „.  2.  _  2  De  Gen.  ad  Htt. tur  causam  esse  ;  synthesi  autem  cognoscitur  quomodf  ilUus  phænomeni  causam,  quam  quæ  sumta  est. lum,   sive  a  scientiæ   natura  pelitis  inniti  debet.  Ataui  llis  moment.s  rationum    quæ  Ontologi  ad  suæ  methodi  ationem  reddendam  a  logica  hauriunt,    nulla    vis  inest,rgo  methodus   onto  og.ca   esse   ad   scientiæ  adeplionem  nice  opportuna  nullo  mre  dicitur   25.  Minorem  probamus  refellendo  argumenta  ab  Onto>gis  obiecta.  Ilaque  Ontologistæ  conflciunt  hoc  anrumenjm.  Si  scientia  rerum  efficitur  ex  cognitione  causarum  cr  quas  ipsæ  res  fiunt,  consequitur  illam  methodumesse  d  ipsius  adeplionem   unice   opportunam,   quæ  a  causis   cffectus,  sive  ab  intelligibilibus  ad  sensihV  progreditur  tqui  Deus  est  pnma  Causa,  et  primum  IntelligibFle.  Er-o  la  melhodus  est  unice  opportuna  ad  scientiæ  adeptionem    a  Deo  ad  res  creatas   progreditur.   26.  At  huiusmodi  argumentum  nihil  præsidii  ad  Ontogismi  tutamen  affert,  quippe  quod  eius  maior  æquivo.tionc  laborat.  Emmvero  ipsa  ita  dislinguenda  esl:  I||a  ethodus  ad  scientiæ  adeptionem  unice  opportuna  est    progred.tur  a  causis  ad  effectus  in  via  regressus  ^descensus,  conc  mau  ;  in  via  progressus,  sive  ascen,  neg.  mai.  Psychologislæ  concedunt  mentem  humanam  m.  7'  sc'e.n!|am  assequi,  cum  a  causis  ad  effectus,  sive  '  mtelligibilibus  ad  sensibilia  descendit,  hac  enim  via  ra  Der  causam  cognoseit  .  At  vero  mens  nostra,  secun"     ipsos,  immediata  cognitione  causæ  haud  potitur,  sed   cam  per  effectus  ascendit,  neque  Deum,  PrimamCaum  omnium  rerum,  potest  aliter,  quam  per  res  ipsas,  ueuectus  suæ  Omnipotentiæ,  cognoscere.  Ex  co  hntur  scienlia  est  cognitio  rei  per  causam,  sequitur  scienira  a hcuiua >  rei  confici  non  posse,  nisi  huius  causa  cooscatur;  sed  quia  cognitio  causæ  per  effectus  obtinetur,  SUnf  scient!ac  a  cognilione  effeclus  sumendum  est.  .    iistant  1    Onlologislæ:  llla  melhodus  ad  scientiæ   •und,,mmi.},mCe  °PPorluna  est'  (iua  res  cognoscuntur  du I, -lum  ordræm,  quem  ipsæ  inter  se  habent.  '     uinsmodi  ordo  ex  eo  constituilur,  quod  prirao  sit   (US,  et  dein  res  ab  Eo  creatæ,  hoc  est,  primo  Intelli if~ret  dGinde  Sensibi,ia'   Ergo^Lusid  emiæ  adeptionem  opportuna  illa  est,  quæ  ab   intelli ^Mibus  ad  sens.biha  etiam  in   m progressus  procedU  Resp.,  Dist.  mai.  ;  si  cognitio  rerum  consideretur   relata  ad  ipsas  res,   quæ  cognoscuntur,  conc.  mai.  ;  sin   consideretur  relata  ad  modum,    quo    mens  in  rerum  co gnitione  progreditur,  neg.  mai.;  conc.  min.  Neg.  cons.  Et   sane,   si   cognitio  rerum   priori   modo  spectelur,  procul   dubio  cognitio   vera   esse  non    potest,  nisi  mens   rem  in   eo   ordine   esse   cognoscat,   quem  in   rerum   universitate   habet,  quia  cognitio  tunc   vera  est,  cum  conformitatem   habet  cum  re,  prout  hæc  in  se  est.  E.  g.,  cum  causa  sit  j   natura   sua  prior   effectu,   cognitio  causæ   vera  non   est,   nisi  tamquam  prior  effectu  cognoscatur.  Item  Deum,  et   res  ab  Eo  creatas  vere  non  scimus,  nisi  intelligamus  Deum   esse  Primam  Rem,  et  Primum  Intelligibile.  At  si  cognitio   rerum  posteriori  modo  consideretur,  maior  est  falsa.  Nam   ordo,  quo  mens  in  rerum   cognitione   procedit,  consenta neus   esse   debet   naturæ    ipsius  cognoscentis,    non   vero   naturæ  ipsarum   rerum  cognitarum,   quia   cognitio    non   est  affectio  rerum  cognitarum,  sed  mentis  cognoscentis.   Atqui  mens  nostra  ita  natura  sua  comparata  est,  ut  non   possit  cognoscere  id,  quod  est   prius  natura,  nisi   ex  eo;   quod  est  natura  posterius,  quia  hoc  magis  notum  ipsi  est,   quam  illud.   Ergo  ordo,  quo   mens  in  cognitione   rerurr   progreditur,  contrarius  esse  debet  ordini,  quem  ipsæ  res   tenent.  Ex  quo  consequitur  mentem  nostram  primum  eo   gnoscere  effectus,  et  ex  horum  cognitione  ad  cognitioneir   causæ  pervenire,  et  proinde  ad  Dei  notitiam  non  nisi  pei   res  ab  Eo  creatas  assurgere.  Neque  dici  potest  hanc  in   versionem  ordinis   impedire,   quominus    mens   cognosca   verum   ordinem,   quem   res   inter   sese   habent.  Namquc   mens,   postquam  ex   cognitione   effectus   ad   cognilionen   causæ  progressa  est,  potest  intelligere  causam  esse  natun   sua  aliquid  prius,  quam  effeclum,  et  postquam  mens  pei   creaturas  ad    Dei  cognitionem    pervenit,   facile   intelligi   Deum  esse  Primam  Rem,  et  res  reliquas  esse  Eo  poste   riores;  atque  ita  verum  ordinem,  quo  res  inter  sese   col   ligantur,  cognoscere  potest.   29.  Inst.  2°:  Res  sunt  intelligibiles  ex  eo,  per  quo  £$&£%&  arf"  sunl nnn^r  1  Ur  rcS  6SSe  "lelligibiles  ex  eo  quod  auam  inMMo   '  •"  S1&nificat  &ms   Abt.  I.  _  Dc  methodo  cclectica  31.  Methodus  eclectica,  quæ  eclelismus  quooue  dicitur  ;"     '    m    et  e.peditam  viam  ad  scienLe^consecu    o ^^  '^^?,eUsrw' onæ  in  SK   ''''  scientia  conBcih  r  H~BeBM!_  -tqUe  I,ldo  Perfecta  msinium  usu,^rl  ?  °C  methodus>  noslra  ælale,  'ius  sta  ui    1  LL,,  _|,Ul0S  pr.°Puatmus  pro  falso  habetur,  non  quod  materiam  esse  adslruit,  ed  quod  ullos  spiritus  esse  ncgat;  et  idealismus  in  errore  ^ersatur,  non  quod  spiritus  esse  asserit,  sed  quod  corpora  isse  negat.  Hinc,  si  idealismi,  et  materialismi  pronuntiata  unxens,  non  efficietur  systema,  quod  utrumque  complectiur,  sed  quod  ipsum  sibi  repugnat,   ncmpe,  quidquid  exnstit,  est  spirituale,  et  materiale.   II. De  ræthodo  auctoritatis   34.  Methodus  auctoritatis,  si  in  universum  spectetur,  in  ;o  posita  est,  quod  scientia  confici  dicitur  non  ex  notiiis  ab  ipsa  mente  comparatis,  sed  extrinsecus,  hoc  est  a  ievelalione  acceplis.   35Prop.  Methodus  auctoritatis  absurda  est.   rrobatur  Inter  methodi  auctoritalivæ  defensores  non•uili  uti  liotemus1,  contendunt  scientiarum  principia  ex  ievelat.one  sumenda  esse;  alii,  inter  quos  Lamennaisius  %  ocent  nos  ipsas  veritates,  de  quibus  agitur  in  scientiis,   Kcvelatione  accipere.  Alii  dcnique,  uti  p.  Ventura  3,  enliunt  philosophi  munus  non  esse  veritates  intellectua-5,  et  morales  invenire,  quia    ab  educatione  domestica,   a    tradilionibus  generis  humani   apprehenduntur,    sed  Wiam  illas   demonstrarc,  hoc  est  ab  erroribus  discernere,   oiwmv,  ac  contra  illarum  adversarios,  aut  corruptores  æri.  Hinc  sanciunt  veram  philosophandi  melhodum  esse  '-monstrativam,    non  inventivam,  sive  inquisitivam.     De  v  enseignement  de  la  phil.  au  XIX  siecle.  s  Zssai  sur  V  indifference  en  matidre  de  religion,  c.   12.  Ve  methodo  philosophandi,  Dissert.  prelim. Iam  contra  illos,  qui  primam  sententiam  tenent,  hoc  adstruimus  argumentum:  Scientiæ  naturam  suam  sumunt  ex  principiis,  quæ  in  eis  adhibentur.  Atqui  principia  omnium  scientiarum  secundum  eos  Philosophos  sunt  revelata.  Ergo  omnes  scientiæ  revelatæ  dicendæ  sunt;  ac  proinde,  admissa  illa  sententia,  omnis  scientia  humana  destruitur.   37.  Illos  autem,  qui  alterum  docent,  perstringere  licet  hoc  dilemmate:  Vel  mens  nostra  cognoscit  propriis  viribus  principia,  ex  quibus  veritates,  de  quibus  in  scientiis  agitur,  promanant,  vel  non  cognoscit.  Si  hoc  alterum  admittunt,  sese  scepticos  esse  profitentur,  seu  fa teri  coguntur  nullam  veritatum  cognitionem  scientificam  menti  nostræ  suppetere,  siquidem  cognitio,  quæ  ex  rei  principiis  non  deducitur,  vulgaris,  non  autem  scientifica  est .  Sin  primum,  ipsi  sibi  contradicunt,  nam  cum  mens  nostra  principia  ex  se  perspicere  possit,  et  polleat  ratione,  qua  ex  principiis  conclusiones  deducere  valet,  certe  cognitio  veritatum  est  naturalis,   proindeque   ex  Revelatione  repetenda  non  est.   38.  Denique  contra  sententiam  p.  Venturæ  ita  arguimus:    Mens  nostra,  ut  ipse  p.  Ventura  fatetur,  verum  a  falso  discernere  valet;  quod  idem  est,  ac  cognoscere  quid  verum,  quidve  falsum  sit.  Atqui  cognoscere  quid  verum,  quidve  falsum  sit,  idem  est  ac  invenire  verum.  Ergo,  secundum  eiusdem  p.  Venturæ  principia,  mens  nostra  verum  invenire  posse  dicenda  est.    Per  demonstrationem  illud,  quod  ignotum  erat,  deprehenditur,  vel  iliud,  quod  erat  minus  notum,  notius  efficitur.  Atqui  cum  id,  quod  ignotum  erat,  deprehenditur,  aut  id,  quod  est  minus  notum,  notius  efficitur,  certe  aliquid  invenitur.  Ergo  ipsa  natura  demonstrationis  expostulat,  ut  per  illam  verum  inquiratur;  ac  proinde  discrimen  illud,  quod  Ventura  invexit  inter  methodum  inquisitivam,  sive  inventivam,  et  demonstrativam,  prorsus  absurdum  est.    IV.   Utrum  diversæ  scientiæ  diversis  methodis  tractandæ  sint   39.  Jam  demonstravimus  mentem  nostram  primas  cogniliones  scientificas  rerum  nonnisi  methodo  analytico-synthegj   'teoacquirere  posse.  At  scientia,  utdiximus',  potest  etiam  lation  significatione  accipi,  ita  ut  denotet  quodcumque  syste.na  cogni  .onum,  quæ  ad  certum  quemdam  ordinem  rerum  att.nent,  atque  scientiæ,  si  hoc  sensu  accipiantur  sunt,  ut  quoque  diximus  \  inter  se  diversæ.  prout  sont  d.versa  genera  rerum,  de  quibus  ipsæ  tractan.  Quapropter  nquiramus  oportet,  utrum  cunctæ  diversæ  scientiæ  un.ca  methodo,  an  d.versis  melhodis  tractandæ  sint.   I. Vera  sententia  adslruilur  40.  Nos  s   Thomam  3  secuti,  scientias  omnes  eadem  me Prnn0n,VCtan    MB    P°SSG    lUemUP"   Statuimus    hTnc   rroposilionem:  "^   Scientiæ  aliæ  aliis  methodis  tractandæ  sunt.  Jil  '!', Me"S  ^versis  viis  in  cognitione  rerum  proced,  prout  insæ,n  se  d.versæ  sunt,  et  diverso  modo  ad  ilhus  facullates  cognoscentes  referuntur.  At.iui  res  in  quibus  sc.enfæ  versantur,  sive  considerentur  n  sui  na"  lura,  sivc  prout  referuntur  ad  vires  cognoscentes  animæ   l^LtriT  ?r°jil?  diversis  viis  mens  eog,  oscZe:   cesse  est.  Atqui  melhodus  via  est,  qua  mens  in  cognitione   entatis  progrednur.  Ergo  illas   dlversis  methodis   mens   nfre°St.n  ^T  T  ^l1  id  a,ifluo  emplo  confirinarc.  In  scientns  physics  alia  sane  methodus,    ',nm,n,     .•      V,tlca  llac">ndæ  dicunlur,  id  non  esse  de  sinulis   . r  z  r;T,r^en"r' cv  n,,ib,,s  ^  ssfisffl   :    -,,  °„°-'  q       °,'a  SCnCS  d>onslrationum  incipit,  et  nrol-rcditur   21 esoe,;u0tC,,1nniCæ'  ^  fJ'ntUesi  innft™r,  >%££   ium  rcsolutione  non  raro  analysi  utunlur.  Eudides,  cl  vetcres  Defensores  adversæ   sententiæ  refutantur. Philosophi,  qui  unicam  methodum  in  cunctis  scientiis  adhibendam  esse  pugnarunt,  ex  diversis  momentis  ad  doctrinam  suam  excogitandam  permoti  sunt.  Nonnulli,  ut  Cartesiani,  in  cunctis  scientiis  methodum  geometricam  commendant,  quia  arbitrantur  certitudinem,  quæ  scientiarum  mathemalicarum  propria  est,  perinde  quærendam  esse.  Alii,  ut  Lockiani,  et  Gondillachiani,  unicam  methodum  inductivam  probant,  quia  orar.es  scientias  nonnisi  eodem  instrumento,  nempe  inductione,  acquiri  putant.  Denique  alii,  inter  quos  Germaniæ  Philosophi  Transcendentales  præcipue  recensentur,  unicam  methodum  in  cunctis  scientiis  tenendam  esse  docent  ex  eo,  quod  unicum  esse  principium  omnium  scientiarum  sibi   persuadent.   Hæc  omnia  falsa  esse  evincemus  sequentibus  propositionibus. llla  certitudo,  quæ  propria  Mathematicæ  est,  in  omnibus  scientiis  quærenda  non  est.   Probatur.  Gertitudo  cognitionis  respondeat  oportet  naturæ  rei,  circa  quam  versatur.    Ad  hominem  bene  instructum,  ait  s.  Thomas,  pertinet,  ut  tantum  certitudinis  quærat  in  unaquaque  materia,  quantum  natura  rei  patitur. Atqui  res,  circa  quas  scientiæ  versantur,  sunt  diversæ.  Ergo  certitudo  diversi  generis  in  diversis  scientiis  sit  oportel;  ac  proinde  eadem  cerlitudo,  quæ  propria  mathematicæ  est,  quærenda  non  est  in  omnibus  scientiis.  Et  sane  in  Mathematicis,  ut  idem  sanctus  Doctor  inquit,  certissima  ratio  requirenda  est,  quia  versantur  in  iis,  quæ  sunt  abstracta  a  materia,  et  tamen  non  sunt  excedentiaintellectum  nostrum.  Ast  eadem  cerlitudo  in  iis  disciplinis  quærenda  non  est,  quæ  circa  materiam  sensilem  versantur,  materia  enim  sensilis  mutationis  est  obnoxia;  neque  in  illis,  quarum  obiecta  humanas  vires  cognoscendi  prætergrediuntur,  cuiusmodi  sunt  substantiæ  mere  intellectuales  ;  illa  enim,  quæ  omnino  immaterialia  sunt,  non  sunt  certa  nobis  propter  defectum  intellectus  nostri  2.    Geometræ  in  universum  methodo  synthetica  demonstrationes  conficiunt;  recentes  methodum  analyticam  syntheticæ  anteferre  solent.   1  In  lib.   I  Ethic,  lect.  III.   2  In  lib.  II  Met.,  lect.   2a.    Inductio  unicum   instrumentum   omnium  scientiarum  esse  non  poiest.   Probalur.  In  quolibet  genere  rerum,  ut  iam  ostendimus,  ad  cognilionem  scientificam  alicuius  rei  assequendam  induclione,  et  syllogismo  opus  est.  Atqui,  si  sola  inductio  nullam  alicmus  rei  scientificam  cognitionem  ner  se  nobis  lag.ri  potest,  multo  minus  omnium  scientiarum  unicum  mstrumentum  esse  potest.  Ergo.   U. Unicum  esse   nequit  principium   omnium  scientiarum.   Probatur .  Mens  nostra  cognilionem  veram  tunc  assequitur,  quum  hæc  cum  re,  quam    repræsentat,  adamussim  consenlil;  quapropter  scientiæ,  quippe  quæ   derivantur  a  cognitione  pnncipiorum,  ex  quibus  res   existunt,  non  possunl  veram  cognitionem   rerum    nobis   præbere,  nisi  oarum    pnncipia   cum  principiis  ipsarum   rerum  omnino  cohæreant.  Quæ  cum  ita  se  habeant,  argumentamur  hunc  m  modum:  Pnncipia  scientiarum  consentanea  sint  oportet  pnncipns   obiectivis,   et   realibus   ipsarum   rerum.    Atqui  species  rerum,  quæ  sunt  obicctum  cognilionis  humanæ,  d.vorsæ  sunl.  Ergo  diversa   sint  oportet  principia  coffniUonis  humanæ     Non  tamen,  ait  s.  Thomas,  est  possibile,  quori  ex  sohs  al.quibus  taliter  communibus  possint  omnia  svUogizan,  quia  genera  enlium  sunl  diversa  2  .  Ex  quo  nrgumento  colhgitur  unitatem  principii  omnium  scientiarum  cum  pantheismo,  in  quo  unitas  entis  adslruitur,  conærere;  siquidcm,  cum  principia    scientiarum    rebus,  de  quibus  in  scienlns  agitur,  consentire  debeant,  necesse  est   \  Cf  p.  78,  ct  81-82.   /..  /  Poster.,  lect.  XLIII.  Monere  hic  præstat  ab  unico,  nnC1p,o  contradictionis,  nempe,  Non  potest  idem  simul  esse,  et  m  esse,  omnes  scientias  derivari  non  posse.  Et  sane,  principium  ontrad.ct.on.s  procul  dubio  est  supremum  principium  logicum,  inippe  quod  rationcm  reddit,  cur  principia  communia  omnium  scienlarum  vera  s.nt;  si  quis  enim  invcstigare  velit,  cur  de  illis  prinipns  ne  m.nimum  quidem  dubitari  possit,  statim  deprchendit  id  x  eo  (•vcnire,  quod,  si  falsa  essent,  idem   simul  affirmaretur,  et   rorctur.  At  vcro  inde  haud  fluit  illud  principium  esse  huiusmodi  •r  ncipium  suprcmum,  ut  ex  ipso,  velut  ab  unica  causa,  universa  wenua  promanet.  Etenim  principium  contradictionis  cst  principium   mmunc;  ex  pr.ncipio  autem  communi,  utpole  quod  circa  nullam  peualcn,  matenam  versatur,  nullius  obiecti  cognitio  erui  potest.  -i  s.  Tnom.,  in  cit.  lib.  I  Poster.,  ibid.,  et  lect. ut,  si  unicum  esset  principium  omnium  scientiarum,  unicum  ens  re  ipsa  existeret.   De  methodo  docendi   Quid  sit  docere,   declaratur   Docere,  secundum  AQUINO (vedasi),  non  aliud  est,  quam    causare  scientiam  in  alio  operatione  rationis  naturalis  illius  '  .  Sane  mentes  humanæ  sunl  in  potentia  activa  ad  scientiam,  quia  ipsæ  per  lumen  naturale  intellectus  co"noscunt  principia,  quæ  sunt  quædam  semina  scientiarum;  proindeque  docenlis  non  aliud  munus  est,  quam  mentem  discipuli  per  signa  exteriora  adiuvare,  ut  hic  ex  principiis  ei  notis  conclusiones,  quæ  principiis  continentur,  ratione  sua  eliciat.  Ex  his  vides  a  magistro,  non  tamquam  causa  principali,  sed  tamquam  causa  adiutrice,  scientiam  in  discipulo  progigni;  quia  quantavis  mediaad  discipulum  erudiendum  magister  adhibeat,  semper  discipulus  ratione  sua  scientiam  in  se  efficit,  et  tum  vere  scientiam  addiscere  dicitur,  cum  considerat  utrum  ea,  quæ  a  magistro  explicata  sunt,  vera  sint,  necne.  Exemplo  hanc  rem  idem  sanctus  Doctor  illustrat,  et  confirmat.  Quemadmodum  medicus  corpus  ægrum  ad  sanitatem  revocat,  non  quod  ipse  per  se  ægritudinem  a  corpore  repellit,  sed  quod  cibos,  et  medicamenta  corpori  suppeditat,  quibus  natura  corporis  ad  ægritudinem  expellendam  adiuvatur;  ita  magister  scientiam  in  discipulo  gignit,  non  quia  eandem  scientiam  suam  ei  tradit,  sed  quia  per  signa  quædam  mentem  eius  revocat  ad  considerationem  principiorum,  quæ  naturaliter  cognoscit,  et  conclusionum,  quæ  principiis  continentur  2.   II. Quacnam  sit  ræthodus,  qua  scientiæ  tradendæ  sunt   46.  Non  pauci  philosophi,  inler  quos  nuperrime  A.  Garnierius  3,  non  aliud  discriminis  inter  methodum  analyticam,  et  syntheticam  ponunt,  quam  quod  illa  inventionem,   Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XI,  a.   1  c.     Ibid.   3  TraiU  des  famlUs,  lib.  VIII,  c.  2,  §  3.   SlausCsec:iPu0enl(iOI,em  "  PM  ^  SCntentiam  " traLZZs?atnt{aS     meth°d°>   0Ua  inventæ  .  Probatur.  Magisler,  ut  iam  diximus,  non  aliter  docet   fe  U„mmeqnU,aimnq„"0d  """•  ni])usuam.  nempetrl   '  niam  argumenlalionem,  qua  ipse  verum  coffnosci,    rW!   pulo  manifes.at;  ct  discipulus  non  sermone?sed  ar.im   atione,  quam,  ope  illius  sermonis,  menle  sua  rS   scienliam   adquirii.    Atqui,  si  discipuhu  acientfam^non   ioncma  Zgh!ro  diSCi'-'  q"am  1o  eamdem  argumcnTalionem,  qua  hic  scientiam  invenit,  mente  sua  rcnclii    li  qncl  scentias  non    alia  me.bodo     radendas    csse^ab  illa  qua  mventæ  sunt.  Ergo.  Id  ipsum  s.  Thomas  '  hoc  fa  Hi   Kri  °æCO„onPr0,bar^  d™  '-.hoZ  invemion  u  uocinnæ  non  aliud  interest,  quam  inter  naturam      m   locinnæ  autem  est  artificiosa.  Atqui  artis  nronrinm  ^t   r    clr^metfj0  met^di  >^mK  •£   .ioccssus,  ac  melhodi  invendonis.   cicn,i"m  CU18S  aUtCm',('U.aC  VU'S°   "reditur,  addiscendi   iui scienti        lr°°  ""enlionis,  nu||a  est.  E(e„im   ivereasaue  v.pa  "    P    /eJ,C  'nvenit'  Pkrumque  plures,   wram  nrinilnS,ngred'     CDCt  '  Ut  quænam     llarum  ad   lud  inieres     „„^      )n,etn0d0'(|Ua  "'venluni  ab  co  csl,  iaorem    „,  'i  „T     ',ntCr  v'alorem'  ?  sine  ullo  duce,  e  '  mih^vl'     UCCal,qU0  ltCr  KRrcdilup.  Hic  cnim,  cum  lu    pech  ne^i,  gT'at'  .qaat  ad  me,am  oputam  ducil,  onec  viamP  ngI  ;  'Jle  autcm  hac  illac  wcurrere  debef  igpedia tu   '  qUa°  ad  mCtam   Perducit'  dtegt.   -Ilamque    1  Loc.  cit.    gg  Prænotiones  de  arte  critica   49  Ouoniam  ad  alicuius  scientiæ  adeptionem  veros  !ibrorum  auctores  cognoscere,  eorumque loca  obscura  m"erpretari  plurimum confert,  nonnullas  de  Arte  crihca  no iones  ad  calcem  huius  Logicæ  exponere  visum  nob.s  est.   Criticæ,  nempe  iudicatricis  nomen   habu.t  ars  de  aho rum  scriptis  iudicandi,  eiusque  pars,  quæ  de  .nterpreta lione  librorum  regulas  tradit,  pecul.are  nomen  Hermeneu ticæ    sive  Interpretativæ  habet.   50  Atque  ut  a  definitionihus  verborum  ord.amur,  genuinus  est  liber,  qui  eum  habe.  auctorem  c.s,ej  nræsefert,  suppositus  vero,  s.ve  spurius,  si  alium  quam  cu.?  trihui  ur,  auctorem  habet.  Porro  xnteger  aud.t  l.ber,  nu  non  aliud  continet,  quam  quod  auctor  scr.ps.t;  s,  quui  quam  illi  additum,  aut  demtum  sit,  corruptuseU spec.at.u   nlerpolalus,  si  quidquam  add.tum,  muHlus,  s>  demtum   51  Ut  genuini  a  spuriis,  atque  mtegr.  a  corrupt.s  li  bris  secernantur,  tria'  præ  oculis taWa    ^  1  styte,  nam  certe  spur.us  est  liber.  si  stjlus  dij ersu  sit  a  slvlo  auctoris,  cuius  nomen  præs efert;  2   eesi  aclus  essent.æ,  agere  autem  est  actualilas  potentiæ.   go  si  esse  et  actio  realiter  distinguuntur,  necesse  quoque   >  ut  essentia,  et  potentia,  a  quibus,  tamquam  a  princi- Mi  actus  promanant,  inter  se  realiter  distinguantur  3.   iiismodiCn0nPOribl!S  an.i,nantium  dicuntur  principium  vitæ ;  ast  msmodi  non  sunt,  nisi  per  animam.     Esspntia  animæ  illud  est,  secundum  quod  per  eam  et  in  ea  habet  nadirZ  aUlem  s,SmT,cat  ipsam  essentiam,  quatenus  habet  ordi \  op.t  iTbmiiTTnew' cf s Thom'' De  ente  etessentia> c-     S^  sa  tonsutuuntur,  prius  cognoscat.   Ms  fil^M  nabi!USp0teSt  alia  signincatione  dici  natudis,  scihcet  prout  v.m  facultatis,  et  modum  onerandi  1  naturalem  non  excedit.  Si  habitus  hac   raTione   nntu   ;;.eie:[urab  illa  specie  babitus    srx±   29.  Habitus  infitsus  ille  est,  qui  vel  facultatern  humanæ   esienCail,CU,USmr,i  S,Unt  FideS'  SPeS'  et  ^riK  i,  etsi  naturah    virtute   aliqua    rat  one   aconiri  nnscii   men  ex  .mmediata  Divina  actione  sine  natura      K  '   rip0, irare„m'  efom"  :    ^T  "  Ap°St0'iS  "  ripiurarum,  et  omn.um  I.nguarum,  quam  homines  ner   t  Srfecto,8COnSUetudinem  cquirere^possunt,  licet  nl   30.  Quod  si  hahitus  considerentur    relati  ad  notentia  Mbus  insun,,  i„  intellectuales  et  morales  dividunlur   pro„'t  rt.nent  vel  ad  inlellectum,  uti  scientia,    velad  volunta  .  uU  temperanlia.  Cuius  divisionis  ral  o  hæc  es°   Ilhe  eiitiæ  ind.gent  habitu,  quæ  diversimodepossUnlor!t   njl  agendum;  quia,  cum  huiusmodi  potentiæ  ex  sui      ad  dotcrm.natam,  sive  complelam  opera  ionem  or   Seta"baA,ri,„rnniSi  Per  babitUS  evadnnt  ToZtiL  J.'etæ   .  Alqui  potentiæ,  quæ  diversimode  ordinantur   $,  TlC  t^T^"  V°CatUr  '•""  prinapionan;  vid.  ^o^ir^     S£s£s^f  ^s^^~  ^v^^r A.si.r^,,  atque  definitur,Ulud  principiZ  Z  .orpus  vivens per  animam  nutritur,  augetur,  et  propaqatur  3uare  tres  ut  diximus  \  complectilur  facuItfteT  tt  rum,  nutntivam,  augmentativam,  et  gcnerativam.    Vegetaivum,  inqu.t  Doctor  noster,  habet  pro  obiecto  ipsum  corms  v,vens  per  an.mam;  ad  quod  quidem  corpus  triplex  mimæ  operatio  est  necessaria.  Una  quidem,  per  ouam  sse  acqu.rat  :  ct    ad    hoc  ordinatur  potentia  genem"™   lVe.r°;  P.er.  1uam  forpus  vivum  acquirit  debitam  quanitatcm;  ct  ad  hoc  ordinatur  vis  augmlntativa.  Alia  vero  r  quam  corpus  viventis  salvatur  et  in  esse,  et  in  quanitate  debita:  et  ad  hoc  ordinalur  vis  nutritiva  3     '   t;  1?,?,asnutritiva  est  M"vu,qua  vivens  alimentum    uisi  nu iæ  duæ  desfrviunt  generat,°  est  ul"ma   °Peratio,  cui   '  se  comnlecliiur    n ..'. ^0'^   'PSaS   °Uodam   modo  ntimnc    P   Quare  nos  a   Gregorio   Cuvierio   dis   i"    ^  esVprirn/one   7  nUtrit,'°ne  defini1    &™    "U"  •inde  ;  iL™     °Peratl°  >   qnæ    in  vivenle   annaret     \t  ni  attrhni   nmtaSat  consequitr,  vilam  a  noTs  nulri  n  am  CSSe-'si0niLer0  6X  "Utritione  notm"em  vitæ  tra ffimperfeXr    m, l|Utr,„,°'  CUm  sitoPeralio  vilalis  wneriecuor,  nullam  harum  complectitur.     I.  Invetigator    otroni  opera.iones  vi.ales  in  horoine  smt  rationa.es,  an  nalura.es   od  nI?i'lVjIUti  exPloratum.  certumque  sumentes  illud  rion    de70nstrauimus,  nempe  prineipium    a  „,  0  01   usmodi    a,e°r,UnlUr'  esse  animam.  a  q-e    n  hominc  Si   r,nC,P,um  esse  eamdem  animam  rationalem  -st.gamus  utrum,  nec  ne  admitli  possit  Perrahullii',   Uectum,  imo  in  ivia  intn/,>    ?.em  lIIo>  Vul  est  secundum  erfecior,i,  5&X£^fZ2Z7  ""^  T    o,  et  ultima  perfeetio  vitæZLi'  qu' |"  "o.  //  /)e  ^lntm.,  Ject     VI  '   L"Iy,;C  V„~'  reV8 ""'""'•.     pnysique,   Des  sens  exterieurs. DYNAMILOGIA   Sthalii  ,  aliorumque  sententiam,  qui,  Scaligeri   vesti  giis  insistentes,  animam  rationalem  per  rationem,  et  vo  luntatem  cunctas   operationes   vitales   corpons    producer   opinati  sunt. Operationes  vitales  hominis  non  sunkanationa  les,  sed  naturales,  hoc  est,  similes  operationibus  rerum  o  mnis  coqnilionis  expertium.   Probatur.  Etsi,  ut  suo  loco  videbimus,  amma,  quæ  irr  formatcorpus  humanum,  sit  rationalis,  tamen  non  largi  tur  corpori  esse  suum,  prout  est  rationalis  3,  sed  esse  ns  turæ  vegetaniis,  quam  in  se  continet.  Atqui  operationei  quas  anima  in  corpore  edit,  consentaneæ  esse  debent  m  turæ  roO  esse,  quod  ipsa  anima  corpori  largitur.  Ergo  illa  operationes  debent  esse  tales,  quales  sunt  operat.ones  v  modo  spectant.   i   Theor.  medica  vera,  Physiol.  Exoticarum  exercitationum  liber  de  subtilitate  ad  Hieron.  L  danum,  Exercit.  307,  n.  3.   i  nn    rliinr)      a    un.  De  Anim.,  a.  M  aa  n.   O    c it     ibid.  ad  6.  Hoc  certe  sibi  voluit  s.  Basilius,  cum  it  anTmam  corpoH  vitam  impertiri  suapte  natura,  non  vero  vA  te;  vid.   Constitutiones  Monasticæ,  c.  2,  n.  2.   's  i    q.  LXXVII,  a.  1  ad  3.   e  Gf  s.  Thom.,  2a  2æ, ,  a.  3  ad  1.    De  facnltate  sentiendi   I. Qaædam  notiones  præslituuntur  42.  Facultas  sentiendi  illa  est,  per  quam  anima  unita  orpori  res  mater.a Ies,  quatenus  materiales  sunt,  percipit  læc  facultas  complect.tur  sensus   externos,   et  internos  -xlern.,  quorum  actus  sensatio  nuncupatur,  ex  eo  nomen  nmunt,  quod  versantur  circa  res  exteriores,  hoc  est   circa  es    quæ  ips.s  extnnsecus  obiiciunlur.  Sensus  autem  in n7lrn°mlne  donantur.>  1uia  spectant  res  sensiles,  quæ  n.mam  per  sensus  exteriores  ingressæ  sunt.   >  til"?  •enS.US  utriusque  generis  non  in  anima  sola,  sed   >  amma  s.mul,  et  corpore  existunt,  ac  proinde  ad  actioessuasexerccndas.nd.gent  quibusdam  partibus  corporis   cuhar.  quadam  structura    donatis.   Hæ^  partes    oraam,   Zl'nStrUmenta  d,c,a  suntqia  inserviunt  animæ  ad  ''      '„ sens '"es  exercendas.  Organa  sensuum  internorum   r  i Z,l  °S  Cc0r.P0rA,'.  et  orana  externorum  in  di 2rJ        US  suPe-fic.ei  illius  resident.  Sensuum  autem   lCr,°.rUm  organum;  quod  odoratui  inservit,  nares,  quod   od  heinT0'  qU°     aud'tU''  aures'  quod  visioni  id>  qnd  eognoscitur,  non  „°si  rporeun,  esse  possit.  Atqui  facuUas°sentiendi  non    nis  s  riffn na  corP°rea  exercetur ;  omnes   enim   experimur  n!„T  unquam  sent.re,  n.si  ope  alicuius  organi,  ita  ut  quod  organum  corpori  desit,  aut  vitio  aliquo     aboret   i.oSZætar'bvUeSr  qUaCPer  ir'Ud  ^™  fiun ^  EitaiU  J,,-'  P.crPeram  aic.atur.  Ergo  obiectum  ^in.iitatis  est  ahquid  corporeum.   '."'™  Pfoprie  est  organum  tactus  activi,  tota  autem  nellis  e   Paaos.  Christ.  Compend.  I.  ?  o    45.  2a.  Anima  per  sensus  una  cum  qualitatibus  sensilibus  eliam  substantiam  percipit.   Hæc  propositio  demons tratur  contra  Reidium,  Rosminium,  Giobertium,  aliosque,  qui  docuerunt  animam  per  sensus  percipere  dumtaxat  qualitates  sensiles,  e.  g.,  colorem,  saporem,  odorem  etc,  non  vero  ipsam  substantiam  corporum.   46.  Probatur.  Nos  per  sensus  percipimus  qualitates  non  in  universum,  sed  determinatas,  et  concretas.  E.  g.  nos  non  percipimus  colorem  in  universum  spectatum,  sed  determinatum,  hoc  est,  aliquid  coloratum,  e.  g.,  album,  aut  nigrum.  Atqui  qualitates  non  sunt  concretæ,  et  determinatæ,  nisi  prout  huic,  vel  illi  subiecto  inhærent.  Ergo  nos  non  solum  qualitates  sensiles,  sed  etiam  subiectum,  cui  inhærent,  hoc  '  est,  substantiam  sentire  pro  certo  habendum  est.   47.  Illud  autem  concedendum  est,  quod  substantia,  cui  qualitates  sensiles  inhærent,  confuse,  non  vero  distincU  per  sensus  percipitur,  quia  illa  ad  sensus  non  nisi  per  accidens  refertur.   48.  Ut  id  facile  intelligatur,  explicanda  nobis  sunt  diversa  sensilium  genera.  Hæc  sunt  propria,  communia  et  per  accidens.  Sensilia  propria  sunt  qualitates,  quæ  ad  sensus  referunlur  eo  quod  ipsæ  determinant  sensum  ad  sentiendum.  Hæc  dicuntur  sensilia  per  se,  etprimo,  quia  reducunt  sensus  ad  actus  suos.  Sensilia  per  accidens  sunt,  quæ  per  se  nihil  agunt  in  sensus,  sed  ab  ipso  apprehenduntur  ex  eo  quod  cum  sensilibus  propriis  coniunguntur.  E.  g.,  in  lacte  albedo  est  sensibile  proprium  visus,  quia  visus  ex  ipsa  albedine  ad  eius  visionem  determinatur;  dulcedo  autem  est  sensibile  per  accidens  ipsius  visus,  quia  refertur  ad  visum  ex  eo  quod  cum  albedine  in  eodem  lacte  coniungitur.  Item,  substantia corporum  est  sensibile  per  accidens  cuiuscumque  sensus,  quia  refertur  ad  sensus  ex  eo  quod  est  subiectum  sensilium  propriorum.  Denique  sensilia  communia  sunt,  quæ  per  se,  sed  non  primo  agunt  in  sensus.  Per  se,  quatenus  actiones  sensilium  propriorum  quibusdam  modis  afficiunt,  sive,  ut  aiunt,  modificant.  Non  autem  p rimo,  quia  nihil  in  sensus  seorsum  a  sensilihus  propriis  agunt  f.  Hæc  sensilia  sunt  qualitates     Cf  s.  Aug.,  De  lib.  arb.,  lib.  II,  c.  3,  et  s.  Thom.,  I,  q.  LXXVIH  a.  3  ad  2.     U5   quæ  ex  quantitate  exislunl,  e.  g.,  magnitudo,  figura  motus.  Sane  hu.usmodi  qualilates,  etsi  non  agant  in  senTuS  scorsum  a  sens.li bus  propriis,  tamen  ad  "producendam  sensat.onem  al.quid  agunt,  quia  modificant  ip  am  actionem  sens.l.um  propnorum.  E.  g.  oculus  aliler  a  ZkmZX.  n.vis,  al.ter  a  parva  afflci.Sr.  [am  sensu sens™ Tprop •  a  et  commuma  d.sl.ncte  cognoscil,  sensilia  aatem  per  accl  iens  confuse,  qma  j||,  per  se  senlit  hæc  au7em  ex  eo  solum,  quod  cum  illis  coniungunlur.   Abt.  Iir.—  De  nnmero  sensuum  externorum  49.  Lockius  dubilavit  an  præter  aspeclum,  auditum   aulum    odoratum,  et  tactum  alii  sensus  in  homine  laTa/t  Jod.ern.   fautores   magnetismi    animalis    contendunt  ani-'  nam  .n  sommo  magnetico  sensationes,  ac   alias a"  iones  ognoscenles  exerere,  quæ  ad  nullas    am  comnerL     fa  ultates  revocari  possunt.    Denique  BnlmesTuT?    a|  iaue  -n t  fien  posse,  ut  homo  novul  sensum  temp'o^   .ect^r,o(  po  Ha,r!S',qUæ  ad  se"^bilitatem  externam   iones    aU10  Tr    M         '  ^0'  SUU'  SpeCi"Ce  diversæ  a",.°,nr     qj    P,llas  exercentur,  et  actiones  sentientes  •ec.fice  diversæ  sunt,  prout  specifice  diversa  sunt  ob  e  .  ad  quæ  referuntur  e  int.  hnm.,  lib.  H,  c.  2,  §  3.  'nk°rC„Srle'na  n°'nCn  mai>^tismi  animalis  habet,  guia  pr0  cert0  nes„,,srPr°rC,CSSe  cognitio  sensitiva  efflcilur   ^•^SSi.1"'  ^^  SenSati0  haberisineorganoproProbalur.  1  Obiecta  sensilia  sunt  coroora    Ainni       cxcipiendas  SSffiSSr  ftS^SSL?^!?!^  ST   "  B  C  r  P/iu™/^"Pecia"1  eCsseqUe  ""^   losonhn°'"r  COnt,ra  Rei dium  '•  et  fere  omnes  recentes  phiosophos.  Cogn.lio  est  actio  immanens,  sive  aclio  trm.num  habet  .n  ipso  suhieclo  cognoscenTe  auba' nH  t,(0sci°  K°tUm'  '|U°d  cenoscitUrfsed  8ub ieciuu,,^   ofse  nUi^hqU,°  conse(luitor  cognitionem  haher  '"on  •osse,  n.s.  ob.ectum  cognitum  cur£  facuKale  cognosceTte   s.^ismi  ^W P^nSrr  eMe  Senlentiam  fantornn>  idere  non  per  ocu los    sed „  'n  S°mn°  ma8ne'ieo  animum   S  f.caltatem  laten.em  fn  ,v, PartCS  COrporis>  vel  d,   in.  es  eo  „,„,''  U  tates,alentes  in  anima  esse  neoueiint   .  Wal^.TO.r?  vi-,lere  per  aiias  partes  e":   •eclat,  si  vis  viden,     i„ T        eenferant.  Quod  autem  ad  alterum  structuraVt  it  VXK"  2??transfe"e'n'', s,,u,,u     mP  m  „mmTlTi    „Crn°,r  StætranSfcrri  diennt.  Pæ"   ">  Possc  fieri     „ „  "  m,    U  !  T  CV,ncit  hanc    'nutationem  iorpus  hnm„,  1  II"  strnct,,ra  ad  "turam    corporis  hnm.ni   faZt£zmZ  TZXlUr 1836;  Caro,i      echerches  sur  V  entend.  hum.,  c.    2.       quodammodo  coniungatur  l.  Atqui  obiectum  sensibile  noB  potest  coniungi  cum  sensu,  nisi  per  suam  speciem,  sive  simililudinem.  Ergo  cognitio  sensitiva  fit  per  species  rerum  sensilium.   56.  Minor  demonslratur  hunc  in  modum:  Obiectum  sensibile,  ut  cum  facultate  sentiente  coniungatur,  atque  ita  notitiam  sui  in  animo  gignat,  debet  in  ipsam  facullatem  sentientem,  sive  in  ipsam  animam  ingredi.  Hoc  posito,  obiectum  vel  per  seipsum,  hoc  est,  per  eadem  prineipia,  ex  quibus  constituitur,  animam  ingredi  dicitur,  vel  per  sui  speciem,  sive  similitudinem.  Atqui  obiectum  non  potest  per  seipsum  ingredi  in  animam,  alioquin  unum,  idemque  cum  hac  fieret ;  id,  quod  proprium  panlheistarum  commentum  est.  Resiat  igitur,  ut  per  speciem,  seu  similitudinem  sui  in  animam  ingrediatur  2.   57.  3a.  Species  efficiuntur  ab  ipsis  obiectis,  non  tamen  ex  eo  quod  aliquid  substantiale,  vel  accidentale  a  cor  poribus  distrahitur,  sed  ex  actione  obiectorum  sensilium  it   animam.   Probatur.    Species  ab  ipsis  obiectis  efficiuntur.  Ete  nim  experientia  nobis  testatur  obiectum  ipsum,  quod  sen  timus,  e.  g.,  solem,  esse  simul  causam  cognitionis  sensi  tivæ.  Si  ergo  cognitio  sensitiva  non  fit  nisi  per  specien  obiecti  sensilis,  hoc  ad  illius  productionem  tamquam  cau  sa  concurrere  debet  3.     Nihil  substantiale  a  corporibus  avulsum  in  animar   illabi  potest.  Et  sane,   anima  est  incorporea.  Atqui   fiei   non  potest,  aiente  s.  Augustino,    ut  incorporeus  animu   I   adventu,  atque  contactu  corporearum  imaginum  cogitet  )   Ergo.     Neque  aliquid  accidentale  a  corponbus  distractnr  in  animam  ingredi  potest.  Revera  si  id  fieret,  acciden  in  actu  migrationis  sine  subiecto,  ac  proinde  per  se  ex  steret.  Alqui  accidens  per  se  existere  nequit.  Ergo.   i    Cognitio  contingit  secundum  quod  cognitum  est  in  cognosce;  te  ;  I,  q.   XII,   a.  4  c.  Cf  s.   Aug.,  Soliloq.,  lib.  I,   c.  6.   2  Cf  s.  Bonav.,  In  lib.  IV  Sent.,  Dist.  XLIX,  p.  2,  a.  3,  qresol.,  et  De  reduct.  art.  ad  Theol.   3    Sensus,  ait  s.  Augustinus,  accipit  speciem  ab  eo  corpor  quod  sentitur  ;  De   Trin.,  lib.  XI,  c.    .     Epist.  CXVIN,  c.  3.        Quod !  si  species  non  est  aliquid  neque  substanthlp   inTeediatCurdei'  T°t  ,  °biec!o  -Sffi JffSSi   r  ucl  F    l  0b,ectum  aclione  sua  illam  in  anima  producat.  fct  sane,  sensus  est  intrinsecus  indifferens  ad  pemp.endum  hoc     aut  illud    obiectum,    ac  proinde  ali cS  inlrin^00'  et  n0n  aliud  obiectum.  Inm  hoc  prinecus  sensn  neCUm,  non  Potest  esse  res,  quatenus  exlrinecti  a\Z^  TT  Erg°  Satis  non  es  P™ducat  in  eo    rTtefarSJl  U  "^"  semitiva  a''  rei  efficialur,  ensum  f^Z  '  ?""  °  v^To  eXUrius    Peciem    suam     s;rsjr:v? mscipiendo  in  ?     a   'specie  rtpraZZit'  MW  ^™  ^™     ctus1enTuslaADarS  SuscePtio  sPeciei  est    quidam    vitalis   ronri,,  pc    ^qU'  aC,US  Vltal,s  non    nisi    earum    rerum   otes.  !.  '  q Se'pSaS  .movent  ad  agendum  ',  et  nihil   SieJo  in  .m°Vere'  n,S',0Vid  cius  species  similitudo  est:   •d Tum^T  n°U  .eS.1  terminns.  in  quem  cognitio  fertur,   ereipffim  PrinCT'Um'  CX  q-U0  Sensus  detcrminatur  ad   tis  non  pT,  '  ab,pSa  specie  repræsentatam  .  Ergo   K  IibXI>  c2  sThoi->  Quodlib.Ym,  ii  'odar9;'     s'      av'  /w  m'  7  SenL>  Distrn.    "!   ;  Cf  B    Alb.  M.,  In  Eth.f  tract.  II,  c.   18.  sThom.,  I,  q.  xil,  a.  9  c,  et  q.  XIV,  a.  5  c.    1   analogiam  secundum  naturam,  conc.  ant.,  non  habent  analogiam  secundum  repræsentationem,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Et  sane,  ut  aliquid  repræsentet  aliud,  non  requiritur  convenientia  inter  ea  secundum  naturam,  sed  sufficit  convenientia  secundum  repræsentationem.  E.  g.,  statua  Herculis  Herculem  optime  repræsentat,  etsi  forma  Herculii  non  habeat  tale  esse  in  statua,  quale  esse  habet  in  carnibui  et  ossibus  %.  Iam,  etsi  species  immateriales  nullam  habean  convenienliam  secundum  naluram  cum  rebus  sensilibus,  ta  men  habent  cum  eis  convenientiam  secundum  repræsenta  tionem  2,  quia  nihil  prohibet  quominus  aliquid  incorpo  reum  contineat  in  se  repræsentative  illud  ipsum,  quod  ii  re  corporea  est  realiter.  Igitur  per  species  incorporea  possunt  res  corporeæ  a  nobis  percipi.   65.  Inst.  Simile  simili  cognoscitur.  Ergo  per  species  in  corporeas  res  corporeæ  percipi  non  possunt.   66.  Resp.,  Dist.  ant.,  ita  ut  medium  cognitionis  simi  litudinem  naturæ  habeat  cum  subiecto  cognoscente,  conc  ant.,  cum  ipso  obiecto  cognito,  neg.  ant.  Neg.  cons.  E  sane,  cum  cognitio  sit  affeclio  subiecti  cognoscenlis,  no  vero  obiecti  cogniti,  medium,  quo  aliquid  cognoscitui  simile  sit  oportet  non  iam  obiecto,  quod  cognoscitur,  se  subiecto  cognoscenti.  Quocirca,  cum  anima  sit  immat(  rialis,  nonnisi  per  species  immaleriales  potest  res  coi  poreas  cognoscere.  Illud  igitur  effatum,  simile  simili  c  ne  operaliones  suas  i°nes    '..  cqU  enSUS  commu's  non  cognoscit  opera;,,'n  °Perat'ones  sensuum  exle°rnorum.  Ergo  •^quam  sensus  commun.s  exercct,   est  directa,  non   ?'i.Hi1rC;V,,;niUS  facul,atis  ohfactam,  nataram,  et  modum,    Sens.aC  In       SUaS  eXC.rCet'  hæc  adnotanda  sunt:  Sensus  com.nun.s  eo,pso,  quod  scnsaliones  sensuum    propriorura,  sive  externorum,  earumque  differentias  sen  tit,  ipsa  obiecta  sensilia  percipit,  quia  sensationes  ab  ob  iectis  suis  seiunclæ  esse  nequeunt,  et  ipsæ  sunt  diversæ  prout  ad  diversa  obiecla  referuntur;  si  ergo  sensus  com  munis  percipit  sensationes,  earumque  diversitalem,  diver  sa  etiam  sensationum  obiecta  sentire  debet.  Quapropte  duplex  obiectum  sensus  communis  distinguitur,  unur  proprium  et  directum,  nempe  sensationes,  quæ  per  sensu  externos  habentur,  et  earum  differentiæ  ;  alterum  ind\  rectum,  et  secundarium,  nempe  obiecta  sensuum   propric    rum        Cum  sensus  communis  sit  facultas  senliens,  organur  sui  proprium  in  corpore  habere  debet.  Hoc  organum  vc  catur  sensorium  commune,  et  est  encephalum,  sive,  u  aiunt,  systema  cerebro-spinale,  quod  cum  organis  sensuur  propriorum  per  systema  nerveum  coniungitur  ;  unde  fil  ut  sensus  communis,  qui  illi  alligatur,  affectiones  sensuur  propriorum  excipiat,  et  cognoscat.     Hæc  facultas  dicitur  sensus  communis,  eiusque  or  ganum  sensorium  commune,  quia  est  velut  centrum  sensuur  propriorum  2.  Scilicet,  sicut  centrum  est  principium,  quo  proficiscuntur,  et  terminus,  ad  quem  lineæ  deferun  tur;  ita  sensus  communis  est  principium,  sive  radix,  v(  fons,  a  quo  vis  sentiendi  transfunditur  in  organa  sensuui  propriorum,  et  est  terminus,  ad  quem  affectiones  sensuui  propriorum  deferuntur  3.  Quocirca  diversæ  sensilium  sp..„j  ."a&V,ls  'cimere,  et  sibi  repræsenlare  'tcst  .  Quod  si  amma  per  phantasiam  percipit  Z?    rei,  non  rem  ipsam,  opus  ei  non  estSenlh  ?f  '   .  na!„u'rag:?etUrI.;  qUare  PerPhantasiara  ?ef  um  etiam  laginamur,  cum    a  sensibus    remotæ  sunt     dnm   ZX:  VenS'buSPr.°Priis      et  sensn  communi  'res  non  prehend.mus,  nisi    nobis  adsint,  quh  per  istls  fa  llales  res  ipsas  cognoscimus.  4 P l,a~   ^roL^'  i"'  Phantasia  "t  ficultas  sentiens.   fett,".FaCU,ta-8-'('uæci'rca    res    sensiles    versatur   £  non  est  in,X,e?erCetUr'  6tauæ  '"  bel,uis  e'iara  si,  non  est  intellectnx,  sed  sentiens:  quh  res  sensilo   t  ob.ectum  sensus;  in  statu  somnii  autem    intellec tus   5 TJZSZT  be"uæ  denia-ue  hSfc-KST   ari  nnr "i  enS','.a,raaS'nari,  præterea  res  ima s    doninnn        cura1v'g'laraas.  sed  etiam  cum  dorrni aVin-,nd?  nnll.      m°d°  uh°minC.S  '  Sed  eliara  belluas  vi   ac°sen  "nH;P         C  '  U,am    '  nisi  vi  Pollerent  sibi   re cscntandi  rcs  sensiles  a    sensibus   su.s    remotas    zl  ?Li:qize-'  quaita'robatur.  Non  possumus  aliquid  imaginari,   nisi  qua Cf  !"  ll°°y'  ComP^d.  theol.  vtr..  lib.  II    c    3fi    tenus  aliqua  figura  induitur:  quod  quidem  conslat  tum  ab  experientia,  tura  ab  ipsa  significatione  vocum  phantasma1  tis,  ac  imaginis.  Atqui  figura  ad  quantitatem  corporis  pertinet.  Ergo  res  sensiles  ad  phantasiam  per  quantitatem  proprie,  et  per  se  referuntur.  Diximus  autem  proprie,  et  per  se,  nam  qualitates  rerum  sensilium  etiam  ad  phanlasiam  pertinent,  ex  consequenti  tamen,  et  per  accidens.  Etenim,  cum  qualitates  sensiles  a  quantitate  seiungi  nequeant,  sequitur  phantasiam  eo  ipso,  quod  fertur  in  quan-,  titatem,  ferri  etiam  in  qualitates  rerum  sensilium.   81.  3a.  Phantasia  sine  sensibus  propriis,  et  sensu  '  communi  exerceri  nequit.   Probatur.  Phantasia  versatur  circa  obiectum,  non  prout  in  se  est,  sed  prout  in  anima  existit,  quia  phantasma,  sive  obiectum  phantasiæ  est  repræsentatio  obiecti  sensilis  facta  in  anima.  Atqui  obiectum  sensile  existit  in  anima,  prout  sensibus  apprehensum  est.  Ergo  actio  phantasiæ  sine  actione  sensuum  existere  nequit  f.  Expenentia  idem  confirmat;  compertum  enim  est  quemquam  sensu  aliquo  carentem  nihil  posse  imaginari  de  sensilibus,  quæ  illius  sensus  propria  sunt;  e.  g.,  nec  cæcus  colorum,  nec  surdus  sonorum  ullas  imagines  habent.   82  Quod  si  cura  Garnierio  2  obiiciatur  nos  multa  imaginari  quæ  nuilo  sensu  fuerunt  a  nobis  apprehensa,  e.  ff.,  montem  aureum,  in  promptu  s.  Thomæ  responsio  est:  Etsi  phantasma  rei,  quam  ante  non  percepimus,  sit  novum  secundum  speciem  totius,  tamen  non  est  novum  secundum  partes,  ex  quibus  componitur.  Ita  species  montis  aurei  est  nobis  nova,  sed  non  sunt  novæ  duæ  species  montis,  et  auri,  ex  quibus  unica  illa   montis  aurei  spe cies  existit  3.  .  k;£   83.  Duo  denique  circa  phantasiam  explicanda  nobu  sunt:    Quid  sit,  quod  interdum  per  phantasiam  non  imaginem  obiecti,  sed  ipsum  obiectum  repræsenlare  no  bis  videamur;    quomodo  fiat,  ut  phantasia  ex  imagini  bus  rerum,  quas  e  sensibus   hausit,    novas    imagines   et   formet.,  .  .  j   84.  Quod  attinet  ad  primum,  præmonendum  est  iuar    i  Cf  s.  Aug.,  De  vera  Relig.,  c.  10.   2  Op.  cit.,  c.  3,  sect.  4,  et  c.  8,  sect.   1.   s  Qq.   dispp.,  De  Malo,  q.  XVI,  a.  11  ad  9.      bio  intellectus  opus  esse,  ut  cognoscamus  utrum,  necne   •es,  quas  .mag.namur,  reales  sint.  Quare  quidquid  impe IU,  quom.nus  intellectus  iudicium  illud  exerceat,  in™au a  est,    quamobrem  non  imagines  rerum,  sed  res  insas   >ob,s    repræsenlare    videamur.  lam    huiu  modi  1mpPedi   nentum  even.re  qu.t  lum  ex  parte  animæ,  lum  ex  p^arte   orpons.  Ex  parte  animæ  evenit,  quoties  ipsa  in  nhan   asma.e  confingendo  omnem  vim  suaTr,  intendft;  siqufdem"   l .  alibi  d.ximus  ',  anima,  quoties  omnem  vim   suam  Tn   l.cuius  facultatis  exercitalionem   inlendit,  reliquas  fecri ftes  exercere  non  potest.  Qnapropter,  quotiesYnTma  "b   ehementem  al.quam  affectionem,  totam  vim  sua.n  inf   baginem  ob.ect,  convertit,  inlellectus  non  potest  iudicTum   Nhibere,    ut    d.stinguere    valeat    imaginem  al "psa  T   nam  repræsen.at.   Ex  parle  corporis°  autem    dem    evel   l,  quia  vel  ob  soporem  sensuum,  uli  fit  in  somniU      !|   I  morbum  a liquem  corporis,  uti'in  ægr"  et  phreneti   S  ætio  inlellectus  impeditur  2.  S  pnreneti &>.Quod  ad  altcrum  spectal,  phantasia,    ut  diximn   "umSrSeeduc,U.l-retinet:  '^  aUtem'  e,si  non  p"d   .  mota  Z  \ ,    Se"SU  TVe,atUr',amen>  Postquam  ab  .  mola  est,  polesl  ex  se  sola  aliquid  agere,  auia  in  nm   a  ™™eTr>dZoym  ^^.cesLnt^se^uMr  se  rc.in!  „••  Quoc,rca'  "  Phantasia  imagines  rerum  se  ret  net,  eiusque  actio  cum  aclione  sensuum  non  ces   ere^ur    a?r'e  ""^,  •'    aUOminns  fPsa  ""p" imagine  s  nihi  h,°Ue  ex.  mnl,,s>  variisque  novas  conflet/quls  n.h.l  hu.usmodi  m  rerum  natura  respondet.   IX,—  De  Æslimaliya,  seu  Cogilativa  S6.  Æstimativa  est,11,  facullas,    qua  in  rebus  sensili  s  apprehend.mus  aliquas  qualitatcs,    quæ  ner    sen     s   ZTl0^    v"  innotescnnt.  cg,  illasessePnobsuti  ^  aUt      X'aSVoCa,.ur  au,em  Mstimativa,  quia  per  il eTmardS'JeUI,U(IiCamUS  ali1ui0  in  -2us    sPensi  '  esse    quod  sensibus  non  apprchendimus.   tiens     P'  Æsttmatlm  non  t  faultas  intellectiva,    sed    •,10fbrxH,Cfe.%2AUg'  °e  THn>  IibIX•  ^,  et  De  ctThom.,',,,.  (,.  4  c.   e,  q   v>  ^  ^  ^  ^    Gen. DYNAMILOGIA   Probatur.  Facultates,  quæ  homini,  atque  belluis  communes  sunt,  nonnisi  sentientes  esse  possunt.  Atqui  æstimativa  communis  est  etiam  brutis;  certum  enim  est  ipsis  inesse  facultatem  quædam  de  rebus  sensilibus  iudicia  conficiendi,  quibus  ad  vitæ  conservationem  opus  illis  est;  e,  g.,  ovis  lupum  inimicum  et  canem  amicum  iudicat,  atque  inter  plures  foetus,  qui  obviam  ipsi  fiunt,  erga  proprios  tenero  matris  affectu  trahitur;  avis  paleas  ad  nidificandum  accommodatas  a  ceteris  discriminat '.  Ergo  æstimativa  est  facultas  sentiens.   88.  Ut  huius  propositionis  veritas  magis  perspiciatur.  advertendum  est  aiiædam  iudicia  particularia  circa  re  et  rccognoscendi   I  robatur.  Proprium  obieclum  memoriæ  esl  nræteritnm  rout  prælerilum  est.  Hoc  posito,  præteri  um    nronr  t  rac,er„um,  est  obiectum  sensile,  non  vero  intXibil1   p-Vd etlrZZT  dPraCteritUm  "  •^SSftSl,j  '  "s  ?elerm'natum,  dum  e  contrario  intellieibile  est  "lclcrminatum,  ac  universale,  proindeque    ex  n  om„   ',vl;,mmdnS,dera,,UrAtaui  natura   faoJtads  ex  obieX   ';'  quod  yersatur,  sumenda  est.  Erjro  memoria      enm   hifrod  r  C  VerSCt,,r>  fæ"^  senTicnse    .  Acce  s  cJmunif  CU  t8S  cog"osee"f!i'  M"e  bomini  cum  belis  communis  es,  non  msi  sentiens  esse  quit.  Atqui  bel   .™™  pollere  colligitur  ex  iis,  quæ  ipsaTagun  .  Habent,  s.  Auguslinus  ait,  memoriam   et    pecora     et,  al  oqn.n  non  cubilia,  nidosque  repeterenf,  non  alfa   "e         "S„;fDCSC""t;  neaue  enim  assuescer;  valeW  ™fisZ;Zl  PCr  memorian'2    Memoria  igitur  est   Si  "n^Mi,fn  Pr0P\fr°Ul  esl  1™tdam    specialis  faW,  nam  eliam  ad  mtellcctum  memoria  pcrlinet    sed   craLl0C°  eXP',Cabimus'  du">.  4  c.    Om/W.,  lib.  X,  c.   !7.  iiLos.  Christ.  Compend.  I. :  (|    æstimativæ,  quæ  imaginem  rei  antea  apprehensæ  ii  phantasmate  deprehendit;  siquidem  anima  cognoscere  noi  potest  phantasma,  prout  imago  huius  rei,  et  non  alteriu  esl,  nisi  similitudinem  eius  cum  ipsa  recognoscat,  han  autem  similitudinem  non  nisi  æstimativæ  subsidio  co  gnoscere  potest  .  Insuper,  cum  memoria  sit  facultas  sen  tiens,  ac  proinde  sine  organo  corporis  exerceri  nequeat  illud  etiam  ad  eius  actum  expostulatur,  in  organo  corpo  ris,  per  quod  anima  vim  suam  ræmorandi  exercet,  aliquoi  vestigium  rei  produci,  cum  res  primum  percipitur2.   94.  Ad  explicandum  progrediamur  ea,  quæ  ad  reraini  scentiam  spectant.   Aliquando  rem  antea  perceptam  cognoscere  non  possu  mus;  aliquando  vero  aliquam  eius  partem  agnoscimus,    ex  hac  integram  præteritæ  cognitionis  recordationem  es  suscitare  nitimur.  Si  prius  fit,  oblivisci  rei  antea  perc(  ptæ;  sin  posterius,  reminisci  dicimur.  Hinc  s.  Thoma  reminiscentiam  definivit,  et  explicuit  hunc  in  modun    Reminiscentia  nil  aliud  est,  quam  inquisitio  alicuiui  quod  meraoria  excidit.  Et  ideo  reminiscendo  venamui  idest  inquirimus  id,  quod  consequenter  est  ah  aliqu  priori,  quod  in  memoria  teneraus,  puta  si  quærit  mem  ac  memoria,  sed  tanim  ut  s.t  quædam  dos,  quæ  memoriara  perficit,  earaie  belluina  præstantiorem  reddit.  Re  quidem  vera  £it.cog. tativa    propter  virtutem   comparativan       qna      ob   a ?en oJ,     i         ^™  ^1'  n°"  tamen   facu,ta  diverab  ea  cst,  ita  remimscentia   excellit    super  memoriam  fluarum,  sed  eiusdem  naturæ,  ac  in  ipsis,  est.   CAPVT  IV.   De  facultate  intelligendi   Aw.I.-Cuiusnam  naturæ  sit  intellectus,    et  quanam  ratione  res  ad  ipsum  referanlur   97.  Intellectus  est  illa  facultas,  cuius  est  apprehendere  h  Prout  sunt  immaleriales.  Quaproptcr  incoritioM  Wlecfva  secus  accidit,  ac  in  cogoWoe  seositiRqai!   imm.i!  '•  r      sPec,es.'  Per  n"1  obiectum  percipitur,  mmatenalis,  tamen  ipsum  obieclum  a   specic  renr™  'la>.n  cst  aliqoid  materiale;  in  illa  anjpc     albmid,,r  ,"  ,Tes'  Prout  ad  •nlellectum  referunlur     di Ssa?t.i.br ra,io  "'  £-4   -W   #     '   '"'e,lectus  esl  facultas  inorganica.  Walur  duobus  argumentis  ex    ipsa  natura    animæ     Cf"\^  '"^"  i"m-'  part2c.    „a(ra  rfawe,  quia,  postquam  eogaovimn.  ua DYNAMILOGIA     Anima  humana  supremum  locum  inter  substantia  sensitivas,  et  infimum  inter  substantias  intellectuales  tenet  ;  quamobrem  tum  facultates  propriæ  substanliarun  sensitivarum,  tum  facultates  propriæ  substantiarum  in  tellectualium,  quæ  sunt  intellectus,  et  voluntas,  ei  iness     ?"xls::"one  materiali    Snecies   a    S  reSete,:utratnh  ab,  inte"eCtU  "  Der  ^em,.,,:    txercet  super  phantasma,  in  uuo  essenlia  rpi  ,,..   ciniUS  mafef'  b^oblegitur.'  Hæ'c  spec es TteZZ Ts   2Zhb,ntellectu   PO^ibili,  qui  et    ea    specie     ro   esentT  '  S'Ve  'PSe  Sibi   elTorulat    similituainem1  rei  Præsentatæ  a  specie  inlelligibili,  et  sic  rem  ipsam  in spcciem  intelliaihilem     J,?„,           \  El8:0    Potest    cognoscere  "e"'™  sibi  propriam    Lt^hLtf.  pnnc,Pium        9-0  cognoscit   '•.  1.  I.,  C,S,.' i,„?  V  '•>".  ~  P„J   ',.  "£,",, ct      '-.... q.  ii, ..  i  u ..telligit.  Hæc  omnia  in  præsenti,  et  sequentibus  articulis  singillatim  explicabimus. Atque  in  primis,  sicuti  species  sensibiles  ad  sensilivam  cognitionem,  ita  species  inlelligibiles  ad  mtellectionem  efficiendam  expostulantur.  Dicuntur  species  intelliqibiles,  quia  repræsentant  essentiam  rei  a  qualitatibus  materialibus  seiunctam,  in  qua,  ut  diximus,  ob.ectum  in tellectus  consistit. Intellectus    sine  speciebus   mtelhgibihbus  res   intelliqere  non  potest1.  .  .   Probatur.  Cognitio,  ut  ahbi  demonstravimus,  sine  coniunctione  obiecti  cum  facullate  cognoscenle  effici  nequit,  atque  hæc  coniunclio,  nisi  fieri  dicatur  secundum  simihtudinem  obiecti,  certe  secundum  ipsam  eius  naturam  tien  deberet2.  Atqui  prorsus  absurdum  est  obiectum  secundum  suam  naluram  coniungi  cum  intellectu,  quia  per  huiusmodi  coniunctionem  obiectum  fieret  unum,  idemqu  cum  intellectu,  omnisque  realis  distinctio  inter  utrumqu.  tolleretur,  id  quod  et  per  se  absurdum  est,  et  pantheismt  adfine  est.  Ergo  omnino  repugnat  intellectum  intelliger  res  sine  speciebus  inteiligibilibus.   112  Circa  naturam  harum  specierum  lntelligibihum    duo  pro  certis,  exploratisque  habenda  sn>- .Prl^  "  quod  species  intelligibiles  a  speciebus  sensilibus  differnnl  nam  species  intelligibilis  est  immateriahs  non  solum  proi  in  intellectu  est,  sed  etiam  prout  refertur  ad  obiectum  rc  præsentatum,  quia  ipsa  repræsentat  obiectum  condjnou^  bus  materiæ  exutum;  species  autem  sensibihs  est  mm  J>  q.  LXVII    a    1  r  s  P'     ',      2'  q     re°'  a    c'  3  h  q.   LXXXV,   a.   1  ad  4    obiectum  non  iam  in  potentia,  sed  actu  intelligibile,  nempe  essentiam  rerum  sine  conditiombus  matenalibus   118.  Circa  huiusmodi  actionem  inteliectus  agentis  hæc  tria  adnotanda  sunt:,     Species,  quas  intellectus  agens  abstrahit  ex  phantasmatis  rerum,  exbibent  obiectivas,  sive  reales  essentias  rerum.  Nam  res,  quæ  eodem  genere,  aut  eadem  specie  continentur,  reipsa  consentiunt  in  essentia  omni  conditione  materiali  exuta,  ita  tamen,  ut  hæc  essentia  diversis  modis  determinala  existat  in  rebus  smgularibus.  h  g.,  natura  humana,  abstracta  a  conditiombus  individualibus,  ea  est,  quæ  reipsa  omnibus  hommibus  convenit,  atque  in  unoquoque  eorum  secundum   diversas   determinationes    existit    exisiit   .  ••     Distinguenda  est  duplex  abstractionis  spec.es,  nem pe  abstractio  per  modum  simplicitatis,  et  abstractio  per  mo Vdum  composilioms,  et  divisionis.  Pnma    abstractio  eadi citur,  quæ  efficit  ut  inlelligamus  unum  sine  aho,  sive s  cob sideremus    essentiam    seiunctam    ab  acc.dentibus.   Alter.   consistit  in  eo,  quod  intelligimus  aliqmd  non  esse  xn  aho   vel  esse  separatum  ab  eo  \  lam  vero  pr.ma,  non  vero  al   tera  abslractio  est  ea,  quæ  f.t  per   intellectum  agenlem   Quæ  quidem  abstractio  per  modum   simphcitatis,  ut  e.   eius  definitione  patet,  non  expostulat,  quemadmodum  fa   so  ponit  Rosminius',  cognilionem,  et  col laUonem  terw   norum    circa  quos  ipsa  fiat,  sed  dumtaxat  expostulat,  u   fpsi  præcedat^phantasma,  in  quo  intellectus  agens  essen   tiam  rei  a  conditionibus  material.bus  expoliet.   3  Ex  eo  quod  notiones  per  abslract.onem  .ntellectu  agentis'  efformatæ  exhibent  essenliam  rerum  exutam  cot  dftionibus  materiæ,  quibuscum  revera  coniung.tur,,    falsæ  dicendæ  non  sunt.  Re  sane  vera,  potesl  es.  fa  sitatt  locns  in  abstractione  per  modum  componU^  et  divisionis,  e.  g.,  cum  intellectus  ncga  mesM  - essenti  rei  aliquod  accidens,  quod  e.  reapse  inesl,  at  non  in  aD  tractione  per  modum  simplicilatis,  qua  considerajur  e  sentia  ab  aliquo,  aut  ab  omnjbus  ac cntibæ  Miunet  nam  essentia  rei,  elsi  cum  accident.bus  re  ipsa  conun  tur,  tamen  ab  his  re  ipsa  quoque  dist.ngu.lur,  quapr   1  Cf  s.  Thom.,  De  ente  et  essentia,  c.  4.   I,  q.  LXXXV,  a.  1  ad  1.-3  2V.  S.,  sez.  X,  c.  1,  a.    l/.  J4J   pter  nihil    prohihet,  quominus  intelleclus  ad  illam  sine  his   His,  quæ  circa  notioncm  intellectus  agenlis,  eiusoue  actionem  a  Scholast.cis  staluuntur,  explica.is,  duo  S  denda  nobis   sunt:  "ien 1°  hanc  facul.alem,  quæ  nomine  intellectus  aqenlis  desig  a.ur,  reinsa  ex.stere;  2  ipsum  intellectum  agen.em  n„„  esse  ahquid  extra  animam.  6  on   119.  la.  Admittendus  est  intellectus  aqens  Frobalur Essenliæ  rerum  materialium,  quæ  sunt  ob  •eetum  mtellectu    humano  proportiona.um,  non  ex"  tunt  exlra  animam,  n.si  in  materia   concrelæ,  et  in  phanta  mæ,  a  quo,  ut  diximus,  cognitio   intellec  i  a  fni  him  .umit    non  nisi  prout  in  maleria  concretæ  sunt    kIx^,.      ipsias   phantasma.is   maret,  qu.a  corporeum  in  incorporeum  converterel.  At m  absurdum  est  naluram   alicuius  rei    mulari.  Ergo   bSmS.  ™£  T';  r°nCmin-'^9cons.  Etenim  Mr,,ctio  illa  non  est  realis,  seu  materialis,  sed  est  inlen JgJ.  s.ve  logica,  scilicet  intellectus  agens  spe    em    n MeJui,  nhf,  Phantasmate  ^"rmat,  non  qualenus  re  li .  di    J )nantasma  eondit.onibus  materiæ,  sed  quatenus   '       l.t  ad  nudam    essentiam  rei  sine  conditionibus  ma se  uonm  .im  „"f  '"  Phantasmate  obvolvitur.  Quocirca  wam    Zd  iffirf f"™?  corPoream  Pha"tasmatis  in  incor>ream,  sed  efficit  umversale,  et  mtelligibile  illud   ouod  phantasmate  est  singulare,  et  sensibife  '  °   oTreVin^r  :,!"letleetus  a9ens>  sivelumen  intelligibile,  ^res  xntelhgibihs  efficit,  extra  animam  esse  nonpotest.   \  Cf  s.  Thom.,  loc.  cit.  Vid.  p.  132.  U  s.  Thom.,  I,  q.  LIV)  a.  4  c,  et  q.  LXXIX,  a.  3  c. Hanc  propositionem  demonstramus  tum  contra  Neoplatonicos,  Averroem,  Cousinium,  qui  contendunt  lumen  illud  esse  aliquam  facultatem  in  se  subsistentem  separatam  ab  anima1,  tum  contra  Ontologos,  qui  asserunt  lumen  lllud  esse  ipsum  lumen  intelligibile  Dei.   Probatur.  Actio,  qua  species  intelligibilis  a  phantasmate  abstrahitur,  est  actio  propria  uniuscuiusque  homims.  Atqui  non  potest  aliqua  actio  esse  propria  cuiquam,  nisi  a  principio  ipsi  intrinseco  proficiscatur  ;  nam  prmcipium  extrinsecum  potest  movere  aliquid  ad  operandum,  sed  numquam  efficere  potest,  ut  illud,  cui  nullum  agendi  principium  intrinsecus  inhæret,  actionem  sibi  propnam  exerat.  Ergo  intellectus  agens,  quo  species  intelhgibihs  a  phantasmatis  abstrahitur,  aliquid  intrinsecum    animæ   esse  debet a.   123.  Contra  Ontologos  præstat  etiam  hoc  adnotare:  DeuPler  anima  noslr.   3  po  est  ier um. 'nte"'f "d.!  ProSrediturAtqui  anima   mimnm  illfus  a tffi  fapCU,tatena.>  UUæ  est  P"ncipium  •eSE  nuncupatur.  fcrgo  intellectus  possibilis  re  ipsa  aoimæ   S^-S-iJSsxjsr^ esl  facultas'     mrSemffi1hn}e,leCtUS  agens  sua  actione  eBcit  obiectum  u  intclhgibile,  quia  species    ntelligibilis      nuie  nhi   :STlal'  6l'  efrCC,US  actiO"  quami;,  dle0    us"   ^Mffartaav  $?£?  ver° possibi,is   fert    pa  snva  fi!!"',::  r,qT,  Potcntia  "•  reipsa  iatelfectus  pofsinilis '  aCU'US  CSt  In,e,,ectus  A  W  "lad  autem  advertendum  est,  actionem  abs.racti '.  qLXXIX,  .  2  c.  _  2  Cf  p    9g     ^  SK-Tci,  J  .  "ft  m,,.,,  „.  9.   CfP-^-t,,a:a^d'/:q';Sia.4eio^    vam  intellectus  agentis,  et  actionem  receptricem  intellectus  possibilis  eodem  tempore  fieri,  quia  ipsæ  concur  runt  ad  productionem  eiusdem  actus  intellectivi ;  causat  autem,  quæ  ad  eiusdem  effectus  productionem  concur  runt,  simultaneæ  esse  debent,   VII. De  verbo  intellectus   128.  Verbum,  sive  conceptio  a  s.  Thoma  ,  post  s.  Au  gustinum  2,  nuncupatur  repræsentatio  obiecti,  quam  m  telleclus  possibilis  in  se  efformat,  et  qua  veluti  m  speculo  cernit  obiectum  a  specie  intelligibih  repræ8enUtam.y  catur  conceptio,  quia  est  illud,  quod  in te  llectus  inj eip   est  a,iquiu  '1'i'is,  ut  obiectumTmaua mT  ^,  Species  inte,li  Præsens  intellectui  lt  s?t  COenosciblle.  Slt  intrinse"vcat  ad  intellectionem'    ;,,  pr,nciP,Ium  '  qaod  iHum  M  cfformet  sibi almm  sp'ec  em  P°StUlatUr,'  Ut  intelletn  cognitum  sibi  repraCat  V.m.^fc  ob,ecIt.um  ve,uti  cst  quæ  dicilur  wi    sw  Atqui  bæc    a,la  species   tu  cogni.um,  "in  rinsecus  nf,  "'  obiectnm'  tamquam  •latur  verbum.      lntrlnsecus  Præsens  intellectui,  espo SfintlllectTo  e^iUSctPsr°vSi0niS-eXe0  connrmatur,  is  3:  quapropter  obt  nerl  „on  VZ  'nte"eCtUS  possil  ,  q^æ  efflcitur  aMnXcKLF"  Tctm  8'm •  W,  quæ  produnSrCtab%?ii^  JE   33.  Haclenus  de  illa  infn,   '•  qna  ipse  obiectum        !?'  peratione    disputavi "  materialiu„rcond,UonmhP.r0pr,r'  "empe  essentias  "^cdiate  apprehendit  A  ;US  i?"?"".6  eXUtas'  Primo  ltus  alias  exerit  operatio^  "  CCtUS  'am  in  actu  concosnitiones,  ind°caT  ',;?,,• '  T^6  coSnoscit  suas  ipationes  exnlirw '  ra(l0ci,natur,  recordatur.  Ad  has     Consckn fci"8  Progreniai?ur  necesse  est   0  ^quæS  æ?n?nt,buS  aCC,pitur'  est  co"   os>  lum  in.^llectivosUsatur    MCa°gn,t  V°S'  tUm  Sen scnsu,  est  cogniiio  S     ,  Cpta  proPrio'  et   '•  suasque  inte Ilec°inn  °   t?ras scire  dicitur,  etiamsi  de  litteris  actu  non  cogitef   (  Mens  sui  notitiam  habitualem  habet,  qua  poss,    perc   uere  se  esse  3  .  Conscientia  autem  actua  .s  ea  est,    qn   aHquis  considerat  se  in  actu  animam  habere  ,  vel,,   s  Tugust"nus  inquit,  ea,  qua  anima  adse  cogxtandam  qu   dammodo  'red.V.ltque  se  aote  conspectum  suuu,  se  pomt   136    Iamvero  hæc  conscentia  actua  is  lta  ab  Aquina   nosfro  explicatur.  ln  primis  anima  obiectum  intell.g.b:   sibi  proprium,  nempe  quidditatem  in  mater.a   corpor,   existentem  apprehendit ;  deinde  actum  cognosc.t,  quo   lud  ob iec™um  apprehendit;  et  in  illo  actu  se.psam  cogn   Icit      In  hoc  aliquis  percipit  se  esse,quod  perc.p.t  se   in teU  eere1  .  Inde  esplicatur,  cur  an.ma  setpsam  per   Smcognoscere  dicatur,    seu  per  ipsam  sui  pr^sentm   STdem    ex  ipsa  mente  est  ei,    unde  poss.t  .n  actu   Zdire     quo  se^actualiter  cognoscat,  perop.endo  se,       et  alibi:    Ad  primam  cognitionem  (?a  nempe   liauis  vercipit  se  habere  animam)  de  mente  habendam     ficU  ipsa    mentis  præsentia,  quæ  est  pr.ncip.um  æU   „ 'Uo  mens  percipit  se  ipsam;  et  ideo  d.ctur  se  cog, scerqe  pefsuailn  præsentiam  .    Sane  anima,    ope  c,   .  Cf  p.  123.  Cf  s.  Aug.,  De  Trin.,  lib.  XIV,  c.  6,  n.  8.    Qq.  dispp.,  De  Yer.,  qX,  a.  8  ad  1.  Ibid.  c. s  Op.  cit.,  lib.  X,  c.  5,  n.  7.  6  Ibid.,  lib.  XIV,  c.  6,  n.  8.  1   .  Qq.  disPP.,De  Ver.,  q.  X    a^    ^ •  ?•  H, M  3  Ibid.   ad  1  in  contr. 9  I,    q  LXXXVli,    d.  Gent.,  l  ^7   cientfæ  actualis,  se  non  in  alia  M    n.i™     #  ssentiam  suam  mediaTst  Vd  Vse  1~  J?.2S  onvers.onem  supra  seipsam  inspicit  smiplicem   H.s   præstitutis     in  primis  definienrlum  nobis  est     .,  •um  consc.ent.a  sit  specialis  facultas  dislincU   at i Intei-"   UnlellZ.  C°mcimtia  non  esl  °P°  J...         V?  a   an,ma>   ?"s.;;:,';;,j-f  •••••  .-•.  .  Q  de  re  Aquinas  noster  statuit  animam  mtelbgere  cc  se  i   i    Intellectus  cognoscit  seipsum,  et  suum  intelligere  ;     veniLet  ouod  "i  .,        -j,ICUI  rel '  Per  accide>^  ei   e  esse  sem  ner    '  "fn  acc,denS'  a'enle  sThoma,  non   °Per,  nec  oZYum     '?,  °mni,,US   "  Er?0  iulc'leclus  non   W    .  omn.um  acluum  suorum  conscientia  actuali   Perceptio  haKi:?E,    '    P      d,r,menda  est  hoo  modo:   "I  an  ma  habetnr    nh T  °T,am  PerccPti°num  scm positionh  attS,.',  eamdem>  ooam  in  prima  parle   'lis  e,°rum  on"    um'hXrem/PpC,'CePti0    auf"m  a •es  a  nohis  perdnTunh,  "    COdem  temP°ris  omento,     dub2"',  HI).  II,  c.  34  5  Gf     eodem  temporis  momento,  quo  res  percipimus,    rerum   ^epS  appercipimus.  It  vero  non  habemus  actua [em  apperceptionem  omnium  percepUonum  seos.tivarum   iuw  &m  adepti  sumus.  Nam  ut  habeatur  hæc  apperce Suo,  °Pus  cst  phantasiam  reproducere  spec.es,  qu n   t  retinet,  et  memoriam  reproductas  recognoscere;  atqu.   uhantasia  non  semper,  et  continuo  percept.ones  reprodu,   S     nec  semper  mcmoria  illas   reproduc.as    recognoscU   ergo  anima  non  semper  habet  appcrcept.oneu,    ac tualen   omnium  perceptionum  sensitivarum,  quas  lam  adepta  est   145    Prop    3\  lntellectus  per  illum  actum,  qui  concten   tiadicitur^non  solum  actus  suos,  sed  etiam  aclus  volunla   US pZaTui  l\M,  quod  est  in  votanUte,  etiam .quodarn  modo  in  intellectu  est,  sive  intelhgibthter  est  in  amm  ^uU  intellectus  in  eodem  subiecto,  ac  voluntas,  mhærel  ^t  nteUectus   uti  suo  loco  demonstrabitur,  est  pr.nc.p.un,  ?e    quod  vountas  aliquid  vnlt.  Atqui  illud,  quod,ntel  Sibiliter  est  in  intellectu,  sive  in  sutæcto  intell.gente,  a  lo  inteUigi  potest    Ergo  inleUectus  non ^  sotam ^  se.psu  et  actus  suos,  sed  etiam  voluntatem,  et  eius  actus,nu   ligU6  PProp  V  Anima  habilualem  corporis  sui  cognitione  habet  et  ver  tactum  passivum  etiam  cogmlionem  acluale,  Probalur  T  pars.  frabituali  cognitione  an.ma  compar  tufad  seipsam"non  aliter,  quam,n  se  est,  cognoscenda.  itqui  antaTcuidam  corpori  copulatur,  cum  quo  comnv  i^Le  habet.  Ergo  anima  seipsam  corpor,  copu  atam  bitualiter  cognoscit,  ac  pro.nde  cogn.tione  hab.tual,  .  rnrnoris  frui  concludendum  est. C  \W  Probatur  V  pars.  Corpus  per  lactum  pass.vum  mutatur  tum  a  rebus   exterioribus,  tum  ab    intenor.t   T^  his  intelligitur  teneri  non  posse  opinionem  Leibnitii,  qui  K  eepttones  sine  apperceptione  existere  poe  doco. H       ^ >  1),  neqæ  opinionera  Galluppn    qu,  oontend.t  nullam  he n  p        I  centionem  sine  apperceptione  (Lezz.  etc,  lez.,     fi'.J,  niuio  Leibniui  vera  est,  si  de  apperceptione  actual   •n^Ugatur,  sa    si  de  apperceptione  habituali.  E   contrano,  op.mo  GUePPgnit.onem  su.  corporis  habet  ex  eo,  quod  corooH  in   mus,  per  tactum  passivum  actu  experitur   „"muta  iones   '  atio^ibu0,  Cv°3r  "Unt-At(|Ul  h-æ  ^ESR  ratiombus  vitalibus  max.ræ  consislunt.  Ergo  anima  Der   ctum  pass.vum  quamdam  coguitionem  experimenAlem  •erationum  vilalium  act.u  etiam  habet.     P   Abt.IX.  — De   actu    iudicandi   150I„tellectus  humanus  natura  sua  ita  comparatus  est,   I  JBi- 'Principe  vital,  et  V  ame  pensante,  c.  23   pf.xz:t  j^^cff--  -.   s\ I  T VPf itUr  vUam  in  "Peribus  vitæ  •'  1      a CYU   ">•>,    lua  aniu  a  r„r n.  f   "S"m  """  tam1'""  specialem  V   >odi  enim  ??",..  T"6  0Derali°nes  vi.alcs  cognoscat;   en.m  co„n.Uo,  ut.  ostend.mus,  per  taclum  passivum  ob   ut  unico,  et  primo  actu  nequeat  cognoscere  qualitates  simul  cum  essentia  rei.  Quare  ipse  primum  notiones  rei,  et  qualitatum  adipiscitur,  dein  convenientiam,  aut  discrepantiam  uniuscuiusque  qualitatis  cum  essentia  rei  cognoscit  .  Hoc  modo  ipse  de  rebus  iudicat.  Quid  sit  iudicium,  explicavimus  in  Logica  2.  Quæstiones  autem  dynamilogicæ,  quæ  circa  naturam  iudicii  versantur,    præcipuæ  sunt:    Utrum  iudicium  intellectui,  an  voluntati  tribuendum  sit;    utrum  omnia  iudicia  fiant  per  comparationem  terminorum,  an  aliqua  iudicia  fiant  ex  instinctu;    utrum  essentia  iudicii  in  comparatione,  an  in  affirmatione,  aut  negatione  consistat.   151.  la.  Iudicium  non  est  actus  voluntatis,  sedintellectus.   Probatur  contra  Cartesianos.  Actiones,  quæ  sunt  specifice  diversæ,  reduci  non  possunt  ad  eamdem  facultatem  3.  Atqui  iudicium,  et  volitio,  nempe  actus  voluntatis,  sunt  actiones  specifice  diversæ,  quia  iudicium  refertur  ad  verum,  volitio  autem  ad  bonum.  Ergo  si  yolitio  pertinet  ad  voluntatem,  iudicium  non  potest  pertinere  ad  ipsam,  sed  debet  pertinere  ad  illam  facultatem,  cuius  obiectum  est  verum,  nempe  ad  intellectum.   152.  Obiic.  In  quolibet  iudicio  mens  vel  assentitur  alicui  verilati,  vel  dissentit  ab  aliqua  falsitate,  quod  idem  est  ac  dicere  mentem  in  iudicio  aliquid  amplecti,  vel  respuere.  Atqui  amplecti,  et  respuere  sunt  actus  voluntatis.  Ergo  iudicium  est  actus  voluntatis.   153.  Resp.  Conc.  mai.;  dist.  min.,  amplecti,  et  respuere  sunt  actus  voluntatis  tantum,  neg.  min.,  sunt  actus  cum  Yoluntalis,  tum  intellectus,  licet  diverso  modo,  conc.  mm.  Neg.  cons.  Et  sane  amplecti,  et  respuere  non  solura  ad  voluntatem,  sed  etiam  ad  intellectum  pertinent,  quia  sicut  voluntas  amplectitur  bonum,  et  respuit  malum,  lta  intellectus,  cum  iudicium  conficit,  amplectitur  verum,  et  respuit  falsum.  At  ex  eo,  quod  amplecti,  et  respuere  mveniuntur  non  solum  in  iudicio,  sed  etiam  in  voluntate,  inde  inferendum  non  est  iudicium  ad  voluntatem  revocari  posse;  nam  amplecti,  et  respuere  diverso  modo  locum  habent  in  iudicio,  quam  in  volitione.  Elenim  anima     Cf  s.   Thom.,   I,  q.  LVIII,  a.  4  c.  2  24.  3  cf  p.  103.      in  iudicio  aliquid  asserit,  aut  negat,  quia  cognoscit  nræ   dicalum  cum  sub,ecto  convenire,    vef  ab  eo   discrenaro     in  vol.t.one  autem  aliquid  vult,  aut  non  vul°,  qu ffi   ^PZ°lPCr  lnte"eCtUm  PP-hendit/elesibibt  154.  2a.  ludieia  ab  intellectu  per   comvaratinnem  ;   ermtwum,  „0„  vero  per  instinetum  fiunt,  ne2e  ea  sTmul  mstmctiva,  et  eomparativa  esse  possunt.  ?   .fc??rjma  parS  Contra  Reidim.  qia  iudicia  „•M^to,  e.  g    ejro  SMW   corpora  existunt  etc,  non  ner  com   puta vi°nemiuddUi:-Um  te.™™.  seu  per  Sffi  Puavt      ludicia  instinct.va,  cuiusmodi  illa  sunt      onæ   con^nte^ri  eXerU.ntUr'  qU,>  c^scatur'  ZTo  autem  su„  1'  ;"  rTgRant,æ  te™inorum;  comparativa  "catum  cu  '  '  h;  et  a.  9.    '  M.  //  5.,  Dist.  I,  q.  i,  'a.  s  ad  11.   parare  non  possuraus,   nisi  eos  iam    cognoscamus.  Ergo  simplex  apprehensio  terminorum  iudicio  præcedat  neces se  est.   157.  3a.  Essentia  iudicii  non  in  comparatione  terminorum,  sed  in  affirmatione,  aut  negatione  proprie    con ^isttt   Demonstratur contra  Lockianos,  qui  iudicium  proprie   in  comparatione  terminorum  situm  esse  autumant:  Intel lectus  per  comparationem  ponit  unum  terminum  ante  al terum,  sed  eorum  convenientiam,  aut  repugnantiam   non   cognoscit.  Atqui  sine  huiusmodi  cognitione  nullum  iudi cium  efficitur.  Ergo  iudicium  non    in  comparatione  ter minorum  situm  est,  sed  in  actione,  qua  intellectus  termi norum  comparatorum   convenientiam,  aut  discrepanliam   perspicit.    Atqui  intellectus  cum  perspicit    aliquarn  pro prietatem  subiecto  convenire,  tunc  affirmat,  atque  e  con trario,  cum  cognoscit  aliquam  proprietatem  subiecto   re pu gnare,  tunc  negat.   Iudicium  igitur  ex  affirmatione,  aut   negatione  proprie  constituitur,  et  comparatio  terminorum   est  dumtaxat  medium,  quod  ad  illud    constituendum  con currit.   X. De  ratione   158.  Anima  humana,  quippe  quæ  infimum  locum  inter  substantias  intellectuales  tenet,  ad  perfectam  rerum  cognilionem  assequendam,  præter  simplicem  apprenen  sionem,  non  modo  actione  complexa  mdicn,  sed  etian:  actione  magis  complexa,  nempe  ratiocmatione  lndigcf;  quapropter  ipsa  pollere  ratione  dicitur.  159.  De  natura  ratiocinationis  in  Logica  disseruimus  Hic  tria  circa  rationem  investigemus  oportet :  scilicet  1  utrum  intellectus,  et  ratio  sint  una,  an  duæ  facultatc  intelligendi;    utrum  ratio  speculativa  a  ratione  practia  differat;    quid  de  ratione  superion    et  inferion  dicen   dum  sit.  .  .  D,     160.  Ad  primum  quod  spectat,  non  pauci  nuperi  FW  losophi  post  Kantium  3  admiserunt  specificam  distinctio  nem  inter  intellectum,  et  rationem.  Contra  eos  demon  stramus  sequentem      Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  I,  a.  3  c. %  I,  q.  LXXVI,  a.  5  c  3  Critique  etc,  Introd.     161.  lntellectus,  et  ratio  non  sunt  duæ  facultates  mtelligendi,  sed  duæ  denominationes  eiusdem  facultalis     Probatur.  Ratio  tamquam  facultas  distincta  ab  intelie |  ctu  habenda  esset,  si  obiectum,  et  actus  eius  ad  obiectum   et  actum  intellectus  reduci  non  possent,  sive  specifice  in ter  se  d.fferrent  \  Atqui  obiectum,  et  actus   rationis  ad   lob.ectum,  et  ad  actum  intellectus  reducuntur.   Ergo  non   eSLai'arfa?ltaS  lnt.eI,iSendi  ratio,  aiia  autem  intellectus.        ;ra?r  Prima  Pars   minoris.    Obiectum   rationis   est  intelligibile,  æque  ac   intelligibile  est  obiectum  intel lectus.    Ratiocinari,  inquit  s.  fhomas,  est  procedere  de   uno  mtellecto-ad  aliud,  ad  veritatem  intelligibilem  coffno scendam3.  Atqui  intelligibile,  sub  ratione  intelligibilis   spectatum,  est  specie  unicum,  quia   intelligibile   refertur   ad  nostram  virtulem  intellectivam  sub  unica  ralione  im matcr.al.tatis.  Ergo  obiectum  intellectus,  et  rationis  est   specifice  unicum.   163.  Altera  pars  minoris  ita  demonstratur  :  Differentia  mooi,  quo  intellectus,  et  ratio  verum  intelligunt,  in  eo  consistit,  quod  intelleclus  immediate,  sive  intuitive,  ratio  autem  mediate,  sive  dtscursive  verum  cognoscunt4;  ex  quo  lluit  inter  modum,  quo  intellectus,  et  modum,  quo  ratio  verum  cognoscunt,   eamdem   esse   differentiam,  ac  inter   jquietem  et  motum,  quia  intelligere  per  intuitum  est  quætlam  quies  menlis  humanac,  et  intelligere  per  discursum  est  qu.dam  molus  eius.  Atqui  quiescere,  et  moveri  ad  uiem  prmc.p.um  pertinent  ;  quia  per  eamdem  naturam  aliquid  quiescit,  et  movetur.  Ergo  actio  intellectus,  et  raUon.s  ad  idem  prmcipium  reducuntur,  sive  specifice  inter  se  non  differunt6.   164.  Itaque    intellectus,    et  ratio  non  sunt  potentiæ  ve.sæ        sed  sunt  eadem  intelligendi  facultas,  quæ   luabus  voc.bus  des.gnatur,  quia    intellectus  nomen  de>umitur  ab  mtima  penetratione  veritatis,    nomen  autem   |  Cf  s.  Aug      De  lib.  arb.,  lib.  II,  c.  6,  n.   13.  "  U  quæ  diximus  p.   103.   I  !,'     ™.  a8  V.  4  I,  qUX,  a.   1  ad   1.  r  .dElocumeri'U2: ^ST,!;  l0C.P^™  -oba &J?pp-'  De  Ver-'  9xv>'1  c.'  >  2,  q.  LXXXIII,  a.  10  ad  2. rationis  ab  inquisitione,  et  discursu    .  Nihilominus  hæc  unica  facultas,  per  quarn  mens  humana  res  intelligit,  polius  ratio,  quam  intellectus  dicenda  est,  quia  mens  humana  scientiam  rerum  non  nisi  per  ratiocinationem  assequi  potest.   165.  Quod  attinet  ad  secundam  quæstionem,  explicandum  in  primis  est,  quænam  dicatur  cognitio  theoretica,  quænam  practica.  Theoretica  vocatur  illa  cognitio,  quæ  yersatur  circa  verum,  prout  verum  est,  sive  considerat  in  rebus  rationem  veritatis,  non  rationem  operabilitatis.  Practica  autem  est  cognitio,  quæ  versatur  circa  verum,  accommodatum  ad  operationem,  nempe  circa  verum,  prout  norma  operationum  est,  ita  ut  potius  rationem  operabilitatis,  quam  veritatis  consideret  2.  Ex  duplici  hac  cognitione  oritur  distinctio  intellectus,  sive  rationis,  in  theoreticarn,  et  practicam.  Ratio  theoretica,  sive  speculativa  dicitur,  cum  in  simplici  apprehensione  veri  se  continet;  practica  autem,  cum  porrigit  ad  operationem  verum  iam  apprehensum.   166.  Iamvero  intellectus  practicus  applicans  principia  universalia  ad  operationes,  iudicia  particularia  conficit,  quibus  decernit  aliquid  agendum  esse,  aut  aliquid  recte,  vel  secus  actum  esse.  S.  Thomas  explicans  modum,  quo  anima  conficiat  hæc  iudicia  particularia  circa  suas  actiones,  docet  eam  adhibere  quemdam  syllogismum,  cuius  maior  est  principium  universale  ;  minor  est  apprehensio  proprietalis  singularis  alicuius  obiecti,  in  qua,  ope  cogitativæ,  deprehendit  quamdam  simililudinem  cum  principio  universali ;  conclusio  denique  est  iudicium  particulare,  quo  intellectus  applicat  principium  uniyersale  ad  cognitionem  illius  proprietatis  singularis,  sive  illam  proprietatem  singularem  ad  principium  universale  redacit,  atque  ila  aliquid  agendum  esse  decernit.  E.  g.,  Filius  tenetur  patrem  honore  prosequi;  at  ego  sum  filius,  Petrus  est  pater;  ergo  ego  Petrum  honore  prosequi  teneor.  Quo  in  exemplo,  maior  exhibet  principium  universale  ;  minor  complectitur  apprehensiones  proprietatum  concretarum  filiationis  in  me,  et  paternitatis  in  Petro,  quæ  per  cogitativam  fiunt ;  denique  conclusio  est   iudicium    particulare,    quo   i  Ibid.,  q.  XLIX,  a.  5  ad  3.   2  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  III,  a.  3  c.       irincipium  universale  applicatur  proprietatibus  concretis  ipprehcnsis  in  me,  et  in  Petro  .   167.  His  præmissis,  contra  Kantium,  qui  rationem  spe:ulativam  et  rat.onem  praclicam,  taraquam  duas  diver;as  facultates  habuit  \  hanc  demonstramus   Prop.  Baho  theoretica,  et  ratio  practica  non  sunt  duæ  aadtates  speafice  diversæ.   Probatur.  Differentia,  quæ  accidentaliter  advenit  obieto  non  constiluit  facultatem  diversam  ab  illa,  ad  quam  lud  obiectum  refertur.  Atqui  applicare  ad  opus  coSnilonem  ventatis,  quod  est  proprium  intellectus  pracfic  on  pert.net  essentiahter  ad  cognitionem  veri,  circa  quam  ersalur,„  ellcctus  speculalivus,  sed  est  aliquid  accidenta"e  isi  cogn, t,on,  Ergo  intellectus  practicus  non  est  facuUas  itell.gend,  d.st.ncta  ab  intellectu  'speculalivo,  sed  est  quæZ-XT°  'n.tellec'^.  speculativif  nempe  i  psam  faculU:m  inlelhgcndi  extendit,  sive  applicat  ad  opus  3.   108.  Kcstat,  ut  distinctionem  rationis  in  superiorem    et  ifenorem,  qnarum  penes  celcbriores  Scholasticos   pos    s  ugustmum  ment.o  occurrit,  explicemus   Katio  infenor  est  quæ  considerat  veritates  rerum,  prout  i  rebus  temporabbus,  mulabilibus,  et  contingentibus^ex"unt,  supenor,  quæ  considerat  veritates  rerum,  prout  re1  I-i-h  '?  veri.ta.tes  æl,crnas,  necessarias,  et  immutabis  Intcllcclus  D,v,n,     ad   quarum  exemplar  naturæ   re ?at2?Z    ?"  COnd"æ  •SU"tE    rati0  inferior  ''cH.i0  fj  ?  w6  re?'  ex  eo  '  auod  incolumitas  so ctat.s  id  expostulat;  ratio  autem  superior  ex  eo     uod   cus  soc.etat.s  auctor,  et  custos,  hoc  iubet.  Illa  appella.  Henor  qu.a  res  intelligit,  et  diiudicat  secundum  a|um,  quod  est  ea  lnfenus,  nempe  per  principia  nuæ  ^ntemplatione  rerum  sibi  eJrJ,  ;  Lec  dicUur1  su°  w,,  quia  res  .ntell.g.t,  et  diiudicat  secundum  aliquid,   n  ut  1  ilh  SUrnUS  '  nemPe- Per  DrinciPia  æterna  et  dWntur  qUæ  Pnnc,p'a  ex  'P8'8  rcbus   CHormata   169.  Illud  autem  cum  s.  Thoma  advertendum  est,    ra J  I,  q.  LXXXVI    .    1  ad  2.  2  0p.  cit.,  sect.  II,  §  1.   Cf  s.  Thom.,  /„  l,b.  III  Sent.,  Dist.  XXIII    o    II    a  3    iol  1    t  s.  Bonav.,  Centil.,     tionera  superiorem,  etsi  ob  dignitatem  sit  prior  ratione  inferiori,  tamen  ob  operationem  esse  posteriorem  ;  nam  mens  humana  ex  sensilium  cognitione  proficiscitur,  ac  proinde  æterna  intelligere  nequit,  nisi  prius  intellexerit  temporalia,  quæ  sensibus  hausit  '.   170.  His  præstitutis,  demonstrandæ  nobis  sunt  propositiones  sequentes:   la.  Ratio  superior,  et  ratio  inferior  non  sunt  duæ  facultates  speciflce  diversæ.   Probatur.  Obiectum  rationis  superioris,  et  obiectum  rationis  inferioris  spectata  materialiter,  hoc  est  in  sua  natura,  specie  ab  se  differunt;  nam  ratio  superior  versatur  circa  illud,  quod  est  necessarium,  immutabile,  et  æternum  ;  ratio  autem  inferior  suam  cognitionem  ex  rebus  contingentibus,  mutabilibus,  et  temporaneis  attingit.  At  vero  spectala  formaliter,  hoc  est,  prout  ad  facultatem  mtelligendi  referuntur,  inter  sese  conveniunt,  quia  in  aliquo  intelligibili  consistunt,  cum  res  illæ  contingentes,  mutabiles,  et  temporaneæ  a  ratione  inferiori  cognoscantur  non  secundum  earum  conditiones  materiales,  sed  in  suis  essentns,  quæ  sunt  quodammodo  necessariæ,  æternæ,  et  immutabiles.  Atqui  obiecta,  quæ  formaliter  considerata  inter  sese  conveniunt,  ad  earndem  facultatem  spectant.  Ergo  ratio  superior  est  eadem  facultas,  ac  inferior  2.   171.  Præterea,  quemadmodum  mens  nostra  ex  cognitione  effectus  ad  cognitionem  causæ  progreditur,  et  ex  causa  iam  cognita  ad  effectum  regreditur,  ut  penitiorem  huius  cognitionem  sibi  comparet ;  ita  ex  veritatibus  cognitis  per  principia,  quæ  ex  contemplatione  rerum  temporalium,  et  mutabilium  sibi  efformavit,  ad  causam  earum  extollitur,  nempe  ad  veritates  cognitas  per  principia  æterna,  et  immutabilia  ;  et  ex  his  regreditur  ad  ventates,  quas  cognovit  in  rebus  temporalibus,  et  mutabilibus,  ut  de  ipsisrectum  iudicium  pronuntiet.  Quapropter  in  exercitatione  rationis  inferioris,  et  superioris  non  nisi  quidam  progressus,  et  regressus  obtinet.   Atqui  progressus  et  re  i  Qq.  dispp.,  De  Yer.,  q.  X,  a.  6  ad  6.   2  Cf  s.  Aug.,  De  Trin.,  lib.  II,  c  4,  n.  4;  et  s.  Thom.,   I,  qLXXIX,  a.  9  ad  2.  gressus,  quibus  cognitio  noslra  perficilur,  ad  eamdem  ral.onem  spectant.  Ergo  ratio  superior,  et  inferior  unam  facultatem  conshtuunt.   172.  2a.  Ratio  superior  non  est  extra.  vel  supra  ommam  \  r   Probatur  contra  Cousinium,  qui  contendit  rationem  super.orem  esse  medium,  per  quod  Ratio  Divina  se  cum  ratione  humana  communicat 2,  et  contra  Ontologos,  secunJum  quos  rat.o  superior  est  ratio  absoluta,  nempe  ipsa  Ra.0  D.v.na.  In  pr.mis,  ratio  superior  eadem  est  facultas,  ac  •atio  inter.or  ;  ergo  sicut  ista,  ita  etiam  illa  non  est  extra,  el  supra  an.mam.   173.  Practerea,  Philosophi,  quos  hic  refutamus,  ideo  :ontendunt  rat.onem  superiorem  esse  extra,  aut  supra  aiimara,  qu.a  op.nantur  immutabile  non  posse  coLnosci  >er  ral.onem  humanam,  quæ  est  mutabilis.  Atqui  nedum  epugnat,  necesse  est  animam  humanam  per  facultatem  nutab.Iem  cognoscere  immutabile.  Ergo  horum  philoso'horum  senteut.a  falso,    et    absurdo    fundamento    super  174.  Probatur  mmor.  1  Non  repugnat  animam  humaam  cognosccre  immutabile  per  medium  mutabile,  nuia  psa,  cum  res  cognoscit,  earum  proprietates,  et  relalioes  non  creat,  sed  dumtaxal  investigat,  et  dete  P'  36  ct  37.  Ci  p.  137.-4  Cfs.  Aug.,  De  Trin.,  lib.  XII,  c.  7,  n.  12,  et  alibi.       sa  non  modo  res  intelligit,  sed  etiam  illarum  intellectiones  revocat,  et  agnoscit.  S.  Bonaventura  distinxit  duplicem  actum  memoriæ  intellectivæ,  unum,  quo  anima  speciem  rei  intellectæ  in  se  retinet,  alterum,  quo  reminiscitur  rei  per  speciem  repræsentatæ.  Primus,  aiente  eodem  sancto  Doctore,  est  in  anima  instar  habitus,  quia  potius  statum,  quam  actionem  significat,  alter  instar  usus,  quia  per  ipsum  anima  habitu  memoriæ  utitur.  Præterea  ille  sine  voluntatis  nutu  efficitur,  hic  fit  ope  reflexionis,  et  a  voluntate  pendet1.   176.  Memoria  intellectiva  non  est  facultas,  quæ  ab  intellectu  specie  differt,  sed  est  quædam  ipsius  intellectus  affectio  2.   Probatur  contra  fere  omnes  recentes  philosophos.  Memoria  intellectiva  non  est  facultas  ab  ipso  intellectu  distincta,  si  duo,  quos  innuimus,  eius  actus  ab  ipso  intellectu  repeli  possunt.  Atqui  illi  duo  actus  memoriæ  intellectivæ  ab  ipso  intellectu  suam  repetunt  originem.  Ergo.   177.  Probatur  minor.    Retentio  specierum  intelligibilium,  uti  ab  Aquinate  observatum  fuit,  intellectui  maxime  convenit,  quia,    cum  intellectus  possibilis  sit  stabilioris  naturæ,  quam  sensus,  oportet,  quod  species  in  eo  recepta  stabilius  recipiatur  ;  unde  magis  in  eo  possunt  servari  species,  quam  in  parte  sensitiva  3  .    Intellectus  vi  supra  se  suasque  actiones  reflectendi  pollet  ;    autem  actiones  in  aliquo  tempore  existunt;  ergo  sicut  cognoscere  potest  se  in  præsenti  aliquid  intelligere;  ita  cognoscere  potest  se  atttea  aliquid  intellexisse  4.   178.  Ex  his  perspicitur,  cur  memoria  sensitiva  sit  quædam  specialis  facultas  s,  et  non  item  memoria  intellectiva.  Nam  specialis  facultas  constituitur  ex  obiecto,  quod  per  se,  et  non  ex  obieclo,  quod  per  accidens  ad  illam  refertur.  Atqui  præteritum,  prout  est  præteritum,  cum  sit  particulare,  et  determinatum,  refertur  per  se  ad  facultatem  sentiendi ;  ad  facultatem  autem  intelligendi,  cuius  obiectum  est  indeterminatum,  et  universale,  refertur  dumtaxat  per  accidens,  nempe  quatenus  ipsa  supra  suas  actio i  ln  lib.  II  Sent.  Dist.  VII,  part.  2,  a.  1,  q.  2  resol.   2  I,  q.  LXXIX,  a.  7   c.   3  Qq.   dispp.,  De  Ver.,  q.  X,  a.  2  c.     I,  q.  LXXIX,  a.  6  ad.  2.      1A,   zs^ivj&rs?  sensiii? sit  jnem  ete     „„„  es'se,  ^S&S^S01^   ioSufoUsæSnCdei^!ematiS  abn°rmitas  1-SS  proposij  JS"  ^  ^^      sensus,  est  facuhas  inor ^z^r^t^T^  aræ  ne aturas  omnium  rerna ma  eriaM nTT,nte,,ieere  posset  !ectus  est  inlellisere  „.;,   m'  £,taui  Proprium  in e  in  materi _rgo  i„  ellectnm"^  l^  '''  qUæ  habet  sse  pro  ccrto  habenflum  est  facuitatem  rnorganicam   181.  Probalur  maior.  Facultas  m.a  no~     •um  exercetur,  ad  onnm    reram^m,?  ?a?-Uln  T00"  "natur,  e.  jr.,  visus  aH  ™i7,  £  materialium  deter '•Itasorganiea   adc„„n„-^'      ug°' S'  in,el|ectus  esset  rnm  matSun et Ce"e t?  hanC  ^  illain  na'nram   Rprrorr2.^ri^   ehet  t     nisHoafc8   "  rT\Tl  a,ind  Per  se  ap^2S%SffZtt  ei  corpor™,  ',-.  eos  d,.pB„Tit  s.  ThomaSj  præcipue PP131-182.  Cf  p.,33-136.  _    Cf  p    4  p">.os.  CnwsT.  Compend.  l .1  P"  sensus  non  nisi  singulare,  et  corporeum  apprehendere  potest1  E  contrario,  intellectus  cognoscit  essentiam  qualita  tibus  sensilibus  exutam  2,  et  ideo  obiectum  eius  est  im  materiale  3,  et  universale4;  quinimmo  ex  notiombus  cssen  tiarum  rerum,  quæ  habent  esse  in  materia  ad  not.one:  rerum,  quæ  supra  materiam  sunt,  assurgit  \ Ergo  obie  ctum  intellectus  ab  obiecto  sensus  ommno  ditlert.   183    Probatur  2a  pars.  Anima  res    intelligere    non,  po   test,  nisi  ope  alicuius  vis  activæ,  qua$  res  actu  intelhgi   biles  efficit,  quia  essentia,  qualitatibus  sensilibus  exuta   non  actu,  sed  dumtaxat  potentia   in  rebus  est6;  e  contra   rio  anima  ad  res  sentiendas  non  indiget  ulla  vi  sentiend   activa    quæ  res  actu  sensibiles  efficiat1.  Præterea,  intel   lectus,'  cum  aliquid  intelligit,  pati  dicitur  dumtaxat  qui   ab  obiecto  intelligibili  reducitur  a  potentia  ad  actum;  ser   sus  autem,  cum  aliquid  sentit,  pati  dicitur  etiam  quia  lrr   mutatur  organum,  in  quo  facullas  sentiens    est.  Insupe   vehementia  obiecti  sensibilis  sensum  corrumpit;  at  veh  - tigemas.  exP°siulat,  ut  facultates   appelendi  in ABT.I.-De  appetitu  in  universum  spcclato   £  sub  r^JfaT'^""^0  appeti  malum>  "O"  PPe,  Ut  n?Ta       Sed  '^,  sive^,acwoW,   iOBBitur  mJV. L  ^35'    fIualenus  "onum,  cum  quo   W?  J  rramilunraraag,E"Tt,|Ur'  "T  bouum'  ouod  "lil  cihnm    7,  fc\  &•  leo  occidens  cervum  in ;88    I ann  t?tuiU°nCOn,,UnSi,l,r  °Ccisi0   a"ima   "  >peciraiumPfaCI?l,a,.nqUatT  constitu't  quoddam  ge rinRuilur b  "S,„    ;•  d,C,,tUr  "  ' V  "omfue  an    appetatu    simphnter  naturali.    Appelitus       elicitus  est  ille,  quo  anima  ex  cognitione  sibi  propria  se  movet,  sive  inclinat  ad  bonum1.  Hinc,  aiente  s.  Ihoma,    desiderium  in  rebus  cognoscentibus  sequitur  cogmtionem  2  .  Appetitus  simpliciter  naturalis  est,  quo  res,  quæ  cognitione  destituuntur,  tendunt  ad  finem  suum  3  per  inclinationem  sibi  propriam,  quam  Deus,  auctor  naturæ,  unicuique  illarum  indidit ;  ita  ut  cognitio  obiecti,  quod  appetunt,  non  sit  in  ipsis,  sed  in  Deo,  qui  ipsas  m  proprium  finem  ordinavit  .  Hic  appetitus  naturalis  non  est  in  anima  quædam  specialis  facultas,  sed,  ut  alibi  diximus5,  est  communis  omnibus  animæ  potentiis,  prout    sunt  quædam  res  naturales,  et  efficit,  ut  ipsæ  ad  exercitium  actionum  sibi  propriarum  naturaliter  lnchnent.   189.  Appetitus  eliciti  duæ  species  sunt,  scihcet  sensi tivus  et  intellectivus,  quia  cognitio  obiecti,  ex  qua  appe titus  elicitus  exoritur,  nonnisi   sensitiva,  vel  intellectiva   esse  polest.  Appelitus  sensitivus  est,  quo  res  obiectum  lta   appetunt,  ut  ipsum  percipiant,  nec  tamen  rationem,  pro pter  quam  appetibile  sit,  cognoscant.  Appetitus  autem  tn   tellectivus,  sive  rationalis  dicitur,  quo  res    in    obiectuu   ideo  inclinant,  quod  apprehendunt  non  solum  ipsum,  sec   etiam  convenientiam  eius  cum  sui  natura6.  Ex  his  colli   gitur    appetitum  sensitivum  esse  proprium  ammalium.   quia  ipsa  appetunt  illud,  quod  apprehendunt  sibi  utile;   et  delectabile,  ita  tamen,  ut  minime  cognoscant  rationem   ob  quam  ipsum  appetunt  ;    appetitum   rationalem  ess(   proprium  naturarum,  quæ  ratione  pollent,  quia    co   enoscunt  non  solum  id,  quod  appetunt,  sed  etiam  ratio   nem,  ob  quam  illud  appetunt  ;    in  homine    utrumqu  aut  turbatur.   MM.  Ex  his,  quæ  diximus  circa  naturam  appetitus  iracibil.s,  consequ.tur  illum  spectare  ad  defendendum  ea,  m  quæ  appetitu  concupiscibili  trahimur.  Etenim,  uti  ex  am  dictis  patet,  cum  concupiscimus  aliquam  rem  dele ;">lem,  cuius    assecutio    ardua   est,   exurgit   appetitus  rasc.bil.s  ad  ea  amovenda,  quæ  illius  conseculioni  impe\   mento  sunt,    idque    eo    vehementiori    præstat    impetu,   uo  ma.or  est  cupiditas,  qua  in  illam  rem   rapimur!  Ea ropter  appetitio  irascibilis  originem  ducit  ab  eo,    quod   ppetitu  concupiscibili   expetimus,  et  desinit  in  tranquil   loo11     m  adePtionem,  vel  fruitionem  3.   iJd.  Appetitus  sensitivus,  sive  concupiscibilis,  sive  ira ^1  Qq.  dispp.,  De   Ver.,  q.  XXV,  a.  2  ad  2.   "  /q/';LX^XI1'  a'  5  C>   Cf  s'  AuSEPadNebrid.,  Ep.   IX    n.  4  /  Itb.  III  Sent.,  Dist.   XXVI,  q.  I,  a.  2  sol.  l     scibilis,  brutis,  atque  hominibus,  ut  iam  diximus  ,  communis  est.  Attamen,  prout  in  hominibus  est,  rationis  imperio  subditur;  siquidem  quilibet  in  seipso  experitur,  e.  g.,  iram  ex  diversis  rationis  momentis  concitari,  vel  augeri,  vel  comprimi2.  Quapropter  huiusmodi  appetitus,  prout  in  homine  est,  obediens  rationi,  atque  participare  aliqualiter  libertatem  voluntatis  dicitur3.  Illud  autem  advertendum  est,  rationem  non  omnino  pro  suo  arbitratu  appetitum  sensitivum  moderari posse,  tnm  quia  in  illius  actum  influit  organum  corporeum,  cuius  conslitutio,  atque  habiludo  non  pendent  a  ratione,  tum  quia  interdum  actus  huiusce  appetitus  ex  apprehensione  sensitiva  subito  concitatur,  ac  proinde  antevertit  regimen   rationis  .   III. De  appetitu  rationali,  sive  de  voluntate,  et  primum  de    eius  obiecto   194.  Appetitus  rationalis  est,  uti  diximus,  inclinatio  ad  prosequendum  bonum  ratione  apprehensum.  Iam  hæc  facultas  ea  est,  quæ  voluntas  nuncupatur.    Voluntas,  inquit  s.  Thomas,  est  appetitus  quidam  rationalis5  .   195.  Girca  obiectum  voluntatis,  nempe  bonum  rationt  apprehensum,  hæc  adnotanda  sunt  :       Obiectum  proprium  voluntatis  est  bonum  absolute  6  ,  nempe  universe  acceptum,  quia  universale  est  illud,  quod  proprie  a  ratione  apprehenditur.  Hinc  voluntas  non  inclinat  ad  hoc,  vel  ad  illud  determinatum  bo  num,  sed  ad  quodlibet  ens inclinare  potest,  quia  omne  ens  ex  eo,  quod  est,  parliceps  estcommunis  rationis  boni     Gum  dicitur  obiectum  voluntatis  esse  bonum  rationt  apprehensum,  illud  etiam  significatur,  quod  bonum,  cui  voluntas  adhæret,  ita  percipitur,  ut  in  eo  deprehendatui   i   .   I,  q.   LXXXI,  a.  3  c.   3  In  lib.  III  Sent.,  Dist.   XII,  q.  I,  a.  1  sol.     la  2æ,  q.   XVII,  a.  7  c.   3  Ibid.,  q.  VIII,  a.  1  c.  Hæc  definitio  voluntatis  a  plerisque  nu  peris  Philosophis  reiicitur,  quia  putant  omnem  appetitum  esse  neces  sarium,  ac  proinde  voluntatem,  si  cum  appetitu  rationali  confur-da  tur,  necessariam,  non  liheram  dicendam  fore.  At  nos  omnino  nega  mus  omnem  appetitum  esse  necessarium,  quia  appetitus  rationalis  e.  eo,  quod  est  rationalis,  liber  est,  cum  ratio,  ut  mox  oste ndemus,  si  radix  libertatis,  sive  in  causa  sit,  cur  voluntas  libertate  gaudeat   6  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XXV,  a.  1  ad  6.    M      jipsa  ratio  bonitatis,  sive  convenientiæ,  quam  habet  cum  propria  natura.  cc  Si  aliquod  bonum,  inquit  s.  Thomas,  Iproponatur,  quod  apprehendatur  in  ratione  bonl,  nonau|lem  in  rat.one  convenientis,  non  movebit  voluntatem    .   6  Uonum,  in  quod  volnntas  fertur,  reale,  vel  adparens  psse  potesl,  volunlas  enim  interdum  fertur  in  aliquid  veliiit.  bonum  quod  revera  malum  est,  quia  intellectus  illud  veluti  bonum  ipsi  exhibet.  Quare  dicendum  non  est  pum  Saisselo  3,  voluntatem  interdum  ferri  versus  malum,  forout  rnalum  est,  sed  potius  voluntatem  interdum  fcrri  taftos  malum,  quod  sub  ratione  boni  apprehenditur.   4    Voluntatis  obiectum  non   solum  in  fine  \  sed  etiam   n  medns  ad  finem  consistit;  e.  g.,  possumus   non  solum   elle  samtatem,  sed  et.am  deambulationem,  tamquam  me lum  ad  assequendam   sanitatem.  Medium   autem  dicitur   yoktum  secundarium,  et  finis  volitum  principale,  et  causa   ytendt,  qu.a  finis  est  causa,  cur  media  velimus.  Rursus   !  ausa  quæri   potcst,  cur  ipsos  fines   veiimus,  e.  ff.,  cur   elimus  sanUatem;  quocirca,  ne  infinitus  progressus  cau arum  sine  principio  existere  dicatur,  admittendus  est  fi is,,  qui  ad  alium  referri  non  potest,    sed  simpliciter,  et   bso  ule  propter  se  appetitur,  et   rationem  continet,  cur   etera  omn.a  appetantur.  Hic  finis  ultimus  nuncupatur  6.   Art.  IV. De  aclu  voluntatis   \}^'nt^\S  volun!atis> .nemPe  voluntarium,  ita  definitur:  ictto  ab  mterno  pnnapio  procedens  cum  cognitione  finis  '  13  c'b  mterm  Pnneipio  procedens  significant  actum   ?m  vppK.  CX  Pr°Pr,a  vo,untatis  inclinatione.  Illa  au n     erba  cum  cognitione  finis  denotant    actionem    volun i  vol.  ?i"Vn  ?b,ectum>  9uod  apprehenditur  veluti  finis,   V/,     l         qUOd  aCt,°  SDectat'  et  cuius  gratia  fit8  W.    Voluntano  oppon.tur  involuntarium   et  £on   ™/tm.  Involuntar.um  dicilur  illud,  quod  non  solum  non  Met  a  voluntate,  sed  etiam  huius  inclinationi  repuguat   5  $'J!SPP\?°  mal0>    VI>    unic.  c.  l"  2æ,  q.  XIII,  a.  5  ad  2.   1K&^J&  "a  Tll'Z'  l  ad  3'  Gt  C°ntr'    Iib'    '  a.,   c       Huiusmodi,  e.  g.,  est  actio,  quæ  fit  per  violentiam,  sive  coactionem,  hoc  est,  ab  exteriori  principio  oritur,  obsistente  voluntate,  cuiusmodi  est  motus  illius,  qui  ab  equo  rapitur,  ut  in  vincula  coniiciatur.  Non  voluntarium  autem  dicitur  illud,  quod  a  voluntate  non  proficiscitur,  sed  tamen  voluntas  ei  non  adversatur;  e.  g.,  non  voluntarii  sunt  actus  facultatum  vegetanlium  ;  hi  enim,  cum  sine  ulla  prævia  cognitione  fiant,  a  voluntate  non  proficiscuntur,  nec  tamen  voluntas  ipsis  adversatur.  Voluntas,  prout  refertur  ad  involuntarium,  dicitur  nolle,  idest  velle  non  aliquid.    Nolo  hoc,  idest,  volo  hoc  non  esse  l  ;  prout  autem  refertur  ad  non  voluntarium,  dicitur  non  velle,  nam  non  voluntarium  in  mera  negatione  voluntarii  consistit.   198.  Ex  definitione,  quam  tradidimus,  actus  voluntarii  facile  est  intelligere,  quid  inter  voluntarium,  et  spontaneum  intersit.  Spontanea  dicitur  actio,  quæ  ab  interno  quidem  principio  proficiscitur,  prævia  cognitione,  qua  apprehenditur  obiectum,  ita  tamen,  ut  non  cognoscatur  relatio  inter  obiectum,  atque  actionem,  quæ  ad  illud  ordinem  habet.  Voluntaria  autem,  si  prævia  cognitio  eiusmodi  est,    ut  non  solum  apprehendatur  res,  quæ  est  finis,  sed  etiam  cognoscatur  ratio  finis,  et  proportio  eius,  quod  ordinatur  ad  finem  2  .  Ex  his  colligitur    discrimen  inter  voluntarium,  et  spontaneum  ex  eo  oriri,  quod  cognitio,  quæ  actui  præcedit,  perfecta,  aut  imperfecta  est;    Spontaneitatem  in  actibus  quoque  appetitus  sensitivi  sine  concursu  voluntatis  locum  habere,  et  actionibus  quoque  brutorum  attribui,  e.  g.,  canis,  audita  heri  voce,  sua  sponte  ad  eum  accedere  dicitur;    turpiter  errasse  Cousinium,  qui  actiones  spontaneas  non  solum  liberas,  sed  maxime  iiberas  esse  contendit3;  cum  enim  acdones  spontaneæ  etiam  brutis  conveniant,  ipsæ  perfecfe  voluntariæ  esse  non  possunl;  tantum  abest,  ut  omnium  maxime  liberæ  sint.   199.  Denique  actus  voluntarius  in  elicitum,  atque  imperatum  distinguitur.  Actus  eliciti  sunt,  qui  per  se  ad  volunlatem  pertinent,  ab  eaque  tamquam  actiones  eius  pro  1  In  lib.  I  Sent.,  Dist.   VI,  Exposit.    text.   2  4a  2æ}   q     VI     a>   2    c#   3  Vid.  Fragm.,  Pref.  et  la  lre  edit.  Cousinio  adstipulatus  est  Saissetus,  Diction.  phil.,  art.    Libertd.     Jgg   ;  priæ  immediate  producuntur  ;   e.  s.,  velle     eliære     m  sentire.  Imperati  dicuntur  illi    qui%'er  alias  Sates  a'  voluntate  motas  perficiuntur,  'ita   ut%d  volunUtem  SDe:  ctent     non  prout  ab  ipsa   producuntur,   sed    prouT    psa  movet  al,as  potent.as  ad  exerendos  aclus  sibi  proprios '   V.  De  causis,  quæ  Toluntatem  ad  suum  actum    raovent    200.  lllud  moveri  dicitur,  quod  cum   sit  in  potentia  ad  plura,  reduc.tur  .n  actum    p\r   aliquid,  quod   est  ac  tf  larn  voluntas,  æque  ac  quælibet  animæ  flcultas    es in  potenna  tum  quoad  exercitationem  actus,  scilicet  prout  es"  n  potenha  ad  agere,  vel  non  agere,  tum   quoad  mrtfe  itionem,  s.ve  determinationem   aclus,  nemp^e   prouTe  1  "„"  -potenha  ad  agere  hoc,  vel  illud.  Quare    volunUs    ind  t  ahquo,  quod  eam  moveat  tum  ad  exercitationem,    umad  determinat.onem  actus2.     eS?mJdr7niS,',°bieCtUm  ab  intdleet  apprehensum  illud   I     Probatur      Appetitus  non  est  nisi  boni,  ouod  sibi  ner   preS  mTstPr°POnitUr3  >>!  W™°    et  bonEm   Tneinm,;  m°u?"S   aPP,e"(m    ;  alqui  aclus,  ut   æpe   nnu.mus  ex  obiecto,  ad  quod  fertur,  speciem  suam   sum.t,  ergo  ob.ectum,  sive  bonum   cognitum   est  fflo?   imoiTaflr|Tna.,Ur,.actus    voluntatis,8sive    voTun.  tem  i     209    p    deter,m'nat.onera  actus.   nr^„L0i)'.,2a'  Volunlas  in  quibusdam  suis  actibus  ab  appetilu  sensilivo  movetur  ex  parte  obiecti.   Ilnnr°a'"['   Voluntas  movetur  ab   apprehensione  obiecti,  TTnyZtTi  Cl  eonvenien.tisA.qui  apprenhensio  bon  ivi    VZ  v  '     P.°teSt  mUlari  CX  motibus  PPCtitus  sensiPclUu  senshS  '  ^"    m°VCri  Potest  ab  P"   loS"  fxtTrn,miTC°gni,i0  boni'  ct  onvenicn.is  non  1i  ."..d    ble,Ctl  natu,ra'  auam  intelleclus  deprehen,  sed  et.am  ex  d.versa  habitudine  hominis  pendet.  Al 1  i,"  2M'  '•  '•    1  ad  2.   1      n    IX    a    1   c,    V  qp.,  />e   F.r.,  q.  XX.V,  a.  2  c.  Cf  'p.   163.  Wpp.  cu.,  q.  XXII,  a.  2  c.  qui  motus  appetitus  sensitivi  habitudinem  hominis  variant.  Ergo  ex  ipsis  efficitur,  ut  cognitio  boni,  et  convenientis  mutetur.  E.  g.,  illud,  quod  videtur  conveniens  ei,  qui  ira  flagrat,  huiusmodi  non  iudicatur  ab  eo,  qui  pacato  est  animo  1.   204.  Diximus    in  quibusdam  actibus;  nam  sunt  multi  actus  voluntatis,  in  quibus  appetitus  sensitivus  nullam  habet  partem.  Huiusmodi  sunt,  e.  g.,  amor  iustitiæ,  amor  veritatis,  aliique  id  genus.  Diximus    ex  parte  obiecti,  ut  intelligatur  appetitum  sensitivum  nihil  in  voluntatem  directe  agere,  quia  ipse  est  potentia  voluntate  inferior2.   205.  3a.  Voluntas  ad  exercitationem  actus  tum  a  seipsa,  tum  a  Deo  movetur  3.   Probatur  la  pars.  In  volitionibus  finis  est  illud,  in  quod  voluntas  primo  intendit;  quapropter  in  volitionibus  finis  merito  comparatur  cum  eo,  quod  in  iis,  quæ  ab  intellectu  cognoscuntur,  dicitur  principium.  Atqui  intellectus  ex  assensu  principiorum  seipsum  movet  ad  assentiendum  conclusionibus.  Ergo  voluntas  ex  volitione  finis  seipsam  movet  ad  volitionem  eorum,quibus  finem  consequi  potest4.   206.  Ex  qua  argumentatione  deducitur  nullam  repugnantiam  in  eo  agnoscendam  esse,  quod  voluntas  seipsam  movet,  quasi  sit  simul  in  actu,  prout  se  movet,  atque  in  potentia,  prout  movetur;  nam,  ut  inquit  s.  Thomas,  cc  non  secundum  idem  voluntas  est  in  actu,  et  in  potentia,  sed  in  quantum  actu  vult  finem,  reducit  se  de  potentia  in  actum  respectu  eorum,  quæ  sunt  ad  finem,  ut  scilicet  actu  ea  velit 5  .   207.  Quod  si  quæratur,  quid  sit,  quo  voluntas,  in  aliquem  finem  intendens,  seipsam  moveat  circa  ea,  quæ  sunt  ad  finem,  respondetur  illud  consistere  in  eo,  quod  voluntas  inlendens  in  aliquem  finem,  vult,  ut  intellectus  institttat  consultationem,  sive  illam  actionem,  qua  intelleetus  media  investigat,  eorumque  utilitatem  ponderat.  Et  sane,  cum  voluntas  aliquem  finem  sibi  præstituit,  e.  g.,  sanitatem,  opus  ei  est  eligere  medium  ad  illius  consecutionem  opportunum,  e.  g.,  potionem;  et  hæc  electio,  ut  postea  di    la  2æ,  q.  LXXVII,  a.  1.  2  i,  q.   CXI,  a.   2  ad  3.   3  ia  2æ,  q.  LXXX,   a.   1    c.   4  Qq.  dispp.,  De  malo,  q.  VI,  a.  unic.   c.  s  ia  2æ,  q.  IX,   a.   3  ad  1.cemus,  haberi  non  potest  sine  præcedenti  consullalione  intellectus.  Alqu.  hæc  consultatio  intellectus  a  voluntate  imperatur.  Ergo  voluntas  est,  ex  qua  aclio  circa  electionem  med.orum  exordium  habet,  ac  proinde  seipsam  ad  ea,  quæ  suntad  finem,  movere  iure  fticilur.    Voluntatem  acc.p.end.  pol.onem  præccdit  consilium,  quod  quidem  proced,    ex  voluntate  volentis  consiliari  .sl  ^luntas  ad  primum  actum  seipsam  mnverel,  hæc  vol.t.o  præviam  consultationem  intellectus   lT  alia0nvoU  H  tl0.?liam  ^T"^  ^iuia^,  et  .  ursu   nliM?  . v,a'!am  consultationem,  ct  hæc  alia  con ^o  ie    consail|ni(?J,t,0nem1'  et  sic,    iv,    '.,  Qldispp.,  De  malo clinatio  naturalis.  Solus  autem  Deus  est,  qui  potentiam  volendi  tribuit  creaturæ:  quia  ipse  solus  est  auctor  intellectualis  naturæ. Libertalis  nomine  hic  venit  illa  voluntatis  proprietas,  per  quam  ipsa  in  suis  actibus  exerendis  a  necessitate  est  immunis.  Duplex  autem,  cum  de  libertate  voluntatis  humanæ  quæstio  est,  necessitas  distinguitur,  scilicet  externa,  atque  interna.  Necessilas  externa,  sive  coactio,  est  quæ  ab  externo  principio  infertur  alicui  contra  propriam  ipsius  inclinationem.  Necessitas  autem  interna  consistit  in  quadam  propensione,,qua  agens  impellitur  ex  propria  sua  natura  ad  aliquid  prosequendum,  unde  necessitas  naturæ  etiam  appellari  solet.  Hinc  duplex  libertas  dislinguitur,  nempe  libertas  a  coactione,  et  libertas  a  necessitate  naturæ.  Illa  tantummodo  externam  vim  excludit,  qua  voluntas  hominis  invita,  ac  reluctans  contra  propensionem  suam  ad  actus  impelli  possit.  Hæc  autem  excludit  quamcumque  vim  tum  externam,  tum  internam,  ita  ut  voluntas  prorsus  domina  sit  actuum  suorum;  unde  etiam  libertas  arbitrii,  vel  liberum  arbitrium  appellari  solet.   His  præstitutis,  inquirendum  in  primis  est,  utrum  voluntas  libertate  a  coactione  gaudeat. Voluntas  in  singulis  actibus  sui  propriis,  et  intrinsecis  libera  est  a  coactione.   Probatur.  Si  actus  proprius  voluntatis  fieret  per  coactionem,  nempe  a  vi  extrinseca  cogeretur,  ipse  secundum,  et  contra  inclinationem  voluntatis  simul  esset  ;  scilicet  esset  secundum  inclinationem  voluntatis,  quia  actus  proprius  volunlatis  in  eo  consistit,  quod  voluntas  in  aliquid  inclinat,  perinde  ac  quidquam  naturale  alicui  rei  esse  dicitur,  si  inclinationi  naturæ  eius  sit  consentaneum;  esset  autem  contra  inclinationem  voluntatis,  quia  id,  quod  per  coactionem  fieri  dicitur,  inclinationi  voluntatis  adversatur  2.  Atqui  aliquid  secundum,  et  contra  inclinationem  volunlalis  fieri  repugnat.  Ergo  actusproprius  voluntatis  a  quadam  vi  extrinseca  cogi  repugnat,  ac  proinde  voluntas  in  actibus  sui  propriis  libera  est  a  coactione  3.   1  I,  q.  CVI,  a.  2  c—    Cf  p.  167.— 3  Cf  s.  Anselm.,  De  lib.  arb.  c.  6.       212.  Hanc  veritatem  intima  cuiusque   experientia  conl  firmat;  siquidem  quisquis  vel  plebeius  conscius  sibi  est  se   I  a  nulla  vi  extrinseca  impelli  posse,  ut  velit  quod  non  vult  aut  noht  quod   vult. Diximus  in  actibus  sui  propriis,  et  intrinsecis;  nam  violentia  mferri  potest  in  actus,  qui  a  voluntate  imperantur,  et  sme  membris  corporis  perfici  nequeunt.  At  vero  violentia  in  hos  actus  infertur,  non  quatenus  ipsi  actus,  qui  a  voluntate  promanant,  efficiuntur  per  coactionem,  sed  quatenus    membra  corporis  impediuntur,  ne  voluntatis  lmpenum  exequantur.  E.  g.,  sume  aliquem  ad  supplicium  trahi;  certe  tota  vis,  et  coactio  trahentis  numquam  etticiet,  ut  ille  velit  ad  supplicium    trahi,   aut  nolit   id,   '  quo  opus  est,  ut  ad  supplicium  non  trahatur2.  Quod  si  reus  ahquando  suppliciorum  immanilate  defatigatus  conhtetur  crimen  ab  se  patratum,  voluntas  eius  revera  non  cogitur,  quia  ipse  reipsa  vult  hanc  confessionem,  quum  lllam  mstar  boni  apprehendat,  nempe  tamquam  opportunam  fmiendis  tormentis.  Hinc  fit,  ut  reus,  etiamsi  permulta,  et  exquisita  tormenta  patiatur,  tamen  possit  numquam  suum  animum  inducere  ad  illam  confessionem,  si  nullam  boni  rationem  in  ea  deprehendit 3.   VII.— Declaratur  nalura  libeitatis  arbitrii   214.  Libertas  arbitrii,  ut  s.  Thomas  inquit,  eonsistit  in  potcstate  ahquid  eligendi  ;  nam  libertas  arbitrii,  ut  diximus,  reddit  voluntatem  immunem  a  quavis  naturali  neccssitate,  ac  proinde  cfficit,  ut  ipsa  dominetur  suis  actiuus  ;  voluntas  autem  suis  actibus  dominari  diciturex  eo  quod  potest  hoc,  vel  illud  eligere0.   215.  Ex  eo  autem,  quod  libertas  arbitrii  consistit  in  electione,  sive,  ut  idem  s.  Thomas  inquit,  in  præacceptione  unius  respectu  alterius\  deducitur  contra  Waddigtonumtvastum,  ahosque,  libertatem  arbitrii,  prout  homini  conven,^c  potest,  expostulare  momentorum  consultationem,  seu  deliberationem,  quæ  constituitur  exeo,  quod  volun 1  l!.fe'  q'  VI'  a'  4  c'  2  Ibid;  loc  cit.  iW.,  q.  cit.,  a.  6  ad  1.    I,  q.  ,  a.  3   c.   )  ia  &e172'  6  !^LXXXII,  a.   i   ad   3.  1    ^,  q.  XIII,  a.  2  c—   De  V  ame  humaine,  c.  5,  sect.   2. tas,  cum  intendit  in  aliquem  finem,  investigat  naturam  mediorum,  eorumque  utilitatem  ad  illum  finem  assequendum.  Et  sane,  non  potest  unum  præ  alio  medio  eligi,  nisi  natura  mediorum,  eorumque  utilitas  ad  finem  assequendum  agnoscantur.  Atqui  homines  hæc  nonnisi  per  ratiocinationem,  ac  proinde  per  deliberationem  cognoscere  possunt.  Ergo  deliberatio  est  accidens  necessarium  libertatis  humanæ  .   216.  Libertas  arbitrii  vocatur  etiam  libertas  indifferentiæ,  quo  nomine  significatur  eum,  qui  agit  libertate  arbitrii,  non  esse  delerminatum  ad  unum,  sed  dum  unum  agit,  aliud  quoque   agere  posse.   217.  Hæc  autem  indifferentia  versari  potest  vel  circa  actum,  quatenus  voluntas  potest  velle,  vel  non  velle;  vel  circa  obiectum,  quatenus  voluntas  velle  potest  hoc,  vel  eius  oppositum,  vel  aliud  quidpiam2.  Hinc  exurgit  distinctio  libertatis  indifferentiæ  in  libertatem  contradictionis,  contrarietatis,  et  specificationis.  Libertas  contradictionis,  vel  exercitii  consistit  in  eo,  quod  in  potestate  voluntatis  est  elicere,  vel  non  elicere  aliquem  actum,  e.  g.,  amare  vel  non  amare  aliquid  ;  libertas  contrarietatis  consistit  in  eo,  quod  voluntas  potest  velle  aliquod  obiectum,  aut  eius  oppositum;  libertas  specificationis  consistit  in  eo,  quod  voluntas  potest  velie  hoc,  aut   quidpiam  aliud.   218.  At  vero,  indifferentia,  quæ  contradictionis  dicitur,  ad  libertatis  essentiam  constituendam  sufficit ;  nam,  etsi  voluntas  non  possit  agere  contrarium,  vel  quidpiam  aliud,  tamen,  dummodo  possit  actiones  suas  elicere,  vel  ab  eis  abstinere,  sui  iuris  est,  et  dominium  in  actiones  ipsas  exercet  3   219.  Præterea,  indifferentia  considerari  potest  etiam  ex  illa  parte,  quatenus  actiones  ad  ultimum  finem  spectant,  nempe    in  quantum  voluntas  potest  appetere  id,  quod  secundum  veritatem  in  debitum  finem  ordinatur,  vel  secundum  apparentiam  tantum  4  .  Si  indifferentia  ex  hac   4  ln  lib.  I  Sent.y  Dist.  XI,  q.  I,  a.  2  sol.  Exinde  magis  patescit  error  Cousinii,  qui,  ut  diximus  (p.  168),  actiones  spontaneas  cum  liberis  confundit.   2  Qq.   dispp.,  De  Ver.,  q.  ,  a.  6  c.   3  Contr.  Gent.,  lib.  II,  c.  47.     Qq.  dispp.,  De  Ver.,  loc.  cit.       parte  considerctur,  inde  illa  liberlas  cxurgit,  quæ  in  n0testate  rccte,  aut  prave  agendi  consislit.   h      9  P   220.  Hæc  autem  indifferentia  recte,  vel  nrave  asendi   p' :::,,beri arbitrii,?°n  n™il™  -••  VS£   sP.  nnLr^dnYii 've  peccandi  a  fine,  ad  quem  liber.as  debertatl''pH  Lt?  |,r,°lnde  n°"  SPectal  ad   senliam  li "t  0,n'rP  Lr,-,amT(l"am  Vl.t,um  libertatis  habenda  esi  .  yuare  lpsa,  uti  s.  Thomas  inqu  (,  non  nisi  aliauod  Hgnum  hbcnatis  est,  sicut  acgriludo  esl  signum  vilal"   Abt.  Vlll.-lnquirilur,  an  sit  in  hominc  libertas    indifferenliæ   Declarata  natura  liberlalis  indifferenliæ,  inquirendum  esl,  ntrum  ea  voluntali  humanæ  concedenda  si.  i&y  frop.  1  .    Vohmlas  non  est  libera  liberlate    indiffi   ezf  bonum  universate' et  ^oizT^tat   pr1till!rnmC,U  nonbet.natUraC  PrJ°prium  eSt  au  -clo  ?o,a  S   1  .possibihtas,  sive    eapacitas    subditur  >.  Ergo    voluntas   .  .1    m;rm.U,mnerSa,e'  Ct  Perfec,um  nnNun^domi     um   ^r^^ff„s3£ po,est- ac  proiude   I  ">  Ub.  II  Sent.    Dist.   XXV,  q.  I,  a.  i   ad  2.   Cf  s.  Anseln,.,  ]>e  lib.  arb.,  c.   1.   '  CfSs  TAu"Inf1'  m'  "v8  ad,n-4  Q(lWDe  ^">.  2a.  Voluntas  circa  bona  particularia  gaudet  libertate  indifferentiæ.   Probatur.  lllud  obiectum  ex  necessitate  voluntatem  movet,  quod  est  ipsi  adæquatum,  nempe  in  quo  nulla  ratio  mali  apprehendi  potest .  Atqui    huiusmodi  non  sunt  bona  particularia,  quia  in  omnibus  particularibus  bonis  potest  [intellectus)  considerare  rationem  boni  alicuius,  et  defectum  alicuius  boni,  quod  habet  rationem  mali    .  Ergo  bona  particularia  voluntatem  ex  necessitate  movere  non  possunt ;  ac  proinde  voluntas  ita  ea  vult,  ut  potestatem  ea  non  volendi  habeat 2.   224.  Præterea,  voluntas  tendit  ad  bona  particularia  non  per  modum  naturæ  3.  Atqui  voluntatem  tendere  ad  aliquid  non  per  modum  naturæ,  idem  est,  ac  ipsam  non  esse  determinatam  ad  illud,  eo  modo,  quo  causæ  naturales  sunt  determinatæ  ad  unum.  Ergo  voluntas  circa  bona  particularia  gaudet  vi  electionisf  seu  libertate  indifferentiæ.   225.  Maior  ita  demonstratur.  Voluntas  per  modum  naturæ  tendit  ad  beatitatem,  et  ad  media,  quæ  cum  illa  necessario  coiligantur.  Atqui  bona  particularia  non  constituunt  beatitudinem,  ipsaque  vel  non  sunt  media,  quæ  cum  illa  necessario  colligantur,  vel,  etsi  quædam  eorum  ad  illam  necessario  referantur,  tamen  hæc  relatio  evidens  nobis  non  est,  quia  omnes  quidem  norunt  beatitudinem  esse  perfectum  bonum,  sed  nemo,  dum  in  hac  vita  versatur,  naturaliter  apprehendere  potest  obiectum  illud  reale,  quod  beatitudinem  reipsa  constituit,  nempe  Deum,  uti  in  seipso  est,  perfectum  bonum.  Ergo  voluntas  ad  bona  particularia  non  tendit  per  modum  naturæ  .   i  la  2æ,  q.  XIII,  a.  6  c.   Ibid.,  q.  X,  a.    2   c.   3  Qq.  dispp.  De   Ver.,  q.  ,   a.  4  c.     I,  q.  LXXXII,  a.  2  c.  Exinde  intelligitur,  cur  voluntas  hominis,  dum  homo  in  hac  vita  versatur,  non  ex  naturæ  necessitate,  sed  ex  propria  determinatione  ad  Dei  amorem  feratur.    Etenim  Deus,  ut  inquit  Caietanus  (in  cit.  2  q.  82),  etsi  sit  in  se  maius,  et  eminentius  universale  bonum,  quam  beatitudo  in  communi  tamen  non  est  evidens,  et  apparens  nobis  sub  tali  ratione,  sicu  beatitudo  .  Ex  quo  fit,  ut  iudicium,  quo  ratio  decernit  Deum  a  mandum  esse,  fiat  cum  indifferentia,  scilicet  ita  ut  aliter  etian  fieri  possit ;  quocirca  volitio,  quæ  consequitur  hoc  iudicium,  noi  determinatur  ex  necessitate  naturæ.    Deus,  inquit  s.  Thomas,  du  pliciter  potest  considerari,  vel  in  se,  vel  in  effectibus  suis.  In  s  quidem,  cum  sit  ipsa  essentia  bonitatis,  non  potest  non  diligi;  un Argumenta,  quibus  voluntatem  liberlale  indifferen mæsCUn.Ca,  ;°"a  particularia  Pudere  oslendimus,  adeo  fi"ma  sunt,  ut  rem  plane  definiant ;    ipsa    enim  a    pronria  ac  inl.ma  e.us  natura  petita  sunt.  Sed  quoniam  omnibus   AVll,  et  XVI  I,  puta  Hobbesio,  Collinsio,  Bavleo  Helve tm,  Lamelno  nihil  magis  cordi  fuit,  quam  iit  hoc  Capita  e  dogma  e.hicæ,  et  Theologiæ  tollerent,  a  ia  argu.mena  ad..cere  luvabit,  quæ  non  quidem  solidius  sed  Inculent.us  I.bertatis  existenliam  patefaciunt.   fJ..i,.?S      a,expeJrientia  J"culenter  edocemur  nobis  inesse  tacultalem  el.gend.  unum  præ  alio.  E.  g.,  interna  exnenent.a  compertum  mibi  est!  me  ila  velle  tleambulafionem  ut  possim  eam  non  vellc,  brachium  ita  movere     TZl   i  du|S:erere'.n  {? '°  ^  ?  '  \J^™      sit  otio  iiduigcre    Jn  hls,  sexcentisque  aliis  volitionibus  tanta  e aaue  Zt  n°Stra  eli?endi  P°tCSlate  couscii  snmus?  tanomfnio  lh;:,a  expen,nur  'Psas  Ple°  uustræ  voluntatis  omuuo  sub.ic,  ut  .n  antecessum  eas  disponere,  et  nræ fe-wn".?^  F,qUi  in,  haC  eligendl'  P°teState  libertas  roimi  cons.stit.  Lrgo  voluntatem  noslram   liberlate    ar iusdern0?^."  Cer'°  CCr,iuSest  Accedit  'luod  'eslimonio  ins  em  inl.mæ  exper.ent.æ  novimus  animam  noslram  ob   benc  gestas  gaudio  perfundi,  et  si  quando  fiaSitium   lu,  dam  patrar.t,  acu.is  slimulis  tangi,'  tædioque8  labe   Mlari.  Alqui  an.ma  has  aflcctiones  voluptalis,  aut  lædii   ;,::nceee.per,reu,r' nisi  sfipsam prorsus ^   en,u  i  i ','  '  reip,S-a  nU}]T  tædii  affectionem  cxpe'mur    s.  pai,.amus  .,|lquoc,  flagitium  ex  ignoranlia,  aut   CDroin0!       '  ^,0,03"1  ctl°  "on  fit  cum  deliberalione,  } „P0'ulnde  uon  est  l.bcra.  Ergo.   L>ctaHis  cmmVlern/,S,eX  ai>SUrdis  °PP°sitæ  sententiæ  con 1     s  comprobatur.  Eten.m,   ut    s.  Augustinus    argu '"  .tur,  sublata  libertate,  doctrina  morum  ruil;  si  enim   _necess,late  fac.mus  quidquid  facimus,    nullum rema  ab 1  omnibus  videntibus  Eum  per  cssentiam  diligitur   et  ibi   ooan  æcent    m'  'T8''"  vol"ntati.  ^ut  poenæ  iUatæ,  vel   .  Aug.,  De  actis  cum  Felice  Manichæo,  lib.  II,  c.  8.  Philos.  Ciirist.  Compend.  I.i  jg       net  discrimen  inter  virtutem,  et  vitium  ;  neque  legibus,  obiurgationibus,  laudibus,  poenis,  et  præmiis  ullus  restaret  locus  2,  quia  his  omnibus  locus  esse  nequit,  nisi  actus  ita  in  nostra  potestate  sint,  ut  illos  pro  arbitratu  nostro  ponere,  vel  non  ponere  possimus.  Insuper ruunt  cuiuslibet  civitatis  fundamenta,  quippe  quod,  ut  modo  diximus,  nullius  momenti  evadunt  leges,  præmia,  et  poenæ,  quorum  præsidiis  civitas  munitur;  necnon  contractus,  et  foedera,  quibus  cives  inter  sese  vinciuntur;  hæc  enim  eadem  necessitate  violarentur,  qua  fuissent  instituta.  Demqua  ruit  quævis  religio  ;  nam  si  homines  libertate  carent,  nullis  officiis  erga  Deum  obstringuntur,  nullumque  illi  culjum  exhibere  tenentur.  Quamobrem  qui  hominem  libertate  expoliat,  eum  simul  domo,  civitate,  religione  destituit,  belluisque  prorsus  exæquat.     Denique  eidem  veritati  non  parum  robons  additur  ex  universali  hominum  consensione.  Re  quidem  vera,  omnes  homines  cum  docti,  tum  indocti  in  asserenda  hbertate  indifferentiæ  mirifice  consentiunt;  nam  omnes  solent  consultationes  instituere  de  rebus  agendis,  ineunt  pacta,  agnoscunt  difFerentiam  inter  honestas,  et  pravas  actiones,  aliaque  huiusmodi,  quibus,  sublata  libertate,  locus  esse  non  posset  3.  Quod  si  nonnulli  libertatem  voluntati  denegant,  hi  admodum  perpauci  sunt,  atque  ipsi,  licet  hbertatem  verbis  denegent,  tamen  eam  opere  docent.  Nam,  ut  Eusebius  iam  advertit  \  ipsi  libertatis  osores  de  rebu s  faciendis  deliberant,  aliorum  facinora  aut  laudant,  aut  vituperant,  filios  admonent,  poenis  afficiunt,  et  ad  bonam  frugem  revocare  conantur.  Quare  ipsi  suam  sententiam  operibus  destruunt,  et  sibimetipsis  contradicunt.   IX. Quomodo  liberi  actus  voluntatis  ab  intelleclu   pendeant   227 .  Tres  sunt  circa  hanc  quæstionem  Philosophorum  sententiæ.  Sunt,  qui  cum  Kingio,archiepiscopo  Dublinensi,  contendunt  voluntatem  eligere  aliquod  obiectum  sine  ullo  motivo,  nempe  sine  prævio  iudicio,  quo  intellectus  bom  1  Lib.  De  duab.  Anim.,  c.  12,  n.  17.   2  De  Civ.  Dei,  lib.  V,  c.  9.   5  Cf  eumdem  s.  Aug.,  Lib.  De  duab.   Anim.,  c.  11,  n.  13.    De  præp.   evang.,  lib.  VII,  c.  7.       tatem  et  convenientiam  illius  obiecti  pronuntief  quinimmo   a.oJ  udicum  „„„  p„e,|„;,„d,„M        „|„™UZ,  „b   ffl!9.  lertia  senlenlia  eorum  esf    nni  ^..m  .   tl  .nt  e,eClio„em  voluntatis  iE",Ar.  idico  feta  u  ab  hoc  omnmo  determinetnr   i™,,1  ™i„       J1,^necius,   a  s^treliei  Ut^auif^1"'6'  qU°d  C^:  minatur,  es"]i£nlqU,a  'Ud,C1Um'  a  0U0  vo,u"^  e  230.  la.   Voluntas  humana  non    potest  artv    h.   ffir:oXfderm?e  ^ w/o  ^  ~rj   fiuuaiur  contra  detensores  pnmæ  senfpnfiio    Vr,i..   prehenderet  i i  oWecto  I'1^'    q.u,n    inte,,^tus  rra  n,,u  !     or),ecto   "Ham    speciem    bonitatis      in   rca  nullum  ob.ectum  versaretur    Afnui    hZ    Y      i   P   •U    "  in W  5£"  versar i.  Ergo  fieri  "eqaif^   dicio,le  boni,ie  e      n „  mome,.Uo>  ™Pe  sive  pracvio  lerminetur  °  convement.a  ob.ecti  ad  actus  suos .  2a.  Posito  iudicio,  quo  intellectus  aliquid  faciendum  vel  non  faciendum  esse  decrevit,  voluntas  non  potest  manere  indifferens  ad  agendum  secundum,  vel  contra  illud.   Probatur  contra  propugnatores  secundæ  sententiæ.  Si  postquam  intellectus  decrevit  aliquid  esse  faciendum,  vel  non  faciendum,  voluntas  se  determinare  posset  ad  oppositum,  huiusmodi  determinatio  destitueretur  omni  rationis  momento,  sive  motivo,  quia  nulla  ratio  foret,  cur  voluntas  se  ad  oppositum  determinaret.  Neque  dici  potest  hoc  motivum  agnoscendum  esse  in  eo,  quod  voluntasita  vult:  nam,  quemadmodum  s.  Thomas  apposite  advertit,  velle  est  quidam  motus  tendens  in  aliquid,  ac  proinde  stultum  est  dicere  quod  aliquis  appetat  propter  appetere  S  nempe  voluntatem  velle  propter  ipsum  velle.  Atqui,  uti  in  præcedenti  propositione  ostensum  est,  voluntas  non  potest  se  ad  aliquid  determinare  sine  motivo.  Ergo,  posito  iudicio,  quo  intellectus  aliquid  faciendum,  vel  non  faciendum  esse  decrevit,  voluntas  non  potest  se  determinare  ad  oppositum.   233.  Refutatis  duabus  prioribus  sententiis,  (.ertiam  propugnandam  suscipimus.  Ut  autem  perspicuitati  consulamus,  nonnulla  præmonenda  esse  censemus,    Certum  est  voluntatem  non  posse  eligere  quidpiam  sine  prævio  iudicio  rationis,  quia  ipsa  est  appetilus  rationalis,  eiusque  obiectum  est  quoddam  bonum,  quod  intellectus  iudicat  consentaneum  esse  nostræ  naturæ  2.     ludicium,  ex  quo  voluntas  ad  electionem  movetur,  est  iudicium  practicum,  non  vero  speculativum;  nam  iudicium  speculativum  consistit  in  apprehensione  veri,  ac  proinde  non  potest  movere  voluntatem,  cuius  obiectum  est  bonum,  ad  operationem  eligendam  3.     Huiusmodi  iudicium  practicum  nequit  esse  universale,  et  indeterminatum,  quia  operatio,  sive  electio  voluntatis  est  aliquid  determinatum,  et  particulare,  ideoque  ex  iudicio  indeterminato,  et  universali  oriri  non  potest   .   larum  actionum  absoluta,  et  obiectiva  bonitas,   aut  pravitas  esset  agnoscenda  :  id,  quod  philosophiæ  morali  prorsus   adversatur.     In  lib.   III  De  Anim.,  lect.  XV.   -'  Cf  p.  166.  8  la  2æ,  q.  XIX,  a.  1  ad  2.     In  lib.   III  De  Anim.,  lect.     Quapropter  iudicium,  quod,  tamquam  motivum,  ad  actum  electionis  concurrit,  est  iudicium  particulare,  quod  intellectus  practicus,  ut  antea  diximus,  efficit  ex  applicatione  principn  universalis  ad  proprietatem  concretam,  et  particularem  ahcuius  obiecti  '.     Electioni  voluntatis  plura  iudicia  præcedere  solent.  Iam  ex  hisce  iilud,  quo  intellectus,  cunctis  libratis,  atque  expensis,  decernit  hoc  tandem  eligendum  esse,  ad  electionem  voluntatis  immediate  concurrit,  ac  proinde  ullimum  vocatur  2.   5  Radix,  sive  subiectum  libertatis  est  quidem  ipsa  voluntas  ;  nam  voluntas  naturaliter  non  determinatur,  nisi  ad  bonum  commune,  ac  proinde  potest  ex  sua  natura,  nempe,  ut  inquit  s.  Thomas,    nulla  determinatione  naturali  in  contranum  prohibente  4  ,  ad  diversa  particularia  bona  iern.   6  At  radix,  sive  causa  libertatis    est  ratio  ;    ex  hoc  enim  voluntas  potest  in  diversa  ferri,    quia  ratio    potest  naberc  diversas  conceptiones  boni  b  ;  nempe  ideo  voluntas  circa  bona  particularia  est  libera,  quia  intellectus  porest  cre,  sive  hoc,  vel  illo  modo,  de  bonis  particularinus  njdicare.  Hinc  homo  non  nisi  ex  eo,  quod  rationalis  est,  hbertale  pollere  dicitur  6,  et  discrimen  inter  eius  operationes,  et  operationes  brutorum,    atque  rerum  naturalium  non  nisi  in  eo  consistit,  quod  res  naturales    agunt  absquc  ludicio,  bruta  ex  iudicio  naturali,  at  non  libero,  bomines  ex  iudicio  libero  \  Præstat  dilucidius  hanc  rem  expheare,  nempe  iudicia,  quæ  ratio  circa  operabilia  eflormat,  esse  libera.  Operabilia  sunt  quidem  contingentia.  Atqui  mtellectus  libere  cxerit  iudicia,  quæ  versantur  circa  contmgentia;  nam  intellectus,  ut  diximus,  ex  terminorum  comparatione  de  rebus  iudicat,  unde  cum  deprebefldit  prædicatum  ad  essentiam  subiecti    perlinere,  cogitur  hoc,  et  non  alio  modo  iudicare  ;  e  contrario,  cum  æprehendit    prædicatum  cum    subieclo  haud    necessario  connecli,  uti  evenil  in  iis,    quorum  maleria    est  contingens,  ad  utramvis  parlem  inclinare  polest.  Ergo   iudicia  Circa  operabilia  sunt  libera  8.  Fatemur  ultimum  iudicium     o  gie156"  ~2  Q  De   yi  q XVI,   a.   1   ad   15.  K  ^a  oæ'  q.[    a  ad  2~  ContrGent->  h'bIH,  c-48,  n.  5.  la  2e,  lbld.  _  c  lf  q.   lxxxIII,   a.   1  c.  7  lbid.  i  ibid.       practicum  esse  determinalum,  alioquin,  ut  paulo  ante  diximus,  nulla  voluntatis  actio  ipsum  consequi  posset;  sed  contendimus  non  esse  absolute  necessarium,  quia  intellectus  ita  iudicat,  ut  potuisset  secus  iudicare,  quemadmodum  in  enunciationihus  probabilibus  mens  ita  inhæret  uni  parti,  ut  alteri  etiam  adhærere  potuisset.   234.  His  præstitutis,  demonstramus  sequentem   Voluntas  non  potest  quidqnam  agere  contra  illud,  quod  intellectus  ultimo  iudicio  practico  decernit ';  neque  id  eius  libertati  obest.   Probatur  prima  pars.  Motivum,  quo  voluntas  aliquid  eligit,  non  nisi  ultimum  iudicium  practicum  intellectus,  uti  iam  ostendimus,  esse  potest;  quapropter,  si  voluntas  posset  eligere  aliud  ac  illud,  quod  per  huiusmodi  iudicinm  ab  intellectu  sibi  proponitur,  electio  voluntatis  sine  motivo  existeret.  Atqui,  uti  etiam  demonstravimus  2,  absurdum  est  electionem  voluntatis  absque  motivo  existere.  Ergo.   Probatur  altera  pars.  Radix  libertatis,  sicut  causa,  invenitur  in  prævio  iudicio  intellectus;  quapropter,  etiamsi  voluntas  contra  ultimum  iudicium  practicum  sese  deter.  minare  non  possit,  tamen  eius  actus  sunt  liberi,  dummodo  consequantur  iudicium  liberum,  nempe  eiusmodi,  ut  aliter  fieri  potuisset.  Atqui,  ut  iam  ostensum  nobis  est,  actus  voluntatis  consequuntur  iudicium,  quod  aliter  fieri  potuisset.  Ergo  ex  eo,  quod  voluntas  non  potest  quidquam  agere  contra  illud,  quod  intellectus  ultimo  suo  iudicio  practico  decernit,  nihil,  quod  eius  libertati  obest,  elici  potest.  ld  ex  eo  confirmatur,  quod  voluntas,  ut  s.  Bonaventura  inquit 3,    non  sequitur  principaliter  actum  alienum  {nempe  intellectus),  imo  potius  actum  alienum  trahit  ad  proprium  ;  videlicet,  ipsa  voluntas  in  consilium  adhibet  intellectum,  eiusque  attentionem  ad  hoc  potius,  quam  ad  aliud  contemplandum  convertit;  atque  ita  efficit,  ut  intellectus  hoc  potius,  quam  aliud  iudicium  practicum  pronuntiet.  Si  igitur  ex  voluntatis  imperio  in    Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XXIV,  a.  2  c.  Sanctus  Doctor  hoc  ii  loco  quoque  observavit  electiones  illas,  quæ  fieri  videntur  contre  illud,  quod  intellectus  iudicat,  contrarias  esse  iudicio  practico  uni  versali,  at  non  illi,  quod  ultimum  dicitur.   2  179.   3  In  lib.  II  Sent.,  Dist.  ,  p.  I,  a.  un.,  q.  6  ad  arg.      tellectus  ultimum  iudicium  practicum  pronuntiat,  dicendum  cst  actum  voluntatis,  qui  illud  iudicium  conscquitur,  non  esse  necessarium,  nisi  necessitate  consequenti,  illa  scilicet,  qua  eo  ipso,  quo  voluntas  aliquid  vult,  non  potest  simul  ipsum  non  velle  '.   X. Obiectiones  Fatalistarum  2  exsufflantur   235.  Obiic.    Voluntas  non  potest  incipere  velle  quod  antea  non  volebat,  nisi  ab  aliquo  agente  extrinseco  moveatur,  quia  nihil  a  semetipso  incipere  potesl.  Atqui,  si  voluntas  ab  aliquo  agente  extrinseco  movetur,  cius  actiones  liberæ  dici  nequeunt.  Ergo.   236.  Resp.  Dist.  min.  ;  si  agens  extrinsecum  moveret  voluntatem  necessario,  conc.  min.,  secus,  neg.  min.  Neg.  cons.  Et  sane,  nomine  agentis  extrinseci,  a  quo  voluntas  movctur,  vel  intelliguntur  obiecta  extrinseca,  quæ  incurrunt  in  sensus,  vel  Deus  ipse  prima  omnium  motuum  cau  1  Ii,  qui  huic  circa  libertatis  originem  sententiæ  adversantur,  progressum  consultationum,  et  volitionum  in  infinitum  in  ea  admitti  arbitrantur,  quia  omni  volitioni  aliqua  consultatio,  et  omni  consultationi,  quippe  quæ  voluntaria  est,  aliqua  voJitio  præcedere  deberet.  At  ipsi  crrore  decipiuntur.  Etenim  probe  distinguere  oportet  ætum,  cuius  vi  consultatio  suscipitur,  ab  actibus,  qui  ipsam  constituunt.  Si  primum  spectetur,  consultatio  procul  dubio  a  voluntatc  pendet,  quippe  quod  hæc  intellectum  determinat  ad  ea  media  inquirenda,  quæ  ad  finem  sibi  propositum  assequendum  idonea  sunt.  Ast  hac  in  re  progressus  in  infinitum  pertimescendus  non  est,  quia  id,  quod  primo  movet  voluntatem,  et  intellectum  ad  exercitium  actus,  est  Deus.  (Cf  p.  171 ;  cf  etiam  I,  q.  ,  a.  4  ad  3,  et  la  2æ,  q.  XVII,  a.  5  ad  3.)  Quod  si  actus,  qui  consultationom  constituunt,  considerentur,  hi  consistunt  in  variis  iudiciis,  quæ  circa  media  opportuna  ad  aliquem  finem  assequendum  efliciuntur,  et  quoniam  versantur  circa  media,  quæ  non  præseferunt  necessariam  cum  fine  connexionem,  ex  sui  natura  non  vero  ex  voluntatis  motione  sunt  libera,  seu  indifferentia  (la  2æ,  q.  cit.,  a.  6  c);  voluntas  autem,  movens  intellectum  ad  istam  potius,  quam  ad  illam  conditionem  perpendendam,  aliquod  ex  iis  iudiciis  determinatum  reddit.  Neque  voluntas  prævia  consultatione  indiget,  ut  intellectum  ad  rem  sub  illo  potius,  quam  sub  isto  respectu '  considerandam  moveat,  sed  id  efficit  ex  aliqua  occasione,  e.  g.,  ex  eo,  quod  ad  ld  ab  appetitu  sensitivo  movetur.  Cf  p.  169.   2  Omnes,  qui  liberum  arbitrium  homini  denegant,  Fatalistæ  nuncupantur,  quia  ipsis  commune  est  illud  antiquorum  Stoicorum  pronuntiatum  :  omnia  fato  /ieri.    sa.  Si  priraum,  illa  obiecla  numquam  possunt  raovere  voluntatem,  nisi  intellectus  rationem  bonitatis,  et  convenientiæ  in  ipsis  deprehendat  '.  At  bona  particularia  ab  intellectu  apprehensa  non  movent  necessario  voluntatem,  quia  non  tamquam  universaliter,  et  secundum  omnem  considerationem  bona  apprehenduntur  2.  Ergo,  etiamsi  voluntas  ab  obiecto  moveatur,  eius  acliones  non  sunt  necessariæ.  Quod  si  nomine  agentis  extrinseci  ipse  Deus  intelligatur,  Deus  quidem  voluntatem  quoad  exercitationem  actus,  quemadmodum  ostendimus  3,  movet;  at  nihil  exinde  conlra  libertatem  inferri  potest.  Etenim  proprium  Dei  est,  ut  alibi  dicemus,  res  eo  modo  movere,  qui  earum  naturis  congruit.  Atqui  voluntas  humana  eiusmodi  est  naturæ,  ut  sit  libera.  Ergo  potius  necessitas,  quam  libertas  actuum  voluntatis  cum  Divina  motione  repugnat  .   237.  Obiic.    Voluntas  ad  aliquid  volendum    movetur  ab  appetitu  sensitivo.  Atqui  actus  appetitus  sensitivi  su  necessarii.  Ergo  idem    de  actibus   voluntatis    dicamus  o  portet.   238.  Resp.  Dist.  mai.,  semper,  neg.  mai.,  interdum,  subd.  mai.,  ita  ut  appetitus  sensitivus  inclinet  voluntatem  ad  aliquid  volendum,  conc,  mai.,  ita  ut  ad  se  necessario  trahat  actum  voluntatis,  neg.  mai.  Item  dist.  min.,  actus  appetitus  sensitivi  sunt  necessarii,  ita  ut  voluntas  eis  dominari  possil,  conc.  min.,  secus,  ncg.  min.  Neg.  cons.  Re  vera  nos  iam  antea  ostendimus  voluntatem  non  in  cuncti  sed  in  quibusdam  suis  actibus  ab  appetitu  sensitivo  moveri,  et  hanc  motionem  in  eo  dumtaxat  consistere,  quod  actus  appetitus  sensitivi  inclinant  voluntatem  ad  hoc,  ut  moveat  intellectum  ad  considerandam  rem  potius  sub  isto,  quam  sub  illo  respectu,  et  proinde  ad  pronuntiandum  potius  istud,  quam  illud  iudicium  practicum  5.  At  vero  tantum  abest,  ut  voluntas  ab  eis  necessario  moveatur,  ut  potius  eis,  sicut  alibi  diximus  6,  dominetur;  ex  quo  fit,  ut  in  eius  arbitrio  sit  prosequi,  aut  respuere  id,  ad  quod  ab  appetitu  sensitivo  allicitur  '.   239.  Obiic.    Voluntas  ex  natura  sua  fertur  ad  bonum.  Ergo  libertate  indifferentiæ  non  gaudet.      Cf  p.  166.—'Cf  p.  175.— 3  165.   la  2æ,  q.  X,  a.  4  ad  1.     Cf  p.  169. 6  160.  Cf  la  2æ,  q.  X,  a.  2  c.     I,     ^'  RcP\P{s,L  ?';  ad  nonum  in  universum,  conc.  ant  ad  bona  particularia,  n^.  a  4   ns.  Re  quidem  vera,  cognitiones  boni,  el  mali     e  iamsf '   lermUnm  Sente,ntiam  sThomæ>  qnai  nos  s^cu  isumus  ''   oduTn6."',/0 'Untatem'  non  tamen  necessario  eius  actus   roducunt,  qu.ppe  quod  non  sunt  causac  necessariænam   "  antea  ostendimus  ,  inlellec.us  ita  iudicat  Te  bonka  e'   SnIc^a  Zo7c°bieCti'  Ut  Potnisse'diveersonmodeo'    c.  Accedit  quod  causa,  cuius  effectus  imnediri  nnl   nctbiPtSaniV0,IUntv  'aCKtUm  V°luntatis  "eceSum  non  ZntoJS  '  co8nlt,onl  hon'>  vel  mah    potest  per  ipsam  ^ntatem  impedimentum  præstari,    vel'  removendo  T   j^Cf  8.    Thoill.,    Qq.    dispp.y   De   mal^  lQc     c.t     ^   ^    ^    ^  ^  ^^   2  >  qL  XXXII,  a.  2  ad  1  —3  rr  n    ~o     aa  l    lem  considerationem,  quæ  inducit  eam  ad  ™iendum,  vel  considerando  oppositum,  scilicet  quod  hoc,  quod  proponitur  ut  bonum,  secundum  aliquid  non  est  bonum  '  >.  Ergo  actus  voluntatis  ex  cognit.one  boni  et  mah,  a  qua   Dpndent,  necessitatem  non  accipiunt.  .   .   P  247  Obiic.    Admissa  vera  sententia  c.rca  ong.nem  libertatis,  nempe  voluntatem  ex  iudicio  i?t'°n£  ^ ?rmf  nari,  voluntas  ex  duobus  bon.s,  uno  ma.ori  altero  m.non,  non  potest  non  amplecti  bonum  maius ;  et,  si  e '  PoP?"  nantur  duo  bona  æqualia,  neutrum  ehgere  posset,  qma  Sulta  foret  ratio  sumciens,  ob  quam  voluntas  m.nus,j£  num  maiori,  aut  inter  duo  æquaha  unum  allen  præier  ret  Ergo  voluntas  facultate  ehgendi  dest.tu.tur,  ac  pro  inde  libertate  indifferentiæ  non  gaudet.   248    Resn    Neq.  ant.  Sane,  voluntat.  .ntegrum  non  esi  ehgtre  Sid    Juod  intellcctus  ultimo  suo  md.c.o  pra  c   c nmkavit^se  minus  bonum,  ac  P~ide  miuus  ehgibile,  quam  aliud;  at  vero  potest  .psa  efficere,  ut  iUud  quod  in  se  est  deterius  alio,  tamquam  mel.us  hoc  ab  in  tellectu    iudicetur,    quatenus    magis    conduc.t  ad  finem  quem  spectamus.  Ita  ii,  qui  peccant,  prosequuutur ^unum  quod  est  deterius  alio,  sed  iudicaut  hoc  esse  mel  us,  quan  Hlud,  quia  videtur  eis  opportunius  ad  oJ>'inendnmdbnAm  quem  sibi  constituunt.  Potest  etiam  voluntas  es  duobo  gonis  æquahbus  unum  velut    præstant.us  altero  el.ger  nam,  aiente  s.  Thoma,    nihil  prohibet,  si  al  qua ^duoa  quaha  proponantur  secundum  unam  considerauonem,  qu  Srca  aWum  consideretur  aliqua  cond.Uo,  per  quam  mineat,  et  magis  flectatur  voluntas    .n  .psum      quam  aliud   .  Quod    si    post  istam   inqu.s.t.onem    in .    neuti  inveuiat  novam  aliquam  bonitatem,  potest  volunta,  ad  num  bonum  alteri  præferendum  moven  ex  eo,  quod 1  .  tellectus  exhibet  ei,  tamquam  bonum,  exercitat.onem  pr  priæ  libertatis.   CAPVT  VI.   De  facultate  locomotiva 249.  Facultas  locomotrix  est  quædam  specialis  faculi     Qq.  dispp.,  De  malo,  loc.  cit.  ad  18.  s  ia  2æ,  q.  XIII,  a.  6  ad  3.     Jg7   organica,  qua  aniraa  movet  de  loco  in  Iocum  corpus   cum  quo  ipsa  comunghur.  "us'  Lum   Anr.  I.-Quodnam  sit  principium  moluum  localium  250.  Facultatis  locomotricis  existentia  demonstrari  „„„  potest    n.s,  pr.ns  definiatur,  undenam  prmcTnium  (1otio  num  local.um  >  repetendum  sit.  P™    noUo   P^L/1"'  M0'WSlocaUs  soli  corpori  atlribui  non  posmnt  Probatur    pracc.pue  contra  Cartesium,  et  LeibniM   m  Motus  locales  sunt  operationes  vitales,  et  viv en\,  csse  debei  dlud  pnnc.p.um,  a  quo  ipsi  promanant.    AlquTcon)uS  prout  est  corpus    esse  non  potest  principiuu i  WvensXro  toOtus  locales  sol,  corpori  attribui  non  possuT     S  ita  eTerceri  d1T0nstra[ur:  Compertum  est  motus  lonovea  tur    auh   in    ir      lai'a  "$".  moveant'  non  ab  aii°   afi  ^iprrve0.:!3™  ^   ^  tiElEfi  lecesse^st     "„;'"'  Prlnc'P'um.  sui  molus  in   se   habeant   are  potest'n\s i  fi? 0Peral!°.ab  liquo  subiecto  maal'i    if,  per  Princ,P'um  .  quod  in  ipso  ope um  moiuf  glnW'.Ut  an-lmal  in  Se  na'>eatPprinPcium  motus,  quo  se  de  loco    m  bcum  transfert      Afm.;   z  i:^u::t  re  ?  per  ^t^^ti  iiS.   e  ilkid  nrincinPeraU°  VlUl,S     ;,deoaue   vivcns  dcbet   inl  opeTionoTvTl  "  q1°  promaJna'^rgo  motus  locales   tfp^^™""81  eSSe  PrinciPium>   Wus    l?Z  lTm  demonstra'io"e  non  indigel;  quia,  si  X'  P  ?Ut  est  corPus,  esset  vivens,  nullum  jrenus  cor 3POpreDe2æ  epXpCrS  V-itæ  :  id  uuod  Perle  eft  falsura.   ProbatZvriS    nCtptUm  moHo™m  localium  est  anima.   robalur.  Pnncip.um  mot.onum  localium,  uti  in  præ Wtru.qdisuLuSr  11  'r  'n  l0CU',"  P-"ditur,  tocates  wt,  cuiismod  sun,  m.  .  '  ln  au,bus  cor',us  Iocu'  >  J  est  vcgctans,  eveni,!„t  m°l,0neS  '   qUæ  in  cornore  ™">-^>   5  Cf  p  ?8°m"  /"r  ^    V"  Ph!ls  lcctVU.  P8.    I,  q.  LXXV,  a.  1  c. cedenti  propositione  ostensum  est,  debet  esse  illud,  per  quod  animal  est  vivens.  Atqui  huiusmodi  pnncipium  est  anima.  Ergo  anima    est  fons,  et  pnncipium  omnis  motus  in  rebus  animatis  !  .  Ex  qua  argumentatione  mfertur  contra  Malebranchium,  animam  esse  causam  non  occasionalem,  sed  vere  effectricem  localium  motionum.  Etenim  anima  est  principium  huiusmodi  motionum  ex  eo,  quod  vitam  animali  impartilur.  Atqui    ea  vivunt,  quæ  i  operantur  ex  seipsis2  .  Ergo  anima  est  causa  vere  et-,  fectrix  localium  motionum.   254.  3a.  Anima  per  aliquam  facultatem  organicam  movel  corpus,  ac  proinde  non  ipsa  per  se,  sed  simul  cum  corpore  est  principium  motuum  localium.   Probatur  conlra  Platonem  3.    Anima  nihil  agere  potest,  nisi  alicuius  facultatis  ope.  Atqui  mter  actiones  animæ  occurrit  eliam  illa,  qua  corpus  suum  de  loco  m  locum  movet.  Ergo  anima  pollere  debet  facultate  movendi  corpus  suum  de  loco  in  locum.  Præterea,  anima  non  potest  movere  corpus,  nisi  ipsum  tangat.  Atqui  anima,  cum  sit  partium  expers,  non  potest  tangere  corpus  contactu  physico,  nempe  prout  partes  suas  partibus  corpons  apponit,  sed  dumtaxat  contactu  virtutis  4,  nempe  prout  aliquid  in  illud  agit.  Ergo  oportet  in  anima  ahquam  tacultatem  inesse,  cuius  virtute  corpus   suum  movet.     Facultas,  per  quam  anima  movet  corpus,  debet  esse  organica.  Nam  anima  per  facultatem  movendi  corpus,  dc  loco  in  locum  aliquid  extra  se  agit.  Atqui    spintus  hu  mani,  ut  s.  Thomas  ait,  cum  sint  corponbus  uniti,  H  exteriora  operari  non  possunt,  nisi  medio  corpore,  ac  quod  sunt  quodammodo  naturaliter  colhgati  .  Lrg(  facultas  movendi  corpus  nequit  ab  anima  exercen  sim  aiiquo  organo   corporeo.     Quod  si  anima  per  aliquam  facultatem  organican  corpus  movet,  ipsa  non  per  se,  sed  simul  cum  corpor  est  principium  motuum  localium,  quia  ad  exercitationer  facultatis  organicæ  anima  simul,  et  corpus  quidquaL  conferunt6.    i  In  lib.  I  De  Anim.,  lect.  1.  -2  I,  q.  XVIII,  a.  3  c.  3  Plato  (Cratyl,  p.  400,  a;  Alcib.,  p.   150    a,  ed.   H.    S.),   ali  que  motus  locales  uni  animæ  tnbuerunt.-  I,  q.  LXXV,  a.  l  s  Qq.  dispp.,  De  Pot.,  q.  VI,  a.  4  c.    Cf  p.    JCQ   A)o.  Kesp.  JSeg.  ant.  et  cons    Vt    wno      c;   GSt  Dud   omnes  Philosophos  me  er  4   JuZ     n-mSI  corP°ribus  coMvenire.  Ergo  motn     local  !  aturæ  animæ  prorsus  repuffnat  3    Hinr     oi  rt  otus  exequitur,  est,  „t  ait  s.  Thomas,  ea,™'pei auam  embra  redduntur  habilia  ad  obediendum  appelUuf' "  æc  antem  potentia,  quæ  exequitur  motus   ea  esl   n„  p  como  r,x  appellatur,  Hq„ia  potentia  dicUur  immedia^tum  uTTtL^T™'  PtCipiUm  ^  i™™ZZe?l    am  "  vero  il.ud,  a  quo    IDEALOGIA. Ad  Dynamilogiam,  ut  diximus  in  Introduct.  ad  Philosophiom  ',  IDEALOGIA, et  Criteriologia  etiam  spectant.  bx  ns  enim,  quæ  circa  naturam,  obiectum,  et  operationes  tacultatum  animæ  humanæ  statuta  sunt,  nullo  negotio  colligitur,    quomodo  cognitio  humana  per  lllas  tacultates  evolvatur,  sive  quomodo  cognitionis  humanæ  ongo  explicanda  sit;    quidnam  roboris  ad  veritatem  nobis  patefaciendam  ipsis  insit.  Harum  tractationum  pnma  oicitur  ldealogia,  quia  originem  idearum  ad  examen  revocat,  altera  autem  vocatur  Criteriologia,  quia  critena,  sive  motiva,  ob  quæ  de  vera  cognitione  rerum  certi  sumus,  ex ponit.  .  c  i_fl   2.  Quod  attinet  ad  Idealogiam,  nos  quæstionem  soivemus  de  idearum  origine  in  universum  spectata,  sive  cie  modo,  quo  intellectus  noster  primo  assequitur  cognitionem  rerum  2  ;  atque    præcipua  Philosophorum  systemata  excutiemus  ;    illorum  Philosophorum  sententiam  expendemus,  qui  humanam  cognitionem  sine  sermonis  ope  evolvi  non  posse  pertendunt;    quoniam  quæstio  de  ongine  idearum  ad  notiones  universales  spectat,  de  celenri  illa  controversia,  quæ  circa  vim  notionum  universalium  penes  Philosophos  exagitatur,  verba  faciemus.  Excutiuntur  Philosophorum  systemata  circa  originem  idearum   Art.I.— De  Sensismo  3    Sensismus  est  illud  systema,  in  quo  origo  totius  cognitionis  humanæ  ex  sensibus,  tamquam  ex  unica  tonte;  repetitur.   1  Degsp3ecialibus  modis,  quibus  anima  res  materiales    P^tsitf  gulares  sunt,    vel  ea,  quæ  materialium  rerum  ?™VT'™&  diuntur,  vel  seipsam  cognoscit,  iam  a  nobis  exphcatnm  est  (     d  p.   136  sqq,  et  p.  145  sqq).   Modum  autem,    quo  ad  Dei  co8niti  nem  perveniraus,  in  Theologia  naturali  investigabimus.  Sensismus  est  systema  in  se  absurdum,  et  ad  absurda  consectaria  ducens.   Probatur  prima  pars.  Sensistac  ideo  docent  sensus  esse  unicam  lontem  cognitionis  humanæ,  quia  cum  Condillacho  unicam  sentiendi  facultatem  animæ  attribuunt,  et  contcndunt  ceteras  facultates,  quæ  a  Philosophis  numerantur,  non  aliud  esse,  quam  diversas  sensibilitatis  formas,  earumque  actiones  non  aliud  esse,  nisi  sensationes  transformatas  \  Atqui  nos  iam  evidenter  demonstravimus  opcrationes  mtellectus  tum  ex  obiecto,  circa  quod  versantur,  et  ex  modo,  quo  exercentur,  tum  ex  ipsis  Condillachi  pnncipns  non  posse  reduci  ad  sensationes.  Ergo  absurdum  est  assignare  sensus,  tamquam  unicam  nostræ  cognitionis  fontem.   5.  Probatur  altera  pars.    Homo,  ex  cognitione  intellechva,  qua  pollet,  discriminatur  a  belJuis,  quibus  non  nisi  cogmtio  sensitiva  inesse  potest.  Atqui,  si  sensus  essent  unica  fons  cognitionis  humanæ,  et  cognitio  intellectiva  ad  sensationes  reduceretur,  nullum  extaret  discrimcn  inter  cognitionem  propriam  hominis,  et  illam,  quæ  pertmet  ad  belluas.  Ergo,  posito  sensismo,  homo  ex  di§nitat .e  sua'    W    belluis    maxime    præstat,    excideret.   ^cientiarum  principia  absoluta,  universalia  atque  immutabiha  sint  oportet.  Atqui  sensus  non  nisi  concretum,  contmgens,  et  mutabile  referre  possunt.  Ergo,  posito  sensismo,  scientia  prorsus  evanesceret.   6.  Hæc  autem  absurda  consectaria  sensismi  haud  vitantnr,  si  origo  idearum  eo,  quo  docuit  Lockius,  modo  ['xpi.cctur.  Nimirum  anglus  hic  philosophus  duas  facullates  ad  rcrum  cognitionem  assequendam  in  anima  admisu,  nempe  sensahoncm,  per  quam  anima  res,  quæ  sive  ijxtra  se,  sive  m  se  fiunt,  apprehendit,  et  reflexionem,  per  laam  ad  res  sensibus  apprehensas    vim    suam  intendit2.   &Zu?       jC  reflex10'  auam  Lockiusprætersensationem    n   tt.t     ad  sensationem,  ut  merito  Condillachus  obser ^ayt,  reducitur.  Nam  huiusmodi  reflexio  non  exercetur,     m .  circa  ea,  quæ  sensibus  percepta  sunt,  ac  proinde  ipsa   ?r,I°rrS  r.eddlt  scnsationes,  atque   ad  summum  eas  in   nes  dissolvit,  aut  vario  modo  componit,  sed  numquam   Cf  p.  161. 2  Essais  etc,  lib.  II,  c.  2,  §  1.  efficere  potest,  ut  mens  ad  intelligibilia,  quæ   ab    ipsis  sensationibus  specie  differunt,  adsurgere  possit.   7.  Obiic.  Vulgatum  est  illud  effatum  Scholasticorum  :  Nihil  est  in  intellectu,  quod  prius  non  fuerit  in  sensu.  Ergo  cognitio  nostra  non  nisi  a  sensibus  repetenda  est.   8.  Resp.  Dist.  ant.,  quatenus  cognitio  intellectiva  evolvi  non  potest  sine  phantasmatis,  quæ  per  sensus  hauriuntur,  conc.  ant.,  quatenus  intellectus  apprehendit  illud  ipsum,  quod  a  sensu  percipitur,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Et  sane,  ex  illo  Scholasticorum  effato  coliigi  quidem  potest  cognitionem  inteiiectivam  aliquo  modo  a  sensibus  oriri,  quatenus  hi  præbent  intellectui  phantasma,  in  quod  inteliectus  actionem  suam  exercet  l;  numquam  vero  sensitivam  cognitionem  esse  tolam  causam  cognitionis  intellectivæ  2;  quia  intellectus  ex  vi  sua  sine  ope  sensuum  ex  phantasmate  obiectum  sibi  proprium,  nempe  intelligibile,  omnino  diyersum  ab  obiecto  sensuum  efficit,  illudque  apprehendit  immo  multa  cognoscit,  quæ  per  sensus  nullo  modo  cognosci  possunt  4.   II.—  De  systemite  idearurn  innataruoi  in  uniyersuui   9.  Systema  idearum  innatarum  illorum  Philosophorum  est,  qui  originem  idearum  ex  eo  explicant,  quod  anima  cognitionem  rerum  saltem  initialem  per  ideas  sibi  naturaliter  insitas  habeat.  #,   10.   Systema  idearum  innatarum   est  reiiciendum .  Probatur.    Si  idearura  innatarum  hypolhesis  admitta tur,  consequitur  animam  intelligere  res  per  medium  absolute  immateriale,  ita  nempe,  ut  ope  phantasmatis  non  indigeat.  Atqui  id,  ut  iam  demonstratum  est b,  naturæ  animæ  humanæ  repugnat,  et  experientiæ  contradicit.  Ergo  hypothesis  idearum  innatarum  reiicienda  est,  Hoc  argumentum  ex  eo  magis  confirmatur,  quod  intelligere  res  per  earum  species  acceptas  a  Deo  simul  cum  intellectuali  natura  est  proprium substantiarum  intellectualium,  quæ  sunt  a  corporibus  totaliter  absolutæ 6,  ac  proinde  proprium   i  Cf  p.  133-134.— ^  I,  q.  LXXXIV,  a.  6  c.  3  Cf  p.   135  sqq.     Ibid.  ad  3,  et  q.  LXXXIX,  a.  4  ad  4.  Cf  p.  136.  Vid.  s.  Bo  nav.,  In  lib.  II  Sent.,  Dist.  XXIV,  p.  2,  a.  11,  q.   1  ad  arg.     Pp.  133-134. 6  I,  q.  LV,  a.  2  c.       ;n  ivnVii.'   -j     i""b'.LU|iur   .  Atqui   id  exp  hcart  ncanif,in  hypothesi  idearum  innatarum.  Ergo  idcas  rerum  Z  i   mnalas  esse  dici  nequit.  Huic  eliaml.rgumento  mTtas  ro   i m  itac'     am  in  sevoSV^T'  quodammnu°  sit  yinPutis, indtc  sirr;„t  tf  ftis   n3an?mamUn1',|i|dne"C  !.nnatæ,  qU,'pPe  auæ  al>  actio"e  rerum  L  in  m^r  InZ  °  pendenti  aliouid  mere  •'',   £a^   rnlVr^Srerur^.e^i0,'.  ?   ^^JZ  clnm  fnM(    r      fealitate   nostræ   cognitionis   dvemendum  S' M  argUme,nti  vis  ut  clariu  perspidatur  S  rerum  tccitT  'nnataS  vim  repræsentanui  reali^  •eesse  dUm.nh,r-Pn?  n°"P°sse  ex  jPsa  anima>  cui  ;™warum  rcpræsen."?^  an'ma'  CUmnon  sit  causa  rerum,  lis  ideis  rel  i      X  6SSC   neau" Nec  iu™t   asserere   ^ru,  lur   nim  rJ°l,rPra,eSentari'.auod  a  Deo  aniraæ  '"">ctum  nataMlJ  • taS,.noSiræ  eognitionis,  cum  sit  aliquod   -liarSe^ei  •;epeUtænCdaUSeastnatUra,i'    ^  ^ V   .III.-De  variis  rnodis,  quibus  sysleroa  idearuu,  innalarun,  a  rnilosophls  propugnatur   iam  d^lve0s°sPmon-aUieiaCaS  ^,^  admittunt.  senlentiam  "lamm  svslcmT,  1    ex.Ponunt>  unue  diversa  idearum  in "t  Plato  in(mr  J,     nU"  Ur'  quorum  Precipui  auctores   !!  o  mlenelcres,  et  ex  recentibus  Carlesius   Lcib s,  ct  Rosm.nius.  Secundum  Plalonem     anima    ,   an,  corpon  uniretur,  exlilit,  atque  rerum  ideTs'  nuæ"   n     ubSn"  reP,ra.f  eutant    etlunt  aliquid  e^,  j!   suosistens,  mtuila  est;  deinde  in  corpus,  tamquam   'Wp.  .42-143.-2  Cfp.  133.  _J  1    2æ,  q.  XXX,  a.  4  ad  2.          in  carcerem,  ob  quædain  crimina  detrusa,  omnium,  quat  ante  intuebatur,  est  oblita.  ltaque  anima  in  hac  vita  se  cum  fert  obliteratas  ideas,  quas  in  anteacta  vita  contem  plata  est  ;  sed  quoniam  res  externæ  ad  illarum  idearun  exemplar  conditæ  sunt,  efficitur,  ut  anima  per  sensationes  quibus  res  externas  percipit,  illas  ideas  in  se  exsuscitet  atque  in  præsentia  contempletur.  Hinc  scientia  rerum  quam  in  dies  adipisci  videmur,  non  nisi  rerniniscentia  est  ad  quam  rem  Plato  affert  exemplum  pueri,  qui  etsi  nihi  umquam  didicisset,  ordine  tamen,  et  sensim  interrogatus  etiam  de  difficillimis  problematibus  protinus,  et  rect  P™  eins  ciuMuid  nauq^tat.  IJIud  enim  non  al  ud  innuif    nisi  n.lfl  jL^   |um  na.urali  Kcdtate  intelligendi  præditnm  fnisse    Pua   i3r'r,offgan-on0il|I„,rainUS  ^4™.  respondere  potes?  inl  erroganonibus,  quæ  gradatim,  et  ordine  fiunt  '.   Lliri!  distinguunt  in  adventitias,  factitias,  blZ\,Z'  Anvent,t,a>  e°rum  sententia,  sunt  quæ  animæ   .rnaZ  in  r'°n-m0tUUm'  aui  ex  aPPuls  rero,  ex!  oTideT  '?  °p,S.°.-gan,S  excitantur ;   cuiusmodi,  e.   ^tar    ntt  (f-°tltaæ  sunt  1uæ  ab  'Psa  mente  eflf:  ET.T.    "  un'one  diversarum  idearum,  e.  .,   idea  hin XU,ide^,qnC,nn!Uæ  SUUt'  aUæ  eim  anim^S.  canur,  idest  a  Deo,n  aclu   crealionis  in  anima   infun  !m  M°nira  .nanC  Cartes''anorum  opinionem  adnotamus  am  h.s  duobus  pronunlialis  inniti,  quorum  nrimum^sf   undnm  anlma°  in  aCtUali  C°Snitione  eonmi sPterm Ham'  mem%lThJT  rma  essentia->  ''ta  etiam 'cog"&  nlbm \°  Ct;  alterum  est>  auod  'dearum  intelle onu„ma,0"g0faDf  SenSUS  CXP'icari  neaQitAst  P™"  onun   atum  faisum  est;  nam,  ut  suo  loco  ostendemus   rti  n    araniCm0Sn,,,°  '  -SCa  eliam    facu,tas  eognoscendræs:   e  n    nfc  "]      Const!tuere  "equit.  Ex  altcrS  pronunliato   lem  inlern  non  potest  .deas  esse   innatas,   sed    polius   Vsihi\.,:rama1reatgn0SCendam  e   faCultatCm  '     C   15.  Præterea,  Cartesius  hac  in  re  ambiiruns  est     nm   aodo  pro  ideis  innatis  uaturalem  cognCend    facuN   n  inn    !  f/r- 7^ Ur.    At  si  Cartes,'us   nomine   ideana  arum  intelhgit  ipsam  naturalem  cognoscendi  fa cisdtar?     CUm  C°n-SenmNihilomioui  liccat  nobis  ab  lin,  e     c  '     n°mneS,.  et  '"diviso  aclu,  qU0  relalio  inter  subcctum,  et  prædicatum  perspicitur  ;  et  hæc  relatio  hoc  nodo  persp.c.  non  potest,  nisi  una,  eademque  sit  faculM.  quæ  sub.ectum,  et  prædicatum  cognoscit.  Alqui  in   d,l!  ',\°JUf  C'?,  rosminiano  subiectum  et  prædicatum  t  dnc.sas  facultates  perlinent,  quia  subiectum  est  id,  uod  per  sensat.onem  exlrinsecus  animæ  advenit,  præ M  anTm"  "I  e.Sl-,"Iea  intellieinilis  entis,  quæ  int/inseus  an.mæ  est.  Ig.tur  lud.cu.m  primitivum  eo  modo,  quo   uod  Ju^,0^CXf)llcatllr'  na,luræ  i,ulicii  Pnnat.  Accedit,  uod  hoc  .ud.cium,  secundum  Rosminium,  est  simul  com nm,!"''  '  !nsl",c.tlvm;  comparalivum,  quia  fit  per  o  .unctionem  .deæ  ...natæ  enlis  cum  elementis  scnsili 1'taDem     !.    T  ',quia  iMa  coniuneti  !'•  actionem   und "mnTi'  -et  naturalem  ratio"is  ctlicitur.  At  nos  iam   2 repugnaJe  comParati™m  simul,  et  instinc.i  1  '    et  originem  cognitionis  hu  si  cJu  monstrare  student    Priori,  nempe  ab  ipsa  ana'si  cogitat.oms  remotæ  ab  omni  experientia  sive  inlera,  sive  externa.   21  Ilorum  Philosophorum  systemata  ortum  habuerunt  iatfn,?,'  W°t  materiam  et  formam  in  quavis  cognitione  3    fater,a  est  mutabilis,  et  contingens,  atque  ex  ns.libus  ob.ect.s  sive  internis,  sive  externis  advcnit;  forUnrl  ne,Ccssar,a  >  et  universalis,  atque  exurgit  ex  ipsa  nciLr"  •!?CU  coSnoscentisIam  cogitare,  seu  aliquid  ncipere  idem  est,  ac  ludicium  de  aliqua   rc   proferre;   (icinrn?æC-g,Utl°nis  t0tidem  esse  debent,  quot  sun  1 ;   '  n  epecies.  H.nc    intellectui    nostro  insitæ    sunt   tn  m;\ormæ>  se  categoriac,quac  sunt  Unitas,  multitutio  iU!  r  ral,0n°  amntitas  iudiciorum,  prout  uempe  rifo?  lll  rUi  IT™'  aut  P,ura'  aut  totum  complectitur;  TuumaTa"'  citmitat"  ratione  qualitatis,  nempe  reoit i  7 iL]!r        aflu'mantia>  negatio  quoad  iudicia  negan h \s   c 7JT?11  1Udic,a  indefinita>  Substantia  e    ac s,  causa  et  cffectus,  atquc  reciprocatio,  sive  actio  et passio  ratione  relationis,  idest  ralione  nexus  inter  subie ctum,  et  attributum,  nempe,  categoria  substantiæ  et  acci dentis  quoad  illa  iudicia,  in  quibus   attributum    absolute   convenit  subiecto  ;  categoria  causæ  et   effectus  quoad  illa   iudicia,  in  quibus  attributum  sub  aliqua  conditione  enun ciatur  de  subiecto;  categoria  actionis  et  passionis    quoad   illa,  in  quibus  plura  attributa  ita  de  subiecto  enunciantur,   ut,  uno  eorum  posito,  cetera  tollantur,  et,  cetens  omni bus  sublatis,  unum  reliquum  ponatur.  Denique  forma  pos sibilitatis  et  impossibilitatis,  existentiæ  et    non-exxsientiæ,   necessitatis  et  contingentiæ  ratione  modalitatis,  sive  ratione   modi,  quo  subiectum,  et  attributum  ad  mentem  nostram   referuntur,  nempe  prout  consensus  inter  subiectum,  et  at tributum  a  nobis  concipitur  vel  ut  possibilis,  vel  ut  rea lis;  et  rursus  realis  vel  contingens,  vel  necessarius.  Itaque   intellectus,  applicans  has  formas  sibi  inhærentes  elemen tis  sensilibus,  obiecta  suæ  cognitionis  sibi  efformat.  Quarc   res  a  nobis  cognoscuntur  ope  iudiciorum  syntheticorum  c   priori  l.  Hoc  nomine  ea  iudicia   designantur,    m  quibus   anima  neque  per  experientiam  cognoscit  prædicatum,  ne   que  in  notione  subiecti  illud  detegit,  sed  haunt  lpsum  e?   subiectivis  formis,  quæ  sibi  inhærent,   et  quas  ex  quo   dam  instinctu  materiæ  suæ   cogitationis,  sive  elementi   sensilibus  applicat.   22.  Philosophi,  qui  Kantium  secuti  sunt,  eius  system;  evolventes,  docuerunt  elementa  cognitionis  ab  obiectis  ex  tra  mentem  positis  derivanda  non  esse.  Quamvis  auten  ipsi  sententiam  suam  diversis  modis  explicent,  tamen  11  eo  consentiunt,  quod  animam  esse  suæ  cognitionis  uni  cam  causam,  immo  suæ  cognitionis  obiecta  sibi  construe  re  statuunt.  Inter  eos  Fictheus  eo  devenit,  ut  animam  e.  vi  sibi  insita  obiectum  intelligibile,  immo  seipsam  crear  putaret.   i  ludicium,  cuius  prædicatum  pertinet  ad  essentiam  subiecti,  ii  ut  resolventi  notionem  subiecti  notio  prædicati  occurrat,  diciti  analyticum.  E  contrario  dicitur  syntheticum  illud  iudicium,  cuius  a  tributum  non  pertinet  ad  essentiam  subiecti,  sed  ei  superaduii  Istud  dicitur  aposteriori,  quia  in  eo  adiungitur  prædicatum  subiec  post  cognitionem,  quam  nobis  experientia  præbet.  Illud  dicitur  priori,  quia  relatio  inter  prædicatum,  et  subiectum  ex  ipsa  W  rum  collatione  patescit. Ut  systematis  Kantiani,  aliorumque  Germaniæ  Philosophorum,  quatenus  ad  rem  hanc  spectant,  abnormitas  evincatur^demonstramus  sequentes  propositiones 1\  Formæ,  quas  Kantius  nativas  affectiones  intellectus  esse  asserit,  repugnantiam  in  se  includunt,  eiusque  doclrvna  de  xudicas  syntheticis  a  priori  naturæ  mentis  humanæ  aperte  adversatur.   Probatur  prima  pars.  Huiusmodi  formæ,  Kantii  iudicio,  sunt  notioncs  inanes,  et  omni  obiecto  expcrtes,  ac  proinde  sunt  notiones,  pcr  quas  nihil  cognoscitur.  Atqui  nolio,  qua  nihil  cognoscitur,  non  est  notio,  sed  potius  negalio  notionis,  seu  cognitionis.  Ergo  illæ  formæ  sunt  notiones  non  notiones.  Præterea,  singulæ  illæ  formæ,  seu  notioncs,  una  cum  notionibus  sibi  e  diametro  oppositis  ponuntur,  e.  g.,  forma  necessitatis,  et  contingentiæ,  possibihtatis,  et  impossibilitatis  etc.  Ergo  si  illac  essent  internæ  .p.tellectus  affectiones,  affcctiones  secum  pugnantes  intellectui  convenirent,  id  quod  valde  absurdum  est   li.  Irobatur  secunda  pars.  Quodlibet  iudicium  a  priori   lest  analyticum,  md.cium  enim  a  priori  efformari  dicitur,   cum  altributum  detegitur  ex  subiecti  analysi   vel    imme nale,  vcl  med.ate,  nempe  per  ratiocinationem.  Synthetica   autem  mdicia  sunt  natura  sua  a  posteriori,  quia  in  iudi cnssyntheticismensnonperspicit  intrinsecum  nexum  in er  prædicatum,  et  subiectum,  ac  proinde   statuit  rela lonem  inter  utrumque    subsidio    experientiæ.  Quare    si   uoicia  synthctica  a  priori  existere  possent,    in  iis    mens   eque  per  analysim  subiecti,  neque  per  experientiam  iu icaret,  hoc  est  ex  coeco  instinctu  iudicia  efformarel.  At jui  .(I  naturæ  mentis  humanac  adversatur  \  Ergo  doctri unvnnlll^e,Ud/C,is  syntheticis    Priori  naturæ    mentis  uimanæ  adversatur.   ionis  l>r°P'  tja'  NequU  mima  esse  unica  causa  suæ  C09ni ^objitur.  Si  anima  esset  unica  causa  effectrix  suarum   liea  mThUi,n'-t(M,C.nClUm  f°ret  sVitudines  rerum  in  eam  equc  a I,pbIS  robUs,    neque  ab  alia  causa  exteriori  in ausV  r,!  VU,;  T'  CUmolu?  "tellectus  Divinus  sit  ^sa  reium,  Ipse  solus  simihtudines  omnium    rerum  in   x  Cf  p.   153.    204  IDEALOGIA   se  essentialiter  habet.  Ergo  nequit  dici  animam  esse  unicum  principium  efficiens  suarum  intellectionum,  nisi  ipsa  unum,  idemque  cum  Intellectu  Divino  esse  dicatur,  id  quod  purus,  putusque  pantheismus  est.   26.  3a.  Absurdum  est  animam  cognoscere  res  ex  eo,  quod  illas  producit.   Probatur.  Si  mens  res  cognosceret  ex  eo,  quod  illas  producit,  sane  produceret  res,  quas  non  cognosceret  se  producere.  Atqui  hoc  falsum  est;  nam,  cum  quodlibet  ens  quidquid  agit,  agat  secundum  modum  suæ  naturæ,  anima,  utpote  quæ  ratione  pollet,  nequit  aliquid  agere,  nisi  cognoscat  illud,  quod  agit,  eiusque  notitia,  tamquam  exemplari,  ad  agendum  utatur.  Ergo  ipsa  non  novit  res,  quia  illas  producit,  sed  res  producit,  quia  illas  novit.   27.  4a.  Cognitio  non  potest  dicit  ut  ait  Fichteus,  creatio.   Probatur.  Anima  non  cognoscit  res  ex  eo,  quod  illas  producit.  Ergo  cognitio  non  potest  dici  creatio.  Præterea,  omnis  actio  cognitrix  est  perfectio  subiecti  cognoscentis,  non  vero  obiecti,  quod  cognoscitur  ;  e  contrario,  actio  creatrix  transit  in  aliquid  posilum  extra  subiectum  creans,  quia  ipsa  non  est  perfectio  subiecti  creantis,  sed  obiecti  quod  creatur.   28.  5a.  Maximum  absurdum  est  id,  quod  ait  Fichteusy  animam  eo  ipso,  quod  se  cognoscit,  seipsam  creare.   Probatur.  Si  anima  ex  eo,  quod  se  cognoscit,  sibimetipsi  existentiam  largitur,  sequitur  ipsam  se  cognoscere,  ac  proinde  operari,  antequam  existat.  lam  si  res  ita  se  haberet,  cognitio  sine  subiecto  cognoscente,  et  operatio  sine  subiecto  operante  admittenda  foret  ;  quæ  profecto  manifeste  absurda  sunt  '.   V. De  Ontologismo,  et  priuium  quid  hoc  systema  sit,   exponitur   29.  Ontologismus,  ut  alibi  diximus 2,  est  illud  systema,  in  quo  statuitur  mentem  nostram  intueri,  sive  immediate  cognoscere  Deum,  et  ab  hac  intuitione  repetendam  esse  cognitionum  nostrarum  originem.    i  Cf  s.   Aug.,  De  immort.,  c.  8,  n.    14.  2  Log.j    9q  !  beisHhua'bu:„sr  sær"t .  •>  !L   !  cnm  intimior  Deo Tauam "riM™,ebrancb,l"n>  mens  nostra,  quid  in  Deo  est  ^e, e 5  'f  .s">  De™>  et  quidl  sive  exemplaria  omnium  rJ,U°  aM  '"  De0  sunt  eæ,  lclligat  ex  eo  auoS  „"?'  setIu'lur'  u'  ipsa  res  in.  luit  Deum    „£ ess &?&",D  De°  vide'  Hinc  stæssc  inteH.gibifa, "  si  "„  ifo    17'  ce,era1ue  omn  tum  quia  bufus  ew  non  potest.neque  vcr teE  [„'%  0n'm  Deum  mens   Per  Eum'cognoscere  potest Cm  rerUm  in  Eo>   ^  SirtSf^?  r''4a'e'  Præsertim  '"••    lib.  II,  t.  II.  tn  Dyna.,  c.'  IV),.  „_  p    ^^  ^  ^    ^  ?    ^    Declaratur,  quid  sibi  velit  cognitio  immediata,  seu  intuilio  Dei   34  Goo-nitio  immediata,  et  directa,  prout  hic  accipitur,  est  ea  qua  res  cognoscitur  in  seipsa. Cognoscitur  autem  aliqua  res  in  seipsa,  cum  cognoscitur  vel  per  suam  essentiam,  quæ,  prout  cognoscibilis  est,  præsens  est  potentiæ  co^n  tnci,  vel  per  eius  propriam  simihtudinem,  a  qua  facultas  cognitrix  informatur  \  E.  g.,  immed.ata  est  cognitio  lucis,  quæ  præsens  est  oculo  3;  ltem  lapis  a  visu  immediate  cognosci  dicitur,  quia  hæc  cognitio  nt  per  similitudinem  lapidis  in  oculo  immediate  denvatam  ab  ipso  laoide      ila  ut  ipsa  species  lapidis  resultet  tn  ocuto    .   35  Huiusmodi  cognitio  ab  ea  distinguitur,  qua  res  non  in  se  ipsa,  sed  in  suo  sirnili,  sive  in  sua  imagine  cognoscitur  6,  ita  ut  cc  similitudo  rei  cognitæ  non  accipiatur  immediate  ab  ipsa  re  cognita,  sed  a  re  aliqaa,  in  qua  remiltat  ^  E  g.,  huiusmodi  est  cogmtio  ahcuius  homims,  qui  iu  aliquo  speculo  videtur,  quia  in  hac  visione  cc  non  s\milituaoqhominis  immediate  est  in  oculc,  sed  .m^tudo  hominis  resultantis  in  speculo  8  ;  quapropter  imme  diata  est  cognitio  imaginis  hominis,  at  non  cognitio  ipsius  hominis,  quem  illa  repræsentat.  m   36  Iam,  cum  intellectus  aliquam  rem  immediate  co^noscit  ipsam  intueri,  idest  videre  dicitur,  atque  ipsa  lmmediata  cognitio  intellectiva  a  visione  sensitiva  nomen  accipiens,  intuitus,  seu  visio  nuncupatur    .   37  Ex  his  plane  colligitur    ad    visionem    intellectivam  duo  potissimum  expostulari  :  1°,  ut  principium   per  quo  res  cognoscitur,  sit  proprium  ipsius  rei,  ahoquin,  resnor  in  se  ipsa,  ac  proinde  non  immed.ate  cognosceretur,  l,  ui  habeafcum  re  perfectam  similitudinem,  et  conven.entiair   "T^f  s.  Thom.,  I,  q.  XII,  a.  9  c.  Ibid.,  q.  LVI,    a.  3  c.   3  Jn  Epist.  I  ad  Cor.  e.  XIII,  lect.   IV.   4  Jhid    s  I    a.   LVI,  loc.   cit.  T.TTT   o  llid     q.  XII,  a.  9  c.  Cf  etiam  Qq.  dispp.,    De  Ver.,  q.  VIII   a.  3  ad  17,  et  in  lib.  II  Sent.  Dist.  XXIII,  q.  II,  a.  1  sol.  "'  I,  q.  lVi,  loc.   cit.   3  in  Ep.  I  ad  Cor.,  loc.   cit.  Allff„ctinus   o  Contr.  Gent.,  lib.   III,  c.   83.     Visus,    inqmt    s    AugustiDnj  ad  utrumque  referendus  est,  idest  et  ad  oculos  et  d   mentem  Lib    De  videndo  Deo,  seu  Epist.  GXLVII  ad  Pauhnam,  c  IX,  n.       lin  esse  cognoscibili,  alioquin    non    diceretur,    ut  fnquit  |4qmnas,  res  illa  immediate  videri,  sed  quædam  umbra   38.  lamvero,  cum  de  visione  Dei  agitur,  huiusmodi  prinpium  nequ.t  esse  al.quid   exlra  Deum,    nam    quidquid  st  extra  Deum,  mfin.te  distat  a  Deo,  ac  proinde  esse  ne[fuit  princ.p.um,  ex  quo  Deus  in  seipso  intelliffilur.  Oua)ropter  princ.pmm,  ex  quo  visio  intellectiva  Dei  obtineri  ►otest    non  aliud  esse  quit,  nisi  aliquid,  quod  in  ipso  Deo  •t,  et  quoniam  quidquid  in  Deo  est,  unum,  idemque  cum  im  essenlia  re  ipsa  est,  principium,  ex  quo  visio  intel;ct.va  Dei  efiic.tur,  est  ipsa  Eius  Essentia,  quæ,   ut  ila  camus,  yices  gerit  formæ  intelligibilis,  ex   qua  intelleim  fit  actu  mtelligens  .    Deus,  inquit  s.  Thomas,  non  nmediate  v.deretur,  nisi  Essentia  sua  coniungeretur  in'lleclu.     .  Itaque   visio  intellectiva  Dei    est    illa      aua  eus  per  principium,  quod  non  sit  aliud  ab  ipso  Deo,  inlligitur  uti  est  in  seipso.  !   39.  Ontologi  pertendunt  principium   immediatæ    visios  Dc.  non  esse  ipsam  Divinam   essentiam,  sed  vel  Esse   ^ri,;  U!  aiU,U,  U,baghs  '  eius(ue  asscc,æ  t  ^eas  ne ssar.as,  atque  absolutas,  prout  concretæ,  et  reales  sunt   ueo,  quæ  non  al.ud  sunl,  nisi  ipsa  Attributa  Dei.  At   Du^US,l!nrSe,,DS0SrP^CissiniUS    est>  EiuS(lue  natnræ  pugnat  distmclio  mter  Essentiam,  el  Esse,    vel   Atlri ila.  Quare  si  Deus  cognosci  dicatur  ex  rerum  finitarum   tari  F?n,0nHe'  P?'CSt   V^   per  divisos  conceptus  coan  Eius  Lssent.a,  vel  Esse  vel  Altributa;  at  sl  imme L  Tr1^  'iCqU,t  co^nosci  Ess^  vel  aliquod  Attri•  :!"  E™Esscntia  simul  cognoscatur.  Itaque  vel  lo,,    m?d.°  m  Se,PS0  el  immediate  cognoscitur,  vel  •m  n r1  CS\n  SC'  ac  secundu™  ipsam  Essenliam.  Ceum  etiamsi  d.st.nct.o,  quam  Ontologi  comminiscuntur,  ei   D  i  Essent.am    atque  Esse,  vel  Attributa    admitta >  tornen,  uti  cx  d.cend.s  patebit,  semper  impossibile  .ti ^r&rnnatUrahtCr  iaSSCqui  >'isionemDei,sive  EstVibuta i  Dei.  Pnnc,p,um  hu,us  vis,'onis,  sive  Esse,  vel   Quodlib.  VII,  q.  i,  a.  1    c.   !bidlbi  IV.Sent:>,Dist XLI>  qII,  a.   1   sol.   "  hæc.  non  potestXd  „a_  iral,  er  cognoscere,  ut.  est  in  seipso,  seu  vidcre    Alnni   ama  enin"ar  De  • eSCedit  im!?'nalitatem  cuiuslibef  ubant.æ  inlell.gentis,  nam  a  Deo,  cuius  proprium  est  esse  m  esse  subnstens,  quaccumque  compositio,  et  /'as  removenda  est  ;  creaturæ  auten/inlelligentfs    tam   mpos  tio,nenm,rn,aleS'  T  ^•'.?S.S    seThahZZ       COnip!eCtUnlUr>  1u''    "ntel,ig-e,  sivc  vidcre   llfct,fm°tter  SeCUU^a  parS:  ?emDe  sPeciatim  quoad  i„"eclum  bumanum.  Jam  a  nobis  ostensum  est  coenitinm  m.ellcct.vam,n  homine  effici  non  posse,  nM  W.   ndTm  Trn-6^1'  ^T  ^™0  COnfcrat  an    ^  "ffi^dam,  proindeque  ob,cclum  proprium   intellectui  hu m  esse  non  possc  intelligibil/purum,  sed  in.el ligibiL   Mraclum  a  phanlasmatibus  2.  Hinc,    cum  de  substan-,.vePrU,'daln,hUSaliauid    inteIliSimu>   necesse    babcmus   I    mi?  TnTla  COrPorum'  licct  ipsarum  non  sint   masmata     .  Hoc  præmisso,  e„  argumentum    Intel ner"mrS  "n  °ei  COSnitionem  assurgere  Z  po,  sDC,ri     0UaS  sPcclessve  simililudines,  quas  ex  re d  Sbrr'PUit /tqUi  C°Snoscere  De™  Pcr  huiusn  ufi  nu  -P  SUS  dlversum  est,  ac  lllum  per  se  ipræsen,!  "  sc>  cnSnoscere;  nam  nulla  specics  creata   -,  eM,,°'CStJ)eUm  '  Uti  est  in  seEW°  ''npo^i",  P '"  el,cct>"n.humanum  naturali.er  Deum  videre  .  a.  iræterca,  anima  huraana  ad  Divinam  visionem  e Cf  s.  Thom.,  I,  q.  XII,  a.  4  c.   J-  Dynam.,  c.  iV,  a.  2,  p.  132-135.   IqLXXXIV,  a.  7  ad  3.    I,  q.  XII,  a.  li  c.   rnuos.  Curist.  Compend.  I.'  ..       levari  non  potest,  nisi  toto  conamine  intcllectus  in  Deurr  intendens  a  ceteris  potentiis,  ac  proinde  a  potentiis  sen  sitivis  omnino  se  abstrahat  ;  nam,  cum  Deus  sit  intelh  gibile  vehementissimum,  non  potest  noster  intellectus  Eun  videre,  nisi  tota  eius  intentio  in  hanc  visionem  colligatur    et,  quemadmodum  alibi  ostendimus  3,  quoties  anima  to  tam  vim  suam  in  exercitatione  alicuius  potentiæ  mtendit  nullam  aliam  potentiam  exercere  valet.  Atqui  in  hoc  stati  vitæ,  in  quo  anima  cum  corpore  coniungitur,  naturahte: '  fieri  nequit,  ut  anima  a  potentiis  sensitivis  omnino  se  abs  trahat.  Ergo  fieri  non  potest,  ut  anima  naturaliter  Deuu   videat4.   46.  Denique,  si  anima  humana  gauderet  llja  perenni  vi  sione,  quam  Ontologi  comminiscuntur,  destitui  non  pos  set  conscientia  huius  facti  interni.  Atqui  nemo  consciu  sibi  est  se  hac  visione  gaudere.  Ergo  hæc,  quam  Ontc  logi  comminiscuntur,  visio  inter  calentis  suæ  phantasia  figmenta  amandanda  est.  Cui  argumento  maius  robur  ac  cedit  ex  eo,  quod,  secundum  Ontologos,  perennis  visi  Dei  est  principium,  ex  quo  cognitionem  rerum  mens  nc  stra  adipiscitur.  lamvero  illa  visio  principium  nostrarui  cognitionum  esse  non  posset,  nisi  mens  eius  conscia  e  set,  quia  origo  cognitionis  per  principium  menti  ignotui  explicari  non  potest.   VIII. Nonnulla  consectaria  Ontologisuii  exponuntur   47.  Ontologismus  ex  eo  etiam  reiiciendus  est,  quod  r;  tionalismo,  et  pantheismo  latissimam  viam  sternit.   Atque  in  primis,  rationalismus  est  illud  systema,  m  qi  dogmata  Religionis  Christianæ  ita  explicantur,  ut  nc  aliud  exhibeant,  quam  quod  intra  rationis  hmites  mcli  ditur.  lam  ex  principio  visionis  Dei  facile  inferri  pote  Deum  in  se  videri  non  posse,  nisi  videatur  eo  modo,  qi  reapse  subsistit,  ac  proinde  veritates,  quæ  mysteria  d  cuntur,  e.  g.,  Trinitas  Divinarum  Personarum,  huiusmoesse,  ut  in  Deo,  æque  ac  veritates  naturales,  a  mente  n  stra  naturaliter  cognoscantur  5.   i   Qq.   dispp.,  De  Ver.,  q.  XIII,  a.  3  c.   2  Ibid. ^  Dynam.,  c.  I,  a.  9,  p.  10o.     Cf  s.   Aug.,  De  Gen.  ad  litt.,  lib.  XII,  c.  27,  n.  55.   5    Summa  Bonitas  Dei,  inquit  s.  Thomas,  secundum  modura,  q         4£,Prat'.lerea  '  naluralem  ordinem  cum  supernalurali  m  Onlologismo  confundi  ostendi.ur  eliam  eTeo  ouod  l  T  s.o  De.  natural.s  est  inlelleclui  creato,  ipsi  opus^non  ->sset  lumtne  glonæ,  ut  ad  bealificam  visionem  per/en  at     riiTft .  I'S'°  b^lifica  "°n  esset  Pernaluralis.  Nos  c.mus  Onlologos,  hunc  errorem  eflWere  volontes  staucre  discnmen  inter  visionen,  beatificam,  e  visionem  laluralem  De.,n  eo,  quod  per  hanc  obscure,  per  illam   bus  Z  illf  °SC,lUr;  lei  '"  e°'  ouod  Per  anc  m ino  il)us,  per  illam  maionbus  gradibus  Deus    videlur      vel   SE5  'ne°'  flU0(1  in  visione  beatifica  Essentia  Dei  .(lctur,  in  v.sione  autem  naturali  limites  intellectus  creati   causa  sunt,  cur  Esse,  vel  Atlributa  Dei,  non  autem  ius  Essonlia  videalur.   49.  At  ipsi  ludunl  vcrbis.  Etenim  quoad  primum,  vio  ahcuius  obiecti  consislit  in  immediata  eius  cognitio Vrir^  '"  S'"    n  S.nt.,  Dist.  X.XIII,  Ql.  Hspp.,  De   Ver.,  q.  XVIII,  a.   1  c.-     intellectus  creati  impedirent,  quominus  ipse  in  visione  naturali  Dei  essentiam  videret,  intellectus  creatus  ne  per  visionem  quidem  beatificam  Essentiam  Dei  videre  posset,  quia  ipse,  cum  ad  visionem  beatificam  extollitur,  limitibus  circumscribi  non  desinit.   50.  Præterea,  ontologismum  cum  pantheismo  arcte  colligari  evincitur  hoc  argumento1:  Res  sunt  intelligibiles,  quatenus  sunt;  quapropter  quidquid  habet  esse  m  se,  intelligibile  etiam  in  se  est,  et  quidquid  non  est  lntelhgibile  in  se,  non  habet  esse  in  se.  Atqui  secundum  Ontologos  res  non  sunt  intelligibiles  in  se,  sed  dumtaxat  in  Deo.  Ergo  earum  esse  non  est  ipsis  proprium,  sed,  uti  Pantheistæ  dicunt,  est  quædam  derivatio  ipsius  Esse  Dei.  Quod  argumentum  ut  clarius  perspiciatur,  advertendum  est  res  creatas,  etsi  a  Deo  pendeant,  tamen  propria  realitate  gaudere;  quapropter  illæ,  si  considerentur  prout  creatæ  sunt,  ab  Eoque  pendent,  nonnisi  per  actum  creativum  Dei  intelligi  possunt;  sed  si  considerentur  in  realitate  sui  propria,  et  distincta  a  Deo,  dicendæ  sunt  intelligibiles  ln  se,  et  non  in  Deo;  quod  si  negetur,  uti  revera  ab  Ontologis  negatur,  ipsas  propria  realitate  destitui  dicendum  est,  ac  proinde  pantheismus  ab  Ontologis  vitari  nequit.   IX. Argumenta  Ontologorum  disiiciuntur   51.  Obiic.    Intelligibile  est  obiectum  proprium  intel   Giobertius  in  sua  epistola,  cuius  titulus,  Demofilo  alla  giovine  Italia,  sine  ulla  ambage  professus  est  pantheismum  esse  unicam  solidam  philosophiam.   2  Gum  hæc  sint  ontologismi  consectaria,  Sanctæ  Romanæ,  et  Universalis  Inquisitionis  Congregatio  (die  18  sept.  1861)  declaravit  tuto  tradi  non  posse  hanc  propositionem,  Immediata  Dei  cognitio,  habitualis  saltem,  intellectui  humano  essentialis  est,  ita  ut  sine  ea  nihil  cognoscerepossit;siquidemestipsumlumenintellectuale;etNea\)o\itMi&e   Regionis  Episcopi  in  Epistola  collectiva  ad  Clerum  sæcularem,  et  regularem  suarum  Dioecesium  (die  29  iun.  1862),  illius  definitionis  mentione  facta,  inter  absurda  philosophica  systemata  Ontologismum  numerarunt,  atque  ab  hoc  cavendum  præceperunt.  Cf  La  Scienza  e  La  Fede,  vol.  XLVI  in  Append.  p.  XXXII.  Nullum  autem  esse  dubium,  quin  illud  S.  Congregationis  decretum  ad  ontologismum  spectet,ostendit  P.  Thomas  Zigliara,  0.  P.  (a  Leone  PP.  XIII  S.  R.  E.  Cardinaliurn  in  Collegio  adlectus),  Della  luce  intellettuale  e  dell'  ontologismo,  t.  II,  lib.  III,  Della  luce  oggettiva,  part.  II,  c.  XI,  p.  148  sqq,  Roma     leclus  humani.  Atqui  Deus  est  sumræ  intelligibilis.  Ergo   Dcus  est  obiectum  maxime  proprium  intellectus,  ac  prol  inde  immediate  ab  eo  cognoscitur.   52.  Resp.  Dist.  min.,  Dous  est  summe  intelligibilis  in  |  se,  conc.  mm.,  quoad  nos,  neg.  min.  Neg.  cons.   Et  sane,   res  sunt  intelligibiles  in  se,  quatenus  sunt  immateriales  ,   ac  proinde  Deus,  quippe  qui  est  maxime  immaterialis,  t  est  etiam  in  se  maxime  intelligibilis.  At  vero  intelligibii  litas  rerum,  si  referatur  ad  intellectum,    qui  eas  intelli git,  spectanda  est  non  ex  natura  rerum,  sed  ex  natura,  ipsius  intellectus;  nam,  ut  sæpe  diximus,  modus  cogno scendi  sequitur  naturam  cognoscentis.  Atqui  immaterialitas  jDei  est  extra  genus  cuiuscumque  intellectus  creati.  Ergo,   etsi  Deus  sit  in  se  maxime  intelligibilis,  tamen  huiusmodi  |non  est,  si  ad  intellectum  nostrum  referatur2.   53.  Obiic.    Deus  arctissimo  vinculo  cum  mente  hujmana  coniungitur.  Atqui  hæc  coniunctio  necessario  effijcere  debet,  ut  mens  humana  Deum  immediate  cognoscat.   !  Ergo.   54.  Resp.  Dist.  mai.,  ut  causa  cum  effectu,  nempe,  ut  sustinens  eam  in  esse3,  conc.  mai.;  ut  obiectum  immediatum  polentiæ  cognoscitivæ,  neg.  mai,  neg.  min.  Neg.  cons.  Re  sane  vera,  satis  non  est  rem  esse  menti  humanæ  præsentem,  ut  illam  cognoscat,  sed  oportet  illam  esse  præsentem  tamquam  obiectum  cognoscibile,  quod  mentcm  ad  sui  cognitionem  determinat.  Hoc  autem  modo  Deum  esse  naturaliter  præsenlem  nostræ  menti  haud  possibile  est,  quia  Jpse  vires  intellectus  creati  infinite  supergredilur4.   55.  Obiic.    Deus  est  illa  Veritas,  per  quam  ceteræ  vcritates  cognoscuntur.  Atqui  veritas  huiusmodi  irametliate  cognoscitur.  Ergo.   56.  Resp.  Dist.  mai.,  ita  ut  sit  causa,  propter  quam  alia  cognoscimus,  conc.  mai.,  ita  ut  sit  obiectum,  quo  co£ito,  aha  cognoscimus,  neg.  mai.;  sub  eadem  distinctioe  conc.  et  neg.  min.  Neg.  cons. 5  Enimvero  res  per  Deum   |  Cf  Dynam.,  c.  IV,  a.  I,  p.  131.   Cf  s.  Bonav.,  /n  lib.  I  Sent.,  Dist.  III,  p.  I,  a.  1,  q.  1  resol.  ^  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.   VIII,  a.   3  ad  7.   Cf  s.  Bonav.,  In  lib.  II  Sent.,  Dist.  III,  p.  2,  a.  11,  q.  2  ad  3 ;  iJist.    x,  a.   I,  q.   1  ad  arg.     Propter  Deum,  ad  rem  inquit  s.  Thomas,  alia  cognoscuntur,    214  IDEALOGIA   a  nobis  intelliguntur,  turn  quia  Deus  res  ita  condidit,  ut  sint  potentia  intelligibiles,  tum  quia  nobis  largitur,  et  in  nobis  conservat  lumen,  quo  res  intelligimus  f.  At  vero  inde  haud  inferri  potest  nihil  a  nobis  cognosci  posse,  nisi  primo  Deum  cognoscamus.  Etenim,  sicut  res  a  nobis  cognoscuntur,  quin  prius  cognoscamus  lumen  ipsius  nostri  intellectus,  quod  est  causa  proxima  nostræ  cognitionis,  ita  necesse  non  est  primo  cognosei  Deum,  qui  est  causa  prima  nostræ  cognitionis,  ut  ceteræ  res  cognosci  possint2.   57.  Inst.  Secundum  s.  Augustinum,  omnia  in  luce  Primæ  Veritatis  cognoscimus  et  per  Eam  de  omnibus  iudicamus.  Ergo.   58.  Resp.  Hunc  s.  Augustini  locum  iam  s.  Thomas  explicavit.    Dicendum,  ait,  quod  omnia  dicimur  in  Deo  videre,  et  secundum  Ipsum  de  omnibus  iudicare;  in  quantum  per  participationem  sui  luminis  omnia  cognoscimus,  et  diiudicamus.  Nam  et  ipsum  lumen  naturale  rationis  participatio  quædam  est  Divini  Luminis;  sicut  etiam  omnia  sensibilia  dicimus  videre,  et  iudicare  in  sole,  idest  per  lumen  solis.  Sicut  ergo  ad  videndum  aliquid  sensibiliter  non  est  necesse,  quod  videatur  substantia  solis,  ita  ad  videndum  aliquid  intelligibiliter,  non  est  necessarium,  quod  videatur  Essentia  Dei  3  .   59.  Obiic.    Plerique  illorum,  qui  denegant  menli  nostræ  immediatam  cognitionem  Dei,  docent  notionem  Dei  ex  rebus  crealis  in  nobis  gigni.  Atqui  haud  fieri  potest,  ut  notio  Dei  a  rebus  creatis  suppeditetur.  Ergo  immediata  cognitio  Dei  admittenda  est.   60.  Resp.  Neg.  min.  Et  sane,  non  solum  omnes  Scholæ  Doctores,  sed  etiam  omnes  Patres  aperte  docuerunt    non  sicut  propter  primum  cognitum,  sed  propter  primam  cognoscitivæ  virtutis  causam  ;  I,  q.   LXXXVIII,  a.  3  ad  2.   t  Cf  Dynam.,  c.   IV,  a.   5,  p.   142.   2  I,  q.  LXXXVIII,  a.   3  ad  1.  — 3  I,  q.  XII,  a.   11  ad  3.   4    Nos,  ait  s.  Thomas,  aliter  Deum  notum  habere  non  possumus,  nisi  ex  creaturis  ad  Eius  notitiam  veniamus  (Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XVIII,  a.  2  c;  cf.  ibid.,  a.  1  ad  1,  et  I,  q.  LXXXVIII,  a.  3  c).  Atque  s.  Bonaventura :    Cognoscere  Deum  per  creaturam  est  elevari  a  cognitione  creaturæ  ad  cognitionem  Dei,  quasi  per  scalam  mediam.  et  hoc  est  proprie  Yiatorum  ;  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  III,  p.  I,  a.  1, jmentem  nostram  a  rebus  creatis  ad  cognitionem  Dei  ascenjtJerc.  Satis  sit  hæc  pauca  s.  Augustini  afferre:    In  simijlitudine  sua  Deum  quæramus,  in  imagine  sua  Creatorem  agnoscamus    .  Quomodo  autem  ex  creaturis  in  cognitiofæm  Dei  deveniamus,  in  Theodicea  explicabimus.   X. De  Psychologismo  rationali   61.  Hoc  nomine  appellatur  illud  systema,  quo  statuitur  Dngincm  nostræ  cognitionis  ita  progredi,    ut  primo  in:ipiat  in  sensu,  secundo  perficiatur  in  intellectu  2  .   62.  Hoc  systema  ab  Aristotele  profectum  omnes  Schoastici  post  s.  Augustinum  3  propugnarunt  .  Quomodo  au:em  nostra  cognitio  oriatur  a  sensibus,  et  perficiatur  in  ntellectu,  lam  explicatum,    et  ostensum  a    nobis  est  in   Pynamilogia  5.  Hic  dumtaxat  in  memoriam  revocantes  ea,  jjuæ  ibi  statuimus,   demonstramus  cognitionis  nostræ  raliionem  non  nisi  in  hoc  systemate  reddi  posse.  ^  63.  Origo  nostræ    cognitionis    non  nisi  secundum  ^cholaslicorum  systema  explicari  potest.   Probatur.  \\\u&  solum  systema  ad  explicandam  originem  jognitionis  intellectivæ  est  accommodatum,  quod  responlet  naturæ  nostri  intellcctus;  nam    oportet,  quod  cogniio  fiat  secundum  modum  cognoscentis  6  .  Atqui  intelectus  humanus  est  eius  naturæ,  ut  ad  primas  cognitioics  rerum  pervenire  non  possit,  nisi  dicalur  ipsas  oriri  i  sensu,  et  per  vim  intellectivam  perfici.  Ergo  origo  inellectivæ  cognitionis  non  nisi  secundum  systema  psychoogicum  rationale  explicari  potest.   .  5  resol.  Quam  ob  rationem  Concilium  Vaticanum  hanc  edidit  d§nitionem:    Si  quis  dixerit,  Deum  unum,  et  verum,  Creatorem  et  lominum  nostrum,  per  ea,  quæ  facta  sunt,  naturali  rationis  humtæ  lumine  certo  cognosci  non  posse,  anathema  sit  ;  Const.  doqmat.  e  bide  cathol.,  Sess.  III,  Canones,  n.   I,  S  I.   IJn  loan.  Evang.  c.  F,  tract.  23,  n.  10.  Cf  De  Civ.  Dei,  lib.  VIII,  .;  Confest..  lib.  VII,  c.   17,  n.  23  et  alibi  passim.  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  I,  a.   11  c.  Cf  Enchir.  ad  Laurent.,  c.   IV,  n.  1;  De  vid.  Deo,  c.  17,  n.  42,  4;  ^  Genad  litt->  ljl>V,  c.  12,  n.  28;  De  Imm.  an.,  c.  10,  n.  17.  M,  præ  ceteris,  s.  Bonav.,  De  septem  itin.  æt.,  Itin.  3,  d.  4,    />c  septem  donis  Spiritus  S.,  De  dono  intell.,  c.   I.   Cf  c.  IV,  passim.  8  I>i  Ub.  I  Sent.,  Dist.   XXVIII,  q.   I,  a.   2  sol.    216  IDEALOGIA   64.  Minor  huius  argumenti  probatur  hoc  modo:    Na-\  tura  nostri  intellectus  expostulat,  ut  eius  cognitio  a  sen-j  sibus  oriatur  .  Enimvero  unicum  est  in  homine  princi-j  pium,  quod  res  sentit,  atque  intelligit,  quia,  ut  in  A/U/iro-l  pologia  ostendemus,  una,  eademque  est  anima,  quæ  si-l  mul  sentiens  est,  atque  intelligens,  idest,  quæ  est  sub-l  iectum  intellectus,  et  simul  cum  corpore  subiectum  fa- 1  cultatum  sentientium.  Ex  hac  coniunctione  facultatum  intelligentium  cum  senlientibus  efficitur,  ut    obiectum  nostro  intellectui  proportionatum  non  sit  intelligibile  purum.  sed  essentia  rerum,  quæ  esse  suum  in  materia  habent5.  Atqui  res,  quæ  habent  esse  suum    in  materia,  non  nisi  per    potentias  sentientes  apprehendi  possunt.  Ergo  nalura  intellectus  humani  expostulat,  ut  nequeat  assequi  obiectuno  sibi  proprium,  nisi  cognitioni  eius  cognitio  sensitiva  præcedat  .     Natura  intellectus  etiam  expostulat,  ut  eius  cognitio,  quæ  a  sensu  initium  sumit,  ab  ipsa  vi  intellectiva  perficiatur.  Re  quidem  vera,  etsi  intellectus  cum  corpore  coniungatur,  tamen  ipse  actiones  suas  sine  ullo  corporeo  organo  exercet  5.  Ex  hoc  consequitur  proportionem  intei  intellectum,  atque  obiectum  eius  proprium  intercederf  non  posse,  nisi  statuatur,  essentiam  rerum  apprehendi  afc  intellectu,  non  prout  est  in  hac,  vel  in  illa  re  singulari.  quemadmodum  apprehenditur  a  sensibus,  sed  altiori  modo,  nempe  prout  abstrahitur  a  quavis  conditione  materiali;  ac  proinde  sub  universali  ratione  consideratur  6.  Atqui.  si  res  ita  se  habet,  agnoscenda  est  in  mente  aliqua  virtus  superioris  ordinis,  quam  sensus,  ut  per  ipsam  cognitic  sibi  propria  perficiatur,  eaque  est,  quæ  nomine  intellectus  agentis  designatur  7.  Ergo.   65.  Obiic.    Intellectus,  antequam  efformet  speciem  iatelligibilem,  aut  cognoscit  rem,  quam  species  repræsentat,  aut  non  cognoscit.  Atqui  primum  dici  nequit,  quia        Naturale  est  homini,  ut  per  sensibilia  ad  intelligibilia  veniat  quia  omnis  nostra  cognitio  a  sensu  initium  sumit  ;  I,  q.  I,  a.  9  c   2  Cf  Dynam.,   c.   IV,  a.   2,  p.   134. 5  Ibid.     Cf  ibid.,  p.  132-135,  ubi  idipsum  ex  testimonio  experientiæ  etiarr  comprobavimus.   s  Cf  ibid.,  a.  1,  p.  131-132,  et  a.   12,  p.  161-163.   ispecies  rerum  haberet,  antequam  ipsas  efformaret ;  nec  secundum,  quia  intellectus  nequit  in  seipso  effingere  species  lllarum  rerum,  quas  non  cognoscit.  Ergo  origo  nostræ  cogmtionis  secundum  systema  Scholasticorum  exniicari  nequit  f.  '   66.  Resp.  Dist.  secundam  partem  maioris,  aut  non  co~  \gnoscit,  ita  tamen,  ut  obiectum  polentia    intelligibile  sit  ipsi  præsens,  conc,  secus,  neg.  Dist.  item  secundam  partem  minoris,  nequit  effingere  etc,  si  obiectum  potentia  inteiiigibile  non  sit  lpsi  præsens,  conc,  secus,  neg.  Neg  cons  IKe  qu.dem  vera  intellectus  agens  efformat  speciem  intelJligibilem  per  abstractionem,  quam  naturaliter  exercet  sujper  phantasma,  et  hæc  abstractio  non  est  ea,  quæ  dici\tur  per  modum  compositionis,  et  divisionis,  sed  ea,  quæ  lieitur  per  modum    simplicitatis  z  ;  quapropter,  uti'  alibi  idnotavimus  3,   intellectus  agens  ad  efformandam  speciem  mtelhgibilem  expostulat,  ut  phantasma,  quod  est  obiectum  Mentia  intelligibile,  præsens  ipsi   sit,  sed  non  ut  ideam  'ius  lam  in  se  habeat.  Nemini  autem  negotium  facessat,  Jbanlasma,  quod  ad  facultatem  sensitivam  pertinet,  esse  iræsens  intellectui.  Nam,  quamvis  animæ  facultates  in-'  er  sese  dislinguantur;  tamen  una  est  earum  radix,  unum-'  [ue  eo,  quo  explicavimus,  modo,  est  ipsarum  subiectum  •empc  essentia  anime  4;  ita  ut  non  facultas,  sed    anima  er  lacultatem  aliquid  agere  proprie  dicatur  \    Hinc  fit,  il  anima,  cum  per  facultatem  sensitivam  phantasma  perPit,  per  intellectum  agentem exerit  actionem  abstractiam  m  phantasma.   67.  Obiic.    Intellectus  essentiam  communem  ab  indiiau,s  abstrahere  non  potest,  nisi    prius    nota    communi,   e  idea  gcnerah  potiatur.  Ergo  lantum  abest,  ut  abstra"o^eilormet  ideam  universalem,  ut  potius.  ipsam  expo 68.  Resp.  Neg.  ant.  Etenim  abstractio  non  expostulat,  mCnAdir r/T  phil'f  usum  Semin'  Lu^  MetP™ ™    b    e      "'  a'JFere  eodem  argumento  usus  est  ctiam  Rosmi •  w ;    ' sczIv e- ! a16'  et  ?.   MDynam.,  c.  IV,  a.  5,  p.  140.-3  lhid     p.   140    >id.   Dynam.,  c.   I,   a.   4,  p.   101.   Cf  s.   Thom.    Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  X,  a.  9  c.  6  Cf  Rosmin.,  loc.  cit. ut  anima  præviam  cognitionem  notæ  communis,  sive  no|  lam  communem  cognitam  tamquam    communem    habeat;  \  sed  tantum  ut  animæ  obviam  fiat  obiectum,  ex  quo  inj  teliectus  aliquid,  quod  pluribus  commune  sit,  seiungere  i  potest.  Hoc  obiectum  est  phantasma,  in  quo  essentia,  quæ  i  pluribus  communis  sit,  latet.  Quocirca    abstractioni,  ut  j  diximus,  præcedit  cognitio  concreta,  quæ  essentiam  una  i  cum  conditionibus  individuantibus  exhibet.  Intellectus  autem  ope  abstractionis  sibi  conficit  notionem   illius  essen|  tiæ  exemptæ  a  conditionibus  individuantibus;  deinde  re1  flectens  super  hanc  notionem  apponit  illi  notara  communem,  sive  rationem  universalitatis  .  Cognitio  igitur  notæ  communis  efficitur  ex  reflexione  super   notionem,    quam  intellectus  ope  abstraclionis  adipiscitur;  tantum  abest,  ut  \   abstractioni  præcedat  2.   CAPVT    II.   De  connexione  sermonis  cum  cogitatione   I. De    signis  in  universum   69.  Antequam  controversias,  quæ  circa  connexionem  sermonis  cum  cogitatione  agitatæ  sunt,  dirimamus,  nonnihil  de  signis  in  universum,  et  maxime  de  natura  signorum,  quæ  verba  appellantur,  in   antecessum  dicamus  o portet.   Signum,  ut  s.  Augustini  verbis  utamur,  a  est  res,  præter  speciem,  quam  ingerjt,  sensibus,  aliqu^MjEaciens  \  in  cogitationem  venire^/Ex  quo  intellrgifur  trm  m  quo  libet  signo  nobis  occurrere,  scilicet  unum,  quod  aliquic  significat,  aiterum,  quod  per  ipsum  significatur,  et  quod  dam  principium,  cuius  vi  e  cognitione  unius  ad  cogm  tionem  alterius  progredimur.  E.  g.,  in  fumo,  prout  es  signum  ignis,  tria  occurrunt,  nempe  fumus,  qui  lgnen  significat,  ignis,  qui  a  fumo  significatur,  et  relatio  intei     utrumque,  quatenus  fumus  ab  igne  producitur.   70.  Si  signum  non  ex  voluntate  hominum,  sed  natur;  sua  ad  rem,  quam  significat,  refertur,  dicitur  natwrale  e.  g.,  fumus  est  signum  naturale  ignis;  sin  ad  rem  signi   i  Cf  s.  Thom.,  I,  q.  LXXXV,  a.  2  ad  2.  ^  Alias  obiectiones  exsolvimus  p.  141-142.  5  De  Doctr.  Christ.,  lib.  II,  c.  2,  n.  1. icatam  referatur  ex  hominum  instituto,  dicitur  arbitratium;  e.  g.,  oliva  est  signum  arbitrarium  pacis   71.  lam  homo  quibusdam  signis,  seu  mediis  sensilibus  |.pushabct,  ut  conceptiones  suas  extrinsecus  proferre  posjit.Wam  1  lpse  est    animal  naturaliter  politicum  et  ociale,  ac  proinde  necesse  est  quod    conceptiones  unius   fominis  mnotescerent  aliis    .  2  Mcdia,  quibus  homines  -pus   nabent  ad  cogmtiones    sibi   invicem    manifestandas,  ensibiha  esse  debent,  quia  ipsi  non  ex  spiritu  tantum  ed  ex  corpore  etiam  constant  2.   72.  lam  signa,  quibus  homines  cogitationes  suas  cum  ttns  communicarc  valent,  sunt  gestus,  voces,  et  scriptura.  fcestus  sunt  motus  corporis  ad  animi  cogitationes  patefaktndas  comparati^Sl  ex  instinctu  naturæ  fiant,  sunt  naUrales;  sin  ex  conventione  inter  homines  facta  confWan\  ar,  artificiosi.  E.  g.,  oculi  torvi  naturaliter  significant  r^^nem,  et  motus  corporis,  quibus  surdo-muti  deW h....,0(ue,æ  supplcnt,  cogitationes  ipsorum  artificiose   73.  Gcslibus  longe  præstantiora   sunt   verba.    Verbum  ;lZX,'f S   /?"S  a?ticulatus  ad  animi  cogitalioncs   expriScoS,   Z  L0CUtl°  au'em.in  verboru,,  seu  vocum   8    Thom^'n  Si    bel1^.   unt      Z " ^er,-U    '    "•  '•   .  WSCSSn.C^dr.e  didtUr  Ctiam  ".  1ia  deno.a,  rongUur?a  s,TiZ"a  ?r  '  "T    V°CibuS  "P'entanlur.  Uinc  diees  quæ  i  I \Z,.„,deoral>htm>  a™  significantur  ideæ,  non  voro  N  verlrdrbcu7uPirnS,Cntant-.HaCC  ScriD,ura  inogr.phic.  potcst  a.quainnoce^rner?0  f '  '"'"Z"'  VcI  sm6°ea,  cuiusmodi  est,uuainnocentiapercolumbam,velferacitasperspicamsi,-ni.icatur. Utrum  yoces  sint  SIGNA NATVRALIA, AN ARBITRARIA [sive NON-NATVRALIA (Grice)]. Nonnulli  veteres,  inter  quos  Heraclitus  ,  docuerunt  verbis  sive  ore  prolatis,  sive  scriptis  ex  natura  sua,  non  ex  instituto  hominum  res  significari.  Aristoteles  2  oppositam  sententiam  tradidit,  quam  Scholastici  3  post  Ecclesiæ  Scriptores  tuiti  sunt.  Scilicet  nomina,  secundum  ipsos.  conceptionibus  nostræ  mentis  oportet  quidem  ut  respondeant.  Elenim,  quoniam    ratio,  quam  significat  nomen.  est  conceptio  intellectus  de  re  significata  per  nomen  4  .  illud  consequitur,  quod    intellectus  .  .  .,  secundum  quod  apprehendit  res,  ita  significat  per  nomina  5  .  At  vero.  quoniam  ex  variis  nominibus  iliud  eligere  nobis  licet  quod  cum  ea  ratione,  qua  rem  apprehendimus,  magi  Lu&d- Batav.   2  ; .  I     \  tr'  Chrtst-  Iibn,  c.  2,  n.  3.   alesc    2        Phtl°8'  ""  U$  premiers  ohJets  ds  connaissances  mo adhibetur,  nisi  ad  significandum  verbura  interius,  quod  ræns,  rem  concipiendo,  efformat  f,  et  non  donatur  nomine  verbi,  nisi  propter  relationem,  quam  cum  verbo  in  teriori  habet2.   79.    Nomina,  uti  iam  a  nobis  ostensum  est,  non  significant  res  ex  natura  sua,  sed  ex  arbitrio  hominum  :  unde  nominibus  præcedere  debet  cognitio  rerum  cum  ir.  illis,  qui  nomina  rebus  imponunt,  tum  in  iis,  qui  ea  audiunt;  in  illis  quidem,  quia  homines,  nomina  rebus  imponere  volentes,  non  aliter  possunt  denominare  res,  quair  prout  ipsas  cognoscunt;  in  istis  autem,  quia  ii,  qui  no  minarebus  iam  imposita  audiunt,  non  possunt  scire,  quasnam  res  ipsa  significent,  nisi  cognoscant  conceptus,  quoi  eorum  auctores  significare  voluerunt.  Apposite  s.  Augu  stinus:    Magis  signum,  re  cognita,  quam,  signo  dato  ipsa  res  discitur3  .  Atqui  si  cognitio  rerum,  quas  no  mina  significant,  expostulatur  cum  in  illis,  qui  nomini  instituunt,  tum  in  illis,  qui  ea  audiunt,  profecto  ea  noi  sunt  necessaria  ad  cognitionem  rerum  adquirendam,  alio  quin  dicendum  foret  causam,  sive  conditionem  sine  qui  non,  posteriorem  esse   effectu  ;  quod  perabsurdum  est   Ergo.  .   80.  2a.  Mens  humana  ad  cognitionem  reflexam  e/   ficiendam    non  indiget    sermone,  aut  alio    quovis  societati   subsidio .   Hæc  propositio  statuitur  contra  Rosminium  5,  Giober  tium  6,  P.  Romanura  e  S.  I.  \  et  Scriptores  Lovanienses  Hi  docent  mentem  nostram  non   posse  reflecti   super  co  gnitionem  rerum  iam    sibi  comparatam,  nisi  a  sermon  ne,0"g^  quidem,  ac  exquisitæ  lstitutioms  sociahs  præsidio,  sed  ope  Divinæ  Revelationis  consequi  otest Annales  de  phil.   chret.,  Ser.  4,   t.   VII,  et  t.  VIII.   La  tradizione,  e  i  Semipelagiani  della  Filosofia,  c.  I,   ret  \  r  "   IV. De  origine  sermonis   84.  Coronidis  loco  quæstionem  de  origine  sermonis  inuere  par  est  \     Sententia  Rationalistarum,  qui  contendunt  sermonem  ijiomine  sponte  sua  exsurrexisse  6,  omnino  absurda  est,   on  d,parUiSs  T^l™'  Sw  V  °Pinion  dli  Dr  Stuard  etc,  RefuIkI:-,  5    Non  Dauca  exer"pla  surdo-mutorum  hoc   com m s  VX^  Tdt  Deerandum  {De  V  °duc°™      Pars  v>  linxviu.   "æc  °uæst,Vum  altera>    auam  antea  eicussimus,    logieam  Z    riT  nT'  ETim  hæC  duo'  nemPe  hominum  TnTeK     hominP        quodammodo  sine  sermonis  auxilio  evolvi,  simulum  on      ?°n  P°SSe  viribus  Suis  conficere  illuu  imi    egre  Hanc  in,pT  Serm°niS  inventione™>  secumnon  pugnant.  ten^,  c!  xT  nUpernme  ProPu?u^it  Renan,  m  V  origine primo,  quia  si  sermo  sponte  sua  in  nobis  oriretur,  noil  tantum  unius  labii  omnes  homines  essent,  sed  ne  ulla  qui }  dein  disciplina  indigerent  ad  sermocinandum,  qua  reaps  indisere  nemo  diffitetur;  secundo,  quia  firmurn  ratumqu  est  hominem  non  Ioqui,  priusquam  alioS  loquentes  audiat     Non  desunt  Philosophi  catholici,  qui  docenl  homine  sermocinandi  virtute  a  Deo  donatos  et  ratione  utentes  potuisse  per  se  invenire  sermonem.  Ipsi  autem  sententiaii  suam  adstruunt  hoc  modo:  In  primis  dubitari  nequit,  qui  aliquis  homo  rem  sensibus  occurrentem  quodam  signo  alii  communicare  potuerit.  Gum  autem  innata  vi  loquendi  præ  ditus  esset,  nihil  repugnat  eum  protulisse  sonum  syllabi  quibusdam  distinctum  :  iam  ipse,  cum  ratione  polleret  potuit  determinare  illum  sonum  ad  rem  commonstratar  significandam,  idque  eo  consilio  præstare  potuit,  ut  a  aliis  intelligeretur;  et  hi,  cum  etiam  ratione  fruerentur  potuerunt  intelligere,  qua  mente  alter  sono  illo  usus  sii  Nec  quidquam  difficultatis  in  significandis  rebus  spiritu;  libus  nancisci  potuit;  nam  sicut,  aiente  s.  Thoma,    sens  bilia  intellecta  manu^lucunt  in  mtelligibilia  Divinorum  !)  ita  ex  nominibus  significantibtfs  res  materiales  proceder  potuit  ad  nomina,  quibus  res  spirituales  denotantur,  prac  sertim  propter  quamdam  analogiam,  quam  homo  inte  utrasque  res  percipit.     Quod  si  historia  consulatur,  una  cum  loquela  ipsur  sermonem  primo  homini  a  Deo  infusum  fuisse  dicimus  tum  quod  ex  pluribus  Sacræ  Scripturæ  locis  id  sat  colligitur;  tum  quod  primus  homo,  utpote  non  solum  ai  ctor,  sed  etiam  institutor  totius  generis  humani,  a  De  constitui  debuit  ætate  perfecta  ;  iisque  omnibus  instn  ctus,  quæ  ad  aliorum  instructionem,  et  gubernationei  pertinent 2,  ideoque  etiam  sermone,  cuius  longe  maic  necessitas  ingruebat 3.,   i  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  X,  a.  6  ad  2.   2  Cf  s.   Thom.,  I,  q.  XCIV,  a.  3  c.   3  Non  desunt  pauci  inter  ipsos  Catholicos,  qui  sermonem  a  pi  mo  homine  excogitatum  fuisse  opinantur,  atque  hanc  sententiam  s.  Gregorio  Nysseno  in  Orat.  XII  Contr.  Eunom.  traditam  esse  p  tant.  At  de  huius  sancti  Doctoris  sententia  vid.  Al.  Coletta   in  gregio  op.  SuW  origine  del  linguaggio,  §  III,  p.  44  sqq,  Napoli  De  vi,  et  potestate  notionum  universalium   Aitr.  I. Diversæ  Philosophorum  opiniones  recensentur   85.  Tres   sunt  circa   vim   universalium   Philosophorum   p.mones     quæ  vocari  solent  Nominalismus,   ColceZt   hsmus   et  Reahsmm.  Nominalismus  in  eo  consLtUauod   enegat  rænt.  humanæ  conceptiones  universales   c   stmuU   mversaha  vel  esse  pura  noraina,  seu  flatus  vocs/tI  eSSe   '.oces    aut  conceptiones,  quæ,  si  spectenlur  in  sc     s„„   ;.ngulares,  sed  un  versales  dici  possunt  ex  eo  quo d  plSres   Hto    nf,    Tl  d.es,n.ant'  Hæc  ^ntentia  prior   raodo  tvl   kam s  Jc   xivTS  ;,,°ISteri0ri  modo  a   Guilielmo  OMmo  sæc.  XV,  el,  securulum  verisimiliorera  sententiara  tiam  a  Roscelhno,  aliisque  Nominalibus  sæc    XI  os  Ar.stoteles,  et  post  eum  præcipui  Scholæ  Doclores",nnn,linIS;Jf"m'ni  significatione  racare.   inte   e,,„         if6"'  US  'deaS  existere  eitra  •"•.    in  Deo,  eruduos  nulio  non  tempore  fuit,  eaque  adhuc  sub  iudice  est docuerunt  illas  habere  fundamentum  in  re,  sive  esse  actu  in  intellectu,  sed  fundamentaliter,  et  potentialiter  in  rebus1.  88.  Ex  recentibus  Nominalismum  secuti  sunt  omncs  Sensistæ;  Realismum  omnes  Pantheistæ,  ex  eo  quod  ipsi  blaterant  universalia  esse  emanationes  Dei;  Conceptualismum  autem  primo  modo  acceptum,  omnes,  qui  originem  idearum  vel  per  ideas  innatas,  vel  per  formas  ipsius  subiecti  cogitantis  explicarunt;  altero  autem  modo  acceptum,  omnes,  qui  s.  Thomæ  placita  in  explicanda  origine  idearum  sectantur.   Nominalismus  et  Realismus  refelluntur. Nominalium  sententiam  a  veritate  aberrare  ostenditur  sequenti   Universalia  neque  sunt  voces,  cuiuslibet  conceptionis  expertes,  neque  sunt  voces,  aut  conceptiones  singulares,  quibus  non  aliquid  universale,  sed  plura  individua  designantur.   Probatur  prima  pars.  Signum,  prout  signum  est,  ad  aliquid,  quod  significat,  necessario  refertur  ;  ac  proinde  absurdum  est  esse  signum,  quod  nihil  significet.  Atqui  yoces  nihil  aliud  sunt,  quam  signa,  quæ  conceptiones  animi  significant.  Ergo  absurdum  est  universalia  esse  voces,  quæ  nullam  conceptionem  significant.   90.  Probatur  altera    pars.    Singula    individua   proprios   conceptus  habent,  quia  singula   individua  qualitatibus  sui   propriis  gaudent,  per  quas  alia  ab  aliis    discriminantur,   Atqui  ea,  quæ  proprios    conceptus  habent,  propriis  no   minibus  designanda    sunt.  Ergo  fieri    non  polest,  ut  no   mine,  et  conceptione  singulari  plura  individua  designen   tur.  Attamen,  quoniam  omnibus  individuis  quædam  qua   litates  communes  sunt,  unica  conceptio  potest  repræsen   tare  eorum  qualitates  communes,  atque    unicum  nomei   potest  illas  significare.  Itaque  vox,  sive  conceptus  com   munis  non  designat  plura  individua,  sed  quidquarn  plu   rium  individuorum  commune.   91.  Utraque  propositionis  pars  confirmatur  ex  eo,  quod  ut  Leibnitius  ait,  admissa  sententia  Nominalium,    eyer  tuntur  scientiæ,  et  Sceptici  vicere  2  ;  siquidem  scien   i  Gonceptualismus,  hac  altera  ratione  explicatus,  realismus  ten  peratus  etiam  vocari  solet.  2  Præf.  ad  JSiz.,    tiæ,  ut  sæpe  innuimus,  sine  enunciationibus  universalibus  cxistere  non  possunt.   92.  Sententiam  Realium,  quocumque  modo  explicelur,  absurdam  esse  h.s  duabus  propositionibus  evincitur   1  rop.  1  .  Umversaha  nequeunt  esse  aliquid  actu  existens,  et  ab  ipsis  rebus  singularibus  omnino  separatum.   Irobatur  Universalia,  e.  g.,  humanitas,  essentias  rerum  conslituunt,  al.oquin  non  possent  prædicari  de  rebus  seicundum  essentiam.  Atqui  repugnat  essentiam  actu  esse  bitra  rem,  cuius  essentia  est,  quia  res  sine  essentia  esse  iiequ.t.  Ergo  fieri  non  potest,  ut  universalia  omnino  a  rebus  discreta,  et  seiuncta  actu  existant.   93.  2a.  Universalia  non  existunt  actu  in  rebus  sinfulanbus.   Probatur.  Quoniam  universalia,  uti  diximus,    essentias  •crum  constituunt,  si  ipsa  actu  existerent    in   rebus   sinjulanbus,   consequeretur    rebus    singularibus    essenliam  in.versalem  inesse  ;  et  quoniam  quælibet  res  per  essenlam  suam  eflicitur  id,  quod  est,  res  singulares,  quippe  [uæ  essentia  umversali  gauderenl,  simul  singulares,  et  in.yersales  dicendæ  forent.  Atqui  id    repugnat.   Ergo.  I  ^4.  ltaque,  etsi  essentia  universalis  non  sil,  uti   antea  Hemonstravimus,  omnino  seiuncta  a  rebus;  tamen  ipsa  in  jebus  singulanbus  actu  non  invenitur,   prout  est  univerlaiis,  sed  prout  a  qualitatibus  singularibus  in  unaquaque  e  determ.natur.   Exemplo   rem    declaremus.    Si  humana  !>atura,  prout  est  universalis,  esset  actu  in  individuo,  puta  p .aocrate,  Socrates  esset  species  humana.  Ex  quo  illud  uam  ttuit,  quod  S1  tota  species  humana  esset  in  Socrale,  ocrates  simul  experirelur  affectiones  omnium  individuouni  nominum.  Ita,  si  tota  species  humana  esset   in  So aie    consequitur,  ubicumque  est  humanitas,  esse  etiam  ocratem,  ideoque  Socratem  esse  simul  Romæ,  Athenis,   in  omnibus  locis,  in  quibus  singuli  homines  versantur;  iuæ  omma  sunt  manifeste  absurda.   Aut.  III. De  Conceptualismo   9o.  Sententiam  Conceptualium  non  quidem  priori  modo    secundo  inodo  acccptam    veritati    esse  consentaneam   Pm,0?a  'rr  °,ie  sequeutium  propositionum  colligiiur:  lUlbtL:  '  U™vers?}™  ™n  sunt  universales  conccptiones  ucllectus,  quibus  nihil  obiectivi  respondct. Probatur.  Si  universalibus  conceptionibus  nihil  obiectivi,  et  realis  responderet,  dicendum  esset  conceptiones  universales  ex  ipsa  rerum  natura  haud  depromi.  Atqui  id  repugnat.  Ergo.   96.  Minor  ita  demonstratur.  Si  conceptiones  universales  ex  ipsa  rerum  singularium  natura  haud  depromeren-i  tur,  impossibile  foret  cunctas  res  singulares  in  quasdam  species,  et  genera  digerere,  e.  g.,  Socratem  ad  speciem  humanam,  non  vero  ad  belluinam,  et  contra  ea  bucephalum  ad  belluinam,  non  vero  ad  humanam  referre,  atque  utrumque  generi  animantium  accensere.  Si  nihil  est  in  Socrate,  quod  eum  a  bucephalo  distinguat,  eccur  vel  quilibet  e  plebe  in  Socratem  incidens  eum  pro  homine,  el  non  pro  bellua  habet  ?  Non  certe  ex  conventione,  tum  quod  experimur  in  eo  etiam  illos  consentire,  inter  quos  nulla  conventio  facta  est,  tum  quod  conventio  circa  quædam  dumtaxat  individua,  non  vero  circa  omnia  existere  posset.  Necesse  igitur  est  aliquid  esse  in  rebus  singularibus,  cuius  gratia  homines  sine  ulla  conventione  res  ac  easdem  species,  eademque  genera  reducunt.   97.  Gonfirmatur  propositio  ex  eo,  quod,  posita  horun  Conceptualium  sententia,  nulla  scientia  obiectiva  existerr  potest.  Etenim,  cum  scientiæ  sine  universalibus  conceptio  nibus  existere  nequeant,  vis  cuiuslibet  scientiæ  vi  con  ceptionum  universalium  respondere  debet.  Ergo,  si  uni  versalibus  conceptionibus  nihil  realis,  et  obiectivi  respon  det,  scientiæ  quoque  nihil  exhibere  possunt,  quod  in  re  rum  natura  sit,  ac  proinde  intra  idearum  ambilum  con  cludantur  necesse  est.   98.  Prop,  2a.  Universalia  actu  sunt  in  intellectu,  sed  [m  damentaliter  in  rebus.   Probatur  la  pars.  Natura  rerum,  ut  s.  Thomas  argi  mentatur  \  vel  dicitur  habere  rationem  universalitatis  i  se,  nempe  absolute  spectata,  vel  in  rebus  singularibui  vel  in  intellectu.  Atqui  non  primum,  nam  quidquid  cor  venit  naturæ  rerum  absolute  spectatæ,  e.  g.,  homin  prout  homo  est,  convenit  omnibus  individuis  illa  corr  prehensis  ;  quocirca  si  natura  humana,  prout  est  natur  bumana,  haberet  rationem  universalitatis,    universaiiU    i  De  ente  et  essentia. mveniret  cuilibet  individuo  homini,  id  quod  absurdum  ;t.  Non  alterum,  quia  quidquid  est  in  individuo,  deterinationes  individuales  habet,  ac  proinde    non  invenitur  co  communitas  aliqua,  scd  quidquid  est  in  eo,  indivijalum  est  !.  Restat  igitur  ut  universalia  actu  in  intelctu  existant.   99.  Confirmatur.  Notiones  universales,  ut  in  scholis  tratiir,  fiunt  per  abstractionem,  et  intentionem  universalita;  .  Per  abstractionem,  quatcnus  intellectus  avocat  cogitionem  ab  individuis,  in  quibus  aliqua  natura  invenitur,  it  invenm  potest,  et  non  aliud  cogitat,  nisi  ea,  quæ  sentiahter  lpsam  constituunt.  Per  intentionem  universaatis,  quatenus  mtellectus  reflectitur  super  abstractam  itioncm  lllius  naturæ,  et  cogitat  ipsam  ad  plura  indidua  mdeterminate  referri  posse.  Atqui  abstractio,  et  intitio  univcrsalitatis  non  nisi  opus  intellectus  sunt.  Ergo  nversal.a  actu  non  alibi,  quam  in  intcllectu,  esse  cenndum  est  3.   100.  Probatur  2a  pars.  Natura,  quam  intellectus  abstrami  a  conditionibus  singularibus,  atque  universalem  coat,  eadem  est,  ac  illa,  quæ  determinata  conditionibus  igulanbus  m  rebus  invenitur,  adeo  ut  illa  vere  præditur  de  singulis  mdividuis,  puta  cum  dicimus,  Petrus  Jiomo  Atqui  si  ita  se  res  habet,  liquet  intellectum  in  >is  rebus  tundamentum  invenire,  ex  quo  naturam  ipsis  mmunem  velut  universalem  considerat.  Ergo  universa fundamentaliter  sunt  in  rebus      P^T.Vn,"."0™-'  ''  q'  LXXXVI'  "  '  cel  vel    H?o  ne    sul  quod  bu.namtas  apprebendatur  sine  individualibus  con s  T,!  r?VPSam  abStrahi'  ad  uod  8euitur    unio  n  dU  humanitati  .   secundum  quod  percipitur  ab  in  CRITERIOLOGIA   Ad  Dynamilogiam  illa  etiam,  uti  diximus  ',  tractatio  spectat,  qua  inquiritur,  quid  roboris  nostræ  animæ  facultatibus  insit  ad  certam  veritatis  cognitionem  gignendam.  Hæc,  maximi  quidem  momenti,  tractatio  CRITERIOLOGIA nuncupatur,  quia  facultates  cognoscendi,  ut  mox  dicemus,  prout  veritatem  rerum  nobis  patef aciunt,  criteria  veri  appellantur.  Philosophi,  qui  mentem  humanam  illis,  quibus  prædita  est,  cognoscendi  instrumentis,  veritatem  sine  ulla  erroris  formidine  assequi  posse  negarunt,  aut  nondum  assecutam  esse  contenderunt,  Sceptici,  sive,  ut  latine  dicitur,  Observatores  vocati  sunt,  eorumque  sententia  Scepticismus  audiit.   2.  Itaque in  huiusmodi  controversia  hunc  ordinem  adhibebimus.  Primo,  statutis  quibusdam  notionibus  circa  criteria  veri  in  universum,  singulorum  criteriorum  vim  tuebimur.  Deinde  universam  scepticismi  rationem  refellemus.  Denique,  quoniam  facuitates  cognoscendi  inspici  possunt  non  solum  in  se,  seu  absolute,  sed  etiam  moraliter,  idest una  cum  illis  adiunctis,  quæ  illarum  usum  perturbare  solent,  inquiremus,  quænam  vis  ipsis  moraliter  inspectis  insit.   CAPVT  PRIMVM   De  criteriis  veri  in  universum  spectatis   I. De  reritate,  ac  variis  animi  circa  illana  statibus   3.  Investigaturis  instrumenla,  quibus  veritatis  certam  cognitionem  assequimur,  opus  nobis  est  in  ant  ecessum  definire,  quid  sit  veritas,  et  quotuplici  in  statu  circa  eam  mens  humana  versari  queat.   Veritas,  prout  refertur  ad  mentem,  quæ  illam  cognoscit,  dicitur  logica,  et  posita  est  in  eo,  quod  mens  cum  re  cognita,  prout  hæc  in  se  est,  consentit.  Quare  a  s.  Thoma  definitur:    Adæquatio  intellectus,  et  rei,  secundum  quod  intellectus  dicit  esse,  quod  est,  et  non  esse,  quod   1  3.non  est    .  Iam  veritas  logica  distinguitur  tum  a  veritate  metaphysica,  quæ,  uti  in  Ontologia  dicemus,  est  convenientia  rei  cum  intellectu,  a  quo  producitur  ;  tum  a  veritate  morali,  quæ  est  convenientia  vocum  cum  rebus,  quæ  per  illas  significantur z .   4.  Iam  homines  aliquarum  veritatum  notitia  carent,  aliarum  autem  notitia  potiuntur.  Circa  res,  quarum  cognitione  destituimur,  in  ignorantiæ   statu  versari  dicimur  ;  in   i  iis  vero,  quas  cognoscimus,  animus  noster  vel  hæret  dubius,  vel  opinatur,  vel  certus  est.   5.  In  dubitationis  statu  animus  versatur,  cum  non  magis  ad  assensum,  quam  ad  dissensum  inclinat  3.  Quod  quidem,  ut  advertit  s.  Thomas,  contingit  vel  quia  animus  neutra  ex  parte  aliquam  rationem  advertit,  vel  propter  apparcntem  æqualitatem  eorum,  quæ  movent  ad  utramque  par ytem.  Hinc  animus  in  statu  dubitationis  instar  libræ  esl;  f|uemadmodum  enim  hæc,  si  aut  nullum,  aut  æqualia  rn  utraque  lance  momenta  habet,  nullam  in  partem  declinat,  sed  in  æquilibrio  perstaf,  ita  animus,  si  aut  neutra  ex  parte,  aut  æquales  ex  utraque  parte  rationes  advertit,  nec  alicui  enunciationi  assentitur,  nec  ab  ea  dissentit.  Cum  animus  dubius  hæret,  quia  neutra  ex  parte  rationes  advertit,  dubitatio  dicitur  negativa;  sin  æquales  utraque  ex  parte  rationes  habet,  posiliva  vocatur.   6.  Opinio,  sive  probabilitas,  prout  certitudini  opponilur5,  est  ut  sThomas  inquit,  ille  stalus  mentis,  io  quo  ipsa  cc  adhæret  uni  parti  cum  formidine  alterius0  .  Adhæret  quidem  um  parti,  vel  quia  pro  aliqua  ipsarum  dumtaxat     Contr.   Gent.,  lib.   I,  c.  59.   Hæc  definitio  quadrat  in  veritatem  moralem  spectatam  secunaum  sui  rationem  obiectivam.  Quod  si  secundum  rationem  subiectivam  consideretur,  in  consensu  vocum  cum  conceptibus,  qui  res  repræsentant,  posita  est;  non  autem  in  consensu  vocum  cum  remis,  quas  conceptus  repræsentant.  Veritas  moralis  secundum  rationein  subiectivam  veracitas,  et  falsitas  moralis  mendacium  proprns  vocibus  designantur.     Dubitatio,  inquit  s.  Bonaventura,  proprie  dicit  indifferentiam  maicii  rationis  respectu  utriusque  partis  contradictionis,  ita  quod  neutriim  præcligat  alteri  ;  In  lib.  111  Sent.,  Dist.  XVII,  dub.  3.     Qq.  dispp.,  De   Ver.,  q.  XVI,  a.   1  c.   J  De  opmione,  prout  opponitur  scientiæ,  locuti  sumus  in  Logica.   p  Ja0;?1,  a4> p- 69cf  etiam  ihidp30  not3 6  2a  2æ,  q.   II    a.  1  c.    raliones,  vel  quia  pro  una  graviores,  quam  pro  alia,  rationes  ei  occurrunt.  Cum  formidine  alterius,  quia  rationes  iilæ  non  sufpcienter  ipsam  movent  ad  assentiendum  illi  propositioni  .  Ex  quo  fit,  ut  probabilitas  minor,  vel  maior  esse  possit,  prout  paucioribus,  aut  levioribus,  vel  pluribus,  aut  gravioribus  momeniis  innititur.  Quod  si  hæc  momenta  tenuissima  sint,  probabilitas  proprie  appellatur  suspicio.   7.  Denique  certitudo  est  ille  animi  status,  in  quo  ipsi  alicui  enunciationi  sine  ulla  sollicitudine  adhæret  .  Certitudo  autem  potest  esse  vera,  aut  falsa,  prout  iudicium,  cui  animus  fidenter  adhæret,  est  rei  veritati  consentaneum,  aut  dissentaneum.  Falsa  cerlitudo  error  vulgo  au  dit;  quare  error  definiri  potest:  animi  stalus,  in  quo  ipsi  certo  pronunciat  aliquod  iudicium  rei  veritati  minime  consentaneum.   8.  Distinguitur  autem  certitudo  in  metaphysicam,  pk  sicam,  etmoralem.  Metaphysica  certitudo  existit,  cum  meu  tis  assensus  in  rerum  essentia  fundatur.  Ita  metaphysice  certum  est  radios  circuli  a  centro  ad  peripheriam  ductos  esse  æquales,  quia  intellectus  perspicit  hanc  proprietatem  circuli  ab  eius  essentia  fluere.  Physica  vero  certitudo  habetur,  cum  assensus  mentis  innititur  constantia  legum  naturæ,  vel  simplici  facti  observatione.  E.  g.,  physice  certum  est  omnia  corpora  ad  centrum  terræ  ferri,  quia  id  colligitur,  ope  inductionis,  ex  constantia  legum  naturæ,  itemque  certum  est  corpora  existere,  quia  ipsa  per  immediatam  experientiam  percipiuntur.  Denique  moralis  certitudo  obtinetur,  cum  assensus  menlis  fundatur  in  hominum  testimonio,  ac  proinde  in   legibus,  quibus    i  2a  2æ,  q.  I,  a.  4  c.   2  In  lib.  III  Sent.,  Dist.  XXVI,  q.  II,  a.  4  sol.  Advertito  contra  assertores  Calculi  probabilitatum,  posse  probabilitatem  ad  certitudinem  magis  minusve  accedere,  sed  numquam  illam  assequi.  Etenim  totum  quodpiam  confici  nequit  ex  partibus,  quæ  diversæ,  ac  ipsum,  naturæ  sunt;  siquidem  collectio  efficere  non  potest,  ut  partes  natura  sua  expolientur.  At  certitudinem,  et  probabilitatem  diversæ  naturæ  esse  manifestum  est,  namque  certitudo  omnem  dubitationem  tollit,  probabilitatem  autem  aliqua  dubitatio  semper  comitatur.  Quæcumque  igitur  sit  probabilitas,  et  quousque  eius  gradus  augeantur,  numquam  in  certitudinem  evadere  potest,  nisi  naturam  suam  exuat.  Cf  s.  Thom.,  In  lib.  I  Poster.,  lect.   I.      mores  hominum  temperantur.  E.  g.,  moraliter  certum  est  Persas  ab  Alexandro  fuisse  debellatos.  Iam  perspicuum  est  cerliiudinem  metaphysicam  eiusmodi  esse,  ut  illius  oppositum  sit  absolute  impossibile,  quia  res  essentiis  suis  expohari  nequeunt  ;  certitudinis  vero  physicæ,  et  moralis  propnum  est,  ut  earum  oppositum  sit  impossibile  hypothetice,  ncmpe  salvis  legibus  physicis  et  moralibus  f.   N.— Quænam  siut  veritatis  criteria   9.  fnstrumenla,  quibus  assequi  possumus  certas  de  ver.tat.bus  cogn.t.ones,  post  græcos  criteria,  scu  verorum  wdiciorum  regulæ  in  Scholis  vocitantur  \  propterea  auod  )orum  ope,  quid  verum  sit  in  unaquaque  re,  diiudicaur,  atque  ipsorum  vis  rationem,  ob  quam  de  nostroom  .udiciorum  ventate  certi  sumus,  exhibet.   z  rwpssrr  eti  sd  recwm' prudenlmquc  p^   2  Cf  Sext.  Emp.,  Hypoth.  Pyrrh.  libri  tres,    passim.     In i  hac  cnterii  notionc  tradenda  veteres  politiores    philosophi  fa  hmur   convenerunt.  Sextus  enim  Empiricus  (HypoL  PyTh.]  \t'J:  '  ?'  '  CUm  Ph,losoPhorum  opiniones  de  criterio  ve   e    nrorn'  ^  ^T^  ^  C°S  ™™  vel  Pl™  cri  er  a  ad s.sse,  prout  unum,  vel  plures  eertarum  cognitionum  fontes   ho mi  suppetere  arbitrabantur.  Ast  non  pauci  inter  recentes   med?a   r.tat.s  cognoscendæ  a  criterio  veritatis  distinguunt      ataue    hoc   erumaue  statuunt  i„  evidentia,  sive  quadam  nota  ?psi  obiecto   °n   ricam  1  o?  rnS  ^  aSSeDSUm  C°gilUrAt  non  dri  nobis  yWetar  to  tum  a^  rmTneiCnteriUm'  qU°d  coSno^ndi  mediis  adiunUtes  llq  '•  S'  facuItates  cognoscendi  huiusmodi  sunt,  ut  vetates  certo  arr.pere  possint,  nuJlo  alio  criterio  ad  verum   ifakn   oTulde^Tunt   °aPtUnoerit;HtUm      non    P-cac  "nitio^s  in    illæ  comnnUonI0        ?  evidentes.  E.  g.,  evidentes  nobis  haud  1  ;,      cognit.ones,  quibus  obiectum  non  in  seipso    sed  ner  sne   rehen  i  urr.e,ifræ  T  U1°  qUamdam  habet  iffidtaJ£  Tpl  l      r        'qUe  lI]æ  '  quæ  circa  veritates  contingentes     et   '•    t.  qu        us'TnnteVl^nC  %  Th0maS  GVidCntCS  -rilues    esse  Derfec m  vl  ^llec  u  videntur,  nempe  quarum    cognitio   -iiri Pi  prim ^°nauæn:Urg,t  '•  SiCUt  per,Umen  natura,c  ^emua  us  etia.no'  q     C  cP^noscimiIS  tatim,   ut  terminos...:  et  ulte £ m  d    UuturqUvWeri   T  F™"  rGSOlVerC  P0SMm    P"  '     (/" lm    III  Zit     £  ™l  qUaC  SCimUS  dc'°nstrative  proUn  Uo.  m  sent.,  Dist.   XXIV,  q.  I,  a.  2,  sol.  1  c).  Præ  Ut,  quænam  sint  huiusmodi  criteria,  patescat,  necesse  est  diversa  veritatum  genera  præ  oculis  habere.     Veritates,  quæ  a  nobis  cognosci  possunt,  sunt  aut  contingentes,  nempe  quæ  versantur  circa  facta  nobis  com  perta  per  experientiam  internam,  aut  externam  ;  vel  ne  cessariæ,  nempe  quæ  spectant  rerum  connexiones,  et  idea  rum  relationes1.  Tum  veritates  contingentes,  tum  neces  sariæ  sunt  aut  primitivæ,  aul  deductæ.  Primitivæ  sun  illæ,  quæ  nullo  medio  demonstrantur;  deductæ  sunt  illæ  in  quibus  convenientia  attributi  cum  subiecto  ope  ratioci  nationis  perspicitur.  E.  g.,  existentia  ?ov  ego,  et  mund  huius  adspectabilis  sunt  veritates  primitivæ  contingentes  corpus  est  grave,  eclypsis  fit  per  interpositionem  terræ  in  ter  lunam,  et  solem,  aliæque  huiusmodi  enunciationes  sun  veritates  contingentes  deductæ;  totum  maius  est  sua  parte  est  veritas  necessaria  primitiva  ;  substantia  spiritualis  li  bertate  gaudet,  est  veritas  necessaria  deducta  2.   11.  Iam    veritates  primitivæ  contingentes  cognoscun  tur  experientia  immediala;  nempe  illæ,  quæ  circa  fact  interna  versantur,  conscientia;  illæ  autem,  quæ  ad  fact  externa  spectant,  sensibus  externis  nobis  innotescunt;    vc  ritates  primitivæ  necessariæ  cognoscuntur  per  intelli  gentiam;    verilates  deductæ,  si  sint  contingentes,  a  nc  bis  adquiruntur  per  inductionem  ;  et  sive  sint  contingen  tes,  sive  sint  necessariæ,  per  syllogismum  3.  Intelligentic  inductio,  et  syllogismus  unico  nomine  rationis  appellai  solent.  At  vero  his,  quæ  enumeravimus,  instrumentis  co  gnoscendi  veritates  duo  alia  adiicienda  sunt,  nempe  me    terea  in  iis  ipsis,  quæ  evidenter  cognoscimus,  realitas,  quæ,  u  aiunt,  se  nobis  manifestat,  et  intellectum  ad  assensum  rapit,  e  quidem  causa,  cur  intellectus  necessario  illis  assentiatur,  seu,  i  idem  sanctus  Doctor  inquit,  cogatur  (Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XXVII  a.  3  ad  6);  sed  non  est  proprie  causa,  cur  ea  certo  cognoscat.  A  cedit,  quod  si  quemquam  e  vulgo  interrogaveris,  e.  g.,  cur  certi  sit,  se  revera  existere,  illico  tibi  respondebit,  quia  id  mihi  conscie  tia  testatur  ;  et  si  pergas  interrogare,  quanam  ex  ratione  corpo  existere  pro  certo  habeat,  haud  hæsitans  reponet,  quia  sensus  e  terni  id  renunciant.   1  Veritates  contingentes  a  posteriori,  vel  syntheticæ  ;    veritat  autem  necessariæ  a  priori,    vel  analyticæ  etiam  appellantur.  Ideal.,  c.  I,  a.  4,  p.  202,  not.  1.   2  Cf  Scot.,  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  III,  q.  4,  n.  6-11.   3  Cf  Scot.   noria,  quæ,  elsi  nihil  novi  nobis  afferat,  tamen  co  ratio>   memoria,  et  au „i2,^-.hii-Criteriisawctoritas  dicilur  momenlum  exlerium  certuudmis,  quia  per  eam  cerli  sumus  de  veritate  dicu.us  rei,  quatenus  alii  illam  perspexisse  nobis  testanur.  Celera  cnteria  dicuntur  momenta  interna  certitudi"s,  quia  sunl  inslrumenta  animo  nostro  insita,  ita  ut  •er  ca  cert,  efliciamur  de  verilate  alicuius  pronun tiat"  osSmus5.  'PS1    COnvenientiara  attrib"'    cum     subiecto   13.  Porro  crileria  interna,  quemadmodum  ex  dictis  perpicitur,  nonnis.  ipsæ  facultales  cognoscendi  sunt  mins  amma  prædita    est.   Aucloritas  vero,  quamquam  s  t   ocair;Urmn?,XrnUm  ',amC"  ad  interna    nodam„q,odm  r"  ocatur,  qu,a  s,ne  moment.s  intcrnis,  idesl  sine  cognitriibu    an.mac  iacultatibus    cxislere    non  potest.  Et    sane  os  momentis  e  ralione  petilis  opus  habemus,  ut  cerHefcamur  eum,  qui  aliquid  nobisnarral,  aut  edoce d   osrcc,CdiSeKC,U;,a1SCntiamUrUaLque  critcria  suntTpsæeoCl,ii  "av!'  quatenus    motiva  suflicicltia  exM8umuqs  "      Ur  cert,tudo>  1ua  v^ilates  cognoscere   De  criterio,  quod  dicitur  Conscientia   Aut.  I.  — De  vi  huius  crilerii   us4'  MZSfntia  CSt  i"-ud  crilerium,  quo  anima  sui  ip "mi;,msuiqSeiqdur,n  ca  actu  sunt  s  affectionura  e la.  Conscicntiæ  vis  ad  intema  facta  nobis  patefa1^2UT1TU  SUnt>  quia  ca>  "  fuerunt  i„  nobis,  obie  un  memoriæ  sunt.   cienda  adeo  ex  se  est  perspicua,  ut  neque  demonstrationem  admittat,  neque  demonstrationis  egeat.   Probatur  la  pars,  nempe  non  admittit  ullam  demonstra  tionem.  Nulla  est  demonstratio,  in  qua  id,  quod  in  quæ  stionem  adducitur,  pro  certo  sumitur  .  Atqui  infallibili  tas  conscientiæ  demonstrari  nequit,  nisi  iam  pro  cert;  sumatur.  Ergo.   16.  Minor  ita  demonstratur  :  Si  quis  veracitatem  con  scientiæ  demonstrandam  aggreditur,  iam  percipere  debe  quæcumque  demonstrationem  constituunt,  et  certum  ips  esse  debet  se  ea  percipere.  Atqui  id  non  aliter  constan  ei  potest,  quam  ex  testimonio  conscientiæ.  Ergo  vera  citas  conscientiæ  demonstrari  nequit,  quin  iam  pro  cert  sumatur.   17.  Probatur  2a  pars,  nempe  demonstrationis  non  egel  Non  eget  demonstrationis  illa  veritas,  quæ  admittitur  a  eo  ipso,  qui  eam  negat,  aut  de  ea  dubitat.  Atqui  huius  modi  est  infallibilitas  conscientiæ  circa  nostri,  nostrarum  que  affectionum  existentiam.  Ergo.   18.  Minor  demonstratur  hoc  modo:  Qui  se  existere  ne  gat,  sane  affirmat  se  existere  in  statu  negationis,  et  s  dubitat,  utrum  sit,  se  existere  in  statu  dubitationis  affii  mat,  et  si  dicat  se  nescire,  an  sit,  iam  pro  certo  sumi  se  existere  in  statu  ignorantiæ.  Quod  si  addat  se  dubi  tare  etiain,  utrum  dubitel,  et  nescire,  utrum  nesciat,  uti  que  affirmat  se  dubitare,  ac  nescire,  ac  proinde  se  exi  stere  in  statu  dubitationis,  aut  ignorantiæ  2.  Quin  imm  si  quis  obiiciat  vitam  nostram  esse  perpetuum  somnium  quemadmodum  hac  postrema  ætate  Fichteus  autumavil  iam  fatetur  nos  vivere  in  statu  somnii,  ideoque  existere  ',    i  Gf  Logic,  p.  II,  c.  I,  a.  3,  p.  53  sq.   2    Si  fallor,  inquit  ad  hanc  rem  s.  Augustinus,  sum;  nam  qi  non  est,  utique  nec  falli  potest ;  De  Civ.  Dei,  lib.  XI,  c.  26.  tem  s.  Thom.  (Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  X,  a.  12  ad  7):    Nulli  potest  cogitare,  se  non  esse,  cum  assensu;  in  hoc  enim,  quod  o  gitat  aliquid,  percipit  se  esse ;  Cf  ibid.,  a.  8  ad  2.  Idem  dicati  de  internis  animi  affectionibus.  Nam  qui  ponit  dubium  testimoniui  conscientiæ  aliquam  internam  affectionem  referentis,  simul  ponei  cogitur  yeracitatem  conscientiæ  circa  illam  animi  affectionem,  qu  tum   actua(i   esse  imus  PSa        '  $lVe  reale  '  ac  ohiectivum   cogno  IntZ      Pa"C?nscientla habilualis,  sicuti  vidiraus',   ræsen...    "?  '?nUur'   Pmli  esseJaum  rca"e  cognoscendum  habilis  est.   maauatr.-M  ^v  "  prlmis    anima  Per  conseienm  hahlfnX  'Um  Cl,C,t  actum'  in    ;  scd  ut  evincatur  eam  nullis  scepticorum  cavillationibus  latactan  posse.  Ita  s.  Augustinus  primum  statuit  nos  existere  tamam  factum  per  se  notum,  proindeque  certum:    Sine  ulla  phansiarum,  vel  phantasmatum  imaginatione  ludificatoria  mihi  esse  \e\ ~que.nosse  et  amare  certissimum  est  (De  Civ.  Dei,  lib.  XI,  -C).  Deinde  adversus  Scepticos,  obstrepentes  quemquam  posse  oc  falli,  ostendit,  uti  antea  adnotavimus,  illud  factum  ipso  erre  asseri:    si  fallor,  sum  ;  nam  qui  non  est,  utique  nec  falli  jest,  ac  per  hoc  sum,  si  fallor  ;  Cf  p.  238,  not.  2.  1   237,  not.  1.   Pnaos.  Ciirist.  Compend.  1. 1  j[6    sæpe  testatur  se  niulta  videre,  et  audire,  quæ  omnioc  nulla  sunt.  Ergo  conscientia  re  ipsa  fallitur.   29.  Resp.  Dist.  ant.,  quæ  nulla  sunt  extra  animam  conc.  ant.,  quæ  nulla  sunt  in  ipsa  anima,  neg.  ant.  Neg  cons.  Et  sane,  illa,  quæ  amentes,  et  somniantes  putant  sn  posse  percipere  corpora  autumant,  his  duabus  ratio rc  dX!tUn!Ur'  Tmpe:  r  Simililud°  naturæ  interce.i,,,„  "    sul),ectum  cognoscens,  et  obieclum  co.,'  Pr°,nd.e  an'ma'  quæ  esl  spiritualis,  non  potKnoscerT  ^T?05  commTicare>  at'quc  hacc'in  seijs  s  £?!  .?..  a  uuldfIuam  cxtra  se  positum  per pere    extra  se  opcraretur,  quod  certe  numqaam  fieripot •  Atqui    rationes  nullius  ponderis  sunl.  Ergo  nihil      pJr,Sall0neS  esscnaluia  sa  obiectivas  negatur.  oLn oTLTm°r    Simi  itudo  in,cr  sobiectum  cot     no,'  v™     T  conn.oscen(l'  obiectum  intercedere  denilnm  .Vn  c   lntCr.  sub,ectum  cognoscens,  et  obicctum   n  tf0M \J  S.DeCtata;  qUlan0U  0l,iectum  cognitum,  sed  m  tcrhl U,0.C0Sn0SCen,isQuapropter  anlma,  et  i  sit  nm    Mhs,  potest  tamen  res  materiales  pereipere,  dum Ge     a„mraaleria1'  m0d0  P^ipiaf.  2  Falsum  omjO  es    aoimam  non  posse  res  exlernas  percipere,  nisi   Sr  ^"  ?C  aat'  Nam  c°gu,'>io  est  ex'eo  g  n  re  "onum,  quac  in  anima  manent,  non  quæ  extra  ani '}'/  omnes  alii  sensus  fundantur\  exploretur;  nam,  ut  advertit  Nemesius,  sensus  arcta  quadam  communione  inter  se  continentur,  ac  Pr2n  a/l  errorern  aIterius  facile  manifestat1.  Jrt).  Ad  hanc  rem  præstat  adnotare  vim  criterii  sensuum  mernorum  haud  imminui  illis  falsis  iudiciis,  quæ  alijuando  mlellectus    ope  sensuum,  de  rebus  sensilibus  con ino     ff"-"1'  in  h,SC('  iudiciis  vel  intellectus  iudicat  de  Mpsa  atleclione  sensuum,  nempe  sensus  hoc,  vel  illo  mo °ea  rebus  aff,ci;  ve>  iudicat  res  eo  modo  in  se  esse,  quo  a  sensibus  repræsentantur  8.  Si  de  prima  iudiciorum  spe ie  agitur,    sensus  intellectui  comparatus  semper  facit  reram  exist.mationem  in  intellectu  de  dispositione  proa  ,  nam    secundum  quod  sensus  disponitur,  secunium  iioc  dispositionem  suam  intellectui  demonstrat  10    l  lect."  niUg''  De  vem  Relig' '  c  33'  "'  61  ;  et  s"  Thom'  '  °P'   \  cTni   GenL>  "?  nc 13>  n'  2-3  Op.  cit.,   lib.  III,  c.  108.  r  Cf  Dynam.,  c.  III,  a.   2,  p.    113-114.   ^  I,  q XVII,  a.  2  c.  6  i,  q.  LXXVI,  a.  5    c.     lbidaL  irSfc  C8'  l!  Qq'  >"  De  Ver'  .    h  a11  c.    Hinc  s.  Augustinus  aiebat  :    Ne  ipsi  quidem  oculi  fallunt,  non  enim  renuntiare  possunt  animo,  nisi  aflectionem  suam    .  Sin  de  altera,  dicendum  est  illa  mdicia  esse  vera,  quoties  facultates  sentiendi  rite  adhibentur,  quia  cum  ipsæ  rite  adhibentur,  perceptio  sensitiva  rem,  uti  in  se  est,  manifestat.  Quod  si  facultates  sentiendi  nte  non  adhibentur,  illa  iudicia  sunt  falsa.  At  vero  error  non  ab  ipsa  sensuum  natura,  sed  a  temeritate  nostra  prohciscitur;  intellectus  enim  minime  expendens,  utrum  ea  omnia  sensibus  suppetant,  quibus  ad  rite  fungendum  ofticio  suo  opus  habent,  illorum  testimonium  excipit,  falsumque  de  rebus  iudicium  pronuntiat 2.    Si  quis,  inquit  s.  Augustinus,  remum  frangi  in  aqua  opinatur,  et,  cum  mde  aufertur,  integrari,  non  malum  habet  internuncium,  sed  malus  est  iudex;  nam  ille  pro  sui  natura  non  potuit aliter  in  aqua  sentire,  nec  aliter  debuit,  si  enim  ahud  est  ær,  aliud  aqua,  iustum  est,  ut  ahter  in  ære,  ahter  m  aqua  sentiatur. De  criterio  rationis   51.  Ratio,  prout  est  quoddam  criterium  triplici  nomine  appellatur,  nempe  intuitiva,  inductiva,  et  deductiva,  quia,  ut  iam  diximus  4,  tria  complectitur,  nempe  intelligentiam,  sive  intuitionem,  inductionem,  et  syllogismum.   I. — De  ratione  intuitiva   52.  Ratio  intuitiva  pro  criterio  veritatum  primitivarum,  quæ  necessariæ  sunt,  habetur.    veritates  immediato  evidentia  gaudent,  ita  ut    quisque  statim  probet  audita  b.  atque  axiomata,  vel  dignitates  passim  appellantur.   53.  Veritas  iudiciorum  immediata  evidentia  fruentium  adeo  manifesta  est,  ut  non  solum  demonstrationis  nor>  egeat,  sed  ne  demonstrari  quidem  possit;  potest  tamen  ahquo  modo  declarari.   Probatur  la  pars.  Demonstratione  opus  est,  ut  convenientia,  aut  discrepantia  cuiusdam  attributi  cum  subiectc   i  De  vera  Relig.,  c.  33,  n.  62.   2  Cf  s.  Thom.,  ibid.  3  Op.  cit.,  c.  33,  n.  62.    23b.     /n  lib.  III  Sent.,  Dist.  XXXV,  q.  II,  a.  2  sol.  1  c.   1   detegatur.  Atqui  in  enunciation ibus  immediate  evidentibus  illa  convenientia,  aut  discrepantia  adeo  manifesta  est  ut  non  solum  ipsam  detegi  necesse  non  sit,  sed  etiam  contranum  h.s,  inter  quæ  illa  convenientia,  aut  discrepantia  perspicilur,  cogitare  nemo  umquam  possit  .  Ergo   54.  Probatur2a  pars.  Quælibet  demonstratio  principiis  per  se  evident.bus  innilitur;  acproinde  qui  auctoritatem  .immediatæ  evidentiæ  demonstrare  vult,  iam  tamquam  cerla  sumere  debet  principia  per  se  evidentia,  ex  quibus  hæc  demonstratio  proficiscitur.  Atqui  demonstratio,  in  qua  pro  certo  sumitur  id,  quod  vult  demonstrari,  nulla  3St.  Ergo.   55.  Probatur  3a  pars.  Error  ex  eo  in  mentem  cadere  potesl,  quod  ipsa  ml  erdum  medio  opportuno  non  utitur  id  rei  ventatem  diiudicandam  ;  hinc,  quoties  mens  rem  ine  ullo  medio,  sed  ipsa  per  se  cognoscit,  nullus  errori  locus  esse  potest.  Alqui  in  enunciationibus,  de  quibus  hic  jgimus,  mens  connexionem  inter  terminos  sine  ullo  me-  tio  cognoscit.  Ergo  in  huiusmodi  enunciationibus  nullus  :rron  locus  esse  potest 2.   II. — De  ratione  inductiva   56.  Ratio,  prout  ex  verilatibus  particularibus  aliquam  eritatem  generalem  per  inductionem  colligit,  inducliva  di-  -itur,et  habetur  pro  criterio  veritatum^ductarum  con-  ingentium.  Hic  autem  loquimur  de  inductFone  incompleta,  iam  lnductionem  completam  nobis  largiri  cerliludinem  crspicuum  ex  se  est  ;  siquidem  tota  eius  vis  in  eo  po-  ita  est,  ut  toti  generi  tribuatur  id  quod  compertum  est  mgulis  spec.ebus  illo  genere  comprehensis  convenire  s.  >;i",°V'  lnduct%°  wcompleta,  quæ  sufficientem  partium  uumerationem  exhibet,  certitudinem  nobis  largitur   Irobaiur.  Inductio  incompleta,  quæ  suflicientem  par-  ium  enumerationem  exhibet,  ut  alibi  diximus  in  fir-  mate  ordims  mundani  innititur.  Atqui  dubitari  non  Pot-  st  de  hrmitate  ordinis  mundani.  Ergo.   08.  M xnor  demonstratur  ex  ipsa  rerum  mundanarum  na-   Cf  s.  Thom.,   In  lib.  J  Post.  Analyt.,  lect.   XIX.  s  p    llCnr"  Gandav-,  Summa,  q.  II,  a.  3,  n.   8.   Cf  Log.,  part.  I,  c.  III,  a.  6,  p.  48.   Log.,  ioc.  cit.,  p.  49.    ••    „VA    tura.  Et  sane,    eo  modo,  inquit  s.  Thomas,  aliquid  ope-  ratur,  quo  est  ',  sive    similiter  unumquodque  habet  esse,  et  operationem2  .  Atqui  causæ  naturales  huiusmodi  sunt,  ut  electionis  vi  destituantur.  Ergo  oportet,  ut  in  ipsis  sit    virtus  operativa  determinata  ad  unum  ;  ac  proinde  quoties  causa  naturalis  in  eadem  rerum  conditione  ver-  satur,  toties  eumdem  effectum  producit,  msi  causa  aliqua  exterior  eius  actioni  obicem  opponat  4.  Atqui  ex  uno,  eo-  demque  modo,quo  causarum  naturalium  operationes  fluunt,  firmitas  ordinis  mundani  exurgit.  Ergo  de  firraitate  ordims  mundani  dubitari  non  potest.  g   59.  Huius  argumenti  vis  haud  mmuitur  ex  eo,  quod  aliquando  causæ  naturales,  ut  diximus,  ab  aliqua  causs  exteriori  impediuntur,  quominus  effectum  suum  produ-  cants.  Etenim  ad  inductionem  spectat  non  eventus  parti-  culares,  sed  leges  universales  naturæ  nobis  mamtestare  quia  eius  conclusio,  ut  diximus  6,  est  semper  umversahs  Atqui  causæ  naturales  etiam  quando  impediuntur,  quo  minus  effectum  suum  producanl,  virtute  producendi  illim  effeclum  haud  destituuntur  ;  ac  proinde  universalis  U  naturæ,  quod  nempe  quædam  causa  ad  quemdam  elte  ctum  producendum  determinata  est,  firma,  immotaque  ma  net.  E.  g.,  etsi  aqua  ob  morbum,  quo  corpus  hydropic  laborat,  eius  sitim  non  restinguat,  sed  augeat;  tamen  ipsi  vim  restinguendi  sitim  non  amittit,  ita  ut  semper  certun  nobis  sit  aquam  vi  restinguendi  sitim  pollere.  Ergo  ei  eo,  quod  impedimentum  actioni  causarum  naturaliun  obiici  possit,  nihil  contra  veritatem  enunciationum,  qua  inductione  comparantur,  inde  conficere  licet.   60.  Diximus,  quæ  sufftcientem  partium  enumerationen  exhibet  ;  nam,  ut  constat  ex  iis,  quæ  in  Logica  diximus  si  quamdam  qualitatem  in  paucis,  non  vero  in  plensqu    i  I,  q.  LXXV,  a.   2   c.   2  Ibid.,    a.  3  c.  -  -  I,  q.  XXII,  a.  2  ad  4.       Pertinet  ad  agens  naturale,  ut  suum  effectum  producat,qui  natura  uno,  et  eodem  modo  operatur,  nisi  impediatur  ;  I,  q-  XO  a.  4  c.  Cf  s.  Aug.,  De  Gen.  ad  litt.,   lib.  IX,  c.  17,  n.   32.   s  Huiusmodi  impedimentum  acciderc  potest  vel  secundurn  lege:  quibus  mutuæ  actiones  causarum  naturalium  reguntur,  vel   pote:  oriri  ab  immediata  Dei  actione,  et  tunc,  ut  alias  videbimus     (  stunt  facta  supernaturalia.—  Log.,  loc.   cit.,  a.  2,  p.    3J-4U.  jndividuis  experti  sumus,  illam  esse  ipsis  naturalem,  proindeque  in  ceteris  eiusdem  naturæ  quoque  inveniri  magis,  vel  minus  probabile,  scd  non  certum  esse  nobis  polest.   61.  Ex  his  colligitur  falsum  esse  id,  quod  Humius  au-  tumavil;  nempe  vim  inductionis  incompletæ  nullo  firmo  principio  inniti  f.  Etenim,  quemadmodum  Scotus  monuit2,  atque  a  nobis  iam  ostensum  est,  veritas  inductionis  ab  expcrientia,  et  a  ratione  vim  suam  sumit.  Experientia  bnim  ostendit  quamdam  qualitatem  constanter  in  aliqua  re  inventam  esse;  ratio  autem  suggerit  illam  qualitatem,  30  quod  constanter  in  illa  re  invenitur,  ad  eius  naturam  pertmere;  ex  quo  consequitur  fore  ut  illa  qualitas  in  omni-  bus  similibus  subiectis  conslanter  inveniatur.   62.  Obiic.  Leibnitius  3,  Genuensis  4,  Rosminius  J:  Cer-  titudo  perfecta  non  invenitur,  nisi  in  iis,  quorum  oppo-  jsitum  est  impossibile.  Atqui  fieri  potest,  ut  id,  quod  le-  ^ibus  naturæ  adversatur,  eveniat.  Ergo  certkudo  indu-  :tionis,  quæ  a  constantia  Iegum  naturalium  pendet,  non  ist  perfecta.   63.  Resp.  Dist.  mai.9  est  impossibile  vel  absolute,  vel  naturaliter,  conc.  mai.,  absolute  tantum,  neg.  mai.  Dist.  lariter  min.9  fieri  potest  absolute9  conc.  min.9  naturaliter 9  ieg.  min.  Neg.  cons.  Re  quidem  vera,  certitudo,  quemad-  nodum  ex  s.  Thoma  monuimus  G,  diversa  ratione  dicitur  >erfecta9  prout  diversæ  speciei  est;  nam  certitudo  meta-  bhysica  pcrfccta  dicitur,  quia  oppositum  est  absolute  im-  possibile;  certitudo  autem  physica  est  perfecta,  quia  op-  bositum  est  impossibile  hypolhetice9  seu  inspecto  naturæ  prdine  7.  Iam  certitudo,  quam  inductio  nobis  largilur,  est  bbysica,  ac  proindc  est  perfecta  ;  nam  etsi  id,  quod  lekibus  naturæ  opponitur,  non  sit  absolute  impossibile,  taben  omnino  certum  est  rem  naturaliter  secus  evenire  fion  posse.    1  Essais  sur  V  entendement  humain,  Ess.  IV,  part.  II,  Oeuvr.  'hil.,  trad.  de  1' angl.,  t.  I,  p.  121-138,  Lond.  1788.   2  In  lib.  1  Sent.,  Dist.  III,  q.  IV,  Schol.   3  Dissert.  De  stylo  philos.  Marii  Nizolii,  §  32.    Artis  Logico-crit.  lib.  V,  c.  6.   1  Trattato  della  coscicnza   morale,  lib.  III,  sez.  2,  c.  2,   a.  3.  c  Cf  Log.,  part.  III,  c.  IV,  a.  2,  p.  92.  "  Cf  p.  234-233.  De  ralione  deductiva   64.  Ratio,  prout  ex  veritatibus  generalibus  alias  minus  generales,  aut  particulares  per  syllogismum  elicit,  deductiva  dicitur,  et  ideo  habetur  pro  criterio  veritatum  deductarum,  sive    necessariæ,  sive  contingentes  sint.  Circa  huiusmodi  criterium  duo  nobis  demonstranda  sunt,  nempe  syllogismi  veritas,  et  utilitas.   65.  la.  Veritas  sijllogismi  sine  contradictione  negari  non  potest.   Probalur.  Non  potest  sine  contradictione  concedi  aliqua  enunciatio,  et  simul  negari  alia,  quæ  cum  illa  necessario  connectitur.  Atqui  inter  præmissas,  et  conclusionem  syllogismi  necessaria  connexio  existit,  siquidem  conclusio  cuiuscumque  syllogismi  tunc  dicitur  secundum  logicæ  regulas  derivari  ex  præmissis,  cum  illa  his  continetur.  Ergo  si  quis  præmissas  concederet,  et  conclusionem  negaret,  eanidem  enunciationem  simul  assereret,  et  negaret,  ac  proinde  in  contradictionem  impingeret.  E.  g.,  in  hoc  syllogismo:  Omne  animal  habet  vitam  sensitivam;  atqui  homo  est  animal;  ergo  homo  habet  vitam  sensitivam;  si  quis  concedat  hæc  duo,  nempe,  omne  animal  vita  sensitiva  frui,  atque  hominem  esse  animalium  speciem,  iam  exinde  concedit  hominem  vi  sentiendi  pollere  ;  quocirca  si  eani  negarel,  a  se  ipso  dissideref.   66.  2a.  Syllogismus  ad  inveniendam  veritatem  imt^      mane  quantum  utilitatis  confert.   Probatur  contra  Van-Helmontium  ,  aliosque  philosophiæ  peripateticæ  osores.  Mens  cum  progreditur  ad  cognoscendum  actu  illud,  quod  antea  virtute,  seu  potentia  cognoscebat,  novam  cognitionem  adipiscitur.  Atqui  mens  ope  syllogismi  sibi  comparat  actu  illam  cognitionem,  cuius  adquirendæ  virtute  dumtaxat  pollebat.  Ergo  syllogismus  ad  veri  cognitionern  valde  ulilis  est.   67.  Probatur  minor.  Mens,  cum  præmissas  in  se  co  gnoscit,  conclusionem,  quæ  in  illis  potentia  continetur,  potentia,  non  actu  cognoscit,  quia  satis  non  est  aliquid  altero  contineri,  ut  mens  unum  videns,  videat  et  alterum;  sed  necesse  est,  ut  aliud  alio  contineri  perspiciat.  Atqui  mens  nonnisi  ope  syllogismi  conclusionem  præmissis  con   Log.  inutilis,  tract.   VIII,  Opp.,  p.  27,  Lugduni. tineri  actu  cognoscit.  Ergo  mens  ope  syllogismi  progreditur  ad  agnosccndum  actu  illud,  quod  antea  potentia  dumtuXiii  cou nosceoa t.   68.   Ut  hæc  clariora  fiant,  memoria  revocandum  est  cognitionem,  quam  per  syllogismum  nobis  comparamus,  non  esse  intuilivam,  per  quam  aliquid  in  alio  cognoscitur,  sed  esse  deduchvam,  per  quam  aliquid  ex  alio  coqnoscitur  '  ;  unde  conclusio  ex  præmissis  elici  2  dicitur.   Atqui   ratio  non  potest  conclusionem  ex  præmissis  elicere,  nisi  duas  exerat  ætiones,  quarum  una  veritatem  præmissarum,  altera  venlatem  conclusionis  cognoscit 3.  Ergo  nos  ratiocinando   conclusionem   cognoscimus   non   eodem    actu,   ac  præm.ssas,  sed  novo  actu,  qui  illi  succedit;  unde  primum  myest.gamus,    utrum   extrema    cum    medio    conveniant,  oeinde  ex  hac  investigatione   relationem   ipsorum   extremorum  coguoscimus.   De  criterio  memoriæ   Veracitas  huius  criterii  osteDditur  I      69.  Etsi  memoria,  uti  diximus  ,  nihil  novi  nos  doceat  Umen,psa  cognitiones  ante  adeptas  revocat,  Tproinde  conditio  est,  sine  qua  scientia  humana  constare  non  potest   lam  prætentas  cognitiones,  quas  memoria,  cum  recte  adhihetur,  nob.s  suggeril,  re  vera  olim  in  nobis  exUUsse  demonstratur  sequenti  exuusse,   Memoriæ  veracitas  negari  non  potest    auin  simul  ipsa  memoria  animo  denegetur  P        '  q  mul   lm^-tUr'  ^mneS  in  his  duobus    consentiunt:     quod   Stea  h?h£?8,la  e5  in  vi  ™~Ko^ndi  perccptione,  ^aas   notest  mV        V  2    qU°d  memoria  non  [iter  nos  decipere   C  '„?'  9uJle.nus  ante  nentem  sislit  perceptiones,  quas   antea   non    habuit.   Atqui  horum    unum    altero    des?rui 2  rf  l'  lh°m''  Qq'  di$Pp->  De  Ver'>    a   c.  5       rin    ?"'  lH  Ub'  U1  Sent'>  Dist XVIII>  a .  q.  3  ad  ara  tu  nl  "       dlCU.U/'  SUbdit  sThomas>  aHquid  ex  al  q2o  co-nosct     Pp    236-237  m°VetUr  iU  aHud  >);  °p•'•  ibid"    L    tur,  Ergo  oportet  memoriam  aut  tamquam  per  se  veracem  habere,  aut  animo  denegare  .   70.  Præterea,  nos  potestate  pollemus  discernendi  perceptiones,  quas  re  ipsa  habuimus,  ab  iis,  quæ  fictitiæ  sunt;  nam  quoties  conamur  aiiquid,  cuius  obliti  sumus,  recordari,  species  rerum,  quæ  nobis  sese  offerunt,  respuimus,  donec  illa,  quam  quærimus,  nobis  occurrent.  Atqui  potestas,  qua  reaie  a  fictitio  discernitur,  est  verax.  Memoria  igitur,  quæ  est  huiusmodi  potestas,  verax  est  2.   II.— Nonnallæ  obiectiones  diluuntur   71.  Obiic.  Nihil  frequentius  auditur,  quam  memoria  nos  decipi.  Ergo  memoria  non  est  criterium  veri.   72.  Resp.  Dist.  ant.,  eo  quod  sæpe  obliviscimur  eorum,  quæ  antea  cognovimus,  conc.  ant.,  eo  quod  revera  non  habuimus  cognitiones,  quas  memoria  perspicue  revocat,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Si  res  diligenter  expendatur,  facile  perspicietur  homines  huius  rei  potissimum  conqueri,  quod  nonnisi  pauca  eorum,  quæ  didicerunt,  in  memoriam  revocare  possunt,  non  quod  perceptiones  noyas  pro  præteritis  accipiunt.  Iamvero  illud  nonex  memonæ  vitio,  sed  ex  limitibus  ipsius  oritur,  qui  in  causa  sunt,  cur  non  recordemur  omnium,  quæ  didicimus.   73.  Inst.  Atqui  re  ipsa  homines  quandoque  putant  ngmenta  suæ  phantasiæ  esse  imagines  factorum,  quæ  olim  perceperunt.  Ergo.,   74.  Resp.  Dist.  ant.;  hoc  evenit  penes  homines  haud  sui  compotes,  conc.  ant.,  apud  homines  sui  compotes,  rce  ^mplices  apprehensiones  ntellcctus  essenl.as  rerum,  prout  in  rebus  sunt,  rcpræ•ent.int.  Atqu.,  s.  essenl.as  ren.m,  prout  in  rcbus  sunl  epræsentant,  consenlaneæ  rebus  apprehensis  esse  denvonih,^0'."  S'mp  C'  aPPrchensione  veritas  logica  etiam  nvenuur.  At,  quon.am  mtclleclus  convenienliam  sui  cum  eus  por  s.mphcem  apprehensionem  non  cognoscil,  veitas  log.ca  propr.e  et  perfecte  ad  illam  pertinere  nequit2  a    S.  quodammodo  veritas  logica  in  simplici  apprehen ^iJmilT^,n.ea  falsUaS  Per  Se  num,uam  se  polKV?  Slml,llces.c°nceptus  intelleclus  ex  eo,  quod   ri,nl      nm'  T"'  '"  Se,S,,nt'  cepræsentant,  omncs   "      ve"  fak?  lTm'  U'  m,ullis  W0lfianis  visum  est™   tollectus  "  mX  '  '"^"f  re"  est  proprie  obiectum   Uus    .  nulla  autem  facullas  cognitrix,  uti  antea  vi '•  0..,4p1'  m!  Ti2Qc"ofpp',De  Ym:>    h  aa- 3- ct  12  c nr;,tt.      '7   '.  T.     ',l    l2  cob  eamtlein  rat  onem    ntellectus    ppp   '      c  riee:iP„'n,Ull°  m;d?  dCCipUur  "  ^"  >n.e.lec  u    se,p  YZ"  ':        "    ""  m'od  ""'clleclus  est  principiorum    circa  auæ  "  decpuur   ex  eade.n  causa,  qua  non  dec.pitur  circa  quod  quid dimus1,  circa  obiectum  sibi  proprium  decipi  potest.  Di ximus  per  se  ;  nam  falsitas  per  accidens  m  pnma  opera tione  intellectus  inveniri  potest,      scihcet  ralione  attir mationis,  vel  negationis  annexæ  ,  e.  g.  cum  mtellectus     definitionem  unius  attribuit  alteri,  ut  si  animal  ratio nale  mortale  conciperet  quasi  definitionem   asim;   vel  in   quantum  coniungit  partes  definitionis  ad   inv.cem,  quæ   coniungi  non  possunt,  ut  si  conciperet  quasi  denmtionem   asini  animal  irrationale  immortale;   bæc  emm  est  talsa,   aliquod  animal  irrationale  est  immortale  2    Ast,  si  pri mum,  intellectus  asinum  pro  homine,  respectu  cuius  ille   conceptus  verus  est,  apprehenderet :  sin    alterum,   ninil   intelligeret.  Hinc  idem   sanctus  Doctor  :    In  operatione   intellectus,  qua  cognoscit  quod  quid  est,  potest  esse  tat sitas,  in  quantum  ibi  compositio  intellectus  adm.scetur.   Quod  potest  esse  dupliciter.  Uno  modo,  secundum  quod   iniellectus  definitionem  unius  attnbuit  alteri,  ut  si  den nitionem  circuli  attribuat  homini :    unde  defanitio    unius   rei  est  falsa  de  altera.  Alio  modo  secundum  quod  parles   definitionis  componit  ad  invicem,  quæ  simul  sociari  non   possunt  ;  sic  enim  definitio  non   solum  est  falsa   respectu   alicuius  rei,  sed  est  falsa  in  se,  ut  si  formet  ta  em  defr   nitionem,  animal  rationale  quadrupes,  falsus  est  intelle   ctus  sic  definiendo,  propterea  quod  falsus  est  in  torman   do  hanc  compositionem,  aliquod  animal  rationale  est  qua drupes.    Et  propter  hoc  in  cognoscendo  quidditates   sim   plices  non  potest  esse  inlellectus  falsus,  sed  vel  est  verus   vel  totaliter  nihil  intelligit 3  .   U.— Utruai  verilas  sit  mutationis,  et  progressus  capax  96.  Recentes  propugnatores  progressus,  seu  perfectibili  tatis  generis  humani,  inter  quos  Lerm6"nier,  Lamennais  Jouffroy,  Sansimoniani,  aliique  quamplunmi  recensentur   est.  Nam  principia  per  se  nota  sunt  illa,  quæ  statim,  intellecU  terminis,  cognoscuntur,  ex  eo  quod  prædicatum  ponitar  in  diff  nitione  subiecti  (I,  q.  XVII,  a.  3  ad  2 ;  cf  p.  250  sq).  Quar    secundæ  operationi  admiscetur  falsitas  etiam  per  se;  non  qmde  quantum  ad  primas  affirmationes,  quas  naturaliter  intellectus  C(  cnoscit,  ut  sunt  dignitates,  sed  quantum  ad  consequentes,  quia  r;  tionem  inducendo  contingit  errare  per  applicationem  unius  aa    liud  ;  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  XIX,  q.  V,  a.  1  ad  7.-  ^  2  Qq.   dispp.,  loc   cit. 5  I,  q.   XVII,  a.   3  c.     yeritatcm  numquam  immotam,  et  fixam  existere,  sed  pro  jualibet  ætate  variare,  et  perfici  arbitrati  sunt.  Hanc  ab~  lormem  sententiam  refellimus  sequenti   Verilas,  quæ  est  obiectum  intellectus  humani,  capax  nutationis,  et  progressus  esse  nequit l.   Probatur.  Veritas  nostrarum  cognitionum  posita  est  in  ;arum  convenientia  cum  rebus,  quas  repræsentant 2  ac  )romde  m  ipsa  realilate  rerum  fundamentum  habet^At(ui  reahtas,  s.ve  essenlia  rerum,  cum  in  exemplaribus  Jivim  intellectus  fundamentum  habeat,  immutabilis  est  (uemadmodum  immutabilis  est  Divinus  Intellectus  En?o  eritas,  quæ  est  obiectum  intellectus,  seu  illud,  quod  veitatis  cognitionem  constituit,  mutationis,  et  pnWessus  :apax  non  est 3.  et   97.  Obiic.     Quod  in  aliqua  re  existit,  ab  ea  re  necesano  pendet.    Atqui  veritas,  quæ  a  nobis    coffnoscitur  st  m  nostro  intellectu.  Ergo  veritas,  quæ  a  nobis  co^nocitur,  pcndet  ab  æstimatione  nostri  intellectus,  ac  proine  niutalionis,  et  progressus  capax  est.   98.  Rcsp.  Dist.  min.;  si  oritur  ex  principiis  rei,  in  qua  st,  conc.  min.;  secus,  neg.  min.  Neg.  cons.  Huic  difficulUi  lam  obviam  iverat  s.  Thomas  hisce  verbis  :    Illud  uod  est  in  aliquo,  non  sequitur  illud,  in  quo  est,  nisi  uando  causetur  ex  principiis  eius:  unde  lux,  quæ  caultur  in  ære  ab  extrinseco,  scilicet  ex  sole,  sequitur  moim  sol.s  magis  quam  ærem;  similiter  veritas,  quæ  in  rnma  causatur  a  rebus,  non  sequitur  existimationem  aimæ,  sed  existentiam  rerum;  ex  eo  enim  quod  res  est  BLno"e.st>  oratio  ve™>  vel  falsa  dicitur  >>.   i  J9.  Obi.c.    Veritas  logica  sita  est  in  adæquatione  in Ueclus  cum  rebus.  Atqui  experientia  quotidiana  constat   cont.nuo  mutari.  Ergo  veritas  logica  continuo  mutatur.   JU.  Kesp.  Dist.  min.;  si  per   res   intelli    non  autem  de  intellectu,    qui   Uatem  cognoscit;    mtellectus  cnim  potest  mutari,    et    progredi   a  ex  errore  ad  veritatis  cognitionem,  vel  ex  Ieviori  ad  penitio Jl  eius  cognitionem  gradum  facit.  _i  Cf  p.   233   losofia      Controversia  consSanseverino,  /  principali  sistemi  della   Wdtspp.,  De   Ver.,  q.  I,  a.  2  ad  3.   rium,  et  leges,  quibus  continentur,  neg.  min.  Etsi  res  singulares  sint  assiduis  mutalionibus  obnoxiæ,  tamen  earum  raliones,  ut  s.  Thomæ  verbis  utamur,  sunt  immobiles^  et  necessariæ,  quippe  quæ  ab  immutabili  lntellectu  Diyino  originem  habenl  ;  proindeque  scientiæ,  cum  non  circa  qualitates  singulares,  sed  circa  immobiles  rationes  versentur,  sunt  etiam  immutabiles  .  Quonam  pacto  autem  necessilas  ac  immutabilitas  naturis,  et  legibus  rerum  conveniant,  alias  explicabimus.   III.— Utrum  certitudo  diversos  gradus  admittat   101.  Certitudo,  quam  per  criteria  veri  nobis  comparamus,  iam,  ut  alibi  diclum  est2,  in  melaphysicam,  physicam,  et  moralem  distinguitur.  Ex  notionibus,  quas  tradidimus,  harum  diversarum  certiludinis  specierum,  patet  certitudinem  metaphysicam  ad  veritates  necessarias  spectare,  physicam  ad  veritates  contingentes,  moralem  ad  ea,  quæ  ex  aliorum  auctoritate  addiscimus.   102.  Disputatur  autem  a  Philosophis,  utrum  his  generibus  certitudinis  æquale  pondus  insit,  an  una  certitudo  sit  altera  præstantior.  Ut  hæc  quæstio  facile  solvatur,  animo  reputandum  est  certitudinem  duo  complecti,  nempe  omnimodam  dubii  exclusionem,  et  momenta,  ex  quibus  perfectio  actus  adhærentis  alicui  rei  exurgit.  Si  primum  consideretur,  omnia  genera  certitudinis  in  eo  conveniunt,  quod  omnem  formidinem  erroris  ab  animo  expeilunt.  Hanc  ob  rationem  cerlitudo  in  puncto  quodam  indivisibih  posita  esse  dicitur,  propterea  quod  si  mensin  dubitationem  vel  minimam  incidit,  illico  certitudinem  amittit,  neque  certitudinem  iterum  adipiscitur,  nisi  illam  vel  minimam  dubitationem  expellat.  Sin  alterum,  genera  certitudinum  non  æqualis  ponderis  sunt;  siquidem  non  æquale  inest  pondus  momentis,  ex  quibusea  enascunlur,  ac  proinde,  pro  diversitate  huiusmodi  momentorum,  alterum  genus  certitudinis  allero  præstantius  esse  debet3.  In  universum  autem  certitudo  metapbysica,  ut  quisquis  ex  se  mtelligit,  physicæ,  et  morali,  et  physica  morali  antecelht.   i  ln  lib.  IV  Ethic,  lect.  III;  I,  q.  LXXXIV,  a.  1  ad  3.-J  234.     In  lib.  III  Sent.,  Dist.  XXIII,  q.  II,  a.   2  sol.  3.  Gf  etiam  Qq.  dispp.,  De   Virtut.,  q.    II,  a.   9  ad   1.     Certitudinem    moralem  interdum  vi    certitudinis   metapnysicæ  Quod  si  cum  his  generibus  certitudinis  certitudo,  quæ  ex  Fide  Divina  efficitur,  comparetur,  hæc  certiludine  naturali,  quæcumque  sit,  longe  superior  existimanda  est f.  Elenim,  quamvis,  ut  iam  diximus  2,  evidentia,  quæ  m  scientia  obtinetur,  desit  in  iis,  quæ  ex  Fide  accipimus8,  tamen  Fides  Divina  est  longe  certior  quacumque  naturali  cognitione,  nempe  firmius  iis  adhæremus,  quæ  ex  Divina    Auctoritate  excipimus,  quam  iis,  quæ  ipsi  ex  nobis  cognoscimus,  quia  Divinam  Auctoritatem,  qua  ad  credendum  movemur,  vi,  et  ponderi   cuiuslibet  naturalis  criterii  antecellere  nobis  certum  est.   IV.— Utrum  verilates  rationales  decretis  Fitlei  adversari  possint   104.  Pompanatius  Mantuanus  docuit  rationem,  tametsi  recte  adhibeatur,  ea  decreta  quandoquc  fundere,  quæ  decretis  Fidei  Christianæ  adversantur  b.  Ad  hunc  errorem  explodendum  statuimus  hanc   Numquam  fieri  potest,  ut  ratiorecte  adhibita  decretis  Fidei  adversetur.   Probatur.  Ea,  quæ  ratio  recte  adhibita  docet,  adeo  vera  sunt,  ut  nec  ea  esse  falsa  sit  possibile  cogitare  ;  nec  id,  quod  Fide  tenetur,  cum  tam  evidenter  divinitus  con gaudere,  Gerdil  (Saggio  d'  istr.  teolog.,  Della  storia  umana)  aliique  non  immerito  docuerunt,  quia  cum  homines  ingenio,  opinionibus,  moribus  dissidentes  nequeant  in  idem  mendacium  conspirare,  lllorum  consensio  esset  eirectus  sine  causa,  quod  metaphvsice  impossibile  est.   1  Cf  p.  2o7. 2  Log.,  p.   II,  c.  III,  a.  4,  p.  69.   !  Qua  in  re  monendum  est,  evidentiam,   qua  Fides  destituitur.   lllam  esse,  quæ  intrinseca  dicitur,  nempe  quæ   circa  ipsam  veri i  tatcm  creditam,  ac  proinde  in  se  non  visam  versatur  ;  non  autem   quæ  motiva  credibilitatis  attingit,  et  extrinseca  appellatur;   siqui dem   potest  intellectus  evidenter  cognoscere  rationes,  ob  quas    ali ^quid  dignum  sit,  cui  tides  adhibeatur.  Sane,    Fides  non  habet  in qnisitionem  rationis  naturalis  demonstrantis  id,  quod  creditur:  ha ;bet  tamen  inquisitionem  quamdam  eorum,  per   quæ  inducitur  ho imo  ad  credendum  (2a  2æ,    q.  II,  a.  1  ad  1).  Quocirca  moliva   ioredtbxhtatis    sunt  visa  ab  eo,  qui  credit:  non  enim   crederet,  nisi   videret  ea  esse  credenda  propter  evidentiam  signorum,  vel  propter   aliquid  huiusmodi  ;  Ibid.,  q.  I,  a.   i  c.  Cf  Conc.  Vatic,  Sess.    III,   touf.  Dogm.  DeFide,  c.  III  De  Fide.-  Cf  s.  Thom.   loc.  cit.   De  tmniortalitate  animæ,  Bononiæ, BOLOGNA.   firmatum  sit,  fas  est  credere  esse  falsum  '.  Itaque  tum  decreta  rationis  recte  adhibitæ,  tum  decreta  Fidei  vera  sunt.  Atqui    solum  falsum  vero  contrarium  est,  ut  ex  eorum  definitionibus  manifeste  apparet 2.  Ergo  impossibile  est  decreta  rationis  decretis  Fidei  adversari.   105.  Præterea  unicus  est  auclor  rationis,  et  Fidei,  nempe  Deus.  Ergo  si  ratio  recte  adhibita  ea  decernat,  quæ  Fidei  adversantur,  Deus  nos  ea  docere,  quæ  secum  pugnant,  dicendus  eril;  id  quod  impossibile  esse  omnibus  compertum  est  3.  Denique  tantum  abest,  ut  ratio,  et  Fides  adversis  committantur  cornibus,  ut  rectus,  et  sobrius  usus  rationis  ad  Fidei  dogmata  iilustranda,  et  tuenda  multum  utilitatis  conferat;  philosophia  enim,  ut  iam  in  lntroductione  diximus,  multis  famutatus  officiis  erga  Theologiam  fungitur.   De    scepticismo   Postquam  singulis  instrumentis,  quibus  certam  veritatum  notitiam  assequi  possumus,  vim,  auctoritatemque  suam  vindicavimus,  propositi  nostri  ratio  expostulat,  ul  in  præsentia  scepticismum  in  universum  spectemus,  diligentique  examini  subiiciamus. Breyis  Scepticismi  historia  describitur   106.  Postquam  Socrates  Sophistas    profligavit,  philosophia  copiosius,  perfectiusque  tractari  coepit,  et  ad  beali  tatis  adeptionem  semper  spectavit.  At  quoniam  Socratei  potius  philosophandi  methodum,  et  finem,  quam  aliquaa  philosophiam  tradidit,  factum  est,  ut  Philosophi,  qui  e  successerunt,  e.  g.,  Plato,  Aristoteles,  Epicurus,  dum  So  cratem  ducem  sequi  gloriabantur,  in  multas,  secumqus  nobis  urgere  licet.  Exempli  instar  sit  David  Humius,  qui  statuit  •',  nisi  phoenomena  nobis  comperta  esse  posse;  quare  dum  om-,  '"certa  esse  sancivit,  aliquid  pro  certo   sumpsit.  W  s.  Aug.,  De  Trin.,  Iib.  X,  c.   i,  n.  3.  Pbilos.  Cbrist.   Compend.  I.  ?  j[§    demonstrationes  secundum  Scepticos  sunt  legitimæ,  et  veræ  auia  ipsi  putant  illas  vim  habere  evincendi  omnia  esse'  incerta.  Atqui  omnis  ratiocinatio  expostulat  certitudinem  principiorum,  ex  quibus  proficisci  debet,  et  legunt  Wicarum.  Ergo  Sceptici,  dum  vim  ration.s  oppugnant  ea  utuntur,  et  dum  omnia  incerta  esse  demonstrant,  mul   ta  certa  sumunt  .   113  Obiic.    Gonsuetudines  populorum,  et  opinione:  sanientum  sæpe  sibi  invicem  adversantur.  Atqui  hu.usmo  di  oppositio  argumento  est  certam  ventat.s  cognitionem  ;  nobis  comnarari  haud  posse.  Ergo.   114  Resp.  Nea.  min    Neg.  cons.  Emmvero,  si   consue  tudines  Gentium,et  opiniones  Philosophorum  non  raro  m  ter  se  dissident,  indubium  etiam  est  Gentes  in  multis  in  stitutis,  etlegibusconcordare,  multaque  decreta  de  rebus  et  offic  is  esse  omnium  Philosophorum  communia   E.  g.  omnes  Gentes,  et  Philosophi  concorditer  tenent  ahquaD  DeUatem  existere,  eamque  cultu  quodam  nolns  proseque  dam  esse;  animos  esse  immortales,  ob  idque  rel.g.osai  seTuIcrorum  curam  habendam;  alias.  actiones  esse :  natur  bonas,  alias  malas,  atque  illas  præmium,  has  poenam  m  reri    aliaque  id  genus  quampiurima.  Quapropter    s.  Scc  ptic    illa  ob  dissidentiam  inter  incerta  reiic.unt,  hæc  o  Snsenaionem   certa    fateri    debent.   Præterea    ^sidenU  Philosophorum,  si  Scepticos  ipsos  exceper.s,  non  spec |  neque  prima,  atque  immediata  pronunt.ata  cum  tact.,  tu  rationis,  neque  ea,  quæ  ex  his  proxime  eliciuntur,  sed  Ltummodo1,  quæ  aut  sine  longa  ratiocina  ^num  ser.e  gnosci  nequeunt,  aut  circa  quasdam  abditas   rerum  na  ras,  et  causas  versantur.  Ex  his  autem  postremis  pronu,  tiatis  plura  sunt,  quæ  aliquæ   ph.losophorum  sectæ  p  tius  ob  libidinem  disputandi,  quam  ob   eorum  obscunt,   T^0n  minus,  quam  Pyrrhonici,  Academici  sibimetipsis  adverH  tur.  Re  quidem  vera,  eo  ipso,  quod  Academici  docebant  nu   asc  tas  nobis^esse  rerum  notitias,  sed  tantum  probabiles c erUtud  n  se  sequi  profitebantur.  Nam  pro  certis  hæc  sumebant   1    notottquas  habemus,  de  rebus  esse  neque  omnino  incertas, ™V™™  no  certas,  sed'tantum  probabiles;    diversa  esse  P^f^^  nera;    certis  regulis  nos  potiri,  quibus  probabihtatis  m omen,  et  gr^adus  metiri  possumus ;      argumentationes      W™™^  conabantur    mentem   nostram    numquam    consequi   posse   cert.ti  nem,  sed  dumtaxat  probabilitatem,  certitudine  gaudere.      ,  a  nobis  cognosci  non  potest.  In  Se   Jto.  Kesp.  DtV.  om.,  si  spectetur,    prout    est   affpnin   laiem  ipsam,  quæ  cognoscitur,  wca.  ant.  Nea    con    F     nt  non.ab  æstimalione  inlellectus  pendeat   sed ab,n  '  pnncpns  rei  oriatur  .  Quamobren?  ex  eo,  quod  co"  1,110  ventatis  relationem  ad  subiectum  hnlw    i,„  entcm  nuilius  certæ    cognitioSr^cS^st-Sct   iEh?bAta  ^0/"'1'  °St  evide,,S'  et  certum  si"  demonatione.  Atqui  demonstrat.o   non  polest  confici  sine  a   a  enunciatione,  quæ  est  ex  se  evideni     pi L™      .  .  uon  eget  Ergo  nibil  cert?  cognosci    J&E2T  118.  Resp.  JVey.  „-.,  conc,  minNca.  cons    Lni,  ' inn.s  3,  quædam  veritates.  quæ  ea  luce  menti  effuhUn?  demonstrationis  neque  indi'geant,   nequ™  c" paces  %Z  '   U  insd,arenl  'nqUlt  S'  Tb°mas'  uuæ  aturalTterrationi   teles,  ore  profern,  sed  uullo  pacto  mente    re,H,tari  Cttide%T'.C'•  a4P202.    not.    1.    £J7g    Cum  igitur  sint  aliqua  pronuntiata  adeo  ex  se  ipsis  persoicua,  ut  ea  in  dubium  revocare  nob.s  non  liceat,  liquet  non  solum  non  oportere  illorum  demonstrationem  exhibere  sed  ne  ullam  quidem  controversiam  de  illorum  veritate  posse  institui  Hinc  illud  Scholasticorum  effatura,  Contendenti  principia  respondere  nefas.   III.— Scepticismus  criticus  speciatim  refutalur   119  lis,  quæ  adversus  Rantium  alibi  observavimus ,  hanc  adiicimus  propositionem,  quæ  ad  refellendum  eius  sceplicismum  propius  spectat:   Prop  Criticismus  tum  in  exorsu,  tum  in  methodo,  tum  in  conclusione  systema  sibi  repugnans  se  prodit.   Probatur  la  pars;  nempe,  Kantius  cum  in  smecriUcæ  exorsu  investigare  nititur,  utrum  cognilio  sit  possibilis,  absurdam  qualstionem  solvendam  susc.p.t.  Re  qu.dera  vera,  qui  inquirit,  utrum  aliquid  sc.re  possit,  necne,  is  certe  tenet  se  nihil  scire.  Atqui  ille,  qu.  mh.l  sot  nulam  inquisitionem  instituere  potest,  nam  necesse  est,  ul  qui  aliquid  inquirit,  instrumenta,  per  quæ  inqumt.o  fit  c^ognoscV  Ergo  absurda  est  illa,  quam  Kant.us  solven  dam  suscipit,  quæstio,  an  coamlio  sit  possibilis.   120  Probatur  2a  pars;  nempe  absurdus  est  modus,  qu(  Kantius  criticam  suam  conficere  studu.t.  Enimvero  .psc  contendit  vim  cognitionis  a  priort  mvestigandam  esse.lt.  u  „1  ipsam  experientiam  existentiæ  su,  a.se  abi.  ciat  Atqui  id  haud  possibile  est,  tum  quod  fien  omn.n.  nequit  ut  homo  se  ipsum  aliquo  modo  affectum  not.  ex  penatur  tum  quod  qui  se  esse  non  sc.t,  ut.que  ratioc.  nari  non  notest,  quia  nisi  sciremus  nos  esse,  qu.  pr.nc.pi;  cognosc?mPus  con^lusionem  ex  iis  haud  inferre  possemj.  Er|o  modus,  quo  Kantius  crilicam  conficendam  esse  con,  fendit    nluribus  scatet  absurdis.   121  Probatur  3  pars;  nempe  nullam  v.m  messe  posa  conclusioni  critices  Kantianæ.  Etsane  cnUca  ratioim c,o  nisi  insa  ratione  fieri  potest,  idque  exemplo  ips.us  Kan  tfi  declaratur,  qui  ope^ationis  evertere  conatur  cerht  dinem  obiectivam  ratioms,  et  facultatum  quæ  ra  o  antecedunt  Atqui  rat  o,  cum  sui  lpsius  naturam,  et  v  res^nvestigat,  procul  dubio  nequit  invest.gat.on.hu.  sm   i  Cf  p.  239,  et  Idealog.,  c.  I,  a.  4,  p.  202  sq       vim  maiorem  ea,  qua  ipsa  pollet,  largiri.  Ergo  si  ratio,  Kantu  ludicio,  obiectivam  certitudinem   haud  parit,  necesse  est,  ut  critica,  quæ  eius  ope  instituitur,  certitudine  obiectiva  careat;  ac  proinde  conclusioni  huius  critices,  qua  statuitur  naturas  rerum  nobis    prorsus  iatere,  nulla  vis  messc  potest.  Præterea,  abnorme  est  illud  criticismi  pronuntiatum,  quo  statuitur  rationem  practicam  nobis  largiri  illam  obicctivam  cognilionem  rerum,  quam  ralio  theoretica  suppeditare  haud  valet.  Namque  imperativum  absolutum  ex  Kantio  est  factum,  quod  conscientiæ  testimonio  nobis  patescit.  Si  igitur  Kantius  consentire  sibi  velit,  imperativum  absolutum    phænomenicum,  ideoque  minime  accommodatum  ad  obiectivam  cognitionem  rerum  producendam  fateri  debet.    Accedit,  quod  ratio  theoretica,  et  ratio  practica  sunt  una,  eademque  facultas  ',  et  ratio  practica  nobis  non  largitur  rerum    cognitionem,    sed    cognitionem  comparatam  per  rationem  theoreticam  extendit  ad  opus%.  Quare  absurdum  est    rationi    practicæ   illam  vim  >roducendi  obiectivam  certitudinem  attribuere,  quæ  raioni  theorcticæ  denegatur.   Utrum  mens  humana  moraliter  considerata  verum  semper  assequatur   Aht.  I. —  Stalus  quæstionis  exponitur,  et  vera  sententia  demonstratur   122.  Haclenus  investigavimus,  quid  vires  humanæ  menis,  in  seipsis,  sive  absolute  consideratæ,  ad  rerum  co.nitionem  nobis  comparandam  valeant.  Sed  recolendum  nimo  est,  menti  humanæ  multa  et  intrinsecus  et  extrinecus  occurrere,  quæ  illarum  virium  usum  neque  sem>er  tutum,  neque  satis  expeditum  efficiunt3.  Etenim  præadicatæ  opiniones,  quas  cum  lacte  combibimus,  vehelentes  affectiones  animi,  coecum  erga  magistros  obseuuim,  ahaque  id  genus  haud  raro  iudicium  rationis  præertunt;  et  msuper  cum  ratiocinationes  alias  cx  aliis  conectimus,  evemre  potest  ut  sive  ob  attentionis  defectum,  tve  ob  aham  quamcumque    causam    error    formæ,  aut   \  Cf  Dynam.,  c.  IV,  a.   10,  p.    156-157.-  Ibid.    U  s.  Thom.,  Contr.   Gent.,  lib.  I,  c.  4.    materiæ  in  illarum  seriem  obrepat.  Hinc,  postquam  novimus  quid  vires  humanæ  mentis  absolute  sumlæ  valeant,  opus  nobis  est  inquirere,  quænam  ad  verum  assequendum  vis  insit  ipsis  moraliter  sumtis,  sive  una  cum  iis,  quæ  illarum  usum  perturbare  solent.   123.  Ad  hanc  quæstionem  solvendam  sequentes  propositiones  demonstramus  :   Prop  la.  Animus  noster  neque  in  usu  sensuum  circa  sensilia  propria  fallitur,  neque  in  simplici  apprehensione  essentiæ  rerum,  quæ  est  obiectum  proprium  inteltectus   .   Probatur.  Facultates,  quæ  circa  obiecta   sibi   propria   decipiuntur,  absurdæ  sunt.  Ergo  neque  sensus  falli  pot est  circa  sensilia  sibi  propria,  e.  g.,  visus  circa  colores;   neque  intellectus  in  simplici  apprehensione  essentiæ  re rum,  quæ  est  proprium  eius  obiectum,  æque  ac  exter na  rerum  facies  est  obiectum   proprium   sensuum.    Ante cedens  ita  demonstratur:  Omnes  potentiæ  naturam  suam   sumunt  ab  obiecto,  ad  quod  referuntur  2,  ac  proinde  na turalem  ordinem  ad  proprium  obiectum  habent,  et  natu raliter  ad  illud  assequendum  operantur  3.  Ergo   si    quæ dam  facultas  cognitrix  circa  obiectum  sibi  propnum  de ciperetur,  nempe  obiectum  suum  non   assequeretur,  ips aut  formæir niJ^iT^fn?^18'  q,bUS  ^6"8  humana  mora,iter  spectala  in  veri  myestigatione  adiuvanda  est,  et  primuni  de  Divina  Reveiatione   \JuIr    iaim  dict,S  PersPicitU1'   nostram   rationem   moalitcr  constderatam  cognoscere  non  posse  sine  ullo  erro LS?nCt    AtVentate8  '  etiamsi    ad  ordinem  Mturalem  pectent.  At  vero  externa  præsidia   ad  illas   tuto   cogno J}'  2°— fI,  q.   XVII,  a.   3  ad  2.   tt  Dt/nam.,  c.   IV,  a.   10,  p.   154.  ChnniTa  9li?"'  39.-sJn  Kft.  jj  SenLi  Joc     cifc  enna   ni  'r,?Uæ  in       tn'bUS  ProPositionik"s  demonstravimus,  exped  omn 11  confir,nat  Etenim   non   solum   omnes   PhiJosophiL  ??  qUe  h0l,nncs  Perfectnm  usum  rationis  adepti     con S       aiT?0!  Prim^  CXUC'ient-e>  tuue  ratiLs',^  r  I  h   oJnh  Iucu,enter  Profluunt.  Multæ  vero  lites,  quæ  ind  ^  ^^f rSerUnt'  m^æque  præiudicatæ  opinionls,  quæ  inLln  Perva?atæ  sunt,  versabantur  circa  ea,  quæ  ex  prociatis  per  se  notis  non  sine  difficili  demonstrationededucmUur.       scendas  homini  non  desunt.  Horum    præcipuum    est  Di Tipro^lSUT..°TeS,n  fa,sitate  tradenda  conspirent.  Ercro :   161.  lllud  autem  advertendum  est,  veritatum  cognitio nem,  quam  ex  sensu  communi  sapientum  nobis  compara mus,  esse  dumtaxat  vulgarem,  non  scientificam,  quia,  ut   s.  Ihomas  mquit,  in  scientia  ^locus  ab  auctoritate,  quæ   Unootu£  suPer  ratl°ne  humana,    est  infirmissimus  3  .   166.   lertium  auxilium  rationis    nostræ    est    consensio  omn.um  gentium.    Consensio  omnium  gentium  est  certum  veritatis  inuicium.   1  J.  qI,  a.  6  c.-s  Dispp.    Tuscul.,  lib.  I,  c.  15.  J  qI,  a.  8  ad  1.   Probatur.  Notæ,  quibus  opiniones  a  consensione  omnium  gentium  petitæ  gaudent,    duæ  sunt,  nempe,  nuod  sint  perpetuæ,  et  universales,  ita  ut  ostendi  non  possit  tempus,  in  quo  non  viguerint,  aut  natio,  quæ  illis :unquam  caruerit.  Atqui  opinio  perpetua,  et  umversahs  talsa   ^lU^inor  his  D.  Thomæ  verbis  luculenter  demonstratur  cc  Ouod  ab  omnibus  communiter  dicitur,  impossibile  est'totaliter  esse  falsum;  falsa  enim  opinio  infirmitas  quædam  intellectus  est,  sicut  et  falsum  iudicium  de  sensibih  Droorio  ex  infirmitate  sensus  accidit.  Defectus  autem  per  accidens  sunt,  quia  præter  naturæ  intentionem;  quod  autem  est  per  accidens,  non  potest  esse  semper,  et  in  omnibus;  sicut  iudicium  de  saporibus,  quod  ab  omni  gustu  datur  non  potest  esse  falsum;  ita  iudicmm,  quod ab  omnibus'  de  veritate  datur,  non  potest  esse  erroneum    .   135  Præterea,  fontes,  ex  quibus  consensio  omnium  ffentium  promanat,  alii  esse  non  possunt,  quam  evidentia,  et  facilis  demonstratio  pro  iis  veritatibus,  quæ  perspicuæ  sunt  atque  primæva  traditio  pro  iis,  quæ  cognitu  sunt  difficiles  Atqui,  si  de  veritatibus  primi  generis  agitur,  illæ  ex  ipsa  humana  natura  fluunt,  proindeque  sunt  homini  naturales;  id  autem,  quod  est  homini  naturale,  verum  esse  necesse  est;  siquidem,  cum  natura  uniuscuiusque  rei  vera  sit,  id,  quod  naturale  est,  consentaneum  ve ~Tcontr.  Gent.,  lib.  II,  c.  34.  Hac  autera  in  re  caveamus  oportet  ab  errore  Lamennaisii,  qui  contendit  hominem  individuæ  suæ  rationi  relictum  nullius  veritatis  certitudinem  assequi  posse,  statuitaue    consensionem    oraniura  hominura  esse  unicum   ven    cnterium  ?loc    cit  )    Ad  quam  sententiam  refellendam  satis  sit  mente    reputare  consinsionem  omniura  horainura  circa  aliquara    veritatera  ads"ni  non  posse,  nisi  iam   tamquara  firma  sumantur    critena     qmbus  singuli  homines  pollent,  nempe  conscientia    sensus  exterm   et  ratio    Neraini  enim  exploratum  esse  potest,  quid  de  ahqua   re   totura  genus  huraanura  opinetur,  nisi  antea  ope  conscientiæ,  et  sensuum  externorum  cognoscat  se,  et  alios  existere;  et  nisi  ope  rationl  Tognosca°trfieri  non  posse,   ut  omnes  homines   decipiantur      e  menianturnisi  testimoniura  horainura  probe  intelhgat ;    nisi    ps  cTstet nDenm   primos  humani  generis  parentes   V""™™&  nisi  alia  multa  noverit,  quæ  recensere   longum  foret.  Quare   sini  metins    rrPugnat  qui  dura  statuit  criteriura  veri  in  genens  humam  ronsensione   cunct^a  instrumenta  menti  huraanæ   adirait,  per  quæ  illam  consensionem  cognoscere  potest.       ritati  sit  oportet.  Nec  de  veritatibus  alterius  generis  du monstSus  ^dT™'     ^0'  Uti  Pau'°  ante  de"  m°t    jfrgoT  M  Revela',one  originem  suam  su IV.  Corollarinm  ex  theoriis  iam  demonstratis  deducitur  contra  Rationalistas,  et  Traditionalislas   136.  Ratiomlistarum    nomine  hic  a  nobis   intelliguntur  Ui,  qu.  contendunt  rationem,  etiamsi  moraliter  specte"ur  s.b.,psi  omnmo  sufficere,  qnin  u||a  RevelalioneTndiceat  ad  assequenda  s.ne  ullo  errore   omnia  dogmata    quæ  ad  rel.gion.s  cultum,  et  ad  mores  pertinent.  q   ld7.  At  ex  ns,  quæ  iam  ostendimus,  pronum  est  in dnS  1PA°S    Ver°  vehementer  aberrare.  Etenim,  quemadmodum  demonstralum  a  nobis  est,  facultates  bomuWs  lnd.v.duæ,  s.  considerentur  una  cum  iis  adiunctis   n,-,P   fiæ  etefir1maati0n,;,n  ^T^"  ^uZZ\TdTo  re  sint'  „A  l'  ut.oranbus  verilatibus  assequendis,,a™"  Z,bnU!,h0m,n.1  °PUS  est  ad  intellectus  institu  ionem'ni„t,S-reg,men'  0are  confecimus  Revelatio suiT  in„nna,m  °mn,n0  consu|endam  esse  philosopho,  u  °n  p  1?  u0nlhus  Slne  errore  Progrediatur.    uui>  '"consulta,  con.Sr      V  l  0,ICæ  F,de'    doc"-'"a,  scientias   rerum   lerroriri   vo,uerunt  >    modo  paganicæ   philosophia^   illis  for.,rVaVer,nt-'  Sed  '  haC  P^ertim  noslra  ætate?  .U.s  tortasse  mag.s,mpios,  et  absurdos  protulerint  \   lin\li„,,n    aUtem'  Uuod  nullus   ({sil  Pbilosophus,  qui   I;       s  Crr°re,S  n0-n    nelde--'t,  Traditionalistæ  conclu 'nul  L,         em  ade°,mbecil'am,  et  infirmam  esse,  ut  vel   fCT  ventatem,  vel  nullas  veritates  abs  raclls   el^altem  nullas  ver.tates  metaphysicas,  et  morales  sine   obHdunrsi^.H'"'5'"'.'  qUaSdam  falsas  PP'""  opiniones  nobis  proindeo;,  '  ?  '  dCm  ha°  DeqUe  ^"e,  neque   universales   sun   '  S    Bonav,"  ,T,T'Um  genti"m  min"ne  ".   Cf  ?,"/ V'  ;  '  Se"L>  Dist XVI",    ,  q 1   "d  ara   Pii  £' '   n   i._.-- :„.  r,  nnhie  r.nnn.n xCWitur De  modo,  quo  facultates  animæ  a  nobis  cognoscuntur  De  modo,  quo  facultates  inter  se  distinguendæ  sunt  Quot  sint  animæ   facultates De  potentiarum  distinclione  in  activas  et  passivas,    ei   ^   de  potentia  obedientiali   De  conalu  potentiis  insito g   De  habitibus  potenliarum  animæ De  facultate  vegetativa  I.         De  natura,  et  operationibus  huius   facultatis  Vitæ  veqetativæ  definitio  tradilur  Invesligalur,  utrum  operaliones  vitales  in  homme  sinl  ^   rationales,  an  naturales De  facultale  sentiendi  Quædam  notiones  præstituunlur  De  obiecto  sensibilitatis  De  numero  sensuum   externorum  De  modo,  quo  actus  sentiendi,    sive  cogmtio   sensilxva  ^   efficitur D   12(   V.       Quædam  circa  species  sensiles  adnotantur  Obiectiones  contra  specierum  theoriam  dissolvuntur De  sensu  communi De  Phantasia De  Æstimativa,  seu  Cogitativa De  Memoria,  et  Reminiscentia    JAll    I DYNAMILOGIA  De  facultate    intelligendi   I.   Cuiusnam  naluræ  sil  intelleclus,  et  quanam  ralione  res   ad  ipsum  referanlur PAG     |gj   II.  Cuiusnam  generis  sil  immaterialitas  rerum,  quæ  ab  inteUectu  humano,  prout  cum  corpore  coniungilur,  cognoscuntur 139   III.     Quodnam  sit  obiectum    intelleclus  ex  iam  dictis    dedu CttWf  • 1   QM  De  modo,  quo  intellectus  obiectum    sibi  proporiionatum   intelligit,  et  primum  de  speciebus    intelligibilibus.  De  intellectu  agente  De  intellectu  possibili De  verbo  intellectus De  aliis  aclibus intelleclus,  et  primum  de  conscientia De  actu   iudicandi,1^1   \.De  ratione L n  26rens  bidei  adversari  pos.  -Dc  Scen,  UL  ^cepticismo    Rt'  Ji        £^  "   historia  describitur   t'      r'  Refutatur  Scepticismus.  scrwtt'^   270   lRT I.  S/ato  quæstionis  exnonitur    ot,   stratur.  fxP°nttur>  et  vera  sententia  demon lRTII.       Deauxiliis,    quibus'men,  'humn^    ''   fliwna   Revelatione.  ' ^r^nw  de          et  nemPe  Prot  est  ens,  disputat  ';  unl\UuZ,nt',alaue  ex.P?nit  n°n  iam  iHas  notiones,  quæ   hquem  modum  spec.alem  entis  repræsentant,  sed  auæ   otionesU?.lr?al',ter  aCCeptUm  SpeCtant  5Iam  huiusmodi  UDn.nnS,SU,,t'  qU/e  cak9°riæ  dicuntur,  hoc  est,  illæ   eZn  ur  T°^'  ad,  qUaS  cetera™™  rerum  uotiones  reeruntur   .  Quocirca  obiectum,  in  quo  Ontologitatur.  Iam  ens  hac  rati?ne  spectatum  toitur  ideale,  et  duphcis  generis  cst,  vel  nempe  huiLmodi,  ut  ex kX^ln^t^T^l  SiVG  Pr°dUCi  P°SSU'  VCYta  ab  intclue  sino  /    ab  Xll°.  S0,°  Producatur>  in  eoque  re^aneat,  neZS,ntel,ectu  cogitante  ullibi  esse  possit.  Si  ens  ideale    hoc   bus,nennSU  f Clp,atUF'  ms  rationis  vocari  solet,  atque   illis  notio mndTl"  i.qUaS  m  L°9ica  (part'  '  C-J'  a' J>  P- 10>  noti.  vol.  I)  undas  appellavimus.  E.   g,  notio  generis  ens  rationis    exhibet   Mpitur.  rCrUm  UatUra  P°teSt  rcsP°ndere  Seneri,  prout  genus  ipariCsColPerSi]),litaS  n0mine  Potenti'æ  ^cæ  vel  obiectivæ   nun  g  ONTOLOGIA   mini  se  ipsos  invicem  destruunt,  e.  g.,  circulus  quadraZ  lllud  autem,  quod  inlrinsecus  est  possibile,  dicitur  ^Weu  r&  possibile.,  si ieralnr  ad^ hm  cau sam  Der  quam  ad  actum  reduci  potest,  a  que  extnnsecus,  eu  VKe  impossibile,  si  referatur  ad  illam  causam,  per  nuam  ad  actum  reduci  nequit.  Ita  intellectui  humano  posS  est  essentias  rerumVitarum  ™fi™?^^  res  eius  naturales  spectentur,  impossibile  est  cognoscere   Essentiam  Dei,  prout  in  se  est.  :„,r:„cpriis  im 10  Ex  his  facile  intelligitur  id,  quod  est  intrinsecus  im  nn^ihile  esse  quoque  extrinsecus  lmpossinile,  quia,  ui,  Lo  o  o'os  endemus,  ne  Deus  quidem  efficere  potest,  ut  ea  nuæ  secum  invicem  pugnant,  in  eodem  sub.ecto  m  nian  ur;  Xd,  quod  e  t  Winsecns  poss.b.le  esse  exIrinsecus  possibile,  si  est  intra  vires  causæ,  ad  quam  re  StoTrS  extrinsecus  impossibile,  si  eius  v.res  supergreditur  '.   II.-De    notione    nihili   11.  Nihilum  est  negatio,  sive  absentia  " /' "n  Sc h£  lastici  illud  simpliciter  non  ens  vocare    olent   De  hoc  m  t.ilo  lnnuen  s.  Augustinus  perbelle  ait.    JNitni  nec  corpus   commun.ss.me   accepto    oppomt ur  d         et       m   etiam  solet  ld,  quod  oppoiuiur  euu alirnius  momodum  determinato,  ita  ut  denotet  f^^SS^fa  rli  onlis    Nihilum  hac  rat  one    spectatum   distingunur  ...   tia  alicuius  modi  entis  cons.derata  m  s ipsa,  e^  g.,  no  videre,  non  habere  rationem  ;  n.h.lum  pr.va  t.vuro esl .M  sentia  alicuius  modi  entis  cons.derata  in  al.quo  sub.ecto,  quod  ad  illam  habendam  naturaliter  comparatum   est,  e.  g.,  absentia  visus  in  animali.  j;0„„;m„„    inler   S  13.  Ex  his  in  promptuest.ntel.gere  ™™eP  'T  negationem,  et  privationem.  Negatio  en.m  non  al.ud  de   "onnullas  circa  possibile,  et  impossibile  quæstiooes  in   T..loto  orK  attingemus.    Cf  Anst.,  Me t     l.b.   III,  c.  2,  f    3  0j).  imperf.  cont.  Iulian.,  hb.  V,  n.   al.      notat,  nisi  simpliciter  aliquid  non  esse,  qu  w  denotet  uilum  subiectum,  cui  illud  aliquid  inesse  nuturale  est  Privatio  autem  denotat  aliquid  non  esse  in  subiecto,  cuius  natura  illud  expostulat1.   III.—  Quædara  adnotantur  circa  originem  notionum  entis,  et  non  entis   14.  Præcipuas  theorias,  quæ  ad  originem  notionum  entis,  et  non  entis  spectant,  sequentes  propositiones  complectuntur:   la.  JSotio  entis  prima  est  cum  in  ordine  cronolopco,  seu  temports,  quo  intellectus  notiones  rerum  adquirit  lum  %n,  ordme  logico,  quo  notiones  inter  se  continentur.   15.  Pnma  pars  huius  propositionis  illud^sibi  vult,  quod  intellectus,  essentiam  rerum  materialium,  quæ  est  ipsius  >mectum,  primo,  prout  est  ens,  concipit2.  Altera  pars  ngnincat  m  conceptum  entis  omnes  reliquos  resolvi 3   lo.  Probatur  la  pars.  Mens  humana  ita  comparata  est,  na  notionibus  magis  communibus  ad  notionesminus  comnunes  progrediatur.  Atqui  nihil  in  rebus  communius,  [uam  ens,  intell.gi  potest.  Ergo  mens  humana  obiectum  idi  proportionatum,  nempe  essentiam  rerum  materialium,  •rmcipio,  prout  est  ens,  intelligit.   17. Minor  huius  argumenti  facile  ex  se  perspicitur,  quia  [uidquid  in  singulis  rebus  invenitur,  sive  substantiale,  sie  accidentale,  est  quoddam  ens  .  Maior  autem  ita  denonstratur:  Mens  humana  ita  comparata  esse  debet,  ut  nncipio  cognitionem  rerum  imperfectam  adquirat,  deine  lpsam  gradatim  perficiat,  quia  non  in  actu  cognitionis,  ea  in  potentia  ad  cognoscendum  a  Deo  creatur.  Atqui  ogmtio,  quo  magis  communis  est,  eo  minus  est  percu,  quia  quo  magis  communis  est,  eo  pauciores  notas  ropnas  obiecti,  quod  repræsentat,  complectitur  5.  Enro  ens  humana  ita  comparata  est,  ut  notiones  rerum  maiscommunes  prius,  quam  minus  communes,  assequatur6.    Cf  s.  Thom      In  hb    I  Sent.,  Dist.  XIII,  q.  1,  a.  4  sol.     V\ VrAr  F'  dizpr-> De  Ver->     a c t  nrim,  i, •    a#      C'  Exinde  intclligitur  notionem    entis,  prout   'lOTiZnl^r  cronoIoSico>  e^ e  imperfectam,  ac  proinde  in S ToL 6    confusa,nPræ^at  autem  hic  adnot.re  ens  com mstme  acceptum  tamquam  indeterminatum  intelligi,   quatenus    g    Itaque  intellectus,  essentiara  rei  exploraturus,  ex  variis  rationibus,  quibus  illam  concipere  potest,  rationem  entis  primo  in  ea  cogitat.  E.  g.,  ex  variis  conceptibus,  quos  intellectus  circa  hominem,  qui  pnmo  ei  occurnt,  elformare  potest,  puta  animalis,  corporis,  substantiæ,  pnmus  est  conceptus,  quo  illum  velut  ens  cogitat.   19  Probatur  2a  pars.  Notio  in  aliam  resolvitur,  quoties  hæc'  illam  continet.  Atqui  notio  entis  reliquas  omnes  notiones  continet.  Ergo  in  notionem  entis  omnes  rehquæ  notiones  resolvuntur.  Hinc  si  ab  omnibus  notionibus  removeantur  cunctæ  differentiæ,  quibus  ab  se  invicem  determinantur,  remanet  ens,  quod  omnibus  commune  est.   20.  Ex  hac  propositione  tria  corollana  consequuntur:    Notio  entis,  quæ  est  prima  omnium,  est  abstracta,  non  vero  concreta.  Etenim  intellectus  non  potest  inteihgere  essentiam  rerum  materialium  dumtaxat  prout  est  ens,  nisi  in  ea  consideret  rationem  entis,  non^qnsiderando  aliquid  ex  iis,  quibus  ens  in  ipsa  determinatur.  Atqui  considerare  in  aliqua  re  unum,  quin  cetera  considerentur,  constituit  illam  actionem  intellectus,  quæ  abstractio  nuncupatur.  Ergo  notio  entis,  de  qua  disputamus,  ope  abstractionis  conficitur,  ac  proinde  est  abstracta   .   et  Entis  notio,  quam  omnium  pnmam  mtellectus  aaquirit  cum  sit  omnium  communissima,  tneque  essentiam,  neque' existentiam  repræsentat,  sed  actum  essendi,  sive  actualitatem  communem  essentiæ  et  existentiæ.   non  est  hoc,  aut  illud  ens,  et  tamen  natura  sua  ita  comparatmr  est  ut  plures  determinationes  accipere,  ac  proinde  ad  hoc  vel  ad  aliud  determinari  queat.  Quare  abnormis  est  sententia  Hegheln,  qu  ex  eo  quod  Ens,  sive  ut  ipse  ait,  Ens-Idea,  est  indeterminatum  ipsum  esse  purum  putumque  nihilum  confecit.  Nam  nihilum  ca  nax  non  est  ullius  determinationis,  dum  e  contrano  ens  huiusmod  est  ut  in  singulis  naturis  rerum  diversis  modis  determinan  possintelligatur.  Ceterum  nihil  est  negatio  entis;  ac  proinde  si  ens,  si  ve  Ens-Idea,  est  nihil,  dicendum  erit  ipsum  esse  ens,  quod  noi  est  ens,  sive  ens,  et  non  ens.  m   i  Hinc  vides  quam  turpiter  errent  Pantheistæ,  qui  ut  res,  quot  quot  sunt,  esse  unum  ens  conficiant,  contendunt  ens  concretum  et  reale  in  rebus  esse  ipsum  ens  universale,  cuius  ideam  inteiie  ctus  habet,  et  quod  velut  unum  cogitatur.  Item  mtelhgis  valde  d  cipi  Ontologos,  cum  autumant  ens,  quod  mens  humana  pnncip.  apprehendit,  esse  ens  realissimum,  et  concretum,  nempe  ens,  quo  Deus  est.        Ens,  cuius  notionem  omnium  primam  inlellectus  sii  contac.t,  est  illud,   quod  actum  essendi  realem,  non  ve 0  possibilem  denotat.  Et  sane,  ut  intelligatur  aliquid  esse  oss.b.le,  intelligere  oportet  primum  elementa,  ex  quibus  psum  constat,  et  deinde  hæc  eiusmodi  esse,  ut  secum  i>mponi  poss.nl;  ac  proinde  notio  entis  possibilis  nequit  sse  pnma  omn.um,  quas  intellectus  adquirit.  Contra  ea,  us,quod  intellectus  primum  omnium  cognoscit,  est  reale,  uia  essentia  rerum  materialium,  quam  ipse  sub  ratione  ntis  pr.mo  intell.g.t,  est,  ut  alibi  diximus,  realis  .  Hic  fltem  advertendum  est,  ens,  quod  primum  omnium  intelictus  intell.git,  etsi  sit  reale;  tamen  ipsum  non  co^nosci  t>  intellectu,  tamquam  reale  ;  nam  cognitio  entis  tanaam  real.s,  est  reflexa  et  distincta,  quia  intellectus  neii  cognoscere  aliquid  tamquam  reale,  nisi  super  se  re3Ctatur,  naturamqæ  entis,  quod  apprehendit,  expendat2;  Jm  e  contrano  notio  entis,  quam  intellectus  primam  omum  adquiril,  est  directa,  et  confusa.   21.  Prop  2a.  Nihilum  ab  intellectu  cognoscitur  non  per  ipsum,  sed  per  eius  oppositum,  nempe  per  ens  communisme  sumtum.   Probatur  la  pars.  Non  potest  per  seipsum    intelligi  il a,  quod  esse  sui  proprium  non  habet.  Atqui  nihilum  non  M  m  se  al.quod  esse.  Ergo  nihilum  per  seipsum  ab  tellectu  cognosci  non  potest 3.   22.  Probatur  2a  pars.  Intellectus  non  potest  intelhVere  entiam  cuiusdam  specialis  determinationis  entis,  °nisi  telligat  ahquod  obiectum,  in  quo  illa  determinatio  en[mvenilur.  E.  g.,  nobis  non  licet  intelligere  absentiam  lionis  in  bellua,  msi  ex  eo,  quod  rationem  homini  inse  novimus.  Atqui  non  ens,  seu  nihilum  denotat  absenim  cnt.s  communissime  sumti.  Ergo  inlcllectus  non  po t  mtell.gcre  nihilum,  nisi  per  ens  communissime  sumna,  cui  nih.Iurn  opponitur.  Quare  s.  Thomas  statuit  inicctum  notionem  nihili  sibi  conficere  ex  eo,  quod  abntiam  ent.s  concipit 4.   1  Ex  his  illud  magis  confirmatur,  quod  antca  ostendimus  (Idea iimti.J  '     '  P'  19-7  Sqq'   voL  !)'    nemPe  fa,sam   esse  Rosminii  tentia,,    qua  statult  ens?  quod  primo  ft  nobis  cognoscitur5  esse   I  Zihf  7  3  Cf  S Th0m''  '•  1XYI     3  ad  2.  ioia.  Ex  hac  argumentatione  facile  perspicitur  error  Ad.  Fran     ^RT>  IV.—  Principium,  quod  ex  notione  entis  dimanat,  exponitur   23.  Mens  humana,  postcjuam  assecuia  est  notiones'  entis,  et  non  entis,  illud  iudicium  conficit:  Non  est  possibile  ens  esse  simul,  et  non  essef  sive:  Non  est  possibile  idemsimul  esse,  et  non  esse.  Hoc  iudicium  vocatur  principium  contradictionis,  quia  essey  et  non  esse,  quæ  sunt  eius  termini,  contradictoria  sunt '.  Iam  circa  hoc  principium  duo  investiganda  a  nobis  sunt:    utrum  sit  primum  principium;    utrum,  præter  ipsum,  aliud  primum  principium  admittendum  sit.   24.  Primam  quæstionem  solvimus  sequenti   Principium  contradictionis  est  omniurn  primum.   Probatur.  Quin  hoc  iudicium,  idem  non  potest  simul  esse,  et  non  esse,  inter  principia,  seu  inter  iudicia  ex  sef  perspicua  recensendum  sit,  nulli  dubium  esse  potest.  Nanl  non  ens  tollit  ens,  ac  proinde  nullo  medio  opus  est  intel-i  lectui,  ut  intelligat  id,  quod  est  ens,  non  posse  esse  id,  quod  est  non  ens,  sed  hoc  immediate  intelligit  ex  compaJj  ratione  notionum  entis,  et  non  entis2.  Quod  autem  sif  principium  omnium  primum,  ita  demonslratur:  Ut  aliquor,nc(>.  rfe,„  „„,.,  g  ?      g       illud,  propter  quod  res  ad  certo  quodam  modo  existendum  determinatur,  est  ratio  sufficiens  existentiæ  eius.  Ergo  nihil  sine  aliqua  ratione  sufficiente  existit.   29  Probatur  2a  pars.  Omnes  res  creatæ  non  solum  contingentes,  sed  etiam  necessariæ,  puta  non  posse  existere  hominem,  nisi  ratione  polleat,  ordinatæ  sunt  a  Mente  Divina  cum  Deus  infinite  sapiens  sit.  Alqui  ubi  est  ordo  ratio  quoque  est.  Ergo  non  sohim  rerum  conlingentium    sed  etiam  necessariarum  rationes  sufficientes   sunt.   30'  Probatur  3a  pars.  Omnes  veritaies  tam  necessanæ,  auam  contingentes  in  effaturn  rationis  sufjicientis  resoivi  possunt.  Atqui  illa  veritas,  in  qnam  aliæ  resolvuntur,  est  principium  earum.  Ergo  effatum  rationis  suflicientis  est  principium  veritatum  tum  necessariarum,  tum  contin gentium.  Maior  ita  demonstratur:  Si  cuiusque  rei  sive  contin^entis,  sive  necessariæ  aliquid  esse  debet,  per  quod  ad  °certo  modo  existendum  determinatur,  consequens  est  in  resolutione  cuiusque  veritatis  cum  contingentis,  tum  necessariæ  posse  tandem  perveniri  ad  aliquid,  ex  quo,  cur  potius  uno,  quam  alio  modo  existat,  mtelligatur.  Alqui  id  est,  quod  ratio  sufficiens  dicitur.  Ergo  omnes  veritates  tum  contingentes,  tum  necessanæ  m  eilatum  ra  tionis  sufficientis  resolvi  possunt.   32.  Probatur  4a  pars.  Illud  principium  omnium  primnm  dici  nequit,  quod  in  aliud  se  supenus  resolvitur.  Atqui  effatum  rationis  sufjicientis  in  principium  contradictio  ?iis  resolvitur.  Ergo  effatum  rationis  sufficienhs  pnmun]  principium  dici  nequit.  .   33.  Minor  probatur  hoc  modo:  Si  mhil  m  re  est,  pei  quod  ipsa  ad  certum  modum  existendi  potius  determinatur,  quam  non  determinatur,  consequens  est  posse  eani  dem  rem  certo  quodam  modo  simul  esse,  et  non  esse.  Atqui  id  contradictionem  involvit.  Ergo  effatum  rahoms  suj  ficientis  in  principium  contradictionis  resolvitur.        Deus,  inquit  Tertullianus,  omnium  conditor,  nihil  non  ratu  ne  tractari,'  intelligique  voluit  ;  l)e  Poenit.,  c.  I.     Resolvi  possunt,  inquimus,  non  debent,  quia,  quamvis  ceriu  sit  nihil  esse  sine  ratione  sufficienti,  tamen  non  semper  rationeniam  est  id,  quod  est,  efficitur,  quemadmodum  s.  Thomas  inimt  ut  ipsa  per  essentiam,  et  in  essentia  habeat  esse:  De  Ente  et  ssentia,  c.  i.   »;I,HanCr°b  ?ausam  dicitur  etiam  definitio  rei,  quia  definitio,  ut  diumus  m  Logic.  (part.  I,  c.  I,  a.  10,  p.  21  vol.  I)  denotat  quid  res  sit.       stituunt;  nominales  vero,  quæ  a  rerum  constitutione  haud  pendent,  sed  opus  sunt  nostræ  mentis,  quæ  revocat  varias  res  ad  nonnullas  species,  et  confingit  generaha  quædam  nomina   ad  illarum  discrimen  designandum.  Uocuit  præterea  nominales  quidem  essentias,  numquam  vero  reales  a  nobis  cognosci  l.  Eamdem  sententiam  tuitus  est  Lriobertius  ;  hic  enim  essentias,  quas  Lockius  nominales  appellavit,  rationales  vocavit,  atque  essentias  reales  non  solum  impervias  nostro  intellectui,  sed  in  seipsis  inintelUqibiles,  sive  inexcogitabiles  esse  pertendit.   38.  Huiusmodi  sententiæ  absurditas  hac  evincitur    Multarum  rerum  essentiæ  reales    a    nobis    cogno cpiiYitur   Probatur.  Dubitari  nequit,  quin  multis  in  rebus  quasdam  differentias  coneipiamus,  quæ  lllas  constituunt  m  deterrainato  entium  gradu  a  ceteris  distincto,  suntque  veluti  fontes,  unde  earum  attributa  pullulant.  E.  g.,  quisquis  admittit  bruta  differre  a  plantis,  et  plantas  a  lap.dibus,  eo  quod  bruta  sentiunt,  non  vero  plantæ,  et  plantæ  vegetant,  non  autem  lapides.  Atqui  huiusmodi  difterentiæ  sunt  reales,  ipsamque  rerum  constitutionem,  noc  est,  essentiam  ingrediuntur;  nam  sive  cogitentur,  sive  non  codtentur,  sive  his,  sive  aliis  nominibus  iSlæ  appellentur  sive  ad  has,  sive  ad  illas  species  a  nobis  revocentur,  sem  per  verum  est  bruta  sentire,  ob  idque  a  plantis  difterre  Ratum  igitur,  firmumque  sit  reales  essentias  rerum  a  no   bis  cognosci  3.  .   39  Præterea,    res,  aiente  Aqumate,  per  suam  essen  tiam  cognoscibilis  est,  et  in  specie  ordmatur,  vel  in  ge  nere»rqapropter,  si  realis  cuiuslibet  rei  essentia  noi  lateret,  baud  possibile  foret  nos  scientiam  rerum  adqui   l  Essai  sur  V  entend.  hum.,  lib.  III,  c.  3,  §  15-17.     Introd.,  lib.  II,  c.   8,  not.  2.  Advertito  essentias  rerum  non  raro  non  a  pnori,  sed  a  posi   riori  a  nobis  cognosci,  ita  nempe  ut  non  ex  seipsis  eas  comp  "  mus    sed  ex  earum  proprietatibus,    et  accidentibus  detegamus  ^c  rThomV^.  displ  le  Pot.,  q.  IX,  a.  2  ad  5).  Qaod  ao  e,  cognitione  distincta  essentiarum  rerum  intelligendum  est,  si   cnii  de  cognitione  coofusa  agatur,  essentia  rerum  matenalium   ut  sæp  diximus,  est  primum  obiectum  intellectus  nostri,  ac  proind  $  iHa  primo,  et  non  ex  eius  proprietatibus,  et  accidentibus  apprehendimu.     De  Ente,  et  essentia,  c.   2.    ONTOLOGIA  15    rere,  quia  omnis  nostra  cognitio  non  circa  ea,  ex  quibus  res  const.tuuntur,  sed  circa  ea,  quæ  de  rebus  nobis  anparent,  versarctur  Atqui  id  nonnisi  a  Scepticis  asseri  potj  est .  Ergo,  si  nulhus  rei  essentia  realis  comperta  nobis  esset,  purus,  putusque  Scepticismus  obtinerel   40.  Illud  contra  Giobertium  speciatim  adnotandum  est,  quod  ex  eius  sententia  hoc  maximum  absurdum  etiam  lluit,  nempe  ne  Deum  quidem  esscntias  rerum  cognosce-,  re  posse.  Etenim  essentiæ  rerum,  ipsius  Giobertii  iudicio,  sunt  immutab.Ies.  Ergo  s.  ipsæ  obiective  in  se  inexcozitabiles  sint,  numquam  potest  fieri,  ut  intelligibiles  evadant.   III.-Nonnullac  quæstiones  ad  notionera  essentiæ  mæis  magisque  declarandara  valde  uliles  solvuntur   ;     41.  Trcs  quæstiones  in  hoc  articulo  investkandas  suscp.mus,  nempe    utrum  essentiæ  rerum  s  nSnlices  an  compos.tæ;    utrum  esse  essentiæ  ab  esse  existenliæ   rum  s.nt  æternæ,  necessanæ,  et  immutabiles.  Ouid  cir i  ion  l^Uæ.   10neS/enl,endum  sit'  ex  sequentibus  propo(sit.on.I)us  planum  fiet.  l     l   Li2'Jr°P-'  ia'  °mn6S  essentiæ  sunt  compositæ  ex  quibus}dam  pincipiis:  quæ  tamen  ita  inter  se  cohærent,  ut,  aliquo  ilbrum  sublato,  essentia  illico  pereat     Irobalur  la  pars  contra  Cartesianos  2.  Quælibet  essena  e.usmod.  esse  debet,  ut  babeat  tum  aliqufd    per qZ   riminln    C°nSent,t>.  tUm  aliUJd'  Der  1uod  a  ceterisqdis 'i"T„t    n  X'  S1  PnrnUm  deeSSel'   res>  auæ  in  monlo  sunt,  nullo  nexu  continerentur  ;  sin  alterum,  omnes   s  unum,  xdemque  forent.  Quapropter,  cum  res  deffi ZximZ   ^"T   CSSe?t,a.  slSnifi™tr  i   adhibetur  genus   7tTcZ\T'f  ?m.PieCtltUr  a,i0Uid  eommune  rei  defiuo  rp"m  r  '  6t  dlITerent^  qa  exhibetur  aliquid,  ex  cntia? rt  fin,ta  a  Cet.enS  rebus  "iscriminatur  ".  Ergo  esenhæ  rerum  ex  varns  principiis  sunt  compositæ.   i!  5w1S2,M  t  TUyiS  rerUm  creatarum>   esse  -+->     MLogic,  part.  I,  loc.  cit,  p.  22  vol.  I.        Probatur  2a  pars.  Essentia  rei  constituitur  ex  om  L  nibus  iis,  quibus  res  est  id,  quod  est.  Ergo,  subtracj  vel  minimo  eorum,  quibus  res  est  id,  quod  est,  essenti  rei  preat  necesse  est.  Hinc.  Scholastici   sap.enter decr    ;.  verunt  essentias  rerum  consistere  %n  indtvisibih,  et  nume  rorum  instar  se  babere,  quia   si  ex   numer o    eel    umU  y  tantum  subtrahatur,  non  manet  idem  specie numeru .     u   44.  2a.  Inter  essentiam,  atque  existenliam  realis  a   stinctio  admittenda  esl  .  i>i,,-|nnnlios      necessariæ  et  immutabiles.  „/'.,      P' '  jfessen'oe  r  ad  ætum  reduTLanZ    T6"1abS°lute  neccssar™,  et  immutabiles  ,  Z  ITuh,     parS'  nempe  non  esse  aoso/M  nempe   esse  hypolhelice  necessa1    !>?„,        entT  suam  sunt  iu.  qnod  sunt.  Ergo,  'n  creD,inn.P °      SSet  r6S  n0n  creare>  tamen.  Posita  eaaueTdn°,vL,i,Sæ1eSSent,,S.Suis  nequeunt  deslitui,  no ^Vro&fa  a',oqy,,,ni,Tl,essent' et  non  essent .„;„'  ";"r  °,   Pa,s"lud  absolute  necessarium  dici 'p  inctiiPPd°es  Z  repUgnan'  AtQUi  repUgnat  essentiam  f  esse  P  It  „„„  '  .  q-U.,buS  constat'  quiPPe  quod  si'    sTmnlnL  „„  6SSet',SC,l'.Cet  esset'   quate,,us  suuiitur   bn  co„sqii,ui"on  T. qn,a  non, haberet  rinciPia' e   bus      t      L    !  g,'-'  tr,anguIuni,  quod  qualuor  la •t   n„fi  7?           angul,s  c,onstaret,  esset  simul,  et  non   anlulos  hanf,UlU,m-'  qU°d  plus'  quam  tria  IaUra,  et  si"Ud  L;        '    tr,anSulum  dici  nequit.  Ergo  essen tur  absoP,ZC'P,a  pr°X,ma'  ex  quibus  conslant,  refeSram  di™  necessanæ  suntQuod  de  necessitate  esrum  demonstralum  est,  ad  earum  immutabilitatem   ZlltTse    T,ibU[æternitas  ™9°tiva,  quatenus  nempe  ad 2  deerm,nenur  ad  aKjuod  em/ms;  I,  q.  XVII,   nTnnU  h'iCU!US  rei  P°teSt  esse  vel  ',  hoc  est,  eiusmo s,    eiMmodr^n'  Se"  C°ndUi0nC  PCndea    Vel   Z  3f  s.  Thl     Vn,',  "T  "?'  S.ttUta  aliqua  eonditione,   exista,  inom.,  Contr.  Gent.,  l,b.  II,  c.  30,  n.  4.   Pbros.  Curist.  Compend.  II.  7  g    18  ONTOLOGTA   quoque  spectat,  quia  illud,  quod  est  riecessarium,  essel  nequit  aliter,  ac  est,  et  ideo  immutabile  est   .   De  proprietatibus  omnium  entium  communibus,   et  primum  de  unitate   51  Tres  a  Philosophis  maxime   generales   proprietates  I  entis  dMinguuntur,  unitas  nempe,  veritas,  et  bonitas,  cuaj  qua  pulcritudo  arcte  coniungitur.    vocantur  transcen-%  dentales,  ut  distinguantur  ab  attributis  categonas,  ns  nempe,  quæ  certo  quodam  genere,  sive  categona  continentur  I   I.— Ea  exponuntur,  quæ  proprie  ad  nnitatem  spectant   52  Unum,  ut  s.  Thomas  advertit,  nihil  aliud  signifi  1  Cat     quam  ens  indivisum  2  ;   unde  hæc  est  vera  defamtu  i  unius?  Unum  est  ens,  quod  non  dividitur  \  Exinde  intel  i  ligitur  unum  non  addere   enti  aliquid   reale,  sed  tantun  aliquam  negationem,  quia  ipsum,  cum  non  aliud  signin  cet,  nisi  ens  indivisum,   divisionem  entis   negat    .  Lav  tamen  ne  inde  inferas  conceptum  unius  esse  negativum  Nam  unum,  cum  significet  ens,  quod  est  mdivisum,  si  snificat  principaliter  ens,  sive  substantiam,  et  secundan  fc  negationem  divisionis,  ac  proinde  eius  conceptus  non  es  negativus,  sed  affirmativus  5.   53.  His  præstitutis,  demonstrandum  nobis  est  unitater  esse  proprietatem  omni  enti  communem.   Omne  ens  est  unum.   Probatur.  Omne  ens  per  suam  essentiam  est  id,  quo  est.  Atqui  essentia  est  id,  quo  unumquodque  ens  ab  aii  distinguitur,  et  ens  ex  hoc  ipso,  quod  ab  alns  distingu   i  Ex  his,  quæ  deraonstravimus,    facile  est  redarguere  errore  Cartesii,  qui  sensit  (Repons.  aux  sixiim.  object.,  §  6)  essentias  rum  a  libera  voluntate  Dei  pendere,  ita  ut  essentiæ  rerum     qu  Deus  condidit,  possent  aliter  se  habere,  quam   se  habent.  bea  his  in   Theologia  naturali.  Hic  tantura    adnotatum    voluraus,  n    Cartesii  sententiara,  ut  ipse  Baylius  (Dict.,  art.  Spinoza)scn^  ad  interitum  metaphysicæ  viam  sternere.  Nam  scientiaruni     q  circa  rerum  essentias  versantur,  obiectum  non  lam  necS?sa"^!°  immutabile  foret,  sed  mutabile  et  contingens;  huiusmodi  enin  id  quod  a  libera  voluntate  Dei  pendet.  d   2  1    q    XI    a.  1  c.-8  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  XXIV,  q.  I,  a.  ^      i)  q.'  XI,'  loc.  cit.-s  Qq.  dispp.,  De  Pot.%  q.  IX,   a.  7    in i  se  sunt  indivisa,  dividi  possunt.  Ita  hoSo  est  u;  un.tate  compositionis,  quia  anima,  et  corpus  ex  u"  ipse  comppnitur  aliquid  in  se  actu  indTv  um  £E,7    II  !.°d  e,,usmoJdi  Sl|nt,   ut  ab  sc  dividi  queam?   onl  ad3,  hmfln,dVertendUm  eSt'-hanC   un,tatem  ™mpartbus     1,     Ua    pr°Pr,e,Pert,nere  >  quæ  constant   rperficit'„q  „,Um MUna  ab    a'tera  '  LVeluti  P°tentia    J,  perlic.tur,  quæ  idc.rco  unicam  substantiam  comple Cf  s.  Thom.,  Quodlib.  VI,  a.   1  c.-  I,,    vr    ]n.    „;,   [m-.  /.,  Dis,  „,,.  2.  Cf,  ££•£; l,in,   £^ssPe^ern:^.  sffi-at supra  cns  "^   1  PPelLPurm"m  Uni,a'em  ""^'8.    Posteriorem  pftj,     tam  constituunt,  unamque  existentiam  habent.  Quare  huiusmodi  entibus,  æque  ac  iis,  quæ  compositionis  partium  sunt  expertia,  unitas  per  se  convenire  dicitur.  E.  g.,  homo  est  unus  per  se,  quia  ex  anima  et  corpore  in  unicam  substantiam  perfectam  coalescit.  E  contrario,  illud  ens,  quod  ex  partibus  componitur,  quarum  una  ab  alia  non  perficitur,  sed  distinctam  existentiam  habent,  dicitur  unum  per  accidens.  Hoc  modo  unus  dicitur  exercitus,  quia  unusquisque  militum,  ex  quibus  componitur,  est  per  se  substantia  completa,  atque  existentiam  a  ceteris  militibus  distinctam  habet.   II. — Dc  identitate,  et  distinctione   58.  Identitas  in  eo  consistit,  quod  ens  cum  seipso  con  sentit.  Ipsa  oritur  ex  unitate  entis,  nempe  ex  eo,  quo(  omne  ens  est  indivisum  in  se,  sequitur  omne  ens  cun  se  ipso  consentire,  ac  proinde  esse  idem  sibi  .   59.  Quod  si  identitas  indivisionem,  nempe,  ut  Aristo  teles  subdit2,  unitatem  ipsius  esse,  in  sui  conceptu  inclu  dit,  patet  identitaiem  proprie  eam  esse,  quæ  considera  tur  in  aliqua  re,  prout  est  in  se  ipsa,  seu  respectu  su  ipsius.  Quocirca  illa  identitas,  quæ  consideratur  in  aliqu;  re,  prout  cum  alia  comparatur,  e.  g.,  cum  cogitamus  Pe  trum  idem  specie  esse  cum  aliis  hominibus,  et  idem  ge  nere  cum  brutis,  non  est  proprie,  et  stricte  identitas,  senam,  et  Banonam,  seu  filium  lonæ  distinguit.  Interdum  ero  plura  inter  se  distinguit,  quæ  unum  re  ipsa  sunt  ed  noc  unum  intellectui  præbet  fundamentum  plura  in  pso  distmguendi.  E.  g.,  si  intellectus  distinguit  in  anima  lumana  tna  pnncipia,  sci licet  rationale,  sensitivum,  et  veetativum,  fundamentum  huius  distinctionis  in  ipsa  anima  nycnit,  quia  anima  humana,  quamvis  sit  re  ipsa  unicum   inncipium,  tamen  triplicem  virtutem  exercet,  scilicet  ralonalem,  sens.tivam,  et  vegelalivam.  Hæc  altera  distin !Lio  rationis  appellatur  etiam  virlualis,  quia  obiectum,  in  uo  mlellectus  plura  distinguit,  etsi  unum  revera  sit,  taien  virtule  multis  æquivalet,  ideoque  intellectui  fundalentum  ad  efformandos  plures  conceptus  obiectivos  illius  pacbet.   63.  Præter  has  distinctionis  species  Scolus  distinctio^  em  formalem  invexit.  Hæc,  secundum  Doctorem  Subti>m,  intercedit  mter  eas  entitates,  seu,  ut  ipse  ait,  for 1  Hic  non  loquimur  de  distinctione  reali,  qua  Tres  Personæ  Dinæ  inter  se  djstinguuntur;  ea  enim,  ut  Theologi  docent,  non  nisi  opposmone  relationis  oriri  potest,  quatenus  nempe  Pater  relative  'Pomtur  Fiho,  et  Pater  Filiusquc  relative  opponuntur  Spiritui  S.,  iub  unicum  principium   sunt.       mas,  quarum  una  concipitur  ab  intellectu  sine  altera,  ita  tamen,  ut  ipsæ  neque  realiter,  neque  dumtaxat  rationt  ab  individuo,  in  quo  sunt,  atque  inter  se  distinguantur.  Non  realiter,  quia  ipsæ  una  res  cum  individuo  sunt.  Non  ratione  dumlaxat,  quia  anle  omnem  actionem  intellectus  ab  individuo,  atque  a  seipsis  invicem  distinguuntur.  E  g.,  esse  hominem,  et  esse  animal  in  Petro,  non  distinguun  tur  realiier,  quia  neque  ab  ipso  Petro,  neque  a  se  mutu  SGU  exemP'ar^s  Intellectus    Diviexem nhrfl n       qU'  ?  natura,es  accuratissime  respondent  auiZil  !n    '  Secunduin  uuæ  De"  iHas  condidit.    Ergo  quidquid  in  natura  rerum  est,  est  verum.     accunUssil1,a    aC1^  de,nostr^r-Si  res  naturales  non  accuratissime  responderent  cxemplaribus,  secundum  quæ   ^^ziczxTr iiiud  s- Augustini:  f™    >   '  ^ripUoInsl t!uT™  ""? Cr,amPIeus    Wittenbachius,  Brevis  de     Deus  illas  condidit,  dicendum  foret  Deum  aut  nescivisse,  aut  non  potuisse  res  condere,  quales  in  se  intelligit.  Atqui  illud  infinitæ  sapientiæ,  hoc  infinitæ  potentiæ  Dei  repugnat.  Ergo  repugnat  res  naturales  non  accuratissime  respondere  exemplaribus,  quæ  in  Intellectu  Divino  reperiuntur.   83.  Hinc  scite  a  Scholasticis  sancitum  fuit  verum  cum  ente  converli ;  scilicet  omne  verum  est  ens,  quia  veritas  rei,  ut  diximus,  in  entitate  rei  fundatur,  et  omne  ens  est  verum,  quia  omne  ens  ordinem  ad  Inteliectum  Divinum  necessario  habet  '.  .   84.  Ex  his  intelligitur  nullam  falsitatem  metaphvsicam  in  rebus  inveniri  posse,  et,  si  quæ  res  falsæ  dicuntur,  id  veluti  improprie  dictum  accipiendum  esse,  nempe,  ut  s.  Thomas  inquit,  in  ordine  ad  intellectum  nostrum,  ad  quem  res  per  accidens  referuntur  2.  Scilicet  si  res  referantur  ad  intellectum  humanum,  quodammodo  falsæ  dici  possunt,  quia  sunt  quædam,  quæ  etsi  vera  in  se  sint,  tamen  ita  natura  sua  comparata  sunt,  ut  scnsibus  nostns    quæ  non  sunt,  aut  qualia  non  sunt  ,  apparere  queant.  Ita  auncalcum  per  se,  perinde  ac  aurum,  est  verum,  quia  natura  eius,  non  secus  ac  auri,  exemplari  Mentis  Divinæ  consentanea  est;  at  quia  speciem,  seu  similitudinem  aun  habet  proindeque  occasionem  præbet  intellectui  nostro,  ut  lllud  esse  aurum  iudicet,  falsum  quodammodo  dici  potest   .   III.— Utrum  uua   sit  tantum  veritas,  an  plures  4   85.  Ontologi  docent  unam  esse  veritatem,  nempe  Deum,  ceterasque  res  non  nisi  veritate  Eius  esse  veras;  ex  quo  colligunt,  ut  alibi  dictum  est,  mentem  humanam  non  posse  ullum  verum  cognoscere,  nisi  Deum  intueatur,  quia,  cum  Deus  sit  unica,  eaque  summa  Veritas,  nulla  res  vera,  alibi,  quam  in  Deo,  apprehendi  potest.   i  Cf  s.  Thom.,  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  I,  a.  2  ad  1.   2  Op.  cit.,  q.  I,  a.  1  c— 3  I,  q.  XIV,  a.  1  c.     Aliam  quæstionem,  quæ  circa  veritatem  versatur,  utrum  nempe  dentur  veritates,  quæ  sint  necessariæ,  immutabiles,  et  æternæ,  nic  omittimus;  nam  paulo  ante  ostendimus  contra  Cartesianos  ventates,  quæ  ad  essentias  rerum  spectant,  esse  necessarias,  æternas,  et  lmmutabiles;  et  in  Criteriologia  refutavimusProgressistas,qui  ventatem  ab  una  ad  aliam  ætatem  progredi  obganniunt.       .•„,8h'  ^r°P'  Sin?ulæ  res  nalurahs,  singulægue  conceptiones  tnleUectus  propria  veritate  gaudent.   r,nZ   vr'  n  S'  esse,  cuiusue  rei  sit  quædam  participa™  A.sse  De'>.et  limen  intelligibile  inlellectus  humani  SU  quædam  part.c.pat.o   luminis   inlelligibilis  Dei  ',   tamen  nemo,  nisi  qui  pantheismum  profitetur,  negare  potest  esse  cuiuslibet  rei   creatæ  re  ipsa   distingui  ab  isse  Uei,  ct  lumen  intelligibile  intellectus  humani  in   se   reip  a  d.stingu.  ab  intelligibili  lumine  Dei.  Atqui  esse  proprium  rerum  est  fundamentum  veritatis  ipsarum,  ac  concepl.ones  nostr.  mtellectus  sunt  veræ,  eo  quod   per  pro!  !!"Un!lUme-n  m^'MC  veritatem,  quæ  fLdalu^r  JrefeS  TT   Eng°'  S'   \m   cuiuslibet  rei   reipsa   dih  ff               /  Dei'et  lumen  intelligibile  inlellectus  ;  humani  re  ipsa  d.stmgu.tur  ab  intelligibili    lumine   Dei  !  consequens  est  quam  ibet  rem,  et  quamlibet  conceptionem  propr.a  ver.late  gaudere  \  Audiatur  D.  Thomas:    Dicen  dum,  quod  rat.o  ventatis  in  duobus  consistit,  in  esse  rei,  r™Pr^"SIOnC  v.rtulis  cognoscitivæ  proportionata  ad  htlZ  :  Urumc"ue  autem  horum   quamvis   reducatur   in  mS!m,'  !        '"  CaU.Slm  efl1cientem>  et  exemplarem;  nihil"7,ST  auæhbet  res  Parjicipat  suum  esse  crcatum,  fiUlI     r     l      CS,t;  et  unusauisque  intellectus  participa  cxmmnh.P,      qUP°d  r6Cte  de  re  iudical  >  uuod  quiueest  Lam^nmV      U,1',ne,nCrCat°  Habet   etiamHintellectus  El Vnl  1°nKm  '?  Se'  ex  aua  completur  ratio  veritanmniVT  d,C°'  q.UOd  S-Cut  cst  unum  esse  Divinum,  quo  "'  Sun  l>  s,cut  Pnncipio  efTcctivo  exemplari;  nit.il formnl,,n,  reDUS  d'VerS,S  est  diversunf  esse,  quo   formal  ter  res  est;,ta  et.am  est  una  verilas,  scilicet 'di l  "rf.  ru'?.omnia  vera  sunt>  sicutprincipio  effectivo  exem K,', H{I    TUS  sunt  P,ures  veritates  in  rebus  creatis,  qu.bus  dicuntur  veræ  formaliler  '  .   talHlCrnT„°ninCS  rCS'  et  vis  inMlnCS  rCS  naluralcs>  omnesque  conceptiones  nostri  intel  SOW.,  lS >\, VlXs eSSC  auoda,nmod°    '  Ub  Sent.,  capite%sse%I'thæ'ism„0'adteqm0    0ntoloismum  v  et  lKt  aoptt  bile,  es    bonum.   Ergo  omne  ens  est  bonum.  Hanc   ob  rationem   bonum,  æque  ac  unum,  et  verum,  cum  ente   cmverh  dicitur,  quia  omne  bonum  est  ens,  e™omne  ens   quænus  ad  appetitum  refertur,  est  bonum  •.  '   4.  kxindc  perspicilur  bonitatem,   prout  est    transrm  lcntalis  proprietas  rerum,  in  eo  consistere,  quod  res  prout   „rn|;naDpet'tl"'P0ni,as'  sl  hac  "tioneVclet ur T i  ".  ekitnr,  '"ellfgenl   102.  Ut  hæc  notio  luculentior  fiat,  menle  reputandum  est  tria,n  pulcnludine  distingui  oportere,  nempe raZ IZlTrtT  S,Tf   e-SS-mtiam'  (fectum    ^fundZentm.  Katio  formal.s  pulcn  in  convenientia   partium,  seu  svm   mcr.a  ob.ect,  consistit.  Effectus  est  delectatio   quam    y™.   mctr.a  ob.ecl,,  lacultati  cognilrici  in  sua  claritale   aff,™   IZl  ZlcZ0    Hi"C   -'^.hominum'^  ffij  vocat  pulcrum    n.si  id,  cuius  cognilione  delectatur    Fundamentum,n  bomtate  ipsius  obiecti  situm  esf  nam  an"  mum  nostrum   illa   rerum    cognitio    seu  "dspeclus    dele"  ctare  potest,  .n  qua  appetilus%uiescil;  id  au     n  appet.tus  qu.escit,  non  est,  nisi  id,  quod  tamquam  boimm  apprehenditur.  Quapropler  si  ralio  formalinSer, 2?  pulcrum  definir,  potcst,  id,  qnod  debitam  proporlionemha>bet  £%  S   \6onum.  Al,  quon.am  pulcrom  a  celeris  proprietatibus  en-,s  propter  proportionem  obtecti,  et  del'clationem  co„no  scentis, llam  discriminatur,  ipsum  definiri  pc tes( id  Zod  cum  mulMudinem  partium  sibi  cohæreniiumpra ese  tat  mamfestatione  sui  cognoscentem  delectat  P  '       '   106    Porro  P'rum  in  naturale,  arlificiosum,  et  morale   hVC!:tlfi  EP"L  XVI"  ai  C°eleSt'  »•  2,   et  s.  Thom.,  I,  2  2a  2,  q.  CXLV,  a.  2  c.   •ensistis  autumant  aliquid  csse  Dulcrum   !     n  J       '    ™?  CUm   us  quac  endam  LPnmam  Ca"Sam'  ori^^mque  pulcri  in  ipsis  re     dividitur.  Pulcrum  artificiosum  est  illud,  quod  iu  operibus  artificiosis  humani  ingenii  splendet ;  hæc  enim,  ut  omnibus  experientia  compertum  est,  si  proportionem  inter  partes,  ex  quibus  constant,  præ  se  ferunt,  animum  cognoscentis  voluptate  afficiunt.  Pulcrum  morale  m  actionibus  humanis  invenitur,  quatenus    cum  æterms,  ac  immutabilibus  regulis  morum  proportionem  habent  .  Pulcrum  autem  naturale,  ad  quod  hæc  tractalio  maxime  spectat,  illud  est,  quod  tum  in  singulis  naturis  rerum,  tum  m  mundo,  qui  ex  illis  componitur,  effulget.  Etemm  unaquæque  natura  ex  pluribus  principiis  constat,  quæ  unitatem  eius  efficiunt,  omnesque  naturæ  ita  inter  se  colligantur,  ut  unus  mundus  ex  ipsis  existat.  Hinc  pulcræ  dicuntur  singulæ  species  rerum,  et  pulcher  mundus,  qui  ex  ilhs  com ponitur.   104.  Diximus  singulas  species  rerum;  nam  si  res  non  m  notis  suis  singularibus,  sed  in  sui  essentia  spectentur,  dubitandum  non  est,  quin  pulcritudo  sit  omnium  rerum  proprietas.  Re  quidem  vera,  cum  Deus  sit  naturarum  auctor,  fieri  non  potest,  ut  in  ulla  natura  vel  aliquod  principium,  quod  ad  ipsam  efficiendam  requintur,  vel  mter  principia,  quæ  ipsam  efficiunt,  ordo  desideretur.  Quamobrem  ne  fieri  quidem  potest  ut,  quispiam  naturam  rei  penitus  cognoscat,  nec  tamen  e  coguitione  eius  ullam  voluptatem  sentiat.  At  si  in  rebus  essentiæ  non  considerentur  per  se,  sed  prout  per  notas  singulares  mdividuantur,  ipsæ  vel  pulcræ,  vel  deformes  esse  possunt.  Etenim  causæ  proximæ,  ac  immediatæ  rerum  singulanum  sunt  aliæ  res  singuiares,  sive  causæ  naturales.  Atqui  causæ  naturales  ita  secum  colligantur,  ut  actio  unius  ab  actione  alterius  impediri,  aut  saltem  turbari  possit  \  Ergo  neri  potest,  ut  res  singulares  aliqua  notarum  careant,  quæ  aa  pulcritudinem  constituendam  requiruntur  3.   Hinc  s.  Thomas  de  hoc  pulcro  loquens,  inquit:    In  hoc  consistit,  quod  conversatio  hominis,  sive  actio  eius,  sit  bene  proportionata  secundum  spiritualem  rationis  claritatem.  Hoc  autem  pertinet  ad  rationem  honesti,  quod  diximus  idem  esse  vinuti  quæ  secundum  rationemmoderatur  omnes  res  humanas;  2   l,  q.iiL,AT,   a.  2  c.   2  Cf  Criteriol,  c.  IV,  a.  2,  p.   251-252,  vol.  I.  a  Mnrme   3  Circa  opera  artificiosa,  atque  actioneshumanas  patet  opus  acionne  evadere,  si  artifex  illud  non  conficiat  secundum  leges  artis,  quæ  Iam  pulcrum  naturalc  in  corporeum,  et  spiriluale  dividitur.  Etcnim  nos  et  cum  in  re  corporea  multas  partes  aflabre  concinnatas,  et  cum  in  subslantia  spirifuali  plura  pnncipia,  quæ  ordine  inter  se  continentur,  contemplamur,  quamdam  voluptatem  persentiscimus.  Pulcritudo  corporea  vocatur  sensibilis,  quia  ad  res  spectat,  quæ  ope  sensuum  cognoscuntur:  spiritualis  vero  dicitur  inlelligibihs,  quia  rerum  propria  est,  quæ  intellectu  anprenenduntur  f.  tl   106.  Deus  autem,  a  quo,  ut  s.  Augustinus  scribit,  omne  pulcrum  est  \  et  qui,  sicuti  s.  Thomas  subdit,    est  universorum  consonantiæ  et  claritatis   causa  3  ,  pulcherrimus  aicitur.  Neque  negotium  alicui  facessat,  quod   mulliludo  ad  unitatem  redacta,  quæ  est  essentialis  nota  pulcritudinis,  in   Deo,  qui  simplicissimus   est,    a  nobis  cogitetur.  Ham,  cum  nobis  certum  sit  nullam  compositionem  in  Deo  esse,  lntelhgimus  infinitas  pcrfectiones,  quæ  in  Eo  sunt,  esse  lpsu„ x  Esse  Dei,  atque  absolutam  unitatem  Eius  constiluere.   Hinc  nos  Deum    veluti    pulcherrimum    intellmmus,  Eumque  pulcherrimum   nominamus,  quia    infinitam  multitudmem  attributorum  cum  absoluta  unitate  coniunctam  m  Eo  mtelligimus  4.   De  categoriis  in  universum  spectatis   107.  Hactenus  de  iis,  quæ  ad  ens  gcneratim  consideratum  pertment,  disseruimus.  Antequam  de  singulis  decem  categorns  sermonem  aggrediamur,  hæc  duo  circa  ipsas  universum  mvestigare  oportet:    quomodo  ens  sit  prin manas,  quæ  a  pronuntiatis  rationis  practicæ   discedunt   crun     nisir a!,Cnl|n-da  0mnin°  CSt  °pin,°  i,,0rum','  a,US  d,°o tnna  n°n  Va,d0  ab,usit    Giobertius,    Saggio  "„  h(ll0>  c 1,  P39  sqq,  Napoli   184.  JJ     ^"^liX'1'c0: 1S>  et   1  Cf  I,  ([.  XIII,  a.  4  ad  3,  ct  Contr.   GcnC,  lib.  I,  c.   31.       cipium,  ex  quo  categoriæ   promanant ;      quomodo  ens  per  categorias  dividatur.   Art.  I. — Quomodo  ens  sit  principium  categoriarum   108.  Iam  innuimus    ens  esse  principium,  a  quo  categoriæ  promanant;  siquidem  ipsæ  ens  pluribus,  diyersisque  modis  determinatum  exhibent.  Id  magis  perspicuum  fit  hoc  argumento:  Categoriæ  sunt  supremæ  notiones,  ad  quas  diversa  rerum  genera  referuntur,  proindeque  supremæ  notiones,  quæ  de  diversis  rebus  prædicari  possunt 2.  Atqui  quidquid  de  aliqua  re  prædicatur,  ad  eius  esse  pertinet,  quippe  quod  non  potest  aliquid  cum  aliquo  coniungi,  nisi  ipsi  inesse,  scilicet  in  eo  esse  intelligatur.  Ergo  categoriæ,  cum  sint  suprema  prædicandi  genera,  diversos  modos  essendi  significant,  ac  proinde  esse  est  principium,  a  quo  ipsæ  promanant.  .-'..;   109.  At  vox  ens  tribus  diversis  significalionibus  accipi  potest  .  Ipsa  enim  quandoque  illud  esse  significat,  quod  copulæ  officio  in  enunciatione  fungitur;  e.  g.,  cum  dicimus,  Socrates  est  philosophus;  quandoque  autem  essentxam  rei,  nempe  id,  per  quod  quælibet  res  in  sua  specie  constituitur,  e.  g.,  humanitatem  in  Socrate,  quia  per  humanitatem  Socrates  est  homo;  quandoque  tandem  actualitatem,  sive  actualem  existentiam  rei,  nempe  id,  quo  res  actu  est  in  natura.  Ens  hoc  tertio  modo  acceptum,  dicitur  ens  actuale.   110.  His  præstitutis,  demonstramus  sequentem  Ens,  quod  tamquam  principium  categoriarum  po nitur,  non  est  illud,  quod  copulam  enunciationis  constituit,  neque  illud,  quod  essentiam  rei  simpliciter  significat,  sed  est  ens  actuale.  .   .   Probatur  prima  pars  contra  Kantium  %  et  Rosmmium  .  Categoriis  non  quæritur,  an  sit  res,  sed  cuiusmodi  sit.  Atqui  esse,  quod  in  enunciatione  munus  copulæ  obit,  significat  quidem  aliquid  entis  inesse  subiecto,  sed  cuiusmodi  illud  sit,  utrum  substantia,  an  qualitas,  an  alius  quidam  modus  entis,  non  patefacit.  E.  g.,  in  hac  enunciatione,   i  4._ 2  Gf  Logic,  par.  I,  c.   I,  a.  6,  p.  16  vol.  I.   s  ln  lib.  II  Sent.,  Dist.   XXXIII,  q.  I,   a.   1  ad  1.     Critiaue  de  la  raison  pure;  Log.  transcend.,  lib.  I,  sect.  6,  %  i"   s  Logil,  lib.  II,  sez.  I,  c.  9-11,  p.  116-122,  Napoli.    Socrates  est  philosophus,  verbum  est  significat  esse  philosophum  Socrati  inesse,  sed  ulrum  esse  philosophum  sit  substantia  Socratis,  an  qualitas,  quæ  substantiæ  inhæret  minime  innu.t.  Ergo  ens,  quod  per  categorias  dividilur'  n°444Sin   Ur  '  quod  C0Pu,am  enunciationis  significat     111.  Irobatur  altera  pars  contra  Heghelium  ,  et  Giobertium  .  Lategoriæ  non  significant  diversas  essentias  rerum,  nempe  illud,  per  quod  res  in  certo  genere,  vel  certa  specie  constituuntur,  sed  diversos  modos,  quibus  essentiæ  rerum  determinatæ  exislunt;  e.  g.,  categoria  substantiæ  non  denotat  essentiam  hominis,  sed  modum,  quo  essentia  hominis  in  rerum  natura  existit.  Modi  autem,  auibus  essentia  rerum  creatarum  determinala  in  rerum  natura  existit,  ab  ipsa  essentia  reipsa  distinguuntur.  Hisce  adnotaUs,  lta  argumentamur:  Si  categoriæ  ab  ente,  quod  essentiam  s.mpliciter  sumtam  significat,  derivare  dicunlur,  lunc  vel  ipsis  dumtaxat  essentias  rerum  exhiberi  vel  essent.am,  et  modum,  quo  ipsa  in  rerum  natura  existit,  unum,  idemque  esse  dicatur  oportet.  Atqui  utrumque  est  la  sum.  Ergo  ens,  ex  quo  categoriæ  derivant,  illud  non   Vi3n  essenl,am  simpliciter  sumtam  significat  tJlj:  Frobatur  tertia  pars,  quæ  ex  iam  dictis  facile  intellig.tur.  Categonæ  sunt  notiones  supremæ,  ad  quas  rerum,  quæ  in  natura  sunt,  notiones  revocantur.  Atqui  not.ones  quæ  referuntur  ad  res,  prout  in  natura  sunt,  exh.bcnt  ahquem  modum  entis  actualis,  sive  aliquem  moaum,  quo  res  actu  sunt  in  natura.  Ergo  cateoxmæ  repracsentare  debent  communissimos  modos  entis  actualisy  s.vc  communissimos  modos,  quibus  res  actu  esse  possunt  ac  Proinde  non  n.s.  ens  actuale,  sive  illud,  quo  res  actu  tsi  in  natura,  illarum  pnncipium  esse  potest.   H. Quoraodo  ens  per  categorias  dividatur   ou1!?.'  Ad  JianC.  I"30^00^  exsolvendam  in  primis  nobis  est  uemonstranda  sequens   pr3'  tEm  ™lUo   m?do  ta^quam  genus  assignari  potest.   mi  u  h  r  T  GeUUS  eius'nodi  est  >  "t  a  ciifTerentiis  delerminetur,    autem  differentiæ,  etsi  potestate  in  genere   5  pf/;,Th°m;'  l0P'   cit—%  E^yclop.y  §  86  sqq.  Protohg.,  Saggio  I,   et  III.  n       contineantur  ,  tamen  extra  essentiam  generis  sunt;  si  enim  differentiæ  ad  essentiam  generis  pertinent,  notio  generis  cum  notione  speciei  permisceretur,  quia  species  ex  genere,  et  differentia  conflatur  8.  Hoc  posito,  en  argumentum  :  Si  ens  esset  genus,  eius  differentias  aliquid  reale  extra  ens  esse  oporteret.  Atqui  impossibile  est  turn  dan  .  aliquid  reale  extra  ens,  quia  extra  ens  non  est  nisi  non  ens,  seu  nihil,  tum  aliquid  mente  concipi,  cuius  conceptus  ad  conceptum  entis  non  reducitur,  quia  extra  notionem  entis  non  est  alia  notio,  nisi  non-entis,  seu  nihili.  Ergo  ens  tamquam   genus  nullo  modo  assignari  potest  .   114.  Hac  theoria  præstituta,  facile  est  perspicere  veritatem  huius  secundæ   Ens  per  categorias  dividitur  non  tamquam  genus  per  species,  sed  tamquam  per  diversos  modos  essendi.   Probatur  prima  pars.  Ens  nullo  modo  tamquam  genus  assignari  potest.  Ergo  ens  per  categorias  non dividitur  tamquam  genus  per  species.  Quapropter  categonæ  non  addunt  enti  aliquid,  quod  est  præter  essentiam  eius,  eo  modo,  quo  species  addunt  aliquid  generi,  quod  extra  ipsius  essentiam  est,  nihil  enim  esse  potest,  quod  sit  extra  essentiam  entis.   115.  Hoc  idem  alia  ratione  confirmari  potest  :  Illud,  quod  pertinet  ad  genus,  univoce,  nempe  eadem  sigmficatione  singulis  speciebus  est  attribuendum  ;  e.  g.,  animal  univoce  de  homine,  et  de  brutis  prædicatur:  quaproptei  si  ens  genus  categoriarum  esset,  ipsum  de  iis  singulis  univoce  prædicandum  f oret.  Atqui  ens  de  singuhs  categorni  univoce  non  prædicatur  ;  nam  in  singulis  categoms  c  diversis  modis  exhibetur,    unde  unicuique  [categoriæ)  de  betur  proprius  modus  prædicandi  5;  e   g.,  in  pnma  ca    i  Dicitur  differentia  potestate  in  genere  contineri,  quippe  quo  eenus  a  differentia  perfici  non  potest,  nisi  sit  ita  dispositum,  u  ab  hac  determinari  queat.-2  Cf  Logic,  par.  I,  c.  I,  a.  2,  p.  11  vol.  1   3  Cf  s.  Thom.,  I,  q.  IH,  a.  5  c.  Nemo  vero  existimet  ens  ess  genus,  quia  ipsum  in  ens,  quod  est  per  se,  nempe  substantiam,  e  in  ens  quod  est  in  alio,  nempe  accidens,  dividitur;  hæc  enim,  ui  Boetius  (Prædic,  c.  4)  monuit,  non  est  divisio  stricte  sumta  sci  licet  quæ  per  species  fit,  sed  potius  quædam  enumeratio.  Ct  .  Damascen.,  Dialect.,  c.   10.     Cf  Loqic,  par.  I,  c.  I,  a.  5,  p.  15  vol.  I.     In  lib.  I  Sent.,  Dist.  XXI,  q.  I,  a.  3  ad  2.  Ens    autem  no tegoria,  quæ  est  substantia,  significatur  esse per  se,  in  reiquis  novem,  quæ  sunt  accidentia,  significatur  esse  in  alio,  3t  in  smgulis  harum  specialis  modus  essendi  in  alio  inTenitur.  iLrgo  ens  per  catcgorias  tamquam  genus  per  spe3ies  non  dividitur.  b  l        l   116.  Probatur  altera  pars.  Unaquæque  categoria  certum,  3t  pecu.arem  modum  entis  significat.  Ergo  ens  per  cate-,'or.as  d.viditur  tamquam  per  diversos  modos,  secundum  juos  ens  et  esse,  et  intelligi  potest. De  categoriis  speciatim  consideratis 2   I. Notio  subslantiæ  declaratur   117.  Substantia,  prout  categoria  est  3,  describitur,  ut  am  m  Logica  dix.mus  \  res  cui  convenit  esse  in  se,  et  non  n  alio,  sive  non  m  subiecto.  Ad  hanc  subslantiæ  notionem  leclarandam,  exphcandum  nobis  est    cur  substanlia  diatur.noP;J^en.s>  quod  est  in  se,  sed  res,  cui  convenit  ss.e.Qin,f'  f    (lu,d  Slbl  veht  esse  in  se,  et  non  in  alioA^   118.  Uuod  attinet  ad  pnmum,  in  memoriam  revocanjlum  nobis  est  substantiam,  æque  ac  quamlibet  cate-oliam,  esse  quemdam  specialem  modum,  quo  aliqua  ves  fctuest  in  natura,  ac  proinde  ipsam  intelligi  non  posse,  | iisi l  iii  ea  et  al.qu.d,  quod  quodam  modo  est,  et  quidam  aodus,  quo  ipsa  aclu  est,  distinguantur.  Hanc  ob  ratioiem  substantia  dicenda  non  est  ens,  quod  est  in  se,  aut  cr  se,  scd  res,  cui  convenit  esse  in  se,  aut  per  se,  ut  igmncetur  discnmen  inter  ipsam  rem,  et  modum,  quo   raantiaCatUprf  t  Categ0riis  a%^ocey  sed  analogice,  quia  ens  de  sub.antia      et  dc  diversis  acc.dentibus  non  sine  aliquo  ordine  unius   L   ZJ^T^  siuuidera>    cu™  ecidens  substantiæ  inhæe  suh,    ntLUSH    -/5Se/Ub!tantiæ  pendet'    ac  Proindc  "  Primo   vZ    n    r  CU,Ur'  d°lnde  de  diversis  ccidentibus.  Cf  quæ  dijmus  in  Logica,  loc.   cit.  p.   15  vol.    I.  '   Cf  s.   Thom.,  Qq.   dispp.,  De   Vcr.,  q.   XXI,   a.   1   c.  M  Vof.°TrUm  nUmerUm  exP0S™s  in  Logic,  loc.   cit.,  a.    6,   m^Z^ZZ^  categoria  est:    vo  substantiæ  aliquando   nidetur  ad  significandam  essentiam,  vel  naturam  rci    vel  formam   Uma^tenam,  aut  quidquid  ex  utraque  quasi   confectum   esj actu  est  in  rerum  natura,  sive  inter  esse  essentiæ,  et  ess  existentiæ  f.   119.  Quod  ad  alterum  speclat,  in  notione  substantiat  illa  verba  esse  per  se,  sive  esse  in  se  excludunt  inhæren  tiam  in  subiecto,  sive  denotant  illud,  quod  dicitur  sub  stantia,  non  habere  esse  suum  in  alio,  tamquam  in  sub  iecto,  sed  non  removent  a  substantia  causam  effectncen  suæ  existentiæ,  sive  non  denotant  ad  notionem  substan  tiæ  pertinere,  ut  esse  suum  ab  alio  non  recipiat,  nan  substantiæ  creatæ  esse  suum  a  Deo  accipiunt.  !   120.  Iamvero  res,  cui  convenit  esse  in  se,  non  xn  aho  substantia  ex  eo  præcipue  nuncupatur,  quod  est  accidec  tium  subiectum,  ac  proinde  sub  accidentibus  stare,  ho  est,  accidentibus  subesse  intelligitur.  Substantiam  autet  esse  subiectum  accidentium  ita  demonstratur:  Si  subiec  tum  accidentium  non  esset  substantia,  oporteret  esse  aliu  accidens,  et  quoniam  hoc  accidens,  non  secus  ac  omn  aliud  accidens,  expostulat  subiectum,  in  quo  insit,  pr(  gressus  in  infinitum  admittendus  esset.  Atqui  huiusmoc  progressus,  omnibus  fatentibus,  est  absurdus  3.  Ergo  sul  iectum  accidentium  est  substantia.   Art.II,  — Definitiones  substantiæ  a  nonnullis  Philosopis  traditæ   exploduntur   121.  Ex  principiis,  quæ  in  præcedenti  articulo  exp  nire  per  substantiam,  cuius  est  accidens  ;  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  q.  IV,  a.   3  ad  2.  .     Op.   cit.,  lib.  II,  c.  23,  §  1  sqq.  Hanc  Lockii  opimonem,  pn  ter  omnes  sensistas,  David  Humius,  utpote  scepticismo  suo  la\  Neapoli   1881.     Nouveau  systeme  de  la  nature  etc,  p.  124-127,  ed.    Erdm.   2  Elementa  metaphysica  scientiæ  naturæ  (germ.),p.42,Riga  17     3  Cf  s.  Thom.,  Qq.  dispp.,  De  Por.,  q.  X,  a.  1  ad  8.     Protol.,  Saggio. Notio  substantiac  uli  paulo  ante  ostendimus,  alia  t  a  notione  causac.  Ergo  substantia  in  eo  consislere  nent,  quod  sit  causa,  sive  principium  operationis,  per  lam  ipsa  nihilum  negat.  Accedit  quod  s/  subslantia  conituitur  ex  eo,  quod  est  princip?u_  operalionis?  per  lam  ipsa  n.hilum  negat,  diccndum  est  substantiam  e^se  uisam  creatncem  sui;  nam,  cum  productio  rei  ex  nih  o  creatio,  subslant.a,  si  se  ipsan/ex  eo  constiluit, "  uod   f  alttsMmS.  SC  ipSam  "  ^    2S   III   _  Scnlenlia  s.  Thomao  circa  principium,  ex  „ao  subsla„l,a  lit  individua,  exponitur,  et  probatur   |127 •  In  primis,  in  quo  quæstio  circa  principium  indi Juationis  vcrsatur,  declarandum  nobis  est.   NoUo  perfectæ  substantiæ,  ut  in  Logica  diximus  \  non   gu  eribus,  et  speciebus,  sed  in  individuo  invenitur.  'ft1™seu  s.ngu  are,  secundum  s.  Thomam,  diurillud,  quod  esttn  se  tndistinctum,  ita  ut  in  plura  di !„T,P°SS.'t'  Pr0lnde e>  seeusac  universale,  lamquam   3_£__     _"  Commuue,u(elli   neqneal;aft  aliis vero  hnctum  S,ta  ut  s.t  hoc,  et  non  illud,  aut  aliud.   LlVJ1-'!   •rnentUm,seu  radix'  ex    p- 16  sq  vo1- '— ' '.  xx,  o.  i  c.   ___.Pinrf  J. Uæst,one,n  vcrsari  circa  principium  formale,  seu   ScDmV    "at,°mS'  -n°n  Vero  circa   P""cipium    eflicens,   m    _nTm '  -?       Per SpiCUam  est  PrinciPi'>'n  _ectivam  esse   •T  ni.rZ'       cu",s  v,rtnte  ali(I"a  natnra  c(nci'"">',  M     n  m  Z.I,ntCr  utru,t"luc  Principiam  iam  adnotavit  s.  ThoZ, ",  dlssercns  dc  'ndividuatione  animæ,  inquit:    Princinium   t_liP„^'r  i-Tinsecum,  sed  impossiMle  „t,  ^od  mpossibilr  e  ""  m  rlnsecnm  ani,næ,  vel  alterius  creatu  ac.et   inlr „trn  .'  ^  „_?  '  lndivins,    falsitas  sentcnS.I  _rPL  ^  ?.      '    qU'    Huetium    ^^rches  historiaues,   'ionis  i„  'iw   !,„'•  Gand  1838)  Sec,ttus>  asscruit  radiccm  indivil  !?V___1_.  r8S.0.Cat,  '""""'•  Vid'  ^0"  etc'   hæc  est,  quid  sit,  ex  quo  substantia    singularitatem  sumit,  sive  eius  unitas  indivisibilis  in  plura,  et  a  quocunv  que  alio  divisa  oritur.  Eadem  quæstio  huc  redit ;  quid  sit,  quo  substantiæ  intra  eamdem  speciem  solo  numerc  differant,  et  multiplicenlur  ;  nam  unumquodque  individuum  a  quocumque  alio  eiusdem  speciei  divisum  mtelliffi  nequit,  quin  individuorum  multiplicatio,  quæ  numerica  dicitur,  intelligatur,  ac  proinde  eo  ipso,  quod  prmcipium  individuationis  exponitur,  principium  pateht,  e^  quo  multiplicatio  numerica  existit.   129.  Hisce  præmonitis,  nos  s.  Thomæ  doctrmæ  ad  hærentes,  hanc  oslendimus,   ln  substantiis  materialibus  prinapium  individua  tionis  est  materia,  signata  quantilate.  '—             Probalur  la  pars/Etsi  principium  mdividuationis  ne  queat  esse  aliquid,  quod  ad  essentiam  rei  spectat,  qui;  individuatio  non  pertinet  ad  essentiam  rerum  creatarum  tamen  esse  debet  aliquid  substantiale,  seu  quod  ad  lpsun  esse  substantiæ  refertur  ;  nam  individuatio  substantiæ  cum  pertineat  ad  prædicamentum  substantiæ,  ad  ahqui  °  £•  -ndividua 1  Contr.   Gent.,  lib.  II    c    93    2  j        i     ^d:e/raatumesir,;0rav„pear  rcm  forma  -^5^   4  HI,  q.  LXXVII,  a.  2  c.     7n  (£"   f nt-'  D,StXII>  1a    3  ad  3.  .  In  hb.  II  Sent.,  Dist.  II,  q.  i,  a.  4  s0,.   ar.  IUac"T  07',  "%. ^"titatis  plicavimus  i„  £o^0,   idivlrtL',"  "  dU°  ln,0nere  PræslatPrimum  est,  quod  princioium  1   ^    vTroeSDSreoud'c"ur  """.  Proat  ordinem\d  S   •,  p"o„t  malrPiaP  LT       U8S  aC'U  el  inhæret;  tum  u'a  1uane  inAwl™  inhæret,  iam  individuata  est,    proinde k"r  .r  es^SLrr"'  Mm  qUia  auantitas.  u'iæ  cta  inhit  Fam  indiwVn..      °         ccidens,    ac  proinde  per  ipsam  princi Wte^'  "•'  d'lim"uS'    aIiunid   Intile  esse   'WdUP1  s  distne?(Un;  ITT  'n,er  h0C>  et  aliud  individuum  no„   icubitum  J     InC t,0'/ed  1,la>  uuæ>  e ;   inter  bicubitum,    et   atis    a?  CS  ',,n,ercederetAUerUm  est1uod  dimensiones  quan W    .b.        ™t °riaI  prout  Pr'"oipium   individuationis  est,  or H  vero  prout  '2£  """  SU°,  r  ,  prout   termm^n:"hnihl?Pff  l0n!m,C,Um^ua  coniuncta  compositum  sub-anUæ  efformat;  vel  ea,  quæ   existere  non   potest,  nisi   \nZ  I  COexistat^  nou  quiem  uti  subiecto  inhærentiæ,   CruLn  •aCC,denV  Sed  U,i  Subicct0  coexistentiæ.  rrioris  genens  exemplum  est  anima   humana,  ut  in  4 uXipTm  Cem!lS'  qU3e  ^61  Per  se  existere  Possit>  naurahter  tamen  ordmatur  ad  physicam  compositionem  cum   jorpore,  cum  quo  constituit  illud  compositum  subslanlianL?^/v.ocatur  ^0  :  quocirca  anima  humana  dicitur  uostanha  mcomplela  in  ratione  speciei,  licet  integra  sit  nratione  substantiæ.  Alterius  generis  exemplum  est  ania  brulorum,  quæ  proinde  substantiæ  incompletæ  dicunK°^,80,umtnraa^V^8ed  etiam  tn  roturoe  6 34.   lam  subslantiæ   incompletæ  sunt  quidem   per  se,   &Ui„JXrU8,^°n.inhæ1rent  a,teri>  vc,uti  subiecto,  iroindeque  ab  accidenlibus  distinguuntur;  sed,  prout  to .Hiv'^111,  .9  2  ad,3^  Quoniain  substantiæ  Angelicæ   per   seipsas  d,v  duantur,  s    Thomas  inde  confecit  ipsas  specie  inter  se  differre!  4  rAngeh1e,usde,n  sPcciei  inveniri    nequeant   (ibid.,  q.  L   ni  ?  qmde.,n'  nt  ideni  sanctus  Doctor  advertit,  non  iit  ex  ,  qnod I  natura  cuiusque  Angeli  per  se  spectata  in  pluribus  esse  q  ii,  nam    forma,    quantum    est  de  se,  nisi  aliquid  aliud  im ouorl  ?n  P°tCSt  a  Pl"ribus   {ihid'>  q'  ni,  loc.   cit.);    sed  ex,  quod,  cnm    omnis  materiæ  sit  expers,   non  inveniuntur  sub i  a   Tad?      ipliCCt',r  >>;    Cf  Q9'   dispP'>  q"   UU  De    '   f  f  1  ^  C?USi'  l6Ct'   IX"   Sed  hac  re  in  Theologia  nalurali.  ^i  nostrum  Lexicon  peripateticum  etc.   ed.   cit.,  p.   340.  Pnn,os.  Christ.  Compend.  II.  7  ^    50  ONTOLOGIA   tum  substanliale  compositum  efformant,  non  nisi  in  ipso  substanliali  composito  perficiuntur.  Substantiæ  autem  completæ  non  sunt  in  aliquo,  tamquain  in  subiecto,  neque  in  aliquo,  ut  totum  quoddam  constituant ;  proindeque  iure  dicunlur  esse  sui  ipsius,  nempe  absolula  ratione  per  se,  et  non  in  alio  existere.   135.  Quod  si  substantia  completa  est  sui  ipsius,  consequitur  proprium  quoque  illius  esse,  quod  quidquid  agit,  sibi  agil.  E  contrario  substantiæ  incompletæ,  quippe  quæ  non  sunt  sui  ipsius,  quidquid  agunt,  non  sibi,  sed  subiecto,  a  quo  perficiuntur,  agunt.  E.  g.,  quidquid  Angelus  operatur,  operatio  ei  tribuitur,  at,  cum  manus  hominis  percutit  instrumentum,  non  proprie  raanus,  sed  homo  per  manum  agere  dicitur.   136.  Actus,  sive  perfectio,  per  quam  substantia  completa  exislit,  subsistentia  appellatur.  Quare  subsistentia  Ua  definiri  solet :  Actuaiitas,  seu  perfectio,  per  quam  natura  fit  sui  ipsius,  et  non  alterius;  vel  etiam,  perfectio,  per  quam  natura  ultimo  completur,  et  terminatur,  ita  ut  sit,  et  operetur,  quin  cum  altera  se  communicet.   V. Notiones  suppositi,  et  personæ  declarantur   137.  Subsistenlia  concrete  sumta  dicitur  >suppositum  ;  quocirca  supposilum  est  substantia  individua.  et  completa  incommunicabiliter  subsistens.  Quod  si  suppositum  intelligentia  perfruatur,  digniori  nomine  personae,  ve!  hijposthasi?  nuncupatur,  eaque  secundum  Boetium  vulgo  defimtnr  :  Naturae  rationalis  individua  subslantia.   138.  Haec  personae  definitio  ita  explicatur:    Persona  debet  esse  substantia;  accidens  enim,  cum  nullo  modo  in  se  existat,  sed  in  subiecto  insit,  nequit  esse  aliquid  subsistens,  ac  proinde  nequit  esse  persona  l.     Gum  persona  dicitur  individua,  tria  significantur.  Scilicet  primo,  persona  debet  esse  quaedam  substantia  singularis,  ac  proinde  non  potest,  quemadmodum  natura  universalis,  esse  communis  pluribus  2;  unde  personalis  tessera  in  tali  modo  existendi  consistere  dicitur  3.  Secundo  debet  esse  substantia  completa;  ita  ut  non  possit  communicari  alteri  substantiae,    cum  qua  compositum   substan   Cf  s.  Thom.,  Qq.   dispp.,  De  Pot.,  q.   TX,  a.  2  c.   2  /n  lib.  I  Sent.,  Dist.  XXV,  q.  I,  a.  4  ad  7.— 3  Qq.  dispp.,  ibid.  ad    ONTOLOGIA  51   tiale  efficiat  .  E    g.    anima  separata  est  pars  rationalis  naturae,  hnmanae  ?    et  ^ ^  P  ona    s   hominiS  et  ideo  non  est  pergooa  2  .  Tertio,  debet  habere  ubs.slent.am  propnam  sibi  ,  ita  „1  persona  dici  nequeat  ilh  nalura,  qoae  etsi  singularis,  et  completa  sit,  tamen  quia  assumitur  a  persona  excellentiori,  propriam  hyTosthas.m  am.ttit,  alque  in  illa  excellentior  hyposthasf P  a  qunQ  assumilur,  subsistit  4.  jpusmas.,  a   3    Illa  vox  rationalis  adclitur,  ut  subsistentia  cuiuslibel  naturae  singulans  completae  ab  illa,  quæ   propria  iuiel  jqo       naturac  est>  distinguatur  \  H   liam  „n"?0ne  Personæ>  uu'    tradidimus,    illud  c am  peisp.citur,   personam    esse  inlegrum    operalionum   ^nm  pr.ncip.um,  quippe  quod  nulla  natura^aliquid  £   1m>^!nrm  su,)SlslatHi.nc   i,,ud  effatum,  Actiones  sunt   teer^1'   'T^  GlS1  natUra   f°nS  Sit'   et  Principium   I  mtegrum,  et  completum  pnnc.pium,  quod  operatur.   VI. Nonnullæ  absurdæ  opiniones  cuca  nolionem  pcrsonæ  refelluntur   140.  Aliqui  ex  hodiernis  Germaniæ  Theologis  personam  iciniuiit,naturam  sui  consciam  \  Horum  scntentia  valde  Uinis ;  viflelur  opioiom  Lockii,  qui  identitatem  personæ  in  onscient.tvrpropr.arum  actionum,  seu  in  actu,  quo  ouis e.LitPr   10mim    SUarUm    °St   COnscius>  Ponendam  esse  ontcia  Pr°P"  ^'   PerSOm   PerPeram  drfnitur,   natura  sui   |J/n  lib.  I  sent.,  loc.  cit.     l/in^r''  D&  P0L'.qIX'  a'  2  ad  J4— 3  /n  »•  '  ••.  loc.  cit.  Vcrbo  „„ L? rnat,on,s  'ystcrio  evenit,  quia,  cum  humana  nntura   ipediJh   np  hP  '  (  sua  »ni°ne   IV    i    >,m,nana  natura  propriam  personalitatem  haberct  (III   aaUtaq  nl,  3'urndc    naturac  assumptæ  non  deest  propria  per pc  t  n^i  ? æCtUm  a,,'C,UJUS'  aUOd  ad  P^fectionem  bumanac  rac  per tineat,  sed  propter  additionem  alicuius,  quod  est  supra  hu itVtti?  qU°d  CSt  uni0  ad  div'nan  pcrsonam  »;  ibid!,  ad  2  (    J>  LCetfriS  Zucri^>  Defensio  scientifica  theoriæ  christia5  inmtatis  (germ.),  Viennæ    184.  °P©.,  lib.  II,  c.  27,  $  9.      Probalur.    Conscientia  est  actus,  quo  natura  intelle 'ctrix  se,  suasque  operationes  cognoscit.  Atqui,  aiente  s.   Thoma,    actus  omnis  cst  rei  subsistentis,  et  perfectæ     ,   nernpe   suppositi,  et  personæ.  Ergo   conseientia  personam   iam  conslitutam  expostulat,  tantum  abest,  ut  lllam  con stituat.     Si  persona  in  conscientia  posita  csset,  anima  etiam  sine  corpore  persona  esse  posset,  quippe  quod  ipsa  eorpore  non  eget,  ut  sui  conscientiam  habeat.  Alqui  sola  anima,  utpole  substanlia  incomplela,  persona  esse  nequit  Ergo  persona  ex  conscientia  sui  ipsius  exurgere  non  potest     li,  qui  hanc  novam  definitionem  personæ  tradunt,  s  sibi  constare  velint,  doceant  necesse  cst  homines,  cum  si  ne  conscientia  sui  ipsius  nascantur,  minime  nasci  ut  personas,  sed  annorum  cursu  fieri  personas,  proindequminis  persona,  sive  eædem,  sive  diversæ  eius  operationes  sint.   Diximus   naturam    singularem,    nam    quæstio  circa    naturam  out  essentiam  rei  significat,  non  versatur;  si  enim,  uti  iam  osten M  (P lb),  existentia  in  rebus  creatis  ab  essentia  distinguitur  iDitari  non  potest,  quin  subsistentia  quoque  ab  ipsa  distinguatur  18.   Uiom.,  Quodlib.  II,  a.  4  c).  Diximus  etiam  in  rebus  creatis  rium  enim    est   Divinas    Personalitates  a    natura  ratione    tantum  sungui .   2  Unde  s.  Thomas  monet  singularitatem  naturæ  efficere,  ut  ipsa  næc  natura,  non  vero  hoc  subsistens.  In  tib.  III  Sent..  Dist. quemadmodum  de  nalura  humana  Christi  a  Verbo  assumpta  factum  esse  docet  Fides.  Ergo  in  rebus  creatis  natura  a  subsistentia  reaiiter  distinguitur.   144.  2a.  Subsistentia  est  aliquid  positivum,  non  mera  negatio.   Probatur  contra  nonnullos  Scotistas,  qui  putant  subsistentiam  idcirco  in  mera  negatione  consistere,  quia  ipsa  id  dumlaxat  efficit,  ut  natura  cum  altero  communicari  nequeat.  Natura  ex  subsistentia  valde  perficitur,  quippe  quod  per  ipsam  ita  sui  iuris  fit,  ut  ei  non  solum  non  sit  opus,  sed  ne  possibile  quidem  sit  se  cum  allera  communicare.  Atqui  aliquid  perfici  non  potest,  nisi  per  id,  quod  est  positivum,  et  reale.  Ergo  subsistentia  in  mera  negatione  posita  non  est  f.    i   VIM. De    accidente    145.  Sicut  substantia  est  res,  cui  esse^  n^nJj^aHo  convenit;  ita  accidens  est  res,  cui  convenit  esse "in  alio,  tamquam  in  subiecto;  siquidem  accidens  nuncopaTuTTlle  specialis  modus  essendi,  qui  modo,  quo  substantia  est,  opponitur  2.   146.  Accidentia  in  absoluta,  et  modalia  distinguuntur;  nempe  ipsa  accidenlia,  quæ  substantiam  afficiunt,  absoluta  appellantur;  modi  autem,  secundum  quos  accidentia  substantiam  afficiunt,  accidentia  modalia  dicuntur.  E.  g.,  motus  est  accidens  absolutum,  segnities  autem,  vel  velocitas  motus  est  accidens  modale  ;  item,  calor  aquæ  est  accidens  absolutum,  intensio  autem  caloris  est  accidens  modale.   147.  Ut  notio  accidentis  penitus  intelligatur,  veritatem  harum  propositionum,  quas  Scholastici  docuerunt,  et  plerique  philosophi  recentes  inficiantur,  demonstremus  oportet. Cf  s.  Thom.,  I,  q.  XXX,  a.  3  c.  Quod  si  quæratur,  quodnam  sit  hoc  positivum,  quod  subsistentia  supra  naturam  addit,  responderi  potest  esse  quemdam  modum,  quo  natura  ultimo  completur.  sive  terminatur,  fitque  sui  iuris.     Hic  agimus  de  accidente  physico,  seH  prædicamentali,  non  vero  de  accidente  logico,  seu  prædicabili.  Discrimen  inter  utramque  accidentis  speciem  eiplicavimus  in  Logica  par,  I,  c.  I,  a.  6,  p.  16,  jiot.  1.  yoI.  I.       j     la.  Esse  accidentis,  etsi  ab  esse  substantiæ  dependeat,  tamen  ab  hoc  reapse  distinguilur.   Probatur.  Accidens  est  aliquid,  quod  substantiæ  addijtur,  aut  ab  ea  demitur,  unde  ex  accidentibus  fit,  ut  subjStanlia  aliquem  modum,  sive  statum  accipiat,  vel  amiltat  jAtqui  impossibile  est  unam,  eamdemque  rem  sibi  ipsi  addi  (aut  a  seipsa  separari.  Ergo  esse  accidentis  unum,  idemque  cum  esse  substantiæ  dici  non  polest,  ac  proinde  esse  accidentis  ab   esse   substantiæ  reapse  distingualur  oous  est  K   14.  Irop.  2  .  Accidentia  absoluta  2  ex  virtute  Divina  3  fxislere  possunt,  quin  actu  inhæreant  substantiæ.   Irobatur.  Omnia,  quæ  intrinsecus  non  repugnant,  a  Deo  e  Iici  possunt.  Atqui  mtrinsecus  non  repugnat,  accidens  ;absolulum  aclu  existere  seorsum  a  substantia,  a  qua  naluraliter  pendet.  Ergo.  4   149.  Minor  probalur  hunc  in  modum:  Accidens,  etiamsi  ictu  non   inbæreat  suæ  substantiæ,  tamen  propriam  ac3ident.s   essentiam  non  amittit  ;  nam  ad   essentiam    accilentis  pcrlinet  quidem  necessario  habere  ordinem  ad  sub.tantiam,  ila  nempe    ut  exigat  esse  in  subiecto,  quia  esse  iccjdentis  ab  esse  substanliæ  pendet,  sed  non  pertinet  actu  nessa  substanliæ,    quia  esse  accidentis  ab  esse    substan-,iæ  d.slinctum  est.     Accidens,    inquit  s.  Bonaventura,|uamy,s  non  sit  in  subiecto,  non    tamen  separalur  a  sua  liflin.t.one    imo  ei  convenit,  quia  aptum  est  esse  in  subecto     .  Atqu.    illud,  quo   rei    essentia    non    destruitur,  ntrinsecus  non  repugnat.  Ergo  intrinsecus  non  repusnat  ccidcns  absolutum  actu  existere  seorsum  a  subslantia,  a  ua  naturahter  pendet  s.   Lt.l  Sb.A?#;-efi/rt^  ™>  '  '  "  2'  Ct  S'  nV    2  Ide.n   de  modis  dici  nequit.   Etenim,  etsi  modns  revera  distin 8tBn!/l'  C;UUS  est  rnodus'  tamen  sinc    neutiqam  esse  po8t    qu.a  modus,  aiente  s.  Augustino  (De  Gen.  ad  litt      lib    IV    J,  n.   i)    cst  quædam  mensura,  quæ  rei  præfiaitur   ac  nroinde  pugnat  ahquid  esse  modum   alicuius  rei,  quamVevera  non  men!  irat.  a  s.   Ihom.,  In  Ub.  IV  Sent.,  Dist.  XVI,  q.  III,  a.   1,  sol.   •ci£nHnn!,  M  rirtUtC  DlYina;  °mnes  enim  in  eo  consentiunt,  quod  cident    naturahter  convenit  inesse   suæ  snbstantiæ,    ac    proinde  i  vfrtnte  naturali  non  potest  seiunctum  ab  illa  evistcre    '  OocVV6^"  ^   XI1'  Par'   '  a"   f'     i  °9Quod  si  al.qua    accidentia  sint,  quæ  sine  suis  subiectis    actu. Si  accidentia  existerent  sine  subiecto,  re  ipsa  existerent  per  se,  unde  essent  veræ  substantiæ.  Atqui  repuffnat  accidens  cxistere  per  se.  Ergo  accidens  ne  virtute  quidem  Divina  seiunctum  a  subiecto  existere  potest.   151.  Resp.  Neg.  mai.,  conc.  min.  Neg.  cons.  Et  sane  nccidenlia,  quamdiu  seiuncta  a  subiecto  existunt,  sustentantur  a  Deo,  ita  tamen,  ut  eo,  quo  diximus,  modo  ordinem  servent  ad  substantiam.  Quocirca,  cum  sustententur  a  Deo,  non  subsistunt  per  se,  quod  est  proprium  substantiæ,  et  cum  ordinem  servent  ad  subieclum,  naturam  accidentium  non  amiltunt  .  Quin  autem  accidentia  possint  a  Deo  sustentari,  dubitandum  non  est;  nam,  ut  optime  s.  Thomas  observat,  sicut  Deus  potest  effectus  causarum  naturalium  producere  sine  naturalibus  causis,  sic  potest  tenere  in  esse  accidentia,  sublracta  substantia,  per  quam  conservabantur  in  esse  z.    esse  haud  concipi  possunt,  huius  ratio  non  ei  eo,  quod  sunt  accidentia,  sed  ex  eo,  quod  talia  accidentia  sunt,  desumenda  est.  E.  g.,  intellectio  humana  non  nisi  in  intellectu  humano  esse  potest,  non  prout  accidens  est,  sed  prout  actio  humana  est.       Gomparatio,  inquit  idem  Seraphicus  Doctor,  accidentis,  ad  subiectum  secundum  aptitsidinem  est  essentialis,  et  hæc  numquam  privatur  ab  accidente  ;  Op.  et  loc.  cit.  in  resol.     III,  q.  LXX.VII,  a.  1  c.  et  ad  2.  Hac  de  accidentibus  absolutis  theoria  Scholastici  facile  explicant,  quomodo  in  venerabili  Eucharistiæ  Sacramento,  peracta  consecratione,  species  panis,  et  vini  permanere  non  repugnet  (Cf  s.  Thom.,  Quodlib.  IX,  a.  5  c,  |et  s.  Bonav.,  Jn  lib.  IV  Sent.,  loc.  cit.).  Nonnulli  recentes  Theologi,  cum  doceant  omnia  accidentia  esse  modos,  ac  proinde  fieri  non  posse,  ut  accidentia  a  substantia  unquam  separentur,  contendunt  accidentia  in  illo  Sacramento  non  remanere,  sed  eorum  sensationes  a  Deo  in  nobis  excitari ;  Deus  enim  afficit  organa  sensoria  eodem  prorsus  modo,  quo  a  pane,  et  vino  naturaliter  affici  solent.  Litem  istam  dirimere  nostrum  non  est.  Dumtaxat  iis  recentibus  in  memoriam  revocamus  receptam  a  tota  Ecclesia  doctrinam  Gatechismi  Romani,  Tridentinæ  Synodi  interpretis,  quæ  hæc  est:    Quoniam  ea  accideniia  Ghristi  Gorpori,  et  Sanguini  inhærere  non  possunt,  relinquitur  ut  supra  omnem  naturæ  ordinem  ipsa  se,  nulla  alia  re  nisa,  sustentent.  Hæc  perpetua,  et  constans  fuit  Ecclesiæ  doctrina  ;  Pars  II,  c.  4,  n.  44. De  secunda,  tertia,  et  quarta  categoria   mScw  !;  ;:crSiSa  a est  vel  subsria>   tia,  re.iquæ  novem  cnt^HaS  Sl  "££  quæ  acl  quantitatem,  relationem,  et  auaLlem  ZVtli  '  n.co  capite  complectemur,  qiiff'W  u"    lojfca  disputatum  nobisV/lH'  pau^a    L'^  earum  nouones  ontologice  consideralas  Lx  me  LSnt  modo  aduciamus  necesse  est.  peruncnt,   Anr.  I. Dc    qu.intitale   153.  Circa  quantitatem  in  primis  illhH   nnnrl   -nnmmus,  uherius  explicandum  UK-Wi^   srjasr  si  aa-aa  'w   i~  ' ~  e  />„,.,  q,,x    a    7  c_       extensione  partium  ad  se  comparatarum    posita  esse  non   potest.   154.  Probatur  2a  pars  contra  Cartesium  ,  eiusque  seclatores.  Extensio  partium  quantitatis  ad  focum  est  aliquid,  quod  essentiæ  quantitatis  iam  constitulæ  advenire  intelligitur.  Ergo  essentia  quantitatis  in  extensione  partium  in  ordine  ad  locum  ponenda  non  est.  Antecedens  probatur  ex  eo,  quod  partes  quantitatis  ad  partes  loci  extenduntur,  quatenus  metiuntur  partes  loci,  ita  ut  pars  quantilatis  sit  in  parte  loci,  et  totum  quanlum  in  toto  loco  ;  id  quod  intelligi  non  potest,  nisi  iam  quantitas  cum  suis  dimensionibus  intelligatur.   155.  Probatur  3a  pars.  Cunctæ  proprietates  quantitatis,  omnibus  concedentibus,  in  extensione  partium,  sive  prout  ad  se,  sive  prout  ad  locum  referuntur,  fundamentum  habent.  Atqui  extensio  partium  multiludinem  ipsarum  subintelligit,  multitudo  autem  parlium  nec  esse,  nec  intelligi  potest  sine  divisione.  Ergo  divisibilitas  est  prima  radix  omnium  proprietatum  quantitatis.  Atqui  illud,  quod  est  prima  radix  omnium,  quæ  in  re  sunt,  essentiam  rei  constituit.  Ergo  essentia  quantitatis  in  divisibilitate  ponenda  est.   156.  Notione  quantitatis  iam  perspecta,  ad  mquirendum  progrediamur,  utrum  quantitas  in  infinitum  augeri  possit.   la.  Quantitatem  conlinuam  3  mathematice  sumtam  infinitam  in  potentia  esse  haud  repugnat.   Probalur.  Quantitas  continua  mathematice  sumpta  est,  uti  in  Logica    diximus,  abstracta  a  qualibet  forma  sensibili,  ita  ut  in  ea  nonnisi  quantitas  consideretur.  Atqui    ex  parte  quantitatis  continuæ  non  est  aliquid,  quod  repugnet  additioni  5  ;  nihil  enim  prohibet,  quominus  successivum  augmentum  partium  sine  ullo  termino  cogitemus  :  id  autem  sibi  vult  quantitatem  mathematice  sumtam  esse  infinitam  in  potentia.  Ergo  quantitatem  conlinuam  mathematice  sumtam  velut  infinitam  in  polentia  esse  non  repugnat.    i  Les  principes  de  la  phil.,  par.   2,  §  9-13.   2  In  lib.  IV  Sent.,  Dist.  X,  q.   I,   a.   1  ad  5.   3  Quænam  sit  quantitas  continua,  et  discreta,  explicavimus  ip  Logica,  par.  I,  c.  I,  a.   7,  p.   17  vol.   I.     Loc.  cit.,  p.   17,  not.  1.  - b  III,  q.   VII,  a.   12  ad  1.      J.  '££  StSL"!,SSS.'SSS  'ssfr   fferi  non  notP^f     pv™  ?        naDet>  In  mfinitum  au LnET^;  S1^  a>i?ue  a.iam   -  ==:  ssssst-s   polsft    neaa?addlPnarSSinBmerB'     in°''""    esse   L4  "Lfii Z no laTl^riaT^ m  in  !".?•• QUOd  est   An...;  rt„n  y    "u  .    ia0u>  neqne  mmws  iritel    cri   nofpsf   fitum  esse  rep^gnat2  '0rErg0nUmerUm  ac'"  infi"   II. De  categoria  relationis   sse?diReSecunn,Prn°Ut  CateS°ria  est>°enotat  illm  moclum   br rs  laxle  -sr in    ?f?Vodaa  no   kcidentia    sed  etUam  Pffi,;,     sub,?ct0>,nes'>  sicutcetera  P  ilind  referatnr'  '  Ut  substantia>  in  1™  ineat,   pomerari;  „an!  in'sola  reJeiotr.iVCi^°a J  Cf  s.  Thora.,  loc.  dt.~2  Quodlib.    IX    a    1  c   Qq.  dispp.,  De  Pot.    a    VII        uui  ad  nu"u'u  alium  modum  Fr.rn  J  '         sI,ecialem  eategoriam    referenda  sunt.   trgo  ahquem  modum  qualitatis    esse    specialem    calegoriam  pro  cerlo  hahcndum  est.   lu.'iJ^"s  vcritas  cn"Stal  cx  iis,  quæ  in  Logica  inImZL  San°'  (luanlUas'  ^elatio,  et  alia  actidentia  non, TZ  i    '  °d,c"nse1ueler  qualificant  subieelum  ;  siquiJtm  n  1IS  quaftficaho  substantiæ  consequitur  modum  enl'n,l,°,,!V,'1  'am  ""lucu"t  3- At  e  contrario,  sunt  quæ'is  inehH  ?'  m'æ/,?r  s.  ue  ert,  quin  alium  modum    L  n  j"11'  simPl)nler  7/  efficiunl.  E.  g.,  scientia,  mu  albedo,  rcchtudo,  curvitas,  aliaquc  huiusmodi  acww,  sul)lec""n  scientia,  aut  virtute  præditum,  aibum,  hS  !  ™™um,  ut  aliis  id  genus  modis  ?n/C  sim>nciter  elhciunt.   J  Cf  s.  Bonav.,  ln  lib.  l  Sent.t  Dist.  XXX,  a.   i,  q.  3   resol.  Par.   I,  c.   I,  a.  9,  p.  20-21   vol.  I.-'  Loc    cit.    De  actione,  et  passione   I.— Explicatur  modus,  quo  ACTIO – cf. Grice,  Actions and events-- ,   et  passio  inter  calegorias  rccensentur   167.  Aclio  denotat  illud,  per  quod  aliquid  ab  aliquo  originem  habet.  Id,  quod  ex  alio  producitur,  effectus;\a,  a  quo  effectus  producitur,  agens,  vel  causa  efficicns;  ld  denique,  in  quod  actio  terminatur,  sive  a  quo  aclio  recipitur,  patiens,  et  receptio  actionis  passio  nuncupatur.   168.  lam  certum  est  actionem  ab  ipso  esse  substantiæ  creatæ  distingui,  et  hanc  non  semper  agere  id,  quod  agere  potest:  quapropter  aclio,  quatenus  est  quoddam  accidens,  quo  substantia  actu  aliquid  producens  constituitur,  inter  categorias  recensetur,  quia  indicat  specialem  modum,  quo  ens  determinatur.   169.  In  actione  autem  considerare  possumus  quemdam  motum,  quatenus  incipit  ab  aliquo,  et  ad  aliquem  terminum  tendit  .  lam,  etsi  actio,  et  passio  conveniant  m  uno  motu,  cuius  origo  est  in  aclione,  et  terminus  m  passione,  tamen  actio,  ct  passio  ab  se  invicem  dislinguuntur,  quia  diversa  est  ratio,  qua  agens,  et  paliens  ad  eumdem  motum  se  habent,  nempe    in  actione  lmportatur  respectus,  ut  a  quo  est  motus  in  mobili,  in  passione  vero,  ut  qui  est  ab  alio  2  .  Hoc  discrimen  inter  actionem,  et  passionem  luculentius  manifestatur  in  iis  actionibus,  quarum  terminus,  ut  mox  dicemus,  est  extra  ipsum  agens.  btenim,  monente  Aquinate,  si  actio  est  in  agente,  et  passio  in  aliquo  extra  ipsum  aojens,  actio,  et  passio    non  potest  esse  idem  numero  accidens,^  cum  unum  accidens  nor  possit  esse  in  diversis  subiectis  3  .   II.— De  disciimine  inter  actionera  immanenlem  ct  transeuntem   170.  Actio  immanens  ea  est,  cuius  effectus  in  ipso  agenu  locum  habet,  ita  ut  idem  subiectum  sit  pnncipium,  e  terminus  actionis;  actio  autem  transtens  est  ea,  cuius  i    i   S.   Thom.,  In  Ub.  1  Sent.,  Dist.  VIII,  q.  IV,  a.  3  ad  3.   2  I,  q.  XXVIII,  a.  2  ad  1.   3  in  lib.  II  Sent.,  Dist.  XL,  q.  I,  a.  4  ad  1.      ao    ipsius  ?geP„tis    tSrnsPamemtpaS,VeS  ?  £?  ... -hquid  intel.igit,  perficil  sSJ^    ^it   exlnde^"^^/^0."15    l™'' Xntius   ii  acti^r ^oT si  bani rad„°ccuurLans sa!hurmo iransicns,  non  proul  esi \r  i t    2•  acl'°  d,c,tur  hoc  modo  spectata  in  fjn  ','Ve  affecl'°  aSentis>  nam  lini,  sive    C  '"r,  aen(.e mane!>  s'  raUone  ter lislinclum  extra  S1',h  "m.,  '  h'C  S"  aliq-uid  ab  actio"e  ia  non  poicst  uidem  il  '?1agenS  eSSe  D0,csl2°  Substa".ccidens' roppiun  1  1™  &'?'  aualenus  ali'luod  •on  potest  ePpcd"esXpr    .commun>cet  ;  nam  accidens   cctum  vo  iiare    nf  alind  i°i  • ",q"°  CSt'"enue  ext,a  sub"  ri,,;,?;  tem  un,us  entis  in  Itera.  non  alin/re -2  "^.^TsirdSS  .tj-rtar' sive  ut   towctim,  mi  evenit  in „  :  '  '  ve    per  conlactum   'i  per  con,actur,,ttV  £•..  vel  spiritnsT  corpt  ?    ^10"6,'ritM  in   S^adL^elrnp8.6  ^^'  ^'^  ProPositioiS  jcho  transiens  nihil  absurdi  præsefert   U&  "ffi  TSst  /ibnitA'  acti0  ua,  qU,a,  si  substantw  in  alteram  agerel,  aliquod   --•),  • .  n  P.  261,  upt"'^^';;'"'0' M  r-~'    potissimum  tribuitur,  de  hac  speciatim  disserendum  nobis  est.  Alque  anle  omnia  explicemus  oportet,  qua  ratione  causa  efliciens  prior  suo  effectu  dicatur,  ne  cum  JEnosidemo  notio  causæ  efficientis  veluti  absurda  traducatur.  Elenim  antiquus  iste  Scepticus,  ut  notionem  huius  causæ  e  medio  tollercl,  ipsam  duo  secum  pugnantia  com 1  Finis  dicitur  primus  in  ordine  intentionis,  postremus  in  ordine  executionis,  nempe  finis,  quatenus  causam  efficientem  ad  aliquid  operandum  movet,  est  primus  in  ordine  intentionis;  quatenus  vero  non  nis.  postquam  acdo  completa  sit,  obtinetur,  est  postremus  in  ordine  executioms.  Ex  his  vides  futile  essc  id,  quod  post  Epicureos  a  Spinosa,  BufTono,  ct  Laplaceo  obiicitur,  nempe  theoriani  de  Hne  absurdam  csse  ex  eo,  quod  statuit  aliquid  esse  prius,  et  posterius  Eten.m,  quamvis  finis  sit  prior,  ct  posterior,  tamen  id  ex  'iiHMs.tate  respcctuum,  qua  omnis  repugnantia  tollitur,  contingit.  bxinde  etiam  aliud  argumentum  pro  causis  finalibus  petitur.  EteBm  in  ordine  causarum,  quarum  una  alii  subiicitur,  una  sublata,    tolluntur  (1.  2-,  q.  j,   a.  2  c.}.  At(]lli  causa  ^      imnm>   t  .luu.us,  inter  causas  locum  tcnet.  Ergo,  si  nullæ  causæ  finaies  essent,  ne  ullæ  quidem  causæ  efficientes  darentur.  ~  Qq>   dispp.,  De    Vcr.,  q.   XXII,   a.   2  c.      plecti  putavit,  nempe,  quod  causa  existit  ante  effectum,  secus  non  posset  illum  producere,  et  quod  non  existit,  nisi  cum  effectus  existit,  quia  causa  non  potest  esse  causa,  nisi  cum  existit  effectus  '.   181.  lam  distinguendæ  sunt  causæ,  quæ  actione  successiva,  nempeper  motum  producunt  effectum,  ab  iis,  quæ  agunt  sine  motu,  idest  actione  instantanea.  Præterea,  causa  spectanda  est  prout  est  causa,  et  prout  est  in  se,  idest  sine  relatione  ad  effectum.  Denique  adnotandnm  est  discrimen  inter  prioritatem  temporis,  et  prioritatem  naturæ.  Prioritas  naturæ  illa  dicitur,  qua  aliquid,  etsi  simul  cum  alio  existat,  tamen  eiusmodi  est,  ut  alterum  ab  ipso  quoad  existentiam  pendeat.  Prioritas  temporis  vocatur  illa,  qua  unum  alteri  præcedit  duratione,  ipsoque  nondum  existente,  existit.   182.  His  præmissis,  si  prioritas  naturæ  spectetur,  indubium  est  omnem  causam  esse  natura  semper  priorem  suo  effectu,  quia  omnis  effectus  a  sua  causa  necessario  pendet.  At  si  prioritas  temporis  consideretur,  causa,  secundum  diversos  respectus,  vel  prior  effectu,  vel  simul  cum  effectu  esse  potest.  Etenim  id,  quod  aliquid  efficit,  si  consideretur  sud  ratione  causæ,  certe  non  potest  esse  prius,  quam  effectus,  quia,  antequam  aliquid  effecerit,  causa  dici  nequit;  sed  si  spectetur  in  se,  nempe  sine  ulla  relatione  ad  effectum,  interdum  simul  cum  effectu  existit,  interdum  ipsi  præcedit,  quippe  quod  causa,  quæ  effectum  successive  producit,  effectui  tempore  præcedit,  ut  pater  filium;  sed  causa,  quæ  subito  actionem  suam  exerit,  simul  cum  effectu  existit,  e.  g.,  sol  cum  luce.  Quæ  cum  ita  sint,  liquet  commentitiam  esse  illam  repugnantiam,  quam  ^Enesidemus  in  notione  causæ  delitescere  putavit.   Art.VI. — De  vi  obiectiva  causæ  efficientis,  et  de  principio   causalitatis   183.  Principium  causalitatis  est  illud,  quo  ab  existentia  effectus  existentis  causæ  arguitur,  atque  boc  modo  enunciatur:  quidquid  fit,  sui  causam  habet,  vel,  omnis  effectus  subaudit  causam.  Iam,  secundum  David  Humium,  experientia,  quæ,  ut  ipse  opinatur,  est  unica  cognitionis  nostræ  causa,  vinculum  consecutionis,  non  vero  conne   Cf  Sext.  Empir.,  Hypoth.  Pyrrh.,  lib.  III,  c.  3,  sect.  25,  et  26.      xionis  inter  facta  naturalia  palefacit;  hinc  ipse  vim  obiectivam  notionis  causæ  e  medio  sustulit,  atque  principium  causahtatis,  quo  dependentia  inter  causam,  et  effectum  statuitur,  inter  præiudicia  nostræ  mentis  amandavit  .   184.  la.  Notio  causæ  est  obiectiva.   Probatur.  Mens  nostra  ad  notionem  universalem  causæ  assurgit  ex  iis,  quæ  ope  experientiæ  comperit.  Atqui  notio,  quam  hoc  modo  mens  sibi  comparat,  realitate  obiectiva  gaudere  dicenda  est.  Ergo  notio  causæ  est  obiectiva.   185.  Mawr   probatur   hunc    in    modum  :  Animam    nostram  novos  modos  in  se  ipsa  efficere  intima,  iugique  expenentia  edocemur.    Vivere   se,  inquit    s.  Augustinus,  et  meminisse,  et  intelligere,  et  velle,  et  cogitare,  et  scire  auis  dubitet  ?    Insuper,  cum  factum  sensalionis  expendimus,  animam  in  se  ipsa  passivam,  atque  ab  obiecti  exterions  actione  affectam  experiri  facile  agnoscimus  3.  Iam  lntcllectus,  si  in  hæc  primitivæ  experientiæ    facta  vim  suam  mtendit,  facile  advertit  quasdam  esse  entitates,  quæ  ex  lnlluxu  alicuius  vis  activæ    originem    habent,    atque  hoc  pacto  notionem  alicuius,  quod  fit,  et  alicuius,  a  quo  nt,  hoc  est,  effectus,  et  causæ  adipiscitur,  quas  notiones  universales  reddit,  quatenus  ab  ipsis  quamcumque  determinalionem,  e.  g.,  hanc,  vel  illam  entitatem,  quæ  producitur,  alque  hanc,  vel  illam  producendi  rationem,  abslraiit.  Ergo  mens  noslra  ex  iis,  quæ  ope  experientiæ  compcrit,  ad  universalem  notionem  causæ  assurgit.   186.  2a.  Principium  causalitatis  desumit  suam  vitn  ''X  ipso  principio  contradictionis.   Probatur.  Principium  causalitatis,  nempe,  quidquid  fit,  m  causam  habet,  est  verum  iudicium  analyticum  4,  in  quo  )rædicatum  ita  cum  subiecto  connectitur,  ut  si  habere  cau'am  de  effectu  negetur,  ipse  cffectus  evancsceret,  ac  pro"de  simul  esset,  ct  non  esset  effeclus.  Ergo  principium  'ausahtatis  ab  ipso  principio  contradictionis  vim  suam  'Uniit.    Tract.   de  nat    hum    (ang]#j  f  Iib   IV  ^    c    6    m    ipsum   me  Humium  asseruerat  Glanwilleus,  Scepsis  scientifica    adversus  ogmaticorum  vanitates,  Lond.    1605.  \  De  Trin.,  lib.  X,  c.  10,  n.  14.  Cf  Dynam.,  c.  III,  a.  4,  p.  117-120  vol.   I.  De  his  mdiciis  analyticis  cf  Idealog.  c.  I,  a.  4,  p.  202,  not.l,  .  Antecedens  ita  demonstratur:  Effectus,  fatente  ipso  Humio,  est  aliquid,  quod  incipit  existcre,  dum  antea  non  existebat,  seu  quod  a  statu  possibilitatis  ad  statum  existentiæ  progreditur.  Atqui  aliquid    de  potenlia  non  potest  reduci  in  actum,  nisi  per  aliquod  ens  actu  !  .  Ergo,  ut  effectus  existentiam  accipiat,  aliquid  iam  in  actu  esse  oporlet,  quod  hanc  existentiam  ei  largitur.  Atqui  id,  quod  effectui  existentiam  largitur,  non  potest  esse  idem  effectus,  sed  debet  esse  aliquid  ab  eo  distinclum  2.  Ergo  notio  effeclus  expostulat  notionem  alterius  rei,  quæ  sua  virtute  existentiam  effectui  largilur.  Alqui  res,  quæ  existentiam  alteri  largitur,  causa  illius  cst.  Ergo  notio  effectus  est  eiusmodi,  ut  notionem  causæ  necessario  expostulet,  ac  proinde  si  hæc  causæ  exigentia  ab  effectu  auferatur,  ipsa  notio  effectus  evanescit  3.   188.  Obiicit  Humius:  Experientia  successionem,  non  vero  connexionem  factorum  naturalium  nobis  patefacit.  Ergo  alterum  alterius  esse  causam  colligere  nobis  non  licet.   189.  Rcsp.  Neg.  ant.  Perperam  Humius  contendit  nos  ex  præiudicata  nostra  opinione  dependentiam  inter  res  statuere,  quia  ipsas  nonnisi  sibi  invicem  succedere  experimur.  Etenim  distinguenda  est  cognitio  dependentiæ  unius  rei  ab  alia,  atque  cogniti   o  necessitatis  huiusmodi  dependentiæ  .  lam,  quod  ad  primam  cognitionem  spectat,  experientia  sæpe  nobis  patefacit  non  simplicem  successionem,  sed  actionem  unius  in  aliud,  ac  proinde  dependentiam  unius  ab  altero,  a  quo  producilur.  E.  g.,  ipsa  nos  edocet  sensationes  in  anima  a  corporibus,  sensum  doloris  ex  suscepto  vulnere,  extinctionem  famis,  et  sitis  ex  sumptione  cibi,  et  potus,  combustionem  ligni  ex  eius  proiectione  in  ignem  effici.  Hoc  adeo  verum  est,  ut  ea,  quæ  sibi  invicem  succedunt,  ab  iis,  quorum   unum  ab  altero   i  i,  q.  II,  a.  3  c.,       Nec  est  possibile,  quod  aliquid  sit  causa  efflciens  suis  ipsius,  quia  sic  esset  prius  seipso,  quod  est  impossibile  ;  Ibid.   3  Inde  Kantius  etiam  refellitur,  qui  principium  causalitatis  intei  sua  principia  synthetica  a  priori  (cf  Ideal.,  loc.  cit.),  recensuitNam  in  principio  causalitatis,  quemadmodum  ostendimus,  ex  notione  subiecti  notio  prædicati  evolvitur,  id  quod,  secundum  ipsum  Kantium,  analyticorum  iudiciorum  proprium  est.     Cf  Scot.,  ln  lib.   I  Sent.,  Dist.  III,  q.  IV,  schol.       producitur,  discernamus.  E.  g.,  nos  dicimus  ignem  esse  causam  fumi  ;  at  non  dicimus  diem  esse  causam  noctis,  aut  unam  tempestatem  esse  causam  altcrius.  Quod  si  de  cognitione  necessitatis  huiusmodi  dependentiæ  sermo  haheatur,  sane  eam  experientia  non  commonstrat,  sed  intellectus  perficit,  ope  illius  pronuntiati,  quod  Scotus  ita  enunciavit. Quidquid  evenit  ut  in  plurihus  ah  aliqua  causa  non  lihera,  est  effectus  naturalis  illius  causæ    .   VII. — Refutatur  Occasionalismua   190.  Non  pauci  Cartesiani  post  Malehranchium  2  autumant  Deum  esse  unicam  causam  agentem,  res  autem  creatas  orani  activitate  destilui,  nihilque  aliud  præstare,  quam  quod  Deo  occasionem  agendi  præhent.  Hæc  sententia  Occasionalismus  appellatur.  Ipsa  autem,  quam  etiam  hac  nostra  ætate  ab.  Dehreyneus  3,  Buchezius  ,  aliiquc  propugnant,  auctores  habuit  quosdam  veteres  5,  ex  quorum  opinione  Deus,  dum  res  in  quibusdam  circumstantiis  positas  intuetur,  secundum  leges,  quas  ad  mundi  conservationcm  sihi  præscripsit,  effectus  producit,  qui  ab  ipsis  rehus  produci  videntur.   191.  Vim  agendi  rebus  creatis  inesse  haud  repugmit  G.   Probatur.  Nulla  ratio,  cur  rebus  creatis  vis  agendi  repugnet,  sumi  potest  neque  ex  natura  rerum  creatarum,  m  quihus  illa  concipitur,  neque  ex  natura  Dei,  qui  illam  cum  ipsis  communicat.  Ergo  vis  agendi  rebus  creatis  haud  repugnat.   192.  Antecedens  ita  demonstratur:    Si  res  ipsæ  considerentur,  vim  effectricem  eis  inesse  absurdum  non  est.  Etenim  vis  agendi,  quæ  a  causa  Prima  pendet,  limitibusque  definitur,  et  pro  diversa  creaturarum  indole    di 1  Loc.  cit.  Cf  Criteriol.,  c.   IV,  a.   2,  p.  254   vol.   I.     De  inquir.   ver.,  lib.   VI,  pars  II,  c.   3.   1  Theorie  biblique  de  la  cosmogonie,  et  de  la  gtiologie,  Paris  1848.     Introd.  d  V  dtude  des  sciences  mddicales,  lec.  II,  p.  67  sqq,  Paris  Joo8.   Mlorum  mentio  occurrit  apud  B.  Alb.  M.  (Phys.,  lib.  II,  tract.  II,  C  8),  ct  apud  s.   Thomam,  Qq.  dispp.,  De  Pot.,  q.  III,  a.  7.   Id  tantum,  ne  Ontologiæ  fines   egrcdiamur,    demonstrandum  obis  hic  est.  Utrum  autem,  necnc  vis  quædam  actuosa  insit  re^us  creatis,  in  Cosmologia  investigabimus.       versa  est,  naturæ  rerum  non  modo  non  adversatur,  sed  etiam  omnino  convenit.  Atqui  huiusmodi  esl  vis  effectrix,  quam  nos  creaturis  adversus  Malebranchianos  vindicamus;  non  enim  nobis  volumus  huiusmodi  vim  rebus  creatis  convenire,  ut  ipsæ  quidquam  ex  nihilo  efficere  valeant;  sed  solum  contendimus  res  creatas  posse  a  Deo  eiusmodi  vi  ornari,  ut,  ipso  Deo  ad  illarum  actiones  concurrente,  aliquid  ex  præexistente  materia  efficiant.  Ergo  vim  effectricem  rebus  creatis  inesse,  si  res  ipsæ  considerentur,  absurdum  non  est.     Nec,  si  consideretur  Deus,  qui  vim  agendi  cum  rebus  creatis  communicat.  Et  sane,  Deus  potest    communicare  aliis  similitudinem  suam,  quantum  ad  esse,  in  quantum  res  in  esse  produxit  .  Ergo  potest  communicare  eis    similitudinem  suam  quantum  ad  agere,  ut  etiam  res  creatæ  habeant  proprias  actiones    .   193.  Secundum  Occasionalistas,  creaturas  quidquam  operari  repugnat,    quia,  cum  Deus  sit  causa  perfectissima,  aliæ  causæ,  præter  Deum,  admitti  non  possunt;    quia  si  Deus  dumtaxat  omnia,  quæ  in  mundo  fiunt,  operari  dicatur,  iidem  effectus  in  mundo  existerent,  ac  proinde  Deus,  si  vim  agendi  cum  rebus  a  se  creatis  communicaret,  frustra  aiiquid  moliretur,  id  quod  Divinæ  Sapientiæ  refragatur.   194.  Ast  ipsi  longe  opinione  falluntur.  Etenim  quod  spectat  ad  primum,  nos  tuemur  alias  causas,  præter  Deum,  admitti  posse    non  ex  insufficientia,  ut  s.  Thomas  ait,  Divinæ  virtutis,  sed  ex  immensitate  Bonitatis  ipsius,  per  quam  suam  similitudinem  rebus  communicare  voluit,  non  solum  quantum  ad  hoc,  quod  essent,  sed  etiam  quantum  ad  hoc,  quod  aliorum  causæ  essent 2  .  Iamvero,  quemadmodum  infinita  perfectio  Dei  non  impedit,  quominus  plurima  alia  imperfecta  existant,  cuiusmodi  sunt  contingentia,  et  finita;  ita  non  vetat  admittere  alias  causas,  quæ  per  virtutem  a  Causa  Prima,  nempe  a  Deo  acceptam,  agant,  ab  Eaque  in  operationibus  suis  pendeant.  Quin  etiam  sicut  perfectio  Divina  non  esset  dicenda  infinita,  si  Deus  non  posset  aliis  extra  se  rebus  existentiam  largiri,    1  Ita  argumentatus  est  s.  Thomas,  Contr.  Gent.,  lib.  III,  c.  69.   2  Op.  cit.,  c.     j  ila  ne  infinila  quidem  ipsa  dicenda  essef        n.  jrebus  a,  se  creatis  vira  a^endiToLn are^os^  i     195.  Quodaumet  ad  alterura,    si  Deus  dumtax-n>nn   jeCus  T^J^oL^^  P^88 lffi   ue  cura  Deo  iilos^roXS  t^t  vero  sTeSf  qU°;   ART.VIII.-De  diversis  causæ  efficientis  speciebus   ;>rincipalis  oncris  arliSi     1'.   art,fex  est    causa   litur  ad  opus  cfficfen^ °n    '.  T6,nstrumeu  quibus   197    NatuVcSts^ Lr^RSlL   cion™^   on  in  vir  ute         „r        f™'  secuuum  quam  operatur   sl  u mentaV  m  £,£?      n,nm  -artls  !    nou  aute>n    perfici   WedicuZr  rLæCtUS  Prod?conem  concurrU,   icuntur    .  Circa  quas  species  causarum  s.  Tho m  "'  riif  "f\Disii'  '  '  a'  4  ad    "i  q LAII,  a.   1  ad  2   ?inSSateCSSaliaP„- r,CaU!aS  Pr01,'maS  '   Si  ad  Prodnetionem   Jus  asponant    Tur  raaf„  "  '  C'  8-'  P'Ures  baiuli'  ""   ""icu"'   '  d  e  umdem  cffc  1,    nLP      K,  MUSæ  Proli"'  '"^om  or uem  ellectuni  produccndum  rcquiruntur,    cum    ipsæ       mas  adnotavit  naturam  effectus  ex  conditione  causæ  proximæ,  non  vero  remotæ  pendere,  quia  a  causa  proxima  cffectus  immediate  promanat.  E.  g.,    ex  causis  proximis  aliqui  effectus  dicuntur  necessarii,  vel  contmgentes,  non  autem  ex  remotis  causis  ;  nam  fructificatio  pJantæ  est  effectus  contingens  propter  causam  proximam,  quæ  est  vis  germinativa,  quæ  potest  impedin,  et  dehcere;  quamvis  causa  remota,  scilicet  sol,  sit  causa  ex  necessitate  agens. Insuper  causa  potest  esse  vel  per  se,  siv epropna,  vel  per  accidens.  Causa  per  se  appellatur,  quæ  lllum  producit  effectum,  ad  quem  naturaliter  comparata  est.  Lausa  autem  per  accidens  duobus  modis  præcipue  dici  potest.  nempe  vel  ex  eo  quod    præler  intentionem  llle  etteclm   a  tali  causa  sequitur sicut  fodiens  sepulcrum  ad  sepe liendum,  invenit  thesaurum  præter  lntentionem  ;  ye  ex  eo,  quod  est    removens  prohibens,  sicut  qui  extinguit  candelam,  vel  exportat  ex  domo,  dicitur  causare  tenebras3  ,  quia  actione  sua  id  removet,  a  quo  teneora  dispelluntur.   200.  Explicandum  etiam  est,  quænam  sit  causa  sm  qua  non.  Hæc,  monente  s.  Thoma  ,  quandoque  est  eius  modi,  ut  nihil  agat,  quandoque  eiusmodi,  ut  aliquid  aga  ad  productionem  effeclus.  Ita  admotio  lgms  ad  stupan  sine  qua  ipsa  stupa  non  comburitur,  nihil  per  se  conter  ad  stupæ  combustionem,  quantum  ad  rationem  causandi  e  contrario,  respiratio,  sine  qua  animal  non  vivit,  aliqui'  ad  vitam  eius  servandam  per  se  agit.  Iam,  si  primum  tiat  causa  sine  qua  non  est  causa  per  acadens  5;  sin  alterum  est  vera  concausa.   incorapletæ  sunt,  quia,  si  completæ  essent,  iam  aliorum   consoi  tium  excluderent.   Cf  s.  Thom.,  I,  q.  LII,  a.  4  c.   i  Contr.  Gent.,  lib.   III,  c.  72.  Gf  I,  q.   XIV,  a.  13  ad  1,  et  I  lib.  I  Sent.y  Dist.  XXXVIII,  q.  I,  a.   o  sol.     Oq.  dispp.,  De  Pot.,  q.  III,  a.  6  ad  6.  Cave  tamen,  ne  in  colligas  aliquid  fortuitum  in  hac  rerum  universitate  evenire.  Jii  nim,    ea,  quæ  hic  per  accidens  aguntur,  sive  in  rebus  naturdi  bus,  sive  in  humanis,  reducuntur  in  aliquam  causam  præoruina  tem',  quæ  est  providentia  divina  ;  I,  q.  CXVI,  a.   1    c.   3  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  XLVI,  q.  I,  a.  2  ad  3.     In  lib.   V  Met.,  lect.   VI.   s  Cf  Clem.  Alex.,  Strom.,      |s.mil.s  ost  ipsi  causæ  sccundum  camdcmra^oZmlccTfl,cam    uli  bomo  est  eausa  univoca  hominis,  ZZZnfffi   \Æqiiivoca  dicitur      a    nino  r„m  „fr™  præseferunl  f '    °  '    ^™  "   \)2.  Porro  quælibet  causa  præstantior  est  cffecin       o,  quod  v.rtute  acliva  illum  produccndi  pollet"    I"  ve   'Linuum  esse  qu.sque  ex  se  perspicil  s.   •ostde"  tH  uCniV0Ca°  n°nnisi  •••  speciei  suæ  eonsen.a ;  Quanam  ratione  efTectus  a  Deo  creati  in  Vn   Mn.i   icabimus  in  TÆo^ia  naft.roK.  contmeantur,  cx  De  septima  categoria,  quæ  dicitur    ubi   Art.I. Noliones  ubi,  et  loci  declarantur  203.  Illud  accidens,  quod  substantiæ  corporeæ  adiacet,  atque  efficit,  ut  ipsa  quodam  loco  contineatur,  et  circumscribatur,  nomine  ubi  designatur.  Hinc,  secundum  B.  Albertum  M.,  ubi  est    circumscriptio  corpons  a  loci  circumscriptione  procedens    .  Ex  qua  notione  ubi  perspicitur  locum,  ut  idem  Doctor  inquit,  esse  lllud,    a  quo,  sicut  a  causa,  fit  ipsum  ubi    .  Quare  notio  ubi  ex  notione  loci  magis  declaratur.   204  lam  locus  secundum  Anstotelem  defanitur:  lmmobilis  superficies  corporis,  quæ  aliud  corpuspnmo  ambit.i  et  circumscribit,  ita  ut  æqualem  cum  huius  superhcie  proportionem  partium,  sive  mensuram  habeat  .  >oxpnmo  significat  locum  proprie  esse  illam  superficiem,  quæ  corpori  contigua  est;  ipsumque  immediate  continet;  unde  nos  non  dicimus  hominem  in  toto  ære  existere,  sed  solum  in  ea  parte,  qua  circumscribitur.  Superucies  autem,  quæ  corpus  immediate  ambit,  etsi  secundum  se  moveri  possit,  tamen  non  habet  rationem  loci,  sive  continentis,  nisi  tamquam  immobilis  concipiatur.  E.  g.,  etsi,  tlante  vento,  superficies  talis  corporis,  puta  æns,  mutetur,  tamen  illa,  quæ  priori  succedit,  eamdem,  quam  præcedens,  capacitatem  intra  sua  latera  habere  debet;  quapropter  ill^a  superficiest  prout  aliud  corpus  ambit,  lmmobilis  dicitur  .  205.  Porro  ubi  categoricum  significat  ahquid  esse  ln  loco  per  modum  proprium  loci  5.  Exinde  intelhgitur  pri 1  De  sex  principiis,  tract.  V,  c.  1.    Ubi,  inquit  etiam,  non  est  ]ocus,  sed  in  loco  aliqualiter  esse  ;  De  Prædicam.,  tract.  VI,  c  l.   2  De  sex  principiis,  tract.  IV,  c.  2.  s  Nat.  ausc,  lib.  IV,  c.  4, §  12.     Aliud  exemplum  affert  s.  Thomas  hunc  m  modum:    Est  acc  ipere  locum  navis  in  aqua  fluente,  non  secnndum  hanc  aquam,  auæ  fluit,  sed  secundum  ordinem,  vel  situm,  quem  habet  hæc  aqua  fluens  ad  totum  fluvium:  qui  quidem  ordo  vel  situs  idem  rernanet  in  aqua  succedente.  Et  ideo  licet  aqua  materialiter  præterfluat,  tamen  secundum  quod  habet  rationem  loci,  prout  scihcet  consnieratur  in  tali  ordine  et  situ  ad  totum  fluvium,  non  mutatur  ,  m  lib.  IV  Physic,  lect.  VI.  ^j^y^   s  I,  q.  VIII,  a.  2  c.  iTlud  C  Z  hm  %t  °-riCWm  aPPel!etur  '!™_m>_;  nam   in  to,o  socundum  comm^l^  nem  J",^  %££  hoc  J,  nonmsi  substantiis  corporeis  con^enirc  D0Ssi(  '  nam  nonn,SI  mediis   quantitaliLs  dimens™ auZ Lj   WB-.^.  diS^i^jrf.  w  ;erue  in cumqne  modo    .  Hac  e  rai ..  „K  .  ?   "S    ^0"   aa  e  mc0ura"sttVOfiCa[,,r    -•"•.  nia  cnLluræ  TpU   ncorporeæ  no„ Psun „  lTJr ?,sl,m?kx>  qia  substantiæ  '(SM&      i,  „,  h,         a''to  sunt,   s  Cf  s.  Thom.,  (feotfHo.  vil,,.  8  c -  I    loc    cit  b.H,c  non  loquimur  dc  præsentin  nei  „.„„;,       ?      1  in   Theologia  naturali  einli^MM,  °™nibus      ai'ocinmd.it?n?nr  "'^  quæst,'ones'  q°00  circa  corpora  i„  '•  esse  possin  '"JT  >   utrum  du0  "rpora  i„  Peodc,„     esse,pi„  coiZ"z:s::1  unum  corpus  iu  p,uribus   De  spatio,  et  primura  sententiæ  Philosophorum,  qui  vacuum  admittunt,  refutantur   207  Nos  ex  eo,  quod  conspicimus  res  corporeas  secundum  locum  ferri,  et  quem  locum  una  deserit,  alteram  occupare,  quoddam  excogitamus  receptaculum,  in  cmo  corpora  sibi  succedunt.  Hoc  receptaculum  illud  est,  quod  vulgus  nomine  spatii  intelligit.  Inquirendum  igitur  nobis  est,  quidnam  reipsa  hoc  spatium  sit.   208  Ex  Philosophis  nonnulli  tuentur  non  ahua  spatium  esse  admittendum,  quam  externum,  atque  hi  sunt,  qui  spatium  esse  vacuum,  nempe  aliquid  a  corponbus  distinctum,  omnisque  corporis  expers  putant.  Hanc  opmionem   inter  veteres  post  Democritum,  et  Leucippum  Lpicurus  vehementer  defendit,  quippe  qui  putavit  nihil  aliud  esse  in  rerum  natura  præter  inane,  seu  vacuum,  et  corpora  quæ  in  eo  moventur  .  Inter  recentes  Gassendus,  notionem  vacui  declarare  volens,    dixit  spatium  esse  ens    æternum,  independens,  non  productum,  quod  non  est  substantia,  nec  accidens,  sed  quidquam  incorporeum  sui  generis,  nemyt  incorporeum,  quod  dimensiones  longitudims,  lalituclinis,  et  profunditatis  habet,  sed  a  dimensionibus  corporeis  longe  diversas  2.  Denique  Newtonus,  post  Morum  3,  docuit  spatium  non  aliud  esse,    nisi    ipsam    immensitatem,  JJei,  quia  Deus,  ex  eo  quod  existit  ubique,  spatium  constituit  eoque  usque   progressus  est,    ut    spatium    sensonum  De\   nuncuparet4.,  .     209.  At  doctrinam  vacui,  quocumque  modo  exponatur  reiiciendam  esse  scquentes  propositiones  evincunt.   la.   Vacuum,  sive  secundum  Epicurum,  sive  secun  dum  Gassendum  intelligatur,  absurdum  est.         m   Probatur  la  pars.  Yacuum,  si  secundum  Lpicurum  ln  tellieatur,  est  purum,  putumque  nihil;  namque  quidquK  est,  aliquid  vel  incorporeum,  ve!  corporeum   sit  oporte  Atqui  Epicurus  spatium  admittere  non    potuit  velu U    m  corporeum,  quia  quidquam  incorporeum  esse  negat,  ne   i  Lucret.,  De  nat.  rerum,  lib.  I,  p.  420  sqq.   2  Phys.,  lib.  II,  sect.  2,  c.    1.   3  Enchirid.  metaph.,  pars  I.   Londini  1671.  ffpnpral   4  Principia  rnathematica  philosophiæ   naturalis,  bcnoi.  Deuei   et  Optic,    nq   que  uti  corporcnm,  qnia  corpus  ab  inani,  seu  vacuo  rii   lensioms  expers;  corpora  vero    rnm  p,.on,      ? mnis  e.xT  a  rcccpiacu/o,  quod  Unlum'  e^  SS^Ty?   jcuum,ff,iur  nequit  esse  spatium.  P    SUtU'    a'   U3L    £lT  J^Z  W    Vacuum  >    ^cnndum    Gas h     Ataui  nihll  l^U?>S-a.nt,am'  UCaue  -acddeiu  referi.ur.  Aiqui  nihil  medii  inter  ulrumiiiie   ari  potest !.  Ergo  vacuum  a  fi3n  fj    •'       l  excoS'"   hino  abSurdum.°Pra2~  auiE , a?m,ssum  est  m &Tmx^   U  eSxlteent;Ualc  it^l^K^ilT  orporcum  m  ^,  Gassendus  excoSitav"       nemnf    n  orporcum,  qnod  (rinas  dimensiones  hfbet    notionZ  de"  otal,  quæ  se  ipsam  destruit.  Denique  Gassendus  vnlnl,   KhniusmodTr.'    ^™1™'  SBS-SJ   b-S^V?5^ Erg0  i,k,d   baVutcmme;Si  n°"  Mt  ihi1'"  ^  fflS.^SfStt   praTtauiCD:on0nutPD0otatn.ri  id'-UUOd-eX  PC£.  iqui  i/eo,  utpote  qui  omnino  simplex  est,    non   '  of„S',AuS•,  fle  Gen00ntrMan.,  lib.  I    c    i  j     0?.  ...,  q.   un.  De  spir.  creat.  a    ll'c   msi,^s^:iLTvaacuiltncstorceusi1X7icj,lud    W" uuod  e"   tiguurn,  inde  taiuen  T,  ul  Llr  °'pon  aUnd  corPus  ^sset   -voii,  nisi  omnia^u?^;^,"^'-0  ft  °™  eorpus  ''/•',  lect.  X)  docet     nersni,!,.  h     !  '  T1>omas    /  H*.  /r   ndensatione  cornon.,'n    Z  t         Ct  pni"°  "  rai'^ctione,  et  W.  nemo  nou  vid™  'nosi"      •:"P"a  rarcflcri  >    ct  conde„'sari  kentur:  sccundo  cv    P,,Ua  Corum  "10veri  *    partes  antcriorcs  fluid,  P^   t0tUm  fl"iuum  movcri sc''   !-.  m  iocum  *::";tri^;z:mbit' ad  Iatcra  rc    solum  partium,  sed  cuiuslibet  etiam  generis  compositio  repugnat.  Ergo  repugnat  spatium  esse  attnbutum  Dei.  Præterea,  quodlibet  attributum  Dei  est  ipsamet  Essentia  Dei.  Ergo,  si  spatium  est  attributum  Dei,  dicendum  toret  Essentiam  Dei  esse  quoddam  corporum  receptaculum;  et  si  addatur  cum  eodem  Newtono  spatium  esse  sensorium  Dei  dicendum  etiam  foret  mundum  esse  Divmum  Animal,  et  hoc  animal  esse  Deum.  Atqui  hæc  nonnisi  a  Pantheistis  asseri  possunt  .  Ergo  opinio  Newtoni  de  natura  spatii  omnino  absurda  est.   Art.III. Refelluntur  aliæ  Philosophorum  opiniones  circa  naturam  spatii   212.  Cartesius  vacuum  non  solum  reiecit,  sed  etiam  spatium  a  corporibus  non  distinguens,  ipsa  corpora  spatium  constituere  dixit  \  Leibnitius  autcm  spatium  m  ordine,  quo  coexistunt  res  materiales,  posuit  .  Quocirca,  secundum  has  opiniones,  spatium  non  est  aliquid  extermm  corporibus,  sed  internum;  nam  vel  ab  ipsis  corponbus,  vel  ab  aliqua  relatione,  quæ  inter  ipsa  existit,  emcitur.  Denique  Kantius  spatium  esse  visionem  a  priori  sensibilv  tatis  externæ  docuit4.   213.  la.  Spatium  non  est  idem  ac  corpus.  Probatur.  Spatium  non  est  aliud,    nec  ahter    lntelhg   i  Hinc  inter  nuperos  Bouillierius  (  Thtorie  de  la  raison  imper  sonelle,  c.  5,  p.  83  sqq,  Paris  1844)  sibi  constitit,  quod  sententian  Newtoni,  quam  amplexatus  est,  e  pantheismi  placitis   denvavit.   2  Princip.   de  la  phil.,  part.  II,  §  9-12.   3  Recueil  de  divers.  dcrits  etc.  passim.   4  Critique  de  la  raison  pure,  trad.  par  Tissot,    Estetique  trar.  scend      t.  I.  Ut  hæc  sententia  Kantii  intelligatur,    sciendum  e.  Kantium  sicut  quasdam    ingenitas    generales    formas  in   intellect  (cf  Idealog.,  c.  I,  a.  4,  p.  201-202,  vol.  I),    ita   quasdam,  form.  sensibilitatis  agnovisse,  sive  quasdam  repræsentationes,    quæ  a  experientia  non  pendent,  et  manent  in  nobis,  etiamsi  cogitationei,  ab  obiectis  avocemus.    ab  eo  vocantur  visiones  puræ,  ut  a  stinguantur  a  visionibus  empiricis,  quæ  sunt  elementa  sensilia  p  experientiam  nobis  manifestata;  reducuntur  autem  ad  visiones  1  ras  spatii,  et  temporis,  quarum  illa  ad  sensibihtatem    externan  ista  ad  sensibilitatem  internam  spectat;  quia  res  externæ   nonn  prout  in  quodam  spatio  existunt,  et  affectiones  rou  ego  nonnw  pro  sibi  invicem  succedentes,    ac  proinde    prout   in  quodam    tempoi  existunt,  nobis  necessario  repræsentantur.    ONTOLOGIA  1   !  potest,  quam  id,  quod  corpora  continct.  Atqui    repusrnat  id,  quod  corpora  continet,  cum  eo,  quod  con  inetur  Tm   .  t-ræterea,  Lartesius  in  suam  senlentiam  ex  eo  adductus   LeaS!i,qU°d  eSSe"lam  CorPoris  in  extensionc  consistere  pu  tav.t,  ac  proinde  spatium,  cum  sit  extcnsum      iJem  ar  corpus  esse  d.xit.  Atqui  hæc  ratio  futilis  ""  '  (  uia  ex   Iteoi?  EUr°gol0CO  °StCnd— > -entiam  2poS"kS   l!nt alZli%StatiUm  ^  ^™'      ~   ~   \JSZf'  -  n°"  P,ossumus  ''ntelligere  duo  corpora  ^fflere  msi  ea  in  diversis  punctis  spatii  existerJ  Vi  nol,„  elligamos  ;  nam  corpora,  quæ  /oex stun  procul  fon.nr  n  "  T^  ^^  '  corPora  tem  disla? d"t.8eh?hif  erSa, SpatU  Puncta  occupant.  Atqui"  si  ta  ed  cLosinh.  TX,Sten  -a  corP°ru™  ^patium  non  effici?  itum  C tt          ^™  '"  co""  corporum  po \ici%PuT'         SpaHUm  ViSi°  pUra  sensibi'ittis  extemæ   ia^cttniVcrsalis  Tt^  ?eCwdam  K™li™>  est  nccessa hli.,     j      -l       AU|U1  necessanum.et  uoiversale  sen I   at,  adscr.bi  nequit.  Ergo  spatium  visio  pura  sensl   i    oicm   drenoæoitue,  "7  PotestP™eterea,  KaSsuTuS  i  n.onem  ideo  lu.tus  est,  qu.a  putavit  nos  non  posse  per afam       r  C°rpU,S'  "  si.  "o"onem  spatii  animo  præfor•  am  habeamus.  Atqu.  id  falsum  est,    quia  nos  reaose  po  a  pcrc.p.mus,  anlequam  nolionem  sJatH  habeamus  He  not.o  spat.i  est  poslerior  perceptione  corporls  .Tgo  A,u.  IV.-Vera  senlentia  circa  oa.uram  spatii  adslrui.ur   t   redDif^AZi iNud  °f  °  intelliSimus'  qod  corpora  I  recipit.    Atqui   receptaculum   cuiuslibet   corporis,     SSlS?.KP'  ^oncePtus,emPons  in  nobis  exurgit  ex  eo  KLtfT  PnUS'  .et.P°sle™  'n  motu8   seuflu ?S™\:  mxpurcicd,pTi"æ  numeramr prius   Uo  Aristoteles  declaravit  ^cS^^STSSS  ^   uo  1mommlrs;nnon-adver,ere' uuia  cum  'Huu  Xs;  "   lo4° 72 ^TmUr>  exPe.r^facti  coniungamus  cum  imu ;u„  °  "  Sfl°mn0  exci'a'">-.  nullumrdum  dor •n  frantii'/^e0pini0nes  circa  sPatium  et  '>Pus    Plos    Kleut  o(La  fiosofia  antica  esposta  e  difeea-ttei.  vol    II    %,,,    rv   MtaSlrt  id  „c.30(Sq°'  ?°ma  1867)  S0lidc  -f"'a„!u  "'  lra"IV'  m  es  aa»  HT!"  faCCSSa''  nam>  ut  a  sAugustmo  observat  imellil  !    „""-)       C,,npUS  CSSC   Dr°  ccrt0  hbont.  valde  difliefle   s  Hin,.  ;n„/     y^L  XVII.—  iVaf.  auscu/f.,  lib.  IV    c    11    8  4   r  "  "  e  i„Ud„„S;  Ihn°maC  •"'•'»    Prios  et  posteri   s  pounnl  'g„Uu      "e   „o„P  "u^"'ur  i„  motu  eI         '  VA;^"0n  SCCUnd,,m,ro(d  n>ensra„t„r  ei  tempore  »;   .negnit„di„e    Ci;„riH„     ',CCt  pr""J  Ct  P0"r'»'  ntea  sunt  uiotue.  !!,'    spat'°.  1uod  corP'»s  decurrit    auam     mensu  a,?æ'n  m°tU'  °Uam  in  t0-"Pre  ;    siqnidem     empus  nicnsuralur  tempore,  cum  idem  non  sit  mensura  sui  ipsius . Circa  temporis  notionem,  quam  tradidimus,  hæc  mente  reputanda  nobis  sunt:     Tempus  cum  sit  mensura  motus,  ad  modum  entis  successivi  intelligitur,  quippe  quod  non  habet  in  rebus  esse  fixum,  sed  fluens.  Quare  partes  tempons  lta  secum  copulantur,  ut  una  alteri  succedat.  Ulud,  quo  partes  temporis  secum  copulantur,  aliquod  indivisibile  esse  mtelligitur,  atque  est  id,  quod  vocatur,  nunc,  sive  instans;  hoc  enim,  cum  sit  finis  præteriti,  ac  initium  futuri,  veluti  utriusque  extremum  intelligitur,  ideoque,  perinde  ac  punctum,  quod  est  extremum  lineæ,  indivisibile  est    .     Quoniam  ens  successivum  plures  partes  simul  habere  repugnat,  ideo  illud,  quod  est  reale  in  tempore,  consistit  in  instanti.  Hoc  autem  instans,  ut  s.  Thomas  monuit2,  non  est  intelligendum  veluti  nunc,  quod  mvariabiiiter  manet,  sed  veluti  nunc,  quod  variabiliter  de  prion  in  posterius  fluit,  seu  veluti  aliquid,  quod,  dum  ldem  quoad  substantiam  manet,  in  toto  decursu  tempons  secundum  modum  variat.  Hinc  tempus  ab  eodem  sanctc  Doctore  dicitur  etiam  fluxus  ipsius  nunc,  secundum  quoa  alternatur  ratione  \  Hanc  ob  rationem  tempus  m  prac  senti  etiam  invenitur.  Scilicet  in  præsenti,  si  in  se  spectetur,  tempus  per  se  non  invenitur,  quia  in  eo  prius,  el  posterius  non  numerantur  4,  sed  invenitur  ex  eo,  quoc  præteritum,  et  futurum  in  ipso  copulantur  ratione  mstantis,  quod,  cum  sit  finis  præteriti,   atque  initium   futurr   i    Eiusdem  rationis,  inquit  s.  Thomas,  est  tempus  componi  e>  nunc,  et  lineam  ex  punctis  ;  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  XXXVII,  qIII  a.  3  sol. 2  Opusc.  XLIV.   3  lbid.  Dicitur  secundum  quod  alternatur  ratione,  quia  connexn  instantis  cum  præterito,  et  cum  futuro  ab  intellectu  ponitur  ;  s  quidem  inter  id,  quod  in  rerum  natura  est,  nempe  instans,  et  ea  quæ  in  ipsa  non  sunt,  scilicet  jiræteritum  et  futurum,  reahs,  at  que  obiectiva  connexio  existere  non  potest.  Hinc  idem  sanctus  Docto  monet  mensurationem  prioris,  et  posterioris  esse  actionem,  qua    completur  in  operatione  animæ  numerantis  (In  Ub.  I  Sent.  Dist.  XIX,  q.  II,  a.  1  sol).  Cave  tamen  ne  inde  inferas  notioneD  temporis  esse  mere  subiectivam,  nam  res,  quas  nos  in  tempor  esse  intelligimus,  in  mundo  ita  sunt  dispositæ,  ut  una  alteri  suc     Id  sibi  voluit  s.  Augustinus,  cum  ait:    Præsens,  si  sernpc  esset  præsens,  iam  non  esset  tempus,  sed  æternitas  ;  Confess.  loc.  cit.     §7   utruinque  coniungit,  atque  continuum    successivum  ef C  A  P  V  T    XII.   De  duabus  postremis  categoriis,  nempe  de    situ   et    habitu   I.  — De  s  itu  228.  Quoniam  res  corporeæ  propter  suam  quantitatem  locum  occupant,  huius  partes  quemdam  ordinem  habeaat  jnecessc  est.  E    g       corpus  hominis  in   loco  est  sedendo  vel  stando,  vel  cubando.  Iam  illud  accidens,  quod  ex  orJinc  partium  ad  locum  exislit,  appeilatur  situsX  Diximus  w  ordme  parhum  quantitatis  ad  locum,    nam    ordo    oar  lum  quantitatis  ad  totum,  e.  g.,  ordo,  qucm  caput,  pedes   t!  7Vn!mal'?  habent'  ^amvis  "omine  situs  les.gnetur,  ad  categonam  situs  non  pertinet,  et  nomine  oositionis  magis  proprie  denotatur.   229.  Ex  hac  notione  situs  perspicilur    ipsum    non  esse  ontundendum  cum  ubi;  nam  corpus  dicitur  locatum,  prout   VT  Drout  hoc>  vel  i110  hio5o  in  oco  est.  lioc  s   Thomas  ex  eo  præcipue  demonstrat,  quod  W  mutato  situ,  potest  mutari  ubi;  e.  g.,  si  homo  sedens  .ermanente  sessione,  ab  alio  moveretu?,  ipse  ubi ^quidem  ed  non  situm  mutaret  5.  P  4    uem'   .edlarlrceaditSUCCeSSiVa  "  UnU'"  a,te"   ^  1  Præstat  hic  adnotare,    tempus  Iato  sensu    acceptum  in  onera   a  vif  et  crrerurarum  inte,,i  nossQod  ^21:   erus    nnLV6rb,S:  ((rIntCll6CtUS  CSt  SUDra  temPus  >    T[°nei  aCCCpt0,0CUti  SU,nus  P 47>  "ot.    7.    (to.  /i    Phys.,  lect.  VII.       230.  Nolionem  silus  e  rebus  materialibus  ad  spirituales  transferre  solemus,  atque  his  quoque  situm  metaphorice  accommodamus  .  Hinc  Deus,  aiente  Aquinate,  dicitur  sedens    propler  suam  immobilitatem  et  auctoritatem,  et  stans  propter  suam  fortitudinem  ad  debellandum  omne,  quod  aversatur  2  .   Art.II.—  De    habitu   231.  Inter  accidentia,  quæ  substantiæ  corporeæ  adiacent,  ea  recensenda  sunt,  quæ  dumtaxat  instar  vestimenti,  vel  ornamenli  ipsi  accommodantur.  Huiusmodi,  e.  g.,  illa  sunt,  ex  quibus  Socratem  tunicatum,  vel  loricatum  denominamus  3.  Iam  supremum  genus,  ad  quod  hæc  accidentia  referuntur,  illam  categoriam  conslituit,  quæ  nomine  habitus  designalur  .   232.  Hæc  categoria  a  B.  Alberto  M.  definitur,  Corporum,  et  eorum,  quæ  circa  corpus  sunt,  adiacentia.  Qua  in  definitione  vox  corporum  id  denotat,  ad  cuius  commodum  habitus  spectat,  e.  g.,  esse  togatum  est  hominis  commodum.  Voces  eorum,  quæ  eirca  corpus  sunt,  sigmfican!  materiam,  ex  qua  habilus  constat,  e.  g.,  toga  est  materia  illius  habitus,  qui  esse  togatum  dicitur.  Denique  vox  adia  centia  denotat  ordinem,  qui  est  circa  corpus,  nempe  inter  habentem,  et  quod  habetur,  atque  illud  accidens  constituit,  quod  habitus  vocatur.   233.  Ex  his  pronum  est  duo  intelligere.  Pnmum  est  quod  ad  efficiendam  categoriam  habitus  duæ  substantiat  requiruntur,  quarum  una  circa  aliam  versatur;  quaprop  ter  ex  nullo  accidente,  quod  substantiam  afficit,  e.  g.,  e^  scientia,  et  sciente,  categoria  habitus  constitui  potest 8.  Al  terum  est,  quod  essentia  habitus   non  consistit  in   alteru    i    Quod  est,  ait  s.  Thomas,  in  corporalibus  situs,  est  in  spi  ritualibus  ordo  ;  nam  situs  est  quidam  ordo  partium  corporaliur  secundum  locum  ;  Quodlib.  III,  loc.    cit.   2  I    q.  III,  a.   1-4.   3  Gf  s.   Aug.,  Qq.   LXXXIIl,  q.   73.     Perspicuum  est  habitum,  prout  hic  accipitur,  omnino  diflerr  ab  habitu,  quem  in  Logica  (part.  I,  c.  I,  9,  p.  20  vol.  I.  esse  quamdam  speciem  qualitatis  diximus.   s  Des  sex  principiis,  tract.  VII,  c.  1.   e  Cf  s.  Damascen.,  Dialect.,  c.  LXI.      tra,  aut  utraque  substanlia,  sed,  ut  s.  Bonaventura  inquit,    ln  adiacentia  unius  substantiæ  respectu  alterius  '  ifcxinde  etiam  perspicitur  habitum,  etsi  inter  duas  substantias  sit,  tamen  esse  accidens  categoricum,  quia  posi10  un.us  substantiæ  circa  alteram,  in  qua  natura  habitus  consistit,  est  accidens  2.    L£tl'dU  Sent"  Dist'  VI'  a>  f  q3  resoL  Hinc  sThom^  ^cnpsit  labitum  neque  mdumentum,  neque  habentem  indumentum  esse,  sed  aliquid  medium  inter  utrumque  (la    q  XLIX  a  1  c  )  Ei  quo  vides  Suaresium  (Dispp.  mett.,  Dist.  LIII,  sect.  I  n  3)  aliosque  vim  huius  categoriæ  haud  probe  intellexisse,  cum  eius  :sentiam  vestem  esse  decreverunt;  nam  vestis  est  materia,  ei  qua  aabitus  constat,  sed  essentiam  habitus  haud  constituit.   Cf  s.  Thom.,  In  lib.  III  Sent.,  Dist.   VI,  q.  III,   a.  2  soU   COSMOLOGIA  idem  valet,  ac  sermo  de  mundo;    quem  enim,  ut  Plinius  ait,  Græci  Kq(J(j,ov  nomine  ornamenti  ap^  pellavere,  eum  et  nos  a  perfecta,  absolutaque  elegantia  mundum  dicimus  '  .  Iam  mundi  nomine  designatur  unimrsitas  rerum  creatarum,  quæ  coelo,  terraque  continentur.  Ex  quo  intelligitur,  si  nomen  Cosmologiæ,  qua  late  patet,  sumatur,  scientiam  hominis  illius  ambitu  contineri,  quia  homo  inter  res,  quæ  coelo,  terraque  continentur,  invenitur.  At  vero  scientia  de  homine  a  Cosmologia  segregari  solet,  atque  speciali  nomine  Anthropologiæ  appellatur.  Neque  Cosmologia  cum  scientiis  physicis  est  confundenda,  sed  potius  ipsa  est  velut  illarum  vestibulum,  sive,  ut  aiunt,  propedeutica,  quia  principia  scientiarum  physicarum  communia,  earuinque  studio  inservientia  exponit.  Quocirca  ipsa  definiri  potest :  Scienlia,  quæ  suprema  principia,  supremasque  rationes  mundi  sensilis  exponit.   2.  In  ea  autem  tractanda  hunc  ordinem  persequemur,  ut  primo  diversa  genera  rerum  munduin  constituenlia,  excepto  homine,  qui  est  anlhropologiæ  obiectum,  explicemus  ;  deinde  nexum,  quo  ipsa  inter  sese  continentur,  mundique  systema  efficiunt,  exponamus;  denique  de  mundi  origine,  et  perfectione  disseramus.   3.  Ad  primam  partem  quod  spectat,  distinguenda  sunt  corpora  viventia  a  non  viventibus.  Viventia,  uti  iam  alibi  diximus  2,  sunt  quæ  sese  ab  aliquo  principio  intrinseco  ad  motum,  sive  operationem  determinant ;  et  non  mventia  illa,  quæ  ab  aliquo  principio  extrinseco  ad  motum  determinantur.  Illa  dicuntur  etiam  animata,  quia  principium  vitale,  nempe  illud,  ex  quo  corpora  inter  viventia  numerantur,  anima  vocatur;  ista  autem  inanimata.  Insuper  illa  dicuntur  etiam  organica,  ista  inorganica,  quia  illa  organis,  seu  instrumentis  pollent,  quorum  subsidio  opera i  Hist.  nat.,  lib.  II,  c.  4.     Dynam.,  c.  I,  a.  1,  p.  98  vol.  I.     9J   tiones  vitales  naturæ   suæ    consentaneas    eliciunt,    hæc  autem  nullis  organis  instruuntur.   4.  Hoc  djscrimen  ex  multiplici  causa  ostenditur      sed  præc.pue  1    ex  origine,  et  perpetuitate.   Nam   corporum  viventium  aha  ab  aliis  sibi  similibus  procreantur    et  successiva  sui  generis  propagatione  perpetuanlur;  no'n  viventia  autem,  quia  omni  semine  carent,  ideo  sui  sirnile  corpus  gignere  non  valent;  quare  nec  per  generationem  orijginem  habent,  nec  per  successionem  generationum  perpetuanlur,  sed  ex  fortu.to  causarum  diversi    generis   concursu  emciunlur,  assiduasque  vices  subeunt.    Ab  exvlicatione,  et  modo  se  conservandi.    Nam  viventia  ex  vi  sibi  msita  gradatim  succrescunt,  donec  perfectionem  sui  nropriam  assequantur,  iacturas  suas  per  assimilationem  eiementorum,  quæ  in  substantiam  suarn  convertunt,  resarcmnt    vitamque  tandem  naturali  cursu  amiltunt;  at  non  viventia  ex  se  stalum  suum  mutare   non  possunt,    atque  taon i  nisi    accessu  novæ  materiæ   augentur,  aut  recessu  matenæ,  quam  habent,  minuuntur,  et  non  nisi  aclione  .causæ  extenons  corrumpuntur.   5.  Quæ  cum  ita  se  habeant,  nos  de  diversis  rerum  -e leribus,  quæ  mundum  constituunt,   ita  agemus,  ut  pri num  de  natura,  et  proprietatibus   corporum  non  viven iurn,n  universum,   deinde  de   natura   et   proprietatibus   !>mguIorum  generum  viventium  disseramus. Quænam  sint  principia  constitutiva  corporis,  investigatur   6  Prima  principia  intrinseca,  quæ  cuiuscumque  cor•or  s  si.bstant.am  efficiunt,  vulgo  elementa  corporum  voantur  .  fca  autem  pnncipia,  ut  Aristoteles  ait 3,    onor t  nec  ex  se  invicem  esse,  nec  ex  aliis,  et  ex  ipsis  esse  ninia  .   Lt  sane,  si  non  omnia  ex  ipsis  constituerentur,   ve  Acdn4U tdTnnh°^eS !  C°nn-a  ^TrT  ^^pologie  specula3rihC;  V'  '  P"  5  Sqq'  D,JOn  1843^'  alisque,  qui  cunctis  corJnbus,  ahquam  vitam  inesse  autumarunt.   isUnguenda  Tunt.'  ^"  ^™"  ab  eIementis>  ut  Post  dicemus,  3  iVof.  auscult.,  lib.  I,  c.  3;  cf  Plat.  Parmenid.  et  Phædr. non  forent  prima  omnium  principia  ;  si  essent  ex  aliis,  ne  ullius  quidem  rei  prima  principia  essent,  quia  principia  illis  priora  darentur;  si  demum  ex  se  mutuo  essent,  nullum  eorum  esset  primurn  principium.  Quare  naturam  substantiæ  corporis  nosse  volentibus  in  eo  adlaborandum  nobis  est,  ut  quænam  hæc  principia  sint,  investigemus.   I. — Systema  atomicnra,  seu  mechanicum  de  elemenlis  corporum  exponitur,  et  refellitur   7.  De  natura  elementorum,  ex  quibus  corpora  componuntur,  diversæ  sunt  Philosophorum  opiniones.  Atque  in  primis  systema  atomicum,  seu  atomismus  dicitur  illorum  philosophorum  doctrina,  qui  omne  corpus  ab  aliis  exiguis  corporibus,  quæ  atomos  vocarunt,  dumtaxat  componi  decernunt '.   8.  Atomismum  inter  veteres  post  Leucippum,  et  Democritum  Epicurus  propugnavit,  cuius  hæc  fuit  sententia:  Principia  corporum  sunt  corpuscula  atoma,  nempe  insecabilia,  quæ,  quamvis  partes  habeant,  in  illas  tamen  dividi  nequeunt,  eaque  ita  exigua  sunt,  ut  omnem  oculorum  aciem  effugiant,  figuraque,  magnitudine,  gravitate,  aliisque  qualitatibus,  quæ  quantitatem  consequuntur,  sunt  prædita.  lam  corpora  gignuntur  ex  eo  quod  atomi,  quæ  per  vacuum  vagantur,  similes  cum  similibus  cohærent,  atque  ita  secum  commiscentur;  corrumpuntur  vero,  cum  atomi,  ex  quarum  coniunctione  effecta  sunt,  dissociantur;  alterantur  denique,  si  dispositio  atomorum  in  ipsis  quodammodo  turbetur.   9.  Epicuri  doctrinam  omnino  emortuam  inter  recentcs  Gassendus,  duo,  quæ  ille  admittebat,  reiiciens,  nempe  æternilatem  atomorum,  atque  ex  illarum  fortuita  concursione  mundi  productionem,  exsuscitavit  2,  eamque  magna  ex  parte  Cartesius  ,  et  post  eum  diversa  ratione  Newtonus  longe  celebriorem  reddiderunt.  Nostra  etiam  ætate      Hi  philosophi  ad  hanc  sententiam  ei  eo  pervenerunt,  quod  investigationem  circa  elementa  corporum  sola  experientia  instituendam  esse  sibi   persuaserunt.   2  Syntagma  phil.,  pars  II,  Phys.,  sect.  I,  lib.    III,  c.  8.   3  Les  princip.  de  la  phil.,  part.  3,  §  44  sqq;  et  Traitd  du  monde,  §  8-10.—  Optices,  lib.  III,  q.    31.       theoriæ  atomorom  illi  Physici  suffrajrantur,  qui  omnem  vanetatem  corporum  non  ab  aliis  principiis  repelunt,  quam  ab  atom.s,  et  a  motu,  quo  atomi  pelluntur '.  °   10.  A  tomismus   dicitur    etiam  systema   mechanicum  ex   aliuS,  mofnnien,eS  e'US  f3"!0^  V  post  Gassendum,  non  alium  motum,  nisi  mechanicum  \  atomis  concedunt!   Lu  i,UurLi  ™™m'  ouocum  quibus  coUmpon  :  u  i'va corDornn? T  fU"?i  ^0  repUg',at  PrinciPia  consti"  SuamPeP  .eX  part,UUS  co^3^  æqoo  ac  repugnat  luioquam  esse  s.mul  ynncyuwm,  et  principiatumt   eql.e\ruie|aUmaat°p,iiCprrUm,Senlent,'a'  m°tUS  eSt  nalnraiis  a'omis,  ?Motus  a Phvstofs  dicitur™,!"    '^  "  CiC>  C  Fa(0>  c"  10  ^20'   roducitur    ct  vh, „>„  1L      "  "  n,psi  corPori  insita  Profieiscitur.   >os  cssc  ver.enS°er;m\nt0m'Smi'  non  ?.  ouippe  qai    tradunl  ato '  Uinc  re^ :    '  P"  21  vo)'— e  Cf  P 91-92.   sc  in  .i^rt^''     !,C-  2',§  24>  obscrvavi,,  atomos  admitt   Wredila r  verum   in "  '""'If'   nlt".  ",0  analvsis    !•   "o"  r,  verum  .n  metaphjsica  vcluti  principia  coustitutiva  cor-    Probatur  2a  pars:  nempe  non  posse  ab  Alomicis  ra-  tionem  reddi,  quomodo  atomi  corpora  constituant.  Et  sa-  ne,  omne  corpus  quadam  unitate  per  se,  et  proprie  di-  cta  gaudere  debet,  ita  ut,  dum  ipsum  in  partes  divisibile  est,  actu  sit  indivisum,  nempe  per  se  unum.  Atqui  huius-  modi  unitas  ex  contactu  atomorum  effici  non  potest,  quia  contactus  congeriem,  seu  multitudinem  atomorum  efformare  quidem  valet,  sed  efficere  nequit,  ut  illa  mul-  titudo  atomorum  unicum  individuum  constituat,  siquidem  congeries  multarum  rerum  constituit  unum  per  accidens,  non  vero  per  se,  cuiusmodi  est  corpus.  Ergo  ab  Atomicis  ratio  reddi  non  potest,  quomodo  atomi  corpora  consti-  tuant.   14.  Præterea  intelligi  non  potest,  quomodo  ex  atomis  diversæ  naturæ  rerum  existant,  et  quomodo  generatione  perpetuentur  '.  Et  sane,  dubitari  non  potest,  quin  res  na-  turales  secundum  substantiam  differant,  e.  g.,  homo  a  bel-  lua,  bellua  a  planta,  plantaque  a  lapide,  et  secundum  sub-  stantialem  generationem  perpetuentur.  Atqui  ex  fortuita  atomorum  coitione,  sive  conglobatione  nulla  in  rebus  sub-  stantialis  diversitas  produci,  nullaque  nova  substantia  ge-  nerari  potest.  Ergo,  si  ex  atomis  omnia  efficerentur,  haud  possibile  foret  explicare,  unde  diversæ  naturæ  rerum  existerent,  et  quomodo  generatione  perpetuentur.   15.  Minor  ex  eo  evincitur,  quod  atomi,  antiquorum,  recentiumque  Atomicorum  iudicio,  eædem  secundum  sub-  stantiam  sunt,  nec  nisi  motu,  figura,  situ,  aliisque  huius-  modi  differunt,  quæ  sunt  mera  accidentia  ;  manifestum  autem  est  accidentia  nec  diversitatem  substantialem  in  re-  bus,  nec  ullam  novam  substantiam  efficere  posse,  quia  in  effectu  nequit  plus  contineri,  quam  in  perfecta  et  com-  pleta  eius  causa  continetur2.    porum  haberi  non  posse,  quia,  cum  ipsæ  quoque  ex  partibus  com-  ponantur,  in  metaphysica  adhuc  quærendum  est,  quo  modo  for-  mentur,  et  usque  eo  quoad  intellectu  resolvi  possint.   1  Id  a  Lactantio  [De  ira  Dei,  c.  10)  veteribus  Atomicis  iam  obie-  ctum  fuit.     His  argumentis  dedimus  Atomicis  atomos  posse  inter  se  co-  hærere.  At  vero  ne  id  quidem  ab  eis  explicari  potest.  Etenim  cum  Epicurus,  aliique  veteres  Atomici,  tum  Gassendus,  eiusque  secta-  tores  docent  atomos  inter  se  coire  ex  eo,  quod  duplici  motu,  sci-  licet  perpendiculari  et  declinatorio,  pollent,  Non  aliud  inter  vete-    De  systemate  chymico   16.  Fautores    systematis  chymici  hæc  docent:   Corpora  sensihilia  in  simplicia,  et  mixta,  seu    composita    distin-  guuntur.  Simplicia  sunt,  quæ  in  alia  corpora  heterogenea,  seu  diversæ  naturæ  adhuc  resoluta  non  sunt,  e.  g.,  hy-  drogenium,  et  ferrum  ;  mixta  autem  ea,  quæ  in  corpora  heterogenea  resolvuntur,  e.  g.,  aqua,  aut  lignum.  At  vero  et  corpora  simplicia,  et  mixta   in  partes,  seu  moleculas  dividuntur,  ita  tamen  ut  in  corpore  simplici    non   aliæ  moleculæ  inveniantur,  nisi  quæ  sunt  homogeneæ,  nempe  eiusdem  naturæ,  et  dicunlur  integrantes,  quia  corpus  ab  ipsis  integrum  efficitur;  in  corpore  autem  mixto  non  so-  lum  moleculæ  integrantes,  sed  etiam  constituentes,  quæ  sunt  heterogeneæ,  et  ita    dicuntur,  quia  ex  ipsis    natura  corporis  mixti  constituitur.    E.  g.,  in  aqua  inveniuntur  moleculæ  integrantes    ex    quibus    nempe    massa  visibilis  aquæ   constat,  et  moleculæ  constituentes,  quæ  sunt  hydro-  genium,  et  oxygenium,  ex  quorum   copulatione  natura  a-  quæ  efficitur.  In  hydrogenio  autem  non  alias  moleculas,  quam  partes  ipsius  hydrogenii,  nanciscimur.  Tum  molecu-    integrantes,  tum  constituentes  ex  quadam  vi  sibi  insita  coniunguntur,  quæ  attractio  molecularis  appellatur,  et  pro-  prie  vis,  qua  .moleculæ  integrantes  uniuntur,  cohæsio,  et  vis,  qua  moleculæ  constituentes  coniunguntur,  affinitas  chymica  audit.  Iam  ultimæ  particulæ,  ad  quas  in  divisio-  ne  molecularum  integrantium  pervenitur,  quæque  humana  arte  insecabiles  sunt,  moleculæ,  seu  atomi  primitivæ  di-  cuntur,  corporumque  elementa  sunt.  17.  Hoc  systema,  præter  multos  chymiæ  cultores,  duo   res,  et  recentes  Atomicos  intercedit,  quam  quod  illi  duplicem  hunc  motuiu  atomis  per  se  inesse,  hi  vero  ipsis  a  Deo  inditum  esse  ar-  bitrnntur.  At  duplici  illo  motu  explicari  non  potest,  quomodo  ato-  mi  inter  se  ad  corpora  constituenda  eoire  queant.  Non  motu  per-  pendiculari ;  nam  si  atomi  gravitate  feruntur  ad  perpendiculum,  evenit  profecto,  ut  una  alteram  perpetuo  insectetur,  sed  fieri  num'  quam  potest,  ut  una  alteram  contingat,  quia  omnes  eadem  vi  deor-  sum  feruntur.  Nec  motu  declinatorio;  nam  declinatio  atomorum  non  aliter  iicri  posset,  quam  si  una  atomus  ab  alia  depelleretur;  id  au-  tem  haud  possibile  est,  quia  atomi,  ut  moto  diximus,  ob  motum    "•  ^™  ^"  fo™aH  onus  esse,  ut  ex  us  corpus  mixtum    constiluatur     Ereo   efementa  constKuentia  corpus  in  systemate  chymico  pJE  peram  explicantur.  "j"""  pcr   AnT.  III.— De  syslemate  djnamico  21.  Hoc  svstema  in  recenli  ætate  Leibnitius  ex  indus  ria  exposuit,  et  propugnavit.  Ipse  staluit  principia,  seu  elemenla  corporum  esse  subslantias   simplices,  et  proinde  corpora  non  aliter  esse  substantias  compositas,  quam  quod  "as  si?„mn?  lXe'°neS  Substantiarui11  ^-Plicium.  kls  subs\annoLi,P  •?  .  '  .CX  qU!bus.  corDOra   efficiunlur,   monades,  tibTn.r    t6S     aPpel,avit.1uia  ex   iis,    velut  ex   unital  res  monnTrSH  7"S  5°^ti luilur.  Quomodo  autem  plu-  hoc  rild  efficendum  corpus   concurrant,  explicuit  1,nm°i„m  Monades'  ex  Ulb^  quodlibet  corpus  constat,  tensfonom     p,°  r  0CCupant   cu°>   ^int  simplices,    ex^  rma  T2'       fiSuramrn0n    habent ;    in  qualibet  partiSS"     |Unt  lnfinitæ  '  .uuia  matcria  est  divisibilis  m  lntinitum,  3    repræsentatione  tolius   mundi  gaudent  bscura  tamen,  et  confusa,  hoc  est   sine  conscienUa;   4  ppetitu,  nempe  pnncipio    inlrinseco  activitatis  pollent,  x  quo  omncs  mutationes  in  ipsis  fiunt;      desliluunlur   >mc0enndnn,US  ln  aIteram2'  Unde  non  Possunrad  corJSs   2 TotZ  Teg>m  eX  mutua  in  se  PS™  actio".  cd  Pus  eis  est  aliqua  causa  exteriori,  ex  qua  congreffentur iæc  autem  causa  est  Deus,  quia  Deuslonades Tta  "iHer"     comunxit,  ut  internæ  mutationes  unius  cum  mutatio ontinct.  (Vid.  Ferrariensem,  In  lib.  III  Contr.  Genl.,  c.  56).  Ouam  i.d ir  °"Bm°C  r,,nT  7nUnerrime  C°ntra  ^versariorum   obiectlne™   VII    n    M  .         W  Z'ghara'  De  mente  Cone ?  n  V1        secundum    Boschoviummodo  occupanl,  ita  scse  conlmil,    i',,,PUnCtuni  s° Eran    L n  unicum  ium  punctum  coalescant  necesse  p^  ^go    ne    phoenomenica    quidem    extensin    L    J,   twf  monadcs,  's  tse  (Canl at!UnloccuPe'Vecesse  est.   -e4£^   antiam/ct  ord?„em inJftnSS. BoX0-!?1™  Di"   v"  ex  vi  altrahendi    7!,   oschovichius  repe W  -PB-at  in   eadelr  „Pf  "t.rricculf  ^0"-'vcniri  unicam  vim,..,.        j.!     molccula    corpons     ri.  qoia  ?tlrTtioq  el  rr    attractri?>  ™odo  repul•posiu  eq  E%o  non  '  'ips   in?  'S'°  SUnt  V-Ires  "atnrafiter   fe?u\Ss\netU"li.teS'  SeCUndum  Dr»mlco.,  ita   dicuntur  i„ .    s  tcrminus  ™ „„i   „, ',  UJ,,",.nu">'.    to  tf.^  J&?J£1&»£        Præterea,  etiamsi  sumatur  illa  »tensa  dirtantiam  inter  se  servare,  tamen  ipsa  m  unicum  punctum  protecto  non  coalescerent,  sed  phoenomenon  conUnu.teUs  efficere  numquam  possent.  Et  sane,  cum  nec  partes  seu .  extensa  quæ  corpus  componere  d>cuntur,  cont.nuæ  sm,  nec  totom  seu  corpus,  quod  ab  eis  compon.  d.c.tur,  sit  continuum,  omne  fundamentum  phoenomeno  contmu.ta  tis  deest    ART    IV  Quomodo  secundum  Scholasticos  quæstio  circa  pnncipia  corpu.  constituentia  spectanda  s,t,  expl.catur   27.  Ut  theoria  AristoteHco-Scholastica  circa  Fincjia'  ex  quibus  corpus  constituitur,  probe  intell.gatur,  hæc  iti  antecessum  scienda  sunt:  ...  nflm  rr.r     Scholastici,  post  Aristotelem,  ut  compos.Uonem  cor  porum  explicarent,  causas  intnnsecas  umversales  eorun  rParticularibus  accurate  distmxerun  .  Atque id qu.den  sapienter.  Nam  quælibet  res  mater.ahs  cons.derari  potes  etPin  universum,  prout  est  corpus  et  s.ng.l at.rc,  p.ou  est  corpus  determinatum,  nempe  hoc  corpus  non  ver  aliud  E  e,  ferrum,  si  in  un.versum  specte  ur,  est  cor  p„s,  non  mi  er  ac  aurum,  argentum,  aut  al.ud  e.usjno  Si  -\ed  si  sc-ectetur,  prout  esl  ns  omnibus  præd.tuu  popter  quat  omnes  'illud  vocitant  ferrum,  atque  ab  aurc   "Tllii  dynanusmi  propugnatores  conlendunt  cum  Wol|io  phær,.  nenum  exLsionis  repetendum  ss.    con us perc  P_ £_e  _  (  dum,  ex  quibus  corpus  conflatur  .  nam  ex  eo  qu  r   quibus  corpus  constat,  confuse  perc.p.mus,  fi t,  n t  .ps.  T elu  continuum  efficientia  nobis  W>™"-J£^T æte q ua s.   q  nades,  uti  ostendimu, .    copnlsn  non  possnnt,     qu,^   confuse  ctum  coalescant,    Wolnus  pro  LUI1^C3  absurdum,    q   nobis  percipi,    sen  sentir,    lam  hoe  es    P™  »  1  est,q„  obiectum  facultatum  sent.end.    ut ^  suo  loc '™m0,        qn   „isi  aliquid  corporeum  esse  potest ;    monades    _"1  ^n'J_e  ^sjb  sunt  substantiæ  simpliees,  shqi..d  corporeum    ac  promd  esse  nequeunt.  Neque   aud.endus  est  Ga   oPp.us_,   qu •  l   s.  LXXXIII)  docet  nihil  proh.bere,  qu.n  plura  s  mplrn»,  q  _   gula  scorsum  sunt  insens.l.a,    s.mul  con  uncta  totu m  ciant.  Nam,  si  repugnat  naturæ  facul  aM  »enuen t.se  esse  aliqnid  simp.ex    eerte  repugna, ;  . ™Pl  ^J^      'nla  sinon  seorsum,  sed  cum  alns  muius  tom  romI)0Sjt0  non  per   plicia,  cum,  ipso  Galluppio  consentiente    in  composno  sceantur,  naturam  suam  amittere  non  possunt.  101   et  argento  discriminant,  est  corpus  determinatum,  nemne  ferrum  non  vero  aurum,  aut  argentum,  aut  aliud  simile  lam  J5Cholastici  causas  universales  rerum  principia  et  causas  particulares  elementa  appellarunt.  E.  £.,  hydroæmum,  et  oxygemum  sunt  elementa,  ex  quibus  corpus  quod  dicitur  aqua,  exurgit.  Quare  tum  principia,  tum  elementa  sunt  causæ  intnnsecæ    corporum,  sed  illa  sunt  causæ  univcrsales,  hæc  autem  particulares,  propterea  quod  ex  lllis  natura  omnium  corporum  communis  constituitur  atque  ex  his  illa  natura  singularibus  proprietatibus  determmata  gignitur.  l     Elementa,  cum  conflentur  ex  principiis,  ex  auibus  jcorpus  .n  universum  constituitur  ,  sunt  corpora.  Unde  s.  Thomas  elementa  definivit:    corpora,  in  quæ  alia  replvuntur,  lpsa  vero  non  resolvuntur  in  alia  3   3 i  Cum  quæstio  metaphysica  de  constitulione  corporum  instituitur,  causæ  universales  eorum,  non  vero  particuares  quæruntur,  quia  harum  investigatio  ad  speciales  >cient»as  physicas,  non  vero  ad  Gosmologiarn,  quæ  est  inetaphys.ca  physicæ,  spectat.  Qua  de  re  theoriaSchola.iticorum,  quam  exposiluri  sumus,  non  de  elementis,  sed  le  pnncipiis  corporum  versatur.  Quoniam  autem  ipsa  eementa,  ut  diximus,  sunt  corpora,  hæc  quæstio  non  soum  corpora  mixta,  sed  etiam  simplicia,  ex  quibus  illa  iomponuutur,  complectitur.  '   Aht.V. Systema  Aristotelico-scholasticura  exponitur  ^  28.  Systemalis  aristotelico-scholaslici  summa   hæc  esf  Horpus,  seu  compositum  naturale  considerari    potest  vei  in  se,  nempe  prout  intelligitur  seiunctum  ab  esse,   quod   P  accipiL  "      m  fierh  nCmpe  Dr°Ut  6SSe  in   ™rum  na"   &pmSdnniPUS  Primo  '11,°do  ?pectetur,  ad  eius  constitufonem  duplex  substantiale  pnncipium  concurrere  intellipuw  oportet,  eorumque  unum  est  passivum,  ex  quo,  ceu   •t\in'![rm?r'nin(IUi,nU^Ut  iMaS  distinSuaiuus   a   causis  agente,  rnus    auo  dnr    "  in^ed,lintur  compositiooera  corporis,  sed  extra  »rpus,  quou  producunt,   exislunt.   InI,(:iC"r!/rinCip/a'  Ut  P°Stea  dic"»us»  sunt  materia,    et   forraa.   mælc0nTT;V,ni^irT? T\l0mdS>  CSt  ^mpositioraateriæ,et  rmæ»,  Contr.  Gcnt.,  hb.  III,  c.23.-  In  lib.III  De  Coelo,  lect.VIII.       radice,  extensio  corporis  exurgit,  alterum  vero  activum,  ex  quo  eius  activitas  emergit.  Primum  vocatur  matena,  et  alterum  forma  l.  '  .   30.  Hæc  theoria  ita  explicatur:    Materia   pro  diversis  modis,  quibus  ipsa  consideratur,  \nprimam,  et  secundam  dividitur.  Vocatur  prima,   cum   consideratur    m  se,  nempe  prout  nullam  ex  se  habet    formam,  ob  ldque   ad  quamlibet  formam  in  se  recipiendam  indifferens  est;  secunda  autem,  cum  consideratur,  prout  iam  formam  in  se  recepit,  et,  ipsam  retinendo,  ad  alias  determinationes  non  quidem  substantiales,  sed  accidentales,  quas  nalura,  vel  ars  in  ipsam  inducere  possunt,  in  se  recipiendas  apta  est.  E.  g.,  fignum,  si  consideretur   prout  scamnum  ex  eo  etfici&potest>  materia  secunda  appellatur.  Quapropter  materia,  quæ,  tamquam  principium   substantiale,    ad  corpus  efficiendum  concurrit,  est  materia,   prout  est   pnma;  siquidem  materia,   prout  est  secunda,  iam  quoddam  corpus  est,  quia  ipsa  copulationem  formæ  cum   matena    prima  expostulat.  Definiri  autem  potest  materxa  pnma:  Altquid,  quod  cum  pcr  se  ab  omni  essentia,  et  proprietate   vacet,  in  potentia  est  ad  recipiendam  in  se  quamlibet    essentiam,  aut  proprietatem  2.  Id  exemplo  e  rebus  artificiosis    Petlt  de_  clarari  potest.  Etenim  materia  prima  ita  se  habet  ad  ens  naturale,  ut  lignum  se  habet  ad  rem   artificiosam  ;    quia  sicut  li^num,  cum  nullam  figuram  artificiosam  habeat,  m  potentia  ad  omnes  recipiendas  est,  ita  materia  prima,  cum   i  Theoria  de  materia,  et  forma  dicitur  Aristotelico-scholastica,  quia  ipsam  a  Platone  inchoatam  Aristoteles  ad  umbihcum  perdnxit  atque  Scholastici  perpoliverunt,  et  illustrarunt.  At  ante  Doctores  mediæ  ætatis  ingentem,  ut  Moshemius  ait,  Doctorum  numerum  in  primisque  s.  Augustinum  illa  theoria  fautores  habuit.  In  recenti  autem  ætate  Leibnitius  primum  a  systemate  atomico  ad  dynamr  cum  gradum  fecit,  deinde,  hoc  etiam  relicto,  ad  matenam  et  lor  mam  confugit.  Denique  hodie  non  pauci  hoc  systema  sectantur  inter  quos  commemoratione  digni  sunt  Barth.  Saint-Hilaire,  ei  ItalisBrentazzolius,  Gontius,  Thommasius,  Santius,  Liveramus,trai  ceschius,  et  præcipue  P.   Liberatore,  S.  I.   2  Cf  s.  Aug.,  Confess.,  lib.  XII,  c.  6,  n.  6,  et  De  nat.  bon.  eontr  Manich.,  lib.  I,  c.  18.  Hinc  s.  Thomas  ait:    Materia  propne  lo  quendo  non  habet  essentiam,  sed  est  pars  essentiæ  totius  M  dispp.,  De  Ver.,  q.  III,  a.  5  ad  ult.)  Et  s.  B0^1.11^"^?  r  ria  est  indistincta,  et  passibilis  ad  distinctionem  per  formam  ,  /  lib.  I    Sent.,  Dist.  XIX,  p.  II,  a.  1,  q.  3  resol.     nullam  quidditatem,  proprietatemque  per  se  habeat,  ad  (juamlibet  quidditalem,  proprietatemque  in  se  reciniendam  m  potentia  est.  '     Maleria,  cum  per  se  sit  indifferens  ad  hoc,  vel  illud  corpus  constituendum,  indiget  aliquo  principio,  ex  quo  determ.natur  ad  hanc,  et  non  aliam  corporis  speciem  cfficendam.  Hoc  pr.ncpium  dicitur   forma' substantialis.   Mater.a  inquit  s.  Thomas,  per  formam  contrahitur  ad  ifiterminatam  speciem    .  Hinc  forma   subslantialis  defi ii  linrrnif"  F"""  mat^ePrim°  cum  dicitur  ætus,  lislingu.tur  torma  a  materia,  quia  materia,  ut  diximus  in  potentia  cst  ad  quamlibet  essentiam  in  se  recipiendam  orma  autem  est    quæ  reducit  materiam  ad  actL,  nemi  .e  ad  constituendam  actu  hanc,  aut  illam  speciem,  sire   ma  er£  COmDOS,tl  naturajisQapropter  essenlia  rei  non  i  materia,  quæ  per  se  ad  omnia  indifferens  est,  sed  a  orma  repetenda  est.  Exinde  eliam  intelligitur  materiam  e  uti  pr.ncipium  passivum,  et  formam  veluti  principium  c  tivum  ad  corporis  effectionem  concurrere  ;  nam  forma  pnncp.um,  quo  efllcilur  id,  quod  res  est,  et  mateda   t  pr.ncpium     quo  eff.citur  id,  quod  res  est.  Secundo  uin  iorma  substantialis  dicitur  actus  primus,    distin"uiur  cum  ab  aclu  exislentiæ,  quo  res  non  iam  essentiam,   1  suuul.  acc'P't>  tum  a  formis  accidentalibus,  quTe  ssent.am  rei  lam  constitutam  quibusdam  modis  afiiciunt    ertio,  cum  diclur  actus  maleriæ,    distineuitur  a  uh^'nsseparatis,  sive  Angclis  ;  hi  'enim  JTulLu  co   ia  aJpelklrT  deSt",antur'  ac  nroiude  '    rnate '  I,  qXLIV,  a.  2  c.  Et  ibid.  (q.  L,  a.  2  c.):    Materia  rcrinit  nna.n,  ut  secundum  ipsam  constituat'ur  i„  esse  ai.cu       spec  e  1  æris,  vei  .gn.s,  vel  cuiuscumque  alterius,,  spec.ei,     For.na  accidentalis  a  substantiali  diffcrt,  quia  forma  substan  .  .s  fact  hoc  aliquid,  forma  autem  accidcntalis  advenU   rei    am  .  a l.qu.d  .stcnt,,,;  Qq.  dispp.,  q.  un.  De  s              J  ;>  Al.quando  potentia  ad  esse,  nomine  materiæ,  ct  actttesse  nt  n    formæ  des.gnantur.  Quocirca,  cum  formæ  creatæ    nUac,„   "!>  Ttu^af^V1  "°le'"iaus  aqua  conflatur;  quapropter,  si  substantia  corporis,  ex  pio  ahud  ontur,  eadem  ac  substantia  illius,  quod  oritur,  jnaneret,  una  eademque  substantia  proprietatum,  quæ  ibi  lnviccm  opponuntur,  principium,  et  subiectum  esset;  d  quod  fieri  non  potest  '.  Atqui,  si  corpora  per  mutatioicm  substantialem  oriuntur,  tria  illa  principia  expostuantur,  quæ  materiam,  formam,  et  privationem  a  Schoaslicis  dicta  fuisse  vidimus.  Ergo.   34.  Minor  quoad  singulas  partes  probatur  hunc  in  moom:  1  Si  ex  uno  corpore  aliud  oritur  per  mutationem  ubslantialem,  dicendum  est  in  corpore,  quod  generatur,  emanere  aliquid  eius,  quod  veterem  formam  in  se  reci•lebat,  quia  secus  vetus  corpus  non  transmutaretur,  sed  a  nihilum  reduceretur:  hoc  autem,  quod  de  vetere  cor'Ore  in  novo  remanet,  intelligendum  est  tamquam  pura  otentia,  nempe  aliquid,  quod,  cum  nullam  peculiarem  )rmam  habeat,  est  per  se  indifferens  ad  omnes  formas  scipiendas,  alioquin  plures  formas,  unam  post  aliam,  in  J  recipere  non  posset  ;  rursus,  cx  hoc,  quod  de  vetere  )rrupto  in  novo  remanet,  quodque  ad  quamlibet  formam  i  se  recipiendam  indifferens  est,  substantia  novi  corpos  educitur,  quia  si  non  educeretur  ex  hoc,  educi  debe5t  ex  nihilo,  seu,  quod  idem  valet,  non  generaretur,  sed  •earetur2.  Atqui  illud,  quod  de  vetere  corpore  in  novo  (imanet;  ex  quo  substantia  novi  corporis  educitur;  et  quod   omnes  formas  in  se  recipiendas  est  per  se  indifferens,  lua  cst,  quod  materia  a  Scholasticis  post  Aristotelem  nun   Cf  s.  Bonav.,  In  lib.  IV  Sent.,  Dist.  XLIII,  a.  1,  q.  4  resol.  s.  Thom.,  In  lib.  IV  Sent.,  Dist.  XI,  q.  I,  a.  1,  sol.  3  c.  Id  iam  vulgo  hominum  persuasum  est;  omnes  enim,  e.  g.,  putant  iter  ceram,  aut  lignum  mutari,  cum  novam  induunt  figuram,  ær  vero  lignum  cum  in  ignem  convertitur,  quippe  quod  in  cera  t  Ligno  nova  accidentia  producuntur,  quin  ipsa  substantia  cormpatur,  sed  substantia  ligni  perit,  cum  ignis  ex  illo   efficitur.     Necesse  est,  inquit  s.  Bonaventura,  aliquo  modo   formas  nartfes  esse  in  materia,  antequam  producantur  ;  In  lib.  IV  Sent  st.  XLIII,  a.   I,  q.  4  resol.    10g  COSMOLOGIA   cupatum  est.  Ergo,  si  corpus  per  generationem   oritur,   unum  principiorum,  ex  quibus  ipsum  efficitur,  illud  est,   auod  materia  a  Scholasticis  dictum  iuit1.   H    In  generatione  corporis  præter    pnncipium,    quod   dicitur  materia,  aliud,  quod  dicitur  forma,  admittendum   est    Et  sane,  ad  cuiuslibet  rei  generationem   oportet  con currere  aliquod  principium,  quo  res  ad  certam  speciem   entis  determinatur,  quo  a  ceteris  speciebus  entis  distingui tur    et  ex  quo  eius  proprietates  emanant,  sive,  ut  aiunt,   resultant.    Atqui    hocce   principium  aliud,  ac  matenale,   esse  debet.  Nam    materia,  si  in  se,  et  seiuncta  ab  omni   alio  principio  consideretur,  neque  principmm  esse  potest,   auo  res  ad  certam  speciem  entis  determinatur,  quia  ipsa   intelligitur  veluti  mera  potentia  ;  neque  pnncipium,  quc   una  res  ab  altera  secundum    speciem  distinguitur,   quis   conceptus  materiæ  aliquid,  quod   cunctis  speciebus  com positorum  naturalium  commune  est,  denotat';  neque  prm cipium,  ex  quo  proprietates  rei   emanant,  quia,  aientt   s    Bonaventura,  ((  est   principium  passivum  s  .  Ergo   ac   o-enerationem  rei,  præter  materiam,  aliud  pnncipium  con   currere  debet,  ex  quo  illa  tria,  quæ  diximus,  in  corpor(   efliciuntnr:  huiusmodi  autem  principium  illud  est,   quoc   a  Scholasticis  forma,  sive  actus  materiæ  appellatur.     Generatio  sine  privatione  intelligi  nequit.  Etenin  intelliffi  nequit,  quomodo  subiectum  possit  aliquod  no  vum  esse  adquirere,  nisi  intelligatur  illud  actuahter  no!  habere,  hoc  est,  eo  privari;  quocirca  transitus  de  non  esj  ad  esse  sine  privatione  intelligi  nequit.  Atqui  generatr  est  ille  iransitus  de  non  esseadesse.  Ergo  generatio  cor  poris  sine  privatione  intelligi  nequit.  %   35  Exinde  etiam  intelligitur  in  corpore  lam  generatoris  existit  secundum  realitatem  jiotentiæ,    sive   per  modum    inhoationis  entis.   s  Quare    materia,  ut  s.  Thomas  ait,  participat  aliquid  dc  bono,  >cihcet  ipsum  ordinem,  vel  aptitudinem  ad  bonum  ;  I,  q.  V,  a.  3  ad  3.       ma  est  tantum  in  potentia,  in  quantum  huiusmodi )  noi  ostendit,  quod  materia  non  sit  creata,  sed  quod  non  si  creata  sine  forma.  Licet  enim  omne  creatum  sit  in  actu  non  tamen  est  actus  purus.  Unde  oportet,  quod  etiam  ii  lud,  quod  se  habet  ex  parte  potentiæ,  sit  creatum,  si  to  tum,  quod  ad  esse  ipsius  pertinet,  creatum  est f  .   41.  Neque  repugnat  alterum.  Etenim,  etsi  materia  si  in  potentia,  tamen  ad  totum  substantiale  concurrere  pot  est  ratione  aptitudinis  ad  formam  recipiendam.  Ut  auten  causa  materialis  ad  totum  substantiale  constituendum  con  currat,  non  requiritur,  ut  actu  ante  ipsum  existat,  se^;  satis  est,  ut  concomitanter,  atque  in  eodem  instanti  cun  forma  substantiali  existat  ;  siquidem  materia  cum  noi  det  esse  formæ,  sed  recipiat  esse  a  forma,  non  expostu  lat  esse  in  se,  sed  solum  capacitatem  ad  illud,  quod  pe;  formam  recipit 3.   42.  Obiic.    Repugnat  in  materia,  quæ  nullam  essen  tiam  habet,  formas  contineri.  Atqui  si  formæ  in  materi  non  continentur,  profecto  ab  ea  educi  non  possunt.  Erg  eductio  formæ  a  materia,  quæ  in  systemate  Scholasticc  rum  admittitur,  absurda  est.   43.  Resp.  Dist.  mai.:  repugnat  contineri  actu,  Conc.  mai.  in  potentia,  Neg.  mai.  Item  Dist.  min.,  si  non  continentu  neque  in  actu,  neque  in  potentia,  conc.  min.,  si  continen  tur  in  potentia,  neg.  min.  Neg.  cons.  Et  sane,  illud,  quo  educitur,  debet  esse  in  eo,  a  quo  educitur,  non  actu,  se    i  I,  q.  XLIV,    a.  2  ad  3.  Id  iam  s.  Augustinus  monuit,    aiei  materiam  esse  a  Deo  concreatam;  Confess.,  lib.  XIII,  c  33,  n.  41  I  Et  ibid.,  c.  29,  docet  materiam  præcedere  formam  non   tempor  4  sed  origine,  eo  modo,  quo  sonus  cantum:    Cum  enim  cantatu  I  auditur  sonus  eius.  Non  prius  informiter  sonat,   et  deinde  form  tur  in  cantum  .  Cf  p.   104,  not.  4.   2  Secus  res  se  habet  de  causa  materiali,    in  qua,  tamquam  subiecto,  forma  accidentalis  inest,  e.  g.,   albedo  non  potest  adv  nire  homini,  nisi  homo  iam  actu  eiistat.   3  Hic  etiam  cum  Origene  advertere  præstat  materiam  m  gen  ratione  corporis  numquam  ita  in  potentia  manere,  ut  non  sit  act  quippe  quod  cum  non  sit  corruptio  sine  generatione,  materia  ser  per  alicui  formæ  subiiciatur  oportet;  De  principiis,  lib.  II,  c.  Et  vicissim,  cum  non  sit  generatio  sine  corruptione,  materia,  el  ad  generationem  corporis  concurrat,  prout  est  aliquid  in  potenti  nempe  prout  capacitatem  habet  ad  novam  formam,  qua  privatu  tamen  est  aliquid  in  actu,  habet  enim  formam  corrumpendam.     \\\   poOntia    nam  educlio  transitum  de  potentia  in  actum  deS? L   ?•         n°"  quidem  aclu  latitant  in  mateTia    licIuet  ma.nam  ad  productioncm  formæ  concurrere  ex  eo     nnnfl   sa  adiuval  agens    naturale    ad    productionem    formTe     !uod  quidem,  monente  s.  Thoma  ,  non  est  intelli  JXm'   Ximaitenfa    a'iqUid  agat'  Sed      nt  diximus     2S  M    n.ad  f°oomr'".>  cipiendain  apta  est.  4  44.  Obuc.    Privaho  denotat  defeclum   realitatis    Fr .nonePotest  quidquam   conferre   ad    gcnerationem'  ali •  Cf  s.  Thom.,  I,  q.  XLV,  a.  8  c.  H.nc  s  Bonaventura   secundum  s.  Augustinum  (De  Trin.,  lib.  III  iL,,}',    ?n,":  "  Rat'°nes  seminales  omnium    formarum   sunt  .psa  (mater.a)  ;  /„  Ub.  IV  Sent.,  Dist.  XLIII,      i         4 "°   uftta    a ^lV,h°maS  m°net  f0rmaS'    secundm  lud^uttin  ten lia,  a  Deo  materxa  concreari  (cf  etiam  s.  Aug.    ibid       c    0   16),  ct,  secundum  quod  sunt  in  actu,  de   potcnHamateriacedu   In  ipsa  matcria,  inquit  s.  Bonaventura,  aliquid  est  concreaSen  qmstagVH  n"™  a^j"  'T'  e    SUnt    imn'eoia'e  a  Deo    pro  Ilnl,       ad  nutum  obed"  "aleria,  tamqnan.  propriac  cau "DW    DeusTat7ni,iCand".m,M0ySeS  SingU"'S  P^Tpr.e"?,.   n  P e      "rbnm  Dei"^ '    9"°  significatnr  formatio  rc forin    If"  Cla'  a  ouo'  seeundum  Augustinum,  est  om tnik  et,  c°rap.-"go,  et  concordia  partium  ;  L  q.  L\V    a    4r  '  W.  /f    vel  mitmm  generatioms  est  privatio  formæ  inducendæ  4  .  De  essentia  corporis   46    In  rebus  compositis  ex  materia,  et  forma,  ait  s  Thomas,  essentia  signiBcat  non  solum  formam,  nec  soluu  nTateriam,  sed  compositum    matena  t^  na\Tan  i  prout  sunt  principia  speciei  .  Quare  ad  naturan  corooris  intelligendam  satis  non  est  cognoscere,  quid  s  forma  et  quid  sit  materia,  sed  cognoscere  etiam  oportet  quid  sit  corpus,  quod  ex  utraque  conflatur,  sive  ir i  qoc  consistat  essentia,seu  esse  essentiale  coroons,  quod  ex  co  pulatione  formæ  cum  materia  constituitur. Aliquorum  Philosophorura  sentenliæ  de  corporis  essentia  reiiciuntur   47.  Lockius  ratus  essentiam  corporis  positam  esse  i:  collectione  omnium  eius  proprietatum,  statuit  ™™  cornoris  nobis  latere,  quippe  quod  non  omnes  eius  prc  Sates  exploratas  habemus  .  Cartesius,  cui,  præter     tqui,  si  extensio  a  substantia  reipsa  distinguitur,  sequi |  Cf  Ontol.,  c.  VII,  a.   1,  p.  42.-2  Ibid     c>  n    a       De  corpore  physico  hic  agimus,  nempe  spectato  cum  qualita•us  sensilibus    quibus  i„  rerum  natura  existit;  essentia  enlm  corns  mathemaUci,  nempe  abstracti  ab  omni  qualitate  sensibTli  (Cf  fac     p.  I,  c.  I,  a.  7,  p.  17,  not.  1  vol.  I)  non  nisi  in  trina  di|  nsione  posita  esse  potest,  quia  nihil  aliud  in  eo  præter  tres  di|!nsiones  mvenitur.  F  l   fj[Ontol:,  c.  X,  a.  3,  p.  80-81.  Hoc  inde  etiam    confirmatur   I  d s.  spatium   et  locus  essent  corpora,    cum  locus  et  locatum   I  S Tln  lTeivUll  duV0rp0ra  GSSe  Simu,5  °-uodest   inconveRns  ,  in  lib.  IV  Phys.,  lect.  II.   Hima^nHtr08  aU:  po   „3'  Ut  h.°C  ar,Kumenlura  magis  perspicuum  fia(,  observandum  est  ex  plunbus  non  posse  aliqu  d,  quod  est  unum  per  se,  effic,  sine  a  iquo  principio,  quod  Ipsa  ita  pervadT  ut  unum  cx  ns  existat,  divisibile  quidemV^7n  plu  res  partes,  sed  mdivisum  actu.  Quapropter  partes  corporis  non  possunt  constiluere  corpus  sine   aliqua  vi    aua  ron    Unentur,  alque  unum  efficiunt.  Iam,  si  præto  paVles   £    quibus  corpus  coalescit,  opus  est  ad  co^rpu    effic[endum  a liqua  vi,  seu  pnncipio  activo,  ex  quo  ipsæ   cobæren?  ;  alque,n  unum   coalescunt,  liquet  essentiam  corporjs ex,  eo  constilu,  non  posse,  quod  corpus  ex  pluribus  substanI  lns  compositis,  ceu  sui  parlibus,  conflatur.   At.   Il.-Vera  sentenlia  circa  csscntiam  corporis  adstraitur   .J^  Doctores   mediæ  ælatis,  si  Ockamum   exceperis  concorditer  docuerunt  corpus  tribus  dimensionibus  W  pe  exlcnsione,  nalura  sua   præditum    esse,  corpor,  -,„.  !  em  essent.am  non   esse    positam    in    acluali   o  0,scd  m  exigentia  exlensionis,  sive,  ul  nonnulli  a  unt in  ext ennone  radtcali.  Quocirca  dimensiones,  ex  eorum  sentontia, a  corpore  virtutc  Divina  separari  queunl.Ted   si   :ex0£;icZuslil,as  semP"¥  t^S   corPn,ro,J    '  |U'Ppe  quod'  S1,lcet  nobis  substamiam  corpoream   sine    actuali    extensione    intelli^ere      necesse   KæmSusUt  illam  Ve'UU  a",am  °d  hanc  ^piendTmin!   p4rnnVC£latCm  UUlUS  sententiæ  demonstramus  sequenti   tajomposita  ad  tnnam  dunensionem  recipicndam  apta.   Brafes '  r°J'"n  f°rma  CSt  °rd°  '  VCl  comP^i"o    "on  snnt  res  p!  lTb.  IVf  c.   05Um  UnUaS  P°SSU  °iCi  U"UaS  naturac  :  Contr.   •t/.(ro0'uri;CiS  hac,.   adquirat.  H       "ucnsiones    quantitatis   57.  At  vero  fautores  Dvnamismi   nli  fcl.hi  „,1     .       extensionem  nonnisi  phæ^nomeTc  \^  ostendimus  contra  ipsos  sequentem       dammunt      Qure   Prop .  Extensio  corporum  esl  realis.   Use  obieclivas  in  DynamilogtaVicTZTTrl  ^0^  tas,  s.ve  cxtensio  co/poris  i ^™ B'£da -2? Vnf"'1titas  est  fundamentum  ceteroru.n  nroiA^,yuan"   quia  quantitas  est  VrirntToTnS^™ XCiaT   ''   pons  advenire  intelliffimiis    m  „,,-V    -5  sunstanl'æ  cor E  iutelligimus,  non  S^rou0' Pqe  '  (lUt'eds  eXditufst  prout  est  jikwKmot,  intell.frere  Dossumn '   n  '  seH   fxteosio,  seu  quan  itas  coSS^  >,;,?Uapr°'.ter  si  Comenic.,  .omnes  qualitatef  corpo  s  no„  a  liid Vis  PU°e'  mectio  ammi .  vel  momm    ^kJ  anud,  nisi  mera   .. jiivdd  qaid,„,,r;„  P  r,:  jk&^a  '°r  R-sxrar^~s£si   •..  i.  ricxv^rc4rxr^;re   J  4ad.  GWC,  lib.  I,  c.  6.-2  Vid.  p.   99   F  £?xr  dt,  drm.rAT  •' . •  > .    Ug  IMPENETRABILITAS [Grice: Cf. Humpty Dumpty -- ] est  illa  proprietas,  qua  omne  corpus  cetera  expellit  ab  ipso  loco,  quem  occupat.   60  Omne  corpus  est  impenetrahite.   Probatur.  Substantia  corporea  ratione  quantitatis  m  par tes,  quarum  una  est  extra  aliam,  distnbuitur,  sive  exten ditur;  quod  quidem  possibile  non  est,  nisi  quælibet  par tium  a liud,  ac  ceteræ,  spatium  occupet;  atque  a  spatio,   quod  occupat,  ceteras  expellat  '.  Atqui  sicut  se  habet  pars   corporis  ad  partem  loci,  quem  corpus  occupat,  i ta  se  ha bet  totum  corpus  ad  totum  locum;  nam  quodl.bet  corpus   est  ab  omni  alio  divisum.  Ergo  quemadmodum  quæhbet   pars  corporis  expeliit  alias  partes  eius  a  parte  spatn,  quocl   occupat ;  ita  quodlibet  corpus  debet  certum  spatium  sui   proprium  occupare,  ab  eoque  reliqua  corpora  expellere  .   Confirmatur  hæc  propositio  ab  expenentia,  ex  qua  com pertum  est  nullum  corpus  posse  altenus  locum  occupare,   nisi  ab  eo  ipsum  expellat.  .   61.  Ut  autem  notio  impenetrabilitatis  clanor  fiat,  hæ(   ^l^VmpenltVabilitas  explicari  non  potest,  nisi  quædarr  vis  resistendi  in  corpore  esse  dicatur  Namque  unum  cor  pus  impedire  non  potest,  quominus  ahud  corpus  occupe  Focum  ei  proprium;  nisi  quidquam  agat.  Atqui  hæc  actirrooaiur.  Magniludo    cuiuslibet   corporis    determina.a   esse  debet,  quia  quidquid  in  rerum  natura  existft   e de   ermmatum.  Atqui  magnitudo  non  aliter  delerm nata  in   lellig.  potest,  quam  si  uno,  pluribusve  LnSSb^S^   hensa  concip.atur;  id  qnod  experientia    confi"^   uam   itaui  in  h;  T firne  C°rpUS  tenninis  eomprehenditur.  v„T,.    .  r  figura  corP°ris  posita  est  .  Ergo  omne   c?         qua  figura  Peædilum  est.  8   auæ'  nM?nife8lu,n  est  fi>'™  esse  proprielatem  corporis,  quæ  a  for        promanaL  Nam  lnaleria'       .  P,s   KndamnSi.ad  ^3"1'1"6'  substau^'  corporeaS  const  EE™?',ta  qU00Ue  e-st  Per  se  "'differens  ad  quamlibet  I         m  na  reM  qUant"atiSHinc'  Sicut  mate"  a  forma   iam  itl   .h  -!j  Tam  Certamsubsta"tiam  constituenjam,,ta  ab  eadem  forma  quantitas  eius  ad  unum     nli.   que  term.nos  in  se  recipiendos,  ac  proinde  adK   "am  figuram  determ.natur.  Quod  si  figura  corooris  a  fnr   t&TT'  Consequitur  %-as  esseSrScundum   verSas  corpomm  species,  quia  forma  est  principium   ne"   |uod  corpora  ab  se  specie  differunt.  Id,  si  in  corpoHbus   Ita  prædU.s,  nempe  plantis,  atque  animalibus S   us  ouoaue  X"  "S  V'tæ  cxPertibus>  hoc  est  mineraHus  quoque  observatur,  cum  a  statu  æriformi,  vel  linuido   wSifi.  prantQ/are  diTer?.itaS  firæ  nonqn,odo  -centibus  Physicis,  sed  et.am  a  Peripateticis  tutius  in !n„'„„?U'  in  similitudfne  corporea  illos  Sanctos   repræsentabant   t  Log.,  part.   I,  c.  I,  a.  9,  p.  20-21  vol.  I.   e  'rJLT11'  a     ad  2'  Sensu  autcm  improprio  hoc  nomen  fi-U andum  T  T  qU0Hbet  sino'  ^uod    ad  aliquid  si  fnl  andum  secundurn  ass^imilationem  ad  aliud  •;  /  lih.  ?// £.,   8-cif.^a^Tc':  ^11"6  termin°'  VGl  terminis  comPrehenditur  ;  I,    1  scd  m^  f'">e  ub fTectn m      T     T'  ""  'nstra'n^',  quo  eausa  prineipalis  ad   'cTnatLPel  CeDdT  T"'  "°n    Spcctatnt  cfrcctu">    simi!em  Wr^f  '     J  natUraC  Cansæ  P™eJPS,  q„ia  ab  hac  om B \Z  nctaT  „!!",?•  ^,  EI,ectUS  non  ••1  ins.rumenm,  >eu  prmc  ipali  agenti;  sicut  lectus  non  assimilatur  securi    sed  ni  luæ  est  in  mente  arlificis  ;  III,  q.  LXII,  a.  1  c       primarias,  et  secundarias  vulgo  distinguunt.  Illæ  sunt,  queniadmodum  Lockius  ait,  soliditas,  extensio,  figura,  motus,  quies,  et  numerus  !;  istæ  autem  consistunt  in  quadam  vi,  qua  primariæ  pollent,  producendi  in  animo  sensationes,  e.  g.,  colores,  sapores,  odores  etc.  Iam  in  definiendo,  utrum    proprietates  re  ipsa  inveniantur  in  corporibus,  ipsi  valde  inter  se  dissident.  Nonnulli,  inter  quos  idem  Lockius,  docent  qualitates  primarias  esse  obiectivas  ^  secundarws  autem  esse  subiectivas,  nerape  animi  nostri  affectiones,  quibus  nihil  simile  in  corpore  respondet.  Alii,  inter  quos  Berkeleyus,  omnes  qualitates  primarias,  non  secus  ac  secundarias,  esse  subiectivas  contendunt,  atque  inde  idealismum  eliciunt  .  Leibnitius  denique  3,  Garnierius  ,  aliique  non  solum  qualitates  primarias,  sed  etiam  secundarias  esse  reales  voluerunt,  atque  istis,  perinde  ac  illis,  aliquid  simile  in  corpore  respondere  arbitrati  sunt.   73.  Quid  de  hac  controversia  sentiendum  sit,  ita  breviter  declaramus:     Certum  est  proprietates,  quæ  a  recentibus  primariæ  appellantur,  esse  reales,  sive  tales  in  corporibus,  quales  a  nobis  cognoscuntur.  Etenim  proprietates  primanæ  aliquid  denotant,  quo  extensio  in  corpore  determinatur,  quia  cum  quantitas,  tum  figura,  tum  situs,  tum  denique  motus  extcnsionem  exhibent  diversis  modis  determinatam.  Atqui  extensio  in  corpore,  uti  ostendimus,  est  realis,  hoc  est,  talis,  qualis  a  nobis  cognoscitur.  Ergo  qualitates  primariæ  quoque  sunt  reales,  nempe  tales,  quales  a  nobis  cognoscuntur.   i  Essai  pkil.,  etc,  lib.  II,  c.  8,  §  9-21.  Diximus  secundum  Lockium,  quia  alii  diversis  modis  illas  enumerant.   2  Galluppius  {Saggi o  fil.,  lib.  IV,  c.  4,  §  44),  cuius  sententiam  Saissetus  (vid.  Dict.  phil.  art.  Matiere)  nuper  defendit,  Berkeleyo  concessit  omnes  proprietates,  quas  nos  corpori  tribuimus,  non  aliud  esse,  nisi  sensationes  nostras,  quibus  res  extrinsecus  obiectas  mduimus,  sed  idealismum  inde  concludi  posse  negavit.  Ast  perperam.  Nam,  corporum  naturam  nonnisi  ex  eorum  proprietatibus  cognoscere  possumus;  quapropter,  si  cunctæ  proprietates  corporum  non  sunt  tales,  quales  in  corporibus  a  nobis  cognoscuntur;  concluiendum  est  nos  naturam  corporum  ignorare,  ac  proindei  dealismus  Berkeleyi,  sive  scepticismus  circa  scientias  rerum  naturalium  admittendus  est.   5  N.  E.,  lib.  II.  c.  8.  Qua  in  re  Leibnitius  monadologiæ    suæ   placitis  parum  cohæsit     Precis  de  Psycologief  lib.  I,  c.  1,  sect.  2,  §  4,  Paris   1831.    cosmologu  125   sensilSUsunf  SnneCUndariæ'  Si  sPec'entur  relative,  prout   u.,  idcmqwquc°umpe;coprSu  ?l  per  spec,em  sensi,em   ;cst%onu7s„UUnalseeSipSsTsUndat^  abS0,Ute>   hoc       s>eipsis,  atque  lmpressionem     anm  ;   Ssti  "    Fgana  SGnSOria  Producnnt^uædariiffido  existtt    .  Emmvero  compertum  est  qualitates  se  mi  1;,  a  corpore  animnli  pvrmi          j     4ua"i  secunaanas   dcrc. ur  m,l  n  C°rp0re  animaIi  esse>  si  aterial  ter  cons  derelur,,d  ipSum,  quod  es,  in  quo|ibe,  co  "  "™   Ke  vera,  cnm  manun,  igni  admovcmus    nrorn?  ?l         I  SSfcdHr"  SCn"'mUS'  ;Psamie  "'  aft        L S^an6   fejjfc  s  asrts  ™ ca  S&     mter  aualilates  Secundarias  absolute  snerinfr.c   „,  m  apprehensiones  sensibiles    non  exirtfffl  M  ''"  be'mes-tan?r,  Simili,ud°  repraZZfon i     KoTeM  1  ro  m  SMn'tUd0  -atUra^  a"ia  1ualita'es  sccunda,æ   'Toris,  seu  abim csst„ '„„,!  II  d,s  .ngu.tur  ab  innnutatione  4  Cf  Dynam.,  c.PI  p^  voh  ?  "^"  "  °rSan°  Producit     pore  animali  ';    sensationes,  quamvis  affec Uones  animi  nostri  sint,  tamen  non  esse  dumtaxat  ahquid  sub.ec .  rum,  uti  Berkeleyus,  et  Humius  voluere,  sed  etam  ob.ect.ram,  quia  in  rebus  obiectis  aliqu.d  rerera  est,  quod  e.s  re  spondet,  et  quod  ipsarum  causa  est.   De  vegetabilibus  75  Postquam  corporum  vita  carentium  naturam,  et  proprielates  exploravimus,  propositi  nostr.  ral.o  eiposlulat,  ut  de  corporibus  viventibus,  seu  animatis  d.sseramus.  Ab  Hs    in  quibus  infimus  gradus  vitæ  viget,  hoc  est  a  yegeabil  bul"  eu  plantis  ordiamur.  Quænam  s.nt  operat.one  vege  ativæ,  e    quomodo  vita  vegetat.va  defimatur,  al.b  expHcuimus  ;  quare.  hic  dumlaxat  quære n J™  nobis  es,  utrum  principium  vitale,  seu  an.ma  .ns.t  plant.s,  et,  s.  v  Um  ™lanti  inesse  invenerimus,  cuiusnam  specie,  illa  sit.  ABT.  I. Vitam  plantis  inesse  demonstratur   76  Aliqui  veteres,  secundum  Epicureos,  et  Stoicos,  alque  non  pauci  recenlcs,  secundum  Cartestum,  nul  um,  principium  vitale  plantis  inesse  pugnant,  alque  ex  .  s  al.i  mo  tus  ct  effectus  plantarum  ex  sola  part.um  extura t  repetunt,  ita  ut  non  alio  discrimine  plantæ  a  ceter.s  corpori  bus  quam  mcliori,  et  nobiliori  partium  ord.ne  distmguan  tur  \  rel  per  vires  physicas,  et  chym.cas  fier.  arb.tran  tur    Horum  sententiam  refellimus  sequent.   77  Prop  Principium  vitale,  seu  aliqua  ammaplanhs  tnest  Probatur.  Planlæ,  uti  s.  Augustious  inqu.l,  non  tantun   ex  vi  exlrinsecus  impellente,   velutt    cum   ventis  agttantur  sed  ex  principio  sibi  intrinseco  moventur,  e.  g.,  cnmsu  cum  attrabunt,  quo  nutriuntur,  et  augescunt,e  t  fol  a  fructus,  aliasque  planlas  sib.  s.m.les  edunt .  Atqui prw  cipium  vivens,  seu  anima  iis  conven.t,  quæ  se  .psa  ad  (   ~7"cf  s.  Thom.,  In  lib.  IV  Sent.,  Dist.  XLIV,  q.  H,  a.  2  sol.   c      et  a.  4.  sol.  1  ad   3.   C  \  cfVam.,  c.  II,  a.  1,  et  2,  P:  109-111   vol.  I.   i  Præsertim  Lamarck,  Philosophie  zoologique,  t.  I,  p. JS,    ris  1809,  et  Histoire  naturelle  des  animaux  sans  vertebres,  Inlrod.  p.  85,  ed.  2,  Paris   1835.   4  De  Gen.  ad  litt. pcrandum  movent .  Ergo  vila,  seu  quædam  anima  plan ;  78.  Prælerea,  plantæ  sunt  corpora,  quæ  ex  pluribus,  IVTTT6  °rgan,S  ^nflwtur,  siquidem  in  eis,  aienle  B  Aberto  M.,    sunt  radices  ori  similes,  et  stinites  "  tram,  et  cetera  d.versa  officia  habentia    >,.'  Atq Pp rincfpinm  substant.ale  corporum  organicorum  debe  e.sse  anima  qu.a  ipsum  efficere  debet,  ut  corpora  se  ex  se  ipsis  moi  veant,  alioquin  organa  frustranea  essent.  Ergo  nrincipium  substanliale,  quod  plantis  inest,  est  anima     79.  JJenique  admissa  adversariorum  sententia,  princimum,  per  quod  plantæ  constituuntur,  et  operantur  deberet  esse  idem,  ac  illud,  a  quo  corpora  non  viventia  essentian,,  et  operationes  suas  sumunt/  nempe,  ut  ipsi contendunt,  leges  mechanicæ,  sive  vires  chymicæ.  Atqui  hoc  conseclanum  cst  absurdum.  Ergo  4   J!!hi\fJZJu  dem°nS(ratur:  LeSes>  ^ecundum  quas  veMtabiha  constituunlur,  et  operantur,  ut  alibi  diiimus  '  ib  ns  d.flerunt,  quæ  constitutionem,  operationesuue  corlorum  haud  viventinm  moderantur.  Atqui   diver has °e  5T„'.  IT  r"  con1s.tituti.°nem..  et  operationes  entium  perincnt,  specificam  divers.tatem  principiorum  arguunt   Er 'hiueunaturSl  prmCnip,Um'  6X  ^^orporanonvivlntiaconhaniri  e,'rhl  peranlUr  \consi?tat'  quemadmodum  Me-hanici,  et  Chym.ci  contendunt,  in  legibus  mechanicis,  vel  iribus  chym.cis,  tamen  principium"  ex  quo  vesre tabifia  ^nst.tuunlur,  et  operantur,  diversum  esseTebet    '  ri  ?'".';?••  C '   a •  P 98  vo1 '•,  q    LXXVm;  aM'l  ?  ">  ^  '•  "  >  "'  °>    "•  "•.     f  oTuf/  £  Tbom°9dispp->  • unD  ••  ••   entia'  e            ?"      ',bl  esPos"!mus.  ddi  potest   corpora  non  vi-,,,n'„i     g''     Uum'  lapu'  'oms'  sub  qualibet  figura,  et  vcl  exi d  n    fi"arTT'  VirSqUe  SUaS  retine'e:  sed  viventi;  sinc  ccru     Neouc  Ur,V       °i6  ",eC  C."Sterc'  nec  °Perari  Possunt.   Neque  d.cas  cum  P.  Tongiorgio  (Instit.  phil.,  Psyeh.,lib.  I   c.   imt.if'^    P,antarum  naturam  dcrivari  ex  viribus  unæ  ex  s  P  vs'cT,e  irT  PnVSieari"net  °"5micarum  rcsuHant.  N  m  "  is,7„,  '  C'  ehy|mcao,  quocumquc  modo  coniungontur  et  ncrseeantur,  supra  condilionem  naluræ  mor,        J™?£  ner.   ",   qtbus  ZT  VeSetabiliu'usi'e  borum  opcratioues     sivc^le 'rP0qu  n7norPSæieiCrUntU;  '    sP.ee,averis     valdc  pracs.a't  oaturæ   P  rum  inorganicornm.  Ergo  s.  non  per  vires  physicas,  et  chy    Ut  hoc  magis  perspicuum  fiat,  mente  repetendum  est  plantas  non  posse  nutriri,  augescere,  aut  simile  s.bi  jrienere'  nisi  aliquid  in  novam  substantiam  transmutent  .  Atcui  partes  plantæ,  quoad  variæ  sint,  et  exqu.s.ta  slructura  ornentur,  hanc  transmutationem  per  vires  phys.cas,  et  chvmicas  efficere  nequeunt;  nam    possunl  quidem  partes  alimenti  aliter,  aliterve  disponere,  sed  nequeunt  illas  corrumpere,  seu,  ut  aiunt,  alterare,  ut  inde  nova  substantia  producatur.  Ergo,  ex  adversar.orum  sententia,  operationes1  plantarum  nullo  modo  fien  possnnt  H.nc  nobiliores  Physici,  et  maxime  nuper.  mgenue  fatentur  nerennem  circuitum  humorum,  assimilalionem  succorum,  uuibus  plantæ  nutriuntur,  et  augescunt,  et  maxime  reJroauctionem  per  vires  pbysicas,  et  chym.cas  nullo  modo   eX89CItraqueSpro  certo  habendum  in  vegetabilibus,  nræ  ter  vires  physicas,  et  chymicas,  exislere  pr.ncipium  h.sc.  mulm  præslantius,  quod'  illisveluti    inslrument.s    ut.tu  ad  producendas  operationes,   quæ   v.lales  vocantur    Hoc  autem  principium  nos  non  latet,   quemadmodum  Cuv.erkis"    aliique  contendunt.  Nam  ex  i.s,  quæ  de  principiM  constitutivis  corporum  statuimus,  patet  prmc.p.um  .llud  esTe  formam  illam  substanlialem,  quæ  mater.am  ad  veffetabilium  speciem  de terminat,  fonsque  est  omn.um  operationum,  quas  in  ipsis  observavimus   .   mira,  uti  ostensum  est,  ne  per  harum  quidem  combinationem  na  Sr.  ve"ettW Ham  eiplicari  potest.  Accedit,  quod  chym.c,  concor  duer  SeDntiun  non  posse  fieri  ullum  vegetabile  per  comb.nat.one  v  rium  nhvskarum,  et  chymicarum,  immo  nc  unam  qu.dem  moleculaT  orglnkam;  cf  Ber/elins,   Traiti  de  ckimu,    or,.m   ^Hæ"  tf  dS-n.  (Dynam.  c.  II,  a.  1,  p.  109  vol.  I),  suutpra.  cipue^  vegeUbiUum^opcrat.one,  ^ ^  ^    ^  ^  ^  ^    ±>  ^,  §   1;3etzftt'neDani,n"',  l.lkLV^  lon  oraannation,   in.ro  '"  ^Ex^hofclnUn^Uquod  ^l™  i"ividnum  sit  eorpas  inan      |29   AaT.n.-Cuiusnau,  speciei  vita  plantarum  sit,  inquiritur   Quoniam  vegetabilia  vivere  norsnptimnc      :  bportet,  num  iJlorum  vifn u  Pf.rsPex,mus  >    mvestigare   83.  Plantas  vim  sentiendi  habere   docuit  PJafo    m.n   i  Si£S?'  Clmtat  SmsibuS  hadPollent  \  >  re mtileASf  fMt,træ  "'  saPientissi'us,  Eum  um  est    Ain   ;  rUStra  eg,sse  Pro  cert0  haben iH^L     q  -VSenSUS,n  Planlis  frastraoei  forent   Plan  s  ig.tur  sensibus  carere  certum  esse  debet.,  ™;!TC'tUr  h0C  modoSensus  viveutibus  datur  LStnr  exterioribus,  quæ  ea  destruere  adnitun  ur'   Kr  vRent^n  C0USerVent>  hoc  est  >  t  quæ  sibi  no"fa  Entar    Atnn;  ?afqUe  ad  v.,tam  necessaria  eis  sun"  se quide? 6S  im oCX nC:PUe  P,antæ  S6nSUS  exP°s'Iau    W  immnhilJf0r  P^i.  '  nam'  cum  'Psæ  ob  radicem  telideS„  adbæreant,  et  facultate  e  loco  se  moven asibu  uaapns„d j :  ips:s/r  ^' quæ  noxia  sibTs^   allerofZ'  '•  qU  a  effugei"e  non  possent.  Nec  '  ia  Cf  Clem    Alex.(  5(roOT)  j.b  ^       senpni.   h-IpiniumVæ  pZ     '     ^e^S  h,b;  '•  C'  ^      iir^  VCT,  Jvmacip6  8;At 1818 1  ..  Thom.,  2  2-,.   CLXVn7.  ^'c?'  ^'   "   a"b' :„; XCI- a- 3  ad  3.-  i,  „.  x'vni>  æ3  e.   fHuos.  Cbbist.  Compend.  II.  7  q    130  cosMOLoaiA   bare  possumus.  Re  vera,  plantæ  nobis  haud  præbent  in  se  ulia  illorum  indiciorum,  ex  quibus  nos  an.maha  sensibus  pollere  colligimus.  Primo  enim  in  lpsis  non  invenimus^organa  ad  sensationes  apta,  sed  organa  tantum,  quæ  nutritioni,  augmentationi  ..et.reprod^ ^  mserviunt:  secundo,  non  observamus  in  ipsis  illos  motus  ex  miibus  arguere  solemus  ammal.a  sensationes,  et  anecuo  ne  quælpsas  concomilantur,  in  se  expennN.hil.gito  in  plantis  nobis  occurrit,  ex  quo  sensus  in  ip.s  arguere  possumus  .  CApvT  y   De  brutis  Hactenus  de  infimo  genere  viventium,  nempe  planlarum  nunc  ad  genus,  quod  iilo  proxime  super.us  est,    nemp.  brutorum,  explicandum  accedamus.   Abi.  I.— Bruta  non  esse  au.oinata  demonstratur   87  Cartesius  post  Pereiram    aliquorum  veterum  sen  tentiamTnstaurans,  contendit  belluam  esse  merum    matum,  seu  machinam  affabre  ™^WJ  gium,  ita  ut  omnes  eius  operat.ones^  non  al.ud  s.nt,  ni.  mntns    aui  leeibus  mechanicis  fiunt  ".   88  Pron    Selluæ  non  sunt  automata,  sed  mla  gauden  Pwbatur  prima  pars.  Si  bruta  essent  automata   secu.   dum  certas/immotasque  naturæ  leges  moveren tun  Atq  belluæ  non  moventur  secundum  has  leges.  Belluæ  ig.t.   non  sunt  automata.  .   89.  M inor  demonstratur  ex  præcipua  lege  ruotus,  qu,  huiusmodi  est:  Corpus  in  motu  posilum  V^sevem  eadt  vploritate  ataue  in  eadem  direchone,  msi  ab  ahqua  extt  tclusa^  aut  in  alias  partes  deterrmnetu   TTf  Alb.  M.,  Op.  cit.,  lib.  cit.,  c.  3.  Qua  in   re    adyertend,  est  contra  Robinetum  motus  herbæ,  quæ  a  manu  ipsam  att  ecta>;  M    auæaue  idcirco  casta  vocatur,  et  motus  herbæ,  quæ  v,  iXlTY^T^^  °  causara  nomen   heliotropn^h  S„ullumTndidum  sensationis  præseferre,  sed  ex  pmcipio >nt ib ^  petendos  esse,  quod  varias  leges,  propnetatesque  in  varns     motum,  yel  vicissim  transeant;  Xpe enuus  aTlffl"1  '  v.is  determinatus,  ut  ad  hordeum  acceda,, TmediL  K"   sam  mvenerit,  cursum  skfii      &J '  ai.meuiam  los vens  in  brutis  agnoscendum  est   g    Pr'ncipmm  vi T„STi.\C"^'"  ".'  "'io.ib..  "ffici,S  "d"  '•,  qas,n  bcllu.s  compicimu,.  E,go  belluæ  M   ntr.;!.  '       s'  et  Principim  est  operationum  eius E"  au.lem>  9.as  in  belluis  obse/vamus    Tmodo  :stend.mus,  e.usmod.  sunt,  ut  naturæ  automati  cartesiani   1  Vid    Dynam     c.  I,  a.  1,  p.  98  vol.  I.  3  Cap ^'n,Ua?2    p.  %  iUqab^  contr;    4,  n.  4.           omnino  repugnent.  Ergo  Deus  automata,  qualia  Cartesius  belluas  esse  contendit,  condere  non  potuit.   Il.-Cuiusnam  speciei  vila  brutorum  sit,  investigatur  Q4    Inter  illos,  qui  animam  inesse  brutis  tuentur,  nemo  contendit  ipsam  esse  dumtaxat  vegetativam,  sed  cum  ^mnes  animam^belluinam   esse    pnnc.p.um    yegetat.vum  faTantur,  acriter  disputant,  utrum  s.t  pr.nc.p.um  dumtaxat  vegetativum,  et  sensitivum,  an  et.am   .ntelleclivum.  Q^    Pron    la.  Anima  brutorum  est  sensitiva   .  Probatur    Brutorum  anatome  nos  edocet   bruta  nsdem  exfernis     internisque  organis  instructa   esse,  quæ  y.tæ  tnsitWæ  hominis  cum  externæ,  tum  mternæ  inserv.unt.  Aau  Torgana,  ut  scite  advertit  s.  Thomas,.sunt  propter  noTnlias  '  t    Ergo  in  belluis  facultates  sent.end.  sunt  P  %    Præterea,  bruta  actiones  exerunt,  quæ  facultates  sentiendi  expos  tulant.  Ergo  anima  brutorum  est   sens.U™  Anlecedel  expositkWoperationum  brutorum  demonsiratur  3    Et  sane  de  sensationibus,  quæ  referuntur  ad  res  Sraas,  dubTtandum  non  est ;  belluæ  enim  .Uas.operatfones  edunt,  quæ  visui,  auditui,  gustu.,  odoralu.,  et  tactuTtribuun  ur  '.  Quod  autem  belluæ   sensat.ones   suas,  earumque  differentias  sentiant,  ex  eo  ev.ncitur,  quod  .psae  Ttilia  a  noxiis  discriminant s.  Phantast.cas  vero  operaUones  a  brutis  exerceri  vel  sola  illorum  somnia  ostendnT- '.  Actiones  autem  memoriae  sensitivae  valde  persp  cuae  in  ipsis  sunt.    Memoriam,  s.  August.nus  inqu.t,  non   i  Ex  huius  propositionis   demonstratione    sententiae    Cartesiana.  abnormitas  magis,  magisque  confirmatur.   I  i„  ',2  Ms  ^erationibus       ^J^gj,„  m,ihns  vis  sentiendi,  quantum  illarum  natura  fert,  tota  evo.yi   ur^  Sunt  enim    qnemauldum  inferius  dicemus,  quaedam  sp.c.   I,!!!    nuTe    cum  ad  plantas  proxime  accedant,  proindeque  t   fimo  0r,M.ViU.  gradu  polle.5.,    perpaucas  operation.s  v.ta   TcfT  TuTTloann.  c.  II,  tract.  VIII,  n.  2.  Quin  etian,    .   exercendo  hominibus  longe   exccllnnt. Irerum  intelligibilium,  sed  harum  corporearum  et  besliao   !c£rCbSennulrlUr     rNCC  fac".  e  ..-Lira  d"!  citur,  belluae  expcrles  sunl,  quippe  quod    insae    ut  Ge   deUreenSprreSdicUan1rr,CmUS'  ?".  1oae  3S  nam  sfS  f,?  'w  ?Se  am,Ca'  aut  inimica  P™esciunt;  nam,  s,  amica  fuermt,  tolae  se  comparant,  ut  blande    a    &   exaCsepaeULt„Cr,P;ant;  T"    '  ™-ca  praesagian^  S"  sfrl,  V  q,UC  ad\.Proellnm  veluti  accingunl,  °in  au leva  Pt  f  '  Prod,turae,2    enique  non  sunt  mi6"cia I&nim  reqUe"  H?  ln  belluis  aPPetilns  S3nsitivi  infcra'  So'™  'PSae,C,b°S'  el  ea'  auae  vilae  snnt  "ecesfSnl,  q  i  'U,ntur;  e.a'  uuae  sibi  noxia  snnt,  cavent;  Cio  imnPqH?,bUS,,0n'  sibi,.couve„ientiS  adeptio,'aut  p"  .essio  'mpeditur,  a  se  amoliri  conantur.  '   w  r°P'       '  AmJna  brutorum  rationis  est  expers  3  tfontir  oCOU!ra  Codillachu  rationis  investigatione  el   nstUutione  soc.ah,  perinde  ac  homines,  adquirerent  At j  ConL  Epist.  Fundam.,  c.  17.  Cf  Dynam.,  ib id.    a     10    n    123  I    „0lT;Uam  bCS"æ;  obse"'a„te  s  Basiiio     BelaZ '/llom     mJri  mZ  Sn°abcrrantc.  luandoque  iter  eommonstr.m   ionemleMuk^rfr'  T^  VetCrUm  ".  qul  hacreticos  ra m      VI       n  /£i        S  vcbcmcntC1'   redargucront.  Cf  s.  Basil.,   .  ""•    V11  w  Juexæm.,  n.  2s    Orno  TVvcc       n„    ^    •/?         i        .'   ,  c.  30;  s.  Aug.,  De  W,'  Mfcf^^f -.^5^D'   ^0   W   5  QZaniLaiiaTU^  C'   '  2  C'  paSSim'   Amsterdan.    1753.  '  £ ^,  HeTmstad/ms^6  ra"'0'!e  ^1"'  melius  "."   Montaigne,  ,„,  ilb.  n,  c.  12,  Paris   1725.   I    er  b  commcmo      dus  est  Malcbranchius,   De  inauir.  ve •  V..J-11  llbVI>  Pars  ".  c.  7.   :•  obtln  tC'crlPaUCi  aI"  SCC,,ti  sunlintcr  na  ?sitione  ,  et  sine  hoc,  quod  ab  alas  doceantur,  ut lia  a  noxiis  discriminant,  qu.a,  statim  ac  in  lucem  eduntur,  ea  nuæ  sibi  consentanea  sunt,  sectantur,  atque  ea,  quæ  sunt  rontraria,  vitant.  Ergo  bruta  ratione  non  pollent.   98    Præterea,  si  belluæ  ratione  pollerent,  nec  seroper   onerarentur  idem,  nec  omnes  operarentur  s.mi  i    mouo.   K  non  operarentur  idem,  quia  obiectum  rat.on.s  non   est  aliquod  particulare  determinatum,  sed  universal,  et   ?udeterqminatum,  ac  proinde  ratio  non  ™^™AjT?   determinatum,  sed  circa  multa,  atque  oppo  't.a  vrsatu^   Neque  omnes  eodem  modo  semper  operarentur,  quia,,  cum   ratlnem  libertas  consequatur,  ipsæ  pro  l.bero  ntellectus   sui  iudicio  operationes  suas  diverso  modo   exererent.  Id   n  animalibus"   quæ  ratione  pollent,  nempe,n  homin.bu,   conspicimus;  hi  enim  multa,  d.versaque  agunt,  neque- a,   quæ  agunt,  simili  modo  agunt.  Atqut  belluæ,  n    cu  que   exnerientia  compertum  est,  idem  semper  operantur,  e   quæ  unius  speclei  sunt,  cunctas  suas  operat.ones  s.m.h ter  exerunt  f  Ergo  belluæ  ration.s  experles  sunt.   99    Exinde  hoc  aliud  argumentum  conficere  lubet.  Illu.  nronrium  est  aniroalium,  quæ  ratione  pollent,  quod  s.ngu  ?a   cum  a  noto  ad  ignotum  discurrant,  operat.ones  suas  i  di'es  P^rfidunt,  et  tota  species  ex  singulorum  progress.  sensim  perficitur.  Atqui  belluæ  nec  singulæ  suas  opera  tiones  in  dies  perficere  valent,   nec  unaquæque    spec.  ex  variarum  ætatum  success.one  progredi   potest,    qui  •psæ,  ut  diximus,  ad  quasdam  operat.ones  e™nndasJg  ural iter  determinantur,  et  quæ  un.us  spec.e.  sunt,  illa  s"militer  exercent .  Ergo  belluæ,  cum  nulhus  progre ssu  peTfectionisque  capaces  sint.ralione  carere  d.cendæ  sum   1  Qq.  dispp.,  De  Yer.,  q.  XVIII,  a.  7  ad  7.   2  /„  lib.  II  Sent.,  Dist.  XX,  q.  II,    2  ad  5.   3  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XXIV,  .   1  c.     fuTricX "esdem  ope^stiones  edere,  emde=e  modou £Jj  edendis  tenere,  atque  ex  historns  animabum    de nt  dem  c on      ^  discimus  species  brutorum,  quse  in  prsetentis  se  a obus  o    sunt,  easdem  operationes,  eodem  modo,  ac  illas,    qua  Ttti.Trth.8;  dimcultate  se  e.pediret,  contendit  be.lu       100.  Accedit  quod,  concessa  brutis  ratione,  nihil  certe  :etat,  qu,„  loquela,  quæ,  aienle  s.  Thoma,    e  t  proi.r.um  opus  rat.on.s    eis  concedatur,  quia  pleraque  Z  um  organ.s  ad  voces  edendas  opporlunii  instruuntur  At  .ruta  habent  qmdem  signa  naturalia,  quorum  one  afft  Uones  suas  secum  invicem  communicant ';  sed  ea  a  ner t aliniens,tirinn,Snnl0nge(  d,Stant'  qUia  a  brut's  dnturP„aliis  manifes.Pn.  "T,  ^T  n  ^,'  u t  affectiones  suas  ttis  man.testent '.  Itaque  belluæ  nulla  vi  intelligendi  nolnt.    An.mæ  best.arum,  subdit  s.  Augustinul,  vivun  ftd  non  mtelligunt    .  '  '    I  101.  Obiic.  Sunt  aliquæ  brutorum  operationes      anw   '"lO™  Xr  J"1611^6"^-"  ^  commoP„strann  Ergo  .102.  Resp.  Neg.  ant.  Et  sane  operationes    illæ    i„   ioclamTlu^us3,"009  ^^ ^  nerilicelle"  loc  lam  s.August.nus  observaverat  scribens:    Multa  mira  nte  oculos  nostros  de  apibus  vera  sunt,  longe  tamen  ab  u.usmod,  .rrationabilium  animantium,  quamffs  m?rabili  ensu  d.stare  rationem,  quæ  non  hominibus  et  uecor  '  us,  sed  hom.nibus,  ange^lisque  commum's  es^  PQuod  nonnullac  brutomm  operationes  quamdam  rat  onis  st   aUur,nrdiP[rShCfe|rUnt'  id  ab  Aauinate  hac  ra S  ex"  icatur    lud.cia  brutorum,  cum  sint  instinctiva    ac  Drn ide  naturaha  ,  operationibus  rerum  naturalium   sinfilia,  tate  reneetendi  carent,  ratio  ipsis  inesse 'nequu!'       ^11"6  f'   i,  q.  Xtl,  a.  3  ad  3.  2  Cf  s.  Aug.,  De  Doctr.  Christ.,  lib.  II    c     2    n     ?      p-„,        ..  Thomas,  habent  valde  paucos  concep'tus'     Jos   pauc    '  na~  rahbus  signis  exprimunt  ;  Qq.  dispp.    De  Ver        iy    f"l    !i  "n~  ;    Etsi  bruta  animantia  al^uid  mnniE^  ^tionem  intendunt;  sed  naturali  instinctu  aliquid  agu™t ad  auod  amtestationem  sequitur  ;  2a      a    CX    a    1  °     c'    a  quoa   J  >e  Tnn.,  lib.  X,  c.  4,  n.   5.  '     '   J  />o  gestis  Pelagii,  c.   VI    n     18    Pf  c     Racn      ct       •/    •,,,  Attende  tibi  ipsi    n    2  lL'  HomiL  ln  llIud:  sunt.  Quare    bruta  .  .  .  sequuntur  iudicium  sibi  a  Deo  inditum    ;  et  proinde  ((  habent  motus  interiores,  et  exteriores  similes  motibus  rationis  %  ,  ita  ut  ((  habeant  principium  ordinatum  de  aliquibus  s  .   Aht.  III.— Utrum  anima  brutoruua  materiaiis,  an  immaterialis  dicenda  sit,  inquiritur   103.  Animam,  eamque  sentientem,  belluis  inesse  novimus.  Iam  anima,  quæ  in  belluis  vegetat,  et  sentit,  una,  et  eadem  esse  debet.  Re  quidem  vera,  pnncipium,  quod  in  brutis  vegetat,  et  sentit,  eorum  forma  substantialis  esse  debet,  quia  est  illud,  ex  quo  bruta  in  sua  specie  constituuntur,  et  ex  quo  effectus  sibi  propnos  producunt.  Atqui,  ut  alibi  innuimus  4,  in  quolibet  composito  naturali  forma  substantialis  non  nisi  una  esse  potest.  Ergo  unum,  et  idem  est  principium,  quod  in  brutis  vegetat,  et  sentit  5.  Quia  vero  brutum  naturam  suam  speciiicam  sumit  non  ex  eo,  quod  vegetat,  sed  ex  eo,  quod  sentit G,  con ~T~Op.  Cit.a  q.   cit.,  a.   1  c.-  la  2æ,  q.  XLVI,  a.  4  ad  2.   5  Qq.  dispp.,  ibid.   a.   2  c.  Exinde  sanctus  Doctor  rationem  expo nit,  qua  bruta  quamdam  prudentiam  participare,  et  futura  præ coqnoscere  dicuntur.  Quod  ad  prudentiam  attinet,  ita  inquit:     ti   hoc  contingit,  quod  in  operibus  brutorum  animalium  apparent  quæ dam  sagacitates,    in  quantum  habent  inclinationem  naturalem  ad   quosdam  ordinatissimos  processus,  utpote  a  summa  arte ordinatos.   Et  propter  hoc  etiam  quædam  animalia  dicuntur   prudentia,    vei   sagacia;  non  quod  in  eis  sit  aliqua  ratio,  vel  electio:  quod  ex  hoc   apparet,  quod  omnia,  quæ  sunt  unius  naturæ,   simihter  operan tur     la        q.  XIII,  a.  2  ad  3.  Quoad  autem  futurorum  præ coqnitionem:    Ex  instinctu  naturali  movetur  animal  ad  aliquid  tu turum,  ac  si  futurum  prævideret :    huiusmodi  enim  instinctus  es   eis  inditus  ab  intellectu  Divino  ;  Ibid.f  q.  XL,  a.  3  ad  1.  rræ   stat  etiam  cum  eodem  sancto  Doctore  illud  advertere   quod  nullus   habitus  proprie  acceptus  in  brutis  inveniri  potest,  quia  habitus  pro prie  sumti,  ut  diximus  in  Dynam.  (c.  I,  a.  40,  p.  108  vol.  I),  ra tione  comparantur,    vires  autem  sensitivæ  in  brutis  anmialibas   non  operantur  ex  imperio  rationis  (la  2æ,  q.  L,  a.  3  ad  2).  At   quoniam    bruta    animalia  a  ratione    hominis  per  quamdam    con suetudinem  disponuntur  ad  aliquid  operandum  sic,  vel  ater;n^   modo  in  brutis    animalibus  habitus  quodammodo  poni    possunt   Ibid.—t  Pp.   105-106.  .    f     s  Hoc  magis  perspicuum  fiet  in  Anthropologia,    ubi    de  unnaie   animæ  in  homine  disseremus.  „-mQi;c     e    In  hoc,  quod  est  sensitivum  esse,  consistit  ratio  animalis  ,   De  sensus et  sensato [Grice: Cf. Austen, SENSE AND SENSIBILITY, Austin, SENSE AND SENSIBILIA]   isequens  est  illud  unicum  principium,  quod  forma  subistantiahsdicitur,  esse  principium  sentiens,  seu  principium  vegetativum,  quod  ad  altiorem  ordinem  principii  sensitivi  assurgit.  Et  sane,  nulli  dubium  esse  potest,  quin  principium  sentiens  pnncipio,  quod  mere  vegetativum  est,  nalura  sua  excellat.  Atqui    forma  perfectior  virtute  continet  quidquid  est  inferiorum  formarum  !  .  Ergo  in  brutis  una  eteadem  anima,  nempe  sentiens,  per  diversas  potcntias,  quæ  ab  eius  essentia  fluunt  %  non  solum  operationes  sensitivas,  sed  etiam  quidquid  anima  vegetans  in  planlis  præstat,  exequitur  3.   104.  Quænam  sit  natura  huius  principii,  cruod  vesretat  et  sentit,  inter  Philosophos  non  convenit;  ipsi  enim  pro  suorum  systematum  varietate  in  diversas  sententias  dis3esserunt.  At  nos  secundum  theoriam  peripatetico-scholasticam  de  pnncipns,  quæ  compositum  naturale  constiuunt,  naturam  animæ  belluinæ  explicamus.  Atque  in  inm,s  nonnullas  notiones,  quæ  illius  systematis  veluti  con.ectaria  sunt,  in  memonam  revocemus  oportet   1    hsse  materiale  diversa  ratione    prædicatur  de    subtantns  completis,  ac  de  forma,  quæ,    uti  ex  diclis  in  ^apite  pnmo  colligitur,   est  substantia    incompleta.  Eteiim  substantiæ  completæ    materiales    dicuntur    corpora  pæ,  cum  actu  lam  constituta  sint,  extensione,  divisibiitaie,  alnsque  corporum  proprietatibus  pollenl.  Formæ  utem  matenales  dicuntur  illæ  formæ,  quarum    esse,  ut  j.  lnomas  ait,    est  per  hoc,    quod   insunt  materiæ  4  ,  icrnpe  tormæ,  quæ  habent  esse  concretum  in    materia  la  ut  a  materia  in  esse,  et  operari  pendeant  5.  E  contraio,  lormæ  immatenales,  vel  spirituales  dicuntur  illæ  for™,  quæ  a  materia  in  suo  esse  non  pendent,    proindee  abea  separatæ  subsistere   possunt.  Hinc  formæ  imlatenales,  secus  ac  materiales,  subsistentes  nuncupantur.  j^Jnterme  matenale  priori  significatione  acceptum,  et     I,  q.  LXXVI,  a.  6  c.   iuV^T  9b  6SS? tia  animæ        in  brutis  '      Potentiæ  non  soim  a„!latlVæA  Seletiam  sensibi^s;  a   quibus   dcterminatur   eo U  Qq.  dtspp.,  q.  un.  De  Sp.  cr.,  a.  3  c.    c  Contr.   Gent.,  lib.   II,  c.  30.-3  lhid^,ib>   Jy^  c    81   6  PoLa  æ  lmma'eriaIes  sunt  Per  se  subsistentcs  ;  Qq.  dispp.,  esse  immateriale,  sive  inter  corpus,  et  spiritum,  nihil i  medium  esse  potest.  At  vero  si  materiale  altera  signincatione  sumatur,  diversæ  eius  species  esse  possunt.  Nam,  cum  formæ  sint  materiales  ex  eo  quod  a  materia  in  esse,  et  operari  pendent,  ipsæ  ob  diversam  rationem,  qua  ad  roateriam  deprimuntur  ,  magis,  vel  minus  matenales  sunt,  ac  proinde  minus,  vel  magis  ad  immatenalitatem  acce "lOo.  His  præstitutis,  sequentes    propositiones   demonstrandas  aggredimur:,   la.  Anima  brutorum  non  est  materiahs  eo  moao,  auo  materiale  est  corpus.  m  j„.   Probatur.  Corpus  est  aliquid    ex  materia,  et  torma  compositum    .  Atqui  anima  brutorum  est  forma.non^  tem  ipsum  compositum  ex  materia,  et  forma.  brgo  lpsa  aliquod  corpus  esse  non  potest.  Præterea,  anima  brutorum  est  principium,  per  quod  ipsa  vivunt,  et  sentium.  Atqui  principium  huiusmodi  non  potest  esse  corpus,  secus  omne  corpus  viveret,  et  sentiret.  Ergo    .   106  Prop  2a.  Anima  belluina  non  est  forma  immatenalis  seu  quæ  per  se  subsistit,  sed  ad  genus  formarum  roaterialium  pertinet,  ita  tamen,  ut  ad  immateriahtatem  pro xime  accedat.  .      __   Probatur  prima  pars.    Natura  uniuscumsque  rei  ex  Cius  operatione  ostenditur  s  .  Atqui  brutorum  operationes  huiusmodi  sunt,  ut  nonnisi  m  corpore,  et  per  corpn.  exerceri  possint,  quia    operationes  animæ  sensitivæ,  iiod  complentur  sine  corporalibus  instrumentis  6  .  Ergo  amma  belluina  etiam  in  suo  esse  a  corpore  pendet.  Atqui  tor  ma,  quæ  a  materia  pendet,  non  est  forma  J"!e,"_  "f  est  forma,  quæ  esse  suum  concretum  in  materia  nabc  ac  nroinde  genus  formarum  materialium  non  supergrem  tur  \  Ergo  anima  belluina  ad  genus  formarum  matenalium  pertinet.   iQq.  dispp.,  De  Virtut.,  q.I,  a.  1  ad4.-2  Contr.Gent   lib.  II,  c.68   s  I    q    III,  a.  2  sed  contr.—1  Contr.  Gent.,  hb.  II,  c.  08.   s  i'   (j    LXXVI    a.  1  c— 6  Contr.   Gent.,  lib.   IV,  c.  11.   i  Forma,  quæ  uon  est  per  se  subsistens,  non  habet  alium  m  dnm  a  modo  subiecti,  quia  non  habet  esse,  nisi  in  q™ntnm  e.  actus  talis  subiecti,  et  ideo  mensura  compositi  ;  In  hb.  IV  deni.  Dist.  XLIX,  q.  II,  a.  3  sol.  Idem  argumentum  hac  alia  ratione  exhiberi  pojest:  Omnis  res  secundum  suam  formam,  sive  secundum  uam  speciem  agere  debet,  quia  forma  est  principium,  x  quo  acliones  oriuntur;  (juapropter,  si  anima  belluina  sset  torma  subsistens,  proindeque  immaterialis,  actiones  ognitrices  eius  circa  immateriale  versari  deberent.  Atui  consequens  est  falsum,  quia  cognitio  brutorum,  uti  stendimus,  supra  sensilia  non  assurgit.  Ergo  anima  beluina  genus  formarum  materialium  non  supergreditur  2.   108.  Altera  pars  ex  cognitione  sensitiva,  quæ  bellua;um  propria  est,  facile  colligitur.  Enimvero    ratio  comtionis  ex  opposito  se  habet  ad  rationem  materialitais  .  Atqui  sensus  species  rerum  sensibilium  accipit  quiem  cum  earum  conditionibus  materialibus,  sed  tamen  sine  xaterxa  .  Ergo,  sicut  anima    intellectiva  ex    eo,    quod   abstrahit  speciem  non  solum  a  materia,  sed  etiam  a  laterialibus  conditionibus  individuantibus  5  ,  est  immænalis;  ita  anima  sensitiva,  in  qua    sunt  species  rerum  ensibilium,  sine  propriis  materiis,  sed  tamen  secundum  mgulantatem,  et  conditiones  individuales,  quæ  conseuuntur  materiam  6  ,  non  esse  quidem  forma  immateialis,  sed  ad  lmmaterialitatem  proxime  accedere  dicena  est  7.   IV.— Qua  ratione  anima  belluina  indiyisibilis  sit,   explicatur   109.  Brutorum  anima  spectari  potest  vel  dumtaxat  prout   [  Id  iam  Gennadius  {De  Eccles.  Dogmatibus,  c.   17,  App.  ad  Opp.  i  Aug.  t.  VIII)  docuerat  hisce  paucis  :    Solum    hominem    credijius  habere  animam  substantivam  .  . .,  animalium  vero  animæ  non  iiint  substantivæ  .—2  T)  q#  LXXXIV,  a.  2  c.    lbid.—>>  Ibid.—s  Qq.  dispp.,  q.  un.  De  Anim.,  a.   13  c.   Exinde  perspicitur  animarn  belJuinam  non  esse  materialem,  peride  ac  formæ  rerum  animæ  expertium,  atque  animæ  vegetabium.  Etenim  cognitio  sensitiva  supergreditur  non  solum  operatioes  rerum  vita  expertium,  quia    sunt  a  principio  extrinseco,  ia  autem  a  pnncipio  intrinseco  ;  sed  etiam  operationem  animæ  egetabihs.  Nam  operatio  vegetabilis    fit  per  organum  corporeum  t  virtute  corporeæ  qualitatis  ;  verum  cognitio  sensitiva  expostuit  quidem  quasdam  qualitates  corporeas,    non  tamen  ita  quod  lediante  virtute  tahum  qualitatum  operatio  animæ  sensibilis  proeaat;  sed  requiruntur  solum  ad  debitara  dispositionera  organi    i  q.  LXXVIII,  a.  1  c.      est  in  se  aliqua  forma,  abstracta  a  corpore,  quod  infor  mat,  vel  prout  actu  corpus  informat.  Iam,  si  priori  modc  consideretur,  nonnisi  veluti  indivisibilis  cogitan  potest  Etenim  divisibilitas  est  proprietas  quantitatis,  atque  hætelligi  potesl  IZnTTJi        v  f,m-'  vel  P-er  eorruptionem  in destructio  dumtax.  W  „2^?'  "  F  huiusmodi  rum,'redigit  ;,„m  q^innoneTrjSZ^  '"  "ihilura   tan  potesl,  qu0'd  esse  sibi,  onr  um  ha  w  ^•tUm  ^  .Lelluina  non  habel  alinrf     P"  et.'  -an,ma  autem   Per  se  corrurnpi  dicf  nol,.  ^  n,M  comPositiNeque  ipsa  p  alibi  diximPus  '  noPn  fo  mCa°errUP^°  enira>  et  e\o,  [tiali  proprie  conveni,    Bni^      '    -ed  comPos'l°  substan animam  Uufoam"  ex   "E  Tunli    Ve  Pot-'    V,  a.  4.   •.C;t"aoS'  caorr0unC,PuAnnt„m   T  a0'1","130'  COrruPto  corPn"    ear„m  ..tX^K."^  "Jum  "^  T  PCr  h°C'  •"  "on  potest  „;  Qq.  7W.,  Oe  PolP''   V  ".  T-iT" Pdilos.  Cdrist.  Compend.  II.  '      gnitione  sensitiva  pollet,  est  corpus,  yel  qnælibet  forma  I  forporea.  Atqui  ex  sentenlia  Scholaslicorum  neque  corI  PuTneque  quælibet  forma  corporea  cogn.t.one  sens.t.va  pollet ;  nam  anima  bellnina,  cui  cogmt.o  sens.t.va  altr  uitur,  non  est  corpus,  imo  indivis.bilis  est,  atque  ets.  forma  materialis  sit,  tamen  ipsa  a  celer.s  form.s  matenalibus  differt.  Ergo  illam  sententiam  mater.al.smo  v.am  s  ernere  summa  iniuria  asseritur.  Neque  dicas; n.mam bellu.nam,  etsi  ceteris  formis  mater.ahbus  anteeellat,  l ™n,£  iis  non  differre,  tum  quia  est,  per.nde  ac  f%'^%e.r^'  tum  quia  per  virtutem  corpoream  produc.tur  Eten.m  quod  spectat  ad  primum,  formæ  mater.ales.ex  Scholast^o   rum  sententia  ','  non  pollent  eaden, \.V^lf^™\\Z.  III,  c.  97.  -•-  Paf;    5  I   a   CXVIII    a.  2  ad  3.  Cf  ln  lib.  II  Sent.,  D,st.  XVIII,  q,    d  8   circf"  uto  um  animam  præstat  legere  noviss  mum  opus  £  tecriTnue- V  inirnortalit,  de  V  ame  de,     W'  "  m  Thoma,  d'  Aquin,  par  1'  abbe  J.  Beney,  Autun.   Igj   ARr.I.-Rerura  raundanarum  colligatio  exponitur   Anol'  ^ili^nl  P°r    NenJesium  S  Auctorem  Librorum   £  :$£:  „p  ';TkS^iv^'^-z   lium  infimn,Mo^  quoniam  vita   vegetativa  est  om SiftSs:;  fs  fiecnu„r^r!su,nuDv ct  •" unt  belluan    nnL     -i  d,cu.nlur Supra  plantas  assur 121    d15/       ?•     eo  infusas  cognoscunt.  F   lt  ffii.™  erent,as>.  nemPe  qualitates  essentialos,  „uæ  1    cgui  sabTicfuXr^  lamen  SeCU-m  consentiunt^er   1  #e  naf.  Aom.,  c.  1.   :  SSSSH'it      Deus   ellunt,consideran/æs„„  veZn^!!''  "  "S0  hæ'  Pr^'i"e  alii   "a,  qa.nt.im  ein fmb  cil  ilas  1° £^5  S         S'  PCr  q"°S  menS  h Comm.,„  ..   m/ceB^^-^^^^-onen.Deiascendit.    j£g     rent    tamen  in  eo  conveniunt,  quod  utraque  suiit  substan tiæ.'  Animalia  a  vegetabilibus  dissident,  quod  ipsa  sen sum  habent,  quo  plantæ  carent;  at  in  eo  consenliunt,  quod   ambo vivunt.  Homiues  a  brutis  discriminantur   quod  ra tfone  præditi  sunt;  sed,  pcrinde  ac  bruta,  sent.unt.  Cum   s int  Angeli  snbstantiæ  mere  intellectuales,  d.fferun    ab   hominibus;  secl  hi  cum  illis  conven.unt,  eo  quod,„  eH, gunt.  Insuper  ex  diversis  speciebus  una  est  altera  perfe ctior',  immo  in  eadem  specie  sunt  diversi  essenl.ales  gra dus  perfectionis,  indeque  diversæ,  ut  recentes,  a.unt,  clas ses  existunt    Ex  hoc  fit,  ut   nobilior  natura  per  spec.enr   vel  clasem  inferiorem,  quam  complectitur,  cum  ea,  qua  et  homiue"    Juiumquc  sit  gradus  perfcctioms  vel   n  planta,  vel  in  brnln st  connexioUsSmfillOS  ^  ^  ££££&  si  connexio,  sed  non  continuatio.  At  vero  non  nv.fi  r   Mtes,,nter  quos  Bonnetus  ,  Leibnitium  secmi  K  et   gat.onem  per  legem   continuitatis   explicarc   co  >  cndun  "  mnes  speces  rerum,  secundum  ipsos,  Ha  intr  se     ve"   .continuam  Imeam  efforment,  quæ  a  reeno  minerali  nd  etabile,  a  vegetabili  ad  animale,  et  ab°ani  aiadho  mem  progred.tur.  Hæc  autem  continuat  o  f  per  ste'  cs  ac^nvocas,  nempe  species,  quæ  intcr  duas  quasJue"  'op^smu.01  Part,C,'PeS  W™™™,    ær  120     Lex  continuitatis  absurda  esl.   £  ner  ^T^T    et   Leibnitius  fassus  est  nullam  speciem  mediam  inter  hominem  et  D(   luam  in  nostro  terrarum  orbe  inveniri,  sed  contendit  nihil  Prohlb^   quin  illam  in  alio  orbe  existere  putetur  {N.  E.,  lib.  IV,  c.  16,  §  U   Denique  impius  Buchnerus  hodie  pertendit  Æthiopes  esse  speciem  a   quivocam,  per  quam  species  belluina  cum  humana  continuatur,  qu   ipsi  in  sua  structura  organica  præ  se  ferunt  multa,  quibus  ad  simia   proxime  accedunt  {Force  et  matiere,  p.  75,  et  76,  ed.  cit.).  Sed  na   commenta  Lockii,  Leibnitii  et  Buchneri  sunt  adeo  futilia,  ut  vix  co   futatione  egeant.  Et  sane,  quod  ad  Lockium  attinet,  sicut,  aiente  s.  A   gustino,    videmus  infantilem  animam  nondum  coepisse  uti  ratior   et  tamen  eam  rationalem  dicimus  {De  Gen.  ad  litt.,\ib.  VII,     n.  10);  ita  homines,  qui  imbecilles  a  nativitate  sunt,  etsi  ratio   quivocam  inler  belluam,  et  vegetabile.  At  id  omnino  falium  est  .  Nam  polypus,  etsi,  ob  structuræ  or^anicæ  sim)Iicjtatem,  propius,  quam  celeræ  belluæ,  ad  plantam  iccedat,  tamen  est  animal,  et  non  aliud,  nisi  animal;  quia  >ennde  ac  an.mal,  sentit,  se  ipsum  movet,  et  nutrit,  manucat  et  digerit 2.   Art.III.— De  ncxibus  djnamico,  ct  teleologico  rerum  raundanarum   130.  Ncxus  rerum  mundanarum  non  solum  ex  eo  exur 9n  utantur    tamen  rationales,  ac  proinde  homines,  dicendi  sunt  uod  ad  Le.bnitium  spectat,  quidquid  sit  de    aliis  mundis     uos  m  hngit,  procul  dubio  entia,  ei  quibus  hic   mundus  constat    ita  )  se  irmcem  pendere  debent,  ut  inde    unicum    systema  eiurgat  TVlTv  rGrUm  svstemate>  Leibnitii  iudicio,  nullus  hiatus   se  debet.  Ergo,  si  qua  species  æquivoca  inter  hominem,  et  belam  daretur  hæc  m  nostro  hoc  mundo  inveniri  deberet.  Denigue  ichnerus  dehrat,  non  philosophatur.  Nam,  quæcumque  sit  simi;udo  quæ,  structura  organica  spectata,  inter  simias,  et  Æthiopes  tercedit,  certum  est  Æthiopes  ratione  pollere,  qua  simiæ,  perinde   rel.quæ  best.æ,  carent,  eorumque  aliquos  ipsam  adeo  eicoluisse   viri  in  primis  eruditi,  atque  acuti  evaderent.  Gf  Flourens,  Histoire  des  travaux,  et  des  idees  de  BufTon    et  ivier,  Histoire  des  travaux,  etc.  '   2  Magis  autem  absurda  est  opinio  illorum,  qui  cum  Robineto  (Conlcrauon  phil.  sur  la  gradation  naturelle  des  formes  de  V  ttre  ou  Les  wis  de  la  nature,  qui  apprehende  d  faire  Vhomme, Amsterdam  1768)  otquot  sunt  in  mundo,  diversas  naturas,  non  esse  aliud,  nisi  diversa  iimenta  unius  naturæ,  nempe  humanæ,  et  diversas  ætates,  quas  ica  illa  natura  percurrit,  usque  dum  formam  omnium  perfectissim   nempe  humanam,  assequatur.  Sane,  si  omnes  species  sunt  trans tationes  unius  speciei,  conscquitur  unicam  esse  omnium  rerum,  æ  sunt    essentiam    seu  substantiam,  et  dumtaiat  accidentia  diver Atqui  hoc  absurdum  est,  quia  diversæ  naturæ,  seu  species  ren,U  iU,SffSCala  mUndi  constituitr,  secundum  essentiam,  ut  viuas  1  r"'  Ergo  absurda  est  opinio  eorum,  qui  'omnes  ^uras  rerum  ab  un.us  speciei  evolutione  repetunt.  Accedit    quod  a,  quicumque  gradus  eius  sit,  ei  evolutione  naturæ,  quæ  in  pri  ei  cvolutione  materia  bruta  est,  secundum  hanc  sententiam,  eiurU  d  quod  de  vita  vegetativa  et  sensitiva  abnorme  esse  ostendis,  ct  mag.s  absurdum  esse  quoad  vitam  rationalem  hominis  suo  de.nonstrabimus.  2  Quod  si  mundus,  uti  philosophi  isti  conten \  Ura  "ZZTT  ^^,n-tti  ^GCiUS  fuisset>  Deus  OIUoil"  >  r o    nP  SUCt0r  n°n  CSSet;  id  auod  "laximeimpium  est   w Z   . UinnTT  aUtCm  I,UiC  VaIdc  allini'  oua'u  Lamarckiu  wm,  aluque  hodie  propugnant,  in  Anthropologia  dicemus       git,  quod  ipsæ,  eo,  quo  exposuimus,  modo,  inter  sese  collio-antur,  sed  etiam  ex  eo,  quod  muluam  in  sese  actionem  exercent,  atque  ex  eo,  quod  una  alteri  inservit.  Hinc  duo  modi  connexionis  rerum,  nempe  per  causarum  efftæntium,  et  per  causarum  finalium  colligationem  existunt;  quornm  primus  nexus  dynamicus  f,  alter  teleologicus  2  ap peilari  solet.  .  Nexus  dynamicus  in  mundo  invenilur probatur.  Nexus  dynamicus  in  mutua  rerum  in  se  actione  consistit.  Atqui  res,  ex  quibus  mundus  constat,  vim  actuosam  in  sese  invicem  exercent.  Ergo.   132.  Minor  ex  ipsa  contemplalione  rerum  evincitur.  htenim  certum  est  res  corporeas  aliquid  in  organa  sensoria  corporis  nostri  agere,  quippe  quod,  nisi  quidquam  m  ea  agerent,  illarum  sensationes  in  nobis  fieri  non  possent.  Certum  quoque  est  nos  in  res  corporeas,  quibus  circumdamur,  multa  agere,  ut  illas  ad  nostræ  vitæ  utilitatem,  oblectationemque  accommodemus.  Certum  denique  est  res  corporeas  in  se  ipsas  aliquid  invicem  agere;  constat  emrc  inter  omnes  terram,  et  corpora  coeSestia  se  mutuo  attrahere  vi  gravitationis,  unde  regularis  ille  motus  planetarum  exoritur,  corporaque,  quæ  in  terra  sunt,  sive  sim  plicia,  sive  mixta,  mutuas  actiones  in  se  exerere  ob  vim  attrabendi,  et  repellendi,  qua  poiient 3.   133.  2a.  Nexus,  qui  per  causas  finales  eflicitur,  ii  mundo  existit  .    i  Ita  dicitur  a  vi,  seu  energia  {Svvapis),  quam  res  naturales  ii  se  exercent.  .  .  .   2  Ita  appellatnr  a  /me  {rekos),  cuius  gratia  una  res  alten  inservit  5  Hanc  propositionem  demonstrantes  pro  certo  sumsimus,  omne  res,  quæ  in  mundo  sunt,  vi  actuosa  pollere.  Id  enim    tura  ex  us  quæ  de  viventibus,  immo  de  ipsis  corporibus  manimis  lam    dict  sunt,   aperte  coliigitur,  tum  ex  theoria  de   principns    constitutivi  rerum,  materiali  nempe,  et  formali;  principium   enim  formaJe,  i  suo  loco  vidimus,  est  principium  activum,  quia  quælibet  res  ex  e  ipso,  quo  constituitur,  vim  operandi  accipit.   Hinc  s.  Damascenu!    Actus  est  vis,  motioque  cuiusque  substantiæ,  qua  caret  lllud  .  lum,  quod  non  est  ;  De  fide  orthod.,  lib.  II,  c.   23.    Argument  autem,  quibus  cum  Malebranchio  omnem  activitatem,  vel  cum  LeiJ  nitio  activitatem  transeuntem  substantiis  creatis   repugnare  pro  tur,  nullum  pondus  inesse  iam    alibi    {Ontol.,  c.  IX,  a.  2,  p.  e  et  a.   7,  p.  71,  sq)  ostensum  a  nobis  est.     Philosophis,  quos  causis  finalibus  infensos  esse  mnuimus  m  unu      Probalur    Partes  nniversi,  ut  s.  Tbomas  inqnit,  ita  ordmanlur  admvicem,  sicut  el  partes  exercitus  adinvicem'  Atqu,  ex.nde  nexus  teleologicus  exurgit.  Ergo  '   134.  Mawr  cx  phænomenis,  quæ  in  tota  hac  rerum  an.versUa  c  cernunlur,  ea  cvidentia  probatur,  qua  nnl™  ma.or  des.derar,  potest.  Enimvero  sive  in  coclum  sive  m  lerram  s.ve  in  mare  oculos  coniiciamus,  in  phænonena  ...c.d.mus,  quac  rerum  alias  aliarum  finibus.comnodisque  ...scrv.re  luculenler  commonstrant.  E.  g.  ex  v  i/ent.bus  plantæ  ad  nutrimenlum  belluarum,  ct  bominum   cdum  RoLClJellUæ  'n  USUm'  commodumque  hominum  nodf  J LV|fe  exPertes>  P'a  aqua,  acr,  aliaque  huiusnri  ;;  :,  l  A,rUm'  telluarum>  e'  hominum  bonum  comrfhn!    AtmosPhera.  resp.rationi,  et  sustenlandis  vawnbus,  qu.  ex  aqu.s  or.untur,  deservit ;  venti  vanores  n  nubcs cogunt,  ct  noxias  exhalaliones  dissipant;  aPqnæ  x  mont.bus  decurrunt,  ut  planlæ,  brnta,  et  nomines  ad  c    s„,(„,„nem  lpsls  utantur.  To(a  ter        corpora.   afconcenumTl|SeSe  ""'T  gravitant  '  et  8™^°™   U' n!  V m.'  s,ve  hi,rmoniam  efficiunl,  quæ  a ronomos  incred.bili  stupore  percellit.  Hic  vero  concen is  non    modo  inter  diversas  naturas  rerum,   ex  cfuibus   rial,',  r  ?       h.°die  'U0ntUr>  necnon  Bttchnerus,  ajiique  Ma ".„,,  uuntA'  contra>  cognilio  causarum  finalium  ad  lese  phæ :  u0, ZZZTeZT  r110  præsidi0  est' lr,ntu,n  bes'  nt '" ' not     :  auæsun,  „r  CU'"S,!U0  "''  facile  cst  operationes   ;  1'"  'ees    phænomcnorum    non    sunt   r.  Co    eo/„u'.  fi„UKdUm  qUaS  feS  corPorc0°  neeesssrio  operan-es  „1,  'n,r  S  lbus  rerl"n    n""°  nc?olio   Possunt  cognosci   .uui  "on  id,  quod  absolute,  sed  id  ber  ti  iS  ?        suPernaturaIe  est>  admittunt.   Ut  de  uno  Gio bertiu  dicamus,  hic  pertendit  quamlibet  naturam   esse  naturalem   si   h,s iiZ7  1PSa  SnPeriore'n'  supernaturalem, siri  aliam  natuTam  384  et  ^TrT  Jafe:atUF  ^eoHea  del  ^vrannaturale,  not.  XLV,  p    seriPsi'  quoqu/  pJrsuasione m  de  ex  C  rc  DrotnSre?atUraliS  ab  ^noratione  ™™  profuisci;quonitnr^Hc  f  casarum  progreditur,  ambitus  ordinis  super.   naturahs  coarctatur.  Yid.Filo,.  della  Rivel.,  §  3,  p.  13,  Torino  18o(       dine  morali,  qui  circa  humanas  actiones  versatur,  prout    ad  finem  hominis  spectant;  denique,  ne  cunctos  enumeremus,  ab  ordine  politico,  in  quo  gubernatio  civitatis  fundatur.  .   139.  Normæ,  secundum  quas  ordo  physicus  eincitur,  leges  naturæ,  vel  pkysicæ  vocantur  f;  et  consecutio  eventuum  secundum  ordinem  physicum,  nomine  cursus  naturæ  designatur.   Art.V.— Ordinis  naturalis  existentia,  et  ordinis  supernaturalis  possibilitas  adstruuntur   His  notionibus  praestitutis,  inquirendum  nobis  est,  an  ordo  naturalis  in  mundo  exislat,  atque  an  ordo  supernaturalis  sit  possibilis2.  .    .   140.  la.  Ordo  naturalis  in  mundo  existit.  Probatur.  Deus  mundum  ita  debuit,  et  scivit  creare,  ut   fini,  ad  quem  ipsum  destinavit,  adamussim  respondeat.  Atqui  mundus  non  potest  finem  assequi,  ad  quem  Deus  illum  destinavit,  nisi  ordo  in  ipso  existat,  quia  ordo,  ut  diximus,  est  apta  partium  ad  finem  assequendum  dispositio.  Ergo,  si  Deus  est  auctor  mundi,  ordinem  m  mundo  esse  pro  certo  habendum  est 3.   141.  Quod  si  res  ista  cum  iis  agatur,  qui  Deum  esse  auclorem  mundi  negant,  argumentari  adversus  lpsos  licet  hoc  modo  :  Ea,  quae  in  mundo  sunt,  ipsis  Atheis  non  diffitentibus,  unicum  systema  efficiunt.  Atqui  ex  pluribus,  diversisque  rebus,  cuiusmodi  sunt  mundanae,  aliquod  unicum  systema  exurgere  non  potest,  nisi  speciales,  aiversique  earum  fines  ad  finem  unicum  totius  systematis  con i  Secundum  s.  Thomara  hae  leges  sunt  quaedam  impressiones  a  Deo  factae  in  rebus  ratione  carentibus,  ut  hae  in  certum  finem  mclinentur,  atque  determinentur  ab  uno  prae  alio  modo  operandum:    Sicut  homo  imprimit  denuntiando  quoddam  interius  principmm  actuum  homini  sibi  subiecto,  ita  etiam  Deus  imprimit  toti  naturae  Drincipia  propriorum  actuum;  et  ideo  per  hunc  modum  Deus  dicimr  praecipere  toti  naturae  ;  la  2ae,  q.  XG,  a.  4  c.  Sed  de  hac  re  fusior  sermo  erit  in  Philos.  morali,  p.  I,  c.  IV,  a.  3,  ubi  de  lege  aeterna  verba  faciemus.   2  Possibilitatem  dumtaxat  ordinis  supernaturahs  PMlosopnus  10vestigare  debet,  nam  Theologorum  est  inquirere,  utrum,  nec  ne  aliquis  ordo  supernaturalis  a  Deo  in  mundo  constitutus  sit.   3  Gf  s.  Thom.,  la  2ae,  q.  CII,  a.   2  c.      Ciirrant;  concurrere  autem  ad  hunc  unicum  finem  non  possunt,  nisi  res  ipsae  inter  se  colligatae  sint,  nempe  nisi  ord.ne  inter  se  contineantur.  Ergo  si  cunctae  res,  ex  quibus  muridus  conllatur,  unicum  svstema  efformant  ordo,  procul  dubio  in  mundo  existit1.   142.  Advertendum  etiam  est  ordinem  universalem    quo,  res  omnes  un.cum  mundi  systema  constituunt,  ex  multis  ordinibus    particulanbus  inter  se  connexis    efformari    Id  a  s.    Fhoma  sequenti  comparatione  declaratur:    Oportet  quod  omnes  particulares  ordines    sub  illo  universali    orchne  contineantur,  et  ab  illo  descendant,  qui  inveniuntur  10  rebus,  secundum  quod  a  prima  causa  dependent    Humsmodi  exemplurn    in  politicis    considerari  potest    Nam  omnes  domestici  unius  patrisfamilias  ordinem    quemdam  ad  invicern  habent,  secundum  quod  ei  subduntur.  Rursus  autem  lam  ipse  paterfamilias,  quam  omnes  alii,  qui  sunt  suæ  civitatis,  ordmem  quemdam  ad  invicem  habent,  et  ad  pnncipem  civitatis,  qui  iferum  cum  omnibus,  qui  sunt  m  re^no,  aliquem  ordinem  habet  ad  regem2  .   143.  2a.  Nihil  prohibet   quominus  ordo    naturalis  in  mundo  cum  supernaturali  coniungatur.   Probatur.  Ordo  supernaturalis  neque  ex  parte  Dei    ne•que  ex  parte  rerum  creatarum,  neque  ex  parte  ordinis  a  Weo  creah  aliquam  repugnantiam  exhibet.  Ergo.  Et  sane  non  repugnat  a  parte  Dei;  nam  sapientia,  et  potentia  Dei  creal.onc  naturæ  non  exhauriuntur,  ac  proinde  Deus  rebus  a  se  crealis  perfectionem  Iargiri  polest  maiorem  ea  iquarn  earum  natura  expostulat,  ita  ut  actiones  naivis  suis  |vinbus  super.ores  exercere  queant.  Nec  mpugnat  a  parte  \rerum  creatarnm;    enim,  ut  alibi  diximus  3,  potentiam  obedientiæ  a  Dco  acceperunt,  ut  valeant  ea  in  se  recipere,  vcl  agere,  quæ  facultates  suas   naturales  præterorejfliuntur.  Nec  demum  ex  parte  ordinis  a  Deo  creati;  nam  ordo  supernaturahs  ordinem  naturalem  distinctum  servat  et  lpsum,  qu.n  perturbet,  perficit,  quia  naturas  rerum  ad  ctiones  supenons  ordinis  exerendas  aptas  reddit    •antInme„dUl,°S'  1ul.mala..    in  mundo   conspiciuntur,  csagge Zia  IJL v'-s  0f:  'I  q.  CV,  a.  7  ad  3).  Rousseavius  (Rousseau,  Lettres  de  la  montagne.  Lett.  III),  aliique  contendunt  nos  numquam  posse  cognoscere,  an  aliquod  opus  sit  miraculosum;  quia,  cum  non  sint  nobis  omnes  leges  naturæ  perspectæ,  cognoscere  haud  possumus,  utrum,  necne  aliquis  effectus  vires  naturæ  prætergrediatur.  Ast  ii  omnino  falluntur.  Ei  sane,  qnamvis  non  omnes  leges  naturæ  nobis  sint  exploratæ,  ind(  inferri  nequit  nobis  exploratum  esse  non  posse,  utrum,  necne  aliquis  effectus  vires  naturæ  prætergrediatur.  Nam  nos  miracula  dicimusilb  opera,  quæ  exploratis  naturæ  legibus  adversantur.  Atqui  si  non  om  nes,  certe  plures  naturæ  leges,  eodem  Rousseavio,  eiusque  asseclis  fatentibus,  compertæ  nobis  sunt.  Ergo  cognoscere  nobis  licet,  nurr  aliqua  opera  sint  miraculosa.  Frustra  regereres  posse  fieri,  ut  aliqii:  effectus,  qui  cum  legibus  notis  non  concordat,  legibus  nondum  explo  ratis  sit  consentaneus;  repugnat  enim  dari  in  rerum  natura  leges  du  plicis  generis  secum  pugnantes;  ideoque  duos  ordines,  quorum  unun  alterum  tollit.  Cf  Bergier,  Traite  historique,  et  dogmatique  de  U  vraie  rdligion,  part.  V,  c.  I,  a.   1,  Paris  1784.   2  De  falsis  definitionibus  miraculi  verba  non  facimus,  nam  e  theoria  s.  Thomæ,  quam  hic  exponimus,  quisque  veram  a  fals  definitione  miraculi  dignoscere  potest.   >  Contr.   Gent.,   lib.  III,  c.  401.     e.  g.,  est  compenetratio  duorum  corporum,  quæ  in  resurrectione  I.  Chnsti  ex  sepulcro  non  aperlo  alque  in  Eius  ingressu  ad  d.sc.pulos  suos,  clausis  ianuis,  Ivenil  quippe  quod,  cum  omne  corpus  sit  naturaliler  impenetrab.le,  compenelrationem  duorum  corporum  omnis  creala  visnullo  modo  efficere  polest.   .151  Miraculum  vero  quoad  subieclum  diciluropus,  ciuod  vires  tolius  naluræ  crealæ  superal  non  essentia  sua  sed  [propler  conditionem  subiecti,  in  quo  /it ;  ila  ut  causæ  fcrcaiac  sim.l.a,  il  .  efficere  valeant,  sed  non  in  subiecto?  W  quo  illud  eflicitur.  Ila  certum  nobis  esl  causas  crea  a  Pd  vilam,  el  vis.onem  in  rebus  producendam  concurrere  qma  v.vens  a  v.venle  gignilnr,  alque  visio  in  animali  pc.feclo  per  generat.onem  oblinelur.  At  cerle  vilam  in  jmortno  cxsusc.lare,  aut  visionem  cæco  reslituere  nulla  d.a  causa  po.esl,  sed  solus  Deus,  2.  Uenique  m.raculum  quoad  modum  esl  opus,  ouod  ec  propler  essentiam,  ncc  propler  subieclum,  sed  pro iredimr  hT'qU°  v'  y,res,tolil,s  namræ  creatac  superTCdHur.  Huiusmod.  m.racula  exislunt,  cum  ægrolus  sine  rævi.s  remed.is,  et  sine  olla  crisi  cimvalescil,  viresque  lorpons  sub.lo  resum.i,  vel  cum  tempeslas  in  ranqu  "iiatem  subilo  mulalur  '.  h-""   153.  Ex  iis,  quæ  de  notione,  et  diversis  speciebus  mi-,lo  Vffal,,:MU,S'  /aci'e  ™\em&™>  qid  mirabileTuZ m     !Aatmhh?yem>  .iucu'enAue  theoriam  s.  Tho iæ    .  Ad  efliciendum  mirabile  duo  requiruntur  :    ut   a  præter  naturam  cum  codem  Aquinate  dici  possinl   Mirarnlnm   Cao~c  nceo''  oo.d"'  °Um  Patet  il,Ud  "P-'  "esM,o™  •odi.,-i  n  '  .  °  °d.  fl,,acv,s  na'"  illiim  cffcclum  vel  omnino  oduccre  non  potest,  vel  illum  producere  non  polest  in  co  subio:  ",fluo.  P;.od"C.um  conspicitur.  Miraculum  ero  coJa  al  m  patrar,  d.cHor,  si  in  rcbus,  in  quibus  fit,,,  rcmanet.  „t s.  Tho ;:i,'r":  cvntraria2  :d„  TT'  qnT  Deus  fadt      Cr   n0tUni  est  i,,,,d  esse  eff"tnm,  qucm  na  odnH      qU,dCm  Produeere   s^d  non  in  illo   modo,  quo  revera  oduc.tur    e.  g.,  Ægyplum   repente  ranis  scatere  ,  q.  CX,  a.  4  ad  2;  cf  s.  Aug.,  De  Trin.,  lib.  III,  c.  7,  8,  et  10.  Fhilos.  Crrist.  Compend.  II.?  ^    causa  eius  sit  occulta;  2  ut  in  re    in  qua  fit,  aliquid i  insi  repugnans  esse  putetur.  lam  utrumque  duobus  mod.s  conlinge?e  potest.  Etenim  causa  eventus,  quem  admiramur,  vel  est  occulla  secundum  se,  hoc   est,  eiusmodi,  u  omnes  lateat,  vel  occulta  quoad  nos,  hoc  est,  eius modi, ut  nuosdam  solum  lateat.  Item  in  eventu,  quem  adm.ramur  vel  vere  est  aliquid  repugnans  in  re,  ad   quam  eventus  pertinet,  vel  apparet  esse,  dum  vere   non  est.  Si  cansa  eventus,  quem  admiramur,  est  secundum  se  occulta,  atque  in  re,  circa  quam  ipsa  versatur,  est  contrar.a  d.spositto  ad  ipsum  producendum,  eventus  est  illud,  quod  miraculum  vocatur;  quia  Deus,  quippe  qui  in  rebus  omnib  cretissime  operatur,  est   causa   occullissima,  eiremotissima  a  nostris  sensibus,  atque  Ipse  tantum  in  rebus  operari  potest  aliquid,  ad  quod  res  non  sunt  comparatæ.   b  causa  eventus  non  omnibus,  sed  qu.busdam  dumtasat  s  t  occulta,  neque  in  se  sit  aliquid,   quod  e.  vere  repugna  sed  solum  secundum  opinionem,  seu  apparenter,  ellectus  mirabilis  vocatur  '.   VIII. — De  miraculorum  possibilitate  154  Miraculorum  possibilitatem  negant  omnes  ii,  qui  ob  diversam,  ut  diximus  \  rationem  leges  naturæ  absolute  necessarias,  et  immutabiles  esse  tenent.  Nec  al.a  est  opinio  Rationalistarum  ;  nam  ipsi  comm.n.scuntur  haud  possibile  esse  ut  facta,  quæ  leg.bus  exper.ent.a  umversim  exploratis  adversantur,  cont.ngant,  et  ideo  omn.a  nuracula,  quæ  Sacræ  Litteræ  narraut,  veluti  mythos  interpretantur 3.   T^ou  desunt  notæ,  quibus  miracula  ri  nomiuis  a  mirabmbus  diseeruantur.  Eteuim  illa  ab  istis  dist.ngu.  poss nnt   on  solom    comparatione  eventuum  cum  explorat.s  nstnrse  leg bus sed  e t. m    ex  inenio,  indoleque  eius,  qui  miraculum  operatur  num  su  pie  tate      nimique  demiskne  insignis,  necne  ;  2  ex  modc,  opersnd  scilicet  uum  omnia,  quæ  miraculum  concom.tantur,  "dolean ^rel  gionem,  gravitatem,  et  modestiam,  n.h.Ique  snpemtauosi,  etndaml  præ  se  ferant;  3  ex  fine  cum  operis,  tum  operant.s,  hoc  est  numopu  \i  cultnm  Dei  promovendum,  hominumque  corda  amore  De.  mua".  manda  spectet,  et  num  operans  glor.am  De.  un.ce  quærat    a pro  priam  gloriam    et  Iucrum  aucupetur;    ex  .-^.'^  effectus,  quia  opera  Dei  sunt  firma,  præst.g.aque  c.to  evanescu  Cf  Bened    XIV,  Op.  cit.,  lib.  IV,  c.  4.    1 58  sq.   5  Horum  commenta  in  unum  collegit  Strauss,  F.e  de  Jdsut,  trac      ^5 1  P.roV-Deus  eflicere  potest  miracula.   n£c°L    ri  M,ra?ulu'">  t.ex  dictis  patet,  existit  ve!  cam   ootes,    vJl        a'T'.d  "0vi  facil'  (Iuod  natura  efficere  non  potest,  vel  cum  efTectum  impedit,  qui  ab  actione  alicuius   causæ  natura  .,  consequi  deberet '.  E.  g„  si  Deus  coeco   I  mraTr  ™lt'  ^^  n°vi  in  coeco  efficit,  quod  „a:  tara  efficere  „o„  potest,  quia  coecus  visionem    quam  a effic  '  ut  "n"  ^  rUrSUS  aCWirer%  non  notest;  si  autem   !  tTlffol,   8       "0n  con,l,urat>  '"'Pedit  combustionem,  quæ   n,l5m,US  pr°pnUS  'Sn,sAtuui  "eum  i„  rebus  utrum     q  !,?.  d,w     De  Pot        vi,  a.  1  c     et  a    2  a,I  t   ua  Wv?nr°ad  ali,a  hUiUSm°di  fta'dlendum  est-;'namsi  Dcus  om 1  v.vent.a  ereav.t   nonne  potest  vitam  largiri  vel  plantac,  ul  rursus   2  '  frciusquo  ed,  vel  cadaveri,  ut  homo  reviviscat  V  Si  Deus  otes" L  """'  h°m™1™  tem  conficiendi  panis  edocuit;  nonne  oranum„?,rPa,neS,tamultiplieare'  ut  non  nl0d  quinque  muna   mCf  rw,",nt'Se,let'am  mu,U  illoru,n  >gment.  supcrsint?  Cf  Cruerwl,  c.  IV,  a.  2,  p.  232,  not.  8,  vol.  I.           nere,  ut  illud  vel  quiescat,  vel  alio  cursum  convertat.  At  si  homo  hæc,  aliaque  huiusmodi  præstare  potest,  nemo  cerle  negabit  Deum,  qui  ubique  est,  et  operatur,  cuiusque  virtus  humanam  infinite  excedit,  potuisse  hominem  e  tecto  præcipitem  in  ære  suspendere,  ut  eum  a  mortis  periculo  liberaret.  Illud  quidem  inter  actiones  rerum  creatarum,  et  actiones  Dei,  a  quibus  effectus  causarum  naturalium  impediuntur,  interest,  quod  illæ  ordine  naturali  continentur,    autem  vel  quoad  substanham,  vel  quoad  modum  \ires  naturæ  prætergrediuntur,  prout  effectus  causæ  naturalis  vel  a  nulla  re  creata  absolute  lmpediri  potest,  vel  impediri  absolute  potest,  sed  non  in  iis  adiunctis,  in  quibus  a  Deo  miraculum  efficitur.   158.  Confirmalur  propositio  ex  eo,  quod  Deus,  ut  iam  innuimus1,  non  ex  necessitate,  sed  ex  liberrima  voluntate  ordinem,  qui  in  mundo  conspicitur,  constituit.  Nam,  si  ordo  mundi  non  ex  necessitate,  sed  ex  liberrima  Dei  voluntate  existit,  nihil  prohibet,  quin  Deus  aliquid  præter  ordinem  naturæ  operari,  seu,  quod  ldem  valet,  miracula  patrare  possit2.   159.  Obiic.  Si  miracula  fierent,  leges  naturæ  essent  mutabiles.  Atqui  leges  naturæ  esse  mutabiles  repugnat  tum  ex  parte  Dei,  quia  repugnat  voluntatem  Dei,  qui  illas  constituit,  esse  mutabilem,  tum  ex  parte  ipsius  naturæ,  quia,  cum  naturæ  rerum  sint  fixæ,  et  determinatæ,  determinatæ  etiam,  proindeque  immutabiles  esse  debent  leges,  quibus  ipsæ  gubernantur.  Ergo  miracula  fieri  haud  possibile  est.  .   160.  Resp.  Conc.  mai.  ;  neg.  min.  Neg.  cons.  ht  sane,  neque  ex  parte  Dei,  neque  ex  parte  ipsius  naturæ  quidquam  prohibet,  quin  ieges  particulares  aliquando  mutentur.  Non  quidem  ex  parte  Dei.  Etenim  Deus,  cum  leges  naturæ  liberrime  statuisset,  illas  eadem  voluntate,  qua  constituit,  mutare,  aut  suspender e  potest,  quoties  ordo  Providentiæ  id  expostulat.  Neque  idcirco  mutan  Deus  dicendus  est.  Nara    Deus,  ait  s.  Thomas,  ab  æterno  prævidit,  et  voluit  se  facturum,  quod  in  tempore  tacit.  bic  ergo  constituit  naturæ  cursum,  ut  tamen  preordinaretur  in  æterna  sua  voluntate,  quod  præter  cursum  istum  quan i  158  sq.   Cf  s.  Aug.,  De  Gen.  ad  litt.,  lib.  VI,  c.  43,  n.  23  et  s.  Thom.,  Contr.  Gent.,  lib.  III,  c.  99.   Jg5   (loque  facturus  esset '.  Neque  ex  parte   ipsius  naluræ  Nam  rebus,  quæ  a  Deo  crealæ  sunt,  ab  Eoque  conser'   z °:;;i?r'  r°n. repus,,at'  --::   .  est  ipsas  nutui  Dei  obedire.  Alqui,  cum  le-es  mundi  ob  immediatam  actionem  Dei  mutantur,  re     frea  æ   nutui     De,  ipsascreant,s,conServantis,gubernandiSque  obediant"  mnfarP    Nkf  ^T™  T  rePaS™1  leges  eius  aliquando  Hri^Lmn       (l"0SCum  leSes  "aluræ  per  miracu  a  mutari  dicuntur,  putandum  non  eSt  miraculo  lædi  ullam  le I  Srffen".eralem  ',at,Uræ'  1uia'  Ul  e  all"tis  exempt  col  t   I  gitur,  Oeus  miracula  palrat  non  quia  leeem  ire,  er-ilem     se  statutam  destrui.    s'euia  iu  atura,duci"    sensibilem  per  se,  et  immediate    pro CAPVT   VII.   De  mundi  origine   I.— Ulrum  mundus  a  Deo  sit  crealus   L..!61'  Crefim\S  n0mine  intelligitur  productio  rei    in  ksc  secundum  totam  suam  substantian,  >,  ita  ut    causaNilas  creant.s  se  extendat  ad  omne  illud,   quod  i     re in E  uV  ?naClldefini,Ur  :  Productio  tot?uBr™eX  jHimio,  i ta,  ut   mhil   antea   exlet,    ex   quo   res   ednratnr   iHinc  valde  distat  creatio  ab  illa  'actione      quæ   simplkl'     Qq.  dispp.,  De  Pot.,  q.   III,  a.   i   ad  6.   Cf  s.  Bonav.,  In  lib.  I  Sent.,  Dist.   XLII,  a.   1,  q.   3    ad  ara.  '  Vid.  etiam  quæ  adnotavimus  p.   159    not    2   is  if^i  C"m.1,niracula  ™nt™  nataram  fieri    dicuntur,  id  de  natuw  particulanbus  tantum  intelligendum  est ;  neuue    ita    ut   earuin   .atun/aji?e;tTe|Ur;,meC  enim  i,,Ud  tantu"    Postulat     qu  d   0  ^  i?P,7e/etUr'  n°n  niS/.  °Pc™tiones  sibi  consentaneas  exerere   01  Jes    rwum,Vn  nilraCUllS  eiFeCtUS  Hant  COntra     ordines  PartiinrpVovirn;Semper  secuudl"  ordinem    universalein  Di aventurfoif,ff"'"'  ^,'.1  ''  "'  2  so'  Creali.  inqt.it  s.  BoSl:;  t  i    2,Sq     "!  SeCUndUm  t0lUm  ";    ter  effectio  dicitur,  nempe  per  quam  subiectum,  quod  iam  existit,  immutatur.    Duplex  modus  est  caussandi.  Unus  quidem,  quo  aliquid  fit,  præsupposito  altero.  Alio  modo  caussatur  aliquid,  nullo  præsupposito.  Et  boc  modo  dicitur  aliquid  fieri  per  creationem  l  .   162.  Mundus    a  Deo   esse    suum  habet   per   crea  tionem  2    Probatur  prima  pars,  nempe  mundum  habere  esse  suum  a  Deo.  Omnes  res,  ex  quibus  mundus  constat,  non  sunt  ex  se  ipsis,  sive,  ut  Scholæ  aiunt,  non  habent  esse  ex  se.±  Atqui  id,  quod  non  est  ex  se,  oportet  ut  sit  ex  alio,  seu,  ut  babeat  esse  ex  alio,  quippe  quod  nihil  medii  est  inter  esse  a  se  ipso,  et  esse  ab  alio.  Quotquot  igitur  res  sunt,  ex  quibus  mundus  componitur,  esse  suum  ab  aho  habent.  Atqui  boc  aliud,  a  quo  res  mundanæ  esse  suum  repetunt,  nonnisi  Deus  esse  potest;  nam  ea,  quæ  non  sunt  a  seipsis,  cum  habeant  esse  participatum,  causam  sui  esse  m  eo  agnoscunt,  cui  esse  essentialiter  convenit;  Deus  autem  i  dumtaxat  est  Ens,  cui  esse  essentialiter  convenit.  Ergo  omnes  res  mundanæ  a  Deo  esse  suum  habent 3.   163.  Probatur  altcra  pars,  nempe  modum,  quo  mundus  esse  suum  a  Deo  habet,  in  creaiione  consistere.  Nequit  Deus  dare  esse  rebus  ex  materia  præexistente.  Ergo  res  a  Deo  efficiuntur  ex  nihilo,  seu  esse  suum  a  Deo  accipiunt  per  creationem.  Antecedens  ita  demonstratur:  A  Deo,  quemadmodum  ostendimus,  esse  omnium  entium  onginem  habet,  proindeque  esse  ipsius  materiæ,  quæ  et  ipsa  quoddam  ens  est,  ita  ut  haud  possibile  sit  esse  matenæ  existere,  antequam  a  Deo  efficiatur.  Atqui,  si  res  lta  se  habet,  compertum  est  Deum  res  non  producere  ex  aliqua  materia  præexistente,  sed  eas  ex  non  ente,  sive  ex  nihilo  educere  .  Ergo.   i  In  lib.  De  Causis,  lect.  XVIII.   2    Si  quis,  ita  a  Concilio  Vaticano  definitum  fuit,  non  conntea  tur  mundum',  resque  omnes,  quæ  in  eo  continentur,  et  spmtua  les'  et  materiales,  secundum  totam  suam  substantiam  a  Deo  e:  nihilo  esse  productas...  anathema  sit  ;  Sess.  III  Const.  dogm.  D  Fide  Cathol.,  Can.  I,  n.  5.     I    q    XLIV    a    1  c.  Vid.  etiam  Contr.   Gent.,  \\b.  II,  c.  13.     Cf  s.  Aug.,'  De  Vera  Relig.,  c.  18,  n.  36;  s.  Ansel.,  Monol  .  6,  et  AQUINO (vedasi). Demonstrationi  directæ  indirectam,  quæ  maiorem  perspicuitatem  habet,  adiicimus.  Ut  origo  mundi  explicetur,    hypotheses  fingi  possunt.  Nam  vel  mundus  semper  extitit,  qualis  nunc  est,  seu  est  æternus  tum  ratione  matenæ,  tum  ratione  formæ  f;  vel  ingenita,  et  æterna  est  matena  informis,  et  ex  ea  mundus  effectus  est  per  ordinem,  seu  formam,  quam  Deus  materiæ  in  tempore  largilus  est 2;  vel  æternæ  sunt  atomi,  et  ex  iis  per  inQnitum  mane  vagantibus,  atque  in  diversas  combinationes  lemere  coalescentibus,  mundus,  quem  videmus,  ortus  lest3;  vel  mundus  ornnino  cst  emanatio,  aut  evolutio  substantiæ  Divinæ,  ita  ut  ab  ipso  Deo  non  distinguatur,  ac  promde  sit,  qualis  Deus  est,  æternus  ;  vel  denique  a  Deo  e  nihilo  eductus,  seu  creatus  fuit,  ab  eoque  ordinem,  quem  præ  se  fert,  accepit.  Atqui  ex  his  hypothesibus  quatuor  priores  sunt  absurdæ.  Ergo,  secundum  leges  syllogismi  disiuncti,  restat,  ut  quinta,  quæ  creationem  mundi  staluit,  sit  vera.   165.  Minor  probatione  eget.  In  hac,  relicta  quarta  hypothesi,  de  qua  in  Theodicea  disseremus,  trium  priorum  rlumtaxat  ratio  habenda  nobis  est.   Iam  abnormitas  primæ,  et  secundæ  hypothesis  hoc  ar^umcnto  evincitur.  Si  materia,  quocumque  modo  conci 1  Præcipuus  auctor  huius  sententiæ  fuit  Aristoteles.  Cf  Jul.  Sinon,  de  Deo  Aristotelis,  Paris  1839.   2  Hæc  fuit  Platonis  doctrina,  de  qua  dignus  est,  qui  legatur  H.  tfarlin,  Etudes  sur  le  Tim.  etc,  Argum.,  §  7,  t.  I,  c.  27,  et  not.  .XIV;  t.  II,  p.    179  sqq.   1  Ita  opinati  fuere  Leucippus,  Democritus,  aliique  veteres  defen•ores  atornorum.   '    Hæc  omnium  veterum,  recentiumque  Pantheistarum  sententia  est.  )piniones  aliorum  recentium,  qui  creationem  impugnant,  ad  primam,  |t  tertiam  revocantur.  Etenim  ipsi  cum  atheismum  vel  manifeste  deendant,  vel  occulte  insinuare  adnitantur,  mundum,  vel  qualis  nunc  st,  semper  exlitisse,  vel  ex  vi  ipsi  materiæ  insita  evolutum,  sensim[ue  efformatum  esse  autumant.  Prima  harum  opinionum  defensa  fuit  i  multis  Incredulis  sæculi  proxime  elapsi.  Altera  valde  probatur  Juchnero,  aliisque  materialistis  Germaniæ.  Ipsi  enim,  cum  teneant  lullam  aham  vim  existere,  quam  quæ  matcriæ  inhæret,  eamque  tonnisi  in  materia  existere  posse,  inde  colligunt  mundum  ex  vi  ipsi  natenæ  insita  evolutum,  sensimque  efformatum  fuisse,  ac  proinde  totionem  creationis  esse  prorsus  absurdam,  quia  creatio  vim  extra  nundum  positam,  ab  omnique  materia  seiunctam  expostulat. piatur,  nempe  vel  sua  forma  iam    prædita,    qualis  est  mundus,  vel  omnis  formæ  expers,  esset  infecta,  ac  proinde  stricto  sensu  æterna,  ipsa  procul  dubio  existeret  ex  necessitate  suæ  naturæ,  ideoque   immutabilis,  atque  ab  omni  successione  immunis  foret;  siquidem  id,  quod  non  est  factum,  ex  se  ipso  esse  debet ;  id  vero,  quod  ex  se  ipso  est,  existit  necessitate  suæ  naturæ,  et  quod  necessftate  naturæ  suæ  existit,   mutationi,  et  successiom  obnoxium  esse  nequit,  alioquin  esset  necessanum,   et  non  necessarium,  nempe    necessarium,   et  contingens    Atqui  repugnat,  docentibus  ipsis  adversariis,  quosbic  retelhmus,  maleriam    esse  necessariam,  immutabilem,  atque   ab  o-i  mni  successione  immunem.  Ergo  repugnat  matenam,  quocumque  modo  ipsa  concipiatur,  esse  mfectam,  seu  stncto   sensu  æternam. Secunda  autem  hypothesis  alns,  nsque  validissimis  argumentis  oppugnatur.  Et  sane,  Deus  non  poterat  materiæ  ingenitæ  largiri  formam,  quam  habet,  nisi  ipsa  ab  Eo  penderet,  Eique  subiiceretur.  Atqui  repugnat  materiam,  quæ  est  ingenita,  atque  infecta,  ab  ahqua  causa  anteriori  pendere,  ullique  causæ  extenon  subnci.  Ergu,  si  materia  informis  esse  infecta,  atque  ingemta  dicatur,  Deum  ex  ipsa  mundum,  quem  modo  conspicimus,  eftecisse  dici  nequit2.  Præterea  id,  quod  est  ingemtum,  nullam  mutationem  admittit.  Atqui  nihil  ex  eo,  quod  est  immutabile,  fieri  potest,  quia  perspicuum  est  hoc  lpso,,  quod  ex  aliquo  aliquid  fit,  mutari  id,  ex  quo  ht.    Matcn?  ergo,  ita  concludit  Lactantius,  si  facta  non  est,  ne  tieri  ex  ea  quicquam  potest  3  .  Accedit,  quod  Deus  inhmt?  potentia  pollet,  ac  proinde  putandum  non  est  Eum,  nor  secus  ac  homines,  non  posse  efficere  quidquam,  nisi  e^   i  Ex  quo  vides  antiquos  Patres  philosophis,  hæreticisque  æter  nitatis  materiæ  defensoribus  iure,  meritoque  obiecisse,  quod  lps  materiam  Deo  æqualem  facerent,  proindeque  duos  Deos  commini  scerentur;  siquidem  esse  ei  se  ipso,  seu  necessitate  suæ  naturæ  immutabile,  et  stricto  sensu  æternum,  est  proprium  solius  natura  summæ,  et  perfectæ,  scilicet  Dei.  Inter  eos,  secus  ac  Auctor  Syst  natur.  (Systeme  de  la  nature,  part.  2,  c.  2,  Lond.  1770),  impuden  ter  asseruit,  recensendus  est  Tertullianus,  qui  æternitatem  mund  adversus  Hermogenem  ex  industria  impugnavit.     Cf  s.   Iustin.,  Ad  Gentes  cohortatio,  c.  23.   3  De  ira  Dei,  lateria  iam  existente;  sed  tenendum  est  Eura,  sicut  nullo   rtifice,  ita  nulla  materia  eguisse,  ut  mundum  conderet  !   167.  Absurdior  est  tertia  hypothesis.  Enimvero,  atomi  bsis  Atomicis  fatentibus,  etsi  insecabiles  sint  2,  tamen  laites  habent,  materialesque  sunt ;  quocirca  si  repu^nat  jiatenam  esse  ingenitam,  repugnat  etiam  ingenitas  esse  .tomos.  Atqui  atomi,  ex  quarum  fortuita  concursione  munSum  ellectum  esse  Epicurus,  recentesque  Increduli  comUiniscuntur,  sunt  ingenitæ.  Repugnat  i^itur  mundum  ex  ftomis  per  æra  temere  convolantibus  effectum   fuisse.  '   108.  Præterea,  etiamsi  demus  posse  dari  alomos,  certe  •ullo  modo  evenire  potuit,    ut  ex  ipsis  et  singulæ    res  c  quibus  mundus  conllalur,  et  ipsa  mundi  compages  eflcerentur.  Hoc  m  primis  ex  eo  demonstralur,  quod  illæ   omi  tamquam  ingenitæ   adstruuntur.  Etenim  plures  a!;mi  non  possunt  ad  aliquam  rem  efficiendam  coalescere  Mi  quodammodo  lmmulentur,  quia  necesse  est  ut  ipsæ  Jiquid   in  sese  invicem  agant.  Atqui  id,  quod  est    in.Alteraai   tem  ratione  asseritur  rem  creatam  ordinem  habere  ad  nih   lum,  quatenus  ipsa  est  natura  sua  post    nihnum,    æqi   ac  si  dicatur  c,  mtel hgenda  est  de  duratione  æternitalis,  non  vero  pons,  vel  de  æternitale  temporis  imaginati     non  ve°  •eal.s,  quatenus  durationem   ælernam    Entis  increati  e  sme  successione  est,  sine  aliqua  successione  imari nequ.mns.  H.nc   commode  dici    polesl  Deum  fnigM  |  mundum,  qu.n  vel  Dcum  in  tempore  esse,  vel  tem ante  mundum  fu.sse  staluatur.  Prius  vero,  ItmJu,  seu  ante,  ct  post  si  considerentur  in  ipso  tcmCore  1  dub.o  quædam  e.us  differentiæ  sunt ;  vcrum     si'  udcrentur  relata  ad  æternilalem,  non  aliud  den™ant   rclat.onem  temporis  ad    ipsam  ;    siquidem    nos     q   i  ess.on,  assuet,  sumus,    concipimus  esse  immoTunA  mslanhs,  quod  est  proprium  ælernilatis,  fu?sse    anam  success.o  temporis  inceperit,  et  futu^um    si'suc•o  tempor.s  desmeret.  Quare  dicimus  Dcum  fuisse  ante   ndeV'  mUudum  esse  P°s  eum,  non  quod  Deum!   nde  ac  mundum,  tempore  conlineri  intel  igimus    sed   .  cum  Deum  extra  omne  tempus  esse  intfSus   udum  reqUC  De-Um  fuiSSe  aule  muudi  oKem  lundum  esse  incep.sse,  cum  iam  Deus  esset  .   i   ¥•  cit.t  ibid.,  c.  23,  n.  3.     q.  XLVI,  .  i  ad  8.-  Cf  s.  Aug,D0  Civ.DH,  ]ib.  xh,c.  17,  nl Si  Deus  mundum  in  tempore  creasse  (  catur,  illud  quoque  dicendum  est,  fuisse  tempus,inqmnium  possibihum  optimus,  non  quod  optimæ  sunt  sinplæ  eius  naturæ,  sed  quod  ipse,  totus  quantus  est,  a  oono  ad  mehus  in  infinitum  progreditur.   Præter  Platonem  inter  veteres,  Abælardum  in    media  ætate,   minHJ  m W uhJecni[\  ætatis  initium,  sententia    de  optimismo  nundi  MaJebranchio  probata  est.   lifflr^WK  desciene:  !-.  art Optimisme.  Leibnitius  etiam,  a  .nmcuitatibus  adversanorum  pressus,  eo  tandem  devenit,  ut  theo rW     par    n"1  g n202OPtimO  '   C°ntinU°  Pr0greSSU  derivaret5  vid'       Optiraismus  raundi  refellitur   192.  Doctrinani  de  mundo  oplimo,  quocumque  modo  accipiatur,  admilti  non  posse  sequentibus  propositionibus  evincitur:   la.  Optimismus  Leibnitianorum  et  per  se  absurdus  est,  et  ad  exitiales  errores  ducit.   Probatur  prima  pars.  Finis,  ob  quem  Deus  mundum  creavit,  ut  in  Theodicea  videbimus,  est  manifestatio  perfectionum  Dei;  qua  de  re  mundus  optimus  ilie  dicendus  foret,  qui  perfectiones  Dei  ita  manifestet,  ut  nihil  supra.  Atqui  mundus,  quilibet  ipse  sit,  utpote  finitus  perfectiones  Dei  nequit  ita  manifestare,  ut  ipsæ  magis,  ampliusque  manifestari  non  possint.  Ergo  hunc  mundum,  vel  alium  quemlibet  possibilem  esse  omnium  optimum  absurdum  est  .  Probatur  altera  pars.  Doctrina  de  mundo  optimo  potentiam  Dei,  quæ  omnem  limitem  respuit,  limitibus  cogit;  atque  Deum,  qui  in  productione  rerum  extra  se  maxima  libertate  gaudet,  necessitati  obnoxium  facit.  Ergo  ad  exitiales  errores  ducit.   194.  Antecedens  ita  demonstratur.  Et  sane  :    Si  Deus  mundum  omnium  possibilium  optimum  creavit,  Eius  potentia  iam  exhausta  est;  quia,  cum  mundo  optimo  nullus  alius  præstantior  dari  queat,  Deus  iam  effecit  quidquid  efficere  potest.  Atqui  potentia,  cuius  obiectum  exhauriri  potest,  imo  iam  exhaustum  est,  non  est  infinita.  Ergo  theoria,  quæ  mundum  omnium  possibilium  optimum  a  Deo  creatum  esse  statuit,  infinitam  potentiam  Dei  tollit2.     Si  Deus  mundum  creare  volens,  debuit  optimum  omnium  possibilium  creare,  non  potuit  ex  infinitis  mundis  possibilibus  3  potius  unum,  quam  alium  ad  existen Cf  s.  Thom.,  Qq.  dispp.,  De  Pot.,  q.   I,  a.  5  c.     Adeo  verum  est  optimismo  mundi  omnipotentiam  Dei  lædi,  ut  Abælardus,  et  Wiclefus,  cum  docuerint  Deum  non  posse  alia  facere,  quam  quæ  fecit,  id  quod  omnipotentiæ  Dei  profecto  adversatur,  autumarunt  quoque,  uti  paulo  ante  adnotavimus,  illum  mundum  a  Deo  creatum   esse,  qui  est  omnium  possibilium  optimus.   3  Series  mundorum  possibilium,  non  diffitente  eodem  Leibnitio  (Lettres  d  Borguet,  Lettr.  I),  est  infinita.  Et  sane  mundi,  qui  esse  possunt,  tot  sunt,  quot  sunt  modi,  quibus  Deus  esse  suum  cum  rebos  extra  se  communicare  potest.  Atqui  series  horum  modorum  est  inn tiam  vocare,  sed  eum,  quem  creavit,  scilicet  omnium  optimum  creare  coactus  est.  Alqui  ubi  non  est  eleclio,  ibi  est  necessitas.  Ergo  Deus  hunc  mundum  præ  reliquis  posjsibilibus  non  ex  suæ  volunlatis  consilio,  sed  necessilate  coactus  creavit.  Quinimmo  ex  theoria  optimismi  illud  etiam  sequitur,  quod  Deus  mundum,  quicumque  sit,  creare  cogitur.  Etenim,  Leibnitianorum  iudicio,  Deus  mundum  lomnium  oplimum  creare  debet,  ut  perfecliones  suas,  quoad  fieri  potest,  manifestel;  ergo  eo  magis  ad  mundum  creandum  cogitur,  alioquin  perfcctiones  suas  non  modo  non  quoad  fieri  potest,  sed  omnino  non  manifeslasset  .  Optimismus  cliam  eo  modo,  quo  a  Bouillierio,  aliisque  explicatur,  reiiciendus  est.   Probatur.  Ralio,  ob   quam  repugnat  ullam  particularem   creaturam  esse  omnium  possibilium  optimam,  in  eo,  his   •Optimistis  non  diffilenlibus,  sita  est,  quod   quælibet  par ticularis  creatura  infinitum  Esse  Dei  modo  finito  repræ sentat,  ac  proinde  aliæ  sunt  possibiles,    quæ   Divinum   >Esse  magis,  magisque  manifestant;  siquidem  finito  aliquid   jsemper  addi  potesl.  Atqui,  etiamsi  detur   mundum    esse   in  continuo  progrcssu,  ipse,  cum  nonnisi  finitæ  progres isionis  capax  sit,  Esse  infinilum  Dei  modo  finilo  semper   manifestat,  ac  proinde  alii   multi  eo  præstantiores  fieri   jpossunt.  Ergo  eadem  ratione,  qua  probalur,  nuperorum   jOptimistarum  iudicio,  nullam  singularem  creaturam  esse   iomnium  possibilium  optimam,  probalur  simul  ne  totum   iquidem  mundum,    quicumque  tandem  sit,  omnium  pos •sibtlium  optimum  esse.   196.  Adde  his,  quod  continuus  progressus  in  infinilum,   nita;  quia,  cum  singuli  modi  finitam  entitatem,  seu  realitatem  a  Deo  accipiant,  horum  series,  quantumvis  maxima  dicatur,  vel  cogitetur,  Esse  Divinum,  utpote  infinitum,  exhaurire  numquam  potest.  Ergo  series  mundorum  possibilium  est  intinita  (cf  s.  Thom.,  In  lib.  III  Sent.,  Dist.  XIV,  q.  I,  a.  4  ad  3).  Exinde  aliud  argumentum,  quo  mundus  optimus  veluti  in  se  absurdus  redarguitur,  confici  potest;  siquidem,  posita  doctrina  de  mundo  optimo,  series  mundorum  possibilium  non  esset  infinita;  quippe  quod,  postquam  series  a  mundo  minus  perfccto  -ad  mundum  magis  perfectum  progrediens,  mundum  omnium  optimum  lassecuta  est,  supra  ipsum  assurgere  nequit.   1  Cf  Fenelon,  Rtfutation  du  systdme  du  p.  Malebranchc  sur  la  nature,  ct  la  grace,  c.  6,  et  Bonifas,  ttude  sur  la  Thtodicee  de  Leibniz,  part.  3,  c.   4.    quem  hi  philosophi  mundo,  prout  totus  est,  considerato  tribuunt,  prorsus  commenlitius  est.  Etenim,  cum  mundus  in  tota  rerum,  ex  quibus  conflatur,  universitate  consideratus  non  sit  aliquid  abstractum,  sed  ex  diversis  naturis  rerum  compositum,  non  potest  aliter  ^inteiligi  ipsum  esse  in  conlinuo  progressu,  quam  si  ipsas  naturas  rerum  in  naturas  præstantiores  continuo  transmutari  admittatur,  alioquin  progressus  non  esset  substantialis,  sed  accidentalis.  Atqui  repugnat  naturas  rerum  ita  progredi,  ut  aliæ  in  alias  continuo  transmutentur  .  Ergo  repugnat  in  mundo  inveniri  illum  progressum,  quem  nuperi  Optimistæ  commenti  sunt.   197.  Obiic.    Leibnitius,  eiusque  sectatores:  Si  Deus  inter  mundos  possibiles  optimo  alium  prætulisset,  mundum  sine  ulla  ratione  sufficiente  creasset.  Atqui  quidquain  ne  in  Dei  quidem  operibus  sine  ratione  sufficiente  esse  potest.  Ergo  Deus  mundum  omnium  possibilium  optimum  creasse  dicendus  est.   198.  Resp.  Dist.  mai.,  sine  ratione  extra  Deum  posita,  conc.  mai.y  sine  ratione,  quæ  est  in  ipso  Deo,  neg.  mai.;  eadem  dist.  neg.  et  conc.  min.  Neg.  cons.  Sane  admittenda  est  aliqua  ratio,  ob  quam  Deus  mundum  creavit,  quia  Deus,  utpote  sapientissimus,  nihil  sine  ratione  moliri  potest.  At,  cum  Deus,  ens  sibi  ipsi  sufficientissimum,  a  causa  extranea  delerminari  non  possit,  illa  ratio  non  in  perfectione  mundi,  sed  in  ipso  Deo  invenienda  est ;  nempe,  ut  s.  Thomas  inquit,  est  ipsa  stia  Bonitas  z.  Quod  si  ratio,  ob  quam  Deus  mundum  creavit,  non  est  perfectio  ipsius  mundi,  sed  bonitas  Creatoris,  consequitur  rationem,  ob  quam  Deus  hunc  mundum,  non  vero  alium  ipso  perfectiorem,  aut  imperfectiorem  condidit,  non  in  perfectione  ipsius  mundi,  sed  in  ipso  Deo  etiam  quærendam  esse.  Hæc  autem  inquisitio  supervacanea,  imo  temeraria  est,  cum  de  re  agatur,  quæ  ad  arcana  Divinæ  Sapientiæ  pertinet.    Talis  quæstio,  ad  rem  ait  s.  Bonaventura,  est  irrationalis,  et  solutio  non  potest  dari,  nisi  hæc,  quia  voluit,  et  rationem  Ipse  novit 3  .   199.  Obiic.    Si  Deus  crearet  mundum 'omnium  possi    Cf  Ontol.,  c.  II,  a.  3,  p.  17. 2  Contr.  Gent.,  lib.  I,  c.  86.  3  In  lib.  I  Sent.,   Dist  XLIV,  a.  1,  q.    I   ad   arg.  Cf  s.  Aug.,  Epist.  III  ad  Nebridium,  n.  2.    COSMOLOGIA  183   hilium  minime  optimum,  Sapientiæ,  Bonitatique  suæ  flerogaret,  quia  minus  honum  est  quoddam  malum,  æ![uc  ac  minus  malum  est  quoddam  bonum.  Atqui  conseimens  est  absurdum.  Ergo  et  antecedens.  |  200.  Resp.  Neg.  mai>  ;  conc.  min.  Neg.  cons.  Sane  Sajnentia,  Bonitasque  Dei  non  expostulant,  ut  Deus  efficiat  jnundum  omnium  possibilium  optimum,  sive  absolute  op lmum,  sed  tantum  ut  quemcumque  mundum  ex  omnidus  possibilibus  efficere  velit,  ipsum  efficiat  relative,  nemf>e  m  genere  suo  optimum,  quatenus  ei  omnia  largiri  debet,  per  quæ  et  omnem  illam  perfectionem,  cuius  natura   ;ius  capax  est,  assequatur,  et  ad  ultimum  eius  finem,  qui  bst  manifestatio  Bonitatis  Dei,  perfectum  ordinem  habeat.   llud  autem  omittendum  non  est,  perabsurdam  esse  ra  jfionem,  qua  Leibnitius  propositionem  maiorem  sui  argujnenti  probavit,  quia  bonum,  et  malum  privative  sibi  opponuntur,  ac  proinde  prorsus  repugnat  ullum  bonum,  >rout  est  bonum,  esse  malum,  aut  ullum  malum,  prout  j:st  malum,  esse  bonum.    1  Cf  s.  Bonay.  loc.  cit.,  q.  II  ad  arg.  Homo  omnia,  quæ  in  reliquis  naturis  rerum  adhuc  observavimus,  in  se  exquisitiori  modo  continet1,  atque  ob  suam  facultatem  intelligendi  particeps  est  proprietatum,   Eer  quas  substantiæ  intellectuales,  sive  Angeli  cæteris  reus  creatis  excellunt2  ;  quocirca  ipse  annulus  est,  quo  natura  visibilis  cum  invisibili  copulatur,  ut  unica  inde  universitas  rerum  creatarum  efficiatur  $.  Hinc  tractatio  de  homine  a  Cosmologia,  uti  diximus  ,  segregatur,  atque  peculiarem  Philosophiæ  partem,  quæ  ANTHROPOLOGIA vocatur,  sibi  propriam  habet.  In  hac  tractatione  primo  explicabimus  quidquid  ad  unionem  animæ,  et  corporis  in  homine  spectat;  deinde  inquiremus    in  quo  essentia  animæ  humanæ  consistat;    utrum,  necne  anima  sit  immaterialis;    quænam  sit  origo  animæ;    utrum,  dissoluto  corpore,  anima  superstes  sit,  an  cum  corpore  pereat.  Quænam  sit  animæ  et  corporis  uuio  in  homine  inquiritur   I. —  Substantialis  animæ,  et  corporis  unio  in   homine   adstruitur   2.  Communis  vulgo  hominum  persuasio  est  hominem  non  esse  solam  animam,  aut  solum  corpus,  sed  aliquid,  quod  ex  anima,  et  corpore  conflatur  5  ;  siquidem  nemo,  quantumvis  plebeius,  cadaver,  aut  animam  a  corpore  separatam  hominem  appellat,  latumque  discrimen  inter  ca    Hinc  homo  fjVY.poY.ovfjLog,  parvus  mundus,  dictus  est,  quia,  ut  AQUINO (vedasi)  advertit,    omnes  creaturæ  mundi  quodammodo  inreniuntur  in  eo  ;  I,  q.  X.GI,  a.  1  c.   2  Cf  s.  Aug.,  De  Civ.  Dei,  lib.  IX,  c.   13,  n.  3.   8  Cf  Nemes.,  De  natura  hominis,  c.   i. 4  90.   s  De  Dicearcho,  aliisque  paucis  antiquis,  et  recentibus  Materialistis,  qui  in  homine  corpus  tantum  admiserunt,  alias  disseremus.       daver,  animam,  ct  hominem  non  agnoscit.  Verum  quoniam  unitas,  ut  in  Ontologia  vidimus  ,  cst  vel  substantialis,  vel  accidentalis,  non  convenit  inter  omnes  Philosophos,  utrum  unilas  hominis,  sive,  ut  aiunt,  compositi  humam  sit  subslantialis,  an  accidentalis.  Et  sane  non  pauci  inter  antiquos,  recentesque  vel  aperte  professi  sunt  animam  per  acadens  cum  corpore  coniungi,  vcl  hominem  ita  dennivere,  ut  nullam  rationem  corporis  haberent.  Nos  primum  substant.alem,  seu  naturalem  unionem  animæ  cum  corpore  in  homine  adslruemus,  deinde  quædam  contra  oppositas  sententias  adnotabimus.   3.  S.  Thomas,  de  unione  anitnæ  cumfcorpore  disserens  ait:  ((  fcx  anima,  et  corpore  constituitur  in  unoquoque  noslrum  duplex  unitas  naturæ,  et  personæ  2  .  Yentas  huius  theoriæ,  quæ  in  tota  media  ætate  viguit,  et  iam  a  ss.  latr.bus,  al.isque  antiquis  Scriploribus  3,  post  Aristotelem,  trad.ta  fuerat,  sequentibus  propositionibus  a  nobis  demonstratur:   4.  la.  Corpus,  atque  anima  in  homine  adeo  inter  se  comunguntur,  ul  ex  ipsis  una  natura,  seu  una  substantia  completa  constituatur .   Probatur.Ea,  quæ  sunt  diversæ  naluræ,  unam,  eamuemque  actioncm  exerere  non  possunt.  Atqui  anima  et  corpus  quæ  m  se  seorsum  consideratæ  sunt  diversæ  res,  nabent  in  hom.ne  operaliones  utrique  communes  Er^o  corpus,  et  amma  in  hornine  adeo  inter  se  coniunubstanUa  completa,  sive  una  natura  constituatur    Minor  probatur  præcipue  ex  sensationibus,  quæ  non  sunt  >ohus  an.mæ,  aut  solius  corporis,  sed  ulriusque.  Re  uuiIdm,Veransensat,0.nes  non.sunt  solius  corporis,  quia  cum  psa  s.t  operat.o  immalerial.s,  a  solo  principio  materiali,   sr;lest  r:pus'  proficisci  -w  •>^  3   ri6Ptia  comprobatur,  quia  corpus,  poslquam  anima  ab  eo     Cap.  III,  a.  1,  p.  19.-2  in?  q.  rij  a.  j  ad  2  W    præ  cetens    s.   Iustinum   (Fragm.  libri   De  resurr.  carnis    8)    A  henagoram  (De  resurr.,  c.   12,  13,  18,  et  21)    s    Irenacum   yeirid.^:  l\  t't  t^}De  CtvDei> libXIX>  ;    ™°   \  Contr.  Gent.,  lib.   II,  c.  57.   °  Cf  DtJnam.,  c.  III,  a.  4,  p.   119-120  vol.  I.       seiuncta  est,  nihil  sentire  experimur.  Neque  sunt  solius  animæ,  quippe  quod,  cum  anima  sit  immaterialis,  res  materiales    nihil  in  ipsam  per  se,  sive    immediate    agere   possunt  *.   5.  Itaque    neutrum  (neque  corpus,  neque  anima)  habet  speciem  completam,  sed  utrumque  est  pars  unius  naturæ  2  .  Quapropter  homo  nec  corpus,  nec  anima  est,  sed  aliquid  tertium,  quod  ex  utroque  componitur  3.  ld  ex  ipsa  notione  corporis  animati  clare  intelligitur  ;  siquidem  corpus  animatum  non  est  solum  corpus,  quia  corpus  per  se  est  expers  animæ,  seu  vitæ,  nec  sola  anima,  quia  anima  est  naturaliter  incorporea,  "sed  aliquid  tertium  ex  eo  exurgens,  nempe  corpus,  quod  anima  informat.   6.  2a.  Ex  anima,  et  corpore  unica  persona  in  homine  efjicitur.   Probatur.  Operationes  in  qualibet  natura  tribuuntur  supposito,  seu  personæ,  secundum  illud  Scholæ,  quod  in  Ontologia  statuimus,  Actiones  sunt  suppositorum  *.  Atqui  in  unoquoque  nostrum  unum,  idemque  est  illud,  cui  operationes  animæ,  et  corporis  tribuuntur.  Ergo  ex  anima,  el  corpore  una  persona  in  homine  constituitur.  Veritas  minoris  ex  interna  experientia  constat.  Et  sane  nos  iu  nobis  ipsis  experimur,  illud,  quod  in  nobis  intelligit,  ei  vult,  essc  idem  ac  illud,  quod  sentit,  nutritur,  deambu  lat:  unde  unusquisque  nostrum  sicut  dicit,  ego  volo,  el  ego  intelligo.  ita  dicit  quoque,  ego  patior,  ego  deambulo  aut  aliud  huiusmodi.  Atqui  illæ  operationes  sunt  sohuf  animæ;    autem  animæ,  et  corporis,  quod  anima  m  format.  Ergo  unum,  idemque  esse  in  homine  illud,  cu  operationes  animæ,  et  corporis  tribuuntur,  experientu  interna  constat.   7.  Præterea,  hæc  personæ  unitas,  quæ  ex  anima,  e  corpore  efficitur,  ex  iis,  quæ  in  præcedenti  proposition,  nihil  diciIfius;  nam  conlra  istam  opinionem  eadem  valent  argumenta   mhm  personam  non  posse  definiri  naturam  sui  consciam  stendimus  2;  quippe  quod  rb  ego  secundum  Kantium,  alios>ue  nuperos  re  ipsa  non  aliud,  nisi  personam,  denotat   14.  Denique    Kosminius  docuit  rb  ego  non  esse    solam  immam,  uli  Gartesius  opinatus  est,  neque  solam  conscienHam,  uu  Kantius  contendit,  sed  esse  animam,  prout  conpa  sui  ipsius  esl;  nam    subiectum  humanum  tum  evant  ego,  cum  per  diversas  operationes  internas  suarum  fa;ultatum  conscientiam  sui  assequitur3  .   At    Rosminius    DefinXIII,  §  55.  Modus,  ait,  quo  corporibus   adhærent  spiritus,  et  animalia       Nihilominus  Scholastici,  Aristotelis,  ipsiusque  s.  Augu  stini  doctrinis  adiuti,  de  modo,  quo  anima,  et  corpus  u  nicum  compositum  subslantiale  efficiunt,  theoriam  concin  narunt,  quæ  cuilibet  solidæ,  et  cuiusdam  momenti  diffi  cultati  aditum  præcludit.  Quæ  theoria  huc  redit,  quoartem  formæ,  non  autem  materiæ  in  homine  expleret  psum  iorct  principium,  quo  homo  vivit;  at  hoc  fieri  ne[uit,  quia  corpon  per  se  inspcclo  nec  vivere,  nec   esse  inncipium  vivendi  convenirc  polest,  alioquin  omne  corius  oporteret  esse  vivens,  vel  principium  vitæ  *   19.  Alterum  argumentum  ex  ipsa  notione  formæ  subtant.al.s  pet.tur:  Re  quidem  vera,  formæ  subslantialis,  oonenle  Aquinate  \  duo  sunt  propria.  Primum  in  eo  conistit,  quod  ipsa  rei,  cuius  est  forma,  esse  substantiale  *rgilur,  veluti  pr.ncipium  inlrinsecum,  ex  quo  res  in  ua  specie  constituitur  2;  alterum,  quod  a  primo  fluil,  est,  |UOd  ex  forma  substantiali,  et  ex  materia,  quæ  ab  illa  eterminatur  ad  aliquam  rem  constituendam,  unicum  esse  jubstant.ale  efficitur  *.  Atqui  dubium  non  est,  quin  anima  rga  corpus  hacc  duo  munia    obeat  ;    namque    anima,   i  ante  vid.mus  5,  esse  corpori  largitur  veluti  principium,  uo  res  cst  id,  quod  cst;  unde  corpus,  antequam  ab  anima   tormetur,  non  est  corpus  humanum,  et  staiim  ac  anima  o  eo  separatur,  corpus  humanum  esse  desinit.    Anima  um  corpore  unum  esse  substantiale  constituit;  namque  si  )sa  intnnsece  esse  corporis  constituit,  necesse  est  ut  una  um  corpore  unicum  esse  substantiale  efficiat 6.  Er^o  nenm  dub.um  esse  potest,  quin  anima  cum  corpore*,  veiti  iorma  substantialis  cum  materia,  copuletur.   £J.  Frop.  2  .  Amma,  quæ  est  forma  substantialis  cor7'  /*on  est>  msi  amma  intellectiva,  sive  rationalis.   rrobalur  contra  non  paucos,  eosque  præsertim  recen§,  qu.  ut  intra  videbimus,  pugnant  animam,  qua  corus  vivit,  non  esse  animam  intellectivam,  sed  animam  ab  Jc  d.versam,  quam  principium  vitale  vocant.  Forma,  ut   \  r'fqr  LXXV'  a*  *  ?  2  Con*r.   Gent.,  lib.  II,  c.  68,  n.  2.  *  Cf  Cosmol.,  loc.   cit.,  p.   102-103.   ninn!df^P*  i104"  •Pr°pter  hæC  duo  forma  sbstantialis,  quæ  prin E? ani     n  ?  rei.ctaV°CatUr'  a  Princiui0    efficiente    discrimitur,  quia  pnncipium  efliciens  largitur  esse  rei    non    ex    eo  aunrf   a  produc.t,  atque  esse  eius  non  est  idem  ac  esse  rei  productæ    est  etiam  ipsius  animæ  ;  I,  q.  LXXVI       sæpe  diximus,  speciem,  seu  naturam  cuiusque  rei  determinat.  Atqui  natura  cuiusque  rei  ab  eius  operationibus  dignoscitur.  Ergo  in  composito  substantiali,  quod  dicitur  homo,  forma  ea  esse  debet,  quæ  illius  operationibus  respondet.  Atqui  operationes  propriæ  hominis  sunt  intellectivæ,  quia  per  has  a  ceteris  rebus  discriminatur.  Ergo  anima  intellectiva  est  propria  hominis  forma. Nonnulla  circa  eamdem  theoriam  adnotantur   21.  Ad  eius,  quam  exposuimus,  theoriæ  maiorem  explanationem,  hæc  tria  mente  recolemus  oportet:   Horum  primum  est,  animam  rationalem  non  posse  informare  corpus,  prout  est  rationalis,  quia  ipsa,  prout  est  rationalis,  naturam  materiæ  longe  supergreditur.  Hinc,  cum  dicitur  animam  rationalem  esse  formam  substantialem  corporis,  hoc  intelligendum  est,    secundum  essentiam  animæ  intellectualis,  non  tamen  secundum  operationem  intellectualem  2  ,  quapropter    unio  animæ  ad  corpus  uon  pertingit  usque  ad  operationem  intellectus  8  .   22.  Alterum  est,  animam  humanam,  secus  ac  animam  belluinam,  ita  informare  corpus,  ut  per  se,  et  sine  corpore  existere  valeat,  sive,  ut  Scholæ  aiunt,  esse  formarr  substantialem  subsistentem  .  Et  sane,  si  anima  humana.  secundum  quidem  suum  esse,  sed  non  secundum  suam  virtutem  intelligendi  est  forma  corporis,  sequitur  aliquas  operationes  ab  ea  exerceri  sine  organis  corporeis  5.  Atqui  anima  humana  non  posset  ullas  operationes  sine  organu  corporeis  exercere,  si  esse  eius  a  corpore  omnino  penderet.  Ergo  anima  humana  ita  informat  corpus,  ut  per  se;  et  sine  corpore  existere  valeat.   23.  Tertium  est,  quod  anima,  etsi  sit  forma  corpons.  tamen  operationes  intelligendi  exercere  potest.    Secundum  essentiam  quidem  suam  [anima  intellectiva)  dat  esse   1  I,  q.  et  a.  citt.  c.       Qq.  dispp.&xm.  De  Anim.,a.7  ad  11.  Cf  Contr.  Gent.,lib.IV,c.S&  s  Qq.   dispp.,  De  Fer.,   q.  XIII,  a.  4  c.  .     Quænam  sit  forma  substantialis  subsistens,  exphcavimus  n  Cosmologia,  c.  V,  a.  3,  p.   137-138.   s    Quamvis  esse  animæ  sit  quodammodo  corpons,  non  tamei  corpus  attingit  ad  esse  animæ  participandum  secundum  totam  suan  nobilitatem,  et  virtutem:  et  ideo  est  aliqua  operatio  animæ,  m  qm  non  communicat  corpus  ;  Op.  cit.,  De  Anirn.,  a.  1  ad  18.       GESm'    Secundum  Potemiam  vero  proprias  operationes  ^fficil';  nam  ipsa  cum  corpore  ila  coniungilur,  ut  per  •at.onem  vires  eius  superet,  eiusque  dominelur  .  Vicissim   tsi  anima  natura  sua  sit  intelligens,  tamen  ad  opcra,V,es  corporis   concurrere   potest.    Etenim   ipsa   es?  forma   erleclior  form.s  sensitiva,  e(  vegetaliva.  Atqui  quæ!  bet   uTcontST/  formarum>    Psa  inferio^es    u„   se  conhnet.  Ergo  an.ma  humana,  cum  maleriam  inforoat,  e.  largitur  esse,  quod  corpori  inanimato   convenit  Wetare,  quo  planla  super  corpus  inanimatum  exlolli tur  Asentxre,  quo  brutum  plantæ  excellit;  nihilque  al  u  I    ibi  kopnum  retinet,  nisi  vim  intelligendi,  quam  cum  mabria  commun.care   non  potest  .  Itaque   anima   huma.  a  loæ  seeundum  essentiam  suam  est  rationalis,  ad  oS  lones  corpor.s  concurrit  non  quatenus  est  rational?  sed   "t  C„eVlil|U'rn  SCr.  fTU,tateS  Ve^tativas  in   '   conS  '.inn  '  '      0m'llenu"m  est,  animam  producere  one Uiones  corpons,  non  prout  sunt  mere  materiales    et  cororeæ,  secl  prout  vilales,  ac  proinde  aliquid  simplex   sunt.   Abt.  HI.-Argumenta,  qaibus  Scholasticorum  theoria  impugnatur,  solvuntur   L%  ^bi'C- °Si  anima  ratinalis  csset  fbrma  substaniJi.s  corpons,  ipsa  cum  corpore  sese  commisceret,  ita  ut  'ni  eo  exteuderelur,   et  divideretur.  Atqui  id,  quod  est   1  fni!,'  .Ct  d,visibilc>  est  materiale.  Ergo  Scholasticoim  sententia  animam  humanam  materialem  facit.   i I  n,n7P.'  \eg"""':>  concminNe9consEt  sanc  il".',?.,•  abadversar"s  ob.icitur,  quod  nempe  anima  foret  le  nnn',  V  CUm  .corPorc  commiscerclur,  iam  ab  Aquiicen  !u  T  f0lt  Quæ  miscen'r>  ait,  oportel  ad  m  IZ  tt  ?  eSSe.;  qux°d  non  onling'.  "''!    uis,  quoWcr8  n  °na  eadem    At  ex  eo>  1uod  ^ima  i"for«  corpus,  ipsam  cum  corpore  commisceri  haud  seuui     Un>  De  PircreaL'  a2  ad   10.  '  hb.  III  Sent.,  Dist.   I,  a.  1,  q.  I  ad  arg.  -  192  expostulat,  ut  ad  coniunctionem  cum  corpore  ordinem  semper  retineat,  non  vero  ut  sine  actuali  cum  corpore  coniunctione  in  suo  esse  perdurare  nequeat  l.    IV.—  Scotistaruni  sentenlia  expenditur   31.  In  superioribus  articulis  diximus  animam  humanam,  cum  materiam  informat,  utpote  forma  ceteris  perfectior,  quæ  harum  virtutes  in  se  continet,  ei  largiri  non  solura  esse  vegetans  et  sentiens,  sed  etiam  esse  corporis'-;  ac  proinde  informare  materiam  omni  forma  dcnudatam,  ita  ul  ipsa  sit  illa  forma,  qua  corpus  in  suo  esse  corporis  constituitur  3;  neque  id  animæ  simplicitati  obesse  .  Qua  ir  re  silentio  prætereunda  non  est  sententia  Scoti.  Ipse  enim,  post  Henr.  Gandavensem,  etsi  animam  esse  formam  qua  corpus  vivit,  seu,  ut  aiunt,  animatur,  propugnaverit  tamen,  secus  ac  B.  Albertus  M.,  s.  Thomas,  et  pleriquc  Scholæ  Doctores  docuerunt,  contendit  agnoscendam  præ  terea  esse  in  corpore  «  formam,  qua  corpus  est  corpus  aliam  ab  illa,  qua  est  animatum  s.  Hanc  formam,  qu  et  du  cor^'  RdP°nse  «    P    Bottalla,   •in   «I  i     !  /  «l8.?  qUæ  adversus  Tongiorgium  disseruimus  in   Ne^fs^r^'^"^''  V°!HI'  -ParS  Prima'  C'  H  ubl  etiam  solutas  invenies   obiectiones  Henrici   und,,mSIS:        U'  neCn°n  ill0rum  receutiuu>  qui  horum  throriam  unoum  atomismi  placita  propugnant. ANTHROPOLOGTA   corporis  humani  per  se,  et  essentialiter    .  Id  Leo  X  confirroavit  in  synodo  Lateranensi,  cum  definivit,  quod  anima  intellectiva  «  vere,  per  se,  et  essentialiter  humanr  corporis  forma  existat  2  .  Secundum  utriusque  synodi  den  nitionem,  Pius  IX  in  suis  ad  Episcopum  Coloniensen  Lilteris  questus  est  Giintherum,  eiusque  discipulos  lædere  in  suis  libris  «  catholieam  sententiam  ac  doctrinarr  de  homine,  qui  corpore,  et  anima  ita  absolvatur,  ut  am  nra  eaque  rationalis  sit  vera  per  se,  atque  immediata  cor   poris  forma 3  .  .  .,   35  Iam  hisce  definitionibus,  utr  constat  ex  Eprstola,  quan   de  mandato  Pii  Pp.  IX  D.  Wladimirus  Czacki,  nunc  S.  RE   Cardinalis,  D.  Eduardo  Hautcoeur,  Rectori  Universitatn   Cathol.  Insulensis  inscripsit  4,  docetur  unitas  substantiafr   humanæ  naturæ,  quæ  duabus  constat   substantns  partxali   bus,  corpore  nempe,  et  anima  rationali.  Et  hoc  quidem  a   doctrinam  theologicam  spectat.  Quod  autem  attinet  ad  con   troversias,  quæ  non  ita  pridem  ab  aliquibus  Philosophis  rt   suscitatæ  sunt,  scilicet  circa  principia  constituentia  corpc   rum,  unde  unitas  illa  substantialis  diversa  ratrone  ab  ei   explicalurs,  ipsæ  doctrinas  mere  philosophicas  respiaum   super  quibus    catholicæ  Scholæ  diversas  sententias  sequm   tur  ac  sequi  possunt;  quoniam  suprema  Ecclesiæ  auctorxto   numquam  pro  altera  iudicium  tulit,  quod  alteram  excludi   ret.  At  vero,  id  non  impedit,  quominus  philosophrca  argi   mentatione  demonstrari  possit,  sententiam  Thomrstarun   quam  nos  amplexi  sumus6,  quoad  unitatem  substantralei   humanæ  naturæ,  cum  laudatis  Romanorum  Pontrhcui   definitionrbus  potius,  quam    alias,  consentire;  scilrcet,    ut  præfatam  definitionem  non  nisi  hoc  sensu  Doctois  Scholarum  semper  acceperint6.   1  Vid.  pp.  citt.   2  Aliam  formam  diximus,  non  vero  aliam  nimam;  nam  de  unite  animæ  in  homine  controversia  inter  Catholicos,  quemadmodum   Lapite  IV  ostendemus,  cxistere  haud  potest.    Cf  Cosmol.,  c.   I,  a.  5,  p.   101-102.   Qq.  dispp.,  q.   un.  De  Anim.,  a.   9  ad  11.   ibid.  ad  18.   Hoc  argumentum  fuse  evolvit  Em.  Card.  Zighara,  Op.  cit.,  Pars    explicav.t,  quod  hæc  media  natura  suggerit  animæ  ndquid  rerum  fit  in  corpore,  et  in  corpore  exequitur  ndquid  amma  ei  præscribit,  quin  causas  suarum  opetionum  cognoscat  4.  l   44.  Systema  mediatoris  plastici  absurdum  est  Vrobatur.Si  inter    animam,  et  corpus    natura  media,    s.tutnusque    parliceps,  existeret,  oporteret  ipsam  se  simul  corporearn,  cognilione  præditam,  et  cogitatio5  cxpertem,  celer.sque  oppositis   proprietalibus  pollen 1  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XXVI,  a.   10  c.  In  Ioann.  Evang.   c.   V,  tract.  XXIII,  n.  5.  "  Saggio  su'  temperamenti,  Bologna  1864.  Bibliothbque  choisie,  t.  II,   p.   113  sqq.    202     tem,  quibus  anima,  et  corpus  ab  se   discriminantur.  Atqui  notio  huius  naturæ  est  absurda.  Ergo.   45.  Præterea,  hæc  natura  media  officio  administræ  inter  animam  et  corpus  in  homine  ita  fungi  dicitur,  ut  conscientiam  operationum  suarum  non  habeat.  Atqui  natura,  quæ  se,  suasque  operationes  non  cognoscit,  profecto  non  potest  fungi  officio  administræ  inter  animam,  et  corpus  in  homine;  nam  haud  possibile  est  aliquam  naturam  officio  administræ  fungi,  nisi  dominium  in  suas  operationes  habeat,  alioquin  ipsa,  ut  advertit  s.  Thomas1,  non  agit,  sed  potius  agitur.  Ergo  naturam  plasticam,  quam  Clericus  effinxit,  ex  eo  etiam  absurdam  esse  patet,  quod  ipsa  officiis  fungi  nequit,  quæ  in  homine  ei  assignantur.   46.  Obiic.  Multæ  operationes,  e.  g.,  respiratio,  molus  cordis,  in  homine  conspiciuntur,  quæ  nec  a  corpore,  neque  ab  anima  repeti  possunt.  Ergo  admittenda  est  in  homine  tertia  natura,  quæ  sit  illarum  operationum  principium.   47.  Resp.  Dist.  ant.,  non  possunt  repeti  a  solo  corpore,  aut  a  sola  anima,  conc.  ant.,  non  possunt  repeti  ab  anima  simul,  et  a  corpore,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Re  quidem  vera,  corpus,  uti  iam  ostendimns,  esse  suum  ab  anima  accipit,  unamque  substantiam  completam  cum  ipsa  effieit,  ac  proinde  anima  cum  corpore  est  unicum  principium  respirationis,  motuum  cordis,  aliorumque,  quibus  corpus  vegetat.  Frustra  Clericus  contendit  operationes  respirandi,  aliasque  id  genus  non  posse  animæ  adscribi,  cum  quod  nihil  convenientiæ  inter  ipsas,  et  intellectiones  existit,  tum  quod  anima  nescit,  quomodo  agantur  in  corpore  ea,  quæ  ipsa  peragi  in  illo  vult.  Etenim,  quod  ad  primum  attinet,  nihil  vetat  respirationem,  aliasque  einsmodi  operationes,  atque  intellectiones,  quamvis  sint  diversi  generis,  ab  anima  tamen  perinde  proficisci  ;  siquidem  anima  per  alias  facultates  est  principium  intellectionum,  et  per  alias  facultatcs  est  principium  yegetandi,  et  sentiendi.  Alterum  autem  ex  eo  fit,  quod  alia  est  in  anima  facultas,  qua  illas  operationes  vult,  alia  autem,  qua  illas  in  corpore  exequitur.    i  De  unione  Verbi  Incarnati,  a.   5  c.  De  systcmate  causarura  occasionalium   48.  Malebranchius,  uli  antea  diximus  ,  ratus  est  Deum  dumtaxat  esse  causam  efficientem,  atque  cum   corpora  tum  animas  omni   vi   agendi   destitui  ;   ex   quo    confecit  Deum  esse  unicam,  et  immediatam  causam  omnium  motuum,  qui  in  corpore  fiunt,  omniumque  operationum,  quas  anima  exerit;  atque  consensum,  quem  experimur  inter  certos  motus  corporis,  et  certas  operationes  animæ,  et  vicissim,  nonnisi  a  Deo  esse  repetendum.  Itaque  ipse  statuit  Deum  ob  suum  generale   decretum,   quod    totum  mundi  ordinem  complectitur,  ita  motus  corporis,  actionesque  animæ  moderari,  ut,  quoties  certi  motus  in  corpore  fiunt,  sensationes  ipsis  consentaneas,  et  quoties  certæ  operationes  in  anima   fiunt,  motus   ipsis  consentaneos   in  corpore  producat.  Ex  quo  patescit  nec  ullos  motus   corpons  esse  veras  causas  actionum  animæ,  nec  ullas  actiones  animæ  esse  veras  causas  motuum  corporis,  sed  dumtaxat  dici  posse  causas  occasionales,  quia  nonnulli  motus  corporis  Deo  occasionem  præbent  producendi   in   anima  actiones  illis  consentaneas,  et  vicissim  2.  Hoc  systema  oczasionalismus,   vel  systema  adsistentiæ    dictum  est,   quia  animam,  et  corpus   vcluti  causas  dumtaxat    occasionales  ignoscit,  Deumque  animæ,  et  corpori  conlinuo  adsistentem  ponit.   49.  Hanc  theoriam,  eodem  fere  ac  Malebranchii  tempore,  Sylvanus  Regius  3,  et  deinceps  non   pauci   propurnarunt  usque  in  hanc  diem,  in  qua,  uti  ante  vidimus  4,  heonam  caussarum  occasionalium  a  nonnullis  Philosophis  )ræsertim  in  Gallia  exsuscitata  est.   50.  Systema  causarum  occasionalium  falso  fundanento  innilitur  ;  falsam  philosophandi  methodum  sectatur  ;  mnem  umonem  mter  animam,  et  corpus  tollit;  impias  con'lusiones  parxt.   Probatur  prima  pars.  Malebranchius,  ceterique  Occalonahstæ  consensum  inter  certas  operationes  animæ,  crtosque  motus  corpons  omnibus  obvium  ab  immediata  ictione  Dei  repetunt,   quia  omnem   vim   activam   rebus   1  Ontol.,  c.  IX,  a.  7,  p.  71.  2  De  inquirm  V9r^,ib    yI   c    5   Cours  entier  de  phil.,  M4t.,  par.  2,  c.  1-5.  1  Ontol.,  loc.   cit.       creatis  repugnare  arbitrantur.  Atqui,  ut  in  Ontologia  !  vidimus,  nihil  repugnat  vim  quamdam  actuosam  rebus  creatis  inesse,  immo,  si  ea  ipsis  negetur,  multa  absurda  inde  profluunt.  Ergo  nulla,  immo  absurda  est  ratio,  ob  quam  occasionalismus  ab  eius  auctoribus  excogitatus  fuit.   51.  Probatur  altera  pars.  Occasionalistæ  non  inficiantur  nobis  videri  animam,  et  corpus  aliquid  in  sese  invicem  agere,  sed  causam  huius  phænomeni  ex  ipsa  natura  hominis  non  expostulant,  sed  ad  Deum  omnium  rerum  auctorem,  et  conservatorem,  confugiunt.  Atqui  hoc,  ut  s.  Thomas  iamdiu  observavit 2,  indignum  est  viro  philosopho  ;  Deus  enim  procul  dubio  est  causa  universalis  omnium  phænomenorum  naturæ  ;  sed  philosopho  quærendæ  sunt  causæ  phænomenorum  particulares,  seu  proximæ,  quia  in  harum  cognitione,  quemadmodum  in  Logica  vidimus,  scientia  consistit.  Occasionalismus  igitur  methodum  philosophandi  sectatur,  quæ  scientiam  gignere  non  potest.   52.  Probatur  tertia  pars.  Secundum  Occasionalistas  anima  cum  corpore  neque  secundum  esse,  ita  ut  ex  ipsis  unica  completa  substantia  exurgat,  neque  secundum  operationem,  ita  ut  anima,  et  corpus  aliquid  in  sese  inyicem  agant,  unitur.  Ergo  occasionalismus  non  modo  unionem  substantialem,  quam  ante  demonstravimus,  sed  quamlibet  unionem  animæ  cum  corpore  tollit.   53.  Probatur  quarta  pars.  Si  anima  non  est  cum  corpore  principium  omnium  operationum  corporis,  sed  Deus  est  harum  unica  causa,  certe  non  ei,  sed  Deo  tribuenda  sunt,  quæ  anima  per  corpus  bene,  aut  male  operari  videtur.  Item,  si  anima  non  est  principium  activum  suarum  cogitationum,  sed  has  Deus  occasione  motuum  corporeorum  in  ipsa  producit,  liquet  cogitationes,  quæcumque  sint,  sive  bonæ,  sive  perversæ,  neutiquam  possc  animæ  imputari.  Quocirca,  posito  occasionalismo,  homini      Loc.  cit.,  p.  171-172;  cf  etiam  Cosmol,  c.  III,  a.  4,  p.  122-123,  ei  c.  VI,  a.  3,  p.  lol  sq.   2    Si  quis,  ait  sanctus  Doctor,  quærenti,  quare  lignum  est  calefactum,  respondet,  quia  Deus  voluit,  convenienter  quidem  respondet,  si  intendit  quæstionem  reducere  in  primam  causam;  inconvenienler  vero,  si  intendit  omnes  alias  eicludere  causas  ;  In  Ub.  De  Causis,  lect.     neque  actiones  interiores  animi,  neque  exteriores  corpons  imputari  queunt.  Atqui  hoc  infinitæ  perfectioni  Dei  maxime  mdignum  est,  atque  omncm  moralitatem  actio|num  humanarum  destruit.  Ergo  systema  causarum  occaswnahum  lmpias  conclusiones  parit.   54.  Obiic.    Anima  nescit,  quid  sit,  quo  membra  coripons  moventur.  Ergo  ipsa  non  est  causa  motuum  corporis.   5o.  Resp.  Neg.  cons.  Etenim  anima  motuum  corporis  causa  est,  quatenus  eos  præscribit,  eosque  per  organa  corpons  exercet  '.  Quocirca  ipsa  cognoscere  quidem  de  bet  motus,  quos  producere  vult,  non  vero  modum,  quo  lorgana  corporis  illos  exequuntur.   oG.  Obiic.    Nulla  est  connexio  inter  voliliones  anifcmæ,  et  motus  corporis.  Ergo.   57.  Resp.  Neg.  ant.  Nam  si  anima,  uti  ostendimus,  est  !imul  cum  corpore  principium  omnium  operationum,  quas  |in  corpore  conspicimus,  maxima  connexio  inter  volitiojfies,  ahasque  operationes  proprias  animæ,  atque  inter  ouerationes  corporis  existere  dicenda  est 2.   III.  — Doctrina  harmoniæ  præstabilitæ  confutatur   58.  Leibnitius,  cum,  ut  alibi  diximus  3,  possibilitatem  >ciionis  transeuntis,  ac  proinde  actionis,  qua  anima,  et  cor>us  m  sese  mvicem  agunt,  inficiatus  sil,  consensum  inter  jperationes  animæ,  et  corporis  ex  eo  repetendum  esse  do;'uit,  quod  Deus  animam,  et  corpus  in  singulis  hominibus  ta  constituit,  ut,  dum  anima,  et  corpus  nihil  in  sese  mu|uo  agunt,  utriusque  operationes  mirifice  sibi  consentiant.   lanc  theonam  systema  harmoniæ  præstabilitæ  vocavit,  ||uia  lpsa  harmoniam  inter  operationes  animæ,  motusque  orporis  a  Deo  præstabilitam  cognoscit  .  Modum  autem,  ||uo  in  singulis  hominibus  hæc  harmonia  a  Deo  præstabiatur,  ita  exphcavit:  Unaquælibet  anima,  prout  schema,  eu  typus  totius  universi  evolvitur  b,  continuatam  seriem   J  Cf  Dynam.,  c.  VI,  a.  3,  p.   190  vol.   I.   Cf  s.  Thom.,  Qq.  dispp.,  q.  Un.  De  spir.  creat.,  a.  3  ad  4.  Alias  mectiones,  ci  quibus  Malebranchius  Deum  non  possc  vim  actuosam  uin  rebus  creatis  communicare  arguit,  refutavimus  in  Onro/.,loc.cit Ontol.,  c.  IX,  a.   2,  p.  63.   Systeme  nouveau  de  la  nat.  etc,  §  14.   Cf  Ideal.,     perceptionum,  appetitionumque  in  se  ex  vi  sibi  insita  pro-1  ducit,  adeo  ut  ratio  posterioris  perceptionis,  et  ratio  poste-i  rioris  appetitionis  in  præcedenti  perceptione,  et  appetitio- 1  ne  contineatur;  item,  unumquodlibet  corpus  per  se  solum  I  ex  legibus  motus  continuatam  seriem    mutationum   in  sel  producit,  ita  ut  ratio  posterioris  mutationis  semper  existal  in  præcedenti  mutatione  '.  Quandoquidem  autem   infini-j    sunt  animæ  possibiles,  infinitaque  corpora  possibilia/  i  liquet  infinitas  quoque  esse  cum  possibiles  series  perceptionum,  tum  possibiles  series  mutationum;  ideoque,  quæi  cumque  anima  sumatur,  semper  inveniri  aliquod  corpus  in  quo  series  mutationum  cum  serie  perceptionum  illiu!  animæ  mirifice  consentit.  Quamobrem  Deus  harmonian  inter  operationes  animæ,  motusque  corporis  præstabilini  dicendus  est,  quatenus  cum  anima  coniungit   illud   corl  pus,  cuius  mutationes  curn  perceptionihus  illius  animac  adamussim,  et  constanter  concordant 2.   59.  Systema  harmoniæ  præstabilitæ  falso  funda  mento  superstruitur;  effato  rationis  sufficientis,  quod  Leib  nitius  adeo  inculcavit,  manifeste  adversatur;  unitatem  sub  stantialem  hominis,  quam  Leibnitius  admittendam  esse  de  crevit,  tollit;  impiis,  absurdisque  theoriis  latissimam  vian  sternit.   Probatur  la  pars.  Leibnitius  systema  harmoniæ  præ  stabilitæ  excogitavit  ob  illam  rationem,  quod  substantia'  nihil  in  sese  invicem  agere  possunt.  Atqui  hoc  pronun  tiatum,  quemadmodum  ostendimus  ',  omnino  falsum  est  Ergo.   60.  Probatur2  pars.  Perceptiones,appetitionesque,  quai  in  anima  sibi  succedunt,  sæpe  secum  pugnant.  Atqui  fier  non  potest,  ut  posterioris  perceptionis,  et  appetitionis  ra  tio  sufficiens  in  opposita  præcedenti  perceptione,  et  ap  petitione  existat.  Ergo  systema  harmoniæ  præstabilita  effato  illi  rationis  sufficientisy  quod  Leibnitius  maximope  re  exaggerat,  manifeste  adversatur.   61.  Probatur  3a  pars.  Leibnitius  aperte  asseruit,  incul  cavitque    existere  inter  animam,  et  corpus  veram  unio      Lettre  d  Mr  Arnauld,  §  107,  et  108.       Thdodic,  par.  I,  §  62-67;  par.  II,  §  188;  par.  III,  §  291.   3  Ontol.,  loc.  cit.,  et  Cosmol.,  c.  VI,  a.  3,  p.  152.       nem,  cx  qua  fit  suppositum  ',  atque  to  ego  in  nobis    unitatc  gaudere  vera,  non  collectiva,  qualis  ea  est,  quam  horologium  habet 2  .  Iamvero  unitas  substantialis  hominis  m  systemate  harmoniæ  præstabilitæ  non  modo  non  jadslruitur,  sed  manifeste  tollitur.  Etenim  ipsa  expostulat,  ut  unicum  sit  in  homine  esse  animæ,  et  corporis.  Atqui  anima,  et  corpus  secundum  harmoniæ  præstabilitæ  placita,  non  solum  non  uniuntur  secundum  esse,  sed  ne  secundum  operari  quidem,  quia  anima  omnes  suas  affectiones  experirelur,  etiamsi  nullum  esset  corpus,  et  vicissim.  Ergo  unitas  substantialis  hominis  in  systemale  harmoniæ  præslabilitæ  non  modo  non  adstruitur,  sed  etiam  manifeste  tollitur.  Quin  etiam  in  homine  secundum  placita  harmoniæ  præstabilitæ  ne  unitas  quidem  collectiva  admittitur,  qua  horologium  gaudet.  Etenim  unitas  collectiva  in  horologio  ex  mulua  partium  in  se  actione  constiluitur,  ita  ut,  hac  perturbata,  horologium  destruatur;  at  Leibnitius  sua  harmonia  non  solum  animam,  et  corpus  ab  se  secundum  esse  omnino  separat,  sed  etiam  nullam  animæ  in  corpus,  corporisque  in  animam  actionem  cognoscit.   io^h  P™batur  ^a  pars.  Systema  harmoniæ  præstabilitæ  ldeahsmo  favet.  Nam  si  corpora  ad  sensationes,  quas  anima  in  se  experitur,  nihil  prorsus  conferunt,  pronum  ent  Idcalistis  inferre  nullam  rationem  esse,  cur  corpora  existant,  aut  saltem  nobis  comperlum  esse  non  posse,  num  re  lpsa  existant.    Libertatem  voluntatis  humanæ  destruit.  Etenim  actiones,  quas  anima  per  se  exercet,  liberæ  esse  nequeunt,  quia  ipsæ  hac  lege  in  anima  evolvunlur,  ut  posterior  in  præcedenti  rationem  sufficientem  mi  habeat,  et  ipsæ  aliæ  esse  non  pessunt,  quam  quæ  motionibus  corporis,  quocum  unitur,  adamussim  respon1ent.  Neque  ullæ  motiones  corporis  liberæ  dici  possunt,  jmppe  quod  omnes  motus  corporis  non  solum  fiunt  per  ^es  mechanicas,  eoque  nexu,  ut  posterior  rationem  suficientem  sui  in  præcedenti  habeat,  sed  etiam  ab  omni  lctione,  concursuque  animæ  adeo  remoti  sunt,  ut,  etiamsi  mlla  anima  existat,  eodem  modo  fierent,  ac  nunc  fiunt.     Thdod.,  Discours  de  la  conformitd  d  la  foi  avec  la  raison,  §  55,  Eclairciss.  du  nouveau  systdme.         Si  illud  systema  admitteretur,  nonnisi  Deo  cuncta  peccata  lam  interna,  quam  externa  tribuenda  forent.  Cuius  rei  hæc  manifesta    ratio  est,  quod  omnes  perceptiones,  appetitionesque  animæ  sunt  naturalis,   necessariaque  sequela  evolutionis  schematis,  quod,  secundum  Leibnitium  essentiam  anima  constituit,   omnesque  motiones  corporis  secundum  leges  mechanicas  fiunt,  quin  anima  quidquam  ad  illas  conferat.    Atqui   Deus  et  unamquamque  animami  cum  schemate  creavit,  quod  necessario  in  ipsa  evolviturJ  et  leges  mechanicas  statuit,  secundum  quas  omnes  motus  j  corporis  fiunt.    Ergo  et  quæcumque    anima   cogitat,  acJ  vult,  et  quæcumque  corpus  exequitur,  Deo,  secundum  harmoniæ  præstabilitæ  placita,  tribuenda  sunt.  Hinc,  si|  quid  anima  cogitat,  ac  vult,  aut  si  quid  per  corpus,  exequitur  contra  legem  naturalem,  aut  positivam,    omne  id  i  Deo  dumtaxat  imputandum  foret.  Igitur  systema  harmo-l  niæ  præstabilitæ  impiis,  absurdisque  theoriis  latissimam  viam  sternit.   IV.— Systetna  physici  influxus,  seu  causarum  efficientium   expenditur   63.  Systema  influxus  physici,  seu  causarum  efncientium  i  unionem  anirnæ,  et  corporis  ex  mutua  utriusque  actione  deriyat.  En  quomodo  P.  Makus  illud  exponat:    Docenl  nimirum  eius  [physici  influxus)  defensores,  naturas  has  [animam  et  corpus)  plurimum  dissimiles  ita  sibi  strictas  esse,  ac  devinctas,  ut  altera  in  alteram  vere,  atque  eflicienter  influat,  neque  tamen  ea  actione  ex  una  in  alterarn  quidquam  transferri:  sed,  impressis  in  sensu  motionibus,  et  nervorum  ope  ad  cerebrum  usque  propagatis,  mentem  ad  informandas  rerum  notiones  determinari;  et  vicissim,  suborta  in  animo  voluntate  membri  cuiuspiam  commovendi,  nervos  continuo  impelli,  motusque  in  eo  membro  voluntarios  consequi    .   64.  Systema  influxus  physici,  seu  causarum  efficientium  est  reiiciendum.   Probatur.  Secundum  assertores  physici  influxus  mutua   1  Compendiaria  metaphysicæ  Institutio,  Psychol..  c.  II,  §  450.  Hoc  systema,  quod  iam  Newtonus,  Clarkeus,  omnesque  Angli  barmoniæ  præstabilitæ  adversarii  in  primis  adornarunt,  post  Makum  Storchenavius,  aliique  e  S.  I.  tuiti  sunt.    A   actio  animæ,  et  corporis  repetenda  est  non  ex  eo,  quod  anima  corpon  esse,  et  operari  largilur,  sed  ex  eo,  qubd  mima,  et  corpus,  dum  distinctum  esse  habent,  vim  suam  jperandi  in  sese  invicem  exercent;  quapropter  hæc  actio  jon  consequitur  unionem  animæ,  et  corporis,  sed  notius  Ham  constituit.  Atqui  duarum  substantiarum  unio  quac  x  eo  dumtaxat  exurgit,  quod  illæ  vim  agendi  in  sese  nvicem  exercent,  est  accidentalis,  quia  actio  esse  rei  iam  onstitutum  sequitur,  quidquid  autem  rei  adiungitur,  postuam  esse  eius  constitutum  est,  accidens  est  C  Ennf  seundum  assertores  physici  influxus  unio  substantialis  in3r  animam,  et  corpus  adstrui  non  potest,  ac  proinde  hoc  fstema  procul  vero  est.   65.  Adhæc  assertores  physici  influxus  rationem,  qua  corus  in  animam  agit,  reddere  haud  possunt.  Et  sane,  si  adiittatur  corpus  unicam  substantiam  completam  cum  ani  constituere,  dicendum  est  corpus  in    animam    agere  on  qua  ratione  est  corpus,  sed  quatenus  ab  anima  vitam!   .virtutem  agendi  accipit,  ita  ut  non  tam  corpus,  quam  nma  per  potentias,  quarum  organa  sunt  membra  corpos,  agat  .  E  contrano,  secundum  assertores  physici  inixus,  quoniam  corpus  non  constituit  cum  anima  unicam  iDstantiam  completam,  ipsum  in  animam  agere  dicendum  I,  prout  corpus  cst.  Atqui  corpus,  prout  corpus  est,  non  )test  agere,  nisi  per  contactum  physicum,  qui  ab  anima,    immatenalis  est,  excipi  non  potest.  Ergo  in  systeate  phys.ci  influxus  actio  corporis  in  animam  explicari   V.— Mutua  animæ,  corporisque  in  sese  actio  secundum  Scholasticos  explicatur   66.  Si  theoria  aristotelico-scholastica  de  unione  animæ  corporis  admittatur,  nullo  negotio  intelligere  licet  muam  ammæ,  corporisque  in  sese  actionem  ex  eo  esse  relenciam,  quod  anima  se  ad  corpus,  velut  forma  ad  mariam,  habet.  Quod  explanatur  scquenti  ^rop.  Si  anima  est principium  formale  corporis,necesse  est,   [  /n  lib.  II  Sent.,  Dist.  XXVI,  q.  I,  a.  2  sol.     Anuna,  et  corpus  conveniunt  in  unam  personam,  et  in  unam   21  /  Ct  liC0,didtur    una    actio    humana  ;  De  unione   Verbi  '(iinati,  a.  5  ad  11.   Philos.  Christ.  Compend.  II.?        ut  anima  aliquid  agat  in  corpus,  motusque  corporis  in  ani\  mam  redundent.   Probatur.  Quandoquidem  anima  est  forma  substantialis  corporis,  ideo  unum  est  esse  utriusque,  quia  forma,  ut    |  pe  diximus,  est  actus  rei,  seu  id,  quod  dat  esse  rei  .  Atquij  operari,  ut  Scholæ  effatum  est,  sequitur  esse.  Ergo,  quoniam  unum  est  esse  commune  animæ,  et  corporis,  inde  necessario  efficitur,  ut  anima,  et  corpus  in  sese  invicem  effluant,  atque  ex  suis  operationibus  sese  invicem  immuj  tent.  Præterea,  cum  anima  sit  forma  substantialis  corpoj  ris,  ipsa  debet  esse  intrinsecum  principium,   a  quo  cor  pus  virtutem  operandi  accipit,  ac  proinde  simul  cum  cor  I  pore  subiectum  potentiarum,  propter  quas  corpus  opera  tur  2.  Atqui  si  anima  est  principium,  a  quo  corpus  vir  i  tutem  operandi  accipii;  et  non  cornus  tantum,  sed  totuni  coniunctum,  scilicet  corpus  cum  anima,  a  qua  constitui  tur,  est  subiectum  potentiarum,  propter  quas  corpus  ope  ratur,   necesse  est  non  modo  ut  anima  membra  corpori:  ad  operandum  movere  possit,  sed  etiam  operationes  corj  poris  in  animam  quodammodo  redundent.  Ergo,  admiss;  theoria,  quam  Scholastici  de  principiis  constitutivis  homi  nis  tradidere,  admittendum  quoque  est  et  animam  in  cor  pus,  et  corpus  in  animam  aliquid  agere    posse.  Deniqu  ob  eamdem  rationem,  quod  nempe  anima  est  forma  sub  stantialis  corporis,    consequitur  in  una  essentia   animæ  :  tamquam  in  radice,  facultates  tum  superiores,  tum  infei  riores  colligari  3.  Atqui  mutua  facultatum  colligatio  in  un  radice  expostulat,  ut  earum  actiones  sint  mutuæ.  Ergo  4       Necesse  est,  si  anima  est  forma  corporis,  quod  animæ,  n  est,mo  pperæ  pretium  esse  arbitramur  rem  tanU  wi^declarare,  firmiusque  stabilire,  quia  æstio  de  pnncipio  vitali  in  homine  magna  contentione  ter  recentes  agitatur.  b      w"lc"one    'D'   [.—  Refulalur  organicismus,S"fil  .  ^    T  mechan.ca  Cartesii,  qui  quidquid  in  corire  fit,  secundum  leges  motus,  seu  mechanicas  in  eo  fieri   rd.cus  contendit,  eorumque,  qui  hodie   in  Anglia     e  •Hia,  maximeque  in  Germania  ad  leges  mechanicas,'ve   yires  chymicas  in  explicanda  vita  corporis  confugiunt  «il  h,c  dicimus.  Nam,  quoniam  leges  mechanicæ  et  -es  chvmicæ,  uli  vidimus,  non  mod^o  brulorum,  sed  em  infimi  genens  viventium,  nempe  plantarum  onera;nes  elbcere  nequcunt «,  liquido  patet  ipsas  eo  S  icerc  posse  opcrationes  vitales  corpVis  hu^mani  quæ T  un  longe  exqu.s.t.ores.  Itaquc,  hac  sentenlia  præterssa,  systema,  quod  organkismus  vocalur,  in  primis  exadcndum  nobis  cst.  t  ""Jis  ex >9.  Defensores  organicismi  fatentur  non  posse  sola  phya,  aut  cbymica  expl.car.  omnia  phænomena  vitæ,  quac    eUtu  et  c  ZT'  V0""Ua"f,nlensum  qnitnr  passio  in  sensuali  sa  ;,„',"  '"T      con'e'"P^"one  retrahuntur,  vel  impediuntur   edund"'' 1 '  JT  aCUbUS;  "  "  COnVerSO  ei  viribus  'nferioribus  Zu,,.  suPer'orssi°ncm  afficitur,  •>•,  De   Ver.,  q.   XXVI,  a.  10  c.   Cf  Cosmol.,  c.  IV,  a.  1,  p.  126-128,  ct  c.  V,  a.  1,  p.  130  et  131.      in  corpore  conspiciuntur,  ac  proinde  admittunt  proprietates  vitales  in  corpore  a  physicis  et  chymicis  diversas;  sed  cum  pro  certo  habeant  nulium  phænomenum  vitæ  posse  ab  anima  repeti,  tuentur  harum  proprietatum  vitalium  principium,  et  subiectum  esse  ipsam  materiam  corporis.  j  Quare,  secundum  ipsos,  principium  vitale  non  distinguitur  ab  ipsa  materia  organorum  ',  sed  est  quædam  vis  insita,  propriaque  materiæ,  et  mera  eius  affectio  2.  Hoc  systema  a  Sociis  Academiæ  Parisiensis,  quibus  Bordeus  præcessit,  hodie  propugnatur.  Illud  inter  Bordeum,  atque  hodiernos  organicistas  Academiæ  Parisiensis  interest,  j  quod  ille  cuique  organo  corporis  propriam  vitam  tnbuit  s,  hi  vero,  ut  unitatem  corporis,  viventis  sartam,  tectamque  faciant,  unicum  esse  principium  vitale  matenæ  organorum  insitum  pugnant.   70.  la.  Principium,  ex  quo  actiones  vitales  promanant,  est  distinctum  a  materia  corporis.   Probatur.    Corpus  humanum,  perinde  ac  quodhbet  aliud  corpus,  non  posset  ex  quibusdam  molecuhs,  veluti  partibus,  constitui,  nisi  sit  aliquod  principium,  quo  ipsa£  congregantur,  atque  ad  unitatem  substantiæ  reducuntur.  alioquin  corpus  non  esset  unum  per  se,  quale  reipsa  est,  sed  unum  per  accidens.  Hoc  præmisso,  en  argumentum:  Illud  principium,  ex  quo  corpus  constituitur,  seu  ex  quc  moleculæ  in  unitatem  corporis  coalescunt,  a  materia  ipsius  corporis  distinguitur;  quippe  quod  ipsum  efficit,  u  moleculæ,  quæ  potentia  corpus  sunt,  actu  corpus  fiant;  asUrenS'      6  la  W6>  6t  de  V  itltelli9ence,  p.  I,  sect.  I,  c.  5,   irisf1862.iIlier'  DU  prinCl'pe  Vitale'  et  de    '•  pensante,  c.  3,  3  Bordeum  secutus  cst  Fouquet,  Discours  surla  clinique,  Paris.   in  quolibet  corpore  animato  inesse  non  solum  vitam  to ti  corpori  communem,  sed  etiam  tot  speciales  vitas,  quot   sunt  organa  corporis.    Operationum  principia,  quæ  ad   unicum  principium,  tamquam  sui  subiectum,  non  redu cuntur,  diversa  operationum  subiecta  expostulant  ;  nam   cuiuslibet  generis  operationum  aliquod  subiectum  esse  de bet.  Quare,  si  tot  principia  vitalia  in  corpore  animato  e xisterent,  quot  sunt  organa  corporis,  tot  distincta,  diver saque  subiecta  vitæ  existere   quoque  in   ipso   deberent,   quot  sunt  organa  corporis;  ita  ut  quodlibet  organum  es set  subiectum  alicuius  specialis  generis  vitæ.  Atqui  quis quis  noslrum  experitur  unicum  esse  in  se  subiectum  di versarum  operationum,  quæ  per  diversa  organa  exercen tur.  Quis  enim  non  videt  unum,  idemque  esse  in  se  ipsc   subiectum,  quod  quinque  species  diversas  sensationum  ir,   se  excipit,  earumque  differentias  sentit,  quod  imagiua-,   tur,  quod  corpus  movet,  quod,  ne  plura  dicamus,  respi rat,  alimenta  digerit,  aliaque  opera  vitæ  exercet?  f  Fal   sum  igitur  est  tot  esse  in  corpore  nostro  principia  opera   tionum  vilalium,  quot  sunt  organa  eiusdem  corporis  J     Inter  plura  principia,  quorum   unumquodque   pro   prias  operationes  habet,  in  iisque  exerendis  ab  alio  prin   cipio  non  pendet,  non  alia  unio,  quam  accidentalis,  ess   potest.  Quare,  si  singula  organa  non  tantum  exerceren   quasdam  speciales  functiones    eiusdem   principii   vitalis   quo  ipsa  informantur,  sed  unumquodque   ipsorum    pro   prium  principium  vitæ   haberet,  corpus,  quod  ex  ipsi   componitur,  esset  totum  per  accidens,  non  vero  per  se   Atqui,  secundum  omnes  et  philosophos,  et  physiologos,  e   iusmodi  consensus,  sive  harmonia  inter   cuncta    corpori   organa  existit,  ut  ex  ipsis  corpus  unum  totum  per  se,  e   quodammodo    unum  organum   efficiatur.   Ergo   pro   cert      Cf  s.  Aug.,  Conf.,  lib.  X,  c.  7,  n.  11.   2  S.  Thomas  hoc  argumentum  ex  natura  zoophytorum  perbellei  lustravit.  Constat  enim  inter  omnes,  cum  zoophytum  in  partes  div  ditur,  quamlibet  partem  diversas  exercere  operationes  animæ,  se  principii  sentientis,  et  vegetantis,  quo  corpus  zoophyti  animatur.  A  qui  hoc  evenire  non  posset,  si  quodlibet  organum  animalis  propric  operationes  per  principium  vitale  diversum  a  principiis  vitalibi  reliquorum  organorum  exerceret.  Ergo  in  corpore  animato  unui  principium  vitale  cunctis  organis  commune,  non  vero  diversa  pi  diversis  organis  admittenda  sunt.   Cf  I,  q.   LXXVI,  a.  3  c.   babendum  cst  singula  organa  corporis  non  gaudere  proprio  pnncipio  vitæ,  sed  dumtaxat  exercere  speciales  fun:tiones  umus  eiusdemque  principii  vitalis,  quod  totum  corpus  mformat  .   Aar.  II.—  Vitalismu3  irapugaatur,  siraulqje  animismus   asseritur   72.  Postquam  vidimus  vitam  corporis  non  esse  repetenlam  a  legibus  mechanicis,  et  cbymicis,  sed  a  quodam  prin•ipio  actuoso  speciali,  quod  vitale  dicitur;  atque  hoc  prin:ipium  vitale  non  esse  vim  insitam,  propriamque  materiæ,  5t  meram  eius  aflectionem,  sed  esse  principium,  quod  ab  >rganorum  materia  distinguitur;  inquirere  debemus,  utrum  stud  principium  vitale  distinctum  a  materia  organorum  sit  psa  anima  rationalis,  an  tertium  principium,  a  corpore,  )ennde  ac  ab  anima  rationali,  diversum.   73.  Iam  inter  Philosophos  antiquos  disputatum  est,  urum  in  homine  sit  unica  anima,  (qua  ipse  intelligit,  senit,  et  vegetat,  an  duæ,  quarum  una  intelligit,  altera  auem  sentit,  et  vegetat,  an  tres,  quarum  una  intelligit,  alera  sentit,  tertia  denique  vegetat.  In  philosophia  recenti thalius  acriter  vehementerque  reprehendit  diversas  eoum  theonas,  qui,  præter  animam  intelligentem,  alias   T  ^m?/1!?1^  et  seniientem  n  homine  posuerunt2.  Sæulus  XVIII  Buffonus,  Gassendi 3  vestigiis  insistens,  ex  puna,  quæ  mter  sensum,  et  rationem  existit,  unicum  utriusue  pnncip.um,  et  subiectum  esse  non  posse  contendit,  t  ideo  in  unoquoque  individuo  humano  veluti  duplicem  ominem  agnoscendum  esse  decrevit  .  At,  exeunte  sæcu t  Bordeus  etiam  in  eo  erravit,  quod  unumquodque  principium  itæ  sive  unumquodque  corporis  organum  propria  sensibilitate  gauere  decrevit.  Hunc  errorem  iam  s.  Augustinus  reprobavit,  qui  aif   Vun  sent.endi  non  habet  vita  quælibet   (De  Gen.  ad  litt.  Lib.   V,'''  c'    V  n-/4) Sane    non  omnes  operationes  animalis,    ut  ^Thonias  advert.t     salvantur  in  qualibet   parte  eius,  maiime  in  nimal.bus  perfect.s  (Qq.  dispp.,  q.  un.  De  Anim.,  a.  10  ad  7)  uare,  ets.  quidquid  est  sensibile,  sit  vitale,    tamen   vera  non  est  ropos.t.o  conversa,  quidquid  est  vitale,  est  sensibile.   edJaZta  TdiclZra^PhyS'>  paSsim;  P^ænesii  ad  aliena  a  re  edica  arcendum,  §  39;  Disquis.  de  mechan.,  et  organ.  etc,  §  69  sqq.  3  Physic,  sect.  III,  Membr.  poster.,  lib.  III    c    4  Discours  sur  la  nature  des  animaux.  Hominem  duplicem  Buf  A   lo  XVIII,  et  ineunte  sæculo  XIX,  controversia  de  uni  tate  principii  in  homine  vehementer  exarsit,  atque  in  u  tramque  partem  maximo  animorum  æstu  inter  Philoso  phos,  Medicos,  ipsosque  Theologos  adhuc  agitatur.  Omnet  ii,  qui  cum  Aristotele,  Ecclesiæ  Scriptoribus,  Scholasti  cis  !,  et  Sthalio  tuentur  animam  rationalem  esse  princi  pium  omnium  phænomenorum  vitæ,  ita  ut  nullum  aliuc  principium  vitæ,  præter  ipsam,  in  homine  sit  agnoscen  du m,  Animistæ  vocantur.  li  autem,  qui  duce  Barthezio    sentiunt,  præter  animam  rationalem,  et  corpus,  esse  ii  homine  principium  vitæ  ab  ipsis  distinctum,  quod  es  omnium  phænomenorum  vitalium  corporis  principium  vocantur   Vitalistæ.   74.  Una  in  homine  est  animd,  nempe  rationalis  quæ  est  principium  cunctarum  eius  operationum.   Prohatur.    Ab  eodem,  ut  verba  s.  Thomæ  usurpemus  res  habet,  quod  sit  ensy  et  quod  sit  una,  nam  ens,  et  unun  convertuntur  3.  Hinc,  cum  quælibet  res  per  formam  ha'  beat,  quod  sit  ens,  per  formam  quoque  habet,  quod  si  una.  Itaque  res  non  potest  esse  per  se,  seu  simplicita  una,  nisi  per  unam  formam  ;  ac  proinde  si  in  homim  non  esset  unum  principium  formale,  quod  intelligit,  sen  tit,  et  vegetat,  sed  vel  tria,  nempe  intellectivum,  sensiti  vum,  et  vegetativum,  vel  duo,  ut  ii  volunt,  qui  vim  sen  tiendi  principio  intellectivo,  aut  vegetativo  adscribunt  homo  non  simpliciter  unus,  sed  multiplex  esset.  Atqu  quilibet  homo  est  per  se  unus  .  Ergo  unum  debet  esse  ii  homine  principium  formale,  proindeque  una  anima,  sei  unum  principium  vitæ  b.   foni  non  sine  aliqua  laude  Condillachus  (  Traitt  des  animaux  part.  I,  c.  3)  confutavit.     Ab  iis  excipiendus  est  Guil.  Ockamus,  qui,  sicut  multa  alia  ita  hoc  quoque  philosophiæ  Scholasticæ  caput  impugnavit,  duaJ  que  in  homine  animas  admisit.  Cf  Quodlib.  II,  q.   10,  et  11.   2  Nouveaux  tUmens  de  la  science  de  Vhomme,  2e  ed.  Paris  1806   3  Cf  OntoL,  c.   III,  a.   i,  p.  18.   4  Id  omnes  Vitalistæ,  si  fortasse  perpaucos  exceperis,  saltem  verb  fatentur.  Nec  aliter  sentire  illi  dicendi  sunt,  qui  hominem  cum  Bui  fono  duplicant;  hi  enim  unitatem  hominis  non  negant,  sed  durata  xat  duplex  esse  in  eo  principium  operationum  sibi  volunt.   s  I,  q.  LXXVI,  a.  3  c.  Ex  quo  vides  hominem,  si  essent  in  e  plures  animæ,  non  unum  vivens,  sed  coacervationem  viventium  ft           Quæ  attribuuntur  alicui  eidem  secundum  diversas  formas,  prædicantur  de  se  invicem  per  accidens    .  E.  g.,  esse  musicum,  et  esse  album,  quæ  sunt  diversæ  formæ  in  Socrate,  de  se  nonnisi  per  accidens  possunt  invicem  prædicari;  quia  quandoque  re  ipsa  evenit,  ut  ille,  qui  est  musicus,  sit  etiam  albus,  et  ille,  qui  est  albus,  sit  etiam  musicus  ;  at  simpliciter,  seu  per  se  non  potest  unum  de  altero  prædicari,  quia  essentia,  sive,  ut  aiunt,  notio  unius  alia  est,  ac  notio  alterius.  Quapropter,  si  esse  vivens^  animal,  homo,  tamquam  diversæ  formæ  cuilibet  bomini  inessent,  esse  vivens  in  homine  non  posset  prædi:ari  per  se  de  animali,  nec  animal  posset  prædicari  per  le  dc  homine.  Atqui  consequens  cst  absurdum;  quia    ho110,  secundum  quod  est  homo,  est  animal,  et  secundum  juod  est  animal,  est  vivum  .  Ergo    ab  eodem  principio  iliquid  est  animal,  homo  et  vivum  2  .     Anima  rationalis,  ut  diximus,  est  in  homine  huiusnodi  forma,  ut  perfectiones  ceterarum  rerum  mundi  adpeclabilis  adunatas  in  uno  principio  contineat,  ac  proinle  ipsa  sola  per  se  præslat  ea  omnia,  quæ  tum  forma  prporis  inanimati,  tum  animæ  vegetabilis,  et  belluina  iræstant  3.  Ergo  unica  est  in  homine  anima,  sive  unicum  •rincipium  intelligendi,  sentiendi,  ac  vegetandi.  Ad  hoc  llustrandum  excmpla  numerorum,  et  figurarum  optimo  onsilio  afferuntur  4.  Etenim  numeri  variantur  per  addi }.  Neque  dicas  cum  Jouffroyo  plures  animas,  quippe  quæ  ab  se  inicem  pendent,  inter  se  consociari,  atque  inde  unitatem  hominis  efci.  Nam  consociatio  principiorum  substantialium,  quocumque  modo  en  dicatur,  hominem  per  se,  et  simpliciter  unum  efficere  nequit.  Et  ine,  consociatio  plurium  principiorum  substantialium,  seu  formaim,  non  aliam,  quam  ordinis  unitatem,  producit,  quia  plura  prinpia  substantialia  non  aliter  inter  se  consociari  possunt,  quam  quod  Qum  habet  ordinem  ad  alterum.  Atqui  unitas  ordinis,  ut  s.  Thoas  scite  advertit,  est  minima  unitatum  (Contr.  Gent.,  lib.  H,  c.  58,  .  2).  Ergo  si  plures  animæ  in  homine  esse  dicantur,  unitas  hoinis  ex  illarum  consociatione  ellici  nequit.    Contr.  Gent.,  ibid.,  n.  1.-2  ]  q.  LXXV,  a.  3  c.  '  Cf  p.  192-193,     Cf  s.  Thom.,  Qq.  dispp.,q.  un.  De  Sp.  cr.,a.  3  c.  Aliud  argumenim  s{inctus  Doctor  conficit  ex  eo,  quod  facultates  hominis  in  suis  :tioml)usimpedimento  sunt,  ita  ut  quo  magis  una  intcnditur,  altera  mittatur,  id  quod  explicari  non  posset,  nisi  dicatur  unam  esse  aniam,quæ  sitillarum  facultatum  principium;  Contr.  Gent., ibid.,n.7.       tionem,  aut  subtractionem  unitatis,  ita  quidem,  ut  numerus  superior  numerum  inferiorem  contineat.  Diversæ  quoque  species  figurarum  ita  inter  se  comparantur,  ut  una  alteram  contineat,  e.  g.,  pentagonum  continet  tetragonum,  et  tetragonum  trigonum.  Iam  sicut  numerus  superior,  e.  g.  denarius,  non  per  alium  numerum  est  novenarius,  auli  octavus,  et  per  alium  denarius;  atque  pentagonus  non  pei  aliam  figuram  est  tetragonus,  per  aliam  trigonus,  et  pei  aliam  pentagonus;  ita  homo  non  habet  per  aliam  animaur  esse  rationale,  per  aliam  esse  sensitivum,  per  aliam  esse  vegetativum,  sed  his  omnibus  per  unicam  animam  gaudet.  Neque  dicas  operationes  vegetativas,  sensitivas,  et  ifl  tellectivas,  quippe  quæ  ab  se  natura  differunt,  ab  una,  eademque  anima  produci  non  posse.  Nam  anima  humana  a  causis  naturalibus  in  eo  potissimum  discriminatur,  quod  istæ,  cum  unica  vi  operandi  polleant,  nonnisi  eiusderc  naturæ  effectus  producere  possunt;  illa  autem,  cum  habeai  plures  facultates,  quæ  sunt  principia  proxima  operationum,  diversos  effectus  per  eas  producere  potest.     Accedit  communis  hominum  consensio.  Sane  nos  au  dimus  quemlibet  e  plebe  dicentem  non  solum:  Ego  intel  ligo,  sed  etiam,  Ego  sentio  ;  et  non  solum,  Ego  intelligo  et  sentio,  sed  etiam,  Ego  nulrior,  Ego  augesco,  Ego  prolem  generOj  necnon,  Ego  deambulo  l.  Atqui  hæ,  aliæquc  communes  locutiones,  quæ  communis  modi  cogitand  signa  sunt,  persuasionem  hominum  vel  plebeiorum  dt  unitate  principii  vitalis  denotant;  nam  si  aliud  esset  prin  cipium  substantiale,  quod  intelligit,  aliud  vero,  quoc  sentit,  et  vegetat,  unumquodque  illorum  principiorun  substantialium  operationes  proprias,  alterique  haud  com  munes  haberet,  proindeque  non  possent  eidem  subiectc  omnes  illæ  operationes  adscribi.  Ergo  ex  communi  homr  num  persuasione  confirmatur  unum  esse  principium  substantiale,  quod  intelligit,  vult,  sentit,  de  loco  in  locun  se  movet,  operationesque  vegetandi  exercet.     Denique  si  principium  vitale,  præter  animam  rationalem,  in  homine  admilteretur,  ipsum  aut  materiale,  aul  immateriale  esse  deberet.  Atqui  neutrius  generis  esse  potest.  Nam  si  materiale  esse  dicitur  2,  illud  absurdum  con  *  Cf  Gerdy,  Physiologie  des  sensations,  et  de  V  intelligence,  p.  8  Paris  1846. 2  Ita  sentiuDt  Gassendius,   Buffoous,  et  Martinus.      ;equitur,  quod  nempe  materia,  cum  sit  vilæ  expers,  viilam  corpori  ln  homine  largiatur.  Sin  immateriale  ',  illud  ijuod  etiam  ialsum  est,  consequitur,  nempe  principium  /itale,  dissoluto  corpore,  manere,  ipsumque  non  esse  corfuptioni  obnoxium.  Etenim,  secundum  Vitalistas,  principium  vitale  est  diversum  a  principio,  quo  corpus  homiiis,  vel  cuiuslibetanimahs  in  specie  corporis  constituitur.  |rgo  corpus  hominis,  vel  cuiuscumque  animalis  posset  Iissolvi,  qum  pnncipium  vitale  dissolvatur  ;  immo  non  >osset  pnncipium  vitale  cum  dissolutione  corporis  dissolvi,  luia  esse  unius  ab  esse  alterius  non  pendet,  atque  illud  >perationes  habet,  quæ  huic,  prout  corpus  est,  non  coneniunt.   75.  Illud  autem  omittendum  non  est,  Philosophum  Chritianum  dubitare  non  posse,  quin  anima  rationalis  sit  uni:um  pnncipium  omnmm  operationum  hominis.  Nam  in  )nmis,  hæc  theoria  est  merum  corollarium  illius  doctrilæ,  qua  traditur,  animam  rationalem  esse  formam  subtantialem  corporis;  siquidem,  cum  forma  sit  in  qualibet  •e  non  modo  pnncipium  rol  esse,  sed  etiam  7oz>  operari,  dem  est  dicere,  Antma  rationalis  est  forma  substantialis  orporis,  ac  Anima  rationalis  est  principium  cunctarum  oyatxonum  corporis.  Insuper,  Ecclesia  in  Concilio  Constaninopohlano  IV  duas  animas  in  homine  ponentes  anatheoate  confec.t 2;  atque  Pius  Pp.  IX  ipsam  animam  ratiolalem  esse  pnncipium  operationum  vegetativarum  adverus  15altzerum  aperte  declaravit 3.     Pro  immaterialitate  principii  vitalis  stant  Arhens,  Ubaghs,  Ma alhæns,  alnque  non  pauci.  °     '   J    Veteri  et  novo  Testamento  unam  animam,  rationalem,  et  intel ctivam,  habere  hominem  docente,  et  omnibus  deiloquiis  Patribns  et   agistns  EccJesiæ  eamdem  opinionem  asseverantibus,  in  tantum  im etat.s  qu,dam  malorum  inventionibus  dantes  operam  devenerunt,   t  duas  eum  habere  ammas  impudenter  dogmatizare,  et  quibusdam   rat.onalibus  conatibus  per  sapientiam,  quæ  stulta  facta  est,  pro r lain   hæres.m  confirmare  prætendant.  Itaque  hæc  sancta  et  uni ersai.s  Synodus,  veluti  quoddam  pessimum  zizanium,  nunc  germi anten,  nequam  opinioncm    evelJere    fcstinans.  .  .,  talis   imp"etatis   ventores  et  patratores,  et  his  similia  sentientes  magna  voce  ana lematizat  ;  Act.   VIII,  can.  II.  G   '    Nototum  præterea  est,  inquit  Summus  Pontifex,  Baltzerum  in   nrnnl0  1,.fc,,0.tu!n10mncm  controversiam    ad  hoc  revocasset,  sitne   Prpor,  vitæ  pnncipium  proprium  ab  anima  rationali  re  ipsa  discre  Vitalistarum  argumenta  refutantur   76.  Obiic.    Nihil  sibi  polest  adversari.  Atqui  in  homine  appetitus  rationalis  curii  appetitu  sensitivo  pugnat.  Ergo  in  homine  non  est  admittendum  unum  principiucc  operationum,  sed  duplex,  sive,  ut  Buffonus  ait,  duplea  homo.   77.  Resp.  Dist.  mai.  Nihil  sibi  adversari  potest  secundum  idem,  conc.  mai.,  secundum  diversa,  neg.  mai.,  sul  eadem  dist.  conc,  et  neg.  min.  Neg.  cons.  Sane,  primo  pugna,  quæ  inter  actus  appetitus  sensitivi  et  intellectiv  in  homine  quandoque  existit,  animismo  non  opponitur  Etenim    opposita,  s.  Thomas  ait,  prædicari  de  eoden  secundum  idem  est  impossibile,  sed  secundum  diversj.  nihil  prohibet    ;  quippe  quod  ratio  veræ  oppositionis  ut  sæpe  diximus,  expostulat  ut  non  solum  idem  de  eo  dem,  sed  etiam  secundum  idem  prædicetur.  Atqui  actu  appetitus  rationalis,  et  actus  appetitus  sensitivi  sibi  noi  opponuntur  secundum  idem,  sed  secundum  diversa,  nempt  secundum  diversos  modos,  quibus  obiectum  apprehendi  tur  ;  siquidem  experientia  compertum  cuique  est  actu  appetitus  sensitivi  cum  actibus  appetitus  rationalis  pu  gnare,  quoties  aut  sensus  apprehendit  velut  delectabile  jl  lud,  quod  ratio  vetat,  vel  apprehendit  velut  triste  illud  quod  ratio  præcipit.  Nihil  igitur  vetat,  quominus  appe  titus  sensitivus,  et  rationalis  eidem  subiecto  inhæreant  eorumque  actus  eidem  subiecto,  nempe  animæ,  tribuan  tur.  Accedit  quod  hæc  ipsa  oppositio,  quam  inter  actu  appetilus  sensitivi,  et  actus  appetitus  rationalis  exister  diximus,  nonnisi  accidentalis  est;  nam  ipsa  ex  eo  oritur    tum,  eo  temeritatis  progressum  esse,  ut  oppositam  sententiam  e  appellaret  hæreticam  et  pro  tali  habendam  esse  multis  verbis  ar  gueret.  Quod  quidem  non  possumus  non  vehementer  improbare  considerantes,  hanc  sententiam,  quæ  unum  in  homine  ponit  vita  principium,  animam  scilicet  rationalem,  a  qua  corpus  quoque  et  mo'  tum  et  vitam  omnem  et  sensum  accipiat,  in  Dei  Ecclesia  esse  com  munissimam,  atque  Doctoribus  plerisque,  et  probatissimis  quidei  maxime,  cum  Ecclesiæ  dogmate  ita  videri  coniunctam,  ut  huiu  sit  legitima  solaque  vera  interpretatio,  nec  proinde  sine  errore  i  fide  possit  negari  .  Videsis  Ephem.  La  Scienza  e  La  Fede,  vol.  XI.  p.  378  sq;  nec  non  voll.  XXXIII,  p.  186  sqq,  284  sqq,  399;  XXXIV  263  sqq,  Napoli  1857,  1860.    III,  q.  XVI,  a.  4  ad  1. uod  interdum  actus  appetitus  sensitivi  sunt  adeo  vehelientes,  ut  rationem  ad  se  trahere  conentur '.  At  ipsi  naira  sua  ad  actus  appetitus  rationalis  ordinem  habent,  ac  'roinde  non  solum  rationi  subduntur,  sed  etiam  libertais  voluntatis  quodammodo  participes  sunt2.  I  78.  Secundo,  pugna  inter  actus  appetitus  sensitivi,  atue  actus  appetitus  rationalis  animismo  favet.  Revera,  um  appetitus  sensitivus  in  homine  contra  rationem  inurgit,  homo  sive  secundum  ipsum,  sive  contra  ipsum  a!at,  unum  actum  humanum  exerit,  qui    principium  ha[et  in  ipso  appetitu,  et  terminum  in  ratione  3  ;  isque  'ctus  dicitur  vitiosus,  si  fit  contra  rationem,  honestus,  l  fit  secundum  rationem.  Atqui  non  posset  unus  actus  umanus  ex  utroque  appetitu  exurgere,  nisi  unicum  esset  triusque  subiectum  ;  quippe  quod  si  aliud  esset  subrctum  appetitus  sensitivi,  aliud  subicctum  appetitus  raonalis,  unus  appetitus  posset  quidem  in  alterum  agere,  ;d  ambo  appetitus  unum  actum  exerere  non  possent.  Ergo  ugna,  quæ  inter  actus  utriusque  appetitus  in  homine  )nspicitur,  unitatem  principii  vitalis  in  homine  arguit;  ntum  abest,  ut  ipsi  adversetur.   79.  Obiic.    Homo  potest  usu  intelligentiæ  carere,  quin  tam  amittat.  Atqui  id  demonstrat  aliud  in  homine  esse   rincipium  intelligentiæ,   aliud  principium  vitæ.  Ergo.   80.  Resp.  Conc.  mai.;  neg.  min.  Neg.  cons.  Re  quidem  ^ra,  homo  vivit,  quamdiu  anima  cum  corpore  coniunitur,  quia,  uti  ostensum  est,  anima  ex  eo,  quod  corpus  itbrmat,  vitam  ipsi  largitur.  Atqui    anima,  aiente  Aquiate,  non  unitur  corpori  ut  forma  mediantibus  suis  potenis,  sed  per  essentiam  suam    .  Ergo  nihil  vetat,  quomias  anima  cum  corpore  unialur,  atque  homo  ob  hanc  u onem  vivat,  quin  usum  alicuius  suæ  facultatis  habeat5.   Dicendum,  quod  potentiæ  animæ  non  se  habcnt  con irtibiliter  cum    essentia:    quamvis    enim  nulla   potentia   4  Cf  Dynam.,  c.   V,  a.  2,  p.  165-166,  vol.  I.     Cf  ibid.  3  l  2æ,  q.  LIX,  a.  2  c.     Qq.  dispp.,  De   Ver.,  q.   XIII,  a.  4  c.   J  Alicuius  facultatis,  inquimus,  non  vero  omnium,  quia,  cum  vi'Otia  non  sint,  nisi  quæ  se    agunt   ad  operationem,  homo,  quamdiu  vivit,  usu  omnium   suarum    facultatum  irere  nequit.       animæ  possit  esse  sine  essentia,  tamen  essentia  animæ  potest  esse  sine  quibusdam  potentiis,  puta  sine  visu,  et  auditu,  propter  corruptionem  organorum,  quorum  huiusmodi  potentiæ  proprie  sunt  actus    .  Quomodo  autem  possit  homo  usu  intelligentiæ  carere,  quin  vitam  amittat,  facile  explicatur.  Gerte,  homo  usum  intelligentiæ  amittere  potest;  nam,  cum  intellectus  sine  phantasmatis  in  hac  vita  nihil  intelligere  possit,  imaginatione,  aliisque  facultatibus,  quæ  intelligentiæ  inserviunt,  turbatis,  usus  intelligentiæ,  vel  minuitur,  vel  omnino  cessat2.  At,  cessante  usu  intelligentiæ,  non  idcirco  cessat  vita,  quia  cessatio  intelligentiæ  secum  non  fert  cessationem  facultatum  vegetandi,  per  quas  vita  animalis  existit.  Et  sane,  perturbato,  vel  prorsus  cessante  usu  alicuius  facultatis,  non  aliæ  facultates  inde  perturbantur,  aut  cessant,  quam  quæ  sine  illa  actiones  suas  exerere  nequeunt.  Atqui  facultates  vegetandi,  quæ  ad  vitam  animalis  pertinent,  sine  usu  facultatis  intelligendi  operationes  suas  exerere  possunt.  Ergo,  cessante  usu  intelligentiæ,  necesse  non  est,  ut  vita  quoque  cesset.   81.  Obiic    Notum  omnibus  est  in  cadavere  animalis.  si  qua  scintilla  electrica  extremas  partes  nervorum  percellit,  motus  contractilitatis  in  musculis  produci  ;  ac  in  capitibus  recisis,  vel  membris  amputatis  motus  contractilitatis  aliquandiu  perdurare.  Atqui  huiusmodi  motus  in  cadavere,  et  in  membris  corporis  amputatis  evenire  non  possent,  si  anima  esset  principium  vitæ  corporis;  quippe  quod  illi  motus  sunt  vitales:  in  membris  autem  amputatis,  et  in  cadavere  anima  non  est.  Ergo  anima  non  esl  principium  vitæ  corporis.   82.  Resp.  Conc.  mai.;  neg.  min.  Neg.  cons.  Falsum  esl  motus  contractilitatis,  qui  in  cadavere,  et  in  membris  corporis  recisis,  aut  amputatis  observantur,  esse  actus  vitales.  Primo,  nihil  vetat,  quin  aliquod  principium  actuosum  physicum,  aut  chymicum  in  musculis  corporis  nonnullos  motus  producat  Illis  similes,  quos,  dum  animal  vivit,  anima  in  ipsis  producit;  propterea  quod  organa  in  cadavere  non  corrumpuntur  illico,  sed  integra  aliquandiu  perdurant.  Verum  illi  motus  non  sunt  actus  vitæ,   sed    operationee    i  Qq.   dispp.,  De  Virtut.,  q.   V,  a.  2  ad  17.  2  Cf  s.  Thom.,  Contr.  Gent.   ocre  physicæ,  quia  non  proficiscuntur  a  principio  ipsi  adaveri  insito,  sed  in  cadavere  a  principio,  quod  positum  xtra  ipsum  est,  excitantur.  Secundo,  motus  contractiliatis,  qui  in  membris  corporis  recisis,  aut  in  cadavere  nimalis  yiolenta,  subitaque  morte  perculsi  observantur,  on  ab  alia  causa  repetendi  sunt,  nisi  ab  actione,  quam  irincipium  vitac  ante  mortem  animalis  in  musculis  exeuit.  Nam,  quoties  animal  morte  violenta  afficitur,  aut  liquo  membro  per  violentiam  privatur,  necesse  est  in  adavere,  aut  in  membro  reciso  motus,  quos  anima  iam  i  musculis  produxerat,  non  illico  cessare,  perinde  ac  horda  pollice  icta,  digito  amoto,  non  continuo  vibrare  esistit.  Quapropter  ne  hi  quidem  motus  contractilitatis  unt  veri  actus  vitæ.   CAPVT  V.   De  sede  animæ   I. — Philosophorurn  diversæ  opiniones  recensentur   83.  Mirum  quot  circa  sedem  animæ  veleres  Philosophi  rotulerint  sententias  1.  Ut  præcipuas  innuamus,  Plato  nimæ  sedem  in  capite  locavit.  Aristoteles,  cum  animam  >rmam  substantialem  corporis  esse  docuerit,  eam  singus  partibus  arcto  nexu  coniunxit.  Sloici  animam  rationam  in  corde  præcipuum  locum  obtinere,  alque  inde  per  ;Iiquas  corporis  partes  se  protendere  opinati  sunt  2.  De    Cf  Plut.,  De  plac.  PhiL,  lib.  IV,  c.  5.   2  Hic  abs  re  non  erit  adnotare  testimoniis  ss.  Scripturarum,  et  Paom  cos  maxime  abuti,  qui  sententiam  Ghristianorum  huic  stoicæ  millimam  probant.  Nam  aliquam  affinitatem  inter  hanc  de  sede  aniæ  opinionem,  et  illa  verba  sive  quæ  leguntur  ad  Rom.,  c.  X,  v.  10,  •rde  creditur  ad  iustitiam,  sive  quæ  Act.,  c.  I,  v.  24,  et  c.  XV,  v.  8,  ;  Deo  cordium  scrutatore,  et  quæ  alibi  similia  sunt,  nemo  umlam  Scripturarum  interpres  vidit,  nec  videre  poterat;  quoniam  lec,  aliaque  ad  internos  animi  sensus,  afFectionesque  significanis  dicta  fuisse  cuique  perlegenti  faciliter  occurrit.  Item,  ss.  Pæs,  si  cor  aliquando  veluti  animi  sedem  constituunt,  id  docuent,  ut  cor  principium  alFectuum  esse  innuerent,  atque  Platoni  obam  irent,  qui  omnes  animi  affectus  a  cerebro  oriri  senserat.  Satis  t  verba  profcrre,  quæ  s.  Hieronymus  adhibet,  nempe:    Est  prinpale  non  secundum  Platonera  in  cercbro,  sed  iuxta  Christum  in  •rde  ;  Comm.  in  Ev.  Matth.,  lib.  II,  c.  15.    nique  nemo  est,  qui  negat  Epicurum  animam  posuisse  ii  pectore,  seu,  ut  Tertullianus  inquit,  in  tota  lorica  pectoris1   84.  Quod  spectat  ad  Ecclesiæ  Patres,  ferme  omnes  A  ristotelem  hac  in  re  sequuntur.  Audiatur  præ  ceteris  s.  Au  gustinus.    Anima,  inquit,  non  modo  universæ  moli  cor  poris  sui,  sed  etiam  unicuique  particulæ  illius  tota  simu  adest2  .  Hanc  s.  Augustini,  aliorumque  Patrum  senten  tiam  Doctores  Scholastici  pro  virili  parte  defenderunt.  Si  quidem  cum  anima  iuxta  sapientes  illos  forma  substan  tialis  corporis  sit,  nec  nisi  una  forma  substantialis  in  cor  pore  uno  esse  queat,  profecto  illam  in  toto  corpore,  e  in  singulis  eius  partibus  esse  necessario  consequitur.  Quo  niam  vero  anima  una  est  essentia,  multiplex  virtute,  Scho  lastici  illam  in  toto  corpore,  et  in  singulis  eius  partibu  reperiri  totalitate  essentiæ,  non  totalitate  virtutis  conten  dunt;  nam  anima  in  singulis  corporis  partibus  non  eas  dem  operationes  peragit,  sed  in  aliquibus  vegetat,  senti  in  aliis.   85.  Quod  si  hæc  theoria  de  sede  animæ  alteram  dit,  ac  proinde  ita  immediale  forma  subslantialis  cum  mæria  coniungitur,  ut  nihil  magis  .  Ergo,  si  anima  est  clus  tolius  corporis,  et  non  unius  partis  tantum,  ipsa  imoediate  in  toto  corpore,  et  non  in  aliqua  eius  parte  tanum  esse  debet.  Ex  quo  argumento  illud  consequitur,  quod  i  anima  in  una  parte  corporis  ponerelur,  non  esset  actus  olius  corporis  organici,  sed  unius  organi  tantum,  puta  ordis,  aut  alicuius  alterius,  et  reliquæ  partes  essent  per[ectæ  per  alias  formas  5;  unde  una  anima  in  uno  corpore  on  esset.   89.  Probatur  altera  pars.    Principium  illud,  quod  percit  totum,  et  non  partes,  forma  accidentalis  esl,  uti  se  es  habet  in  forma  domus,  quæ  est  forma  tolius,  et  non  lngularum  parlium.  Atqui  anima  est  corporis  forma  non  ccidentalis,  sed  substantialis.  Ergo  ((  sic  anima  est  forna  totius  corporis,  quod  est  eliam  forma  singularum  par   Antropol.  in  serv.  della  scienza  morale,   lib.  II    c.  7    a.  1    S  S  oroll.  II.  ">   1    Anirna,  inquit  s.  Augustinus,  totum   corpus  nostrum  anirnat,  t  vivificat  ;  De  agone  christiano,  c.   XX,  n.   22.  5  Cont.  Gent.,  lib.   II,  c.  72.  -  Cf  Cosmol.,  c.  I,  a.  5,  p.  104.   Qq.  dispp.,  q.  un.,  De  Anim.,  a.   10  c.   Philos.  Curist.  Compend.  II."  15    a       tium,  ac  proinde  singulis  partibus  corporis  adesse  debet f    lioc  argamentum  ex  eo  amplius  declaratur,  quod  si  gulæ  partes  corporis  ab  anima  speciem  sortiuntur,  hum  næque  appellantur,  ita  ut  anima  sit  actus  singularum  pa  tium  corporis.  Atqui  actus,  seu  forma  est  in  eo,  cuius  c  actus.  Ergo  anima  in  qualibet  corporis  parle  est 2.  Exi  de  etiam  intelligitur  ab  iis  philosophis,  qui  animam  in  c  pite,  vel  corde  collocant,  explicari  non  posse,  quomodo  nima,  ibi  suam  sedem  habens,  singulis  partibus  sui  co  poris  speciem  communicet;  nam  anima  principium  spec  ficum  partium  corporis  esse  non  posset,  nisi  ipsis  ita  intri  sece  præsens  sit,  ut  una  cum  illis  completam  substa  tiam  constituat.     Nobis  non  licet  spiritibus   locum  præfinire,  nisi  ;  illorum  operationibus  3.  Atqui  anima  operatur  in  singul  corporis  partibus,  et   quiclem  immediate.  Ergo  anima  singulis  corporis  partibus  esse  dicenda  est.  Minor  proba  potest  ex  eo  quod  in  sensationibus  evenit.  Et  sane,  unu  quisque  experitur  sensationes  in  illo  puncto  corporis  fi  ri,  cui  revera  accidunt  ab  obiectis  sensilibus.  E.    g.,  quis  manum  igni  admoveal,  profecto  caloris  sensatione  in  manu  sentit,  quin  totum  brachium,  vel  cerebrum  v  alia  corporis  pars  sit  adusta  .  Atqui  hoc  esset  falsum,  concipiatur  anima  uni  parti  præesse,  ab  iilaque  motus  corpore  ciere.  Ergo  anima  immediate  in   singulis  corpre,  ut  continens,  et  non  ut  contenta  3  .  Ergo  ex  eo,  lod  anima  est  simplex,  ac  proinde  non  est  circumscripta  co,  pronum  est  intelligere  eam  esse  lotam  in    singulis  rporis  partibus  \   91.  ld  magis  perspicuum  ex  eo  fit,  quod  anima  est  simex,  quatenus  extra  genus  quantitatis  constituitur,  non  ro  ad  modum  simplicitatis  puncti  \  Sane,  ea,  quæ  sunt   1  illud  tota  sentit  anima,  quod  in  particula  fit  pedis,  et  ibi  tann  sentit,  ubi  fit  ;  De  immort.  anim.,  loc.   cit.  !  Cap.   X,   a.  1,  p.  7(>-77.  2  I,  q.  LH,  a.  1  c.  1  Ibid.   Cf  s.  Damasc,  De  Fide  orth.,  lib.  I,  c.   13.  J  Has  rationes,  quibus  explicavimus  quomodo  anima  tota  in  sinlis  corporis  partibus  esse   possit,  nos  docuit  Nemesius  his  paucis:  inima,  quod  corporis  est  expers,  ncque  loco  definitur,  tota  per  um  et  Iumen  suum,  et  corpus  permeat  ;  De  nat.  hom.,  c.  III.  c  spectat  etiam  illud  s.  Bonaventuræ :     Quia  simplex,  non  est  undum  partcm  et  partem  sui. non  habet  situm,  et  idco  nec  in  puncto,  nec  in  parte  determinata  ;  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  VIII,  2,  a.  1,  q.  3  in  resol.  '  Qq.   dispp.,  q.   un.   De  Anim.,  a.   10  ad   18.       simplicia  ad  modum  simplicitatis  puncti,  cum  habeant  e|  terminatum  silum  in  continuo,  non  possunt  esse  simul  diversis  partibus  continui:  e  contrario,  substantiæ,  qu  sunt  simplices,  quatenus  extra  genus    quantitatis   cons  luuntur,  non  sunt  in  loco  per  contactum  proprie  diclui^  quippe  quia  hoc  genus  tactus  nonnisi  corporum  est1,  s  per  contactum,  quem  vocant  virtutisz.  Hoc  posito,  tacl  virtutis  ab  uno,   vel    pluribus    locis    non    discriminati  prout  hæc  quantitative  differunt;  sed  ab  ipsa  virlule,  q  subslantiæ  simplices  in  corpora  agunt,    fit    ut    ipsæ  I  uno,  vel  pluribus  locis  simul  sint  3,  dummodo  earum  v  tus  ad  hæc  porrigatur.  Atqui,  cum  anima    sit  simple  tactus,  quo  ea  cum  corpore  coniungitur,  est  tactus  virt  tis.  Ergo  ex  simplieitate  animæ  explicatur,  quomodo  ip  in  pluribus  partibus  corporis   tota  simul  esse  possit.   92.  Ex  his,  quæ  demonstravimus,  plane  consequitur  ai  mam  non  esse  totam  in  toto  corpore  secundum  quantit  tem,  sed  secundum  essentiæ  perfectionem.  Sane  totalitas  s  cundum  quantitatem  nonnisi  quibusdam  formis  imperf  ctis,  atque  insuper  his  nonnisi  per  accidens,  ratione  extem  quod  informant,  convenit 5;  id  quod  de  anima,  quæ  a  cc        Sunt  enim  tangentia,  quorum  ultima  sunt  simul,  et  punc,  vel  lineæ,  aut  superficies,  quæ  sunt  corporum  ultima  ;  Con  Gent.,  lib.  II,  c.   56.   z    Agunt  enim  substantiæ  intellectuales  in  corpora,  et  mov(  ea,  cum  sint  immateriales,  et  magis  in  actu  existentes;  hic  auttam  suam  essentiam  sunt  in  qualibet  parte  materiæ,  )tiori   iure  id  de  anima  tenendum  est  .   93.  3a.  Anima  in  singulis  partibus  corporis  non  t  tota  secundum  totam  suam  virtutem.   Probatur.  Operationes  sensitivæ,  et  vegetativæ  per  diirsa  organa  corporis  exercentur,  ita  ut  diversæ  partes  >rporis  conveniant  diversis  operationibus  animæ.  Ergo  lima  secundum  illam  potentiam  tantum  est  io  aliqua  par-,  quæ  respicit  ad  operationem,  quæ  per  illam  partem  ►rporis  exercetur.  E.  g.,  anima  est,    secundum  visum  oculo,  secundum  audilum  in  aurc,  et  sic  de   aliis  3  .    III. — AdYersariorum  obiectiones  diluuntur   94.  Obiic.    Compressa,  vel  putrefacta  medulla  cere•i,  atque  laborante  cerebro,  vel  nervo  inter  organum  nsorium,  et  cerebrum,  sensationes  omnino  deficiunt.  tqui  hæc  demonstrant  sensationes  exerceri  in  cerebro,  ;  proinde  animam  non  nisi  in  cerebro  esse.  Ergo.   95.  Resp.  Neg.  min.  quoad  utramque  partem.  Re  qui;m  vera,  in  primis,  ex  allatis  experimentis  illud,  quod  m  oslendimus,  sensationes  nempe  in  singulis  organis  ;ri,  haud  evertitur.  Etenim  opportuna  eorum  phænome>rum  ratio  ex  eo  reddilur,  quod  cum  cerebrum  sit  veti  centrum  totius  systematis  nervei,  quin  immo  princium,  a  quo  omnes  nascuntur  ncrvi,  qui  sensationi  inserunt,  profecto  nervi  sensifici  tunc  propriam  naturam  re(icbunl,  si  et  suam  cerebrum  retinuerit;  ac  proinde  si  nnprimitur,  aut  putrefit  medulla  cerebri,  vel  cerebrum  borat,  nervi  naturam  sensiferam  amittunt,  atque  funcliotm  referendi  impressionem  sensilem  obire  nequeunt.  Ce visione  continui,sicut  albcdo  perdivisionem  superficiei;  Qq.dispp.,  un.  De  Anim.,  a.  4  c.  Cf  Cosmol.,  c.  V,  a.  4,  p.  139  sqq.  1  Cf  s.  Bonav.,  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  VIII,  p.  2,  a.  1,  q.  3  ad  arg.  1  Quod  spectat  ad  virtutes  intellectivas,  has,  utpote  nullo  organo  entes,  nusquam  corporis  esse  diccndum  est.    Potcntiarum  aniæ  quædam  sunt  in  ea,  secundum  quod  eicedit  totam  capacitam  corporis,  scilicet  intellectus  et  voluntas;  unde  buiusmodi  poten>e  in  nulla  parte  corporis  esse  dicuntur  ;  I,  q.  LXXVI,  a.  8  ad  4.  8  I,  q.  LXXVI,  a.  8  c.       terum,  allata  obiectio  in  ipsos  adversarios  retorqueri  potest.  Nam,  quemadmodum,  corrupto  cerebro,  sensatio  deficit,  ita  hanc,  corruptis  organis,  deficere  eadem  experienlia  testalur.  Quocirca,  si  ex  adversariorum  obiectione  sequitur  sensationes  in  cerebro  perfici,  pari  ratione  ab  hac  ultima  testata  experientia  inferre  nobis  licet  sensationes  in  organis  fieri.   96.  Secundo,  præter  vim  sentiendi  anima  aliis  virtutibus  pollet,  quas  per  alias  corporis  partes  exercel.  Quapropter  si  experimenta  ab  adversariis  in  medium  prolata  quid  valerent,'  animam  in  cerebro  secundum  totam  virtutem  sensilivam  esse  demonstrarent  ,  sed  inibi  tanlum  ipsam  residere  numquam  probabunt.   97.  Obiic.    Anima  est  in  eo  corpore,  cuius  est  actus,  hoc  est  in  corpore  organico.  Atqui  quælibet  pars  corporis  non  est  corpus  organicum.  Ergo.   98.  Resp.  Dist.  mai.,  ita  ut  non  sit  in  parlibus  corporis  organici  primo,  et  per  se,  conc.  mai.,  ita  ut  non  sit  in  eis,  prout  ad  tolum  referuntur,  neg.  mai.  Eadem  ratione  dist.  min.,  quælibet  pars  corporis  non  est  corpus  organicum,  sed  tamen  ad  illud  ordinatur,  conc.  min.,  secus,  neg.  min.  Neg.  cons.  Anima  humana,  quippe  quæ  ceteris  formis  superior  est,  ea  virtutis  perfectione  pollet,  ut  diversas  exerere  possit  operationes;  et  ideo  corpus,  quod  anima  informat,  diversis  organis  inslructum  esse  debet,  ut  per  hæc  ad  diversas  operationes  exercendas  idoneum  efficiatur2.  Quapropter  nonnisi  totum  corpus,  quod  nempe  ex  diversis  organis  constiluitur,  est  proprie,  sive  prtncipaliter  el  per  se  illud,  quod  ab  anima  informatur.  At  vero,  quia  partes  habent  ordinem  ad  lotum,  consequilur  mimam,  quæ  est  forma  totius  corporis,  ac  proinde  est  in  toto  corpore,  esse  etiam  formam  singularum  partium,  ideoque  in  his  singulis  residere  3.    1  Alienum  a  veritate  prorsus  non  est  animam  in  cerebro  esse  secundum  totam  virtutem  sensitivam,  non  quod  in  cerebro  omnia  sensilium  genere  sentiat,  sed  quia,  ut  in  Dynam.  (c.  III,  a.  7,  p.  124  vol.  I)  diximus,  encephalum,  sive  systema  cerebro-spinale  est  organum  sensus  communis,  qui  velut  aliquis  fons  totam  virtutem  sensitivam  continet,  ab  eoque  reliqui  sensus,  tamquam  rivuli,  deducuntur 2  Qq.   dispp.,  q.  un.  De  spir.   creat.,  a.   4  c.   3    Corpus  organicum  est  perfectibile  ab  anima  primo,  et  per  se,  singula  autem  organa,  et  organorum  partes  in  ordine  ad  totum  ;       99.  Obiic.    Si  anima  in  qualibet  parte  corporis  est,    crescentibus  partibus  corporis,  anima,  ut  esse  possit  ubi  jprius  non  erat,  iterum   creetur  oportet ;  et,  a blata  qua cunique  corporis  parte,  vel  illinc  excedit  anima,  vel  com>migrat  ex  illa  parle  in  alias.  Atqui  falsum  consequens.  !  Ergo  et  antecedens.   100.  Resp.  Neg.  mai.  Et  sane,  quod  spectat  ad  primum,  illa  iterala  creatio  non  exposlulatur  ;  nam,  crescentibus  parlibus  corporis,  anima  non  proprie  incipit  esse,  ubi  prius  non  erat,  sed,  ciim  sit  forma  corporis  secundum  cssenliam,  crescentibus  huius  partibus,  anima  eas  vivificare  incipit  !.  Quod  attinet  ad  alterum,    dicendum,  s.  Thomas  inquit,  quod,  præcisa  parte,  non  requiritur  quod  auferalur  anima,  vel  quod  ad  aliam  partem  transmutetur,   Jnisi  poneretur,  quod  in  illa  sola  parte  anima  esset,  sed  sequilur  quod  illa  pars  desinat  perfici  ab  anima  totius  2.   101.  Obiic.    Nihil  eius,  quod  est  totum  in  aliquo  loco,  ipotest  esse  ultra  locum  illum.  Atqui  in  una  parte  cor:poris  anima  est  tota.  Ergo  nihil  animac  in  ceteris  corpo ris  partibus  esse  polest.   102.  Resp.  Dist.  mai.,  si  agatur  de  toto  secundum  quantitatem,  conc.  mai.,  si  de  toto  secundum  essentiam,  neg.   \mai.\  dist.  ctiam  min.:  est  tota  secundum  essentiam,  conc.  min.,  secundum  quantilatem,  neg.  min.  Neg.  cons.  Equidem  illud,  quod  habet  parles  extra  partes,  ita  est  in  aliquo,  ut  quælibet  pars  eius  respondeat  parti  eius,  in  quo  est;  proindeque  si  sit  totum  in  aliquo,  nequit  esse  in  alio.   j  At  e  contrario,  anima,  ut  diximus,  ideo  est  tota  in  qualibet  parte  corporis,  quia  simplex  est,  et  loco  non  circumscri Op.  cit.,  loc.  cit.  ad  13.  Exinde  duo  facile  intelliguntur.  Primum  est,  quod  etsi  anima  sit  in  qualibet  parte  corporis,  tamen  non  singulæ  partes  corporis  sunt  animal.    Anima  non  est  in  qualibet  parte  corporis  primo,  et  per  se,  sed  in  ordine  ad  totum,  et  ideo  non  quælibet  pars  animalis  est  animal  {Ibid.  ad  2).  Alterum  est,  quod  anima,  cum  sit  in  singulis  corpons  partibus,  in  pluribus  locis  non  est.  Etenim  eo  modo  anima  est  in  singulis  corporis  partibus,  quo  ad  eas  veluti  forma  comparatur.  Atqui  forma  comparatur    ad  partes  per  posterius,  secundum  quod  partes  habent  ordinem  ad  totum  (I,  q.  LXXVI,  a.  8  c).  Ergo  ex  eo,  quod  anima  in  singulis  partibus  est,  in  pluribus  locis  eam  esse  perperam  infertur.  Gf  p.  228,  not.  4.   1  Qq.  dispp.,  q.   un.  De Anitn.,  a.   10  ad  17.   2  Op.  cit.,  q.   un.  De  spir.  creat.,  a.  4  ad  15.       bitur;  proindeque  est  tota  non  secundum  quantitatem,  seu  aliquam  totalitatem  partium,  sed  secundum  essentiam,  seu  perfectionem  guæ  naturæ  '.  lam,  cum  anima  sit  secundum  essenliam  tota  in  una  parte  corporis,  profecto    nihil  animæ  est  extra  animam,  quæ  est  in  hac  parte  corporis;  non  tamen  sequitur,  quod  animæ  nihil  sit  extra  hanc  partem  corporis;  sed  quod  nihil  sit  extra  totum  corpus,  quod  principaliter  perficit 2.   De  essentia  animæ  humanæ   Discrimen  inter  animam,  et  corpus  in  præsenti  pro  certo  sumentes,  hæc  circa  animæ  humanæ  essentiam  inquirimus:    an  ad  genus  substanliæ  pertineat;    quænam  eius  definitio  sit  ;    quid  de  illorum  sententia  dicendum,  qui  essentiam  animæ  humanæ  in  cogitatione,  vel  in  cogitandi  vi  constituunt.   I. — Subslantialilas  aniraæ  eonlra  Sensistas    yindicatur   103.  Humius  8,  et  Condillachus  ,  secundum  Lockii  placita  5,  animam  non  substantiam,  sed  quamdam  affectionum  complexionem  esse  contendunt.  Qua  in  re  Protagoram,  veteresque  Sensistas  secuti  sunt,  qui  animam  non  aliud  esse,  quam  sensaliones  asseruerunt.   104.  Anima  humana  est  quædam  substantia.  Probatur.  Anima  in  re  viventi  contrarias  qualitates  ad   concentum  redactas  conservat,  et  pugnantes  organorum  affectiones,  ne  se  mutuo  perimant,  rata  lege  cohibet,  et  denique  tam  diversa  munia  tanto  ordine,  et  consensu  administrat  ].  Atqui  ea  forma,  cuius  merito,  ac  beneficio  hæc  omnia  perficiuntur,  accidentalis  esse  non  polest,  sed    1  In  lib.  I  Sent.,   Dist.  VIII,  q.   V,  a.  3  ad  7.     Qq.  dispp.,   q.   un.  De  Anim.,  a.   10  ad  3.   3   Tract.  hum.  nat.   (angl.),  lib.   II,  part.   IV,  c.  6.     Traiti  des  sensations,  part.   I,   c.   I, 2.   s  Cf  Ontol.,  c.  VII,  a.  2,  p.  42.  Paucis  abhinc  annis  H.  Janeus  {La  phiiosoph.  Franc.  du  XIX  siecle,  p.  16,  et  245,  2e  ed.  Paris  1860)  Condillachi  doctrinam  ad  vitam  revocavit.   6  Cf  Lært.,  lib.  IX,  segm.  51.   7  Cf  s.  Aug.,  De  quant.  anim.t  c.  10,  n.  17.       ^substantialis;  cum  alicuius  accidentis  tanta  efficacia  esse  nequeat,  tantumque  imperium  in  membrorum  rei  viven Itis,  el  contrariarum  qualitatum  quasi  rempublicam.  Er^o   10o.  Adhæc,  viventia  sunt  quidem  substantiæ    Si  igi tur  ea,  quæ  vivunt,  per  animam  vivunt,  hæc  profecto   non  accidens,  sed  substantia  est.    Id  ex   eo  confirmatur,   quod    est  commune  omni  accidenti,  quod  non  sit  de  es I  sentia  rei !  ;  dum  e  contrario,  anima  ad  essentiam  viventis  ita  pertinet,  ut  vivens  idem  prorsus  ac  animatum   sit.   106.  Denique  quantum  Lockii,  eiusque  asseclarum  placita  a  yentate  abhorreant,  ostendimus  in  Ontologia 2.  Argumenlis,  quæ  ibi  retulimus,  adiicere  præstat,    quod  attecliones,  sive  qualilates  varias,  et  sibi   succedentes,  a jnimam  vero  lmmotam  in  nobis  experimur  ;  quapropter  anima  exjpsis    affectionibus,  sive  qualitatibus    constitui   Mneq.uK;  2  quod  permultæ  ex  hisce  affectionibus  ab  ipsa  anima  in  se  gignuntur;  ac  ideo  anima  a  suis  affectionibus,  perinde  ac  causa  ab  effeclu,  distinguenda  est.   II.— Quomodo  subslanliæ  animac  humanæ  deQnienda  sit,  explicatur   Postquam  vidimus  animam  humanam  in  genere  substantiæ  collocandam  esse,  quænam  huius  substanliæ  essentia  sit,  explicandum  nobis  est.  Essentia  animæ  humanæ  in  eo  consistit,  quod  nt  jprxnapxum  intellectivum,  et  simul  forma  substaniialis  "orporis.   j  Probatur.  Essentia  rei  illud  significare  debet,  quod  res  j:um  al.is  commune  habel,  atque  illud,  quo  ipsa  ab  aliis  liscnm.natur  Atqui  anima  humana  ex  eo  quod  est  forma  substantiahs  corporis,  ac  proinde  substantia  incom^leta,  quæ  per  se,  et  naturaliler  ad  coniunctionem  cum   orpore  ordinem  habet,  cum  aliis  animarum  speciebus  ^onsenl.l;  siquidem  ipsa,  æque  ac  istæ,  suum  esse  cor>or.  commun.cat,  .lludque  vivificat,  et  informat :  atque   ^  eo,  quod  est  pnncipium  intellectivum,  ab  iis  distinZ  rrsusLe,x  eo  quod  ad  coniunctionem  cum  cor ;  ore  ord.nem  habet,  differt  a  substantiis  intellectualibus,  Piæ^  separatæ,  sive  Angeli  dicuntur:  et  ex   eo,  quod    est   1  Qq.  dispp.,  q.   un.  De  Anim.,  a.   12  ad  7.   Loc.  cit.       principium  intellectivum,  cum  eis  consentit;  nam  animæ  hurnanæ  ex  eo,  quod  intellectiva  est,  illud,  ut  mox  ostendemus,  convenit,  non  habere  esse  concrelum  in  materia  ',  ac  proinde  a  corpore  separatam  subsistere  posse.  Ergo  essentia  animæ  humanæ  in  eo  consistit,  quod  est  principium  intellectivum,  et  simul  forma  substantialis  corporis.   108.  Ex  his  colligitur,  quomodo  anima  humana  sit  definienda.  Porro  animæ  communiter  acceptæ  definilio  est:  Actus  primus  corporis  physici  organici  potentia  vitam  habentis2.  Voces  illæ,  actus  primus,  animam  esse  formam  substantialem,  ac  proinde  a  formis  accidentalibus  distingui  designant  3.  Dicitur  autem  actus  corporis  physici  organici,  quia    anima  facit  ipsum  corpus  organicum,  sicut  lumen  facil  aliquid  esse  lucidum  4  .  lis  verbis,  potentia  vitam  habentis,  significatur  animam,  cum  sit  actus  primus  corporis  organici,  efficere,  ut  ipsum  ad  vitales  operationes  edendas  potenliam  habeat 5.  Iam  prout  huius 1  Gf  p.  192.  Ex  hoc,  quod  anima  humana  non  habet  esse  concretum  in  materia,  consequitur  quod  ipsa,  etsi  sit  substantia  incompleta,  quia,  cum  sit  pars  humanæ  naturæ,  non  habet  perfectionem  suæ  naturæ,  nisi  in  unione  ad  corpus  [Qq.  disj)p.,q.  un.  De  Anim.,&.  2  ad  5);  tamen  est  in  genere  substantiæ  non  solum  sicut  principium,  quod  nempe  totum  substantiale  constituit,  sed  etiam  sicut  species.  Guius  rei  ratio  hæc  est:  Substantia  dicitur  ens,  cui  convenit  esse  in  se.  Atqui  esse  in  se  non  ipsarum  formarum,  si  materiales  sint,  nempe  a  materia  pendeant,  sed  totius  compositi  substantialis  proprium  est;  e  contrario  animæ  humanæ,  quippe  quæ  est  forma  a  materia  non  dependens,  proprium  est  esse  in  se,  quod  ipsa  corpoii  communicat.  Ergo  ceteræ  formæ  non  sunt  in  genere  substantiæ,  sicut  species,  seo  solum  sicut  principia;  anima  autem  humana  estin  genere  substantiæ  non  solum  sicut  principium,  in  quantum  est  forma  huius  corporis,  sec  etiam  sicut  species,  quia  habet  esse  absolutum,  non  dependens  a  ma  teria.  In  lib.  11  Sent.,  Dist.  III,  q.  I,  a.  6  sol.   2  I,  q.  LXXVI,  a.  4  ad  1. 5  Cf  Cosmol.,  c.  I,  a.  S,  p.  101-102.   4  Qq.   dispp.,  q.   un.  De  Anim.,  a.   1   ad  15.   b  I,  loc.  cit.  Profecto  vivens  substantia  constituitur  in  suo  esse,  a  q'  XV'  a    c   ~x  hoc>  °  pi7-z  '•    LIV>  a.  1  c.  -3  lhid,   Dynam.,  c.  I,  a.  4,  p.  101  ToI.  I.  s  Ibily  a.  „,  p^™.  q-lta.    oil.  tennios  foret,  atqTSbC  SCnSUm    nroduccrct.  q er.„TraaCrra„tt0uraarennrd,U„m  "  "'"""'l  prtoC",l°  "•.  cmPe  colara  colligebenj .     '  "  C'USUC'"  principii  act"°s'         elapso  Helvelius,  Auctor  systematis  naturæ,    DiderotuH   Lammetrie,  multique  alii  Galliæ,  Hollandiæ,  et  Anglia   scriptores    recensentur.    His  sæculo  XVII  viam   slraver   Spinosa,  Tolandus,  et  Hobbes.  Ineunte  hoc   sæculo,  pra  observation   exacte  De  hominis  creatione,et  de  substantia ammæ( ejmO.Gottmg.l  {  s  Gf  Janet,  Le  maUrialisme  contemporam,  c.I,p.!4sqq,  farib       117.  Itaque  in  immalerialilate  animæ  humanæ  vindinda  nos  primum  abnormitatem  materialismi  generatira  .tefaciemus;  de.nde  quædam  contra  materialismum  Xjolog,cum,et  dynam.cum  speciatim  adnotabimus;  lum  amam  sp.nlaalem  esse  ostendemus;  denique  de  phrenogismo  pauca  adnciemus.  pureuu   Il.-Animam  hnmanam  simplicem  esse  demonslratur  118.  Si  anima  humana  forma  substantialis  corporis  adittatur,  ipsa  neque  aliquod  corpus,  neque  ulla  ratione  v.sib.l.s  d.ci  potest;nam  neque^corpus potes    es,e  for  a,  neque  forma  potest  esse  aliquod  corporeum  ma humana  s.t  huiusmodi  forma,  ut  animal  perfeCum   Z ITrllZn  a  mJe: ";  seVliara  per  $%?%£   >nem  respuit     At  vero  materialismum  argumentis  alinn  !  pet.t.s  refe llere  ndbis  lubet  sequenti    ?  '""   Pmh  P,roPJiAntma  humana  ^quit  esse  corporea.  Probatur .  Præcipuum  argumenti  genus  ex  natura  illam  operationum  ammæ,  quæ  cogitationes  dicuntur     e   nmur    atque,ta  se  habet:  Cogilationes,  quæ ad \\ni  m  spectant, nempe  noliones  rerura  sens  Iran,  vel  slmcium,  .ud.c.a    rat.ocnationes,  conscienlia,  a  substa™   corporea  profic.sci  nequeunt.   Alqui   operari   seauiTv   20    if  an'ma  humana  neauit  ess  corporea        ?  1^0.  Hoc  argumentum  evolvitur  hunc  in  modum    Pri   "sfbi' coamn0ara°tneSu[enr  ^'T'    ^osUarJra  ;,,'   '  comparat,  ut  per  iinam  formam,   sive  sneciem   us  omnes  partes  rci  compositæ,  prou    sunt  in  toln  'co  actu  percpat.  lam  substant  a  corporea   ac  nroin'  xtensa,  et  divisibilis,  huiusmodi  notioCm  numlam   ectæ  now  tmm  veI  s,nSulæ   eius   partes  singulal   re,  ectæ  porliones  per  diversas  harum  snecies  Dereinf.rnf  s.ngulæ  partes  per  speciem  totiusC  eam  tofam  s  '  I  complecterentur    Atqui   neutrum   sumi   po,         N  '   ™peVPe,ræn,tu,ndiVerSæ  Par,eS  a'icuius  ^Smi^   maP  to, Fus N„„ \n,UraqUanl  Vero  simul  iutegr  n  sub  na  tot.us   .  ]\on  alterum,  qu.a  tunc  quot  partibus  ani Cf  Cosmol.,  c.  V,  a.  3    n    117)1        2  n. -i-j   'Cf s.  Thom.,  I,  q.  LXXXV,  a    4  adl     "  ""^  '  '  P'  "   "il'  natura  cognitionis  species  oportere  esse   immateriales   adstruim,  ut  animæ  simplicitas  inde  patescat.     Cf  s.  Aug.,  De  quant.  anim.,  c   13,  n.  22.      9iq   quid  compositum,  non  nosspf  iH   et  Pr,nc'P'um,  a  quo  tantia  corporea^imW,?,  """"  -SSOt  1uæda™  subleretur    iosa  non„  2i,  'US  coSn'trlx  convenire  po io  inter 7U0  fr    n        Ul,  C°nS,St.at  ;  siqoidem  compa >ec  duo  percipS  VmTi  P°! '  '  """  ab,    '  uul  simu'  'dicium  eonfi  ' ifiimsk        „•        V7     mtellcclus   conclusioncm  ex   26    Ouarm0  1 US  fleducitur>  "uerc  cognoscil  '.  IS     s„i       ?'  An,ma'  q"e"ia''modum  sæpc  observavi   S  c'ieenttiSamre7enT^irUm  f'  consc'a  e"    C  _,cient,am  ex  eo  habet,  quod  ipsa  se,  tamquam   Op.  cit.,  lib.   XV,  c.  22.   Ws.  Thom.    Contr.  G.„,.,  Iifc,      c.  49   "|æA"-Vm   "'-rt-.  !"•,.  8,  n.  22.   .  n  n  b   esse  rem,  quæ  omnes  operationes  ehct.   Atqu,   nullu.   horum  explicari  posset,  si  substanUa.  cogitans ;  e teus,,     divisibilis  in  partes  poneretur.  Eten.m  1    ill  >  depende   tia  operationum  haberi  nequ.l,  n.s.  n i  bis,    quæ  secu   dum  ordinem  naturalem  procedunt  ab  uno  •;  2    cm   cur  operatio  unius  potentiæ  operat.on.   altenus,mpeens  ei  vitam,  quod  nullum  corpus  præstat  corpori  3  .  ^ræterea.  Quemadmodum  ipsi  physiologi  docent,  corpus  >er  leges  assimilationis,  et  excretionis  quoad  particulas,  x  quibus  constat,  sensim  sine  sensu  commutatur,  adeo  ut  :emporis  fluxu  prorsus  renovelur.  Si  igitur  anima  sive  trincipium  vivendi  non  nisi  ipsum  corpus  esset,  princi•ium  vivendi  in  dies  variare,  ac  tandem  in  aliud  renoari  deberet.  Atqui  unusquisque  nostrum  experitur  prinipium  cogitandi  conslanter  manere  idem;  ita  ut  nos,  qui  unc  vivimus,  eosdem  esse,  qui  antea  viximus,  consciaaus.  Ergo.   134.  Quod  si  anima  a  corpore  distinguitur,  ipsam  neue  ln  temperamento,  neque  in  harmonia  corporis  conistere  consequitur.  Non  quidem  in  temperamento.  Nam  mma  corpus  sibi  subdit,  atque  haud  raro  reluctatur  iis  ppehtionibus,  quæ  ex  corporis  temperatione  oriuntur;  iquidem  multi  homines  appetiliones  illas  sedanl,  et  effilunt  ut  rectæ  rationi  pareant.  Anima  igitur  non  est  ip  temperatio  corporis;  secus  idem  effectus  simul  ab  eæm  causa  oriretur,  atque  destrueretur  .   135.  Neque  est  harmonia,  seu  ipsa  compositio  partium  orpons,  vel  ralio,  qua  partes  corporis  secum  invicem  onnectuntur.  Etenim  in  diversis  partibus  corporis  sunt  lversæ  compositionis  rationes;  ac  proinde  si  in  hac  corons  partium  compositione  anima  consisteret,  singulæ  artes  corpons  haberent  singulas  animas,  nempe  aliam  nimam  haberet  os,  aliam  caro,  aliam  nervus,  utpote  quæ  ttundum  diversam  proportionem  sunt  composita.  Alqui  'oc  manifcsle  falsum  est.  Ergo  8.   136.  Advcrsus  materialismum  dynamicum  observasse  iuerit,  quod,  ctsi  portenlum  illud  assumatur,  maleriæ  espntiam  ln  vi  activa  quadam  positam  esse  ;  hæc  tamen  ^tiones  illas,  quæ  vilales  dicuntur,  numquam  efficere  post  :  1  quia    effectus  aliquis  non  subest  potentiæ  aliJius  agentis....  per  hoc,  quod  non  habet  cum  agente  af 1  Cf  Cosmol,  c.  V,  a.  3,  p.   137-138.  I,  q.  LXXV,   a.   1   c.  s   Conf.,   Iib.   X,  c.  6,   n.   10.  Contr.  Gent.,  lib.   II,  c.  63.  -5  ibid      c.  64>       finitatera,  vel  similitudinem  ;  atqui  actiones  vitales  nullam  curn  materia  similitudinem  habent ;  viventia  enim  quemadmodum  alibi  a  nobis  ostensum  est  %  a  non  vivea  tibus  multum  distant;    quia  si  actiones  vitales,  uti  etian  demonstravimus,  per  principium  vitale  organis  corpori  insitum  explicari  nequeunt  s,  ipsas  materiæ  vi  longiu  præstare  dicendum  est;    quia  subiectum,  in  quo  per  ficiuntur  actiones  vitales,  est  ipsum  vivens,  siquidem  a(  genus  actionum  immanentium  illæ  spectant;  dum  e  con  trario  materia  non  in  seipsam,  sed  in  aliud  extra  se  dum  taxat  vim  suam  exercere  potest.   137.  Ad  cuius  rei  maiorem  explanationem  mente  recola  mus  oportet  materiam  ad  aliquam  speciem  actionum  deter  minari:    Res  corporales  habent  determinatas  actiones  >}  siquidem    corpora  non  operantur,  nisi  naturaliter  5;  natu  ra  autem  est  determinata  ad  unum.  Quocirca,  si  activa  ma  teriæ  vis  ita  evolvi  sumatur,  ut  sicut  naturæ  mortuæ  ita  naturæ  viventis  actiones  exerat,  illud  admittendum  fo  ret  absurdum,  utrasque  illas  actiones  eiusdem  esse  spe  ciei.  Itaque,  etiamsi  concedatur  materiam  nihil  aliud  esse  quam  vim  per  seipsam,  seu  sponte  sua  activam,  illa  ta  men  ex  essentia  sua  et  differt  ab  anima,  et  aniraæ  actu  cfficere  nequit.   IV. — Materialistarum  obiectionibus  satisfit   138.  Obiic.    Substantia  corporea  afficitur  qualitatibuj  quæ  non  sunt  divisibiles,  e.  g.,  gravitate,  vi  motrice,  e  aliis  eiusmodi.  Ergo  ex  eo,  quod  cogitatio  est  aliquid  iii  divisibile,  inferri  nequit  ipsam  ad  substantiam  corporear  pertinere  non  posse.   139.  Resp.  Dist.  ant.,  et  illæ  qualitates  sunt  indivisi  biles,  si  in  seipsis  considerentur,  conc.  ant.,  sin  relata  ad  corpus,  cui  insunt,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Sane,  sicu  formæ  corporum  dicuntur  inextensæ,  seu  simplices,  i  considerentur  abstractæ  a  materia  6,  ita  illæ  qualitates  nempe  gravitas,  vis  motrix,  aliæque  huiusmodi,  si  abs  tractæ  a  corpore,  cui  insunt,  in  se  spectentur,  nihil,  nif   i  Contr.   Gent.,  lib.  II,  c.  22,  n.  5.   2  Cosmol.,  Introd.  p.  90.  Cf  etiam  c.  IV,  a.  1,  p.  126  sqq.   3  Cf  quæ  diximus  p.  211-214.   I,  q.  CX,  a.  1  ad  1.  *  Contr.   Gent.j  lib.   III,  c.   102.     Cf  Cosmol.,  c.  V,  a.  4,  p.  139-140.       llimplex,  atque  uniusmodi  exhibent.  At  prout  corporeæ  fiubstantiæ  insunt,  non  sunt  indivisibiles;  gravitas  enim  luxta  divisionem  massæ  corporis  dividitur;  item,  vis  mo|nx  in  omnes  partes  corporis  dispergitur,  ita  ut  si  vis  [aotrix  in  corpore  est,  ut  duo,  in  dimidio  sit,  ut  unum.  Wj  contrano  quævis  cogitatio  lum  in  se,  tum  in  subiecto   ogilante  prorsus  indivisibilis  est.  140.  Obiic.    Nullatenus  fieri  potest,  ut  extensi  obie ti  imaginem  anima  indivisibiiis  in  se  contineat.  Ergo  si  inima  res  extensas  percipit,  ipsa  indivisibilis  esse  nequit.   |.  .  -L  .rp#  Neg'  anL  et  cons'  Nam  anima    non  est  ini  ivisibihs,    ut  punctum  habens  situm  in  continuo,   sed   er  abstractionem  a  toto  genere  continui  *  .  Sane  indi jisibile  habens  positionem,  cuiusmodi  est  punctum  2,  i laginem  extensi  obiecti  totam,  quanta  re  ipsa  est,  in  se   'Ontinere  non  potest.  At  virtus  integram  extensionem  ob |>cti  percipiendi  non  indivisibili,  instar  puncti,  sed  sub Itantiæ  omnino  indivisibili,  quæ  nempe  nullum  ad  par s;s  ordinem  habet,  et  ad  genus  continui  nullo  modo  per net,  propria  est.  Quod  si  ad  obiectum  extensum  perci lendum  extensio  in  subiecto    percipiente  requiritur,  i j.ud  tantam,  et  tam  variam   reipsa  habere  debet  dimen jonem,  quanta  est  dimensio  diversorum,  quæ  ab   ipso   ercipiuntur,  obiectorum;  id  tjuod  est  aperte  falsum  3.  Ac ;?dit,  quod  integra  rei  extensio  sub  una  simplicissima,  pe itusque  indivisibili  ratione  formali  percipitur;  ergo  hu lismodi    pcrceptio  non  nisi  ad  principium  omnino  indi sibile  pertinere  potest.   142.  Obiic.    Vulgatum  est  illud  effatum:  Quidquid  repitur,  per  modum  recipientis  recipitur.  Atqui  anima  repilur  in  corpore.  Ergo  est  corporea.   143.  Resp.  Dist.  mai.,  ita  ut  nequeat  unum  ab  altero  Cipi,  nisi  sit  inter  utrumque  quædam  proportio  habitunis,  conc.  mai.,  nisi  sit  inter  ea  naturac   convenientia,   Qq.  dispp.,  q.  un.  De  sp.   cr.,  a.  4  ad  16.   De  hoc  indivisibilitatis  genere  cf  /n  lib.  I  Met.,  lcct.  II.  5    Tam  multas,  ad  rem  inquit  s.  Augustinus,  et  tam  magnas  corrum  imagmes,  si  anima  corpus  esset,  capere  cogitando,  vel  memoi  continendo  non  posset....  Qua  igitur  magnitudine,  quæ  nulla  illi,  miagines  tam  magnorum  corporum,  et  spatiorum,  atque  re>num  capit?  De  anim.  et  eins  orig.,  lib.  IV,  c.  17    n    25       neg.  mai.  Dist.  etiam  min.,  anima  recipitur  in  corpore,  ut  perfectum  in  perfectibili,  conc.  min.,  ita  ut  in  corpo-,  re  contineatur,  ncg.  min.  Neg.  cons.  Sane  anima  non  recipitur  in  corpore,  ita  ut  contineatur,  nam,  ut  s.  Augu  stinus  inquit,    anima  continet  corpus  *  .  Quapropter  cor  pus  recipit  animam  eo  modo,  quo  materia  recipit  formam  scilicet  ita  ut  per  ipsam  perficiatur:  seu  ut    secunduu  ipsam  constituatur  in  esse  alicuius  speciei  *  .  Utauten  corpus  hoc  modo  in  se  recipiat  animam,  non  requiritui  ut  huius  natura  cum  natura  illius  conveniat,  ita  ut  animj  extensa,  æque  ac  corpus,  sit 8,  sed  solum  quædam  inte  illud,  et  istam  proportio,  quæ  in  eo  consistit,  ut  corpu,  habeat  ordinem  ad  animam,  et  capacitatem,  ut  ab  ea  in  formetur  *.  Iam  simplicitatem  animæ  haud  impedire,  quo  minus  hæc  talem  cum  corpore  proportionem  habeat,  an  tea  a  nobis  ostensum  est  .  Ex  eo  igitur,  quo.d  anima  re  cipitur  in  corpore,  nihil  contra  eius  immaterialitatem  in  ferri  potest.  .  |j   144.  Obiic.    Anima  non  potest  movere  corpus,  ms  illud  tangat.  Atqui  tactus  non  est,  nisi  corporum.  Ergc   145.  Resp.  Dist.  mai.:  nisi  illud  tangat  contactu  virtu  tis,  conc.  mai.,  contactu  corporeo,  neg.  mai.  Sub  eader  dist.  neg.  et  conc.  min.  Neg.  cons.  In  primis,  cum  movet  sit    actus  existentis  inpotentia*  ,  producere  motum  ms  gis  ad  substantias  immateriales,  quam  ad  materiales,  pei,  tinet.  Etenim  nihil  potest  transire  de  potentia  in  actun  nisi  per  id,  quod  est  actu.  Atqui  substantiæ  mtellectu!  les  magis  actu  sunt,  quam  corpora.  Ergo  ad  illas  magii  quam  ad  substantias  corporeas  pertinet  aliquid  moven    Agunt  substantiæ  intellectuales  in  corpora,  et  movei  ea,  cum  sint  immateriales,  et  magis  in  actu  existentes  \  Ut  vero  quomodo  substantia  immaterialis  corpus  tanga  et  moveat,  intelligatur,  distinguendus  est  contactus  qim  titatis}  qui  proprius  corporum  est,  a  contactu  virtutis    i  Contr.  Epist.  Man.,  c.  16,  n.  20.  Cf  p.  227.   2  I,  q.   L,  a.  2  c.  -3  Cf  p.   193-195.   4    Debita  proportio  materiæ  ad  formam  est  duphciter,  scihc  per  ordinem  naturalem  materiæ  ad  formam,  et  per  remotione  impedimenti  ;  In  lib.  IV  Sent.,   Dist.  XVII,  q.  I,  a.   2   sol.  1   Loc.  cit. 6  In  Ub.   I  Sent.,  Dist.   VIII,  q.  I,  a.  3  sol.   7  Contr.  Gent.,\ib.  II,  c.  56.— Cf  Dynam.,  c.  VI,  a.  1,  p.  188  vol.       j  rimo  contactu  langenlia  dicuntur  ca    quæ  uniuntur  lcundum  ulfma  quanlitatis  ;  unde  in  corporibos  ono"    t    mutuum  esse  tactum  '  >,.  Contactus  virtutis  pert  net  ?  1  ea  quæ  etsi    i„  quantitatis  ultimis  ncn  tanganf  bcuntur  mhilominus  tangere,  in  quantum  agunlV^Hoc,tem  tactu  substanfa  immaterialis,  quæ  est  indivisibi fcff' %[  mT?  C°rpUS'  quod  est  auædam  quantitas  div i bil.s.Nam  lactu  corporeo  id,  quod  est  indivisibile   puta   inctum,  non  potesl  langere,  nisi  aliquod  indivis  b^ile     tac  u   vtrtutts   substanlia    immaterialis   potest   langere   JTnT  •d-,,V!f.lb,lem  Substantia  intell/ctualis  qufm!  |  nt  ind.vis.bihs,  potest  tangere  quantitalem  divisibifc,.n  quanlum  ag.t  in  ipsan,8  Alio  enim  modo  est  inni.bile  punctum,  et  substantia  intellectualis.  Punctum  .dem  est  S1cut  quantitatis  lerminus,  et  ideo  habet  s™  a,  determmalum  m  continuo,  ullra  quem  porrigi  no„  l|,lest  ;  subslanf  a  autem    intelicctualis   est   indivisibihs   itur  tt  irnr.i8veinUKS,f|Ua,ntil?!iS  eX,SlenS'  Unde  U°"  ^'e  Itur ei  indmsibile  al.quid  quantitatis   ad   agendum   In  animam  non  n,s.  tactu  virtutis  movere  \st.  XIX  in  arguendo.  I,  q.  LXXXV,  a.   i  Diximus  sæpe,  non  semper,  interdnm  enim  operationes  meni  in  iuvenibus  languidiores  sunt,  et  e  contrario  intelligentia  in  qu  busdam  hominibus  usque  ad  ultimam  senectam  in  dies  magis,  m.  sisque  viget.  Guius  ratio,  aiente  Aquinate,  ex   parte   ipsius  tnze       ;rescentis  animæ  argumentum  est,  vires  in  maiori  ætale  ;naiorcs    .  Exinde  etiam  perspicitur,  quomodo  organorum  perturbatio  exercitium  intellectus  perturbet:    Debiitatur  intellectus  ex  læsione  alicuius  organi  corporalis  'ndirecte,  in  quantum  ad  eius  operationem  requiritur  operatio  sensus  habentis  organum  .  Ob  eamdem  rationem  i  causis,  quæ  in  corpus  agunt,  intelligentiæ  evolutio  penderc  dicenda  est.  Hæc  omnia  ila  s.  Thomas  paucis  complectitur:    Cum  anima  sit  forma  corporis,  consequens  est,  quod  unum  sit  esse  animæ,  et  corporis;  et  ideo,  corpore  perturbato  per  aliquam  corpoream  passionem,  necesse  est  quod  anima  per  accidens  perturbetur,  scilicet  quantum  ad  SSSe,  quod  habet  in  corpore  3  .    V. — Lockii  error  ex  iam  ostensis  refellitur   150.  Lockius  etsi  animam  simplicem  esse  fassus  sit,  tamen  ea  permotns  ratione,  quod  non  omnes  materiæ  proprietates  perspectas  habemus,  in  dubium  revocavit,  utrum,  necne  cogitandi  vis  inter  proprietates  materiæ,  quæ  nobis  compcrlæ  non  sunt,  revera  sit,  aut  saltem  divinitus  3ssc  possit4,  Lockii  dubitatio  a  Voltairio  5,  aliis;(ue  malimo  plausu  excepta  fuit.   151.  Dubitatio  Lockii  futilis  est.   Probatur.  Ut  certo  asserere  possimus  aliquod  attributum  substantiac  cuipiam  repugnare,  non  requiritur  ut  omnia  huius  attribula  perspecta  nobis  sint,  sed  sufficit,  ut  aliquod  unum  in  ca  certo  dignoscamus,  quod  cum  dato  atlribulo  evidenter  pugnat;  nam  una,  eademque  substantia  constare  nequit  cx  attribulis,  quæ  se  mutuo  destruunt.  lla,  etsi  geometræ  nondum  omnes  circuli  proprielates  calleant,  tamen  pro  rc  certa  cxplorala  habent,  quadraturam  inter  eius  proprietates  nondum  cognilas  minime  contineri,  (juippe  illa  rotunditalis  proprietati  in  circulo  iam  perspcctæ  evidcnter  opponitur.  Alqui  cogitatio  curn  notis  proprielatibus  materiæ,  nempc  extensione,  divisibilitate,  so lectus,  qui  est  perfectior,  repetenda  est,  quatenus  nempe  hi    cum  babeant  corpus  mclius  dispositum,  sortiuntur  animam  maioris  virtutis  in  intelligendo  »;  loc.  cit.   1  Op.   cit.,  c.   22. 2  In  lib.  II  De  Anim.,  lect.  VII.   8  III,  q.  XV,  a.  4  c.   Op.  cit.,  Iib.  IV,  c.  3,  §  6.   s  tUm.  de  la  phil.  de  Newton,  part.  I,  c.  6.       liditate,  figura,  inertia,  adversa  fronte  pugnat;  quæ  auU  secum  pugnant,Divina  Omnipotentia  non  continenlur.Erj  vis  cogitandi  nec  divinitus  materiæ  convenire  potest.   152.  Iam  cogitationem  cum  illis  maleriæ  proprietatibuj  pugnare  comperlum  cuique  est.  Sane    pugnat  cogitatic  cum  extcnsione,  et  divisibilitate  ;  nam,  quemadmodurr.  satis,  superque  a  nobis  ostensum  est,  cogitatio  est  quidquam  unicum,  et  indivisibile.    Pugnat  cum  soliditate;  neque  enim  integrum  obiectum  cum  omnibus  eius  partibus  percipi  a  nobis  posset,  nisi  species  singularum  partium  in  unam  confluerent;  neque  in  iudiciis  et  ratiocinationibus  plures  notiones  secum  comparari  possent,  nisi  illæ  in  unum  compenetrarentur .  Accedit  quod  cogilatic  seipsam  reflexione  permeat,  el  insuperduo  subiecta  percipientia  possunt  se  invicem  comprehendere:  si  vero  es-j  sent  solida,  unum  non  posset  alterum  penetrare,  ideoquc  unum  non  comprehenderet  alterum,  comprehensio  enim  rei  habetur,  cum  ipsa  tota  cognoscitur  !.    Pugnat  cum  inertia,  materia  enim,  utpote  iners,  ab  extrinseca  causa  determinatur;  unde  consequitur  lex  illa  Newtoni,  mutalionem  motus  proportionalem  esse  vi  motrici  impressæ,  ei,  fieri  secundum  lineam  rectam,  qua  vis  illa  imprimitur.  Al  nos  de  multis  rebus  cogitamus,  quin  ulla  actione  externa  agitemur,  atque  insuper  seriem  unius  demonstrationis  interrumpimus,  aliamque  prorsus  diversam  aggredimur,  ac  præterea  ab  imaginatione  ad  intellectionem,  atque  ab  hac  ad  illam  rursus  pro  lubitu  transimus.    Pugnat  denique  cum  figura;  quod  enim  est  figura  præditum,  habet  terminum,  cum  figura  sit  quæ  lerminis  continetur  :  at  potentia  cogitandi  est  quodammodo  infinila;    in  infinituni  enim  inlelligit  species  numerorum  augendo;  et  similiter  species  figurarum,  et  proportionum:  cognoscit  etiam  universale,  quod  est  virtute  infinitum  secundum  suum  ambitum,  continet  enim  individua,  quæ  sunt  polentia  infinita  2  ».   153.  Itaque    cogitatio  præcipuis,  ct  valde  notis  mate  1  «  Impossibile  est  duo  corpora  se  invicem  continere,  cum  continens  excedat  contentum.  Duo  autem  intellectus  se  invicem  continent,  et  comprehendunt,  dum  unus  alium  intelligit  »;  Contr.  Gent.,  lib.  II,  c.  49,  n.  6. «  Ibid.,  n.  5.        proprielatibus  adversatur;  quapropter  si  materia  pos•et  cogitare,  ex  proprietatibus  secum  pugnantibus  conlaret.   VI.— De  animæ  huraanæ  spiritualitate   154.  Animam  humanam  non  esse  aliquid  extensum,  sed  p  una  simplici,  et  indivisibili  realitate  consistere  contra  mnes  materialistarum  classes  demonstravimus.  At  aliquid  obilius  ipsi  est  tribuendum;  etsi  enim  corpus  informet,  amen  huiusmodi  est,  ut  a  corpore  haud  pendeat ;  unde,on  solum  simplex,  sed  etiam  spiritualis  appellatur.  j  155.  Anima  hurnana  est  spiritualis.  i  Probatur.  Operationes  propriæ  animæ  humanæ,    iempe,  quæ  ad  intellectum,  et  ad  voluntatem  spectant,  |me  organis  corporis  exercenlur  ;  ac  proinde  a  maleria  on  pendenl.  Atqui  similiter  unumquodque  habet  esse,  et  oerationem.  Ergo  esse  animæ  humanæ  huiusmodi  est,  ut  \  materia  non  pendeat,  ac  proinde  ipsa  spiritualis  di3nda  est.   156.  Ad  maioris  veritatem  perspiciendam  satis  est  mente  Jcolere  ea  quæ  in  Dynamilogia  statuimus.  Sane  operaones  cognilrices,  quæ  corporeis  organis  indigent,  ad  iquod  genus  rerum  materialium  percipiendum  determianlur:  neque  aliud,  nisi  quod  maleriale  est,  atque  prout  )nditionibus  materialibus  adstringitur,  apprehendere  posint;  unde  obiectum  illarum  proprium  non  nisi  singulare  'Se  potest  :  super  seipsas  denique  converti  nequeunt  '.  tqui  operationes  intellectrices  circa  quodlibet  rerum  mainalium  genus  versari  possunt,  easque  cognitione  immanah,  umversali,  et  necessaria  attingunt2;  lum  super  sesas  reflectuntur  3;  atque  ad  ea  se  porrigunt,  quæ  rerum  latenaliumordinem  transiliunt  4;  intellectusque  in  eorum  'iHemplalione  quam  maxime  delectatur  5  ;  atque,  secus   1  Cf  Dynam.,  c.  IV,  a.   12,  p.   161-162  vol.  I.   \  I,  q.   LXXXIV,  a.  1  ad  4;  Cf  Dynam.,  loc.  cit.  et  a.  3,  p.  136.   J  Cf  ibid.,  p.  162.   4  Ibid.,  p.  161.  Hinc  Lactantius  aiebat:  «  Nullum  est  animal,  præ •  hominem,  quod  habeat  notitiam  aliquam  Dei.  Solus  enim  sapientia   structus  est,  ut  religionem  solus  intelligat;  et  hæc  est  hominis,   jue  brutorum  vel  præcipua,  vel  sola  distantia  ;  De  ira  Dei  c.  7   b  Cf  s.  Aug.,  De  lib.  arb.   ac  facultas  organica,  quæ  quoties  ab  obiecto  sensili  vehementer  impellitur,  ad  aliud  eiusdem  generis  obiectum  sentiendum  inepta  evadit,  ipse  ex  obiecto  valde  intelligibili  ad  intelligendum  obiecta  minus  intelligibilia  validior  fit f.  Ergo  operationes  intellectrices  supra  corporeum  omnem  ambitum  sic  evebuntur,ut  materiæ  determinationes  omnino  transcendant,  ac  proinde  a  materia  non  pendent.   157.  Idem  de  actibus  voluntatis  est  dicendum.  Etenim  voluntas  bonum  intellectivum,  nempe  incorporeum  appetit 2;  neque  ad  hoc,  vel  ad  illud  bonum  determinatur,  sed  in  quodcumque  obiectum,in  quo  ratio  boni  deprehenditur,  libere  ferri  potest  3;  super  suos  ipsos  actus  reflectitur,  quia    vult  se  velle,  et  diligit  se  diligere  4;  denique  corpus  sibi  subdit,  illisque  cupiditatibus,  quæ  ab  appetitu  sensitivo  proficiscuntur,  adversatur.   158.  Obiic.  Anima  nihil  potest  intelligere  sine  ope  sensuum,  qui  per  organa  corporea  exercentur.  Ergo  in  ipsa  operatione  intellectiva  ab  organis  corporis  pendet,  ac  proinde  non  est  spiritualis.   159.  Resp.  Dist.  ant.f  quatenus  sensus  ad  actionem  intellectricem  intrinsece  concurrunt,  neg.  ant.,  quatenus  sensus  præbent  intellectui  phantasma,  in  quod  ipse  snarrj  actionem,  quin  a  sensibus  pendeat,  exerit,  conc.  ant.  Neg.  cons.  Responsionem  istam,  quæ  ex  theoriis  in  Dynamilogia  statutis  satis  superque  declaratur,  Aquinas  noster  hh  verbis  tradidit:    Dicendum,  quod  corpus  requiritur  ad  actionem  intellectus,  non  sicut  organum,  quo  talis  actic  exerceatur,  sed  ratione  obiecti;  phantasma  enim  comparatur  ad  intellectum,  sicut  color  ad  visum  s.  Et  alibi  :    Intelligere  est  propria  operatio  animæ,  et  non  egreditur  ab  anima  mediante  organo  corporali,  sicut  visio  me    Cf  s.  Bonav.,  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  I,  a.  3,  q.  I  ad  arg.,  e  Alb.  M.,  De  Anim.,  lib.  III,  tract.   II,  c.  15.     Cf  Dynam.,  c.  V,  a.  3,  p,  166-167  vol.  I.  3  Cf  Dynam.,  ibid.,  a.  8,  p.  175  sqq.     In  lib.  I  Sent.,  Dist.  XVII,  q.  I,  a.  6  ad  4.    Noli  ergo  mi  rari,  inquit  ad  hanc  rem  s.  Augustinus,  si  ceteris  per  liberam  vo  luntatem  utimur,  etiam  ipsa  libera  voluntate  per  eam  ipsam  ut  nos  posse,  ut  quodammodo  se  ipsa  utatur  voluntas,  quæ  utitur  ce  teris,  sicut  se  ipsam  cognoscit  ratio,  quæ  cognoscit  et  cetera  De  lib.  arb.,  lib.  II,  c.   19,  n.  51.     I,  q.  LXXV,  a.  2  ad  3.         iante  oculo.  Communicat  tamen  in  ea  operatione  corpus  x  parte  obiecti;  nam  phantasmata  sine  organis  corporeis  >se  non  possunt    .   VII.— Refutatur  phrenologismus   160.  Ut  quid  hoc  systcma  sit,  facilius  explicemus,  ilid  in  pnmis  memoramus,  a    diligentioribus,  et  peritis  ituræ  scrutatoribus,  propter  intimum  nexum,  qui   inr  animam,  et  corpus   intercedit,  ex  huius  eonformatio!,  et  habitudine  nonnulla  non  quidem  certa,  sed  probalia  indicia  de  illius  interiori  statu  perspecla  fuisse.  Exde  ortum  habuit  physiognomia.  Quæ  inler  veteres    haut  cultores  Empedoclem,  Platonem,  Aristotelem,  Galcim,  ahosque;  medio  ævo  præ  ceteris  Avicennam,  et  AIrtum  Magnum  ;  in   recenti    ætate    magnopere    adaucta  it  a  nostro  Ioanne  Baptisla  Porta,   Lavater,  Camper,  asque  pluribus.   161.  At,  ineunte  hoc  sæculo,  Gall,  ciusque  discipulus  urzheim  usque  adeo  processerunt,  ut  systema  phrenopcum,  seu  cranioscopiam  invexerint,  hæc  præcipue  ituentes  :    Cerebrum  non  est  unicum    organum,  sed   multis  organis  inter    sese    distinctis    constat.    Hæc  gana,  prout  magis,  minusve  explicantur,  et  evolvun',  maiores,  aut  minores  circumvolutiones    in   cerebro,  ldemque  in  calvaria  protuberantias  istis  circumvolutio)us  respondentes  efficiunt.    Singula  hæcorgana,  ideoe  smgulæ  calvariæ  protuberantiæ  sunt  primilivarum  imi  facultatum  sedes,  imo  ipsæ  facultates  organorum  mme  appellari  possunt.    Nomine  facultatum  primitium  non  veniunt  iilæ,  quæ   a  Psychoiogis    vulgo    reiscntur,  nempe  facultas  sentiendi,  imaginandi,  volun-,  et  aliæ  huiusmodi,  sed  potius  naturales   propensio'  >  quas  quisque  sortitur,  uti   propensio  in  poesim,  in  lCitiam,  in  malhcmaticam.  Unde  Phrenologi  in  cerebro  (inguunl   organum    matheseos,  amicitiæ,   iracundiæ,  mcidn  etc.  Facultates  vero  a  Metaphysicis    recensitæ  sunt,  nisl  secundariæ,    sive    subieclæ    facultatibus  nnlivis,  harumque  veluli  atlributa    generalia.      ultales  secundariæ  tot  vicibus  in  eodem  homine  repee  mveniuntur,  quot  facultalibus  primitivis  iste  pollet.   Qq.  dispp.,  q.   un.   De  Anim.,  a.   1  ad   11.   Philos.   Christ.   Compend.  II.  7  47       Iamvero  non  omnia  organa,  ideoque  non  omnes  facultates  ipsis  propriæ  in  singulis  hominibus  extant,  nequt  organa,  quæ  in  eis  extant,  eodem  modo  explicantur,  ei  evolvuntur;  proindeque  neque  æqualis  est  protuberantiarum  numerus  in  singulis  calvariis,  neque  quælibet  protuberantia  eiusdem  est  magniludinis.  Hinc  fit,  ut  si  qui  L  rnaterialisme  et  la  phrdnologie  rtnlr  a  seos/0ndement°,  Paris  1840;  Flourens,  Examen  dela   rm  i    ;  2/  atqUG  interSer'nan°s,Friedreich,  Arch.  psychol.  mLk  £  131;194'  Heidelbergæ  1824,  et  Reichlin-Meldegg.,  Psyeh.  m"s  (germ.),  sect.  I,  p.  358,  Heidelbergæ.   nibus  hominibus  communes,  tamquam  facultatum  specia   lium  proprietates,  spectare.    Absurdius  etiam  est  ratio   nem,  et  voluntatem  e  facultatum  numero  extrudere,  curr   ipsæ  ceteris  omnibus   facultatibus   præstent.     Si  una   quæque  facultas  primitiva  propriam  sibi  percipiendi,  re   miniscendi,  ratiocinandi  facultates  habet,  tunc  illud  vald.  yuod  si  physiologice  hæc  theoria  spectetur,  multis  ctiam  ab  Probatur.    Exemplaris,  aiente  s.  Thoma,  propriurr  est  eo  spectare,  ut  illa,  quæ  ad  normam  sui  eftingantur  similia  sibi  reddat  .  Atqui  id  de  homine  cum  reliquh  animalibus  comparato  dici  nequit.  Namque  homo  ob  ra  tionem,  qua  solus  inter  animalia  poliet,  a  reliquis  ani  malibus  essentialiter  differt.  Ergo  homo  exemplar,  seii  typus  totius  vitæ  animalis  esse  nequit2.     Si  homo  esset  ultimus  terminus,  ad  quem  evoluti  embrionis  pervenit,  facultates  cognoscendi,  appetendiqu  in  homine  a  principio  quodam    maleriali    producerentur  quippe  quod  embrio,   horum  Physicorum  senlentia,  ex  v  sibi  insila  seipsum    evolvit.  Atqui    hoc,    ut  ex    dictis  II  Dynamilogia  patet,  perabsurdum  est.  Nam  facultates  ratic  nales,  cum  sint  inorganicæ,  principium  alius  naturæ,  a  animas  a  Deo  creari)  opinionem  elegerit,  vel  adhuc  dubitandum  putaverit  ;  In  lib.  II,  Dist.  XVII,  §  15.  Cf  etiam  Melchior  Ganus,  vc  locis  theol.,hb.  12,  c  13).  Hoc  adnotatum  voluimus,  quia  Casimirus  Ubaghs  (Anthrop.  Philos.  Elementa,  Pars  synthetica,  c  I)  asserit  opinionem,  animas  a  parentibus  generando  propagari,  probabilibus  n  rationibus  minime  spernendis,  edimque  cumnullo  catholicæ  Fidei dogmate  pugnare,  dummodo  generatio  illa  non  velut  ma'erialis  divisio,   Obiic.    Parentes  hominem  generare  dicuntur.  Atqui  homo  constat  ex  anima,  et  corpore.  Ergo  non  solum  corpus,  sed  etiam  anima  per  generationem  oritur.   177.  Resp.  Dist.  mai.:  quatenus  operantur  ad  unionem  corporis,  et  animæ,  ex  qua  unione  homo  est  homo,  conc.  lmai,;  quatenus  gencrant  quamlibet  partem  hominis,  neg.  mai.;  conc.  min.  Neg.  cons.  Et  sane,    licet  anima  rationalis  non  sit  a  generante,  unio  tamen  corporis  ad  eam  est  quodammodo  a  generante  f  ;  nam  generans  disponit  corpus,  ut  coniunclionem  cum  anima  secundum  leges  naturæ  expostulet,  et  acquirat2.  Quoniam  vero  ex  unionc  animæ  ad  corpus  homo  est  homo,  oplimo,  meritoque  iure  parenles  hominem  generare  dicunlur,  quia  generatioiis  finis,  ut  sæpe  monuimus,  non  est  forma,  sed  compoitum  ex  materia,  et  forma.   178.  Obiic.    Si  corpus  per  generationem,  et  anima  per  creationem  oritur,  unum  non  est  esse  hominis.  Atqui  :onscquens  est  absurdum.  Ergo  anima  per  ipsam  gene'ationem  corporis  oritur.   179.  Resp.  Neg.  mai.;  conc.  min.  Neg.  cons.  Ex  eo,  quod  jorpus  per  generationcm,  et  anima  per  creationem  prolucitur,  esse  corporis  ab  esse  animæ  minime  separatur;  lam    creans  dat  esse  animæ  in  corpore,  et  generans  dis)Onit  corpus  ad  hoc,  quod  huius  esse  sit  particeps  per  inimam  unitam  s  .   180.  Inst.  Unum  esse  hominis  produci  non  potest  a  cauW  diversis.  Ergo.   181.  Resp.  Dist.  ant.,  si  illæ  diversæ  causæ  non  sint  nter  se  ordinatæ,  conc.  ant.,  sccus,  neg.  ant.  Neg.  cons.  ausæ,  inter  quas  nullus  ordo  existit,  eumdem  effectum   Mf  diffusio  quædam  concipiatur.  S.  0.  Congregatio  tum  ob  traduciani'iww,  tum  ob  aliquas  doctrinas,  quas  prof.  Lovaniens,  propugnabat,  f  quac  sunt  similes  aliquot  ex  septem  propositionibus,  quas  eadem  -ongregatio  die  18  sepf.  1861  haud  tuto  tradi  posse  iudicavit  (cf  quac  ixi.nus  in  Ideal.,  c.  I,  a.  8,  p.  212,  not.  2,  vol.  I),  tum  ob  alias  opilones,  quas  cautc  minus,  quam  fas  est,  ille  exponebat,  decrevit    in  bns  philosophicis  a  Gerardo  Casimiro  Ubaghs  hactenus  in  lucem  litis,  et  præsertim  in  Logica,  et  Theodicea  invcniri  doctrinas,  seu  pmiones,  qure  absque  periculo  tradi  non  possunt  .  Cf  La  Scienza   La  lede,  vol.   LXII,  p.   390-391,  Napoli  1866.   1  Q(f.   dispp.,  De  Pot.,  q.   III,  a.  9  ad   19.  Ibxd.  ad  2.-3  n,^   ad  2Q.       producere  nequeunt.  At  vero  in  productione  hominis  generans  cum  operetur  usque  ad  ullimam  dispositionem,  qua  corpus  exigit  informari  anima  rationali,  eum  ordinem  habet  ad  Deum,  qui  animam  creat,  ut  ad  Ipsum,  veluti  causa  instrumentalis,  referatur.  Etsi  igitur  Deus  creans,  et  homo  generans  sint  causæ  diversæ,  tamen  unum  esse  hominis  ex  iis  producitur.  .  Natura  est  sicul  instrumentum  Divinæ  virtutis;  unde  non  est  inconveniens  si  Virlus  Divina  sola  faciat  animam  rationalem,  actionc  naturæ  se  extendente  solum  ad  disponendum  corpus  f   182.  Obiic.    Filii  similantur  parenlibus  non  solum  secundum  physicas  qualitates  corporis,  sed  etiam  secundunc  qualitales  animæ.  Atqui  hoc  demonstrat,  sicut  corpora  .  1  .  Falsum  est  animam  sensitivam  hominis  iroduci  per  generalionem.   Probatur.  Unum  est  esse  animæ  humanæ,  quæ  simul  ensiliya  est,  et  rationalis2.  Atqui  anima  humana,  prout  :st  rationalis,  quemadmodum  ostendimus,  per  generatio Tcpn°u  °ritUrEr^°  necue  Prout  est  sensitiva.   lSb.  Hoc  argumentum,  quod  ab  unitate  animæ  huma-,æ  depromitur  a  s.  Bonaventura  his  duobus  modis  exiibe  ur:  1    Philosophus  dicit  quod  sensitivum  est  in  ntellectivo,  sicut  tetragonus  in  pentagono;  et  vegetativum  n  sensilivo,  sicut  tngonus  in  tetragono.  Si  ergo  ab  eoem  pnncipio  est  tetragonus,  a  quo  est  pentagonus,  ab  odem  erit  anima  intellectiva,  et  sensitiva;  sed  intellectia  non  est  a  generante,  ut  demonstratum  fuit  supra    Er 0  nec  sensitiva  .      Quæcumque  sunt  idcm  in  subtantia,  ab  eodcm  principio  educuntur  in  esse.  Sed  aniia  sensitiva,  et  intellectiva  in  eodem  homine  sunt  idem  B  substant.a,  qma  unius  perfectibilis  una  est  perfectio  -rgo  si  rationalis  non  est  per  generationem,  videtur,  uod  nec  sensibihs  3  .   187.  Præterea  idem  Seraphicus  Doctor  ita  etiam  argulentatur:    Quæ  simul  corrumpuntur,  simul  etiam  projucuntur;  ergo,  pan  ratione,  quæ  simul  separantur,  si-,iul  et  mtunduntur.  Sed,  recedente  in  homine  anima  raonah,  nullo  modo  remanet  potentia  sentiendi  in  corpop.  fcrgo  sicut  amittitur  polenlia  sentiendi  in  recessu  amæ,  ila  infunditur  in  adventu.  Non  est  igitur  a  geneitione,    sed  a  creatione  .  °  et   1  I,  q.  CXVIII,  a.   2  ad  2.  2  cf        216  sqq.   n  1,6.  II  Sent.,  Dist.   XXXI,  a.   1,  q.   I,  £  opp.  Ex   his  argu n       perspictur,  quare  anima  sensitiva  in   brulis,  non    vero  in   im     r,Prr  Seneratlonem    Producatur.   Etenim    ex  hoc,  quod    ipsa   Thol  r/n  c°rp0ri    6SSe   sensiti^^equitu'r;monente   nl itiv  n/fn  1        U  Sen^  DiStXVI11'    "•  a3  ad     an™'n  nsitiyam  in  homine,  et  brutorum  ad  eamdem  speciem  non  referri   rt;,^^  ori*inis  modnm- c'    .  Obiic.  Embrio,  antequam  anima  rationali  infor  metur,  vivit,  et  animam  habet.  Ergo  anima,  prout  es  vegetativa,  et  sensitiva  in  homine,  diversam  ac  prout  es  rationalis,  originem  habet.   189.  Resp.  Dist.  ant.,  ita  ut,  adveniente  anima  ratio  nali,  maneat  anima  vegetativa  et  sensitiva,  neg.  ant.,  it;  ut  hæc  abiicialur,  conc.  anl.  Neg.  cons.  Hic  memoria  re  colendum  est  rem  a  prima  forma  substantiali  in  sua  es  sentia  constitui,  et  quidquid  essenliæ  rei  iam  constitutat  advenit,  esse  accidentale.  Quocirca,  si,  manente  anima  ve  getabili,  vel  sensitiva,  ei  adiungeretur  anima  intellectiva,  hæc  inveniret  subiectum  iam  in  sua  essentia  constitutum;  ac  proinde  anima  intellectiva  hominis  essentiarc  non  constitueret,  sed  accidentaliter  animæ  sensitivæ  velut  quædam  eius  perfectio  adveniret;  id  quod  absurdun:  est1.  Hinc  s.  Thomas  hæc  docet:    In  generatione  ani  i  malis,  et  hominis  plures  sibi  succedunt  formæ,  ac  proin  de  plures  generationes  2.    Quoniam  generatio  unius  es  corruptio  alterius,  adveniente  forma  perfectiori,    6t  cor  ruptio  prioris,  ita  tamen,  quod  sequens  forma  habet  quic  quid  habebat  prima,  et  adhuc  amplius  3  .    Quare  ii  fine  generationis  humanæ  abiicitur  anima  vegetativa,  e  sensitiva,  atque  creatur  a  Deo  anima  intellectiva,  quæ  si  mul  est  et  sensitiva  et  vegetativa.    Primo  inducitur  a  nima  vegetabilis;  deinde,  ea  abiecta,  inducitur  anima  sen  sibilis  et  vegetabilis  simul ;  qua  abiecta,  inducitur  noi  per  virtutem  prædictam  (nempe  virtutem  formativam,  quw  a  principio  est  in  semine),  sed  a  creante,  anima,  quæ  si  mul  est  rationalis,  sensibilis,  et  vegetabilis.  Et  sic  embrio  antequam  habeat  animam  rationalem,  vivit,  et  habet  ani  mam,  qua  abiecta,  inducitur  anima  rationalis  *  .   Qq.  dispp.,  De  Pot.,  loc.  cit.   2  Cuius  rei  hanc  rationem  assignat:    Quanto  aliqua  forma  est  nc  bilior  et  magis  distans  a  forma  elemehti,  tanto  oportet  esse  plures  foi  mas  intermedias,  quibus  gradatim  ad  formam  ultimam  veniatur,  etpe  consequens  plures  generationes  medias  ;  Contr.  Gent.,  loc.  cit.   s  I,  loc.   cit.   Cf  p.  217.   *  Qq.   dispp.,    De  Pot.,    ibid.  ad    9.    Hæc    D,     Thomæ    theon  hisce  postremis  annis  probata  est  inter  alios  doctissimos  physiologo  a  Vincentio  Santi,  Della  forma,  genesi,  corso  naturale  e  modi  c  viventi,  Perugia  1855.  Cf  etiam  Liveranum,   Su    principii  del  mi  derno  Ippocratismo,  Fano.   190.  2a.  Repugnat  animam  sensitivam  transmitti  p  parentibus,  cl  postea  fieri  intelkctivam  pcr  manifestatiolem  ideæ  cntis.   Probatur.  Abnormis  est  illa  opinio,  ex  qua  vel  plures  inimas,  sive  formas  substanliales  in  bomine  esse,  vel  inimam  intelleclivam  veluti  corruptioni  obnoxiam,  et  tam|uam  quamdam  perfectionem  accidcntalem  animæ  sensilvæ  advemre  consequitur.  Atqui  alterutrum  admiltenlum  essct,  sj  anima  sensitiva  transmitti  a  parenlibus,  et  jostea  heri  intellecliva  per  manifestationem  ideæ  entis  llicatur.  Ergo.   191.  Minor  ex  D.  Thoma  ita  demonstratur  :  Tcrminus  jictionis  Divinæ  revelantis  ideam  cntis  aut  est  aliquid  ubsislens,  aut  non  subsistens.  Atqui  si  primum,  anima,  [uac  per  huiusmodi  manifestationem  fit  intellectiva,  diersa  secundum  essentiam  est  ab  anima  præexistente,  icmpe  sensiliva,  quæ  non  est  subsistens,  ac  proinde  non  ina  est  m  homine  anima.  Sin  alterum,  anima  intellectiva  b  anima  sensitiva  secundum  essentiam  non  differret,  sed  uædam  esset  eius  perfectio,    et  sic  ex  necessitate  seuilur,  quod  anima  intellectiva  corrumpatur,  corruoto  orpore  f  .     192.  Accedit    quod  manifestatio  ideæ  entis  nonnisi  nimac  lntellcclivæ  fieri  potest,  ac  proinde  animam  innllcctivam,  nedum  constituit,  expostulat;    quod  ex  dotnna  Ecclesiæ  Catholicæ  anima  intellectiva  ex  nihilo  reatur  2,  non  \ero  per  aliquam  perfectionem  animæ  seuHivæ  adiunctam  producitur.   V.— Animas  anle  corporis   formationem  non  existeic  demonstratur   193.  Plato  post  Pjthagoram  3,  et  Empedoclem  *  censuit  nimas  ante  hanc  vitam  terrestrem  vixisse  aliam  coeletem,  atque  ob  ahquod  crimen,  aliamve  causam  nobis  motam,  in  terrena  hæc  corpora  detrusas  fuisse  s.  Hanc   *  I,  Ioc.  cit.   1^2-133,  Romæ  1876.  3  Cf  Meiners,  Histoire  des  sciences  dans  la  Cr^cfl,etc.,lib.  III,  c.4.  U  Karstcn,  Empedociis  Agrigent.  carminum  reliquiæ  etc.  ihædr.,  p.  I.  Non  convenit   autem  inter  Platonis  interpretos,  Piiilos.  Cbrist.  Compend.  II. 7  j  o  Platonis  doctrinam,  quam  secundum  emanatismi  sui  ph  cila  Plotinus*  evolvit,  amplexi  sunt  Origeniani 4.   194.  Animarum  præexistentiam  alia  ratione  docuit  Leil  nitius.  Eius  sentenlia  fuit,  omnes  animas  simul  cum  mund  a  Deo  conditas,  cum  propriorum  corporum  germinibu  quæ  in  Adamo  continebantur,  coniungi,  atque  ex  illi,  ubi  lapsu  temporum  cuiusvis  corporis  germen  evolvitu:  singulos  homines  constitui  V   195.  Gommunis  autem  est  Philosophorum,  ac  Theok  gorum  opinio,  humanas  animas  tunc  a  Deo  creari,  cm  humano  corpori  coniunguntur,  novusque  homo  genitt  existimatur.  Ut  huius  postremæ  sententiæ  veritas  patc  scat,  scquentes  propositiones  slatuimus  :   196.  la.  Animæ  humanæ  creatæ  non  fuere  an\  corpora.   Probatur.  In  anima  naturalis  ordo  ad  coniunctionei  cum  corpore  agnoscendus  est 4:  quapropter,  si  anima,  ai  tequam  cum  corpore  coniungatur,  creatur,  dicendum  e  ipsam  a  Deo  creari,  ita  ut  perfectione  sibi  naturali  d  nam  animæ,  corpor      con.uncfo,  quæ  neque  ex  nalura,  neque  ex  volun>ate  .ps.us  an.mæ,  sed  a  causa  extrinseca  proficisci tur  *r  v.olent.am  an.raæ  illatara  fieri  dicenda  est ;  et  auobam  omne  violentum  est  conlra  naturam,  coniunctio  ilh  amquam  ahqu.d  naturæ  conlrariura  babenda  foret  -2  Weo  homo,  qux  ex  utrogue  componilur,  est  quid  innaturah  quod  palet  esse  falsum  3. "a'ra 198.  Eamdem  ob  rationem,  animam  in  corpus  ad  sni  upphc.um  delrudi  falsissirnum  est.  Et  san  Pf  u  Sf  rgumentatur  Angelicus  Doctor,    poena  bono  naturæ  dversalur,  et  ex  hoc  dicitur  mala.Si  igitur  unio  an;  >æ,  et  corporis  est  qnoddam  poenale,  C  est  bonura  aturæ;  quod  esl  .mpossibile:  est  enim  ntentum  per  „?  .ram,  nam  ad  hoc  naturalis  generatio  terminatur  Fr  erura  sequerelur  quod  esse  horainera  non  eTset  bonum  icundum  naturam  ;  cum  taræn   Geneseos  1,31,   fa™   p^XWT" vm  Deus  cuncta  t^PS,   .2°  Animæ  coniunctionera  cum  corpore   poenalem  esse  Hmitt.  nequ.t,  qum  graviora  scelera  l.aud  iuste  a  Dr  *  jp.bus  ull.mo  supplicio  puniri   su.natur.    U    enim  Lre  ie  d.spmav.t  s.  Cyrillus  Alexandrinus  :     Si aUe   cor"  ex.stens  an.ma  peccavit,  et  idcirco  innexa  es    carni  an,  ob  causam  lex  graviora  quidem  peccata  mo rto  lc ^rf  Ver°  Vivere  ^^  Præstaret  quippc  ^rmutere  turp.ss.morum  criminum  reos  diu  in  coVoon!  s  hærere,  u    hoc  paclo  gravius  punirentur    innTen  rium  esse  recepit  a  Deo,  ita  quoque  ab  Eo  naturalem  suam  immoralitatem  recepit;  camque  cum  dependentia  ab  Ipso  retinet.   2  Incredibilia  prorsus  videntur,  quæ  his  postremis  annis,  præserim  ab  Heghelianis,  contra  animorum  immortalitatem  disputata  sunt,  idlaborantibus,  duce  Ruge,  Annalium  germanorum  scriptoribus.  .itrauss  aperte  professus  est  animorum  immortalitatem  esse  postremum  ;iostcm  in  scientiæ  speculativæ  campo  prolligandum.  Eorum  oinnium  [ma  ferme,  eademque  sententia,  quæ  ex  pantheismi  principiis  fluit,  læc  est:  Unica  est  omnium,  quæ  sunt,  vita,  eaque  infinita,  universa     tinui  progressus  *,  qui  immortalitatem  animarum  per  metempsychosin  explicanles  contendunt  hominem  modo  sub  ista,  modo  sub  illa  forma  in  hac  rerum  universilate  apparere,  atque  cum  moritur,  formam,  sub  qua  seipsum  in  præsentia  manifestat,  amittere,  et  post  mortem  superstitem  esse,  quatenus  novam  induit  formam  2.   Aut.  II.— Aniinam  huuianam  intrinsece  immortalem  esse  dciuonslralur   204.  Quoniam  immortalitas  in  continuatione  vitæ  consistit,  ut  anima  humana  intrinsece  immortalis  dici  possit,  requiritur  eam  huiusmodi  esse  naturæ,  ut    a  corporis  yinculis  soluta  existentiam  perpetuo  continuet;    ut  acliones  sibi  consentaneas  exercere  pergat,  secus  haud  proprie  vivere  diceretur;    ut  sui  conscientiam,  et  præteritarum  affectionum  memoriam  retineat,  secus,  ut  iam  innuimus,  \itam  non  continuaret,  sed  potius  novam  inchoaret,  et  præmii,  aut  poenæ  capax  non  esset.  Iam  hæc  in  animam  humanam  quadrare  sequentibus  propositionibus  a  nobis  demonstralur  :   205.  la.  Anima  humana  est  nalura  sua  incorruptibilis,  ita  ut  separata  a  corpore  perpetuo  suum  esse  retineat.   Probatur.  Anima  humana  est  immaterialis  ;  ergo  natura  sua  est  incorruptibilis,  ac  proinde  nalura  sua  corpori  post  mortem  superest.  Consequens  his  s.  Gregorii  Neocæsariensis,  sive  Auctoris  Disp.  De  Anima,  verbis  demonstratur:    Consequens  mihi  videtur,  ut  quod  est  simplex,  etiam  sit  immortale.  Nam  omne,  quod  corrumpitur,  dissolvitur;  quod  dissolvitur,  compositum  est;  compositum  multarum  est  partium....  Quamobrem  cum  simplex  sit  anima,  neque  ex  pluribus  partibus  constet,  quia    lis,  divina;  homines  huius  vitæ  unicæ  partieulam  hahent;  post  corporis  corruptionem  hæc  particula  in  vitam  universalem  illico  transfunditur;  ex  quo  fit,  ut  homines  sui  conscientiam,  rerumque  præteritarum  memoriam  amittant,  hoc  est  personalitate  expolientur.     Inter  hos  præcipue  commemorandus  est  Petrus  Leroux,  infensissimus  Ghristianæ  Religionis  hostis  (De  V  humanite,  de  son  principe  et  de  son  avenir,  Paris  1840).   2  Non  alia  ratione  de  animi  humani  immortalitate  alius  eontinui  progressus  defensor  Lamennais  sentire  \idetur  (Esquisse  d'  une  phU  losophie,  Paris.    nec  composita  esl,  neque  dissolvi  potest,  sequitur  eam  incorruplibilem,  et  immortalem  esse    .   206.  Hoc  argumentum  ex  Aquinate  nostro  ila  explicatur  :  Rei  corruptio  duplici  ratione  contingere  potest,  nempe  vel  per  se,  vel  per  accidens.  Priori  corruptionis  generi  obnoxia  sunt  ea,  quæ  ex  materia,  et  forma  constituuntur;  ipsa  enim  suum  esse  amittunt,  si  forma  a  materia  separelur  ;  alteri  subiiciuntur  omnes  formæ  illæ,  quæ  m  se  non  subsistunt,  sed  quoad  sui  exislentiam  a  subiecto  corruptibili  pendent,  ita  ut  illo,  cui  insunt,  dissolulo,  et  ipsæ  desinant  necesse  est  \  Alqui  anima  humana  eius  naturæ  est,  ut  neutro  modo  interire  possit  ;  non  quidem  priori  modo,  quia  est  subslantia  intellectuans:  ((  nulla  autem  substanlia  intellectualis  est  composita  ex  materia,  et  forma  3;  neque  altero,  quia  est    forma,  quæ  habet  essc  non  dependens  ab  eo,  cuius  est  forma  .  Ergo.   207.  Confirmatur  eadem  proposilio  tum  ex  operatione,  quæ  intellectio  appellatur,  tum  ex  ingenito  illo  desiderio,  quo  anima  appetit  semper  esse.  Et  sane    intellectio  exeritur  eo  quod  inlellectus  agcns  eificit  speciem  rei  actu  intelligibilem,  nempe  immaterialem,  et  idco  incorruptibilem,  atque  intelleclus  possibilis  illam,  prout  huiusmodi  est,  m  se  recipit 5.  lam  faciens  est  honorabilius  facto  ;  quocirca  si  intellcctus  agens  facit  actu  intelligibilia,  quæ,  tn  quantum  huiusmodi,  sunt  incorruptibilia,  multo  fortius  ipse  erit  incorruptibilis,  ac  proinde  et  anima  humana,  cuius  lumen  est  intellectus  agens  \  Item,     unum J  In  Maxima  Bibliotheca  Patrum,  t.  III,  p.   320,  Lujrduni  1677   2  Cf  Cosmol.,  c.   V,  a.  5,  p.   145.     Contr.  Gent.,  ]ib.  II,  c.  55.   «  Qq.  dispp.,q.  un.  De  Anim.,  a.  14  ad  9.  Sanctus  Doctor  fibid.  c.)  Hac  aha  ratione  argumcntatur:  Esse  est  aliquid,  quod  per  se  consequitur  formam.  Ergo  si  forma  sit  subsistens,  nempe  talis,  ut  ipsa  sit  Uliid,  quod  habet  esse,  nequit  profecto  privari  esse;  esse  enim  ab  hulusmodi  forma  separari  idem  foret,  ac  formam  separari  a  seipsa  id  quod  impossibile  est.  Atqui  anima  humana  est  forma  subsistens.  Ergo  non  potest  desinere  esse,  nempe  est  incorruptibilis.   Cf  Dynam.,  c.  IV,  a.   4,   p.  137  vol.  I.  «  Oportet  facientem  melius  aliquid  habere  ad  faciendum,  quam  cst  id  quod  facit  ;  s.  Aug.,  De  imm.  anim.,  c.  8,  n.  14.   1  Contr.  Gent.,  lib.  II,  c.  79.       quodque,  quod  recipitur  in  aliquo,  recipitur  in  eo  secunduni  modum  eius,  in  quo  est  .  Igitur  intellectus  possibilis,  cum  in  se  recipiat  formas  rerum,  prout  sunt  incorruptibiles,  incorruptibilis  sit  oportet;  ex  quo  conficitur  ipsam  animam  natura  sua  incorruptibilem  esse,  nam  intelleclus  possibilis  est  aliquid  animæ  .     Unumquodque  naturaliter  suo  modo  esse  desiderat;  hinc  animantia  bruta,  cum  non  percipiant  esse,  nisi  hic,  et  nunc,  desiderant  quidem  esse  nunc,  non  vero  semper,  quod  non  apprehendunt;  e  contrario,  cum  anima  humana  vi  suæ  intelligentiæ  apprehendat  esse  absolute,  et  secundum  omne  lempus,  naturaliter  desiderat  esse  perpetuum.  Atqui  impossibile  est  naturæ  desiderium  esse  inane.  Ergo  impossibile  est,  ut  vi  suæ  naturæ  anima  humana  ab  existentia  desistat 2.   208.  2a.  Anima  humana  a  corpore  separata  intelligere,  et  velle  pergit.   Probatur      Operatio  cuiuslibet  rei  est  quasi  finis  eius  3.  Ergo  si  anima  post  corporis  fatum  est  superstes,  operationibus  sibi  consentaneis,  quæ  sunt  intelligere,  et  velle,  expoliari  nequit.     Intellectus,  et  voluntas  sine  organis  corporeis  exercentur.  Ergo  remanent  in  anima  a  corpore  separata  .     Experimento  constat  animam,  quo  magis  a  sensuum  impulsionibus  seipsam  avocat,  eo  melius  actiones  suas  i  tellectuales  exercere  5.  Ergo  a  corporis  impedimentis  soluta  expeditius  actiones  illas  excrcebit.       Quamvis  eadem  sit  natura  animæ  ante  mortem,  et  post  morlem  quantum  ad  rationem  speciei;  tamen  non  est  idem  modus  essendi,  et  per  consequens  nec  idem  modus  operandi fi  .  Ergo,    animæ,  secundum  illum  modum  essendi,  quo  corpori  est  unita,  competit  modus  intelligendi  per  conversionem  ad   phantasmata   corporum,    1  Contr.  Gent.,  lib.  II,  c.  79. 2  Ibid.   Qq.  dispp.,  De  Ver.%  q.  XIX,  a.  1   c.   Contr.   Gent.,  lib.   II,  c.  81.   5    Anima  nostra  quanto  magis  a  corporalibus  abstrahitur,  tanto  abstractorum  intelligibilium  fit  capacior  (I,  q.  XII,  a.  11  c.)  Idem  observavit  s.  Augustinus:    Quis  bene  se  inspiciens,  non  expertus  est  tanto  se  aliquid  intelleiisse  sincerius,  quanto  removere,  atque  subducere  intentionem  mentis  a  corporis  sensibus  potuit ;  De  imm.  anim.,  c.   10,  n.  17.   6  De  Ver.,  loc.  cit.  ad  5.       quæ  in  corporeis  organis  sunt.  Cum  autem  fuerit  a  corpore  separata,  competit  ei  modus  intelligendi  per  conversionem  ad  ea,  quæ  sunt  inteiligibilia  simpliciter  ;  sicut  et  alns  subslantns  separatis  !  .   209.  Hæc  postremi  argumenti  conclusio,  nempe  modum,  quo  anima  a  corpore  separata  intelligit,  cum  illo  qui  substant.arum  separatarum  proprius  est,  similitudinem  nabere,  sequenti  argumento  comprobatur.  Anima  numana,  ut  sæpe  diximus,  medium  locum  lenet  inter  substantias  intellectuales,  et  substantias  corporeas;  quia    insa  per  intellectum  attingit  ad  substantias  intelligibiles,  in  quantum  vero  est  aclus  corporis,  contingit  res  corporaJes  .  Atqui    omne  medium  quanto  magis  appropinquat   -uni  exlremorum,  lanto  magis  recedit  ab  alio;  et  quanto  magis  recedit  ab  uno,  tanto  magis  alteri  appropinquat.  Lrgo  amma    quando  tolaliter  crit  a  corpore  separata,  perlecte  assimilabilur  substantiis  separatis,  quantum  ad  modum  mtelligendi 3  .  '   210.  3a.    Anima  separata  a  corpore  perqit  habere  conscientiam  sui,  et  præteritarum  affectwnum.   1  I,  q.  LXXXIX,  a.  1  c.   ;     2  Rationem,  ob  quam  anima  in  sui  creatione  non  ita  a  Deo  in stituta  est,  ut  modus  intelligendi  substantiarum   separatarum  pro pnus  ei  conveniat,  explicavit  s.  Thomas,  I,  q.  cit.    a.  4   Cf  d   234   (et  Idealog.,  c.  I,  a.  2,  p.  194  vol.  I.  '   Cf  In  lib.  IV  Sent.,  Dist.  L,  q.  I,  a.  1,ol.,  et  Contr.  Gent.,  iib.  II  c.  81.  Quinam  autem  sit  hic  intelligendi  modus,  ab  eodem  sancto  Doctore  ita  breviter  explicatur:    Dicendurn,  quod  anima  jseparata  non  intelligit  per  species  innatas,  nec  per  species,  quas  tunc  abstralm,  nec  solum  per  species  conservatas;  sed  per  species  ex  influentia  Divini  Luminis  participatas,  quarum  anima  fit  particeps,  s,cut  et  aliæ  substantiæ  separatæ,  quamvis  inferiori  modo.  tnde  tam  cito  cessante  conversione  ad  corpus,  ad  superiora  convertitur.  Nec  tamen  propter  hoc  cognitio,  vel  potentia  non  est  natural.s:  qu,a  Deus  est  auctor  non  solum  influentiæ  gratuiti  lumi|Jis,  sed  et.am  naturalis  (I,  q.  cit.  ad  3).  Exinde  etiam  patet  -nunus  intellcctus  agentis,  et  possibilis,  qui,  ut  paulo  ante  adnotanmus,  rcmanent  in  anima  separata  a  corpore,  diflerre  ab  illo  quod  in  præscnti  vita  obcunt.  Audiatur  idem  Aquinas  :    Operatio  inie  lectus  agent.s,  ct  possibilis  respicit  phantasmata,  secundum  quod  3St  annna  corpori  unita;  sed  cum  erit  a  corpore  separata,  per  in-euectum  possibilem  recipiet  species  effluentes  a  substantiis  supe(ionbus,  et  per  intellectum  agentem  habebit  virtutem  ad  intelngcndum  ;  Qq.  dispp.,  q.  un.  De  Anim. Probatur  prima  pars.  Ab  immaterialitalc  animæ,  ut  in  Dynamilogia  diximus1,  repetendum  est  quod  ipsa  conscientiam  sui  hahct.  Atqui,  si  ita  res  est,  animæ  separatæ  a  corpore  potiori  iure,  quam  coniunctæ  cum  corpore,  coguitio  sui  tribuenda  est.   Ergo.   Probatur  allera  pars.  Anima  præsenti  vita  affectionum  intelleclivarum  recordatur,  quatenus  pollet  intellectu,  in  quo  species  rerum,  quas  antea  intellexit,  conservantur,  et  per  quem  se  supra  se  convertit,  ut  actu  istas  species  consideret.  Atqui,  cum  anima  a  corpore  separatur,  remanent  tum  intellectus,  tum  species  intelligibiles  antea  acquisitæ,  quia  hæ,  ut  diximus  2,  stabiliter  in  intellectu  recipiuntur:  tum  vis  convertendi  se  supra  seipsam.  Ergo  3.    III. — Utrum  anima  ab  aliqua  causa  in  nihilura  redigi  possit   Hactenus  demonstravimus  animam  humanam  eius  esse  naturæ,  ut  nullum  in  se  habeat  destructionis  principium.  Jnvestigandum  modo  est,  utrum  ipsa  ab  aliqua  causa  possit  suo  esse  privari,  ita  ut  in  nihilum  redigatur.   211.  la.  Nulla  causa  creata  virtutem  habet  animam  in  nihilum  rcdigendi.   Probatur.    Quæcumque,  aiente  s.  Thoma,  incipiunt  e-sse,  et  desinunt,  per  eamdem  polentiam  habent  utrumque    .  Atqui  animæ  humanæ,  quippe  quæ  per  creationem  originem  suam  habent,  ex  virtute  causæ  finitæ  incipere  esse  non  possunt.  Ergo  s.   212.  2a.  Deus,  si  Eius  potentia  absolute  spectetur,    1  Cap.  IV,  a.  8,  p.  147  sq  vol.  I.    Reflectere  se  super  se,  inquit  s.  Bonaventura,  hoc  est  virtutis  cognitivæ  subliraatæ  a  materia  ;  In  lib.  II  Sent.,  Dist.    XXV,  p.  I,  a.  1,  q.  3  resol.   2  Dynam.,  c.   cit.,  a.   11,  p.   160  vol.  I.   3  a  Reminisci,  cum  sit  actus  per  corporeum  organum  exercituf,  non  poterit  post  corpus  in  anima  remanere;  nisi  reminiscentia  æquivoce  sumatur  pro  intelligentia  eorum,  quæ  quis  prius  novit;  quam  oportet  animæ  separatæ  adesse  etiam  eorum,  quæ  novit  in  vita,  cum  species  intelligibiles  in  intellectu  possibili  indelebiliter  recipiantur  ;  Contr.   Gent.,  Ioc.  cit.     Op.   cit.,  lib.  II,  c.   55.   s    In  nulla  creatura  est  virtus,  quæ  possit  vel  de  nihilo  aliquid  facere,  vel  aliquid  in  nihilum  redigere  ;  Qq.  dispp.,  DePot.,  q.  V,  a.  3  ad  15.      polest  animam  in  nihilum  redicere;  sed  hoc,  si  Eius  poHntfacum  alns atlribulis  consideretur,  velle  non  potesl   Probatur  1  pars.    Hoc,  quod  Deus  creaturæ  esse  commun.cat,  ex  Dei  yolunlate  dependet  ;  ncc  aliter  res  in  esse  conservat  nisi  in  quantum  eis  conlinuc  influit  esse.  Sicut  crgo  anlequam  res  essent,  potuit  eis  non  commun.care  csse,  et  sic  eas  non  facere;  ita  postquam  iam  factæ  sunt,  potest  eis  non  inlluere  esse:  et  sic  esse  desinercnl;  quod  est  eas  in  nihilum  redigere  2   213.  Probatur  2"  pars.  Deus  ea  velle  non  potest,  quue  cum  suis  attnbut.s  pugnant.  Alqui  destructio  animæ  Sap.entiæ,  Bon.lati,  et  lustitiæ  Dei  adversatur.  Ergo.,"  In,Pnm,s>  destructio  animæ  Dei  Sapientiæ  adversatur.  Quod  ut  mlelligatur,  memoria  repetendum  est  destructionem  animæ  Deo,  ut  auctor  naturæ  est,  attribui  non  posse.  Lten.m,  ut  s.  Thomas  argumentalur:    Sic  Deus  unamquamque  naluram  instituil,  ut  ei  non  auferat  SOam  naluralem  propnetatem.  Rerum  autem  immateria!ium...proprietas  naluralis  est  earum  sempiternitas,  quia   Z  rinT  •,P?le-"a  ad  "r0n  esse    ul  suPra  osten  um  It  ?n,.f  .  J?" •DOn  a,,fert  tralem  inclinationem,  E!,„?i,.    nd";  !la  "°n,  auferl  rebus  P'ædictis  semp.tern  tatem,  ut  eas  in  n.h.lum  redigat '.  Quocirca  animæ  destructio  præter  ordinem  naturalem  creaturis  indi!um  even.ret  Iam  ea,  quæ  hoc  modo  fiunt,  a  Divina  Sapientia    ord.nantur  ad  gral.æ  manifestalionem... ;  redi?ere  autcm  aliqu.d  m   nihilum   non    perlinet   ad   graliæ   firit  1T6?'  CUm  magis,  per  hoc  Divina  Polentia,  et  B;r"1      ord.ne  ur  seu  ostendatur,  quod  rcs  in   esse  con versa  nr     DeSlruct,°,8,tur  anlmæ   Dei   Sapicnliæ   ad  21o.  Insupcr  destructionem  animæ  Sapientiæ  simul  ct  Bon.lat.  Dei  repugnare  hoc  alio  argumento  conlicilur  Hon.num  ammis  inest  vehemens  perfectæ  bealitatis  cupidiM,  quac,  cum  nccessana  sit,  et  constans,  a  Dco  auctore  -aturæ  ips.s  indita  est,  proindeque  inanis  esse  nejuit'   '  Dc  hac  diversa  rationc,  qua  Potenlia  Dei   considcrari   noipsf   l!,    Civ!"'   3ftcK"  "'  Se"'-'  D!St''  q" '      3 "'•   '  Qq.  dispp'.,  De  Pot.,  q.  cit.,  a.  i  c.   4  I,  qcil.,  a.  4  c.   1    Beate  certe,  inquits.  Augus.inus,  on.ncs  vivere  volumus;  neque       Atqui  nemo  diffitetur  nullam  hac  in  vila  esse  veram,  et  perfectam  felicitatem,  quæ  scilicet  expleat  omnes  animæ  facullates.  Ergo,  si  Deus  animam  in  nihiium  redigeret,  ac  proinde  altera  post  præsentem  vita  non  superesset,  fruslra  hunc  appetilum  ab  Ipso  singuiis  hominibus  insitum  esse  consequeretur,  atque  Eum  admodum  crudelem,  et  homini  inimicum  fingere  deberemus,  quia  hanc  cupiditatem  hominum  animis  inserendo,  eos  maximopere  excruciaret,  efficerelque  brutis  animanlibus  deteriores,  quorum  appetitiones  hac  in  vita  plenissime  satiantur.  Iam  horum  alterum  Bonitati,  alterum  Sapientiæ  Dei  repugnat;  nam    contra  rationem  sapientiæ  esl,  ut  sit  aliquid  frnstra  in  operibus  sapientis  j.  Ergo  destructio  animæ  cum  Divina  Sapienlia,  et  Bonitate  stare  non  potest.   216.  Hæc  autem  altera  vita  perpetua  sit  oportet;  tum  quia,  ut  inquit  Auctor  libri  de  Spiritu,  et  Anima,    nullum  bonum,  præter  summum,  homini  sufficere  potest2;  tum  quia,  observante  s.  Augustino,  bonum,  quod  perfectæ  beatitalis  cupiditatem  explere  potest,  tale  esse  debet    quod  (  homo)  non  amittat  invitus.  Quippe  nemo  potest  confidere  de  tali  bono,  quod  sibi  eripi  posse  sentit,  etiamsi  retinere  id,  amplectique  voluerit.  Quisquis  autem  de  bono,  quo  fruitur,  non  confidit,  in  tanlo  timore  amiltcndi  beatus  esse  qui  potest  ?  3   217.  Huic  argumento  respondet  Auctor  Systematis  na~  turæ,  homines  desiderare  vitam  corporis,  itemque  esse  divites,  etc.,  nec  tamen  semper  vivunt,  nec  omnes  sunt  divites.  At  reponimus  distinguendam  esse  cupiditatem^nmitivam,  et  universalem  a  cupiditatibus  secundariis,  et  particularibus.  Illa,  cum  omnium  animis  insit,  a  Deo  auctore  naturæ  originem  ducit,  proindeque  non  potest  non  expleri;    autem  illi  subiiciuntur  ;  et  quoniam  ad  illam  contingenter  referuntur,  neque  in  omnibus  inveniuntur,  neque  semper  expleri  possunt.    quisquam  est  in  hominum  genere,  qui  non  huic  sententiæ,  antequams  plene  sit  emissa,  consentiat  ;  De  morib.  Eccl.,  lib.  I,  c.  3,  n.  4.   i  Contr.  Gent.,  lib.  III,  c.  69.   2  Cap.   14. 5  De  morib.  Eccl.  lib.  I,  c.  3,  n.  5.   *    Omnis  homo  naturaliter  vult  beatitudinem.  Et  ex  hac  naturali  voluntate  causantur  omnes  aliæ  voluntates,  cum  quidquid  homo  vult,   velit  propter  finem  »;  I,  q.  LX,  a.  2  c.    anthropologia  287   218.  Quod  aulem  ad  iuslitiam  Dei  atlinet,  certum  est  neque  .mprobi.atem  sua  poena,  ncque  virtutem  suo  nræ S  flffl„ræSe,nt'  VL'a  aflici;  nam  ^gitiosos  homines  bon,s  afflucre,  el  probos  toto  ætalis  suæ  curriculo  multis   ;  bem;  at:^us  oppressos  sæp° videmus0°°°  ^  SS   Si  np„l     cums,Ioanne  Chrysostomo    argumenlamur:   non  f?teh  t.^  a!CUI- feVera  CSl '  Eum  iustum  esse  nemo,n°n„an  •;•  tqU,Ls',ustus  est>  et  his>  e0   Zll'T     nræm,um    Præse"ti  vita  retribui.   'm£ii  aTnlemU?:  ^  Aut  peCCa,um  est  sulliciens  P°ena  oeccati,  aul  non.  S    primum;  ergo  in  hoc  mundo  iniuste   olunU,S,if^n,n,Ur  'mpii,'  S6d  reh"qnendisunt  omnes  ut  oluptal.bus  hbcre  indulgeanl  suis;  quod  quam  iniquum,  t  urpe  sit,  nemo  non  videt.  Sin  allcrum  ;  ergo  aliam  os  corpor.s  morlem,  admit.amus  vitam  oporle,,  ne  sc,n:et,ns,gn,s  improbitas  sine  poena  maneat'.    Neque  mpn,n  hac  v,(a  scelerum  suorum  stimulis  exagitantur!   e ?„ 2i'mPaCe    rUUnt,Ur'  "iS!  aU,'a  Utriuue  eert0  sciun  sse  mdicem,  qu,,n  altera  vila  singulos    præmio     vel   VZ^TT^1    SæPe  venit?  t"um  im  ii  in  qui  latis  fastigium  atdgerint,  non  amplius  conscienæ i  slimuli  eos    mordeanl ;  atque   e    conlrario,  ut  iusli  ravionbus  anxielahbus  torquoanlur.    Proderit  ergo  per   1  De  Lazaro,  Concio  IV.   AmSi;nqUiSi  MiCer,et  P°enarn  peccali  in  eo  consistere,  quod  Deus  aniam  in  mhil  rcdigat,  ita  a  nobis  cum    s.    Thoma    redar-ueretur m"  ^i  I°n  ntaS  r°nt,a  DeUm  H  ;  ^^1";    pessima  quacque  flagitia  vitam  ducere,  cum  virtus  in  iusto  sine  præmio  maneat.    Probi  homines  quandoque,  ne  sua  violent  officia,  mortem  ipsam  oppeterc  debent.  Ergo  nulla  huic  præslantissimæ  illorum  virtuti  merces  rependeretur,  si  hæc  dumtaxat  esset  recte  facti  conscientia,  atque  nulla  post  præsentem  vita  animarn  maneret1.   221.  Rursus  contra  vim  eiusdem  argumenti  ex  iustitia  Dei  depromptum  obiicitur,  ex  ipso  probari  quidem  animam  corporis  fato  superesse,  non  vero  in  æternum  esse  duraturam.  At  contra  res  se  habet.  Et  sane,  quod  ad  præmium  spectat,  numquam  vera  forent  præmia,  nisi  huiusmodi  sint,  ut  naturali  desiderio  perfeclæ  felicitatis  satisfiat.  Aqui  perfecta  felicilas  non  est,  nisi  æterna,  ut  superius  probatum  est.  Ergo.   222.  Quod  ad  poenam  attinet,  eius  æternitas  cum  ratione  non  pugnat,  imo  consentit.  Non  pugnat,  quia  poena  peccato  proportionatur  secundum  acerbitatem,  atque  in  nullo  iudicio  requiritur,  ut  poena  adæquetur  culpæ  secundum  durationem  2.  Cum  ratione  consentit.  Etenim    eaderri  iustitiæ  ratione  poena  peccatis  infligitur,  et  bonis  acti   Cf  Lact.,  Div.  Inst.  Epit.y  lib.  III,  c.  12.   2  1  2æ,  q.  LXXXVII,  a.  2  ad  1.  Hanc  rationem  adhibuit  s.  Augustinus,  ubi  eos  refutavit,  qui  iniustum  putabant,  utpro  peccatis  quamlibet  magnis,  parvo  scilicet  tempore  perpetratis,poena  quisque  damne  tur  æterna.  Quoniam  idem,  ac  illi  veteres,  Rationalistæ,  inter  quos  Reynaud  [Terre  et  Ciel,  le  ed.,  p.  371-391),  hodie  repetunt,  præsta  hæc  pauca  sancti  Doctoris  verba  proferre:    Damnum,  ignominia  exilium,  servitus,  cum  plerumque  sic  infliguntur,  ut  nulla  venia  re  laxentur,  nonne  pro  huius  vitæ  modo  similia  poenis  videntur  æter  nis?  Ideo  quippe  æterna  esse  non  possunt,  quia  nec  ipsa  vita,  quaax  est,  quia    semper  defcctus,  quo  subtrahitur  princi)ium,  lrrcparabilis  est...;  sicut  si  corrumpatur  principium  isivum,  non  potest  fieri  visionis  reparatio,  nisi  sola  virute  divina....  Et  ideo,  si  per  peccatum  corrumpatur  prinipium  ordmis,  quo  voluntas  hominis  subditur  Deo,  erit  nordmatio,  quantum  est  de  se,  irreparabilis,  etsi  renaan  possit  virlute  divina  2  .  Quod  cum  ita  se  habeat,'ita  rguimus:  Ideo  peccato  poena  irrogatur,  quia  ordo  'per  psum  evertitur;  et  sicut,  manente  causa,  manet  effectus  a  quamdiu  pcrturbatio  ordinis  durat,  nccesse  est  ut  tiam  pocna  duret.  Atqui  perturbatio  ordinis  ex  parte  realuræ,  uti  paulo  ante  ostendimus,  semper  durat    ac  roinde  peccatum  est  quoddam  malum  æternum.  Er"o  oena  mterminata  erit 3.  et       Apud  Divinum  ludicium  voluntas  pro  facto  comutatur:  quia,  sicut  homincs  vident  ea,  quæ  exterius  gnntur,  ita  Deus  mspicit  hominum  corda.  Qui  autem  proter  ahquod  temporale  bonum  aversus  est  ab  ullimo  fine  ui  jn  ælernum  possidetur,  præposuit  fruitionem  temoralem  illius  boni  temporalis  ætcrnæ  fruitioni  ultimi  rus;  unde  patet  quod  mullo  magis  voluisset  in  æternum  lo  bono  temporali  frui.  Ergo,  secundum  Divinum  Iudium,  ita  punin  debet,  ac  si  æternaliter  peccasset.  Nulli  Jjcm  dubium  est,  quin  pro  æterno  peccato  æterna  poena  fceatur.  Debetur  igitur  ei,  qui  ab  ultimo  fine  avertitur,  >ena  æteiVia    .       Habet  quodlibet  peccatum  contra  Deum  commisim  quamdam  infinitatem  cx  partc  Dei,  contra  quem  comUtitur.  Manifeslum  est  enim  quod  quanto  maior  per>na  cst,  contra  quam  peccatur,  tanto  peccatum  est  graus;  sicut  qui  dat  alapam  militi,  gravius  reputatur,  quam  oaret  rustico,  et  adhuc  multo  gravius,  si  daret  Prinpi,  vel  Regi.  Et  sic,  cum  Deus  sit  infinite  magnus,  ofnsa  contra  Ipsum  commissa   est   quodammodo   infinita;   \  %??'  Gent->  Uh'  ni  c W-2  la  2æ,  q.  cit.,  a.  3  c.  f  Ibld—    Contr.  Gent.,  loc.   cit.   Philos.  Ciirist.  Compend.  II.  ?  |Q       unde  et  aliqualiter  poena  infinita  ei  debetur.  Non  autet  potest  esse  poena  infinita  intensive,  quia  nihil  creatuc  infinitum  esse  potest.  Unde  relinquitur,  quod  peccato  moi,  tali  debeatur  poena  infinita  duratione  4  .   IV.— Refutantur  argumenta  contra  animæ  immorialitatem   223.  Obiic.    Forma  non  habet  esse,  nisi  in  eo,  in  qu  est.  Atqui  anima  humana  est  forma  corporis.  Ergo  no  potest  esse,  nisi  in  corpore,  ac  proinde  perit,  perempt  corpore.   224.  Resp.  Dist.  mai.:  si  sit  forma,  quæ  dependet  al  eo,  in  quo  est,  conc.  mai.,  secus,  neg.  mai.  ;  sub  eadei  dist.  neg.,  et  conc.  min.  Neg.  cons.  Anima,  ut  sæpe  d:  ximus,  est  talis  forma,  quæ  habet  esse  non  dependens  a  eo,  cuius  est  forma;  ac  proinde,  corrupto  corpore,  in  su  esse  perseverat.  Exinde  etiam  patet,  quod  etsi    anima,  tj  corpus  in  uno  esse  hominis  conveniant,   tamen,  corrupt  corpore,  adhuc  remanet  anima,  quia,   ut  etiam   alibi  d  ximus2,  illud  unum  esse    est  ab  anima,  ita  quod  anim,  humana  esse  suum,   in   quo   subsistit,    corpori   commun  cat 3  .   225.  Obiic.    Naturalis  est  animæ  unio  cum  corpon  Atqui  hæc  naturalis  coniunctio  expostulat,  ut  anima  no  nisi  cum  corpore  existere  possit.  Ergo  anima  separata  corpore  in  existentia  perdurare  nequit.   226.  Resp.  Dist.  min.:  si  nihil  obstaret  ex  parte  corpc  ris,  conc.  min.,  secus,  neg.  min.  Neg.  cons.  Sane,  cum  m  turale  sit  animæ  esse  corpori  unitam,  ipsa  ex  sui  natur    1  Opusc.  III,  c.  183.  Aliud  pro  æternitate  præmiorum,  et  po  narum  argumentum  desumi  solet  ex  eo,  quod  efficacia  sanctionis  1  gis  moralis  illam  exigit.  Cum  enim  Deus  hominibus  leges  simul,  libertatem  largitus  sit,  consentaneum  fuit,  ut  eos  aptissimis  incit  mentis,  salva  tamen  eorum  libertate,  ad  legibus  obsequendum  mov  ret.  Præmia  autem,  et  poenæ  temporaneæ  ad  id  obtinendum  inep  sunt;  siquidem  ista,  utpote  et  adhuc  multum  remota,  et  non  perp  tuo  duratura,  homines  facile  posthaberent.  Quapropter  necesse  fui  ut  Deus  præmia,  et  poenas  numquam  desituras  humanis  animabi  statueret,  easque  proinde  immortales  efficeret.  Cf  Nicolas,  Z^wdes  ph  los.  sur  le  Christianisme.  t.  II,  c.  8.   2  Cf  p.   191,  not.  6.   5   Qq.  dispp.,  q.   un.  De  Anim.,  a.  14  ad  11.       xigit  esse  cum  corpore.    At,  quoniam  corpus  est  corrutibile,  ipsum    recedit  a  dispositione,  per  quam  est  apim  ad  recipiendum  vitam    ;  atque  ita  fit,    ut  anima  a  Drpore  separetur2.  Quocirca  propler  corruptionem  corons  evenit,  ut  ipsa  persevcret  essc  sine  corpore.  Illud  Btem  monendum  est,  statum,  in  quo  anima  sine  corpore  ustit,  esse  quidem  præter  naturam  ipsius  3,  quia  anima  t.sacpe  diximus,  ex  se  exigit  esse  cum  corpore,  sed  non  nusmodi,  ut  animæ  naturæ   adversetur  ;  nam  anima  lamsi  separata  sit  a  corpore,  tamen  naturalem  inclina^nem  ad   ipsum  retmet 4.  227    Obiic.    Id,  quod  est  ex  nihilo,  in  nihilum  redijri   ooq  ^,U1  anima  humana  ex  nihiJo  est.  Ergo.  J2H.  Ilesp.  Dist.  mai.y  ita  ut  natura  sua  in  nihilum  tent,  neg.  mai.,  ita  ut  nisi  a  Deo  conservetur,  in  nihilum  digatur,  conc.  mai.  Neg.  cons.  Re  quidem  vera    tenre  in  nihilum  non  est  proprie  motus  naturæ,  qui  semr  est  in  bonum  b  .  Quoniam  vero  creatura  a  seipsa  non  istit,  neque  idcirco  ex  vi  suæ  naturæ  in  existcntia  rseverat,  in  n.hilum  redigi  non  potest,  nisi  quatenus  sisut  virtus,  quæ  illam  in  esse   conservat6.   Hæc  au Qq.   dispp.,  loc.   cit.   ad  20.   Hinc  mors,  per  quam  anima  a  corpore  separatur,  est,  docente  em  Aqmnate,  naturalis  homini  ratione  corporis,  non  vero  animæ:  orma  nominis  est  anima  rationalis,  qoæ  est  de  se  immortalis:  et  )  mors  non  est  naturalis  homini  ex  parte  suæ  formæ.  Materia  em  hom.nis  est  corpus  tale,  quod  est  ex  contrariis  compositum,  quod  sequitur  ex  necessitate  corruptibilitas,  et  quantum  ad  hoc  s  est  hornini  naturalis  ;  2a  2æ,  q.  GLXIV,  a.  1  ad  1     CUm  fuerit  a  corP°re  separata,  habcns  aYvvm'  C  4mc\mllonc™  naturalem  ad  corporis  unionem  ;  I             tem  virtus  solius  Dei  propria  est.  lam  vero  satis  a  nobis  demonstratum  est  animi  annihilalionem  cum  Dei  altributis  contradicere.    V.—  Refutalur  metempsychosis   229.  Metempsijchosis,  sive  transanimatio,  vel  transcorpo  nj  ratio  vulgo  dicta  est  illa  theoria,  qua  animarum  ab  un^  in  aliud  corpus  transmigratio  adstruitur  !.  lam,  teste  D  Thoma,  cc  omnes,  qui  posuerunt  animas  extra  corpora  crea  ri,  posuerunt  transcorporationem  animarum,  ut  sic  anim  exuta  a  corpore  uno,  alteri  corpori  unirelur,  sicut  honn  r  exutus  uno  vestimento  linduit  alterum2  .  Sane  Plato,  qui  ut  iam  diximus3,  censuit  animos  ex  astris  in  humana  coi  pora  immissos  fuisse,  docuit  etiam  illos,  qui  recte  vitai,  egerint,  ad  astra  reversos  vitam  beatam  potituros  essq  contra,  eos,  qui  immoderate  vixerint,  in  corpora  deteric,  ra,  et,  si  ne  tum  quidem  finem  yitiorum  fecerint,  in  bru,  torum  figuras  suis  moribus  sirnillimas  mutatum  iri,  n6;  que  ante  ab  huiusmodi  mutationibus  cessaturos,  quarr  affectibus  sedatis,  ad  primum,  optimumque  sui  habitui  redierint4.  Hac  nostra  ætate  a  Petro  Leroux,  et  a  ceti  ris  continui  progressus  assertoribus  metempsychosis,  i  in  primo  articulo  diximus  3,  ad  vitam  revocata  est.  E  adstipulati  sunt  Remy  6,  Michelet1,  Reynaud  8,  et  Andi  Pezzani9.    lh    i  Palingenesia,  idest  regeneralio  appellari  quoque  solet,  quia  priori  corpore  vivere  desinit  anima,  et  in  alio,  quod  de  novo  sumi  vitam  auspicatur.   2  Qq.  dispp.,  De  Pot.,  q.  III,  a.  10  c.  — 3  273  sq.   4  Ante  Platonem  a  Pythagora,  eiusque  discipuiis  metempsycnos  decretum  in  Græcia  ubique  propagatum  fuit  Pythagoram  vero  h  decretum  ab  Ægyptiis,  aliisque  Orientis  populis  didicisse  comper  res  est.  Sane  metempsychosi  Ægyptios,  et  Chaldæos  adhæsisse  v  teres  passim  tradidere,  eaque  in  omnibus  Indicæ  philosophiæ  ScboL  æque  inveniebatur.   3  278-279.   6  J)e  la  vie,  et  de  la  mort,  par  le  Dr  Remy,  Paris  1847.   i  Ipse  in  libro  Le  peuple  eo  impudentiæ  devenit,  ut  ob  hanc  ai  marum  transmigrationem  inter  bruta,  et  homines  cognationem  agn  yerit,  et  bruta  fratres  sæpe  appellaverit.   8  Terre  et  Ciel,  PariS  1854.   9  La  pluralite'  des  existences  de  Vame,  lib.  IV,  c.  I,  p.  38b  sq  Paris. Ficri  nequit  ut  unius  hominis  anima  de  suo  n  aliud  corpus  commigret.   Probatur.  Animarum  numerica  differentia  ex  ordine  d  ^diversa  corpora,  quorum  sunt  formæ,  inspicienda  st2;  quapropter  si  corpora  sunt  numero  diversa,  necesse  st,  ut  animæ  sint  numero  diversæ.  Atqui,  si  animæ  unt  numero  diversæ,  prout  sunt  diversa  corpora,  fieri  lequit,  ut  una,  eademque  anima,  quæ  aliquod  corpus  nformat,  in  aliud  corpus  commigret.  Ergo  .     Si  una  anima  diversa  corpora  generata  informaret,  dem  numero  homo  per  novam  generationem  ilerum  exiteret,  sive,  secundum  Platonem,  homo  non  nisi  anima  orpore  indula  esse  dicatur,  sive  anima  tamquam  sublantialis  forma  corporis  agnoscatur;  sicut  enim  esse,  ita  t  unitas  formam  rei  consequitur,  et  ideo  illa,  quorum  orma  est  numero  una,  sunt  idem  numero.  Atqui  fieri  equit,  ut  per  novam  generationem  idem  numero  iterum  xistat  homo;  na m,  cc  cum  generalio,  et  corruptio  sit  mojs  in  subslantiam,  in  his,  quæ  generantur,  et  corrumuntur,  non  manet  substantia  eadem,  sicut  manet  in  his,    secundum  locum  moventur.  Ergo  absurdum  est  nimam,  quæ  hoc  corpus  informat,  in  aliud  corpus  com)!grare.  Quod  si  anima  ex  uno  in  aliud  corpus  humanum  ansmilti  nequit,  ipsius  in  corpus  belluinum  transmi^rao  inter  humana  deliramenta  adnumeranda  esl.  Etenim  nima  est  forma  corporis  et  motor  eius.  Atqui  determinate  formæ  determinata  materia  debetur,  et  determinato  mo)ri  determinatum  organum,  sicut  quælibet  ars  in  agenle  titur  propriis  instrumentis.  Ergo  anima  humana  nonisi  cum  corpore  humano  coniungi  potest.  Præterea,  si  nimæ  humanæ  ad  corpora  brulorum  informanda  transent,  seu  brutorum  formæ  fierent,  operationes  horum  roprias  exercerent,  suamque   naturam   amitterent.    Iam     Metempsychosis,  ut  s.  Thomas  advertit,  Fidei  contradicit,  hæc  um    animam  in  re>urrectione  idem  corpus  resumere  prædicat  quod  jponit  ;  Contr.  Gent.,  lib.  II,  c.   44.   2  Cf  Ontol.,  c.  VII,  a.  3,  p.  48.    Ex  corpore  recipit  esse  indiduatum;  quod  quia  non  dependet  ex  corpore,  remanet  individuatio,  iam  destructo  corpore  ;  In  lib.  II  Sent.,  Dist.  III,  q.  I    a   4  ad  1   s  Contr.   Gent.,  lib.   II,  c.   83.    i  In  lib.  II  Sent.,  Dist.  XIX,  q.  I,  a.  1  sol.       hoc  in  primis  absurdum  est,  cum  rerum  naturæ  sint  immotæ;  deinde,  si  admitteretur,  finis,  ob  quem  anima  ad  huiusmodi  corpora  deprimi  dicitur,  ut  nempe  scelerum  poenam  luat,  et  beatitudinem  assequi  possit,  inanis  foret ;  nam  si  animæ  sint  formæ  brutorum,  poenarum  capaces  non  sunt,  neque  mereri  possunt,  ut  ad  vitam  meliorem  revertantur.  Quin  immo  ipsa  metempsychosis  rueret;  non  enim  eadem  anima,  quæ  antea  corpus  humanum  informabat,  sed  anima  diversæ  naturæ  corpus  belluinum  informaret.    Si  demutationem  capit,  ita  arguebat  Tertullianus,  amittens  quod  fuit,  non  erit  quæ  fuit;  et  si  quæ  fuit,  non  erit,  soluta  est  metemsomatosis,  non  adscribenda  scilicet  ei  animæ,  quæ  si  demutabitur,  non  erit.  IIlius  enim  metemsomatosis  dicetur,  quæcumque  eam  in  suo  statu  permanendo  pateretur. Mirum  itaque  non  est,  si  nonnulli  Ecclesiæ  Patres  hanc  sententiam  seria  refutatione  indignam  habuerint    Abiiciamus  hæc,  s.  Augustinus  aiebat,  et  vel  rideamus  quia  falsa  sunt,  vel  doleamus,  quia  magna  existimantur  Sunt  ista,  Fratres  mei,  magna  magnorum  deliramentf  Doctorum. Modus,  quo  ab  hodiernis  Pantheistis  immortalitas  animæ   explicatur,  refellitur.  lam  Plotinus  putavit  mentem  humanam  ita  natura  sua  comparatam  esse,  ut  paullatim  ad  simplificationen  pervenire  queat,  scilicet  ad  illum  statum,  in  quo,  destru  cta  dualitate  subiecti,  atque  obiecti,  se  unum,  idemquc  cum  Uno,  sive  Absoluto  agnoscat 3.   233.  Hæc  doctrina,  quam  Plotinus  magna  ex  parte  £  Stoicis  accepit,  palingenesia,  sive  regeneratio  dicta  est,  eam  que  omnes  Pantheistæ,  in  primisque  hodierni  heghelia  ni  ,  licet  diversis  modis  et  sub  diversis  nominibus,  illan  amplexati  sunt.  Hinc,  ipsi,  ut  antea  diximus  s,  animai^  ex  eo  immortalem  esse  docuerunt,  quod  post  corruptio  nem  corporis  in  Divina  substantia,  sive,  ut  aiunt,  Abso  luto  absorbetur.  Iam,  omissis  vitiis   pantheismi,  ex  qu  que.  Ceterum,  etsi  Essentiam  Dei  non  comprehendamus,  seu  non  cognoscamus,  quantum  in  se  cognoscibilis  est,  tamea  aliqua  imperfecta  ratione,  ut  mox  dicemus,  Eam  atting  1  Cf  Criteriol.,  loc.  cit.,  p.  284  vol.  I.  Cf  etiam  definitionem  Con  cilii  Vaticani,quam  exscripsimusin  JeZeaZ.,c.  I,a.9,p.214,  not.  4,  vol.I   z  I,  q.  III,  a.  4  ad  2.    Nec  hoc,  idem  sanctus  Doctor  inquit,!  debet  movere,  quod  in  Deo  idem  est  Essentia,  et  Esse,  ut  primi  ratio  proponebat.  Nam  hoc  intelligitur  de  Esse,  quo  Deus  in  seips>  subsistit,  quod  nobis  quale  sit,  ignotum  est,  sicut  Eius  essentia;  noi  autem  intelligitur  de  esse,  quod  significat  compositionem  intellectus  sic  enim  esse  Deum,  sub  demonstratione  cadit,  dum  ex  rationibu  demonstrativis  mens  nostra  inducitur  huiusmodi  propositionem  deDe  formare,  quæ  exprimat  Deum  esse  ;  Contr.  Gent.    THEOLOGIA    NATVRALIS     nus;  et  quoniam  inter  existentiam  Dei,  et  Eius  essentiam  listinctio  rationis  admittenda  est,  optime  possumus  illam,:ognoscere,  quin  hanc  adæquale  cognoscamus.  >  6.  2a.  Deum  existere  etsi  sit  veritas  per  se  nota,  ta~  \nen  est  per  se  nota  tantum  secundum  se,  non  vero  etiam  nons,  acproinde  indiget  demonstratione,  ut  anobis  cognoscatur.  Probatur.  Quælibet  propositio,  cuius  prædicatum  est  q  ratione  subiecti,  per  se  nota  dicitur.  Iam  propositiones  ;er  se  notæ  vel  huiusmodi  sunt,  ut  constent  terminis  imiQediate  notis  apud  omnes,  e.  g.,  omne  totum  est  maius  ]ua  parte;  vel  huiusmodi,  ut  carum  termini  non  sint  apud  j-mnes  noti;  unde  licet  prædicatum  ad  rationem,  sive  esjentiam  subiecti  pertineat;  tamen,  quia  definitio  subiecti  on  est  omnibus  nola,  necesse  non  est  tales  propositiojes  ab  omnibus  concedi,  e.  g.,    omnes  recti  anguli    sunt  {equales.  Islæ  per  se  notæ  appellantur  tantum  secundum  b,  et  non  quoad  nos;  illæ  per  se  notæ  dicuntur  non  so>jm  secundum  se,  sed  etiam  quoad  nos.  Hoc  posito,  ita  arpmentamur:  Propositio  per  se  nota  secundum  se  est,  cu-,us  prædicatum  includitur  in  ratione  subiecti,  atque  projositio  per  se  nota  quoad  nos  est,  cuius  prædicatum  injolvitur  in  ratione  subiecti,  et  nobis  innotescit  ratio  sub-,^cti,  et  prædicati.  Atqui  in  hac  proposilione,  Deus  exiit,  prædicatum    includitur    in  ratione    subiecti  ;    cum  nim  Dcus  sit  suum  esse,  existentia  ad  ipsam  Eius  essen-,am  spectat;  nobis  tamen  nota  non  est  ratio  subiecti,  et  rædicati  ;  nam  terminos  secundum  propriam    rationem  on  apprehendimus,  atque  illos  invicem  necessario  conecti,  sive  esse  ad  ipsam  Dei  essentiam  pertinere,  simplii  mcntis  obtutu  non  cognoscimus.  Ergo  hæc  propositio,  }eus  existit,  est  per  se  nota  secundum  se,  nobis  tamen  iOn  est  per  se  nota,  sed  demonstrativo  discursu  indiget1.   1  I,  q.  II,  a.  1  c.  Existentiam  Dei  sine  ulla  demonstratione  admitndam  esse  Kantius,  Fridericus  lacobi,  atque  Lamennaisius  alia  ra ^ne^tuentur.  Kantius  enim,  uti  alibi  diximus  {Criteriol.,  c.  III,  a.  1,  271  vol.  I),  Dei  cxistentiam  ratione  theoretica  probari  non  posse,  d  tamquam  rationis  practicæ  postulatum  fide  morali  illi  vcritati  edendum  nobis  esse  autumat.  Iacobi  autem,  hodiernæ  scholæ  seninentalisticæ  auctor,  Deum  a  nobis  cognosci  contenditnon  ratione,  d  instinctu,  nempe  sensu  interiori  invincibili,  qui  tum  existcntiam   ;3i,  tum  alia  dogmata  ad  mundum  intelligibilem  spectantia,  ncc  non  undi  sensilis  existentiam  nobis  revelat  (vid.  Sermones  de  Religione       7.  Obiic.    Veritatem  esse,  est  per  se  notum  etiar  quoad  nos.  Atqui  Deus  est  ipsa  Veritas,  Ergo  Deum  esse,  e;  per  se  notum  non  solum  secundum  se,  sed  etiam  quoadno,   8.  Resp.  Dist.  mai.:  si  agatur  de  veritate  communitc  accepta,  conc.  mai.,  si  de  veritate  per  se  subsistente,  neu  mai.;  item  dist.  min.  Detis  est  ipsa  veritas  per  se  subs  stens,  conc.  min.;  est  verilas  communiter  accepta,  neg.  mir  Neg. cons.  Sane  veritatem  esse  in  communi  ita  est  per  gj  nolum,  ut  nulla  demonstratione  a  nobis  cognoscatur;  qi  enim  veritatem  esse  inficiatur,  iam  aliquam  verilatem  æi  cognitionem  pervenire  nobis  liceat,  mox  explicabiius.  Satis  sit  hic  observare  nullam  ex  eiusdem  Carlesii  rincipiis  rationem  esse,  cur  idea  Dei  nobis  innata  dicen   De  Fide  orthod.,  lib.  I,  c.   1.   2  Ideal.,  loc.  cit.,  p.  214-215  vol.  I.  Idipsum  ex  mox  dicendis  mplius  dcclarabitur.   3  ln  lib.  I  Sent.,  Dist.   III,  q.   I,  a.  2  ad  1.   4  I,  q.   II,  a.   1  ad  1.   5  Contr.  Gent.,  lib.  I,  c.  11.  Yid.  Kleutgen,  La  Filos.  antica  cspofa  e  difcsa,  t.  III,  tratt.  V,  c.  3,  §  I,  p.  134  sqq;  §  II,  p.  149  sqq,  oma  1867.       da  sit.  Etenim  Cartesius  hæc  docet:  In  infinito  duo  spei  ctanda  esse,  rem  ipsam,  quæ  infinita  est,  et  infinitioneml  quæ  in  re  illa  infinita  est:  rem  infinitam  nos  posse  per  cipere  positive  quidem,  sed  non  adæquate;  siquidem  cunj  finiti  simus,  infinitum  comprehendere  non  possumus  :  in  finitionem  vero  a  nobis  cognosci  negative,  quatenus  ab  in  finito  omnes  limites  per    mentis  actionem    removemus1  Ex  quibus  ipsius  Cartesii  principiis  colligitur  ideam  re  infinitæ  finitam  esse  et  quoad  ipsam  rem  infinitam,  quiil  eam  perfecte  non  comprehendimus,  et  quoad  infinitioneml  cjuia  quod  negative  cognoscitur,    sane    non    cognoscitu:  infinite.  Quod  si  idea  rei  infinitæ,  quam  in  mente  habe  mus,  non  est  infinita,  patet  eam  aliunde  proficisci  posse  quam  a  re  itidem  infinita;  atque  ideo  nulla  est  ratio,  ol  quam    illa  debeat  esse  innata.  Accedit    quod  mens  irj  cognitione    rerum    eas    non    producit,  sed  detegit 2,    aosse.  Quocirca  argumentatione  a  posteriori  adhuius  ve•itatis  cognitioncm  nos  pervenire  dicendum  est:    Per  cfeclus  de  Deo  cognoscimus  quod  est,  et  quod  causa  alioum  est  ;  cum  enim  res  coeperint  esse,  oportct,  ut  ab  iliqua  causa  sint,  quæ  dat  omnibus  esse.    Ecquis,  ait  )amascenus,  hoc  nobis  non  assentiatur,  omnia,  quac  sunt,  nulabilia  esse?  Cum  ergo  mutabilia  sint,  sane  etiam  creata  5>se  oportet.  Si  vero  creata,  haud  dubium,  quin  ab  aliuo  opifice  sint  condita.  Alqui  Creatorem  increatum  esse  ecessum  est;  nam  si  Ipse  quoque  creatus  est,  aquodam  rotecto  crealus  erit,  sicque  donec  ad  aliquod  increatum  enenmus2  .   20.  Ex  his  autem  argumcmis  a  posteriori  illud,  quod  x  eilecluum,  sivc  mundi  existentia,  et  natura  depromiir,  metaphysicum;  iliud  autem,  quod  admirabilis  mundi  rdo  nobis  suppctit,^%52^m,  seu  physico-theologicum  apeilatur.  His  argumentorum  generibus  addi  solet  argulentum  morale,  quod  nempe  ab  omnium  populorum  conmsione  petitur.  Argumentum  metaphysicum  iis  quinque,  fo-iD   Tho™  proponilur3,  rationibus  hic  exhibemus:   l\.  Frima  ratio  ex  motu,  seu  mutatione  rerum  mundaarum  ducitur:  Existit  motus  in  rerum  natura.  Atqui  hic   \  n°nZ'fent'S  Hb'  m  c  49'  Cf  s'  Bonav  Lum&l;  Serm.  V.   De  Fide  orth.y  lib.  II,  c.  3.    Unde  scio,  inquit  s.  Augustinus,  na  vivis,  cmus  animam  non  video?  unde  scio?  Respondebis:  Quia  quor,  quia  ambulo,  quia  operor.  Stulte!  ex  operibus  corporis  agnoo  viventem;  ei  operibus  creaturæ  non  potes  agnoscere  Creatorem  ?  wrr.in  Ps.LXXIIT,  n.  25.  Cf  De  Civ.  Dei,\\h.  VIII,  c.  6;  Conf.,  lib.  ij,  c.  17  n.  23;  De  Gen.  ad  litt.y  Jib.  IV,  c.  32,  et  alibi  passim.   "i  '  "  ac  toas  ,,?£     Er  r^^-8-^ entibus  ^o^Str^ffi-et  tos  rj„°   bi  .nutuo  ca,sa  simu,  et  X',1:110  f""0'  '  I,od  dno  enti°  sin  mstare  entibus  i  T  C  ^0^8.  Silne.,Pona'n^  circulum  istum  ..,„  entis  B,  et  remoum  ;„n  n  °S'  ""V  >j  la  2o,  q.   I,  a.  2  c.   Cf  Ontol.,  e.   IX,  a.  4,  p.  66.   Hoc  argumentum,  cum   in  illud    recidat,  quod  pht/sico-theolonieum   passim  appellatur,  fusius  in  quinto  articulo  proscquemur.      rium  existit,  profecto  ab  existentia  entis  contingeniis  pcndere  haud  potesl.  Atqui  in  argumento  melaphysico  existentia  Dei  ab  existentia  mundi  pendere  adstruitur.  Ergo.   33.  Resp.  Conc.  mai.;  neg.  min.  Neg.  cons.  Sane,  cum  arguitur,  Mundus  existit  ;  atqui  mundus  existere  nequit,  quin  existat  Deus  :  ergo  existit  Deus  ;  mundum  esse  causam,  cur  Deus  existat,  minime  adstruitur,  sed  mundus  habetur,  uli  principium  cognoscendi,  seu  uti  signum,  quo  cognosci  possit  Deum  existere,  et  Deus  uti  principium  essendi,  seu  uti  ratio,  cur  mundus  existat.   34.  Obiic.    nlii  passim:  Nulla  inter  creaturas,  et  Deum  est  proportio.  Ergo  ex  crealuris  ad  Deum  assurgere  nobis  non  licet.   35.  Resp.  Dist.  ant.:  nulla  est  proportio  entitatis,  sive  naturæ,  conc.  ant.;  nulla  est  proportio  connexionis,  et  dependentiæ,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Etenim,  etsi  creatura  qiioad  sui  naluram  infinite  distet  a  Deo,  lamen    potest  esse  proportio  creaturæ  ad  Deum,  inquantum  se  habet  ad  ipsum,  ut  effectus  ad  causam,  et  ut  potentia  ad  actum  !  .  Iam  ob  hanc  connexionem  inter  effecturn,  el  causam,  non  vero  ob  identitatem  naturæ,  ab  existentia  creaturæ  existentia  Dei  infertur.  Hæc  autem  illatio  rite,  recteque  concluditur;  nam    per  effectus  non  proportionatos  causæ  non  potest  perfecta  cognilio  de  causa  haberi,  sed  tamen  ex  quocumque  effectu  polest  manifesle  nobis  demonstrari  causam  esse  ;  et  sic  ex  effectibus  Dei  polest  dernonstrari  Deum  esse;  licet  per  eos  non  perfecte  possimus  Eum  cognoscere  secundum  suam  essentiam2  .   36.  Inst.  Eorum,  quæ  sunt  relativa,  et  connexa,  eadem  ratio  est.  Alqui  ab  Enlis  necessarii  existenlia  nequit  entis  contingentis  existentia  inferri.  Ergo  a  pari  ne  ab  existentia  quidem  huius  potest  illius  existentia  argui.   37.  Resp.  Dist.  mai.,  si  connexionis  relatio  est  mutua,  conc.  mai.,s\non  est  mutua,  neg.  mai.\  conc.  min.  Neg.  cons.  Relatio  inter  contingens,  et  necessarium  non  est  mutua  ;  ens  enim  contingens  postulat,  ut  sit  Ens  necessarium,  a  quo  in  suo  esse  delerminetur,  secus  absque  causa  existeret  ;  e  contrario,  Ens  necessarium,  sibi  soli  suffi 1  I,  q.  XII,  a.  1  ad  4.  Cf  s.  Bonav.,  In  lib.  III  Sent.,  Dist.  XIV,  a.  1,  q.  3  ad  arg.   2  Ibid.,  q.  II,  a.  2  ad  3.       cicns,  nihil  in  sui  nalura  includit,  quod  productionem  contingentis  exigat.  Quod  si  relatio  inter  Deum,  et  creaturas  non  est  mutua,  paritas  illa,  quæ  obiectione  institui|    tur,  consistere  non  potest  !.   38.  Obiic.    Effeclus  finilus  a  causa  finita  potest  produci.  Ergo  ab  existentia  mundi,  qui  est  effectus  finitus,  existentia  Dei,  qui  cst  infinitus,  perperam  colligitur.   39.  Resp.  Dist.  anl.i  supposita  causa  infinila,  conc.  ant.,  secus,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Sane  effectum  finilum  causa  finila  gignere  potest,  ita  tamen,  ut  Causa  prima,  sive  infinita  subaudiatur.  Etenim    quælibet  causa  finita,  et  contingens  cum  a  se  neque  existere,  neque  agere  valeat.  Causam,  quæ  a  se  existit,  et  a  qua  pcndet,  exigit,  ut  ahqucm  operetur  effectum.    Causa  finita,  cum  non  producat  ex  nihilo  substanliam  alicuius  rei,  sed  tantum  quemdam  modum  essendi  in  substantia  iam  existente  inducat,  causam,  ex  qua  substanlia  rei,  super  quam  agit,  e  nihilo  producitur,  expostulat.  Iam  causa,  quæ  a  se  existit,  et  quæ  virtute  producendi  substanliam  rei  ex  nihilo  pollet,  infinita  est.  Ergo  intelligi  non  polest,  quomodo  a  causa  finita  effectus  finitus  proficiscalur,  nisi  existentia  Causæ  infinilæ  adstruatur.  Exinde  illud  etiam  perspicitur,  quod  eisi  mundus  sit  effectus  finilus,  tamen,  cum  eius  origo  nonnisi  per  productionem  cx  nihilo  explicari  possit,  causam  postulat  infinitam.   40.  Obiic.    A  sensu  distributivo,  ut  aiunt,  ad  collectivum  non  valet  illalio.  Ergo,  etsi  singula  entia  contingentia  nequeant  ex  sui  natura  in  exislentiam  prodire,  idem  de  tota  serie  non  licet  colligcre.   41.  Resp.  Dist.  ant.:  si  de  proprietatibus  accidentalibus  senno  habeatur,  conc.  ant.,  si  de  proprietalibus  essenlialibus,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Cum  de  proprietatibus  accidentahbus  agitur,  non  licet  argumentari  a  singulis  ad  totam  collectionem,  quia  id,  quod  convenit  loti  collectioni,  potest  noii  convenire  singulis.  At  vero,  si  de  proprietatibus  cs>enlialibus,  valet  argumentatio  a  singulis  ad  lotam  collectionem,  illæ  enim  æque  singulis,  ac  toti  collectioni  conveniunt.  Iam  esse  ab  alio  essentiale  est  entibus  contin (pntibus.  Ergo  neque  ea  singula,  nequc  lola  ipsorum  coljlectio,  etiamsi  infinita  supponatur,  possunt  esse  a  seipsis.   1  Cf  Logic,  p.  I,  c.  I,  a.  8,  p.   19-20  vol.   I.      Declarari  id  potest  exemplo  collectionis  lapidum,  quæ,  etsi  infinita  ponatur,  nihil  continere  potest,  quod  lapidis  ad  ratiocinandum  impotentiam  excludat.   V. — De  argumento  physico-theologico   42.  Argumentum  physico-theologicum  ex  mundi  specie,  et  apta  partium  dispositione  sumitur.  Iam    hoc  argumentum,  ut  Hoockius  ait,  qui  copiosius  velit  pertractare,  illi  tota  Physiologia  est  percurrenda    .  At  nobis,  qui  compendio  studemus,  satis  est  existentiam  Dei  ex  ordine  mundi  generatim  spectato  comprobare.   43.  Itaque  argumentum  hoc  modo  conficimus:  Mirificus  in  hoc  mundo  ordo  existit.  Atqui,  nisi  Ens  infinita  intelligentia  præditum,  nempe  Deus,  auctor  huiusmodi  ordinis  assignetur,  admirandi  illius  effectus  causa  sufficiensj  tollitur.  Ergo  2.   44.  Quod  spectat  ad  maiorem,  res  mundanæ,  quemadmodum  alibi  a  nobis  ostensum  est 3,  etsi  variarum  specierum  sint,  tamen  ita  inter  se  colligantur,  ut  unicum,  mundi  systema  efforment;  alque  non  obstantibus  innumeris,  variis,  et  partim  contrariis,  quibus  præditæ  sunt,  viribus,  per  causas  efficienles,  et  finales  secum  invicem  connectuntur,  et  per  constantem  harum,  quas  inter  se  ha-l(   1  Theol.  nat.  et  rev.  principia,  t.  I,  pars  I,  sect.  I.  Sane,  quælibet'  res  in  natura  attente  consideretur,  nos  ad  agnitionem  Dei  ducere  pot-'  est.  Hinc  quamplurimi  fuerunt,  atque  sunt,  qui  ex  uno  tantum  entium>i  genere,  e.  g.,  ex  oculi  dumtaxat,  aut  auris,  aut  manus  artificio,  aut|  ex  pluviæ,  vel  grandinis,  aliarumque  meteorarum  generatione,  vel,  ex  sola  dispositione,  et  cursu  astrorum,  vel  etiam  ex  insectis,  etj  vegetabilibus  Sapientissimi  Conditoris  existentiam  demonstrarunt. '  Atque  quo  rerum  naturalium  studium  magis  perficitur,  eo  plura  huiusmodi  argumenta  a  sapientibus  explicantur.  Gf  \  Ubaghs,  Inst.  phil.y  pars  IV,   Theod.,  Appendix  notarum,  nota  A.   2  Huius  argumenti  vim  senserunt,  et  prædicarunt  viri  omnium  ætatum  sapientissimi.  Ex  antiquis  satis  erit  memorare  Platonem,!i  Aristotelem,  Ciceronem.  Ex  Ecclesiæ  Patribus  laudari  inter  omnes  debent  s.  Iustinus,  s.  Gregorius  Nazianzenus,  s.  Gregorius  Nyssenus,  s.  Basilius,  et  s.  Augustinus,  quorum  præclaram  expositionem  protulimus  in  Op.  Elem.  seu  Inst.  phil.  christ.,  vol.  III,  Theol.  natur.,  c.  I,  a.  4,  p.  36  sqq  (vel  367  sqq  alt.  edit.  Neapol.  1873).  Ex  recentioribus  meminisse  iuvat  rerum  naturalium  peritissimos  Keplerum,  Copernicum,  Newtonum,  Eulerum,  Leibnitium  etc.   5  Cosmol.,  c.  VI,  a.  1,  p.  147  sqq,  et  a.  3,  p.  151  sqq.       bent,  rclationum  harmoniam,  et  consensum  ad  unicum  filem  concurrunt.  Atqui  ex  his  ordo  Universi  exurgit.  Ergo  le  ordinis  mundani  existentia  nulla  occurrere  potest  dubitatio.   45.  Quod  autcm  ad  minorem  attinet,  in  primis,    cum  >rdo  sit  apta  dispositio  mediorum  ad  finem,  liquido  palet  •ausam  mundani  ordinis  non  nisi  intelligentem  esse  posse;  !iam  intelligenlis  est  finem  præfigere,  atque  apta  media  iccommodare.  Deinde  huiusmodi  causa  infinite  intelligens,  lempe  Deus,  sit  oportet.  Re  quidem  vera,  constantia  orlinis  m  rebus  mulationi  obnoxiis  subsistere  haud  posset  me  fixis  legibus,  quæ  nec  per  mutuam  collisionem,  nec  er  vicissiludincs,  contrariosque  eventus   umquam   labeactarentur.  Qui  igitur  ordinem  constantem  instituit,  deNiit  omnes  possibiles  legum  collationes  prævidere,  easue  dumtaxat  seligere,  quæ  numquam  ad  collisionem  perenirent,  et  nullo  adverso  eventu  subverterentur,  aut  sal2m  per  oppositam  rerum  vicissiludinem  ad  pristinam  dipositionem  redirent;  hinc  debuit  etiam  omnes  possibiles  ventus,  qui  ex  causarum  activitate  provenirent,  omnesue  eorum  concursus  perspectos  habere;  quinimmo  cum  t  homines  partem  huius  ordinis  phjsici  constituant,  ab  orumque  hbera  cooperatione  constantia  ordinis  ex  parte  ependeat,    plurimaque   entia    libero   eorum    usui    subiilantur,  debuit  futuras  eorum  Hberas  actiones  prævidei  Atqui  prævisio   omnium    possibilium   eventuum,  atue  actionum  libcrarum  infinitam  intelligentiam  necessao  expostulat.  Ergo  '.   46.  Obiic.  Multa  sunt  in  mundo  impcrfecta,  immo  inuha,  et  noxia.  Ergo  ordo  mundanus  Causæ  Sapientissiæ  attnbui  nequit.   47.  Uesp.  Neg.  ant.  In  primis,  eoruni,  quæ  in  hoc  undo  occurrunt,  si  in  seipsis  spectcntur,  nihil  imperfeum  dici  putest.  Etenim  quænam  non  est  vel  in  vilissio  cuhce  ordinata  constructio    parlium  ?  quinam    vel   in     Cf  Suarez  Met.,  tom.  II,  dispp.  29,  scct.  2.  Imprudcnter  noniili  philosoplu  catholici  nullam  vim  argumento  physico-theologico  esse  docuerunt,  nisi  metaphysico  fulciatur.  Sane  huiusmodi  arguJntum  ea,  quæ  a  nohis  propositum  fuit,  ratione,  non  cuiuslihet  usæ  ordinantis  existentiam,  sed  causac  infinitæ,  ncmpe  Dei,  per  evincit.  'x  7  r       minima  plantula  fibrarum  contextus  ?    Quod  si  aliqua  res  cum  aliis  nobilioribus  conferantur,  minus  perfecta  quidem  sunt;  at  vero  hæc  diversa  partium  perfectio  a,  compositionem  totius  plurimum  confert;  aiente  enim  s.  Ai  gustino,  cc  ita  ordinantur  omnes  (res)  officiis,  et  finibi  suis  in  pulcritudinem  universitatis,  ut  quod  horremus  i  parte,  si  cum  toto  consideremus,  plurimum  placeat2,  48.  Insuper,  monente  eodem  sancto  Doctore,  de  singi,  larum  rerum  utilitate  recte  non  potest  iudicari,  nisi  earui  relatio  ad  totum  universum  perspiciatur  3.  At  vero  nr  tot,  tantarumque  rerum,  quæ  in  mundo  sunt,  nesjUm  variorumque  finium  subiectionem,  eorumque  ad  ultimun  finem  relationem  mente  assequi  non  valemus.  Si  igitu  totus  ordo,  singularumque  rerum  nexus  perspectus  nobr  non  est,  inutile,  vel  noxium  dicere  nihil  possumus.    i  inlrares  forte,  ad  rem  ait  s.  Augustinus,  in  officinam  fij  bri  ferrarii,  non  auderes  reprehendere  folles,  incude  malleos.  Et  da  imperitum  hominem  nescientem  quidj  quare  sit,  et  omnia  reprehendit.  Sed  si  non  habeat  per  tiam  artificis,  et  habeat  saltem  considerationem  homini  quid  sibi  dicit?  Non  sine  causa  hoc  loco  folles  positi  sun  artifex  novit  quare,  elsi  ego  non  novi.  In  officina  non  av  det  vituperare  fabrum;  et  audet  reprehendere  in  hoc  mui  do  Deum  ?    Ceterum,  ut  aliqua  ratione  apprehendi  po,  sit,  quantum  in  iis,  quæ  videnlur  noxia,  Divina  Sapieii  tia  eluceat,  audiendus  est  D.  Chrysostomus,  sic  inquien  c  Pcrv'gata  est  illa  sententia  Tullii:  [Nulla  est  gens  tam  immansueta,  tamque  fera,  quæ  •n,  etiamsi  lgnoret,  qualem  Deum  hahere  debcat,  tamcn  bcndum  esse  sciats  .  Accedunt  historici  veterum  popurum.  Nulli  enim  sunt,  qui  non  sui  populi,  et  aliorum,  lorum  historiam  scribunt,  religionem  referant;  in  assenda  Dei  exislentia  unanimes,  licel  in  reliquis  sæpe  disntiant.  Quoad  autem  nationes  rccentioribus  temporiis  detectas,  pariter  nulla  est,  quæ  in  admittendo  Nuine  non  consentiat,  testibus  ipsis  historicis  religionis  stræ  inimicis.  Fuere  quidem,  qui  linguæ  aliquorum  pulorum  haud  satis  gnari  spcciem  quamdam  atheismi  ler  cos  detexisse  putabant;  verum  viatores  posteriores,  rn  magis  lnstructi,  eadem  loca  pcragrantes,  non  obscura  hgionis  indicia  invenerunt  .   53.  Nec  quemquam  moveat  fuisse  quosdam,  et  esse  etm  modo,  qui  nullum  extare  Deum  putent.  Etsi  enim  admittalur  b,  tamcn  argumenti  vis  nullo  modo  minui  1  Vid.  Ginoulhiac,  Histoire   du   dogme    catholique,    t.  I,  par.  I,   .  I,  c.   V,  p.  21  sqq,  Paris  1852.   i  Strom.,  lib.   V,  n.  260. s  De  Legibus.,  lib.  I,  c.  8.     Vid.  Feller,  Catdchisme  philosophique,  t.I,  c.l,  etBrenna,Z)e  gene humani  consensu  in  cognoscenda  Divinitate,  par.l,  lib.I,  c.II  et  III.  1  Qui  Deum  esse  inficiantur,  athei,  uti  iam  diximus, '  vocantur.  loniam  autem  diversis  modis  Deus  negari  potcst,  multiplex  extat  leorum  genus.  Si  qui  essent,  qui  ob  mcntis  tarditatem  omni  pror5  Dei  cognitionc  destituantur,  athei  negativi  dicerentur.  Qui  vero  um  ab  aliis  agnosci,  ct  adorari  non  ignorant,  ipsi  tamen  summa  ellectus  excæcationeEum  agnoscere  detractant,  aut  cavillationibus  lerc  nituntur,  athei  positivi,  vel  dogmatici  audiunt.  Ii  autem,  qui  n  verbis  Deum  negant,  sed  tarn  pravis  moribus  vitam  suam  instimt,  quasi  nullum  timeant  Deum,  athei  practici  vocitantur.  Iam  •o  multos  osse  practicos  atheos,  et  qui  simulate,  et  fallaciter  perisioncm  de  Deo  in  suis,  et  aliorum  mentibus,  conquisitis  undique  nunculis,  labefactare,  et  delere  conantur,  lugenda  experientia  docti  mus.  Utrum  autem  veri  athei  negativi,  atque  dogmatici  extiterint.   extent,  decertatur  inter  Scriptores.  Quæstio  hæc  ita  enunciari      tur,  quippe  sicut  non  a  raonstris  forma  humana,  ita  nec  a  paucis,  brutorum  instar  depravalis,   natura  rationalis  inquirenda  est.  54.  Obiic.  Opinio  de  Deo  ortum  ducere  potuit  ex  igno  potest:    Sunt  ne  homines  aliqui  tam  ignari,  ut  Deum  esse  omnin(  nesciant  ?    Num  homo  quisquam  ratiocinando  ad  eam  opinionun  perversitatem  pervenire  possit,  ut  re  ipsa  sibi  persuadeat,  non  ess#nita  corriguntur.  E  contrario,  opinio  de  existentia  Dei  er  totum  orbem  diffusa,  sæculorum    progressu  magis,   1  Vid.  p.  312,  not.   J,  ct  2.       magisque  innotuit,  eamque  ipsi  quoque  sapientes,  quorurr  est  præiudicia  corrigere,  constanter  lenuerunt.   CAPVT  II.   De    natura    Dei    I. —  Dei  naluram  infinitc  perfectam  esse  oslenditur   56.  Ex  ipsa  existentiæ  Dei  demonstratione  colligitui  Ipsum  esse  Causam  Primam,  quæ  ab  aiia  non  pendet  et  ideo  a  se  ex  necessitate  suæ  naturæ  existit.  lam  e:  hoc,  quod  Deus  est  Causa  Prima,  quæ  a  seipsa  est,  Ip  sum  infinite  perfectum  esse  oportere  planis  argumenti  conficitur.  Quod  cum  ita  se  habeat,  nostrum  est  primt  illud  enucleare,  quod  Deus  ex  necessitate  suæ  naturæ  se  existit,  deinde  infinitam  Eius  perfectionem  evincere   57.  la.  Dens  est  ex  necessitate  naturæ  a  seipso.  Probatur.      Deus  ex  necessitate  suæ  naturæ  existit   Etenim  :    Omne,  quod  est  possibile  esse,  et  non  esse"  indiget  aliquo  alio,  quod  faciat  ipsum  esse,  quia  quan  tum  est  in  se,  se  habet  ad  utrumque.  Quod  autem  faci  aliquid  esse,  est  prius  eo.  Ergo  omni,  quod  est  possibil  esse,  et  non  esse,  est  aliquid  prius.  Deo  aulem  non  es  aliquid  prius.  Ergo  non  est  possibile  Ipsum  cssc,  et  no  esse,  sed  necesse  est  Eum  esse  l  .    Existit  a  se.  Ei  sane,  in  iis,  quæ  ita  sunt  necessaria,  ut  causam  suæ  nt(  cessitatis  habeant,  hanc  causam  priorem  eis  esse  oportel  Atqui  nihil  prius  Deo  esse  potest.  Ergo  Deus  non  habi  causam  suæ  necessitatis,  ac  proinde  ita  necessario  est,  i  a  se,  et  non  ab  alio  sit2.   58.  Ex  hac  propositione  illud,  veluti  corollarium,  ir  fertur,  quod  Esse  Dei  sit  ipsa  Eius  Essentia.  Etenim  i  lud,  cuius  esse  est  aliud  ab  essentia,  aliquarn  sui  esse  cai  sam  agnoscit.  Cum  igitur  Deus  habeat  esse  a  se,  et  no  ab  aliqua  causa,  dicendum  est  Eius  Esse  esse  ipsam  Eiu  essentiam  3.  Hinc  Deus  dicitur  ipsum  esse per  se  subsistem  ila  nempe,  ut  per  ipsam  suam  essentiam  existat.   59.  2a.  Divina  Natura  omnes  possibiles  perfectit  nes  complectitur.   Probatur.    Deus  est  rerum  omnium,   quæ  sunt,  sterc  dcbent.    Cum  Deus  sit  ipsum  e,       ",ubs>stcns,  nihil  dc  pcrfectionc  essendi  Ei  deessc  potest  lic  pro.nde  habet  esse  secundum  perfectam  rationem  '   A  ui  haberc  esse ;  secundum  perfcctam  rationem,  idem  est,c  ommbus  pollere  perfectionibus  ;  nam,  cura  pcrfecrto;es  esse  denotent,  c.  g    iustitia  esse  iustura,  sapientia  e    te'l"nm1elC-'l-ub,.erU  tota  Pleniludo   essendi,  ct  totTus  -m    d    do'olb'  ent  oranis  Pcrfectio.  Ergo.  I  W.  i  rop.  3  .  Deus  est   simpliciter  inplnitus,  ita  ut  nul plk,       %S6A  et  V^rfectionibus  limes  assignari  possit.   IProbatur.    Deus     uli  antea  diximus,  esse  secnndum   ..  rfcctara  rationem  habet.  Atqui  limitcs  non  aliud°quam   I  quem  defcc  ura  essendi  denotant.  Ergo  in  Esse,  hpT lciombus    Dci  nullus  potest   limes  præstitui.    2  Omnis   gtus,  ct  perfectio  lerminis  definitur  vel  intrinsece  ex  sub cio,  in  quo  recip.tur,  quidquid  enim  recipitur,  per  mo m  recipienhs  recipitur,  vcl  extrinsece  a  causa,  a  uua   oducjtur    Atqu,  Esse,  ct  Perfectioncs  Dci  neque  in  T   Mio  sub.ccto  rccipiuntur,  quia   Deus,  quemadmodum    a     juis  ostensum  est,  est  ipsum  suum  esse  subsistens    ne ie  ab  aliqua  causa  pendent.  Ergo  3.   |Art.  II.— Heghelianorum  error  circa  Dei  inGuitatem  refellitur  i61.   Secundum    Heghelium,   aliosque    Transccndentales  Irmamæ,  quibus  in  Gallia  Vacherotus,  Benanus,  ali? I  auoTdhs,!naaHiiHXem,?!0  Cal°riSl Ct  calidi  decIarat:    Manifestum   i  'deo  es    „ T  i,      dUm  "°n  habcat  totam  Vd"m  calidi,   Ised    ',?.",  °r  n°n  Partlc'Patur  secundum  perfectam  ratio irtil  1,  '°r.CSSC,t  pCr  SC  subsists.  nn  posset  ei  aliquid  deesse   r  ute  calor  s:  unde,  cum  Deus  sit  ipsum  csse  per  se  subsistens   •i I  de  perfect.onc  essendi  potest  Ei  dcesse  ;  I,  qP  IV,  a.  2  c  '   tl  s.    fliom.,  I,  q.  VII,  a.  1  c.   toruT  IT.J^J™?™  Pcrfcctissi'"'>'  i  communi  etiam  tam  torum,  quam  mdoctorum  sensu   manifcstum  cst.    Omncs    in m  MTS        .'  CCrtatin' Lpro  eeentia  Dei  dimicanl;  ncc  quis N  e  t    It  „'„r,tCSt'  qU1  h0c  Dcum  crcdat  cssc.  qo   meliusV   us  om„  h„,C  n       °mnCS  DC„Um  C0nscntil"'t   csse,  quod   ccteris  m  omn.bus  anteponunt  ;  De  Doctr.  Christ.,  lib.  I,  c.  7.  n.  7.   '  Philos.  CnRisr.  Compend.  It.'  qj       que  se  adiunxerunt  ,  Absolutum,  sive  Deus  ea  ratione  in  finitus,  seu  indeterminatus  est,  ut  aliquid  reale,  seu,  ij  aiunt,  personale  esse  non  possit.   62.  Absurdum  est  Deum  esse  infinitum  ea  rationt  qua  ab  Heghelianis  explicatur.   Probatur.  Sciendum  in  primis  est  indeterminationem  ess  vel  privativam,  vel  negativam.  Privativa  ea  est,  qua  enf  cum  actu  non  sit  hoc,  vel  illud  ens,  seu  ens  individuui  i  et  singulare,  natura  sua  ita  comparalum  est,  ut  hoc,  ai  I  illud  ens  esse,  sive  per  hoc,  aut  illud  ens    determina;  j  queat.  Negativa  vero  ea  est,  qua  aliquid  est  simplicite  I  eos,  quod  per  se  subsistit,  quodque  idcirco,  cum  sit  i]  5.  Obuc.  Jnfinitum  totum  esse  in  se  complectitur.  Ereo  i  nulla  re,  quæ  extra  Ipsum  sit,  distingui   potest.  M>.  Kesp.   Neg.   cons.   Et  sane,  summa  perfeclio,  quæ  otum  esse  continet,  minime  prohibet,  quominus  Deus  ab  llns  ex  ralpsum  distinctus  dicalur;  siquidem  Deus  totum  sse  continet,  non  quatenus  Eius  esse  cum  esse,  quod  pror.um  rebus  extra  Ipsum  est,  confunditur,  eas  enim  perxtiones,  ex  quibus    constituuntur,  ut  mox  dicemus  iversa  prorsus  ratione  Deus  complectitur;  sed  quia  eius 1  Quodlib.,  VII,  a.  1  ad  1.     Ibid.  Hinc  alibi  (In  lib.  I  Sent.,  Dist.  VIII,  q.  IV    a.  1  ad  2)   ise    Z2Per  Tm  ESS1  absolutum  n™  ^tum  esse,\ed  aliquid  ise    Unde  monet  cavendum  esse  ab  illorum  errore,    qui  Deum   Z    eniemlIUd  GSSe   "nniVerSa,e'  qU°    UUælibet  res   fomaSe™   ki  ?hSv     7  "'  qU°d  DeuS  est>  huius  conditionis  est,  ut  nulla   tinctu TJGri  P°SSiL  UndG  Per  iDSam  Suam  Puritatcm'  est  esse   tionis  mJ,°T  e^j.P.roPter  uuod  in  Commento  nonæ  Propo loms  Hbn  de  Causis  dicitur,  quod  individuatio  Primæ    Causæ   E  c   l  l? enlatn  ^Vr?  Pero  pUram  Bonitate    Iicet   >gitctur   absque  additione,   Ua  dXenr  reH;eCCptlblIitate  additionis    est-'  nam   si    animali   um  vZ  n       tddl  P°SLet'  genuS  non  esset    E  contrario,    Di rJSnm  n..  SqUC  additione  non  solu™  cogitatione,  sed  ctiam,eptl h\vZTaaLel  n°n  S°lum  absque  additione,  sed  etiam  absque  -eptibilitate  additionis  ;  Contr.  Gent.,  lib    I    c    26           modi  est,  ut  nihil  addi  Ipsi  queat,  per  quod  ad  aliqueu  modum  entis  determinetur;  ex  hoc  ipso  autem,  quod  noi  recipit  aliquam  adolitionem,  individuatury  et  a  cunctis  alii  dividitur  l.   Art,  III. — Quanam  ratione  perfectiones  creaturarum  Dco  sint  attribuendæ   67.  Perfectionum  aliæ  dicuntur  absolute,  vel  simplicitei  simplicesy  aliæ  secundum  quid.  Priores  sunt,  quæ  secun  dum  propriam  notionem  consideratæ  nullam  includun  imperfectionem,  neque  cum  meliori  perfectione  pugnant  e.  g.,  vita,  sapientia.  Posteriores  vero  sunt,  quae  licet  in  tra  genus  suum  perfectae  sint,  tamen  in  ipso  sui  concepti  aliquem  complectuntur  defectum,  et  cum  aliis  excellen  tioribus  pugnant;  e.  g.,  esse  corpus1.   68.  Iam  perfectiones,  quae  purae,  et  simplices  sunt,  s||  spectentur  secundum  illud,  quod  in  sui  conceptu  deno  tant,  formaliter,  hoc  est,  aiente  s.  Thoma,  secundum  ve\  rissimam  sui  rationem  3,  in  Deo  continentur,  secus  Deui  infinite  perfectus  non  esset.  E.  g.,  sapientia,  si  considel  retur  in  sui  conceplu,  prout  nempe  est  cognitio  per  al  tissimas  causas  attingens  simul  unico  actu  principia,  e  conclusiones,  formaliter  in  Deo  reperitur,  quia  nihil  im  perfectionis  in  se  claudit.  Hinc  Deus  absolute  bonus,  iu  stus,  sapiens  appellatur.  Ob  eamdem  rationem  perfectio  nes  secundum  quid,  cum  in  ipso  sui  conceptu  defectun  aliquem  includant,  non  formaliter,  sed  dumtaxat  eminen  tery  excellentiori  nempe  ratione,  Deo  sunt   attribuendae   69.  Diximus  perfectiones  absolute  simplices  in  Deo  for  maliter  contineri,  si  considerentur  secundum  illud,  quodi'.  sui  conceptu  denotant.  Nam  si  spectentur  secundum  ean  rationem,  qua  in  creaturis  sunt,  plures  complectuntur  im  perfectiones;  e.  g.,  sunt  qualitates,  quae  intendi,  et  re  mitti  possunt,  limitibusque  circumscribuntur;  ac  proind  non  secundum  eam  formam,  qua  in  creaturis  existunt  sed  modo  eminentiori  in  Deo  continentur.  Quapropter  sta  tuendum  est  perfectiones  creaturarum,  cuiuscumque  ge  neris   sint,  eminentiori   ratione  Deo  esse    attribuendas   i  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XXI,  a.  4  ad  9.   2  Cf  s.  Anselm.,  Monol.,  c.  15.   3  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  II,  q.  I,  a.  2  sol.       U  Oportet  quod  omnes  nobililatcs  omnium  creaturarum  invemantur  in  Deo  nobilissimo  modo,  et  sine  aliqua  imperfectione    .   70.  Ex  his  intelliges,  quod  sicut  tempus  additum  aeernitati  durationem  ipsius  non  auget,  quia  omnes  duralones  llli  inferiores  in  ea  eminentissimo  modo  continenur;  ita  Dcus,  et  creaturac  non  sunt  aliquid  perfectius,  !|uam  solus  Deus,  quia  lota  creaturarum  perfectio  in  Deo  >erfectissimc  continetur2.  Audiatur  Aquinas  noster:    Boium  creatum  addilum  bono  increalo  non  facit  aliquid  naius  ;  quia  si  duo  participantia  coniungantur,  augeri  >otest  ln  eis  quod  participatur,  sed  si  participans  addatur  i,  quod  per  essentiam  est  tale,  non  facit  aliquid  maius;  icut  duo  calida  adiuncta  ad  invicem  possunt  facere  mais  calidum;  sed  si  esset  aliquid,  quod  esset  calor  per  essntiam  subsislens,  ex  nullius  calidi  additione  intendereir.  Cum  ergo  Deus  sit  ipsa  cssenlia  Bonilatis,  omnia  au;m  aha  bona  per  participationem,  ex  nullius  boni  addione  fit  Deus  magis  bonus,  quia  cuiuslibet  rei  alterius  onitas  continctur  in  Jpso  3  .   IV. —  Modus  oxponitur,  quo  Dei  nalura  a  nobis  cogaoscilur   71.  Ex  iis,  quae  adhuc  de  Divinis  Perfeclionibus  deliivimus,  quonam  modo  ad  illarum  cognitionem  perveniaus,  facile  est  coniicere.  Sane  ex  ipsa  existentiae  Dei  de klbid.  Hinc  Arcopagita  docet  omnia  de  Deo  affirmari  quodam)do,  et  negari,  Illumque  vocat  omnium  positionem,  et  omnium  latto)iem;  quia  cminenter  ponit  omnia,  tamquam  omnia  continens  formaliter  omnia  aufert,  quia  omnem  rationem  formalem  crean,  ct  finitam  a  se  cxcludit ;  De  Div.  Nom.,  c.  13.  Et  s.  Au^unus:    Omnia  possunt  dici  de  Dco,  et  nihil  digne  dicitur  de  Deo.  tiil  latius  hac  inopia.  Quaeris  congruum  nomen,  non  invenis;  aeris  quoquo  modo  dicere,  omnia  invenis  :  In  Ioan.  Ev.  c  Ili  ct.  XIII,  num.    5.   '•  Adnotandum  hic  cst  cum  s.  Thoma  eminentiorcm  illum  modum,   3  Dcus  crcaturarum  perfectioncs  in  se  complectitur,  non  solum   conimunihus.  et  gcnericis,  sed  etiam  individualibus  earum  ratio iUS  esse  intelligcndum.    Omnia  in  Deo  praeexistunt,  non  solum   linium  ad  id,  quod  commune  est  omnibus,  sed   ctiam   quantum   Bi,  sccunilmn  quae  res  distinguuntur  ;  I,  q,  XIV,  a.  6  c.   Qq.  dispp.,  De  malo,  q.  V,  a.  1   ad  4.       monstratione  colligimus,  Ipsum  esse  Causam  Primam,quamnia,  quae  sunt  in  mari,  quae  volant  per  aerem;  non  ;;st  hoc  Deus:  quidquid  lucet  iu  coelo,...,  ipsum  coelum,  lon  est  hoc  Deus:  Angelos  cogitas...,  non  est  hoc  Deus.  pt  quid  est  ?  Hoc  solum  potui  dicere,  quid  non  sit    .   73.  Verum,  quamvis  notitia,  quae  negatione  constat,  [fnagis  congrua,  quam  quae  affirmatione,  dicenda  sit,  non  ideo  tamen  cum  Iul.  Simon  2,  aliisque  inferendum  est  ni^il  de  Dei  natura  a  nobis  sciri  posse.  Etenim  cum  ea,  quæ  Ireaturis  insunt,  de  Deo  negantur,  Ipsi  excellentia  perlectionis  quovis  defectu  immunis  adscribitur,  ac  proinde    negationes  abundantiam,  et  excessum  præseferunt.   |  ipposite  sanctus  Damascenus,  postquam  enuntiavit    conjenientius  esse  ita  de  Deo  aliquid  prædicari,  ut  Ei  jmnia  detrahantur,  quippe  nihil  est  eorum,  quæ  sunt  »;  jubdit,    non  ut  nihil  sit,  sed  ut  sit  supra  omnia,  quæ  •unt,  lmmo  vero  supra  ipsum  esse  3  ».   74.  Nisi  quod,  ut  ex  iam   dictis  patescit,   hæc,  quam   Je  summa  Natura  Divina   per  rationem   naturalem  nobis   aomparamus,  cognitio  nonnisi  admodum  manca,  et  rudis   st;  siquidem  mens  nostra  ad  naturalem  cognitionem  Dei   jonnisi  per  similitudines  a  rebus  creatis  arreptas  assurlere  potest ;  per  effectus  autem  non  proportionatos  causæ  m  potest  perfecta  cognitio  de  causa  haberi  .  Quapropter  ukimum,  et  perfectissimum  nostræ  cognitionis  in  hac  Mta  in  hoc  consistit,  quod    de  Deo  cognoscimus  quia  Ht,  et  quod  causa  aliorum  est,  et  aliis  supereminens,  et  p  omnibus  remotus  5  ».   V.— Quænara  ex  Divinis  Perfectionibus  veluti  Essentiara  Dei  constituens  a  nobis  intelligatur   7o.  Perfectio  illa,  quam  primam  in  unaquaque  re  esse  imcipitur,  ac  veluti  radicem  ceterarum  ipsius  perfectioim,  atque  per  quam  res  a  ceteris  distinguitur,  essentia   1  Enarr.  in  Ps.  LXXXV,  n.  12.   3  LZ  ^onnatureile,  par.  1,  c.  2,  p.  34  sqq,  Paris  1857.  .    iJG  Fide  orthod.,  hb.  I,  c.  4.   Cf  p.  310  8  Contr.  Gent.,  Ub.  III,  c.  49.       appellatur.  Iam  etsi  perfectiones  omnes  in  Deo,  uti  mos  demonstrabimus,  Eius  Essentiam  constituant,  tamen  no  bis,  qui  non  possumus  Eas  uno  mentis  intuitu  comple  cti,  inquirere  licet,  quænam  ex  ipsis  tamquam  Divinan  Essentiam  constituens  spectari  possit.   76.  Aseitas,  sive  esse  a  se  tamquam  Essentiæ  Di  vinæ  constitutivum  assignari  potest.   Probatur.  Aseitatem  tamquam  aliquid  primum  in  Dec  esse  concipimus;  nam  si  aliud  prius  aseitate  in  Deo  ess\  ideo  autem  nihil  Deo  addi  potest,  quia  est  Ipsum  esse,  e]  proinde  Ens  a  se.  Denique  Aseitas,  ut  ex  primo  articul  constat,  tamquam  ratio  intelligitur,  ex  qua  omnes  per  fectiones  in  Deo  esse  debeant.    Ex  hoc,  ait  idem  Aqui  nas,  quod  Deus  est  ipsum  esse  per  se  subsistens,...opor  tet,  quod  totam  perfectionem  essendi  in  se  contineat 2  Ergo.   77.  Accedit,  quod,  docente  s.  Hilario,  «  nobis  loquen  dum  non  aliter  de  Deo,  quam  ut  Ipse  ad  intelligentian  nostram  de  se  locutus  est 3».  Iam  Moysi  interroganti,  qui  esset,  respondet:  Ego  sum,  qui  sum.  Sic  dices  filiis  Isræl  Qui  est,  misit  me  ad  vos  4.  Quibus  verbis  lamquam  pro  prium  Naturæ  suæ  characterem,  ens  per  essentiam,  a,  alio  independens,  nempe  aseitatem  a  nobis  concipiendan  esse  designavit 5.   CAPVT   III.   De  attributis  Dei,  et  primum  de  iis,  quæ  absoluta   dicuntur   78.  Perfectiones,  quas  ab  Essentia  Dei  secundurn  no  strum  concipiendi  modum  manare  intelligimus,  Attribut  Dei  nominamus.  Ex  iis  quædam  dicuntur  absoluta,  uf  Sapientia,  Bonitas,  atque  hoc  nomine  ab  iis  distinguun     Contr.  Gent.,  lib.  I,  c.  26. °I,  q.  IV,  a.  2  c.     De  Trin.,  lib.   V. 4  Exod.  III,  14.   s  Gf  s.  Damasc,  De  Fide  orthod.,  lib.  I,  c.  12.       tur,  quæ  appellantur  relativa,  quia  aliquam  Dei  perfe;tionern  sigmficant  cum  relatione  ad  creaturas,  vel  nojus  cum  relatione  creaturarum  ad  Deum,  siquidem  uti  ihln  adnotavimus  «,  creaturæ  realem  ad  Deum  habent  realionem,  non  Deus  ad  illas.  De  his  pauca  attingemus,  ieteraque  Iheologis  disputanda  relinquimns.   I.— De  Simplicitate  Dei   79.  Nomine  simplicitatis  illud  attributum  intelligimus,  juo  a  Deo  quæcumque  compositio  sive  physica,  sive  meaphysica,  sive  logica  removetur.  Gompositio  physica  ea  Wt,  quæ  ex  parlibus  re  ipsa  distinctis  exur-it.  Metaphvtca  pertinet  ad  ea  omnia,  in  quibus  potentia  et  actus,  ubstantia  et  acadentia,  essentia  et  existentia,  atque  attrimta  dislinguuntur.  Denique  compositio  logica  dicitur  de  ebus,  quatenus    sub  aliquo  genere  continentur,  ita  ut  !X«nCnprC'        d,fferentia  constent.   j  80.  Quodvis  compositionis  genus  a  Deo  removeniUtn  est .   Probatur  ex  eo,  quod  Deus  summe  perfectus  est.  Sane,in  quohbet  genere  tanto  aliquid  est  nobilius,  quanto  imphc.us;  sicut,  iq  genere  calidi,  ignis,  qui  non  habet  ali uam  pcrm.xlionem  fngidi.   Quod   igitur  est  in    fine  noilitatis  omnium  entium,  oporlet  esse  in  fine  simplicitatis.  E?ma„0.n  '  qU°d  eStxrnnfine   nobili^tis  omnium  entium,  otest"    '    a  igitUr  comP°sitio  Ei  accidere   (.81.  Speciatim  autem  quoad  singulas  compositionis  spepes,  tres  sequcntes  propositiones  demonstramus  :   Frop.   1.  Quævis  physica  compositio  Deo  repuqnat.   Probatur  ex  eo,  quod  Deus  est  primum  Ens.  Re  quijem  vera,    amm.,  a.  6  c.  3  Cf  Op.  cit.f  q.  un.  De  sp.  cr.,  a.   l  c.       ab  essentia  realiter  distinguitur,  non  exislunt  per  ipsan  suam  essentiam,  sed  habent  esse  per  participationem.  At  qui  Deus  per  ipsam  suam  essentiam  existit.  Ergo.  Præ  terea,  cum  existentia  sit  actus  essentiæ  \  si  essentia  De  ab  Eius  existentia  distinguerelur,  illa  ad  istam  se  habe  ret  ut  potentia  ad  actum,  ac  proinde  Deus  realiter  e:  actu,  et  potentia  componeretur;  id  quod,  uti  osteedimus  absurdum  est 2.   86.  Tertio.  Attributa  Divina  neque  ab  Essentia,  nequ  ab  se  invicem  realiter  distinguuntur.  Re  quidem  vera  Deus  per  ipsam  suam  Essentiam  perfectionem  essendi,  a  proinde  omnes  perfectiones,  sive  attributa  habel.  Erg  Attributa  Dei  ab  Eius  Essentia  non  distinguuntur.  Adhæcl  si  Attribula  ab  Essentia  Dei  distinguerentur,  hæc  illairi  perficerent,  novumque  esse  ipsi  adderent:  quod  sane  Di'  vinæ  Naturæ  prorsus  repugnat 3.   87.  Quod  si  attributa  Dei  ab  Essentia  non  distinguun^  tur,  ea  ne  inter  se  quidem  distingui  consequitur  4.    Ih  Deo  est  sapientia,  bonitas,  et  huiusmodi,  quorum  quod1  libet  est  ipsa  Divina  Essentia,  et  ita  omnia  sunt  uiiud  re  5  .  Idipsum  ex  eo  amplius  declaratur,  quod  altribut H  inler  se  distincta  diversos  modos  essendi  significant,  quo!  profecto  in  Deo,  qui  est  ipsum  Esse,  ponere  absurdum  est6     Cf  Ontol.,  c.  II,  a.   1,  p.  13.   2  Cf  s.  Thom.,  I,  q.  III,  a.  4  c.   3    Perfectio  Divini  Esse  non  attenditur  secundum  aliquid  addi  tum  supra  ipsum,  sed  quia  ipsum  secundum  se  ipsum  perfectun  ^t.  Bonitas  igitur  Dei  non  est  aliquid  additum  suæ  substantiæ  sed  sua  substantia  est  sua  bonitas  ;  Contr.  Gent.,  lib.  I,  c.  38.     Nos  hic  non  loquimur  de  attributis,  quæ  relativa  ab  intra  api  pellantur,  nempe  Paternitas,  et  Filiatio,  Spiratio  activa,  et  Spiratl  passiva;  Paternitas  enim  et  Filiatio,  item  Spiratio  activa  et  passiv;  inter  se  invicem  opponuntur,  atque  ideo  inter  ipsas  realem  distin  ctionem  intercedere  Fides  docet.   5  In  lib.  I  Sent.,  Dist.   II,  q.  I,  a.  2  sol.   p    Deus,  egregie  ad  hanc  rem  s.  Augustinus  inquit,  multiplicite  quidem  dicitur  magnus,  bonus,  sapiens,  beatus,  verus,  et  quidqui  aliud  non  indigne  dici  videtur;  sed  eadem  magnitudo  Eius  est,  qua,  non  sunt  ;  Conf.,  lib.  VII,  c.  11,  n.  17.  3  I,  q.  XII,  a.  4  c.       inhæret,  esse,  et  intelligi  potest.    Nomen  substantiæ,  ait  s.  Thomas,  imponitur  a  substando ;  Deus  autem  nulli  substat1.  Quare,  cum  categoria  substantiæ  e  rebus  finitis  in  Deum  transfertur,  duo,  uti  Henricus  Gandavensis  advertit,  in  ea  mutantur,  quæ  aliquam  imperfectionem  habent,  et  tertium  manet,  quod  perfectionem  denotat.  Ea,  quæ  mutantur,  sunt,  primo,  quod  substantia  Divina,  secus  ac  substantia  creata,  esse  ab  alio  non  accipit;  secundo,  quod  non  est,  uti  substantia  creata,  subiectuni  accidentium.  Illud  vero  manet,  quod  esse  in  alio  non  habet,  seu  quod  in  se  subsistit 2.  Quare  Scholastici  post  Dionysium  Areopagitam  3,  et  Boetium  4,  ut  hunc  perfectum,  quo  Deus  substantia  est,  modum  designarent,  lpsum  non  tam  substantiam,  quam  supra  omnem  substantiam  dicendum  esse  sanxerunt  5.   93.  Ex  hac,  quam  demonstravimus,  tertia  propositione,  tamquam  corollarium,  deducitur  haud  posse  Deum  defi  niri:    Omnis  enim  diffinitio  ex  genere,  et  differentia  constat  .  .  .  ;  ostensum  est  autem  quod  Divina  Essentia  non  concluditur  sub  aliquo  genere.  .  .  Unde  non  potest  esse  Eius  aliqua  diffinitio  G  .   II. — De  immutabilitate,  atque  æternitate  Dei   94.  Nomen  mutationis,  aiente  s.  Thoma,  ostendit    esse  aliquid  aliter  se  habens  nunc,  quam  prius  a  .  Iam  ex  summa  Dei  simplicitate,  et  infinita  perfectione  mutatio  1  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  VIII,  q.  IV,  a.  2  sol.   2  Op.  cit.,  a.  XXXII,  q.  V,  n.  19.  Cum  hæc  ita  se  habeant,  liquet  ss.  Patres,  et  Scholasticos  pugnantia  secum  haud  composuisse  eo  quod  Deum  esse  substantiam  modo  asseruerunt,  modo  negarunt.  Etenim,  cum  ipsi  substantiam,  prout  denotat  esse,  quod  essentiæ  subest,  et  quod  subiectum  accidentium  est,  considerarunt,  Deum  non  posse  dici  substantiam  docuerunt.  At  cum  consideraverunt  substantiam,  prout  non  esse  in  alio  denotat,  non  modo  Deum  esse  substantiam,  sed  etiam  quidquid  in  Deo  est,  nonnisi  substantiam  esse  statuerunt  (ef  s.  Aug.,  I)e  Trin.,  lib.  VII,  c.  4,  n.  9,  et  De  Fide,  et  Symb.,  c  9,  n.  20);  immo  Deum  potiori  iure,  quam  ullas  res  creatas,  substantiam  dicendum  esse,  quippe  quod  Ipsi  perfectus  actus  subsistendi  convenit.  Cf  s.  Bonav.,  ln  lib.  I  Sent.,  Dist.  XXIII,  a.  1,  q.  2  resol.   3  De  Divin.  Nomin.,  c.  1.     De  Trin.,  lib.  I.   5  Cf  s.   Thom.,  Qq.  dispp.,  De  Pot.,  q.  VII,  a.  3  ad  4.   6  Comp.   TheoL,  c.  26. '  Contr.  Gent.,  lib.  II,  c.  17.       iem  cuiuscumque  generis  ab  Ipso  amovendam  esse  nromm  est  mtelligcre.   !  95.  Neque  in  natura  Dei,  neque  in  Eius  decretis  vla  mntatio  adstrui  potest.   Probatur  prima  pars.    Deus,  cum  sit  primum  Ens,  st  ipsum  esse  absquc  alicuius  potentiæ  permixtione.  Atiii  ipsa  notio  mutationis  aliquam  præsefert  potentialitæm;  nam    omne,  quod  quocumque  modo  mulalur,   est  liquo  modo  m  potentia    .  Ergo.    Subiectum,   quod  lutatur    quantum  ad  aliquid  manet,  et  quantum  ad  aliuid  transit,  sicut  quod  movetur  de  albedine  in  nigrediem,  manet  secundum  substantiam  2  ;  ac  proinde  quamam  composilionem  saltem  ex  substantia,  et  accidente  in  )  admittit.  Atqui  Deus,  utpote  simplicissimus,  quamcumue  respuit  compositioncm.  Ergo.    Illud,  quod  mutatur,  31  ahquam  formam   acquirit,  vel    amittit.    Atqui  nulla  )va  pcrlectio   Deo  acccclere  polest,  et  nulla  demi,  cum  eus  sit  simphciter   infinitus,    et  omnes  perfectiones  esnlia  sua  m  se  continet.  Ergo  3.   9G.  Probatur  altera  pars.  Mulatur  decretum  voluntatis,  latenus  cognoscitur  eius  mutandi  ratio,  quæ  anlea  ignoibatur;  quocirca  innovatio  consilii  voluntatis  ex  eo  orir,  quod  intellectus  ab  initio  non  omnia  diligcnter  per'iidit,  nec  omnia  singillatim  novit.  Atqui  Divino  Intelctui  omncs  rerum  connexiones  in  qualibet  temporis  cirimslantia  pos^sibiles  innotescunt.  Ergo.  97.  Obnc.    Deus  poenitere,  et  irasci  dicitur.  Atqui  Qft  "lax,mum  mutationis  argumentum  sunt.  Ergo.  J.  Kesp.  Dist.  mai.  :  extrinsece,  et  quoad  effectum,  ic.  mai.,  mtrinsece,  et  quoad  affectum,  neg.  mai.)  sub  fiem  dist.  neg.  ct  conc.  min.  Neg.  cons.    Neque  enim,  egrogie  monet  s.  Ambrosius,  Deus  cogilat  sicut  homih  ut  ahqua  Ei  nova  succedat  sententia  ;  neque  irasci I,  q.   IX,   a.   1   c.  ^  lhid.   Hoc  Dei  attributum  s.  Bernardus  præclaris  his  verbis  declara   Deus  hanc  sibi  vindicat  meram  singularemque  suæ  Essen'Bimplicitatem,  ut  non  aliud,  et  aliud,  non  alibi  quoque,  et  a!ibi,   ne  modo  quidcm  et  modo  inveniatur  in  Ea.  Nempc  in  semet  æns,  quod  babet,  est;  et  quod  est,  semper  et  uno  modo  est.  In    multa  in  unum,  ct  diversa  in  idem  rediguntur,  ut  nec  de  wositate  rerum  sumat  pluralitatem,  nec  alteraiionem  de  rarie sentiat  ;  /n   Cant.,  Serm.   80,  n.   o.   Pbilos.  Ciirist.  Compend.  II.'  10       tur  quasi  mutabilis:  sed  ideo  hæc  leguntur,  ut  exprima  tur  peccatorum  nostrorum  acerbitas,  quæ  Divinam  mej  ruit  offensam,  tamquam  eo  usque  increvit  culpa,  ut  etiar  Deus,  qui  naturaliter  non  movetur  aut  ira,  aut  odio,  arj  passione  ulla,  provocalus  videatur  ad  iracundiam  l  .   99.  Obiic.    Deus  alternis  vicibus  diversa,  imo  oppc  sita  vult.  Ergo  mutabilis  est.   100.  Resp.  Dist.  ant.,  ita  ut  successio  illa,  et  varieta;  spectet  effectus  Divinæ  Voluntatis,  conc.  ant.,  ipsum  actui^  Voluntatis  Dei,  neg.  ant.  Neg.  cons.  Sane,  etsi  ea,  quai  Deus  decernit,  sibi  succedant,  et  interdum  cum  mutui  oppositione  eveniant,  tamen  Voluntas  Divina,  quippe  qusj  æternitate,  et  unico  actu  voluntatis  illa  decernit,  imnu  bilis  permanet.    Aliud  est,  scite  ad  hanc  rem  mon:  s,  Thomas,  mutare  voluntatem,  et  aliud  est  velle  aliqui  rum  rerum  mutationem.  Potest  enim  aliquis  eadem  vi,  fuit  et  erit;  quia  et  quod  fuil,  iam  non  esl;  et  quod  rit,  nondum  est:  sed  quidquid   ibi  est,  nonnisi  esl2.   107.  Deus  est  ælernus.  Probatur.  Dei  existentia,  ac  vita  nec  i nitium,  nec  finem,   ec  successionem  ullam  in  se  admittere  potest.  Alqui  id  3ternilatis  notionem  præbet.  Ergo.  Et  sane  in  primis,  eus,  cum  ita  natura  sua  necessario  existat,  ut  non  exiere  non  possit,  semper  extitisse  debet;  alioquin,  si  aliaaiido  incepisset  esse,  cum  prius  non  existcret,  tunc  non  isentia  sua,  et  necessario,  sed  contingenter  solum  exieret,  atque  illud  esse,  quod  habet,  ab  alio  recepissel.   108.  Ila  quoque  perspicue  apparet,  quod  Deus  ipse  scmJr  existere  debebit;  alioquin  si  aliquando  desinere  post,  non  essentia  sua,  ac  nccessario,  sed  conlingenter  exieret,  ac  illud  esse,  quod  habct,  ab  alio  ipsi  auferri  post,  Eiusque  duratio  ab  alio  penderet;  id,  quod  ab  Entis  scessarii  natura  manifestissime  abhorret.   109.  Denique  Dei  aeternitas  quamcumque  successionem  spuil.  Nam    ubi  nulla  cst  mutatio,  ibi  nulla  est  sucssio  ;  in  Deo  autem  nulla  mutatio  est.    Id  ipsum  ex  nnimoda  perfectione  Dei  cvidenlissime  consequitur.  Etim  ens,  cuius  duralio,  ac  vila  successive  evolvitur,  per  tales  aclus,  quos  successive  promit,  successive  ad  se  rljciendum  tendil,  siquidem  vivens  per  vitales  acfus  seStipsum  perficit.  Atqui  Deus  est  ens  absolute  perieim.  Ergo  ab  Eius  duratione,  ac  vita  successio  quaevis  lovenda  est.  Quocirca  Dei  aeternitas  dififerentias  omncs  cludil,  quae  in  tempore  dislingui    solent,    alque    ideo   I,  q.  X,  a.  1   ad  2.   Enarr.  in  ps.   C/,  Scrm.   II,  n.    10.    342  THEOLOGIA   NATVRALTS   neque  prius,  neque  posterius  in  ea  admitti  possunt,  seIum  rerum  compagi  actu  praesens  sit  ;  Divina  tamen  tomensitas,  quemadmodum  paulo  ante  innuimus,  aliorum  tttributorum  instar,  infinita  esl;  nam  omnibus  rebus  posbilious  praesentiam  suam  exhibendi  virlutem  habet  3  Exfcde  quoque  intelligitur  Deum  ab  aeterno  immensum  esi,  quamvis  effectum  nullum  extra  se  produxisset,  nulque  promde  rci  extrinsecae  praesens  esset  ;  quia  nimiim  ab  aeterno  res  produccre,  ipsisque  adesse  poterat.  eque  ex  eo,  quod  Deus  incipit,  vel  desinit  csse  in  re,  iquarn  mutat.onem  Deo  advenire  argui  potesl;  nam  hoc,  ente  Seraphyco  Doctore,    solum  est  secundum  rei  muitionem,  non  secundum  mutationem  Eius,  ut  pula  si  >re  illuminato,  inlelligatur  creari  cryslallus,  radius  inpit  esse  m  eo,  et,  crystallo  amoto,  desinit  esse,  nnlla  cta  mutalione  m  radio    .    Deus  extra  mundum  eodem  modo  est,  quo  fuit,  an   Moral.,  Iib.   XVI,  c.  5.  2  De  Fide  orthod.,  lib.  I,  c.  8.  0    lllud,  monet  s.  Bonaventura,  cogitandum  est,  quod  Divinum  •se  sicut  non  potest  cogitari  habere  terminum  in  duratione;  sic  non  tfest  cogitari,  nec  debet  habere  terminum  in  existentia,  et  praentiahtate.  Et  sicut  non  potest  cogitari  habere  intercisionem  in  duttone    sic  nec  in  praesentialitate  ;  ibid.,  c.  1,  q.  3  ad  arg.  '  Ibtd.,  a.  1,  q.  2  resol.  Item,  quemadmodum  subdit  ipse  sanctus  •ctor,  ((  cum   res  movetur,  Deum  non  dimittit,  nec  ad  Deum  acait,  nec  Deus  cum  re  venit;  quia  sic  est  in  re,  ut  sit  extra  rem  3in; ;  ideo  nec  res  Eum  dimittil,  ncc  novum  invcnit.  Et  hoc  est  inligilMJe,  si  quis  potcst  intelligcrc,  quod  Deus  sit  immensus,simplcx  m  imtus.  Quia  enim  est  immensus,  ita  est  intra,  quod  extraquia  jplex,  secundum  unum,  et  idem  est  intra.  et  extra;  quia  infinitus  0  nec  dim.ttitur,  nec  acquiritur  aliud   in  re,  nec  ab  ipso  itur  ad  'Um  cum  dimittitur,   ut  alibi,  et  alibi  inrenialur  ;  Ibid.  ad  arg.    tequam  ipsum  mundum  crearet.    Antequam,  ait  s.  Au  gustinus,  Deus  faceret  coelum  et  terram,  ubi  habitabat  In  se,  et  apud  se  habitabat  !.  Et  s.  Bernardus  :    Ut  erat  Deus,  antequam  mundus  fieret  ?  Ubi  nunc  est.  No  est,  quod  quaeras  ullra,  ubi  erat  ;  praeter  Ipsum  nih  eral:  ergo  in  seipso  erat 2  .   IV. — De  scientia  Dei   115.  Tria  circa  Divinam  Scientiam  enucleanda  suscip  mus,  nempe  illius  existentiam,  obiectum,  et  proprietate  in  quorum  tractatione  illud  s.  Augustini  memorare  pra  lbid.,  a.  9  c. "  Ibid.  ad  2. '  Ibid.   8  Ibid.  c.  Quoad  animi  cogitaliones,  ait  etiam:  Sicut  Deus  cognocendo  suum  esse. . .,  cognoscit  esse  cuiuslibet  rei;  ita  cognoscendo  uum  intelligcre,  et  Yelle,  cognoscit  omnem  cogitationem,  et  voluniatem  ;  Contr.  Gent.,  lib.  I,  c.  68.  Iamvero,  licet  scientia  Dei,  ut  nox  dicemus,  sit  in  se  simplicissima,  et  maximc  una,  nihilominus  secundum  divcrsam  babitudinem,  quam  concipimus  habere  ad  sua     Ex  his  consequitur    Deum  cognoscere  infinita.  Etenim    Deus  suarn  virtutem  perfecte  cognoscit.  Virtuc  autem  non  potest  cognosci  perfecte,  nisi  cognoscantur  om-|  nia,  quae  potest;  cum  secundum  ea  quantitas  virtutis  attendatur.  Sua  autem  virtus,  cum  sitjinfinita,  ad  infinita  se  extendit.  Est  igitur  Deus  infinitorum  cognitor    .    Co-J  gnoscere  etiam  futura  contingentia,  et  libera;  cum  eninii    ut  cum  Aquinate  ioquamur,  cum  a  Deo,  prout  actu  est  in  sua  praesentialitate,  cognoscatur,  sic  necessarium  erit  esse',  sicut  necessarium  est  Sortem  sedere  ex  hoc,  quod  Sortes  sedere  videtur.  Iam  baec  necessitas  contingentiam  rerum  haud  toiiit,  siquidem  non  est  necessitas  absoluta,  sed  consequens,  qua  nempe  omne  quod  est,  dum  est,  necesse  est  esse,  Quare,  sicut  haec  enunciatio,  Quod  videtur  sedere,  necessi  est  sedere,  accipienda  est  in  sensu  composito,  non  autenc  in  sensu  diviso,  ita  hæc  enunciatio,  Quod  Deus  scit  faciendum,  illud  necessario  fiet l.   124.  Exinde  etiam  illa,  quæ  in  medium  affertur,  diffi  cultas  extricatur,  nempe  qui  fieri  potest,  ut  creaturarurr  actiones,  dum  a  Deo  iam  futuræ  prævidentur,  sint  libe  ræ2.  Sane  futura  a  Deo  prævisa,  ut  iam  diximus,et  certo  et  infallibiliter,  non  tamen  necessario  fient.  cc  Sicut  tu,  u  s.Augustini  verba  adhibeamus,memoria  tua  non  cogis  factt  esse,  quæ  præterierunt  ;  sic  Deus  præscientia  sua  nor  cogit  facienda,  quæ  futura  sunt s  .  Quin  immo  tantun:  abest,  ut  præscienda  Dei  imponat  causis  liberis  necessi •!  tatem,  ut  potius  ab  ipsa  Dei  præscientia  conservetur  li   Deus  successive  cognoscit  contingentia,  prout  sunt  in  suo  esse,  si  cut  nos,  sed  simul:  quia  sua  cognitio  mensuratur  æternitate,  sicu  etiam  suum  esse:  Æternitas  autem  tota  simul  existens  ambit  to  tum  tempus.  Unde  omnia,  quæ  sunt  in  tempore,  sunt  Deo  ab  æ  terno  præsentia,  non  solum  ea  ratione,  qua  habet  rationes  rerun  apud  se  præsentes,  ut  quidam  dicunt,  sed  quia  Eius  intuitus  fer  tur  ab  æterno  supra  omnia,  prout  sunt  in  sua  præsentialitate.  Undbiecto  suo  pendet,  et  a  rebus  ipsis  hauritur;    quod  deaonslratiombus  conficitur;    quod  est  multiplex,  et  pro  arietatc  obiectorum  cognitorum  variatur.  Atqui  scientia  |i  est  subslantialis;  non  hauritur  a  rebus,  quas  cognocit,  sed  ipse  Deus  omnia  in  sese,  et  in  natura  sua  conoscil;  est  intuitiva,  ncra  discursiva;  est  unica,  ac  sim iorS1  o3'^0,n  Se  omnino  immutabilis.  Ergo.  llb.  Probatur  minor  quoad  singulas  partes:    Nulla  in  eo  compositio  esse  potest,  nihilque  in  Eo  est,  nisi  simncissima,  et  perfectissima  substantia.  Ergo  scientia  Dei  on  est  ahud,  quam  ipsa  Dei  substantia.  J  Deus,  ut  diximus,  perfecte  comprehendit  suam  Esentiam,  quæ  prima  omnium  rerum  causa  est.  Atqui  ad  errectam  comprehensionem  alicuius  causæ  requiritur  ut  i  ea  sic  cognita  omnes  eius  effectus  cognoscantur.  Er"o  eus  non  haurit  scientiam  a  rebus,  sed  omnia  in  ipsa  sSa  latura  cognoscit 2.  F   ilnn^fp  L?' J°'  8-(  nihil  præscivit.  Porro  si  illc,   niiPc.i     1      ?uld  futurum  csset  n  nostra  voluntate,  non  utique   noJrl      lq   Præscivit,  profecto,  et  illo  præsciente,  cst  aliquid   nost  a  volnntate  ;  De  Civ.  Dei,  Ioc.  cit.  Eiinde  concludit:    Quo J(™V!  cogiinur,  aut,  retenta  pracscientia  Dei,  tollere  vo Sl?.n  am'   3Ut'    rCtCnt°    vo,ulitatis    arbitrio,  Deum  (quod   1  nc?are  Pracscfum  futurorum;  scd  utrumque  amplectimur,   rumque  fidehter,  et  veraciter  confitemur  »;  Ibid.,  c.    10.   Licet,  s.  Ambrosius  inquit,  omnia  coelestia  ct  tcrrcstria  ac    352  THEOLOGIA    NATVRALIS     In  cognitione  discursiva,  quæ,  ut  diximus  !,  quidarc  motus  est,  intellectus  ex  potentiali  ad    actualem   conclusionis    cognitionem   progredilur,   atque  hanc  non   eoden  actu,  ac  præmissas,  sed  novo  actu,  qui  illi  succedit,  cognoij  scit 2.  Atqui  neque  aiiquid  in  potentia,  neque  actuum  plu  ralitas  in  Deo  admitti  potest.  Ergo  scientia  Dei   non   es  discursiva.  Præstat  verba  D.  Thomæ  proferre :  «  Scienj  tia,  quæ  in  nobis  invenitur,  habet  aliqnid  perfectionis  i  et  aliquid  imperfectionis.  Ad  perfectionem   eius   pertinei  certitudo  ipsius,  quia  quod  scstur,  certitudinaliler  cogno!  scilur  ;  sed  ad  imperfectionem  pertinet  discursus  intellej  ctus  a  principiis  in  conclusiones,  quarum  est  scientia;  hi   vina  Essentia,  cointellectis  diversis  proportionibus  rerum  ad  eam,  q   idea  uniuscuiusque  rei.  Unde,  cum  sint  diversæ  rerum  proportiom.   necesse  est  esse  plures  ideas;  et  est  quidem  una  ex  parte  Essentia   sed  pluralitas  invenitur  ex  parte  diversarum  proportionum  creatui   rum  ad  Ipsam  »;  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  III,  a.  2  c.   *  I,  q.  XIV,  a.  8c.  Cf  s.  August.,  Tract.  llnloann.  Ev.cap.I,n.l  2  «  Quæ  sunt,  inquit  s.  Gregorius  M.,  non  ab  æternitate  Eius  '   scienliam  nostram,  ct  scientiam  Divinam  ex  eo  etiam  assignat,  quod  c  quac  nobis  videtur,  non  oniungitur.  E  g.,  cum  Deus  præccpit  Abrahamo,  ut  iilium  suum  .aacurn  immolaret,  putabat  ille  Deum  velle  huiusuodi  sacr  ficium   bnanan^  scd  ut  inanifcsta  «s.   prahami  fides,  et  obedicntia.   Ita  ctiam  Deus  permittit  neccatum  ius  tamcn  voluntas  beneplaciti  non  est  peccatum,  S,  i  pSSSfc  Jmus,  bonum,  quod  ex  peccato  eruit.  *       P   ie  lfJmU\'  cUb:IitTS-Th°maS'  pronric  est  rci  nond™  "*bie    in  hb.  I  Sent.,  Dist.   XLV,  q.   I,  a.   1  ad  i.   j    Loc.  cit.,  in  resol.  8  «  Diccndum,  scribit  s.  Thomas,  quod  voluntas  in  nobis  pertinet    Obiectum  primarium  Divinæ  Voluntath  est  ipsa  Divina  Essentia;  secundarium  sunt  res  extra  Deum.   Probatur  prima  pars.    «  Bonum  intellectum  est  obiectum  voluntatis.  ld  autem,  quod  a  Deo  principaliter  intelligitur,  est  Divina  Essentia.  Divina  igitur  Essentia  est  id,  de  quo  principaliter  est  Divina  Voluntas  *  ».     «  Unicuique  volenti  principale  volitum  est  suus  ultimus  finis  ;  nam  finis  est  per  se  volitus,  et  per  quem  alia  fiunt  volita.  Ultimus  autem  finis  est  ipse  Deus,  quia  Ipse  est  summum  bonum.  Ipse  igitur  est  principale  volitum  suæ  Voluntatis    ».   136.  Probatur  altera  pars.  Voluntas  consequitur  intellectum.  Sed  Deus  suo  intellectu  intelligit  se  principaliter,  et  in  se  intelligit  omnia  alia.  Igitur  similiter  principaliter  vult  se,  et  volendo  se,  vult  omnia  alia  3.   137.  3a.  Divina  Bonitas  est  Deo  sola  ratio  volend\  quæcumque  extra  se  vult.   Probatur.  lllud,  quod  voluntas  propter  seipsum  vult :  est  unica  ratio,  qua  cetera  velit;  hinc  ultimus  finis,  cuir  propter  se  appetatur,  ratio  est,  cur  cetera  appetantur  Atqui  illud,  quod  Dei  voluntas  propter  seipsum  vult,  es  Eius  Bonitas.  Ergo  4.   138.  Præterea,  si  Divina  Voluntas  aliqua  ratione  a  bo  nitate  creata  moveretur,  amor,  quo  diligeret  creaturas  non  tantum  effectivus,  sed  etiam  affectivus  esset ;  siqui  dem  amor  effectivus  bonitatis  obiecti,  cum  ipse  sit,  a  c{U(  illa  oriatur,  nequit  ab  ipsa  allici,  seu  moveri.  Atqui  a  mor,  quo  Deus  diligit  creaturam,  non  est  affectivus,  se  I,  q.  XIX,  a.   1  ad  2.     Contr.   Gent.,  lib.  I,  c.  74.   Ibid. 3  Ibid.,  c.  73.   4  I,  q.  cit.,  a.  1  ad  3.  Exinde  etiam  sanctus  Doctor  infert  obiect(  rum  multitudinem,  quæ  Deus  vult,  Eius  infinitæ  simplicitati  minim  obstare.  Nam    sicut  intelligere  Divinum  est  unum,  quia  multa  no  videt,  nisi  in  uno;  ita  velle  Divinum  est  unum,  etsimplex;  quia  mult  non  vult,  nisi  per  unum,  quod  est  Bonitas  sua  ;  ibid.,  a.  2  ad  4.   s    Quia  voluntas  nostra  non  est  causa  bonitatis  rerum,  sed  ab  i       format  amantem  in  amatum;  dum  e  contrario  Deus  omnia  trahit  ad  seipsum,  repugnatque  lpsum  in  creaturam  transformari.  Ergo  Divina  Voluntas  nullo  modo  a  bonitate  creata  movetur.   139.  4a.  Dens  necessario  seipsum,  libere  autem  res  extra  se  vult.   Probatur  prima  pars.  Voluntas  necessario  inhæret  ultimo  fini,  ita  ut  opposilum  nequeat  velle.  Atqui  Divinæ  Voluntatis  non  est  alius  finis,  quam  ipse  Deus.  Ergo  Deus  inecessario  vult  se  ipsum.   140.  Praclerea,    omnis  perfectio,  et  bonitas,  quæ  in  creaturis  est,  Deo  convenit  essentialiter.  Diligere  autem  Deum,  est  summa  perfectio  rationalis  creaturæ,  cum  per  hoc  quodammodo  Deo  uniatur  Ergo  in  Deo  essentialiter  esl;  ergo  ex  necessitate  diligit  se,   et  sic  vult  se  esse  .   ^  141.  Probalur  altera  pars.  Voluntas  necessario  vult  ea,  sine  quibus  finis  esse  non  polesl;  non  autem  ex  necessitate,  sed  libere  vult  ea,  sine  quibus  finis  esse  potest.  Atqui  Deus  vult  alia  a  se,  in  quantum  ordinantur  ad  suam  bonitatem,  ut  in  finem.  Bonitas  autem  Dei  est  perfecta,  et  esse  polest  sine  aliis,  cum  nihil  Ei  perfectionis  ex  aliis  accrescat.  Ergo  Deus  res  extra  se  non  necessario,  sed  libere  vult  .   142.  Porro  perspicuum  est  tum  potestatem  faciendi  malum,  tum  deliberationem,  tum  mutationem  a  Divina  libertale  amovendas  esse.  Sane      ad  rationem  liberi  arbitrii  non  pertinet,  ut  indeterminate  se  habeat  ad  bonum,  vel  malum  ;  sed  hoc  ad  libertatem  arbitrii  pertinet,  ut  actionem  aliquam  facere,  vel  non  facere  possit.  Et  hoc  Deo  convenit;  bona  enim,  quæ  facit,  potest  non  facere,  nec  tamen  malum  facere  potest  8.    Deliberatio,  seu  inquisitio  rationum   ex  deieetu   cognitionis   oritur ;   quocirca,    movetur  sicut  ab  obiccto;  amor  noster,  quo  bonum  alicui  volumus,  Qon  est  causa  bonitatis  ipsius,  sed  e  converso,  bonitas  eius  vel  vera,  vel  æstimata  provocat  amorem,  quo  ei  volumus  et  bonum  conservari,  quod  habet,  et  addi,  quod  non  habet,  et  ad  hoc  operamur.  5ed  amor  Dei  est  infundens,  et  creans  bonitatem  in  rebus  ;  I,  q.  XX,  a.  2  c.   1  Contr.   Gcnt. Cf  Cosmol.,  c.  VII,  a.  2,  p.   172.   3  In  lib.  II  Sent.,  Dist.  XXV,  q.  I,  a.   1  ad  2.       cum  in  Deo  cognitio  sine  discursu  sit,  etiam  electio  in  Ipso  est  sine  deliberatione.    Item  libertas  electionis  in  eo  consislit,  ut  eligens  illo,  quo  eligit,  momento  possit,  prout  mavult,  eligere,  vel  non  eligere.  At,  iam  posita  illal  electione,  cum  Enti  omniscio  nulla  deinceps  innotescere  possit  prudens  ratio  mutandi  sententiam,  electio  illa  immota  manet.  Quocirca  ratio,  cur  Deus  sententiam  non  mutet,  non  defectus  liberæ  electionis,  sed  plcnitudo  perfectionis  est,  qua  fit,  ut  nihil  novi  umquam  possit  addi-t  scere.  lllud  etiam  observandum  est,  liberam  volitionem  Dei  spectari  posse  aut  ratione  entitatis  Divinæ,  quatenus  nempe  est  in  Deo,  autratione  terminationis  ad  creaturas.  Sfr  priori  modo  considerelur,  est  quidem  necessaria,  sin  alteroi  modo,  est  libera.  Quare  illud,  quod  actus  Dei  liber  addit  supra  necessarium,  non  est  aliud,  nisi  relatio  buius  actus  ad  creaturas,  scilicet  habitudo,  seu  respectus,  et  terminatm  ad  creaturas.  Rursus  hæc  terminatio  potest  ex  parle  Dei,  et  ex  parte  creaturarum  spectari.  Si  ex  parte  Dei  consideretur,  quatenus  est  actio  vitalis,  et  intrinseca,  non  distinguitur  ab  ipsa  substantia  Dei;  si  vero  ex  parte  creaturarum,  est  aliquid  defectibile,  seu,  quod  deesse  possibile  sit.   144.  Ex  his,  quantum  tenuitas  nostræ  mentis  patitur,i  illa  expeditur  difficultas,  quomodo  nempe  actus  liber  sit  Deo  internus,  et  tamen,  cum  liber  sit,  possit  esse,  vel  non>  esse.  Sane,   cum  in  relatione  Divini  actus  ad  creaturas,:  duplex  respectus  sit  distinguendus,  alter  ex  parte  Dei,  sub  qua  ratione  intrinsecus  est,  ita  tamen  ut  ordinem  ad  creaturas  habeat,  alter  ex  parte  creaturæ,  sub  qua  ratione  est  mere  extrinsecus,   dicendum  est  actum  liberum  Deo  internum  posse  esse,  vel  non  esse,  non  quidem  ratione  entitatis,  nec  ratione  solius  meræ  terminationis  extrinsecæ,  quia   hæc  actum  intrinsece  liberum   constituere  non  po-  test,  sed  ratione  terminationis  intrinsecæ  ad  aliquid  extrin-  secum  2.  Quare  Divina  libertas  consistit  in  intrinseca  in-        Dicendum  quod  Voluntas  Divina  se  habet  ad  opposita,  non  quidem  ut  aliquid  velit,  et  postea  nolit,  quod  Eius  immutabilitati  repugnaret,  nec  ut  possit  velle  bonum,  et  malum,  quia    defectibi-.  litatem  in  Deo  poneret,  sed  quia  potest  hoc  velle,  et  non  velle  ;  Qq.  dispp.,  De  Ver.,  q.  XXIV,  a.  3  ad  3.   4  Circa  hanc  quæstionem  cf  Gonet,  Op.  cit.,  tract.  IV,  c.  2.      lifferentia  relationis     Divini  actus  ad  obiecla  extrinseca.   145.  Obiic.    Deus  vult  alia  a  se  propter  Bonitatera  uam.  Atqui  Deus  Bonitatem  suam  necessario  vult.  Ergo  )eus  necessario  vult  alia  a  se.   146.  Resp.  Disl.  mai.,  ita  tamen,  ut  sine  illis  Bonitas  ua  esse  possit,  conc.  mai.,  ita  ut  sine  illis  esse  non  pos-  it,  neg.  mai.;  conc.  min.  Neg.  cons.    Licet  Deus ex  ne-  essitate  velit  Bonitatem  suam,  non  tamen  ex  necessitate  ult  ea,  quæ  vult  propter  Bonitatem  suam;  quia  Bonitas  lius  potcst  esse  sine  aliis    .  Id  ex  eo  magis  perspicuum  t,  quod  Deus    non  agit  propter  suam  Bonitatem,  quasi  ppetens  quod  non  habet,  sed  quasi  volens  communicare  uod  habet;  quia  agit  non  ex  appetitu  finis,  sed  ex  amore  nis  .   147.  Obiic.    In  Deo  intellectus,  et  voluntas  non  diinguuntur.  Ergo  sicut  Deus  quidquid  intelligit,  necesirio  intelligit,  ita  quidquid  vult,  necessario  vult.   148.  Resp.  Dist.  ant.,  si  considerentur  in  ipso  Deo,  mc.ant.y  si  considerentur  relata  ad  res,  neg.ant.  Neg.  cons.,   paritatem.  Hanc  obiectionem  s.  Thomas  iam  sibi  pro)suit,  et  iuculenter  confutavit.  Porro  sanctus  Doctor  adMftit,  intelligere,  et  velle  non  distingui  inler  se,  si  conderentur  in  Deo,  quippe  quod,  prout  in  Deo  sunt,  unum,  emquc  sunt  cum  Essentia  Divina;  sed  si  relata  ad  res  msiderentur,  unum  ab  allero  distingui.  Etenim,  quoniam  >gnitio,  ut  sæpe  diximus,  in  ipso  subiecto  cognoscente  ta  perficitur,  pcrspicuum  est  res  a  Deo  sciri,  prout  ipsæ   Eo  sunt;  atqui  quidquid  in  Deo  est,  ab  Eius  Essentia   aliter  non  distinguitur;  crgo  res,  prout  a  Deo  sciuntur,   i  Essentia  Dei   non  discriminantur.  Unde  Divinum  scire   em  est,  ac  Divinum  Esse.  E  contrario,  res,  prout  a  Deo   litæ  sunt,  idem  non  sunt,  ac  Divinum  Esse;  nam  volun s  Dei  ad  res  refertur,  prout    sunt  in  seipsis;  res  autera,   out  sunt  in  seipsis,  ab  Essentia  Dei  realiter  distinguun r.  Ex  quo  facile  conficilur  Deum  non  velle  res,  quæ   tra  se  sunt,  eadem  necessitate,  cjua  illas  scit,  quia  quid jiid  est  unum  cum  Essentia    Dei,  est  absolule  necessa |iim,  sed  quidquid  existit  extra   Deum,  non  est  absolule   'cessarium  3.   :!  S.  Thom.,  I,  q.   XIX,  a.  3   ad  2.  2  Qq.  dispp.,  De  Pot.,  q.  III,  a.   15  ad  14.    Dicendum,  quod  sicut  Divinum  Esse  in  se  est  necessarium,  ita    .  Obiic.    Cousinus:  Deus  est  causa  absoluta.  Erg  non  potest  non  producere  res  extra  se.   150.  Resp.  Neg.  cons.  Re  quidem  vera  ex  notione  causær    actio  Dei  non  est  aliud  ab  Eius  potentia,  sed  utrumjue  est  Essentia  Divina  '.  Ex  quo  illud  etiam  consequiur,  Divinam  Potentiam  esse  quidem  principium  effectuum,  fui  per  ipsam  producuntur,  non  vero  principium  actiolis,  qua  res  producuntur;  nam  actionis,  quæ  ipsa  Divina  ISssentia  est,  nullum  principium  esse  potest  .  Potentia  Dei  est  infinita.  Probatur.    Unumquodque,  secundum  quod  est  actu,  et   erfectum,  secundum  hoc  cst  principium  activum  aliuius  8.  Quapropter    unumquodque  tantum  abundat  in  irtute  agendi,  quantum  est  in  actu    .  Atqui  Deus  est  ctus  infinitus.  Ergo.   154.  Præterea,    in  omnibus  agentibus  hoc  invenitur,  uod,  quanlo  aliquod  agens  perfectius  habet  formam,  qua  git,  tanto  est  maior  eius  potentia  in  agendo.  Sicut  quanto  st  aliquid  magis  calidum,  tanto  habet  maiorem  potentiam  d  caIefaciendum...Unde,  cum  ipsa  essentia  Divina,  per  uam  Deus  agit,  sit  infinita;  sequitur,  quod  Eius  potentia  it  infinita  b  .  Exinde  sequitur  Dei  Potentiam  ad  omnia,    sunt  absolute  possibilia,  producenda  parem  esse.  iuilibet  enim  potentiæ  aclivæ  respondet  velut  obiectum  roprium  quoddam  possibilis  genus;  sicut  potentia  calefahva  refertur^  ut  ad  proprium  obiectum,  ad  esse  calefactiile;  Divinæ  igitur  potentiæ,  quæ  est  infinita,  respondeat  ecesse  est  obieclum,  quod  omne  genus  excedit,  seu  quiduid  ralionem  entis  habere  potest.  Atqui  huiusmodi  est  uodcumque  est  absolute  possibile.  Ergo  Divina  Potentia  d  omnia,  quæ  sunt  absolute  possibilia,  extenditur8.   1  Ibid.  ad  2.  Cf  locum  s.  Ansclmi  cit.  p.  343,  not.  3.  Qua  in  5  s.  Thomas  monet  non  oportere  quod  potentia  Dei  semper  sit  conmcta  effectui,  sicut  nec  quod  creaturæ  fuerint  ab  æterno;  siquim    Potentia  Dci  semper  est   coniuncta    actui,  idest  operationi:   m  operatio  est  Divina  Essentia:  sed  effectus  sequuntor  secundum  nperiiun  voluntatis,  et  ordinem  Sapientiæ  ;  Qq.  dispv.    De  Pot.     I,  a.  1  ad  8.   I,  loc.  cit.  ad  3. 3  I,  q.  cit.,  a.   1  c.     Qq.  dispp.,  loc.  cit.,  a.  2  c.   I,  q.  cit.,  a.  2  c.  6  Ibid.,  a.  3  c.  Exinde  perspicitur  magno  in  errore  versari  Abælar um,  ahosque,  qui,  ut  in  Cosmologia  (c.  VIII,  a.  1,  p.  179,  not.  1,  et     180,  not.  2)  adnotavimus,  Deum  non  potuisse  alia  eflicere,  quam    fecit,  nec  plura  his,  quæ  fecit,  blaterant.  Sane  omnis  virtus  errecta  ad  ea  omnia  porrigitur,  circa  quæ  proprius  eius  effectus    .  Diximus  ad  ea,  quæ  sunt  absolute  possibilia;  na  ea,  quæ  sunt  absolute,  sive  intrinsecus  impossibilia,  ad  D  vinæ  Omnipotentiæ  obiectum  non  pertinent.  En  quomod  ad  hanc  rem  s.  Thomas  argumentatur  :    Hoc,  quod  e  affirmationem,  et  negationem  esse  simul,  rationem  ent  habere  non  potest,  nec  etiam  non  entis;  quia  esse  toil  non  esse,  et  non  esse  tollit  esse:  unde  nec  principalite  nec  ex  consequenti  potest  esse  terminus  alicuius  potenth  activæ  ....  Cum  Deus  sit  actus  maxime,   et   principa  1   versatur;  sicut  perfectus  artifex  ea  omnia  potest  efficere,  quæ  su,  artis  propria  sunt  Est  autem  Virtus  Divina  infinite  perfecta,  atqi  proprius  Eius  effectus  est  quidquid  habet  rationem  entis.  Igitur    dictis  (p.  353  not.  4),  non  est    aliud,  quam   ipsa  Essentia  Divn     De  attributis  Dei  relativis   157.  Iam  diximus  '  allributa  Dei  relativa  ea  esse,  quæ  iliquam  relationem  ad  crcaturas  involvunt,  ita  nempe,  ut   reaturæ  referantur  ad  ipsum  Deum,  sed  in  Deo  non  sit  diqua  relatio  Eius  ad  creaturas,  sed  secundum  rationem  antum,  in  quanlum  creaturæ  referuntur  ad  lpsum2.  Ea,  [uac  ad  buiusmodi  attribula  scitu  necessaria  sunt,  ad  reationem,  conservationem,  concursum,  et  Providenliam  ediguntur.   I. Quomodo  Deus  causa  mundi  sit,  explicatur   158.  Causa,  qucmadmodum  in  Ontologia  statuimus,  in  fficienlcm,  materialem,  cxemplarem,  et  finalem  distinguiur.  Iam  Deum  csse  causam  effcctricem  mundi,  atque  illi  ier  crcationcm  cxistcntiam  largitum  esse  iam  planum  in  ^osmologia  b  fecimus.   159.  Deum  aulem  neque  esse,  nequc  unquam  concipi  ossc  causam  materialem,  aut  formalem  mundi  cx  eo,  uod  Ipse  est  causa  effectrix  mundi,  manifeste  evincitur!  iara  causa  effectrix  saltera  numero  a  re,  quam  efficit,  ditinguatur  oportet .,  quia  aliquid  esse  causam  efficientem  in  lpsius  repugnat5.  Ex.  gr.,  si  bomo  gignit  bominem,  erte  alius  est  homo,  qui  gignit,  alius  vero,  qui  gignitur.   >ncepta  a  Divino  Intellectu,  ut  imitabilis  ad  extra;    Interna  reim  possibilitas,  præcisa  rcali  existentia,  habet  esse  ideale,  et  in  oc  ordinc  habet  esse  obiective  verum:  atqui  esse  ideale  est'ab  inillcctu,  ct  in  intellectu;  atque  res  denominantur  veræ  a  veritate  itellectus,  unde  si  nullus  intellectus  esset  æternus,  nulla  veritas  itet  æterna  (I,  q.  XVI,  a.  7  c).    Si  possibilium  fundamentum,    ratio  a  Divina  Natura  nullo  modo  penderet,  Deus  in  possibilium  )gnitione  a  re  sibi  extrinscca,  ct  a  sc  prorsus  independente  pcr^eretur;  id  quod  maxime  repugnat.     328  sq.  -^Cfl,  q.  XIII,  a.  7  c.  a  Cap.   VII,  a.   1,  p.  165  sqq.     David  de  Dinando,  ut  est  apud  s.  Thomam,  stultissime  di\it:  Deum  csse  materiam  primam  (I,  q.  III,  a.  8  c),  seu  causam  atenalcm  mundi.  Almaricus  autcm  Carnotensis,  Dcum,  ut  est  ?ud  euindem  s.  Thomam  (ibid.),    esse  principium  formale  omum  rerum  effutivit.  5  Cf  Ontol.,  c.  IX,  a.  6,  p.  70,  not.  2.    Atqui  causa  materialis,  et  formalis,  quippe  quæ  essentiam  rei  effectæ  constituunt,  unum,  idemque  cum  ipsa  sunt  Ergo  Deus,  cum  sit  causa  effectrix  mundi,  causa  materialis,  aut  formalis  eius  esse  nequit  .  Contra  ea,  quoniam  Deus  est  causa  cffectrix  mundi,  consequitur  Eum  essei  quoque  causam  exemplarem1;  quippe  quod,  cum  Deus  sit  causa  effectrix  mundi  infinite  intelligens,  res  mundanas  e  nihilo  condere  non  potuit,  nisi  secundum  ideas,  seu  exemplaria  illarum,  quæ  in  se  habuit  3.  Itaque  explicanduncj  superest,  quomodo  Deus  causa  finalis  mundi  dicendus  sit.i  160.  Deus,  cum  infinita  Sapientia  polleat,  finem  aliqueirj  in  mundi  creatione  operi  suo  præstituere  debuit;  secusi  illud  temere,  et  insipienter  confecissct 4.  Porro  quæstionis  huius,  cur  Deus  voluit  mundum  creare?  duplex  sensus  esse  potest:    quænam  fucrit  ratio  ipsius  actionis  Dei;i    ad  quem  finem  Deus  suum  ordinaverit  opus  s.      Vid.   s.  Thom.,  I,  loc.  cit.,  Contr.  Gent.,  lib.  II,  c.  17,  et  26  Pluribus  afferendis  abstinemus;  errores  enim  Davidis  de   Dinando  et  Almarici  Carnotensis  pantheismum  omnino  redolent,  de   quo  in  postremo  capite  agendum  nobis  erit.   2  I,   q.   XLIV,   a.   3  c.   s  Hino  antiqui  Patres  discrimen  inter  mundum  intelligibilem,  qu  in  Intellectu  Dei  ab  æterno  est,  et  mundum  aspectabilem,  seu  sen\  sibilem,  quem  Deus  ad  mundi  intelligibilis  instar   in  tempore  conJ  didit,   accurate  adnotarunt.   Vid.  præ  ceteris  Clem.  Alex.,  Strom.  lib.  IV,   c.   14  ;  s.   Iustin.,  Cohort.  ad  Gent,  n.    30;    Origen.,  Ho  mil.   III  in  Cantic;  Euseb.,  Fræp.  Evang.,  c.  23-25.       Quis,  s.  Augustinus  inquit,  audeat  dicere  Deum  irrationabi  liter  omnia  condidisse  ?  Qq.  LXXXIII,  q.  46.  Investigatio  finis,  ol  quem  mundus  a  Deo  creatus  sit,  temeraria,  quemadmodum  Iul  Simon  (La  religion  naturelle,  part.  2,  c.  I,  p.  128,  ed.  cit.)  con  tendit,  haud  est.  Etenim,  docente  Aquinate,    cum  finis  respondea  principio,  non  potest  fieri  ut,  principio  cognito,  quid  sit  rerun  finis  ignoretur  ;  I,  q.  CIII,  a.  2  c.   3  In  harum  quæstionum  solutione  hæc  præ  oculis  habenda  sunt    Cum  actio  Divina  sit  Essentia  Eius,  non  quæritur  ex  hac  parte  fi  nis  eius,sedex  parte  illa,  qua  effectum  creaturæ  communicat{Inlib.  Sent.,  Dist.  I,  q.  II,  a.  1  ad  4).    Ex  eo,  quod  Voluntatem  Dei  J  causa  extranea  determinari  repugnat,  negandum  non  est  cum  Clar  keo  (Lettres  etc,  3e  Repl.,  §  2),  Deum  ex  aliqua  ratione  res  extr;  se  producere;  siquidem    Voluntas  Dei  rationabilis  est,  non  quo  uuæ  suntadfinem,ordinariin   !'•,m  Crg0^0C.  CSSC  propter  hoc'  sed  non   ProPter   uoe   vult  c  ,  Ibid.,  c.  Cf  Contr.   Gtmt.,  lih.  I,  c.  87.     Ex  cuius  (Divinæ  Bonitatis)  amore  est,  quod  Deus  Eam  com "pagr.e3V58.    ^  Qq'  diSPP''    P°L'  q  Il}'  a'  1B  ad  U'   IDe(;lT'r^^Gen^  lib  h  C'  93  Ihidem  ^'  m>  c'  18)  ait  etia^,"'.qnU1  est  Pnmum  agens  omnium  rerum,  non  sic  agit  quasi  .  act.one  ahquid  acquirat,  sed  quasi  sua  actione  aliquid  largia n  ?n,a  n°n  C9rl  ^  P°tentia'  ut  aliu-Uid  acquirere   possit,  sed  so|Q  In  actu  perfecto,  ex  quo  potest  aliquid  elargiri  .   Philob.  Cbrist.  Compend.  II.7  q       Deum  esse  demonstrat:  Finis  non  nisi  in  bono  consistenj   potest;  et  sicuti  finis  particularis  rei  est  quoddam  bonunl   particulare,ita  finis  universalis  rerum  omnium  est  quoal   dam  bonum  universale.  Atqui  bonum  umversale  est,  quni   est  per  se,  et  per  suam  essentiam  bonum;  huiusmodi  autenl   bonum  aliquid  ex  iis,  quæ   mundum   constituunt,   ess>|   nequit;  siquidem  in  tota  universitate  creaturarum  nuUur.l   est  bonum,  quod  non  sil  particulare,  sive  partxcxpatiye  bcl   num   Ergo    illud  bonum,  quod  est  finis  totius  umversj   oportet,  quod  sit  extrinsecum  a  toto  universo  ,  nempj   Deus     Insuper  finis  inter  alias  causas  primatumobtinet     atque  finis  posterior  est  causa,  quod  præcedens  finis  interi   datur,  ut  finis;  non  enim  movetur  aliquid  in  finem  prox\   mum,  nisi  propter  finem  postremum.  Exinde  consequitiil   ultimum  finem  esse  primam  omnium  causam.  Atqui  pnmi   omnium  causa  est  Deus.  Ergo  Deus  est  ultimus  ominuii   163!  lamvero  creaturæ  irrationates  ad  Deum  ordinantxl  ut  in  finem  per  viam   assimilationis   tantum,  nempe,     I  auantum  participant  aliquid  de  Dei  simihtudine ;  creaturai  autem  rationales  super  hoc  habent,  ut  ad  ipsum  Deumci  qnoscendum,  et  amandum  sua  operatione  pertingant    .  Hii  intellieitur  cur  finis  huic  rerum  universitati  prætixus  esi  dicatur  Divinarum  Perfectionum  manifestatio,  ex  qua  e.j  trinseca  gloria  Dei  exurgit 5.  Etenim  res  mundanæ,  cu  in  eo,  quod  sunt,  et  in  eo,  quod  agunt,  aliquam,  simi.1  tudinem  Dei  pro  modulo  suo  participent,  præstantiam  s  Opificis  veluti  impresso  vestigio  naturahter   exhibent,  I  mnesque  simul  sua  varietate,  et  apta  dispositione  bapiel  tiam,  Pulcritudinem,  Bonitatem,  ahasque  Divinas    pern   i  I    q.  GIII,  a.  2  c.  Gf  Cosmol.,  c.  VI,  a.  3,  p.  156.   etor.Tood  Sr  Pronrl  e    16,  v    4:   Universa  ^  H  ipsum  operatus   est  Deus;  et  Apocayp.,  c.  ult.    v.ld     alpha,  et  omega,  primus,  et  novisstmus    P™"P1™"^  :   t  rtn    rf.:o     De  Ver..  q.  V,  a.  6  ad  4,  el  q.  XX,  a.  ;  Contr.  Gent.    lib.  III,  c.  "•       .,   Dicitur  gloria  externa,  ut  a  gloria  tnterna  Dei  distingua  quæ  in  notitia,  et  dilectione  sui  ipsius  consistit.       btiones  pandunt.  Creaturæ  autem  rationales  non  solum  in  ]  ;ui    excellcntia    et  pulcritudine    excellentiam   pulcritudilemque   Gonditoris  manifestant,  sed  etiam,  cum  facultalbus  cognoscendi,  et  amandi  Deum  polleant,  Eius   perfe:tiones  laudare,  Eiusque  potentiæ  se  Iibere  subiicere  telentur,  atque  ita  pertingunt  ad  lpsum  per  suam  operatiolem,  bealitudinemquc  asscquuntur  4.  164.  Atque  hinc  patet  quantopere  sit  a  vero  aliena  senfi  entia  Kantu,  Arhensii,    aliorumque   asserentium    Deum  ®\\reasse  hominem  propter  hominem,   cetera  omnia  non  nisi  "  Topter  hominem  facta  esse.  Creaturæ  enim   homine  infelores,  etsi  ad  eius  utililatem  quadam    ratione  ordinatæ  mt,  tamen  ad  Dei  gloriam  manifestandam  tendunt,  tamuam  ad  ultimum  suum  finem,  quem  tum  immediatey  tum  %ediate  attmgunt.    lmmediate  quidem,   quia  ex    ipsa    sui  atura  sapicntiam,  bonitatem  etc.  Divini  Opificis   palam  aciunt,  et  in  semetipsis,  tamquam  in  speculo,  quædam  Hvinorum   atlnbulorum  veluti  vestigia  expressa  gerunt;  lediate,  quia  homini  inserviendo  concurrunt  ad  eamdem  hvinorum  attnbulorum  manifestationem,  quam  homo  raone,  et  Iibertate  præditus  peculiariter  præstare  debet  .   Aht.  II. — De  Divina  rerum  conservatione   165.  Actio  Divina,    qua  fit,   ut  creaturæ   in   existentia  erdurcnt,  Lonservatio  Divina  nuncupatur.     Qq.  dispp.,  De   Ver.,  q.   y,  loc.   cit.   Audiatur  s.  Bonaventura:    Est  notandum,  quod  finis,  ad  quem  s  ordmantur,  duplex  est.  Quidam  enim  est  finis  principalis,  et  ulmus;  qmdam  est  finis  sub  tine.  Si  primo  modo  loquimur  de  fine  sic  noium  creaturarum  tam  rationalium,  quam  irrationalium  finis' est  eus,  qU,a  omnia  propter  semetipsum  creavit  Altissimus,  omnia  enim  cit  ad  laudem  suæ  Bonitatis.  Si  autem  loquamur  de  fine  non  prinpali,  qui  est  finis  quodammodo,  et  finis  sub  fine,  omnia  sensibilia  latacta  sunt  propter  hominem.  Et  hoc  insinuat  Philosophus,  cum  cit:  Sumus  finis  nos  quodammodo  omnium  eorum,  quæ  sunt.  Insiiat  et.am  Scr.ptura  multo  excellentius,  cum  dicit:  Faciamus  homim  ad  imaginem,  et  similitudinem  nostram,  et  præsit  piscibus  ma  etc.  Qu.a  ennn  homo  rationis  capax  est,  ideo  habct  libertatem  nurii,  et  natus  est  piscibus  dominari.  Quia  vero  pcr  similitudim _natus  est  in  Dcum  tendere  immediate,  ideo  o.nnes  creaturæ  ^ationales  ad  .psum  ordinantur,  ut  mcdiante  ipso  in  finem  ultium  perducantur,>;  In  lib.  II  Sent.,  Dist.  XV,  a.   11     q.  I  resol.   etiam  s.  Thom.,  2^  2,  Crealuræ  omnes  Divina  conservatione  indigent  j   ut  esse  pergant.  .   Probatur.    Si  ponas  ens  quodpiam  a  Deo  non  con  servari,  hoc  ipso  ponis  non  omnia  omnino  pendere  a  Deo  Atqui  id  cum  Dei  perfectione  aperte  pugnat.  Ergo.  2  iam  ad  ipsa  entia  finita  mentem  convertas,  ultro  hoc  yi  debis.  Ipsa  enim  sunt  contingentia  :  quod  autem  contin  gens  est,  huiusmodi  est  pro  quocumque  momento  tem  poris.  Ergo,  quemadmodum  creaturæ,  ulpote  continger  tes,  non  vi  naturæ  suæ  existere  coeperunt,  aut  mciper  potuerunt,  sed  vi  actionis  Divinæ  ;  lta  nec  vi  natura  suæ  permanent,  aut  permanere  possunt  m  existentia,  se  vi  ipsius  Divinæ  actionis.   167.  At  quamquam  philosophi  in  hoc  conveniant,  quo  nempe  creaturæ  Divina  ope  servantur,  dissentiunt  tame  in  explicanda  ratione,  qua  eiusmodi  conservatio  perficii  tur  Alii  enim  conservationcm  directam,  et  positivam;  ali  inter  quos  Crousatius  ,  Bayleus  z,  et  Galluppius  3,  ind>  rectam  tantum,  et  negativam  propugnant.  Conservatio  rf.  recta,  et  positiva  ita  explicatur,  ut  Deus  lugi  quodam  1  fluxu  res  conditas  in  existentia  retineat.  Conservatio  aii  tem  indirecta,  et  negaliva  in  eo  tantum  consistit,  quod  re  postquam  e  nihilo  conditæ  sunt,  propna  virtute  sua  continuant  existentiam,  atque  a  Deo  eatenus  pendent,  qu'  tenus  Ipse  eas  non  destruit.  Quapropter,  posita  consei  vatione  directa,  res  in  nihilum  abirent,  statim  ac  ab  e.  influxus  Divinæ  actionis  cessaret.  E  contrario,  si  tantu  indirecta  conservatio  agnosci  velit,  ad  rerum  annihilati  nem  positivus  actus  Divinæ  Voluntatis  requintur.   168.  Admittenda  est  conservatio  dirtcta,  et  posihv  Probatur.    Argumenta,  qua  creaturas,  ut  existere  pe  gant,  Divina  conservatione  indigere  demonstrant,  conse    °luo  quidem  nil  absurdius  effingi  potest  |i     3    Denique  omnes  Ecclesiæ  Patres,  atque  Theoloffi  in  iii  ostram  sententiam  concedunt.  Satis  sint  hæc   s.   Auffutini  verba:    Creatoris  potentia,  et  omnipotentis,  ataue  mnitenentis  virtus  causa  subsistendi  est  omni  creaturæ    virtus  ab  eis,  quæ  creata  sunt,  regendis  si  aliquando  essaret,  simul  et  illorum  cessaret  species,  omnisque  nalra  concideret 2  .  Immo  s.  Anselmus  adeo  hanc  veritaim  persp.cuam  esse  docet,  ut  nullum  de  ea  dubium  ocurrere  queat.    Dubium,  ait,  non  nisi  irrationabili  menti  ise  potest,  quod  cuncta,  quæ  facta  sunt,  eodem  ipso  suinente,  vigent,  et  perseverant  esse,  quamdiu  sunt,  quo  iciente,  de  nihilo  habent  esse,  quod  sunt 3  .     I,  q.  CIV,  a.  1  c.  Gf  Ibid.,  q. ,  a.  1  c.  Fusius  s.  Bona^ntura:    Quia  creatura  est,  et  accipit  esse  ab  alio,  qui  eam  fecit  se,  cum  pnus  non  esset,  ex  hoc  non  est  suum  esse,  et  ideo  non  t  purus  actus;  quia  habet  possibilitatem,  et  ratione  huius  habet  ixibilitatem,  et  variabilitatem,  ideo  caret  stabilitate,  et  ideo  non  •test  esse,  nisi  per  præsentiam  Eius,  qui  dedit  ei  esse.  Et  exemam  huius  apertum  est  in  impressione  formæ  sigilli  in  aaua    non  conservatur  ad  momentum,  nisi  præsente  sigillo.  Et  item,  quia  creatura  de  nihilo  producta  est  ideo    habet  vanitatem qu.a  nihil  vanum  in  seipso  fulcitur,  necesse  est,  quod  omnis  satura  sustentetur  per  præsentiam  virtutis;  et  est  simile,  si  quis  [neret  corpus  ponderosum  in  ære,  quod  est  quasi  vanum,  si  non  stentaretur;  sic  et  in  proposito  ;  In  lib.  I  Sent.,  Dist.   I,  a.   1,  q.  1  resol.     1  De  Gen.  ad  litt.,  lib.  IV,  c.  12,  n.  22.  Gf  ibid.,  lib.  VIII    c.  12   De  Civ.  Dei,  Iib.  XXII,  c.  44.  '  '   Monol.,  c.  13.  Doctrinam  hanc  sic  tradit  Gatechismus  Goncilii        Ad  maiorem  rei  perspicuitatem  duo  hic  sunt  ad   notanda1°    Conservatio  rerum  a  Deo  non  est  per  ali quam  novam  actionem,  sed  per  continuationem  actionw,   q-ua  dat  esse    .  Eadem  nempe  actione,  qua  Deus  dedif   2reaturis  esse,  cum  eas  produxit,   conservat  illas  in  ess  quod  causæ  secundæ  non  ipsum  esse,  sed  tantum  qut   Tridentini :    Quemadmodum  omnia,  ut  essent\  Creatoris sxaM  potestate,  sapientia  et  bonitate  eflfectum  est;  ita  etiam,  nisi,  con  tis  rebus  perpetua  Eius  Providentia  adesset,  atque  eadem  >i,  q  ab  initio  constitutæ  sunt,  illas  conservaret,  statim  a [™™u™  ciderent;  atque  id  Scriptura  declarat,  curo  inquit:  Quomodoaw posset  aliquid  permanere,  nisi  Tu  volmsses  ?  Pars  1,  n.   2    Deus  eadem  virtute,  qua  esse  rebus  tribuit,  eas  in i  esse  p  prio  conservat.  Unde  non  magis  ostendit  Divinam   Potentiam   i  ductio  creaturarum,  quam  earum  conservatio  ;  ln    no.  Dist.  XV,  q.  III,  a.  3  ad  5. iam  modos  producunt ;  Deus  autem  ipsum  esse  largitur  :reaturis,  quæ  proinde  a  Deo  dependent,  non  solum  ut  aant,  sed  ut  permancant  in  esse,  quod  acceperunt.  In  ioc  autem  Deus  est  causa  perfectissima,  et  efficacissima,  juia  Ipse  solus  est  a  se;  cetera  vero  sine  Ipso  esse  non  30ssunt. Quælibet  res  naturalis  tendit  ad  esse.  Ergo  potest  naturaliter  conservari  in  esse,  ideoque  Divilæ  actionis  influxu  non  indiget.   |  173.  Paucis  sic  respondet  s.  Thomas:    Licet  quælibet  pes  naturaliter  appetat  sui  conservationem,  non  tamen  quod  l  se  conservetur,  sed  a  sua  causa  2  .   De  concursu  Divino, dependentia  creaturarum  in  agendo  ab  actu  Divilæ  Voluntatis  concursum  Divinum  constituit,  qui  pronde  definiri  potest :  Aclus  Divinæ  voluntatis  efficienter  3  nfluens  in  creaturarum  actiones,  quæ  acl  ordinem  naturæm  4  spectant.   175.  Distinguitur  autem  hic  concursus  in  mediatum,  atue  immediatum.  Mediatus  in  eo  tantum  consistit,  quod  )eus  vires,  quibus  creaturæ  agunt,  conservet;  immediaus  in  eo,  quod  Deus,  ut  causa  prima,  cum  ipsa  creatura operante,  ut  causa  secunda,  operetur,  atque  eumdem  efectum  cum  illa  producat;  sive  existentiam  effectus  sua  t  ipse  Deus  actione  immediatc  attingit ;  ex  quo  fit,  ut  oncursus  immediatus  etiam  simultaneus  in  scholis  dici  oleat.   P  Cf  s.  Thom.,  In  lib.  I  Sent.t  Dist,  q.  I,  a.  1  sol.  et  ad  3.  (inc  s.  Augustinus  aiebat:    Neque  enim,  sicut  structor  ædium  cum  labricaverit,  abscedit,  atque  illo  cessante,  atque  abscedente,  stat  opus  ius;  ita  mundus  vel  ictu  oculi  stare  poterit,  si  ei  Deus  regimen  sui  |ubtraxerit  ;  De  Gen.  ad  litt.,  lib.  IV,  c.  12,  n.  22.      Qq.  dispp.,  De  Pot.,  q.  V,  a.   1   ad  13.   3  Diximus  efficienter,  ut  intelligatur  concursum,  de  quo  hic  Jouimur,  esse  physicum,  seu  huiusmodi,  ut  Deus  per  modum  agentis  i  actiones  creaturarum  influat.  Qui  quidem  concursus  ab  illo,  qui  lcitur  moralis,  et  in  alliciendo,  consulendo,  adhortando,  terrendo  onsistit,  apprime  distinguitur.   Diximus  ad  ordinem  naturalem,  quia  supernaturales  actus  creaararum  speciali,  et  supcrnaturali  auxilio,  quod  qratia  dicitur,  exostulant.  u    i    Quoad  concursum  mediatum,  quin  sit  creaturis  ad  singulos  actus  necessarius,  nemo  est,  qui  dubitet.  Quare  inquirendum  nobis  est,  utrum,  nec  ne  concursu  simultaneo  creaturæ,  ut  agant,  indigeant.   Immediato  Dei  concursu  creaturæ  indigent  ad  singulas  suas  actiones.   Probatur  contra  Durandum,qui  Deum  existimavit  non  nisi  mediate  cum  creaturis  agere,  quatenus  scilicet  operandi  facultatem  iis  a  primo  ortu  concessit,  et  iugiteii  conservat  :    Quidquid  babet  rationem  entis,  Deum  habet  immediatum  auctorem;  cum  enim  Deus  sit  primum  Ensi  Ipse  est,  qui  omnibus  principaliter  dat  esse.  Atqui  quihbet  effectus  creaturarum  habet  rationem  entis.  Ergo  oportetJ  ut  creaturarum  effectus  immediate  pendeant  a  Deo.  Præ  ctus  est.  Ergo  creaturæ,  dum  agunt,  effectum  propriuir  Dei  aliquo  modo  attingunt.  Atqui  causa,  quæ  effecturr  proprium  alterius  excellentioris  causæ  producit,  non  nis:  per  eius  influxum  agit.  Ergo  .     Effectus  immediate  dependet  ab  eo,  per  cuius  actio-i  nem  existit;  quapropter  si  effectus  causæ  creatæ  imme^  diate  ab  ipsa  creatura,  et  tantum  mediate  a  Deo  pendereti  ipse  magis  a  creatura,  quæ  est  causa  secunda,  quam  i  Deo,  qui  est  Causa  Prima,  penderet.  Atqui  id  absurduir  est.  Ergo.  Hoc  argumentum  ex  eo  maius  accipit  robur    quod  ceum  agere  cum  creatura,  ita  ut  eam  adiuvando  comiitur  dumtaxat,  non  præveniat.  Isti  autem  arbitrantur  'eum  non  solum  adiuvare  creaturara  inter  agendum,  sed  tiam  ipsam  ad  actum  efjicienter  præmovere  .  Quare  se cercet  operationom;  constat  tunc  quod  C  exercet  operationem  per  ^rtutem  suam;  et  quod  per  virtutem  suam  hoc  possit,  hoc  est  per   rtutem  B,  et  ulterius,  per  virtutem  A.  Unde  si  quæratur,  quare  C  Jeratur,  respondetur  per  virtutem  suam,  et  quare  per  virtutem  lam  ?  propter  virtutem  B;  et  sic  quousque  reducatur  in  virtutem  ausæ  Primæ  .  Cf  etiam  Con(r.  Gent.,  lib.  III,  o.  70.  Et  alibi:   Si  consideremus  supposita  agentia,  quodlibet  agens  particulare  est   imediatum  ad  suum  effectum.  Si  autem  consideremus  virtutem,  ia  fit  actio,  sic  virtus  superioris  causæ  erit  immediatior  effectui,  iam  virtus  inferioris;  nam  virtus  inferior  non  coniungitur  effectui,  si  per  virtutem  superioris  ;  Qq.  dispp.,  De  Pot.,  loc.   cit.   J  Contr.  Gent.,  Jib.   III,  c.  70  cit. 2  r,  q.   IV,  a.  5  ad  2.   1  Contr.   Gent.,  ibid.  Cf  Ontol.,  c.   IX,  a.  7,  p.  71   sqq.   Hinc  concursus  prævius  nomine  promotionis  physicæ  etiam  apJllari  solet.  Eius  notionem  perspicuis  his  verbis  tradidit  Goudinus:   Pnysica  pracmotio,  sive  prædeterminatio  est  induxus  Causæ  Pri  cundum  hos  Philosophos  Deus  non  solum  dedit,  et  conservat  activas  virtutes  causarum  secundarum,  et  simultanee  cum  illis  concurrit  ad  producendos  effectus,  sed  etiam  eas  ad  agendum  physice  applicat,  seu  movet.   Quæstionem  huiusmodi  hic  pertractare  nequaquam  va  cat.  lllud  tantum  ostendendum   nobis   est,   concursu   Di  vino,  quacumque  ratione  explicetur,  libertatem  nostrarun  actionum  nequaquam  adimi,  sed  potius  confirmari.  Sane  admisso  concursu  dumtaxat  simultaneo,  res  manifesta  est  Etenim,  secundum  huius  concursus   propugnatores,   Deui  causis  liberis  concursum  indifferentem  exhibet,  quo  nemp  narum  distributionem  non  admiltere,  æternitatemque   mundi,  et.  qui  ab  ipsa  oritur,  fatalismum  traderet.  Cf  de  Margerie,  Essai  su„  la  philosophie  de  saint  Bonav.,  c.  2,  p.  40-49,  Paris  1855.  Sed  donum  ordinis  in  rebus  creatis  existens  a  Deo  creatum  est.  ktqui  Deus  est  causa  rerum  per  suum  intellectum,  ac  >roinde  oportet  in  Ipso  rationem  cuiuslibet  sui  effectus  •ræexistere.  Ergo  necesse  est,  ut  ratio  ordinis  rerum  in  nem  in  Mente  Divina  præexistat  B.   181.  2a.  Admittenda  est  Divina  Providentia,  prout  æc  rerum  gubernationem  significat.   Probalur.    Quicumque  facit  aliquid  propter  finem,  litur  illo  ad  fincm.  Oslensum  est  autem  quod  omnia,    babent  esse  quocumque  modo,  sunt  effectus  Dei;  et  uod  Deus  omnia  facit  propter  finem,  qui  est  ipse.  Ipse  ^itur  utitur  omnibus,  dirigendo  ea  in  finem.  Hoc  autem  st  gubernare.  Est  igitur  Deus  per  suam  Providentiam  mnium  gubernalor  6  .   182.  Aliud  argumentum  ex  Bonitate,  et  Sapientia  Dei  etitur,  atque  ita  a  s.  Damasceno  exhibetur:    Natura  bous  est  ct  sapiens  (Deus).  Igilur,  quatenus  est  bonus,  proidet.  Qui  enim  non  providet,  non  esfc  bonus.  Nam  et  ho)ines,ctbcstiæ  propriorum  foetuum  providentiam  habent,   se  in  mundo  quamdam  genetricem,  seu  procreatricem  naturam,    Deo  ad  singulas  res  corporeas  efficiendas,  gubernandasque,  mquam  instrumentum,  inservit.  Cf  Dissert.  ad  cap.  II  System.  tell.,  De  natura  genetrice, 1-4.   1  Ili  in  quorumdam  veterum,  quorum  meminit  s.  Thomas  (I,  q.  XXII,  2),  sententiam  iverunt.   2  Deistæ  dicuntur  qui  omnem  Religionem  supernaturalem,  veluti  Smentum  Pontificum,  aut  Principum  respuunt,  aliaque  capitalia  sius  Religionis  naturalis  dogmata  impugnant.  Varias  deismi  foras  exposuit  Samuel  Clarke  in  suo  opere,   Traite"   da   V  existence   des  attributs  de  Dieu. Cf  Cosmol.,  c.  VI,  a.  6,  p.   152,  not.  1.   Cf  ibid.,    not.  4.  5  Cf  I,  q.  XXII,  a.  1  c. e  Contr.  Gent.,  lib.  III,  c    64.    naturali  quodam  instinctu  ;  et  qui  non  providet,  vituperari  solet.  Quatenus  autem  sapiens  est,  optime  prospicit  .   183.  Id,  quod  ex  ipsa  Dei  natura  demonstravimus,  es  constanti  rerum  ordine,  earumque  stahili  in  suis  agendij  motibus  harmonia,  atque  consensu  confirmatur.  Profectc  omnes  res  ad  suos  ordinantur  fines,  atque  inter  eas  extai  nexus  plane  mirabilis,  ita  ut  una  alteri  inserviat,  et  es  omnibus  apte  connexis  consurgat  Universi  pulcritudo.  At  qui  ex  hac  rerum  ordinatione,  sive  dispositione  Divim  Providentia  ostenditur  \  Ergo  8.   184.  Idipsum  ex  perpetua,  atque  manifesta  omnium  gen  tium  consensione  evincitur.    Homines,  ait  Nemesius,  ne  cessitate  aliqua  compulsi  statim  ad  Numen  divinum,  i  preces  confugiunt,  velut  natura  eos  ad  Dei  opem  perduj  cente. In  repentinis  perturbationibus,  et  timoribusj  sine  electione,  neque  deliberate,  Dei  Numen  invocamus  Quidquid  autem  naturaliter  quamque  rem  insequitur,  1  eo  tanta  vis  est  ad  demonstrandum,   ut  contradici    nihi   possit. Denique,  sublata  Dei  Providentia,  omnis  rehgii  est  reiicienda.    Quis  bonos,  ait  Lactantius,  deberi  pc  test  nihil  curanti,  et  ingrato  ?  An  aliqua  ratione  obstricl  esse  possumus  Ei,  qui  nihil  habeat  commune  nobiscum?  b   i  De  Fide  orth.,  lib.  II,  c.  29.  Eadem  ratione  argumentatur  s.  Th(  mas:    Non  convenit  summæDei  Bonitati,  quod  res  productas  ad  pei  fectum  non  perducat.  Ultima  autem  perfectio  est  uniuscuiusque  in  cor  secutionefinis.  Unde  ad  divinam  Bonitatem  pertinet,  ut,  sicut  prodi  xit  res  in  esse,  ita  etiam  eas  ad  finem  perducat,  quod  est  gubernare  >  I,  q.  CIII,  a.  1  c.  Hinc  Lactantius  contra  Epicurum  rem  agens,  ii  quit:    Si  est  Deus,  utique  providens  est,  ut  Deus;  nec  aliter  Ei  potei  Divinitas  attribui,  nisi  et  præterita  teneat,  et  præsentia  sciat,  et  fi  tura  prospiciat.  Cum  igitur  Providentiam  sustulit  {L’ORTO),  etiai  Deum  negavit  esse.  Cum  autem  Deum  esse  professus  est,  et  Prov  dentiam  simul  esse  concessit.  Alterum  enim  sine  altero  nec  ess  prorsus,  nec  intelligi  potest  ;  De  ira  Dei,  c.  9.       Ipse  ordo  certus  rerum  manifeste  demonstrat  gubernationei  mundi;  sicut,  si  quis  intraret  domum  bene  ordinatam,  ex  ipsa  dotest;  aut  providendo  fatigatur  ?  Nihil  profecto  minus;  )eus  enim  est  infinite  omnipotens,  atque  simplici  volunatis  nutu  omnia  peragit.  Neque  dici  potest,  nolle  Eum  es  gubernare,  aut  res  creatas  incapaces  esse  gubernatiojs.  Nam  Dei  voluntas  est  omnis  boni,  cum  sit  ipsa  boltas;    bonum  autem  eorum,  quæ  gubernantur,  in  orine  gubernationis  maxime  consistit  3  .  Non  sunt  aulem  es  creatæ  incapaces  gubernationis;  reipsa  enim  ordinanur  ad  invicem,  earumque  multæ  gubernantur  etiam  huiianæ  rationis  induslria.    Nulla  igitur,  concludimus  cum  ^usebio,  mundi  Particula  Dei  Providentiam  effugit    .   188.  Observandum  autem  est   singulas   res   diversimode   us,  non  præsidet  rebus  humanis,  nihil  cst  dc  rcIii?ione  satagenum  .  (De  util.  credendi,  c.  16,  n.  34).  Enimvero,    si,  inquit  Sallanus,  negligit  Deus  in  hoc  sæculo  genus  humanum,  cur  ad  Coeim  quotidic  manus  tendimus  ?  Cur  ad  altaria  supplicamus  ?  De  ubern.  Dei,  lib.  I. i  Ibid.,  c.  8,  et  12.   1  I,  q.   CIII,  a.  5   c.    Eadem   ratione  ita  argumentatur  s.  Ambrous:    Quis  operator  negligat  operis  sui  curam?  Quis  deserat  et  deituat,  quod  ipse  condendum  putavit  ?  Si  iniuria  est  regere,  non  est  '(  iaior  iniuria  fecisse  ?  cum  aiiquid  non  fccisse  nulla  iniustitia  sit,  non  Iprare  quod  feceris,  summa  inclementia  ;  De  ofRc.  lib.  I,  c.  13.  8  Contr.  Gent.,  Iib.  III,  c.  75.  !    De  præp.  Ev.,  lib.  XII,  c,  28.       gubernari  a  Deo,  secundum  earum  diversitatem.  Hinc  crealuræ  rationales,  cum  sint  per  se  agentes,  tamquam  habentes  dominium  sui  actus,  peculiari  quodam  modo  a  Dec  gubernantur,  nempe    ab  Eo  inducuntur  ad  bonum,  e  retrahuntur  a  malo  per  præcepta,  et  prohibitiones,  præ  mia,  et  poenas.  Hoc  autem  modo  non  gubernantur  a  Dec,  creaturæ  irrationales,  quæ  tantum  aguntur,  et  non  a  gunt    .   189.  Obiic.  2    Manifestum  experientia  est  impios  pro  speram  in  hoc  mundo  vitam  agere,  e  contrario  iustos  in^  numeris  affligi  calamitatibus.  Atqui  id  repugnat  Divina  Providentiæ,  quæ  profecto  iusta  esse  deberel.  Ergo     190.  Resp.  Transeat  maior;  neg.  min.  Neg.  cons.  Dixi  mus,  transeat  maior;  tum  quia  non  semper  fit,  ut  boni  ii^  ærumnis,  impii  vero  in  prosperitate  versentur;  tum  qui1  falsum  est  lætos  florere  impios,  dum  suis  deliciis,  a  corporeis  voluptatibus  fruuntur,  et  vexari  pios,  dum  mi  seriis  affliguntur;  potius  enim  illi  perpetuis  conscientia  stimulis,  et  curis  dilacerantur  ;  hi  vero  in  suis  miserii,  maxima  voluptate  perfruuntur.  Ceterum  ex  eo,  quod  mal  in  bonos,  et  bona  in  malos  proveniant,  tantum  abest,  u  vel  iniustitiæ  accusari  Deus  possit,  vel  lUius  negari  Pro(  videntia,  quin  potius  et  summe  iustus,  et  maxime  prc  vidus  hinc  Deus  ipse  appareat  .  Exinde  enim  ostenditu  Providentiam  Divinam  etiam  ultra  huius  vitæ  termino  protendi,  ita  ut  Deus  utrisque,  sive  bunis,  sive  malis,  i  vita  altera  pro  meritis  vel  præmia  vel  poenas  imperti?  tur  5.  Quoniam  vero  nullus  est  tam  bonus,  qui  non  ali  quando  delinquat,  neque  tam  malus,  qui  aliquod  bonur   i  I,  q.  CIII,  a.  5  ad  2.  Hac  significatione,  ut  idem  sanctus  Dt   nfi. 'ec  omittendum  f.uod  Do  Tmnin  n!  'S  •bc?set  '•'  s  bonorum  a  Deo  receDt0r„™  ?™.M  ?  Permmi°  t  ^emplo  ad  meCm  t^Zrtnwtor -T^  ^0? m  ios,  ut  in   virlutum  exerrllin  fw  r'  Vexan  autem   |m.xt,0  semper  ordinatur  ad  id,  ouod  est  nrr  \o  h  mis  bonum    Muuu  est  per  se  ho iDf.NonTrefer.lnr    .",(£,'  "!  1U"V'' .'  1  cn ^'^.?tfsr.issa°rs   Humiliter  cogitantes,  quamvis  ]onp  ihsin.  .  f      osis  atque  impiis    tamen  nn„    .  aDsnu  a  facinoros  s,  /la os,  ntq  nec  tem  or  a  pro  e.s  2'  "de°  "  "  UC,ictis  •!  !-.c.  9.  Et  c.  8, !.TarT.  ni ^  '"a  P,CrDetl  se  iudint  dignos  ;  lrum  bona 'ustis  ou  >,,,  'n„  'rnaC  ProTd>  præparare  i„  non  excrSbuStnr  b„M  "  frUCntUr  inius,i'et  ""'•  "!   ^''"riVo^"^^;  °mnibus   eas  ("•  -)   P„aos  r '°C  C"~  '  '•  qCI"'  a7  8d    rHaos.  Chuist.  Compend.  II  7   2o       duorum  servorum,  si  ad  ipsos  servos  referatur,  casuali   est,quia  accidit  præter  utriusque  intentionem;  si  auten   referatur  ad  dominum,  qui  hoc   præordinavit,   non  es   casuale,  sed  per  se  intentum  '.  lamvero  ita  se  res  babe   circa  ea,  quæ  fortuito  evenire  in  mundo  dicuntur;  nemp,     præter  ordinem  alicuius  particularis  causæ  aliquis  ei   fectus  evenire  potest,  non  autem  præter  ordinem  Causa   universalis.  Guius  ratio  est,  quia  præter  ordinem  part   cularis  causæ  nihil  provenit,  nisi  ex   aliqua   alia   caus,   impediente;  quam  quidem  causam  necesse  est  reducere  i   primam   causam   universalem.   Sicut   indigestio   conting   præter  ordinem  virtutis  nutritivæ  ex  aliquo  impedimcatc   puta  ex  grossitie  cibi,  quam  necesse  est  reducere  in  i   liam  causam;et  sic  usque  ad  Causam  primam  univers^   lem.  Cum  igitur  Deus  sit  prima   Causa  universahs   nq   unius  generis  tantum,  sed  totius  entis,  impossibile  est   quod  aliquid  contingat  præter  ordinem  Divinæ  gubern^   tionis.  Sed  ex  hoc  ipso,  quod  aliquid  ex  una  parte  vid.   tur  exire  ab  ordine  Divinæ  Providentiæ,  qui  consider,   tur  secundum  aliquam  particularem  causam,  necesse  es   quod  in  eumdem  ordinem  relabatur  secundum  aliam  cai   sam    Itaque  nihil  fortuiti  in  hac  rerum  universitate   venit,  quippe    quod  ea,  quæ  hic  per  accidens  agunh   sive  in  rebus  naturalibus,  sive  in  humanis,  reducunti,   in  aliquarn  causam  præordinantem,  quæ  est  Provident   Divina  3  .  .   193.  Obiic.    Si  Providentia  Dei  ad  omnes,  et  singul  etYectus  pertineat,  Divinæ  Yoluntati  iniunosus  est,  q  in  gerendis  negotiis  et  suam,  et  aliorum  curam  mterp  nit;  qui  morbo  laborans  sanitatem  in  remedns  quæn,  hæc  enim  omnia  Deo  summe  provido  committenda  sut  Atqui  falsum  consequens.  Ergo  et  anlecedens.   194.  Resp.  Neg.  mai.  Et  sane  «  Divina  operatio  to  excludit  causas  secundas4;  atque  «  Deus  unicuique  \\  ordinavit  actiones  secundum  proprietatem  suæ  naturæ;  quapropter  «  expectare  a  Deo  subsidium,   in   quibus    i  I,  q.  CXVI,  a.  1  c. 2  Ibid.,  q.  CIII,  a.  7  c.   ^  Ibid.,  q.  CXVI,  a.  1  c  Cf  s.  Aug., Dq  Civ    Dei    lib    V    c.  1.     Contr.  Gent.,  lib.  III,  c.  77.  Quare  Divina  Providentia  etsi '  tingat  a  fine  usque  ad  finem  fortiter,  tamen  dispomt  omma  suavu     diquis  potest  per  propriam  actionem  iuvare,  prælermissa  .ropria,  aclione.est  insipientis,   et    Deum   tentantis    Hoc  n.m  ad  Div.nam  Bon.latem  pertinet,  ut  rebus  provideat  lon  immed.ate  omn.a  faciendo,  sed  alia  movendo  ad I  nromas  actiones.  Non  est  igilur  expectandum  a  Deo   ut  onm  act.one  propria,  qua  sibi  aliquis  subvenire   potest  ræterm.ssa,  Dcus  ei  subveniat;  hoc  enim  Divinæ  ordiationi  repugnat,  et  Bonitali  Ipsius  «.  Id  unum  noslulag  ab  co,  qu    Divinam  Providentiam  agnosci™  ut  sci  t  et  lotum  soi  labons  evenlum  Deo  commitlat,  et  refcra  ft.nsque  voluntatera Jn  omnibus  animo   submisso   veneHur.  «  Hoc,  subd.t  idem  sanctus  Doclor,  disposilioni  Dinæ  sub.acel,  qu.d  cuique  ex  actione  sua  proveniat  Præp.    ergo  Dom.nus  nos  non  debere  esse    ollicitos  de  eo   od  ad  nos  non  pcrtinet,  scilicet  de  eventibus  nostrarum   t.onum;  non  aulem  prohibuit  nos  esse  solicitos  d       o   To-anlnOS  $&  scilicet  de  nost™  opere  ».  '   rte3fru  '.rni-i  n.A  ut  Pe"  nos  I  re  bant     ».  Idera  d.cendum  de    contingentil  us      Deus   m  ipse  prov.d.t,  ut  quacdam  necessarioD,  quædara  con fenter  even.rent.  «  Quibusdam   effectibus  præp«av"t   assas  necessar.as,  ut  necessario  evenirent,  ouibusdam   ro  caussas  contingentes,  ut  cvenirent  cont  »S«       dum  cond.t.onem ;  proxiraarum  caussarum  ^Nm,  cAo   urura  hoD'i:n(a  dCHCrC-ta;  namc72  «  73.  >  q.  XXII,  a.  4  c.       genter:  sequilur  ergo  infallibiliter  quod  erit  contingenter.    non  necessano. De   unitate   Dei. Refutatnr  Polytheisrnus. Ex  ipsa  Dei  nalura,  huc  usque  secundum  intelli  gentiæ  noslræ  angustias  explicata,  Ipsius  unitas  manife  stissimc  demonstralur.  Turpissimus  ille  error,  quo  plure  admittuntur  Dii,  appellatur  Polytheismus.   Deus  ita  unus  est,  ut  plures  esse  Deos  absolule  r%   pugnet.,  j   Probatur  primo  ex  summa  Eius  simplicitate.  Sane  «  u  lud,  unde  aliquid  singulare  est  hoc  aliquid,  nullo  mo&  est  multis  cornmunicabile.  E.  g.,  illud,  unde  Socrate,  est  homo,  multis  communicari  potest;  sed  id,  unde  est  Ai  homo,  non  potest  communicari,  nisi  uni  tantum  ».  Atqui  cum  Deus  ex  sui  natura  sit  ipsum  Esse  subsistens,  «  ips  Deus  est  sua  natura  »,  ac  proinde  «  secundum  idem  m  Deus,  et  hic  Deus  ».  Ergo,  sicut  si  Socrates  per  id  esst  homo, per quod est hic homo, non possent esse plurt homines, æque ac non possent esse plures Socrates; it impossibile est plures esse Deos. Contr. Gent. Hinc sanctus doctor monet admit, posse fatum, si eius nomine intelligatur ipsa divina providentu, omnia, quæ fiunt in mundo, iuxta naturam et conditionem causi rum, a quibus proveniunt, idest libera libere, et necessaria necessario  disponens. Divina providentia per causas medias suos e fectus exequitur. Potest ergo ipsa ordinatio effectuum dupliciU considerari. Uno modo, secundum  quod  est  in  ipso  Deo;  et  sic  ip£   ordinatio  effectuum  vocatur  Providentia.  Secundum  vero  quod  pra   dicta  ordinatio  consideratur  in  mediis   causis  a   Deo   ordinatis aliquos  effectus  producendos,  sic  habet  rationem  fati. Sic  er£   est  manifestum,  quod  fatum  est  in  ipsis  causis  creatis,  in  quantu   sunt  ordinatæ  a  Deo  ad  aliquos  effectus  producendos.  Nihilominus,  monente  eodem  sancto  Doctore,  non  deberm   hoc  nomine  uti,  quia  non  convenit  Catholicos  habere  nomina  cu   paganis  communia  {Quodlib.). Prorsus,  inquit   etia.  Augustinus,  divina  providentia  regna  constituuntur  humana;  qui   si  propterea  quisquam  fato  tribuit,  quia  ipsam  Dei  voluntatem,  t   potestatem  fati  nomine  appellat,  sententiam  teneat,  linguam  corr   gat;  De  Civ.  Dei. Secundo  demonslralur  ex  infinita  Dei  perfectione   Ens  enim  summe  perfectum  non  nisi  unum  esse S   fcqmdem  si  plura  essent,  certo  quodam  discrimine  inter   .e  d.stmguerentur;  ahoquin,  si  eadem  prorsus  natura s  n rohs  .Ihs  communis  csset,  non  multiplex,  sed  unicam  ens sumræ  pcrfectum  admitteretur.  Iam  vero  illud ifferrent,  imperfectio  esse  non  polest,  quippe Tepu-naUn   inte  summe  perfecto  imperfectionem  iliqwm  esse    Dif  errent    gltur  a|i  &,,„  J.  ™fg- ^Df Iter,  non  conveniret:  ideo  nullum  ex  entibus  illis nfinhe  •erfeclum  er.l.   Itaque  Ens    summe    perfectum num  esse  potest.  Deus  ergo  ita  est  sumræ  unus  ut  om  jino  repugnet  plures  esse  Deos  ZZ  ST.T  ^,lem  0rd,'n,ata  rerum  °™  uis"  Mtio,  et  apla  (ot.us  mund,  per  leges  constantes  eober o    supremæ  Causæ   intelligentis'  uni.atem   man  feste   h.bct.  S.  cnira  plures    causæ  essent,    et  ta.nen  in   'tatem  ordmis,  et  dispositionis  convenirent,  una  abal  I,  q.  XI,  a.  3  c.   cit.   «  Neque  artificem,  ad  rem  inquit  s.  Athanasius,  inter  homines  olutum  dueni  sed  imbecillem,  si  non  soius,  «de.mmn.Js  im  opus  expcdiat  ;  Adv.  Genl.,  a.  38. tera  penderet,  nec  proinde  essent  Dii;   si  vero  non  con-l  venirent,  non  existeret  ordo .  Errore  autem  tenentur,  qui  polytheismum  ubiquectonbus  erumpit. Refutatur  Manichæismus   Refellendus  hic  venit  error  turpissimus  de  duobus  rincipns,  bono  altero,  altero  malo;  quorum  illud  omnium  '  ?  noc  orbe  bonorum,  alterum  malorum  caussa  sit.  OpiH  ionis  huius  absurdæ  originem  eruditi  a  Zoroastro  vetutissimo  Persarum  doctore    repetunt.  Persarum    vestieiis  istitere  hæretici  Manichæi,  ita  dicti  a  Manete,  insanisJ  imæ  huius  sectæ  auctore.  In   recenti  ætate  Manichæoer  um  patrocinium  Petrus  Bayleus  suscepit,  nullumque  non  i  lovit  lapidem,  ut  eam  lmpietatem  tot  prostratam  vicibus    ?novaret.  Statuit  nempe  Manichæorum  hypothesim  ratiof  ibus  apriori  absurdam  demonstrari,  sed  a posteriori  con|    deratam  approbatione  esse  dignam  2.    III!    i    qi  ei  existentiam.Hoc  adnotandum  est  adversus  Buchnerum,  qui  (Force  matidre,  Leipzig)  ex  superstitioso  populorum  cultu  msensum  pro  Dei  existentia  non  realem  Entis  supremi    notionem,  i  aliquid  ab  ipsis   hominibus   excogitatum    præseferre   hlaspheat.   bane,     intellectus   noster,  apposite  inquit  s.  Bonaventura,  de:it  in  cogitatione  Divinæ  Veritatis  quantum  ad  cognitionem,  quid  t    tamen  non  deficit  quantum  ad  cognitionem,  si  est.  Ouia  ergo  tellectus  noster  numquam  deficit  in  cognitione  Dei,    si   est,  id?o  !c  potest  ignorare  Ipsum  esse,  similiter  non    cogitare   non    esse.  Jia  vero  dcficit  in  cognitione,  quid  est,  ideo   frequenter  cogitat  .um  esse,  quod  non  est,  sicut  idolum,  vel   non  esse,  quod  est,  cut  Deum  non  lustum:  et  quia  qui  cogitat  Deum  non  esse,  quod,  ut  nori  lustum,  per  consequens  cogitat  Ipsum  non  esse,  ideo  Hione  defectus  intellectus  Deus  potest  cogitari  non  esse,  non  men  simpliciter,  sive  generaliter,  sed  ex   consequenti,  sicut  qui  gat  heatitudinem  esse  in  Deo,  negat  eam  esse  (In  lib.  I  Sent.,  isi.    viu    p.  I,  a.   1,  q.  2  resol.).  Quocirca  ii,  qui  falsam  divinitem  profitentur,  se    nullum    Deum    profiteri    haud    putant.    Unde   nparLhaCtarUn,n"  ?e°rU,n  cultores  ^ligiosos  se  putant,  cum  sint  perstitiosi  ;  Div.  Inst.y  lib.  IV,  c.   28.  1  Op.  cit.,  lib.  II,  c.   1.   l',fiCt' J\iSt'  icrit'>  artL    ManicMens,  Marcionites,  Paulicient,  gene,  Xdnophon,  et  in  Dialogis,  et  in  Rep.  d  un  Provincial    Ut  commentum  istud  reiiciatur,  tres  propositione:  demonstrandas  suscipimus  :    la.    Dualitas  principiorum   a  Manichæis  admissc  a  ratione  prorsus  abhorret.   Probatur.  Per  principium  summe  malum  vel  intelligi  tur  ens  infinite  contrarium  principio  bono  in  omni  re,  u  tenebræ  opponuntur  luci;  vel  intelligitur  principium  con  sors  earumdem  perfectionum,  excepta  sola  benevolentia  ita  ut  sit  quædam  natura  Divinarum  perfectionum  par1  ticeps,  sed  ad  malum  maxime  propensa.  Atqui  utroquf  sensu  repugnat  principium  summe  malum.  Ergo.   204.  Prima  pars  minoris  ita  demonstratur:    Cum  ma  lum  opponatur  bono  ,  summum  malum,  si  re  ipsa  dare  tur,  omne  bonum  tolleret.  Atqui  bonum  convertitur  cun  ente.  Ergo  si  summum  malum  daretur,  hoc  tolleret  omm  ens,  sive  esset  non  ens  absolute  sumtum;  et  ideo  summuir  malum  non  aliter  concipi  potest,  quam  veluti  Nihil  ab  solutum.  Atqui  notio  Nihili  absoluti  se  ipsam  destruit,  qui  esset  simul  omne  ens,  et  nullum  ens.  Ergo  notio  mal  summi  est  notio,  quæ  se  ipsam  destruit.    Malum,  u  alibi  ostendimus2,  in  bono  fundatur,  ac  proinde  non  pot  est  esse  omnino  separatum  a  bono.  Atqui  summum  ma  lum  oportet  esse  absque  consortio  omnis  boni.  Ergo  nih\  est  summum  malum  3.    Nihil  intelligi  potest  veluti  sum  mum  malum,  nisi  quod  per  suam  essentiam  malum  est  quemadmodum  non  aliud  summum  Bonum,  nisi  quod  pel  suam  essentiam  est  bonum.  Atqui  repugnat  aliquid  ess  per  essentiam  suam  malum,  quia  omne  ens,  prout  et'  ens,  est  bonum.  Ergo  summum  malum  esse  repugnat.   205.  Altera  minoris  pars  demonstratur  hunc  in  modunc      Gf  Ontol.,  c.  V,  a.  2,  p.  32.   s  Contr.   Gent.,  lib.  III,  c.   15. Cf  Ontol.,  loc.  cit.,  p.  34.  Quæ  ut  magis  perspicua  fiant,  illu  monendum  censemus,  quod  nullum  est  argumentum,  quo  inferti^  mala,  quæ  in  mundo  sunt,  ad  aliquid,  quod  est  per  essentiam  sua  malum,  reduci,  æque  ac  bona  ad  aliquid,  quod  est  per  essentiai  suam  bonum.  Enimvero,  bona,  quæ  in  mundo  sunt,  ad  aliquid,  quc  est  per  suam  essentiam  bonum,  reducuntur,  quia  omnes  res  bom  sunt  ex  eo,  quod  participes  sunt  infinitæ  Bonitatis  Dei.  At nullu  ens,  ut  s.  Thomas  ait,  dicitur  malum  per  participationem,  sed  p>  privationem  participationis.  Unde  non  oportet  fieri  reductionem  s  aliquid,  quod  sit  per  essentiam  malum  ;  I,  q.  XLIX,  a.  3  ad        j  Ens  infinite  perfectum  nonnisi  unura  esse  potest    Enro   lT  n9oq^Una]l(IUa  natura  Pivinarumpcrfectionumparti.eps.  2  JNulla  natura  attributis  secum  pugnanlibus  contare  potest.  Alqui  hæc  duo,  naturam  aliquam  esse  Diji.marum  perJcctionum  participem,  et  esse  simul  ad  ma„  um  maxime  propensam,  sibi  adversantur.  Ergo.    Inelligi  nequit,  quomodo  Ens  infinite  perfectum  possit  ma?ra  Pr°sequi.  Etenim  ens  intelligens  capere  mala  consi-,ia  non  potest,  nisi  ex  ignoratione  recti,  vel  utilitatis  ali|ius  spe  Atqui  ens,  quod  æternum,  et  independens,  atue  innnile  lntelligens  adstruitur,  rectum  ignorare  nequit  l  sibi  suinciens   nullius  utilitatis  consideratione  a    recto   re  V9nrni  P°lCSt'  Erg0  ma,um  prosequi  nequit.   Mj  zub.  Jlaque  evidentibus  rationibus  a  priori  repuffnantia   .uahsmt  ev.ncitur.  Quod  cum  ita  sit,  illud  systema  nullo  joao  potcst  demonstrari  verum  a  posteriori  ;  sic  enim  iem  esset,  et  non  esset  repugnans.  Fallitur  igitur  Bayleus,  -que  ral.ocinandi  Ieges  ipsis  tyronibus  perspeclas  ignou,  cum  dualismum  falsum  a  priori  fatetur,  sed  verum  posteriori  demonstrari  contendit.,207  Prop,  2a.  Manichæorum  hypothesis  fini,  ob  quem  vcogitala  fuit,  adversatur,  seu  inepta  est  ad  bonorum  et  \atorum  quæ  in  mundo  sunt,  originem  explicandam.  rrobatur.  Duo  principia,  quæ  Manichæi  fingunt,  vel  >qualis  sunt  virtutis,  vel  inæqualis.  Atqui  si  prius,  tunc  que  Donum,  neque  malum  erit  in  mundo,  quia  vires  quales,  el  oppositæ  sese  mutuo  eJidunt.  Si  vero  posteus,  tunc  vel  unice  bonum,  vel  unice  malum  obtinebit;  mpe,  si  prævaleat  principium  bonum,  malum  bacchari   I  >n  sinct,  nec  sinere  poterit;  si  principium  malum  viri  Contr. Gcnt. Cf  Cosmol. Græcarum  affectionum  curatio,  Serm.  V  De  natura  hominh    \\  3  Ad  malum  morale  quod  attinet,  ipsum  inest  in  actione,  quæ  a  morum  regula  deficit.  Causa  igitur  huius  mali  in  voluntate  tantum  creaturæ  rationalis  sita  est,  quæ,  cum  Jibera  sit,  et  limitibus  circumscripta,  deficiendi  capacitatem  habet,  atque  iibertate  uti  ad  bonum,  vel  abuti  ad  malum  potest.    Malum  culpæ,  quod  privat  ordinem  ad  bonum  Divinum,  Deus  nullo  modo  vult  '  .  Et  sane,    malum,  quod  in  defectu  actionis  consistit,  seraper  causatur  ex  defectu  agentis.  In  Deo  autem  nullus  defectus  est,  sed  summa  perfectio.  Unde  malum,  quod  in  defeclu  actionis  consistit,  vel  quod  ex  defectu  agentis  causatur,  non  reducitur  in  Deum,  sicut  in  causam.  Quin  immo  malum  moraie  prorsus  a  Deo  reprobari  ostenditur  ex  eo,  quod  severissime  illud  prohibet,  et  insuper  notiones  iusti,  el  iniusti  hominum  cordibus  inscripsit,  et  valida  media,  quibus  ad  bonum  incitamur,  et  a  malo  abducimur,  nobis  largitur.  Quare  neutiquam  Deura  velle  malum  morale,  sed  illud  permittere  tantum  dici  debet,  quatenus  nempe  illud  non  impedit,  sed  sinit,  ut  agentia  ratione,  ac  proinde  libertate  prædita  pro  lubitu  operentur.    lud  autem  prætermissum  nolumus,  quod  mala,  quæ  nostram  vitam,  comitantur,  atque  ipsa  mors  locum  non  habuissent,  nisi  a  primævo  innocentiæ  statu  natura  humana  deturbata  fuisset.  Quare  illorum  malorum  origo  ex  peccato  originali  repetenda  est.  Deum  vero  hunc  generis  humani  lapsum  permittere  potuisse,  ex  dicendis  constabit.    voces  nullo  modo  significant  Deum  ne;  per  accidens  quidem  posse  velle  malum  morale.  Etenim    aliquodj  malum  appetitur  per  accidens,  in  quantum  consequitur  ad  aliquod  bonum...  Malum  autem,  quod  coniungitur  alicui  bono,  est  privatio  alterius  boni.  Numquam  igitur  appeteretur  malum...per  accidens,  nisi  bonum,  cui  coniungitur  malum,  magis  appeteretur,  quam  bonum,  quod  privatur  per  malum.  Ntillum  autem  bonum  Deus  magis  vult,  quam  suam  bonitatem...  Unde  malum  culpæ,  quod  privat  ordinem  ad  bonum  Divinum,  Deus  nullo  modo  vult  ;  Ibid.     I,  q.  XLIX,  a.  2  c.  Cf  p.  378-379.  AOSTA (vedasi),  ut  ostendaf  Deum  nullo  modo  velle  malum  culpæ,  hoc  utitur  argumento:    Iusta  voluntas  hominis  est  ea,  qua  vult  id,  quod  Deus  vult  eam  velle,  iniusta  vero  e  contrario  est  ea,  qua  vult  id,  quod  non  vult  Deus  eam  velle.  Unde  sequitur,  quod  si  Deus  vellet  hominem  peccare,:  homo  peccando  non  peccaret,  simulque  voluntas  eius  iusta,  et  iniusta  foret:  iusta,  quatenus  conformis  esset  Divinæ  voluntati,  qua  Deus  vellet  illam  peccare;  iniusta,  quatenus  eidem  Voluntati  repngnaret,  quæ  prohibet  peccare  ;  De  lib.  arb. Iamvero  hæc  mali  moralis  permissio  Divinæ  perfectioni  haud  repugnat.  Etenim    ita  Deus  permittit  peccatum,  ut  hoc  ex  iis,  quæ  Deus  intendit,  necessario  non  :onsequatur;  Deus  enim  hoc  unum  intendit,  ut  creatura  rationalis  hbertale  sua  recte  utatur,  atque  ita  felicitatem,  id  quam  lllam  destinavit,  assequatur.       Adminislratio  universitatis,  uti  post  s.  Augustinum  nquit  FIDANZA (vedasi),  est  ut  Deus  sic  res  conditas  admiustret,  ut  eas  agere  proprio  motu  sinat 2.  Deus  autem  Jermittendo  malum  morale,  naturam  rationalem  modo,  qui  lli  consentaneus  est,  gubernal;  eam  enim  validis  auxiliis  nstruit,  ut  peccatum  cavere  possit;  sed  si  ipsa  ad  peccaum  libere  se  determinet,  non  impedit,  quominus  pro  suo  ubitu  se  determinet.     Deus  neque  ex  sua  sanclitate,  neque  ex  sua  benigniate,  neque  ex  sua  sapientia  peccalum  impedire  tenetur.  \on  quidem  ex  sua  sanctitate;  siquidem  sanctitas  Dei  e:igit,  ut  Deus  peccatum  odio  interno  infinito  improbet  mn  vero  ut  tenealur  omne  peccatum  depellere,  quemadnodum  ex  eo,  quod  Deus  virtutem  necessario  amat,  non  icet  concludere  Eum  teneri  efficere,  ut  omnia  virtutis,  et  uetahs  opera  existant 3.  Neque  ex  sua  benignitate;  Deus  nim  non  tenetur  omnibus  donis  possibilibus  hominem  cunulare,  nec  proinde  privilegium  non  peccandi  ei  conceere.  Neque  ex  sua  sapientia  ;  tum  quia,  ut  paulo  ante  lximus, sapientis  est  removere  hoc  modo  impedimenum,  quod  natura  non  lollatur  ;  tum  quia  sapientia  Dei  aud  postulat,  ut  Deus  illa  mala  permittere  nequeat,  quæ  b  Ipso  ad  maximum  bonum,  et  ad  finem  sibi  præstituum  ordman  possunt 5.  lam   mala  morali   a   Deo  ad   boium,  et  ad  fines  suos  ordinantur,  non  quidem   quatenus  >eus  velil  illa  mala,  ut  bonum  consequalur,  sed  quatekus  vertit  malum  m  bonum,  et  ex  ipso  malo  elicit   bo 1  De  Civ.  Dei,  Jib.   VII,  c.  30.     ln  lib.  I  Sent.,  Dist.  XLVII,  a.   1,  q.  3  resol.  Cf  s.   Bonav.,  ibid.,  ad  arg.     ln  lib.  II  Sent.,  Dist.   XXIII,  q.  I,  a.  2  ad  3.    Quamvis  malum,  secundum  quod  exit  ab  agente  proprio   sit   ordinatum,  et  ex  hoc  per  privationem  ordinis    definiatur:    tamen   nn  pronibet,  quin  a    superiori    agente   ordinetur  ;  Qq.  disnu.     Tr.,  q.  V,  a.  4  ad  3.  ^  lF   num.    Vult  bonum  consequens,  ex  quo  malum  ordinatur;  ex  quo  sequitur,  quod  velit  mala  facta  ordinare,  non  autem,  quod  velit  ea  fieri  !;  nimirum,  si  homo  sua  pravitate  bonum  in  malum  convertit,  Deus,  e  contrario,  sua  Sapientia  efncit,  ut  bonum  ex  malo  nascatur.  Hinc  s.  Augustinus  aiebat:    Neque  Deus.  .  .  ullo  modo  sineret  mali  aliquid  esse  in  operibus  suis,  nisi  usque  adeo  esset  omnipotens,  et  bonus,  ut  bene  faceret  et  de  malo  2  .  Ex.  gr.J  ut  advertit  s.  Thomas,    non  esset  patientia  Martyrum,  si  non  esset  persecutio  tyrannorum  3  ;  atque  ex  scelere  omnium  atrocissimo  in  Christum  Filium  Dei  patrato  Deus  bonum  omnium  maximum,  nempe  opus  nostræ  redemptionis  eduxit,  et,  ne  plura  consectemur,  Divinæ  iustitiæ,  clementiæ,  aliorumque  attributorum  manifestalio,  quæ  mun-i  di  ordinem  maximopere  commendat,  absque  mali  moralis  permissione  nuilum  haberet  locum  .   216.  Itaque  Deus  non  vult,  sed  dumtaxat  permittit  ma]um  morale.  Atqui  hæc  permissio  Divinis  Perfectionibus  nihil  obest.  Ergo  mala  moralia  sub  unico  Ente  infinite  perfecto  locum  habere  possunt.   217.  Rem  totam  ita  perstringimus:  Ex  malis  nihil  Divinæ  Perfectioni  detrahitur.  Ergo  frustra,  præter  priricipium  summe  bonum,  aliud  principium  summe  malum  Manichæi  comminiscuntur  5.    i  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  XLVI,  q.   I,   a.  4  sol.   2  Enchir.,  c.  11,  n.  3.  Unde  Deus    non  eis  [creaturis  liberis)  ademit  hanc  potestatem  {peccandi),  potentius,  et  melius  esse  iudicans  etiam  de  malis  bene  facere,  quam  mala  esse  non  sinere  ;'  De  Civ.  Dei,  lib.  XXII,  c.   1.   3  I,  q.  XXII,   a.  2  ad  2.    Perbelle  ad  hanc  rem  inquit  s.  Bonaventura:    Vis  divina,  eliciens   bonum  ex  malo,  præpotens  est  malo,  et  ideo  bonum,  quod  inde  elicit,  prævalet  bono,  quod  malum  corrumpit;  et  ideo  plus  valet  Universum  nunc,  quam  valuisset  tunc,  in  quod  nunc  modo  commendatur  Sapientia  Creatoris.  Unde  Gregorius  in  benedictione  cærei  paschalis,  Ofelix  culpa,  quæ  talem  meruit  habere  Redemptorem.  Et  exeraplum  est  de  scypho  sano,  qui  frangitur,  et  religatur  filo  argenteo  vel  aureo,  quia  melior  est  post,  quam  ante,  non  ratione  fractionis,  sed  ratione  religationis  ;  In  lib.  I  Sent.,  Dist.  XLVI,  a.  1,  q.  6  resol.   5  Ex  iis,  quæ  adhuc  demonstravimus,    excluditur  etiam,  ut  s.  Thomas  advertit,  quorumdam  error,  qui  propter  hoc,  quod  mala  in  muodo  evenire  videbant,  dicebant  Deum  non  esse...  Esset  autem  e  contrario  arguendum:  Si  malum  est,  Deus  est.  Non  enim  esset  malum,  sublato Effcctuum  oppositorum  oppositæ  sunt  causæ.  Atqui  bonum,  et  malum  sunt  effectus  sibi  invicem  oppositi.  Ergo  sicut  summum  Bonum  est  causa  boni  ita  summum  malum  admittendum  est,  quod  sit  causa  rnali.   2W.  Kesp.  Dist.  mai.  Si  sermo  habeatur  de  causis  proximis,  et  particulanbus,  conc.  mai.,  si  de  causa  remota,  et  umversali    neg.  mai.  Dist.  etiam  min.;   ita  tamen,  ut  ad  3umdem  finem  ordinari  possint,  conc.  min.,  secus,  neq  mn.  J\eg    cons.  Llramque  distinctionem  ex  D.  Thoma  ac;epimus.  Quod   ad    primam    attinet,    contraria,  inquit  ;anctus  Doctor,  conveniunt  in  genere  uno,  et  etiam  con/eniunt  in  ratione  essendi.  Et  ideo,  licet  habeant  causas  larticulares  contranas,  tamen  oportet  devenire  ad  unam  arimam  causam  communem    .  Atque  id  generatim  circa  tfectus  contranos  intelligendum  est  ;  nam  cum  de  malo,  uod  oppositum  bono  est,  sermo  est,  illud  etiam  observanlum  est,  malumproprie  effectum  dici  non  posse siquidem  nalum  cst    mcidens  effectibus,  sed  non  est  factum  per  se  oquendo.  Alteram  distinctionem  ex  his  sancti  Doctoris  erbis  confecimus  :    Res  habent  contrarietatem  ad  inviem,  quantum  ad  proximos  effectus  ;   sed   tamen  concorlant  etiam  contraria  in  ultimo  fine,  ad  quem  ordinantur  ecundum  harmoniam,  quam  constituunt ;  sicut  etiam  pæi  in  mixto,  quod  componitur  etiam  ex  contrariis  ;  et  ex  oc  sequilur  quod  agentia  proxima  sunt  contraria,  licet  gens  pr.mum  sit  unum  ;  quia  iudicium  de  agente,  et  fine   oon^,  CUmaohtn  duæ  causac  in  idem  incidant    .   220.  Obnc.    Dcus  aut  vult  tollere  mala,  et  non  pots,  aut  potest,  et  non  vult ;  aut  neque  vult,  neque  pot ^  .  VUiU'^J01^'  Si  vull. non  potest,  imbelllis  est,  quod  in  Deum  non  cadit.  Si  potest,  et  non  vult,  ividus,  quod  æque  est  alienum  a  Deo.  Si  neque  vult,  equc  potest,  et  invidus,  et  imbecillis  est.  Si  vu  t,  et  potst,  unde  ergo  sunt  mala  ?  [   221.  Responsio  ex  dictis  constat.  Deus  enim  potcst  utiueomn.a  mala  tollere,  non  vult  tamen,  ne  impediatur  onum  Un.versi.  Neque  propterea  est  imbecillis,  aut  mi rdine  boni,  cuius  privatio  est  malum:  hic  autem  ordo  non  esset    si  eus  non  esset  ;  Contr.  Gent.,  lib.  III,  c.  71.  '   Ib.d.   ad  3.  -  In  lib.  II  Sent.,  Dist.  I,  q.  I,  a.  1  ad  4.    nus  bonus,  quia  omnipotentiam,  et  bonitatem  suam  patefacit,  cum  ex  ipsis  malis  bona  eliciat.   222.  Obiic.    Secundum  illud  effatum,  Quidquid  est  causa  causæ,  est  causa  effectus,  peccatum,  cuius  causa  est  liberum  arbitrium,  reducitur,  tamquam  in  causam,  ad  Deum,  qui  est  causa  liberi  arbitrii.  Atqui  id  sanctitati  Dei  repugnat. Et  sane  illud  effatum  ad  rem  non  facit ;  nam    effectus  causæ  mediæ  procedens  ab  ea,  secundum  quod  subditur  ordini  causæ  primæ,  reducitur  etiam  in  causam  primam  ;  sed  si  procedat  a  causa  media,  secundum  quod  exit  ordinem  causæ  primæ,  non  reducitur  in  causam  primam  ;  sicut  si  minister  faciat  aliquid  contra  mandatum  domini,  hoc  non  reducitur  in  dominum,  sicut  in  causam.  Et  similiter  pec|  catum,  quod  liberum  arbitrium  committit  contra  præc©r  ptum  Dei,  non  reducitur  in  Deum,  sicut  in  causam  l  .   224.  Obiic.    Prævidit  Deus  hominem  male  usurun:  libero  arbitrio. Ergo, cum sit infinite bonus, debuisse id impedire. Quod si bonitas finita patrisfamilias necessario exigit, ut impediat, quominus sui filii bonis, qua( accepturi snnt, abutantur, multo magis bonitas infinita i( præstare debuit. Equidem, cum homo essentialitei sit rationis particeps, atque libertas sit essentialis ratio nis proprietas, idem fuisset condere hominem libertafc carentem, ac  non hominem, quod intrinsecus repugnat Nec libertas est de se matorum scaturigo, sed solum ilj lius abusus, cum mala non fataliter, ac necessario, sec contingenter ab illa deriventur. Neque ullum tam fatuun hominem esse putamus, quem libertatis a Deo sibi con, cessæ poenitere possit, cum illa sit etiam innumerabiliuq bonorum fons. Potuisset utique Deus absolute impedire ne homo  peccaret, retenta nihilorninus libertate; ast, cu id noluit, tantum abest, ut malorum permissio  Eius infi nitæ bonitati obsit, quin potius illam mirifice manifester uti iam demonstratum est.i 4a  2æ? Peccatum, alibi  ait, jefertu in voluntatem, sicut in causam; et quamvis voluntas sit creata Deo, in quantum est quoddam ens, non tamen quantum ad ho( quod defectus ex ipsa incidere potest;  In lib.II Sent., Dist. Exemplum autem patrisfamilias, qui bonus non sset, msi prospiceret, ne fiiius abuteretur bonis ei traitis, nullam vim habet; nam pater est provisor particulris; Deus vero est provisor universalis. Aliter autem ocente AQUINO (vedasi), de eo est, qui habet curam alicuius articular.s, et de provisore universali; quia provisor parcularis excludit defectum ab eo, quod eius  curæ subdiir, quantum potest; sed provisor universalis permittit iquem defectum in aliquo particulari accidere, ne imediatur bonum totius. Accedit quod pater naturali officio impedire teneir quæcumque filii mala impedire potest; Deus autem ti demonstravimus, non tenetur omnia impedire mala læ potest. Quocirca Deus peccati causa etiam indirecta ci non potest nec debct: quia tametsi non præbeat frxi Iium, quod si præberet, homines non peccarent  >c  totum facit secundum ordinem suæ sapientiæ et iuitiæ, cum Ipse sit sapientia, et iuslitia; unde non imputar Jii, quod a ius peccet, sicut causæ peccati; sicut ibernator non d.citur causa submersionis navis, ex hoc lod non gubernat navem, nisi quando subtrahit -uberitionem, potens, et dcbens gubernare. Pantheistarum  placita recensentur  Ex iis, quæ superius de infinita Perfectione Dei cta sunt, non solum eorum error, qui nonnisi unam esse )sse Divinam Naturam inficiantur, sed etiam commenm illorum, qu, Deum cnm hac rerum universitate conndunt, refellitur. Illud philosophiæ systema, in quo nnia, quæ sunt, unicam substantiam constitucre dicun cl,HJfl(IfnrXI,I,I  n°tanda  ^st  vox illa aliquem,  i,t  c  udatur Baylci sopinsma, quo Deum mala permiuentcm  assimilat  ?i,  qui  smeret  crescere  seditiones,  et  perturbationes  iti  toto  renoVL9JVam  acouireretPr°™rati  remedii.  Nam  l.ac  agendi  ra"n  al loua  reSm  mala  Particularia  rex  permitteret,  sed  age r  Zlr  Um  commune  re^N  qod  ipse  curare  debet.  Quoca  ineptissimum  est  Baylei  exemplum.  V   la  2,  q.   Philos.  Cerist.  Compend.  IJ.7  9/?  tur  quæ  Deus  appellatur, panlheismi  nomine  designatur    Iam  insania  hæc,  etsi  antiquissima  sit,  tamen  hac  nostra  ætate  late  longeque  pervagata  est,  ac  veluti  culmen  atti gisse  videtur.  Ut  veteres2,  atque  aliquos  mediæ  ætatis  prætermiUamus  3,  pessimi  huius  erroris  origo  in  philosophia  re i  Hoc  ipsa  pantheismi  vox,  a  verbis  tcat  et  0eog   effecta,  lucu ^Omnes  fernie  indorum  philosophorum  Scholæ  pantheismum  ma eis    minusve  redolent,  sed  eum,  omni  remota  ambage,  docuit  philo   soohia  Vedanta,  quæ  cum  libris  sacris,  Vedas  appellatis,  consentane  sitorthodoxa  putatur.  Vedantici  philosophi  contendunt  unicum  extari   ens  infinitum  nomine  Brahma,  resque  multiplices,  et  compositas,  qua.   nræter  illud  existere  dicuntur,  esse  calentis  phantasiæ  ludibna.  Ind se  in     £%%;,   |c  promde  se,n  sub.ectum,  atquc  obiectum  reflexionis   distinLit  J"  Z  '3°  Per  reflcx.onem  limitcs  sibi  imponit,  scquc  in  eoosSbl   '';.""  e9°  0l?,eCt,,,,n  Uividit,,oniam  a,om  subicctun/rcflex  ornsob.ecto  oppomtur,  liquet  ego  obiectum,  comparatum  cun    eoosul l    um'^sum  T  Ca°QaarVt°r  ^punLper  reflexion^,  po°iviUh     purum'  hoc  est'  cum  conscientt  sui  ipsius   |r;:  z::^sT:zrcicntia  sui  ipsius  - est  sk  xitramque  rem  cum  cogitatione  unum  idemque  esse  contendit,  illud  pronuntiatum  staluens  :  Quidqnid  est  reale,  est  ideale,  et  quidquid  est  ideale,  est  reale.  Quare,  ex  eius  sententia,  illud,  quod  cetera  omnia  complectitur,  non  est  neque  subiectum,  neque  obiectum,  verum  cogitatio,  seu  Idea,  \el  Idea-Ens,  quæ  quidem  in  se  est  absoluta,  et  indeterminata,  sed  cum  seipsam  secundum  quasdam  leges,  quæ  ab  Hegbelio  momenia  appellantur,  evolvit,  egoy  mundum  et  Deum  producit. Pantbeismus  opera  Victoris  Cousini  e  Germania  in  Galliam  transmigravit.  Hic  eclecticorum  Galliæ  dux  se  panlbeistam  esse  præfracte  inficiatur;  sed  quod  yerbo  negat,  re  fatetur.  Revera  ipse  docet  Deum  esse  unicum,  et  multiplicem,  æternilatem,  et  tempus,  summum,  et  infimum  gradum  entis,  finitum,  et  infinitum,  simul  Deuny  naturam,  et  bumanitatem;  Deum,  cum  mundum  creat,  non  quidem  e  nibilo,  sed  e  seipso  illum  educere,  ldeoque  creationem  aliud  non  esse,  quam  evolutionem,  et  apparitionem  Dei  in  mundo;  creationem  esse  necessanam,  quippe  quod  Deus,  cum  sit  caussa  absoluta,  non  potest  non  creare,  hoc  est,  seipsum  manifestare,  et  cum  sit  caussa  infinila,  buiusmodi  manifestatio  erit  constans,  et  infinita;  Deum  idcirco  necessario,  et  semper  creare. Exinde  intelligitur,  cur  Heghelius  unam  esse  reruni,  et  seientiæ  rerum  originem,  et  in  scientia  formam,  et  id,  quod  forma  continetur,  unum,idemque  esse  decreverit.  Quamobrem  ipse  totam  phi  losophiam  intra  logicæ  cancellos  coegit;  ex  quo  sequebatur  rationenr  philosophandi  esse  ipsam  philosophiam;  siquidem  logica,  ut  ab  initn  diximus,  non  est  aliud,  quam  communis  ratio  philosophandi,  siy  ctitati  detrimentum  affert.   3  Vid.  Allocut.  Pii  PP.  IX,  Maxima  quidem,  9  Iun.  1862,  in  0.;  cit.  Atti  Pontificii.   onc.  min.  Neg.  cons.  Distinctionis,  quam  attulimus,  ratio  x  iis,  quæ  alihi  docuimus,  evidenter  perspicitur.   243.  Obiic.    Substantia  infinita  cum  substantiis  finiis  comuncta  est  quidquam  maius  unica  substantia  infinifc  Atqui  hoc  est  absurdum,  siquidem  illud,  quo  quiduam  maius  esse  potest,  non  est  infinitum.  Ergo  absurum  est  esse  substantias  finitas  præter  infinitam. Resp.  Dist.  mai.,  quidquam  maius  quoad  nume^m,  conc.  mai.,  quoad  perfectionem,  neg,  mai.;  conc.  in.  Neg.  cons.  Iis,  quæ  ad  huius  rei  explicationem  abi  tradidimus  %  hunc  alium  D.  Thomæ  locum  adiicius:    Finitum  infinito  additum  non  facit  maius,  sed  fat  plus;  quia  infinitum  et  finitum  sunt  duo. Deus  dicitur  esse  omnium;  et  omnia  dimtur  esse  in  Deo,  atque  esse  participaliones  Divinæ  Esmtiæ.  Atqui    loquendi  rationes  significant  res  extra  eum  ab  ipso  Deo  reipsa  non  distingui.  Ergo.   246.  Resp.  Neg.  min.  Et  sane,    ((  Deiias  dicitur  esse  mmum  eiTective,  et  exemplariter,  non  autem  per  essenam. Creaturæ  in  Deo  esse  dicuntur  dupliciter.  no  modo,  in  quantum  continentur,  et  conservantur  virite  Divina;  sicut  dicimus  ea  esse  in  nobis,  quæ  sunt  in  islra  poteslate. Et  hoc  modo  intelligendum  est  verum  Aposloli  dicentis  :  ln  lpso  vivimus,  movemur,  et  su~  us,  quia  etiam  noslrum  vivere,  et  nostrum  esse,  et  norum  moveri  causanlur  a  Deo.  Alio  modo  dicuntur  res  ise  m  Deo,  sicut  in  cognoscente. Creaturæ  non  cuntur  Divinam  Bonitatem    participare,    quasi  partem   ln  lib.  IV  Sent.,  Dist.   q.  sol.  ad  i.  Præclara  sunt  hæc  D.  Bernardi  verba :  Sane  esse  omnium  dixerim  Deum,  non  quia  illa  sunt,  quod  est  Ule,  d  quia  ex  Ipso,  et  per  Ipsum,  et  in  Ipso  sunt  omnia.  Esse  est  er omnium,  quæ  facta  sunt,  Ipse  factor  eorum,  sed  causale,  non  itenale;  Serm.   IV  in   Cant.  Cf  s.  Aug.,  Solil,  lil.   I,  c.   1,  ct  Damasc,  De  Fide  orthod.,  lib.  I,  c.   12.  5  I,  q.   XVIII,  a.  4  ad  1.  Cf  Qq.  dispp.,  De  Pot.  Ex  his,  et  aliis,  quæ  antea  passim  exposuimus,  intelligis  facere  fundamentum  Pantheismi  Krausii,  eiusque  discipuli  Arhensii;  inidem  eoruni  sententia  in  illa  verborum  æquivocatione  superstruir,  qua  omnia,  et  proinde  etiam  mundi  essentiam  in  Dei  Essentia  sentur  contineri. essentiæ  suæ,  sed  quia  similitudine  Divinæ  Bonitatis  i  esse  constituuntur,  secundum  quam  non  perfecte  Divinai  Bonitatem  imitantur,  sed  ex  parte. Obiic.  Nolio  essendi  in  se,  sive  subsistendi,  i  alibi  dictum  est 2,  dumtaxat  Deo  plenissime  convenit.  Erg  nulla  substantia,  præter  Deum,  dari  potest.   248.  Resp.  Neg.  cons.  Sane  aliquid,  ut  s.  Thomas  doce?  potest  dici  proprium  alicui,  vel  quia  ipsi  ita  convenit  ut  nulli  alii  subiecto  convenire  queat,    ut  cum  dicituJ  proprium  hominis  esse  risibile,  quia  nulli  extraneo  a  ne  tura  hominis  convenit  ;  vel  quia  i!lud,quod  de  subiect  prædicatur,  etsi  aliis  subiectis  quoque  conveniat,  tame  eo  modo,  quo  ipsi  convenit,  nulli  alii  subiecto  convenir1  queat;  ut cum  dicitur  hoc  proprie  esse  aurum,  qui  non  habet  admixtionem  alterius  metalli  3  .  Hoc  præstf  tuto,  de  substantia  Dei  idem,  ac  de  esse  Eius  dicendur  est;  nempe  quemadmodum  esse  est  proprium  Deo  non  e  quod  res  creatæ  non  sunt  entia,  sed  eo  quod  esse  illo  md  do,  (juo  convenit  Deo,  nempe,  prout  est  purum,  seu  sin>  admixtione  ullius  privationis,  aut  potentiæ,  nuili  natura  oreatæ  convenit;  ita  Deus  proprie  substantia  est,  nof  quia  nulla  res  creata  substantia  est,  sed  quia  substantia  prout  perfectum  actum  subsistendi  denotat,  nulli  rei  crea  tæ,  sed  Deo  dumlaxat  convenit.  Itaque  ex  eo,  quod  Deu  proprie  substantia  est,  non  fluit  res  creatas  non  esse,  ne^  dici  posse  substantias,  non  secus  ac  ex  eo,  quod  esse  pro;  priissime  de  Deo  prædicatur,  non  sequitur  ipsum  noi  posse  prædicari  de  rebus  creatis  s.    i  In  lib.  II  Sent.,  Dist. Et  alibi:  Essei  tia  Divina  non  secundum  se  augmentabilis  et  multiplicabilis  est;  se  solum  multiplicabilis  estse^undum  similitudinem,  quæ  a  multis  par  ticipatur  ;  Contr.  Gent.. Sent.,  Dist.  Id  luculenter  s.  Thomas  docuit;  siquidem,  postquam  monuit  Deun  dici  substantiam,  quantum  ad  id,  quod  est  perfectionis  in  substantia"  adiecit:    Et  ideo  non  sequitur,  quod  omne,  quod  est  substantia,  si  Deus;  quia  nihil  ab  Ipso  recipit  prædicationem  substantiæ  sic  acce  ptæ,  secundum  quod  dicitur  de  Ipso;  et  ita  propter  diversum  mo  dum  prædicandi  non  dicitur  substantia  de  Deo;  et  creaturis  univoce  sed  analogioe. Quædam  adversus  Spinosam,  aliosque  Panlheislas   adnotanlur    n Totum,  quanlum  est,  spinoziani  systematis  ædifir?(,cium  ambigua  substantiæ  notione  innititur,  qua  explicala,  funditus  illud  corruit.  Sane  Spinosa  Deum  unicam  e(2sse  substantiam  ex  eo  deduxit,  quod   cum  dixerit  subit  stantiam  csse  id,  quod  per  se,  seu  in  se  est,  iliud  per  se  tmjita  accepit,  ul  non  solum  inhærenliam  in  aiio  subiecto,  na>ed  etiam  causam  effectricem  a  substantia  distinctam  excKPluderel,  unde  nonnisi  unicam  substantiam  Divinam  exilenitere  posse  collegit.  At  hoc  falsum  est,  quia  in  definitionjbe  subslantiæ  esse  per  se,  sive  in  se  non  denotat  eam  hu^usmodi  esse  debere,  ut  non  recipiat  esse  suum  ab  alio  itj,ed  denotat  eam  non  habere  esse  suum  in  alio,  tamquam  jn|n  subiecto1.  Quamobrem  s.  Thomas   scite  advertit  sube(  tantiam  dici  posse  rem,  quæ   non  habet  esse  suum  per  mjihud,  si  pcr  7  ahud  intelligatur  causa  formalis,  quippe  i[uod  causa  formahs  est  intrinseca  cuique  rei;  non  vero,  faiii  per  To  ahud  causa  effectrix  intelligalur,  quia  res  creaioi  æ  esse  suum  a  Deo  accipiunt. Spinosa  subslantiam  ila  definivil,  ut  in  ea  essentiam   M|l>  esse  non  distingueret,  quia  non  dixit  substantiam  esse   )U|Ssentiam,  seu  rem,  cui  convenit  esse  in  se,  sed  ens,  quod   ie  i  se  est,  seu  ipsum  esse  in  se;  unde  pronum  ei  fuit  omnem   miausam  ab  ipsa  subslantia  diversam  excludere;  siquidem   0i  m  subslanlia  essentia  ab  csse  non  distinguitur,  necesse   st,  ul  ipsa  per  essentiam  suam  exislat.  At  vero,'  ut  idem   lhomas  scite  advertit    substantiæ  nomen  non  siffni cat  hoc  solum,  quod  est  per  sc  esse,  quia  hoc,  quod  est   sse,  non  potest  per  sc  esse  genus,  sed  significat  esscn am,  cu.  compet.t  sic  esse,  idest  per  se  esse,  quod  la ien^essc  non  est  ipsa  eius  essentia  3  .  Et  sane,  subslan Ontol.. Esse  creatum  non  est  per  aliquid  aliud,  si  ly  per  dicat  caum  formalem  intrmsecam  ;  immo  ipso  formaliter  est  creaturasi  tem  d.cat  causam  formalem  extra  rem,  vcl  causam  effectivam  '^c   IPC,F  ^Tr^  Gt  n°n  Per  SC,);  /n  7  S'nt->  >t. Ferranensem,,  In  lib.  I  Contr.  Gent. Le rePræstatVGatti,Ord.Præd.,/nSr/r.a/,o^fl-co-;,o/e,r^^  )•  I,  tract.  I,  Djss.  Roma. tia,  cum  sit  quædam  categoria,  rem  secundum  aliquem  modum  essendi  determinatam  significare  debet;  ac  proinde  intelligi  non  potest,  nisi  in  ea  et  aliquid,  quod  quodam  modo  est,  et  quidam  modus,  quo  ipsum  est,  distin guantur. Illud  prætermissum  nolumus,  duo  vitia  quoque  la tere  in  demonstratione,  qua  Spinosa  unicam  substantiam   Divinam   existere  statuit.  Primum  est,    quod  huiusmodi   demonstratio  in  seipsam  incurrit. Philosophus hebræus primo  suhstantiam  ita  definivit,  ut  nonnisi esse Dei re vera significaret; deinde ex notione substantiæ,  quam  sua   definitione  tradidit,  Deum  dumtaxat  esse  substantiam  de duxit.  Alterum  est,  quod  Spinosa  ex   solo  conceptu  sub stantiæ  argumentum  ad  existentiam  eius   petivit.  Enim vero,  cum  notio  substantiæ  dicitur  esse  res,  cui  conve nit  non  esse  in  alio,  vel  secundum Spinosam,  ens,  quod   per  se  est,  et  per  se  concipitur,  procul  dubio  non  affir-'   matur  esse  revera  in  natura  rem,  cui  convenit  non  esse   in  alio,  sive  ens,  quod  per  se  est,  sed  illud  tantummodo   decernitur,  si  quid  est,  cui  convenit  esse  non  in  alio,  hoc   esse  substantiam.  Quocirca  ex  notione,  quæ  definitione   suhstantiæ  continetur,  illud  minime  licet  absolute  inferre^   quod  substantia  re  vera  existit,  sed  illud  dumtaxat,  quod   re  vera  existit  substantia,  si  res,  cui  convenit  non   esse   in  alio,  existat.  Ad  Pantheistas  transcendentales  quod  attinet,  1  iam  demonstratum  a  nobis  fuit  absurdam  esse  tum  illan.  methodum,  qua  ipsi  cognitionem  nostram  a  priori  inve  stigare  conantur2  ;  tum  illam  sententiam,    qua  animan  obiecta  suæ  cognitionis  sibi  construere  tenent  3.  #     A  vero  longe  abest  pronuntiatum  illud,  quod  ipsi  r  Neoplatonicis acceperunt,  ideas  nostras  a  rebus  non  dis  tingui,  atque  subiectnm  cogitans,  et  obiectum,  quod  cogi  tatur,  unum,  idemque  esse.  Sane,  quemadmodum  s.  Tho5  mas  contra  Neoplatonicos  argumentatus  est 5,  in  pnmil  intellectio  non  est  eadem  cum  re  intellecta,  quia  mens  noi     Hinc,  ut  alibi  adnotavimus  (p.  335-336),  substantia,  prout  cate  goria  est,  in  Deum  cadere  nequit,  quia  in  Deo  essentia  ab  esse  dis  tlngui  haud  potest.   2  not.  2.  Contr.  Gent. solum  intelljgit  rcm  sed  per  lacultatem  in  seipsam  redeundi,  qua  pollet,  inlclligit  intellcctionem  rei;  L  quo,  non  solum  scent.æ  rcrum  cxislant,  sed  etiam  scienth,  cogn.fon.s  rerum  confici  possit.  Secundo,  intefiecUo  d  !  stingui  ur  al>  intclleclu,  sive  a  subieclo  cognoscenle,  quia  si  intellectus  idem  esset  cum  inlellectione,  ipse  numquam  in  potcnlia,  sed  semper  in  actu  foret,  hoc  cst  semner    fZT%  ^'^«W  cogposcit,  neque  unquam  novas^gni."   rimin1turU,rnrCtTerU°J  inlC!'eC'US  a  re   intC,,ccta  u" criminatur,  qu.ppe  quod  res  intellccta   est    princinium  per^qiiod  anima  eam  intelligit  '.  '"cipmm,   >t   iJn  E9\P"  Fichlei,  Identitas  absoluta  Schellingii,   .  enf  nos trf     FS"T  ^™'  SmL  Re  fluidem    mH  ronrnn.in     Chlc°  doJc?nle  '  0',e  al>stractionis   ad  ego  mri  conceptionem  ascendit.  Atqiii  nemo  vel  in  logica  110 '  o  USn!,goT  illVhSlraCrti0nem  n?n  nosse  confici  sinc  su->  en°  'Fqrm      COnf!C"'  Ct  °,,ieCl°  '   circa  quod  eonfici nhi^f  T  e9°x Puriconc?Pt«  exurgere  non  potest,  nisi  '"('>. «qu  obiect,  rea,kas  praoslUuatur    At ept.o  rcv  egopun,  secundum  Fichleum,  quamlibel  lum   ESf Vs  "m  TIUSSuh,e.CU  repræsentationcm  excludit.  ^rgo  Fictheus  lurp.ter  sibi  contradicit,  cum  conceplioem  „s   C5,0  pun  ve,ut|  sui  systematjs  fundameiUulT1   niliii?!  aUtem-'  a-ouo  Schellingius  supremum  co Te,  s  n...  an?e  Pr,nc,P,um  derivat,  est  aliquid,  quod   io.cn,,. .0tTem  omns  rcalitat.  nempc  perabstra ules     Lv >ieC{0'  Ct  Su,.,iect0  in  sc  eontemp  latur,  et  si KL  i,  rea,,ss,mum    «u'a  illud  non  solum  reale,    sed   Mt  1^^. tat6m'  °i  f°ntem  0mnis  rca,itatis  cssc  eonraroif n»Un  '•  '  qU.°d  ex  rcmolio"e  subiecti  et  obiecti  er«m    "  r  rcal"?l'S  sit,  est  prieotfo  oftscbta,  seu  *rum  mhil.  Ergo  (dent.tas  absolota  Schellingii  manife terCsi  b!hCt  C,;"tr  'li,',i"",""•  Deni1ucsi  Sclu.lfi,  g™  turter  sibi  conlradix.t,  cum  Absolutum,  quod  ment  ner  re ouonem  omnis  realitatis  in  se  contemjlatur  in  Ens  rea «qronufll",™0,,^  SKbieC,nm  intelli8e"s.ot  ren  intcl.ccum   »«  91  9S,    m,™ observanlc  B»lmesio(F«M.  /«» et  s°>  »«wSr&   A«g.; ^«rTm;.!,bi,b.,a^Ua8,;cStUb:CC10  oognosccnti,  opnonil.  Cf  Puilos.  Gurist.  Compend.  lissimum  transmutavit,  idem  Heghelio  obiiciendum  est,  auia  ipse  asseruit  ldeam  esse  ultimam  abstractipnem,  ad duam mens, a rebus proprietates earum gradatim remoTendo, pervenit, et simul eam fontem omnis real.tatis, ac proinde cum idea omnium max.me concreta unum, idemque  fecit. Accedit, quod, cum idea visionem, sive repraesentationem significet, admittere ideam, quae neque ad obiectum, neque ad subiectum uilo modo refertur, idem est, ac admittere visionem sine re, quae videtur,  et sine subiecto, quod videt; id, quo nib.l  absurd.m  Quae^cum ita se habeant, nihil est, cur dicamus. quantum impia, et ahnormis sit notio De, quam, sti Phv fosophi obtrudunt. Sane, secundum Fichteum, Deus 1 est ro eqo vururn, quod seipsum tamquam purum ponit s ive! nt ipse blaterat, creat; 2° est nostrae ment.s  figmen tum naro, quemadmodum Fichteus ingenue fassus esl tres  illae positiones, non ego, ego nonpurum, et Deus pmn obiecliva realitate deslituuntur; est infinitum, et  s.mt sihi limites assignat. Secundum  Schel ing.um, 1 Absc uturo, sive Deus non tamquam illud, in quo omne act  est sed tamquam illud, in quo aliqu.d potenhale est, n te igendnm Vet. Etenim evolutio Absoluti non pote concipi velut quaedam manifestat.o; s.qmdem repugn quXam  manifesturo se facere, nisi sit al.ud cuisem nifestel; nihil autem omnino est, cu, Absp utum manif stare se potest, quia nihil, secundum Schellmg. um, rea esi!praeterquaro quod ipsum Absolutum, et qu.dqu.d ^pj ter Absolutum existere videtur, re ipsa non ex.stit  .(Jua. "tiamsi demus ro ego purum, ut ut infinitum  P°f  ^Uquem  ™i,»m  «ihi  nonere a Fichteo quaerere nobis hcet, utrum  aU  limn Sm sTgnandos psum se moveat, an a caussa externa impcllatt Shoc Postremum.agnoscercnecessc cst causam eyopurosupenore nuae in ipsum vim aliquam exercet, ob idque quandam passion coo tribucre quae duo Fichtei systemati adversantur; .pse  emm uit qu1dquldqexistit ab ego puro originem habere atque^ uk,  . scl*  tari uobis liceat a Fichteanis, cur ego purum – H. P. Grice, THE PURE EGO --  Iim.tes  s.b,  ponat? S sane ex se siquidem nulla res ad imperfectionis statum spectat aue ex eo quod in quodpiam obstaculum incdit, nam ex F.ch  S"hil extra ego, eiusque ideas existit. Cf  Nicolas, Introd. a l   r Bistoire de la Phil., Paris Cf Ancillon, Essai de phil. et de htterat., raris lla evolutio in ipso Absoluto ponenda esset. Atqui si in I ibsoluto omne  actu esset, nulla evolutio in eo esse, et inm ell.gi posset, quia cum illud, quod evolvitur, a potenlia lti. id actum progredi debeat, repugnat in aliquo evolvi iim ud quod iam actu in eo est. Ergo, ut illa evolutio in sil knsoluto explican posset, aliquid potentiah in eo intellijendum esset. Iam Absolutum, in quo aliquid potentiale est, secum pugnarc manifestum est. 2° Immo Absolutum  >cnellingianum non est, uti vidimus, nisi Privatio absouta, sive merum Nihil. Hinc Oken Schellingii discipulus o usque insannt, ut Absolutum, sive Deum Magnum  NiU appellant. Denique, secundum Heghelium, 1° unium ens, sive absolutum, et Infinitum, quod ipse vocat aea-±,ns,Qstahquodprivative indeterminatum, seu omnis eterminationis  expers2,  unde collegit Ideam-Ens esse  puum putumque nihil 3; et quoniam nihil est negatio enis, Idea-hns esset ens, quod non est ens, sive ens, et non ns; 1 fcxevolut.one  ldeae-Entis, ut Heghelius ait, emer £  «Tnfr  sP^tus>  et  »Pse Deus. Quare, cum Idea  uu">ns cvolutioncm Absoluti   S"f°  bsnrdam cssc demonstravimus, absurdam etiam  cv„Iun„c/  «^'^l.anac  prcdunt. Insupcr pcsitiones  Ideae  He«helii po icncs, s.vc  ad creationcs ?ou  ego  puri Vicblei rcducuntur! quo Uramcnu^rndaet,^8  °StCUSU,U   U°biS  CSt'  VC'Ut  "hantaSiaC seu devenit, etcausam, per quam fit, subaudiat: haud enim possibile est, ut aliquid de potentia in actum, nisi per ens iam actu, progrediatur. Adhaec, quis tam vehementer allucinari potest, ut Deum, cuius natura, ut AQUINO (vedasi) inquit, maxime et purissime est  actus in aliquo, quod per continuas evolutiones fieri indigeat, ut realiter sit, seu potius quod semper fiat, et numquam sit, consistere effutiat? Denique in refellenda sententia Cousini nihil immorari nobis opus est. Etenim illa, quae docet, nempe res necessario a Deo creari, atque creationem in eo consistere, quod Deus mundum ex seipso educit, ex theoriis antea statutis 8 nullo negotio  explodere licet. Unum, et alterum dumtaxat hic adiicimus. Sane, quoad creationis necessitatem, quam Cousinus ex absoluta Dei natura inducit, audiatur iterum AQUINO: Quidquid in Deo est, est sua essentia; et ideo totum est aeternum, et increatum, et necessarium; sed tamen effectus, qui ex Eius operatione procedit, non necessario procedit, quia procedit ab operatione, secundum  quod est a voluntate, et idec producit effectum secundum libertatem voluntatis. Fal sam autem omnino esse cousinianam notionem creationis: a Augustino docemur. Creatura, sanctus Doctor ait ita esse dicitur ex Deo, ut non ex Eius natura facta sit Ex Illo enim propterea dicitur, quia Ipsum auctorem habet, ut sit: non ita, ut ab lllo nata sit, vel processerit sed ab Illo creata, condita, facta  sit s. Atque inde  iU 1 Qq. dispp., De Pot., q. II, a. 1 c. 2 Circa haec Transcendentalium commenta vid. etiam quae diximu: in cap. II, a. 2  Cosmol,  c.  VII,  aa.  1  et  2. In  lib. 1  Sent.,  Dist.  XLIII,  q.  II,  a. 1  ad  3.  Et  ibid. ad 2 Sicut  voluntas, et essentia, et sapientia in Deo idem sunt re, se Optimismus mundi refellitur. Antonivs Can. D'Amelio Joseph Ca>\ Molinari Censor  Theologus Depnt. cx-a,  CZ-o-a  4Pf&}. Gaetano Sanseverino. Sanseverino. Keywords: segno naturale, Boezio, Aquino. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanseverino” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza -- Grice e Santilli: la ragione conversazionale -- dal soggettivo all’inter-soggettivo – la scuola di Sant’Elia Fiume Rapido -- filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Sant’Elia Fiume Rapido). Filosofo italiano. Sant’Elia Fiume Rapido, Frosinone, Lazio.  Segue il corso liceale presso la Scuola di Murro a Napoli. Discepolo di GALLUPPI, e amico -- fra gli’altri – di SETTEMBRINI, FIORELLI, e SANCTIS. Si laurea in filosofia. Apre una scuola di diritto morale e costituzionale.  Fervente giobertiano – GIOBERTI (si veda), e attivo propugnatore, nei circoli culturali napoletani, di un'Italia federate. A frequenti rapporti epistolari con MAMIANI, GIZZI, e COUSIN. Quest'ultimo lo introduce nel giro culturale del socialismo utopistico ma modula il suo socialismo secondo i propri valori umanitari, rifiutando la logica della lotta di classe. Ha comunque a scrivere che nel regno di Napoli occorre una savia distribuzione della ricchezza. Presidente della società dantesca (ALIGHERI – si veda) -- e prolifico filosofo. Fonda "L'Enciclopedico" in cui vivacemente sostene che occorreva occuparsi della piaga della povertà. La nazione italiana vuole pane e lo dimanda incessantemente, lo chiede nel pianto dell'indigenza, tra le sciagure della desolazione, lo chiede non a titolo di preghiera, ma diritto necessario, assoluto. Il popolo italiano non capisce la speculativa astrazione di alcune verità filosofica, non sa i titoli di libertà, di costituzione, di uguaglianza. Una riforma che dimentica affatto la fisica prosperità del popolo italiano non è che riforma di solo nome. “Le idee" e testo di studio nelle scuole di Toscana; "Sul realizzamento del pensiero"; "Sviluppo filosofico dell'autorità"; "Cenno psicologico sull'attività dello spirito"; "Individuo e Società"; "Princìpi dell'imanità razionale"; "Il socialismo in economia" e "Lavoro, industria e capitale". Si batté politicamente per l'ottenimento della Costituzione da parte di re Ferdinando II. Malvisto e considerato individuo pericoloso dalla polizia e ucciso a baionettate da soldati che fanno irruzione nella sua abitazione in Largo Monte-Oliveto, accanto a Palazzo Gravina. Venne ucciso a seguito della delazione di una donna, che lo indica come il predicatore alla soldataglia. Lo ricordano due epigrafi: una sulla facciata della sua casa natia e una sulla facciata della sua palazzina in Largo Monteoliveto. Di lui scriveno SANCTIS, PEPE, SETTEMBRINI, VANNUCCI, MASSARI, GROSSI, GUZZARDELLA, e MANDALARI -- che volle raccogliere i suoi saggi in "Memorie e Saggi” (Roma). Peruta. “Il Giornalismo Italiano del Risorgimento”; Ghiron, Peruta, “Storia del quindici maggio in Napoli; Settembrini "Memorie e saggi”; Mandalari, Memorie, Roma. Guzzardella, “Martire del Risorgimento” Milano, Ghiron, Il valore italiano, Tip. nazionale degli editori Ghione e Lovesio, Peruta, Il Giornalismo Italiano del Risorgimento, Angeli, Mambro, in Sant'Elia Fiume Rapido, il Sannio, Casinum e dintorni Roccasecca, Settembrini, Ricordanze della mia vita, Morano. COMMEMORAZIONE DI ANGELO SANTILLI FILOSOFO E PATRIOTA SANTELIANO FU UCCISO A NAPOLILa cerimonia a Sant’Elia – ntensa cerimonia commemorativa, a Sant’Elia Fiumerapido martedì 20 maggio scorso, per la ricorrenza del 160° anniversario della tragica morte del filosofo e patriota risorgimentale santeliano, Angelo Santilli. Promossa dalla locale Pro Loco, la   commemorazione ha avuto il convinto sostegno e patrocinio dell’Amministrazione Comunale, per interessamento degli Assessori alla Cultura e al Turismo Antonio Trelle e Giancarlo Vacca, oltre a quello della scuola media statale, intitolata proprio al Santilli, tramite l’impegno del dirigente scolastico prof. Graziuccio Di Traglia. La cerimonia ha avuto inizio al mattino, con raduno di studenti, autorità civili, militari e religiose, degli eredi del Santilli e di un gran numero di cittadini, in Piazza Antonio Riga dove, all’imbocco di Via Angelo Santilli è stata scoperta una nuova targa toponomastica marmorea, con su scritto: “Via/Angelo Santilli/1822-1848/Filosofo e Patriota”. Nella Chiesa di Santa Maria la Nova è stata officiata da don Rosino Pontarelli una S. Messa in memoria di Angelo Santilli seguita da una orazione commemorativa dell’illustre santeliano a cura di Benedetto Di Mambro. Dopo la messa è stata deposta una corona di alloro presso la casa natale del Santilli al suono delle note de “Il Silenzio”, . Nel pomeriggio, presso la sede della scuola media, si è tenuto un approfondito convegno sulla figura e l’opera dell’illustre santeliano e sulla continuità tra il pensiero liberale dell’800 e la Carta Costituzionale italiana di cui proprio questa’nno ricorre il 60° anniversario della sua adozione. Al convegno, seguito da un folto ed interessato pubblico, hanno preso parte: il sindaco di Sant’Elia, dott. Fabio Violi che ha preannunciato, dietro donazione degli eredi Santilli, l’istituzione di una Biblioteca Comunale proprio nell’abitazione natale di Angelo Santilli e a lui intitolata; la professoressa Silvana Casmirri dell’Università di Cassino che ha sottolineato come il patriota risorgimentale santeliano fosse “un prototipo, un modello di una gioventù idealista durante la fase del Risorgimento italiano”; il Prefetto di Frosinone, dott. Piero Cesari che, rivolto ai giovani studenti, ha rimarcato come fosse importante, nel ricordo del Santilli, costruire insieme “il sentimento della cultura della legalità”; infine il giudice Tommaso Miele, primo consigliere della Corte dei Conti, che ha sottolineato l’attualità del pensiero di Angelo Santilli, rimarcando il concetto della Costituzione “come fonte di democrazia e di uguaglianza”. È stata quindi la volta dello studente Giacomo Vettraino della classe III A che ha chiuso il convegno illustrando la vita e il pensiero di Santilli.  Angelo Santilli, filosofo e patriota – Angelo Andrea Santilli era nato il 28 ottobre 1822 a Sant’Elia, Comune che all’epoca si trovava in Provincia di Terra di Lavoro ed in pieno Regno delle Due Sicilie su cui governava Re Ferdinando I di Borbone. Era figlio del giovane medico santeliano Silvestro Santilli, che sarebbe stato anche Sindaco di Sant’Elia dal 1827 al 1829 e della giovane Giuseppa Mancini, originaria di Castel Baronia, in Provincia di Avellino, ma residente a San Germano, l’odierna Cassino. Il nonno materno di Angelo era il medico Evangelista Mancini, bonapartista e fra i promotori della Repubblica Partenopea del 1799. Di odori libertari il piccolo Angelo ne respirò a pieni polmoni nella sua casa di S. Elia, nei pressi della chiesa di San Cataldo in cui, fra l’ altro, era stato battezzato. Compiuti i primi studi giovanili a S. Elia, nel 1835, a 13 anni, Angelo Santilli si trasferì a Napoli per proseguire gli studi, andando ad abitare in Largo Monteoliveto nei pressi di via Toledo. L’ingresso alla sua abitazione era il Vico Gravina 1. Con Angelo andarono a Napoli anche la madre Giuseppa, i fratelli Vincenzo, Giuseppe e Giovanni ed il giovane compaesano Filippo Picano. Angelo e Vincenzo entrarono nella scuola di Francesco Murro per l’apprendimento della grammatica, della retorica, della filosofia, della storia e delle scienze. Nel 1838, a soli 16 anni, il giovane Angelo si iscrisse alla Regia Università di Napoli avendo fra i suoi insegnanti il maggior filosofo italiano dell’epoca, il kantiano Pasquale Galluppi. Amici e compagni di studi del Santilli furono, fra gli altri, Francesco De Sanctis, Luigi Settembrini, Silvio e Bernardo Spaventa, Antonio Scialoja, Giuseppe Fiorelli e Pasquale Stanislao Mancini, suo cugino per parte di madre, questi avrebbero tutti avuto ruoli politici, letterari e filosofici importanti nell’Italia postunitaria. Nel 1842, a soli 20 anni, Angelo Santilli si laureò in Filosofia ed in Legge, aprendo così uno Studio Legale e divenendo anche docente di Diritto. L’attività filosofica, giuridica, letteraria e politica del Santilli si sarebbe svolta, incessante e copiosa, nell’arco di sei anni. Sempre nel 1842, a soli 20 anni, dette alle stampe la sua prima opera filosofica “Le idee soggettive” che ebbe grande accoglienza negli ambienti intellettuali ed accademici dell’intera Penisola a tal punto da doverne fare una seconda ristampa per la vasta richiesta che ebbe quale testo di studio nelle scuole del Granducato di Toscana. Santilli non si fermò: continuò a scrivere di diritto, di filosofia, di critica letteraria e fu anche esperto verseggiatore in terza rima. Famosa la sua ode dedicata all’amata Margherita. La fama letteraria del Santilli ebbe grande risonanza a Napoli e nel 1846, su proposta del Ministro della Pubblica Istruzione del Regno Borbonico, fu nominato Presidente dell’Accademia Dantesca che però dopo qualche tempo fu fatta chiudere dalla Polizia Borbonica perché, ricorda Atto Vannucci, “sotto apparenze letterarie mirava ad intenti liberali ed umanitari”. Santilli ebbe anche una fitta corrispondenza epistolare con Terenzio Mamiani; con il Cardinale Gizzi, Segretario di Stato di papa Pio IX e con il filosofo eclettico francese Victor Cousin, professore di estetica presso l’Università La Sorbona di Parigi. Tramite gli scritti del Cousin entrò in contatto con il pensiero socialista del filosofo utopista francese Pierre Joseph Proudhon e nel 1846 lo stesso Santilli volle esporre le sue idee in proposito in tre pubblicazioni: “Il socialismo in economia”, “Individuo e società” e “Lavoro, industria e capitale”. Lo sviluppo filosofico e politico del Santilli partiva dal criticismo kantiano per approdare al positivismo sociale, attestandosi, alla ricerca di certezze e verità, allo spiritualismo neo-hegeliano che sarà l’espressione filosofica di Bernardo Spaventa e che si esplicherà nel socialismo meridionalista di Antonio Labriola e Gaetano Salvemini. Intanto in tutta Italia si andavano sempre più propagando idee libertarie. Santilli, non vedendo attuabile al momento l’istituzione di uno Stato Repubblicano, abbracciò il federalismo di Vincenzo Gioberti e scrisse al Cardinale Gizzi perché il Pontefice si facesse promotore e guida di un federalismo fra tutti gli Stati in cui l’Italia era divisa. Stava fiorendo il Risorgimento e da ogni parte si chiedeva la Costituzione. Santilli cominciò a dedicarsi alle pubbliche assemblee ed alle pubbliche predicazioni contro il governo assoluto di re Ferdinando II, assieme al popolano Michele Viscusi. Quando, il 29 gennaio del 1848 il Governo Borbonico concesse la Costituzione, Santilli non smise di parlare pubblicamente perché tramite la Costituzione si potessero migliorare le condizioni civili e sociali della popolazione e ci fosse “una savia distribuzione delle ricchezze”. Ma dopo qualche giorno, mentre lo stuolo degli ascoltatori del Santilli andava ingrossandosi sempre di più, la cosa cominciò a creare preoccupazioni e timori nella polizia borbonica che dopo un mese interruppe un discorso del Santilli in Largo del Castello e disperse gli ascoltatori. Santilli denunciò il fatto sul suo giornale “Critica e Verità” la qual cosa gli creò ancor più inimicizia e sospetti dalla parte della polizia. Intanto alla fine di febbraio del 1848 moriva la mamma di Angelo Santilli, Giuseppa Mancini, a soli 57 anni di età. Nell’aprile del 1848 Ferdinando II ritirò la Costituzione ed in tutto il Regno si diffusero ancor più le idee libertarie e di uguaglianza sociale del Santilli. A Napoli addirittura vi furono anche degli scioperi. Agli inizi di maggio Angelo Santilli iniziò a scagliarsi con violenza contro la monarchia assoluta. Il Re, temendo una insurrezione popolare, nei giorni dal 12 al 14 maggio fece disporre l’esercito nei punti strategici di Napoli. Angelo Santilli continuò incessante con le sue orazioni contro re Ferdinando. Nella serata del 14 maggio i napoletani iniziarono ad innalzare barricate contro l’ esercito. Barricate vennero erette anche in Largo Monteoliveto, vicino all’abitazione del Santilli. La mattina del 15 maggio 1848 iniziarono gli scontri tra i rivoltosi e l’esercito borbonico rafforzato da truppe austriache e svizzere. La battaglia si protrasse per tutta la giornata e man mano le barricate furono smantellate dai soldati con largo spargimento di sangue. Ai soldati svizzeri fu dato ordine di scovare ed uccidere il Santilli e nella tarda serata giunsero fin sotto la sua abitazione facendola oggetto di fucilate che uccisero il giovane Filippo Picano e la serva di casa Carmela Mega. Irruppero quindi nella casa e trucidarono a baionettate Angelo Santilli e suo fratello Vincenzo. Gli altri due fratelli, Giuseppe e Giovanni, erano riusciti in tempo a trovare riparo presso conoscenti. Molti degli scritti di Angelo Santilli furono dati alle fiamme ed il suo corpo martoriato assieme a quello del fratello; entrambi furono gettati in una fossa comune. Furono in molti a ricordare Angelo Santilli nelle loro memorie: Francesco De Sanctis, Luigi Settembrini, Salvatore Di Giacomo, Marco Lanni, Mario Mandalari, Atto Vannucci e, più recentemente, Franco Della Peruta ed Alberto Guzzardella. Nel 1865 l’ antico Corso Dante che attraversava il centro storico di S. Elia fu intitolato ad Angelo Santilli ed ancora oggi porta il suo nome. Dal 1886 e dal 1889, per volere del maggiore medico Antonio Riga (1833-1918) e del pittore Enrico Risi (1855-1915), due lapidi lo ricordano, la prima sulla facciata della casa natale di S. Elia, in via Risorgimento, e la seconda a Napoli in Largo Monteoliveto sulla facciata della casa dell’eccidio. Dal 1981 anche la Scuola Media Statale di S. Elia Fiumerapido porta il suo nome. Ora è in animo dell’Amministrazione Comunale di S. Elia ristrutturare la casa natale del Santilli e farne sede della biblioteca comunale e di un centro studi.Angelo Santilli. Santilli. Keywords: dal soggettivo all’inter-soggetivo. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Santilli” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza -- Grice e Santorio: la ragione conversazionale del pendolo di Santorio -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Capodistria). Filosofo italiano. Capodistria, parte dell’Italia – attuale Slovenia. Padre della fisiologia sperimentale. Il primo a comprendere l'importanza dell'esperimento e dell'adozione dei parametri quantitativi per valutare i quali inventa alcuni dispositivi tra cui il termometro e il tachimetro. Studia sperimentalmente la struttura della materia, di cui descrisse la struttura corpusculare e meccanica, anticipando le ricerche di GALILEI. Studia a Padova. A Venezia fa amicizia con SARPI, SAGREDO e GALILEI. Adatta il pendolo alla pratica, precedendo gli esperimenti condotti da Galilei con i pendoli. Poniere nell'impiego delle misurazioni fisiche in medicina; il suo dispositivo più famoso fu una grande bilancia usata per studiare l'equilibrio omeostatico e le trasformazioni metaboliche Tra i soggetti che si prestarono alla sperimentazione vi fu anche GALILEI. Insegna a Padova. Pubblica descrizioni di congegni termo-metrici e di precisione che divennero di largo uso nella pratica medica. Pioniere nell'impiego delle misurazioni fisiche. Il suo dispositivo più famoso fu una grande bilancia – la stadera medica -- usata per studiare le trasformazioni meta-boliche in soggetti sperimentali tra i quali vi fu lo stesso GALILEI. Pioniere nell'uso del metodo sperimentale di cui comprese l'importanza e la necessità replicando i suoi esperimentil Considerato a torto il fondatore della iatro-meccanica, ne e uttavia ispiratore con i suoi importanti studi sul meta-bolismo e sulla termo-regolazione umana. È il primo a quantificare la perspiratio insensibilis e ad usare il termometro clinico che egli stesso idea.  S. inventa anche altri strumenti – il pulsilogio, l’igrometro, il "letto artificioso", l’"eolopila medica", ed il "termometro lunare" -- intesi a tradurre in numero e determinare con esattezza matematica i para-metri vitali umani. I suoi saggi hanno numerose edizioni, diffusione europea e ampia popolarità. Classico il “De statica medica” -- uno dei saggi più importanti della storia della fisiologia; “Methodi vitandorum errorum omnium qui in arte medica contingunt liNunc primum ccessit eiusdem authoris De inventione remediorum liber (Aubert); “Ars de statica” (Leida, Haro); “Commentaria in artem Galeni”; “Nova pulsuum praxis morborum omnium diagnosim prognosim et medendi aegrotis rationem statuens, sine eorum relatione”; “Commentaria in primam fen primi libri canonis Auicennae”; “Commentaria in primam sectionem aphorismorum Hippocratis”; “Societate si politica”. Galilei -- Storia della Scienza di Firenze. Castiglioni, “Storia della Medicina” (Mondadori, Milano); Pazzini, “Storia della Medicina” (Libraria, Milano); Premuda, “Storia della Medicina” (Milani, Padova); Premuda, “Storia della fisiologia” (Del Bianco, Udine). Treccani Dizionario biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Santorio Santorio. Santorio. Keywords: il pendolo, il pulsi-logio, l’igro-metro, l’eolo-pila. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Santorio” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Santucci – Leech e la prammatica come rettorica conversazionale – simulazione, superlazione, e compagnia – By Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Roma). Filosofo italiano. Grice: “There was a time when Italians – indeed Romans – would NOT stand a hellenism like ‘eironia,’ ‘hyperbole,’ or ‘metaphora,’ and there you would have them – and Cicero, too – uttering Varronesque formations like, respectively, SIMVLATIO, SVPERLATIO, and TRANSLATIO! I simplify the vocabulary by calling them all ‘figures of speech,’ or IMPLICATURAE, that is!” -- Retorica. RHETORIC JEu PRÆCEPTA V   E SELECTISSIMIS AUCTORIBUS COMPILATA  EDIT PRIMO PETRUS ANTONIUS S. DE CORTONA,   Unus ex Presbyteris Congregationis Oratorii  DIVI PHILIPPI NERII  ejufdem Civitatis. Excudebat Joannes Baptista Recurti.  SUPERIORUM PERMISSU, AC PRIVILEGIO. Illujirifs. et Reverendifs. D. D,  GABRIELI RICCARDIO Viro nobiliffimo, et Ampliflfimo, Patritio Florentino Marchioni eximio Metropolitanæ Ejcclefiæ  Florentinæ Canonico  PETRUS ANTONIUS SANTUCCI U JE magna Junt, eadem et tnagnis deberi iifque folii nuncupan da fore, nemo unquam inficias  ivit, lllufiriffime, C9* Reverendtjfime Domine.  Cum enim omnibus a natura comparatum fit, ut  coeli faciem obviam fibi quifque contempletur;  huic profetto totius Orbis fublimi /lima parti, O'  non alii, ea quce Orbis ipfius fublimi /fima ornamenta fiunt, nempe fydera, ab eademmet natura  merito donata fuiffe facile ipfe animadvertat, ne et 2 ceffe Cfjje eji % Quavem, et meritis, fi forte virum  quem   Confprxerc, filent, arreBifque auribus aflant:   Ille regit diBis animos, et pcBora mulcet.   At Eloquentix majefias, fe mavult, et admiratione coli, et filentio pradican;ejl enim admiratio prxeonium  glorix, et filent tum fidus interpres majefiatis ‘, neque major illa commendatio effe potefi. quam omnis frujlra tentata laudatio.   Denique Do&orum omnium Coryphæus, ac facile  Princeps D. Augutt. fic de præcellenti hac Arte tertatus habetur: Hxc nobis cum Angelis, cum Deo ipfo quodammodo communis efi; In ea fe ille exercet; in ea deleBatur: in ea triumphat dum nos fine firepitu verbot'um intus alloquitur.  Ejufdem Artis Utilitas.   E Tfi non defuerunt aliquando, qui maximum hoc  hominum adjumentum turpiter dctreXare non dubitaverint, quod ex illorum numero, qui Iiaia Propheta tefte 5. zo. malum bonum dicunt, et bonum  malum, fallo judicio deceptionem fimplicium iiatuerint, quod deceptionum imo, fraudum, et doli cujufque infenfiflimus hodis eft; fiquidemvera benedicendi  latio veritatem amat femper, illam tutatur, et cunXis Eloquentis nervis prsdicat, fubdinet, fovet, admifcendo quidem interdum Auxefes, hyperbolefque,  fed fatis eas moderate, et eo tantum coniilio, ut veritatis ipfius magis affulgidus emicet nitor, auditorefque eleganti, ac faceta interdum varietate deieXet; Illud nihilominus pene Sapientes omnes firmiflimumed,  jugiterque erit, quod veluti præfulgens hæc Ars dignitate, ac majeftate ceteris artibus prædat, atque antecellit, quemadmodum fuperius vidimus; Ita illas  quoque plurimis in nos commodis, uberrimaque utilitate facile fuperat, evincitque. Nam quid ego dicam  in primis, quod ipfa, quæ ex univerfis rebus condat,  ut cum Cicerone loquar lib. 1. de Orat, quibus ia  fingulis elaborare permagnum eft, quæque omni laude  cumulatum Oratorem non efficit, ni/i erit ille omnium  rerum magnarum, atque artium Scientiam confequutus;  ipfa inquam prædiXis artibus qujbufcumque, earumdemque rerum omnium magnarum fcientia maximam  opera fert, ut dignofeantur, amplexantur, amentur,  teneantur, et in deliciis fint: iisetiam lumen, et decus  impertitur: Clientes, amicos, defenfores conciliat: ab  inimicis injude, impieque adverfantibus tuetur, &eripit: eas denique dicendi vi, et libertate magnanime  fervat, ftrenue confirmat, et apud poderos omnes perpetuo, et immortaliter vivere mirifice facit? Addere  dejude licet cum laudatiflimo perfeXi eloquii Patre   lib. quod hac, et non 'alta facultas ejl, qua potuit, aut difperjos homines anum in locum congregare j  aut a fera, agrrflique vita ad hunc humanum cultum,  civilemque deducere; aut /aw conflitutis civitatibus leges, judicia, jura defribere. Hæc alibi cutn eodem,  ceterifque omnibus in ea prædantibus viris tum antiquorum tum noftrorum temporum eft, qua: Urbibus  jam conditum fidem colere; juftitiam retinere, labores communis caufa commodi fufeipere docuit: Hæc  eft qua facinorofos homines invadimus, virtute præditos  laudamus, nocentes condemnamus, innocentes abfolvnius, prudentes exornamus, imperitos docemus. Hæc  eft quæ fola res honefias, atque ntiles perfuadere poteft: qua conlolamur afflidos, qua deducimus perterritos a timore, qua gelbentes comprimimus, qua cupiditates, iracundiafque reilinguimus, qua quidquid eft  in omni vita redum, ac laudabile gubernamus. Hæc  eft, quæ adoleicentes acriter a vitiis revocat, et ardenter ad virtutem cohortatur, quæ feniores languentes excitat, et ad Reipublicæ gubernationem attentiores efficit, qua Imperatores in bello milites fuos ad  patriæ defenfionem, et vidoriam acquirendam alacriores reddunt; Quæ populos ad Religionem, et cultum  Dei optimi maximi, ad patriæ pietatem, ad communem utilitatem tuendam inducit, quæ conciliatrix eft  humanæ focietatis, quæ deniqur femper, vel in otio»  vel in negotiis ma-xime commoda eft humanitati, fidei, Sapientiæ, fit hæc fatis dida fint, ut fi non tota, ex parte faltem aliqua attingatur Rhetoricæ utilitas.  Quanta prarcipui Studii neceffitas fit ad hanc ipfam Artem acquirendam.   E X iis, qux hu^ufque attulimus, facile conflat etiam nectffitas, de qua modo fermo. Nam quum  qux pulcia, eadem et difficilia fmt ex, communi adagio; utique quanto ceteris artibus hxc antecellit,  tanto quoque illis "difficultate prxller, ut acquiratur,  neceffe eft. Sed rem hanc totam potius abfolvit, et  ftatuit Magiftrorum omnium caput, ac Princeps prxcelUntiffimus Tullius, quum fupracit. lib. r. de Orat,  camdem Rhetoricam lermone perfequens, cunftis illam artibus adeo eminere oflendit, ut in unaquaque  ipfarum excellentes permultos homines fateatur, perpaucos autem omni tempore in hac benedicendi ratiore; et quidem fic ille: Ac mihi quidem fixpe numero  in fummos homines, ac fummis ingeniis prxditos intuen ti, quxrcndum ejfie vifum eji, quid effiet, cur plures in  omnibus artibus, quam in dicendo, admirabiles extitififent. Nam quocumque te animo, et cogitatione converteris, permultos in quocumque genere videbis, non msdiocnium artium, fied prope maximarum. Quis enim eji,  quis, fi clarorum hominum fidentiam rerum geflarum,  vel utilitate, vel magnitudine metire velit, non anteponat Oratori Imperatorem ? Quis autem dubitet, quin belli duces ex hac una Civitate prxflantififiimos pene innumerabiles, in dicendo autem excellentes vix paucos proferre poffimusl Jam vero, confilio, ac fiapientia qui regere, ac gubernare rempublicam poffent, multi nofira,  plures patrum memoria, atque etiam majorum exti terunt:  cum boni per quandiu nulli, vix autem Jingulis xtati bus finguli tolerabiles Oratores invenirentur. Ac nequis  forte cum aliis Jludiis, qux reconditis in artibus, atque in quadam varietate litterarum verfentur, rmagts hanc  dicendi rationem, quam cum Imperatoris laude,,nt cum  boni Senatoris prudentia comparandum putet: Convertat  animum, et ea ipfa artium genera circumfpiciat, qutque in iis jloruerunt, quamque multi: fic facillime,  quanta Oratorum fit, femperque fuerit paucitas, fudtcabit. Neque enim te fugit, laudandarum artium omnium  procreatricem quamdam, et quaft parentem, eam, quam  ot-kaaopin* \ GV.cn vocant, ab hominibus doitilfimis judicari: in qua difficile ejl enumerare, quot vin, quanta  /cientia, quantaque in fludtts tuis varietate et copia  fuerint: qui non aliqua m re feperatim elaborarmt, Jed  omnia, quacumque effient, vel flentia pervcjhgattone,  vel differendi ratione comprehenderint, quis ignorat, 11,  qui mathematici vocantur, quanta in obj curitate rerum,  et quam recondita in arte, et multiplici, Jubttltque  verfentur ? Quo tamen in genere ita multi perfetti homines extiterunt, ut nemo fere fluduiffie ei f cientia vehementius videatur, quin, quod voluerit, confequutus Jit.   Quis mu ficis, quis huic Jtudio litterarum, quod profitentur it, qui grammatici vocantur, penitus fe dedidit, quia omnem illarum artium pene infinitam vim,  et materiam f cientia, et cognitione comprehendent ? Iere mihi hoc video effie diElurus: ex omnibus iis, qui in  harum artium ftudus Uber aU (fimis fint, doElnniJqu verfati, minimam copiam poetarum egregiorum extiffiljje;  atque in hoc ipfo numero, in quo perraro exoritur aliquis excellens, fi diligenter et ex nofirorum et Grxcorum copia comparare voles, multo tamen pauciores oratores quam Poeta b| (C>> « )b7)fe7lfa>t«7|(. W7) V?> is faciliorem aperiam ab elocutione aufpicabor, &.  ideo. ELOCVTIO tanti eft in arte dicendi, ut inter alias  illius partes, primum fibi vindicet locum; artem  enim, et artificem denominat, et a Dialeftica Oratoriam fecernit; dum enim prxtiofa fuppelle&ile argumenta contexit, fe gemmæ orationis parentem efle contendit.   Definitionem elocutionis jam fuperius afiignavimus,  cum eam elfe diximus: Idoneorum verborum, ac fententiarum ad inventionem accommodatio. Sed c\uia de  Orat. Cic. inquit: Erit eloquens, qui ita dicat, ut probet, delcElet, et fleciat; probare neceffiratis eft, deieftare fuavitatis, fle&ere viftorise ;& cum de probatione  agendum fit ininventione, de motibus in amplificatione, noverit hic orator candidatus fibi proponi delegationem per fuavitatem orationis comparandam;  quod ut facilius attingamus, fecutil CICERONE (vedasi) elocutionem per divifionem traftabimus. Dividitur ergo elocutio in elegantiam, compofitionem, et dignitatem. Elegantia agit de puritate Termonis, compofitio de connexione verborum, de oratione numerofa, et de periodis, dignitas de tropis,  et de figuris.   De Elegantia.   E Legantia, ut inquit Cicer. efi y qua facit ut unumquodque pure, et aperte dici videatur. Hxc diftribuitur in Latinitatem, et explanationem.   Latinitas eji, qua fermonem purum confervat, et ab  omni vitio remotum, ut grammatica docet. Explanatio efl, qua reddit apertam, et dilucidam  orationem. Harc autem comparatur duobus verbis, fcilicet, et ufitatis, et propriis. Ufitata funt ea, quæ   A 4 veriantur in fermone, et quotidiana confuetudinff.   Propria vero, qua» ejus rei verba lunt, de qua loquimur; ita Cicero, et Quinftil. verba, inquiunt, tum  propria funt, cum id Jigmficant, in quod primum denominata funt.   Pro hac explanatione fervanda tradunt Rethores deleflum fimpliciutn verborum, ex quo rejicienda funt,  quæ fcquenti diftico compleftuntur.   Sordida, pri/ca, nova, antiquata, poetica, dura,  Turpia, rara nimis, vel peregrina cave: Nam &faciuntorationem nimis lordidam, obfcænam,  obfcuram, afperam, et nimis ampullolam.   De novandis verbis inquit Fabius: Nova non fine  quodam periculo fingimus, Ji tamen fingere audebimus,  praceptum Horatii fervandum erit de arte Poetica.  Dixeris egregie, notum fi callida verbum  Reddiderit / untlura novum   Hujufmodi effe poflent Verfutiloquor, ruricola,  bandiloquens &c. Poetica non arcerem ab oratione,  fi remotis ampullis, et quibufdam poetarum fabulis  propriis verbis illuftrantur.   Afperitas confurgit ex tribus, continuatione confonantium, aflidua ejufdem litterx repetitione, et heco in vocibus. Exemp:a elTe poflent i. O felix Xerfefque. 2. O Tite tute tati tibi tanta tiranna tuhfti.  3. Non cauponantes bellum, fed belligerantes.   Contrarius afperitati eft ferino hiulcus, et hians,  qui rafcirur e vocalium concurfu, ut Baccæ Eneæ  an æniflimx pendebant.   Sed hoc loco fervandum, quod aliquando non eft  infuavis tum vocalium tum confonanrium concurfus,  cujus ufus prudentis Oratoris relinquitur.   De Compofitione.   D Efinitur compofitio verborum flruSlura, qua facit  omnes orationis partes aqualiter perpolitas.  Compofitionis ergo officium eft, ita inter fe verba con nette-. p ne&ere, ut nihil in oratione fit, aut obfcurum, aut ptæpofterum,aut hiulcum, aut afperum, deinde omnia diftinguere in conci fa, membra, et periodos, ut verba ita  conjun&a numerofe, et fonore cadant. Vis hujus ftru£urse tali fuavitate orationem concinnit, ut licet res  de qua agitur, perquam levis fit, fapor tamen, et  mira dele&atio fua fponte fluat, atque emanet. De Oratione numerofa D Uo orationis genera communiter traduntur a  Rhetoricæ magiftris; alterum pendens, alterum  convolutum. De oratione pendente inquit LIZIO dico pendentem j qux nullum per fe habet  exitum, nift res, qux dicitur in exitum pervenerit; qux  ejl infuavis, quoniam prifinita.   Oratio convoluta ejl, qua circuitu effertur. Notandum ergo, quod fuavitatem orationis maxime curarunt poeta? i unde per eam adeo aflentati funt auribus,  ut compofita fint commenta, quæ de Orpheo, Amphione, et aliis circumferuntur. Antiqui oratores cum  animadvertiflent fe in oratione illa pendente, et in  longum produ&a, quæ nullis inciditur membris, nullis clauditur periodis, ejufmodi fuaviiatem fruflra eonfe&ari, poetas imitari ftatuerunt, et in primis Trafimacusi, et Gorgias numerofam orationem in medium attulerunt, qux quia ambitu artificiofe comprehenfa,  dimenfa membris, partibufque finita, mira fuavitate  aures, animumque auditoris afficiebat, obviis ulnis  ab omnibus fuit excepta. Sed quia circuitum orationis Arifloteles periodum appellavit, de hac nobis hoc  loco agendum eft. De Periodo. Periodus definitur: Continuatio quadam commatum,  et membrorum, ita apte inter /e, et rotunde connexorum, ut et plenam fententtam, O" conclufionem  referant. Arift. vocat orationem 4 qua principium, et   finem  /c, licet paulo utilius attingam.   Methaphorx igitur hauriri poliunt. A coelo, et a rebus divinis, ut fi princeps dicatur  lumen majrjlatis, regni Sol.  z. Ab clementis, ut flumen ingenii.   2. A quinque lenfibus, ut a vilu Jplcndor glori, e, claritas vita: ab auditu Sonus eloquentia, concentus orationis: ab olfattu odor San&itatis, fator vitiorum; a  guflu dulcedo fermonis, morum acerbitas: a tatlu durities ingenii, afper it as orationis. Ab artibus, ut a re ruflica fruSus virtutis, colere   tnge libet oric# Prcecepta. at   ingenium: a militari certamen liter arum, dimicare  cum vitiis: ab equeliri calcar honoris, frxnare cupiditates: a. medica vulnus animi, ulcera Rei publica: a  nautica portus (alutis, difficultatum vortices: a elementaria, xdtficium orationis, panegeum orationis. Ab epithetis, vox ferrea, Ingenium plumbeum, cor  lapideum.   d. Si res animata pro alia animata aflumatur, ut Aquila  pro ingeniolo, canis pro maledicente. Referuntur  hqc omnes ilis translationes, cum dicimus hominem dentibus (cadere, rudere, rugire, pipdlare, volare, et fimilia, quæ cum fint irrationabilium animalium, ad rationabilia transferuntur. Si res inanimata pro inanimata, ut mentis caligo  pro ignorantia.   8. Si res inanimata pro alia animata, ut flumen eloquentia pro viro eloquente. Si res animata pro inanimata; utrifus pratorum pro  floridirate.   Quatuor in Methaphoris vitanda funt, rerum diflimilitudo, turpitudo verborum, vocum afperitas, et  diminutio fignificationis.   De Synedoche.   S Ynedoche latine intellectio, tropus eft ex parte totum fignificans ut Cic. Telia tpfa mi fera, qua  difpari domino tenebantur j vel eft contra, ex toto partem, ut Virgilius. Ipfius ante oculos ingens a vertice  Pontus In puppim ferit. Vel ex fpecie genus, ut Cic» Ne hic parricida civium-, vel ex genere fpeciem, ut idem Cic. Illud funejlum animal Clodius. Vel ex pluribus unum, ut Cicero de fe loquens.  Nos, Nos oratores vifi fumus; vel ex uno plures ut  Virg. Hoflis habet muros.   Vel ex materie r#m ex ipfa confeCtam, ut Virg.   B 3 Litore ah e na locant alii. Vel ex pra?c. dentibus fcquentia ut Cic. F«/>, fuit  quondam ijla in Repubhca virtus.   De Metonymia.   M Etonymia five Hippallace, latjne tranfnominati>», tropus eft, qui fit   Cum inventorem pro re inventa ponimus, ut Ter.  Sine Cerere, et Bacco friget Penus.   Cum ponitU' pratles pro re, cui praceft, utNcptunnus pro mare, Mars pro bello.   Cum continens pro re contenta ufurpamus, ut  Virg. Pateras libate &c.   Cum res contenta pro continente fumitur; ut Virg.  Crateres magnos Jlatuunt, et vina coronant.   Cum ex effe&ibus caulas fignificantur ut Virg. Mejiumque timorem   Mittite. Vel ex caufis efte&us ut Mart.   Occubuit tandem cornuto ardore petitus.   Cum nomina locorum proipfis incolis ufurpantur,fciUt Cic. Sicilia tota ft una voce loqueretur, hoc diceret. Cum ex adjun&is res lubjeftas inteliigimus, ut cum  licet ex virtutibus, vel vitiis homines ipfos,feu bonos,  feu malos fignficamus, ut Cicero: Quas res luxuries  in flagitiis, crudelitas in juppltciis, avaritia in rapinis,  fuptrbta in contumeliis efficere potui ffet.   Cum lumimus ducem pro luis militibus, ut Tejlis  Metaurum flumen, et Asdrubal dtv.Bus, vel auctorem pro opere, ut fi dicamus: Scmpcr habendus cjl  prx manibus Cicero.   De Antonomafia.   A Ntor.omafia latine pronominatio ejl illa, qiue  quodam externo cognomine demon flrat id, quod proprio non poffumus, aut nolumus dcmonjlrare. Fit autem  tribus modis.   Si ponatur nomen appellativum pro proprio, ut  Philofophos pro Arillotele,latinus Orator pro Cicerone,  Anpehcus Dottor pro Divo Thoma Aquinate. Proprium pro appellativo, ut Nero, pro crudeli, Sardanapalus pro luxuriolo, Irus p'o paupere.   Patronimicum pro proprio, ut P elides, pro Achille, Anrhinades pro F.nea, Cytherea pro Venere.   Tropus ille cum fit fumendo appellativum pro proprio, ita accommodari debet, ut Iit tantum proprium  illius perfono, quam antonomadice explicamus; quod  facile conlequemur, fi nomen appellativum limitetur  aliqua circumdantia, quotantummodo conveniat eidem  perfono, quam per Antonomafiam delcribimus, ut fi  pro Scipione dicamus everforein Cartaginis.   Hoc lemper obfervari debet, nifi aut paulum obfcure perfonam aliqua nominanda ellet in oratiooe, aut  ex procedentibus antonomallicis nominibus fatis, fuperque incelligi eadem poffet, tunc etenim licet Oratotori ita Antonomafiam effingere, ut communis etiam  fit aliis.  Onomatopeja latine NOMINATIO ejl fiilio nominis; cum fcilicet nova verba condimus, et procipue  cum in iis conciendis imitamur naturam rei, quam  per ipla nomina de novo condita explicamus, ut Ennius; At tuba terribili fonitu taratantara dixit. Catacresis latine ABVSIO nominis efl licentior, et  audacior Mcthaphora, in qua abutimur fignificatione ad aliu d fignificandum, ut Parrutda, pro Matricida, breves vires pro exiguo Armo parcus pro brevis.   B 4 Huc pertinet acriologia, quse eit impropria locutio, ut fperare pro timere.   Differt Catacrcfis a Methaphora, quia hscaccommooat vocabulum rebus proprium etiam non habentibus, quod fiepe non facit Catacrefis, ut G dicatur facies domus pro anteriore parte; infuper quia liberius,  et audacius abutitur Ggnificatione alicu;us vocis, uc  mox dicebam. Metalepsis latinc TRANSITIO tropus ejl ex alio in a liud gradati m conducens, ut Virg.   Me quaterundenos fetat impleviffe Decembres et  Ovidius.   Ut fumus in Ponto ter frigore conflitit Ifier. Tropus orationis non in unius di&ionis mutatione, fed totius fermonis translatione fervatur;  ita ut aliud ftnfu, aliud verbis Ggnificetur; Hujus generis primus eil, et facile omnium pulcherrimus.   Allegoria larine inverfio, quje aliud verbis, aliud  fenfu demonGrat, ut Horatius:   Contrahes Vento nimium fecundo   Turgida vela.   Hoc eft, in rebus profperis re te infolenter efferas.   Allegoria fecundum QuinCdilianum ornatur duobus, fimilitudine fcilicet, et translatione. Similitudinem adhibet Cic. pro Mil. Quod fatum, quem Euripum, tot  motus, tantas, ac tam varias habere putatis agitationes  fluBuum, quantas perturbationes, et quantos ccftus habet ratio comitiorum. Translatione utitur idem Cic. 7. in Verrem: Ipfc  inflammatus Jcclere in forum venit, ardebant oculi, totoque ex ore crudelitas emicabat. Allegoria, vel eft pura, vel ed mixta.   Pura ed, quæ condat perpetua methaphora, ut ORAZIO (vedasi). O navis referent in mare te novi   FluElus. O quid agis ? fortiter occupa  Portum, nonne videt ut  Nudum remigio latus ?   Et malus celeri faucius Africa   Antennaque gemant, ac fine funibus  Vix durare carina  Poffmt imperiofus   Equor &C.   Mixta ed, quando methaphoricis verbis propria  verba admifcemus, quæ methaphorica explicent, ut  Cic. Ego meam Jalutem deferui, ne propter me civium  r vulneribus Refpublica cruentaretur. Illi meum reditum  non Pop. Rom. fuffragiis, fed fulmine fanguinis intercludendum putaverunt.   Hic adnotandum opus eft, ut allegoria inhæreat  afliimptæ methaphoræ, ne eum cæperit a tempedate,  definat incendio.   Ad allegoriam reduci poffunt æquivocus, ænigma,  et ironia.   Voces æquivocar illæ dicuntur, quæ duplicem habent fignificationem, ut Cic.: Jus Vertnum nequam;  et hæc duplex fignifkatio dupliciter haberi poted in  vocibus, vel cum eadem vox duplicem haber phyficam fignificationem, ut eam videre potuidis in exemplo aliato, vel cum idem vocabulum idem fignifieat,  fed diverfo fenlu,hoced,idem in lenfu phyfico,& idem  in fenfu morali, ut vita quæ fignificare poted, et vitam corporis, quæ cibo, et potu nutritur, et vitam  animæ, quæ alitur Deo. Equivocus valet, tum ad copiofam, tum ad ornatam argumentationem in orationibus, et præcipue in  heroum, feu in alterius laudibus, in quibus argumenta non egent tanta efficacia; fed fatis ed, ut habeant  aliquam fpeciem veri. ENIGMA eft oblcurior allegoria, in qua duplici, fed  paulo obicuriore verborum (enfu mentem audientium, (eu legentium decipimus. In componendo ænigmata aflTumi folet mahaphora, quæ fit fundamentum  totius enigmaticæ textura?, eaque dum producitur, ornatur verbis, quæ faciant oppolitum fenfum, qux alio  nomine dicuntur paradoxa, et mirabile quidquam prsfetertur. Hxc fundamentalis Metbaphora, quo obfcurior ed, eo venullius apparet ænigma. En vobis exemplum. Padre fon io di dodici figliali   I quali ad un, ad un vado occidendo,   Mentre l' un dopo C altro va najcendo,   II ciel vuol poi che 1' ultimo m incoli.   Ma non s) tofio fon di vita privo   Che fon unato, e nova vita to vivo.  Ironia latine SIMVLATIO – Grice: “He’s a fine friend” – “He’sa scoundrel” --, vel illufio deludit adverfarium, fuorumque argumentorum vim vertit in rifum Cic. pro  Lig. Novum crimen C. Cxfar, et ante inauditum tulit,  &c. Ligarium in Africa futjfe. Venufius ed hujus tropi  contextus, cum pod ironica diida oratio gravis infurgit, vel prorumpit in inflammatas exclamationes. Cic.  in Pif. At audijlis Philofophi vocem: negabit fe triumphi cupidum futjfe; O f celtis,* o pejlts ! o labet ! Hic  tropus omnem vim habet in pronunciatione, qux debet ede amarulenta, et farpe adjuvatur iflis particulis, o, profe&o, equidem, fane, quidem &c. ex quo  evenit, quod Ironia aliud verbis, aliud lienfu fignificat.   Periphrafis latine circumlocutio tropus ejl, in quo,  pluribus verbis explicatur, quod poterat uno, aut certe  paucioribus; Fit autem pluribus modis.   Primo pofito nomine Se&s, vel Patris loco proprio, ut voluptuaria Schola Princeps pro Epicuro: Venufimts Poeta pro Horatio. Secundo per definitionem  dialeidicam, cum odenditur quod fit res per intrinfeca, et elTentialia rei, ut fi pro homine dicas animal  rationis particeps. Tertio per ethimologiam, ut fi pro duce dicas:  ille, qui prxejl Rei publica :, feu militibus. Quarto per definitionem rhetoricam, cum oftendi^ tur qualis fit res per extrinfeca, et accidentalia rei,  vel quamcumque circumllantiam, ut fi pro homine  dicas: animal ercElum, in plume, providum, plenum  confilti &c. et fi pro ignaro dicas: ignorantia; tenebris obciccatus.   Cavendum eft ne in perifologiam migret periphrafis, vertitur enim in vitium, quod eft virtus.   Hiperbaton latine verbi tranfgrellio tropus ejl, quo  tranfgredimur grammatici ordinis leges, ejus etenim ejl,  nulla habita ratione grammatica: conftitutionis, ita  vebra inter fe conne&ere, ut inde in oratione confonantia confurgat. Cic. pro L. Man. Fidem vero ejus  inter joctos quantum exijhmari putatis, quam hoftes  omnium gentium SanEiiflimam ejfe judicarint. Hinc nafcitur Tmefis, qua: ejufdem vocis compofitæ partes, interpofito vocabulo, feparat, ut per mihi  gratum feceris, et Virg.   Hac Tiojana tenus fuerit fortuna fequuta. Hiperbole latine SVPERLATIO – Grice: “Every nice girl loves a sailor” -- tropus eft excogitatus ad aliquid augendum, vel minuendum, ut Cic, Meile dulcior fluebat oratio; et Juvenalis de TigmeiS: Tota cohors pede non eft altior uno. Fit autem variis modis. Cum ponitur fubftantivum loco adje&ivi, ut peftis   pro pefiilenti, fcelus pro fcelefto. Deducitur a fimilitudine, ut Caribid voracior, vitro  fragilior. Ab exemplis, ut Sampfone fortior f Penelope caftior.  De Verborum Luminibus, sunt quædam figuræ quæ habent fuum fplendorem,  et lumen in verbis: ita ut verbis iis mutatis,  quæ figuram effingunt, figura penitus deperdatur. Ea figuræ compreh.ndunt illis, quæ fiunt, vel ad/ettione, vel detratlione, vel fimilitudine.De Figuris, qua: fiunt per  ' Adjectionem. Fiunt iftar figuræ repetitione alicujus vocabuli,  quod ponitur in oratione, non ad necelfitatera,  ied ad ornatum lermonis, qua: repetitio cum vocetur  adjetlio, quia adjicit verbum non neceflarium; ideo  ifix figuræ dicuntur figura adjectionis. Harum prima  eft Epixeufis, latine duplicat o, qua: duplicat idem  vocabulum, vel fiatim, ut Cic. Crux, crux, inquam,  infelici, et xrumnofo parabatur j vel interpofita aliqua  conjundione ad majorem vehementiam dicendi, ut  idem Cic. Vivis, et vivis, non ad deponendam, Jed  ad confirmandam audaciam; vel parenthefi, ut ditius  Tullius 2. Phil. n. 64. Hajla pofita pro xde Jovis Statoris, bona ( me mi i erum, confumptis enim lacrimis infixus tamen animo h.tret dolor ) bona, inqi-am G. Pompei voci acerbiffimx præconis fubjcBa. Praterea non  tantum verbum, fed etiam aliquando, fervefeente oratione, integrum fenfum congeminat, ut Cic. Nunc  etiam audes in horum confpeSlum venire, proditor patrix, proditor, inquam, patrix nunc audes etiam tn horum confpeBum venire. Hæc figara fit tum ad vehementiam, tum ad dilucidationem orationis. Anaphora latine repetitio, in principio membrorum repetit idem vocabulum. Cic. 1. in Cat. Nihil  ne te noBurnum prxfidium palatii: nihil urbis vtgilix;  nihil timor populi; nihil confenfus bonorum omnium moverunt?   Antiflrophe latine converfio, contraria ell anaphornt; nam repetit idem vocabulum in fine membrorum.  Cic. Doletis tres exercitus P. R. ejfe tnterftBos} interfecit Antonius. Defideratis cives ? eos eripuit Antonius.  Res affliBa cfl} afflixit Antonius. Com Audetque virn concurrere virgo. Hæc figura habet majorem venullatem, fi antithefis  equilitate membrorum continuetur, e. g. Fatla juvenum, conjilia virorum, vota fenum; fi verba invertantur, e. g- Dum cogitas agenda, non agis cogitanda;  vel fcmibovemque virum, femivnumque bovem; fi conjugatis ornetur, e. g. Divites odit, dividas amat\ aut  ii idem fit agens, et patiens, c. g. Qj, omnibus repudiatis melius totum concluditur.   Hæc maxime illufirat orationem, præcipue, cum  aliquem interrogamus, et fubito nos ipfi per firmam  fententiam refpondemus. Divus Hieronymus Epifi. xi.  ad Ruffinum. J Quid agis, frater, in hoc feculo, qui  major es mundo ? Paupertatem times ? beatos pauperes  Chriftus appellat: pavore terreris ? j 4 t nemo Atbeleta fine fudore coronatur; de cibo cogitas ? fed fides famem  non timet: fuper nudam metuis humum exafa jejuniis   membra collidere ? Sed Dominus tecum f acet: Squali: di capitis horret inculta c a fanes? Sed caput tuum Chrijftus eft i te terret infinita eremi vafittas ? fed tu Pa radifum mente deambula: Delicatus es, fi et vis gaudere cum faculo, et regnare cum Chrifio.   Fit etiam fine interrogatione. Div. Cyprianus Epifh,  77. Non fovetur in culcitris corpus molliter / fed refrigerio, et Chrifii folatio fovetur. Humi jacent feffa laboribus vi/cera ’, Jed pxna non ejl cum Chrifio jacere &c.   Valet ad ornandum, h  ortandum, dehortandum,  docendum ac refellendum.   Communicatio figura eft, qua caufx noftra confidentes, vel ipfos adverfarios confulimus, vel cum judicibus  quid faciendum fit, quidve faBum oportuerit, deliberamus. Cic. 2. in Verrem. Nunc ego Vos confalo, judices, quid mihi faciendum putetis •, id erum confilti profeBo taciti dabitis, quod ego met mihi neceffario capiendum intelligo. Interdum communicationi conjun&a eft refponfio,  et expeditio propofitæ dubitationis. Cic. pro Quin&il.  Ego pro te nunc boc confulo, pofl tempus in aliena re, quod  tu in tua, cum tempus erat confulere oblitus es. Qucero  abs te C. Aquili,' L. Luculle, M. Marcelle, vadimonium  mihi non oh jit quidam f ocius, et affinis meus, qui cum  mihi neceffitudo vetus, controver/ia de re pecuniaria recens intercedit: Poftulante a Pratore, ut ejus bona mihi poffidere liceat ? an cum Roma domus ejus, uxor, liberi fint, domum potius denuncicml quid eft, quod hac  tandem de re vobis poffit videri ? profetlo fi reBe vefiram  bonitatem cognovi, non multum me fallit, fi confutamini, quid fiiis refponfuri: primum expeBarc: deinde  Ji latitare, ac diutius ludificare videatur, amicos convenire, quarere, quis procurator fit, domum denunciare &c.   Valet pjJ refellendum, efficax eft ad ftuporem, ad  faciendam fidero, ad fedandam iracundiam, ad excitandam commiferationem &c.   C 2 Con- :f a c•ctmufque, quid futurum fuiffet, fi fe res aliter habuiffet ».  Sit e. g. demcnllranda infidelitas Hebræorum, qui  negent in Chriitum credere, ex eo quod figna in Coelo viderint; fuppofitis fignis, ita eorum incredulita-'  tem probabimus. Heja furfum dentur de coelo figna,  quid inde? Fortajfc credent in Cbrijlum? Quid fecerint de iis, qua c alitus venerint ? Argumentum equidem fu ment pervicacioris incredulitatis, iifque refpondebunt, et   Magos in JEgypto Signa multa de coelo feciffe.   Partitio res plurimds i aut per fanas, aut negotia divU'  dit, et quod fummatim dici poterat, accuratius, et  fufius in fuas partes dijlribuit. Cic. pro Muren. commendans Catfaris clementiam: ut vero hujus gloria Ca rjar, quam es paulo ante adeptus, focium habeas neminem: totum hoc, quantumcumque eji, quod certe maximum ejl, totum efl, inquam, tuum. Nihil fibi eoe  ifia laude Centurio: nihil prafeElus: nihil cohors: nihil'  turma decerpit; quin etiam illa ipfa rerum humanarum  domina fortuna, in ifiius fe focietatem gloria non offert;  tibi cedit", tuam effe totam, et propriam fatetur.   Huc refertur divifio, quæ difiribuit rem in fuas partes.  Cic. pro Quin. Qua res in Civitate duce plurimum poffunt,  ex contra nos ambx faciunt in hoc tempore fumma gea-’’  tia, et eloquentia, quarum alteram vereor, alteram metuo.   Revocatur etiam fubdivtfio, qux divifa iterum di vidit. Cic. pro Quine. Juffit bona profer ibi ejus qui  eum familiaritas fuerat, focietas erat, affinitas, liberis  ijlius vivis, divelli nullo modo poterat j qua cx re ia telligi facile potuit, nullum effe officium tam fanEium,  atque folemne, quod non avaritia comminuere, atque  violare f oleat. Etenim fi veritate amicitia, fide focietas, pietate propinquitas colitur, ncccfie ejl ijle, qui amicum,  foetum, affinem, /irma, ac fortunis fpoliare conatus ejl,  vanum te, O' perfidiojum, impium ejfe fateatur. Subdivifioni additur redditio, qua finpulis divifionis, partibus fengula inferius rej pandent. Cic. pro Rab.  Atqui videmus hac in rerum natura jutffe tria, ut aut  cum Saturnino e[fet aut cum bonis, aut later: f y Latere  mortis injlar erat turpiffima, cum Saturnino e[Je furoris, et [celeris, virtus, honejlas, et pudor cum confulibus effe cogebant. Placuit mihi huc referre expolitionem, qua commutatis verbis eadem fententia varie verfatur, et effertur quo gratior, clariorque fubjictatur oculis. Cic. pro  S. R. Am. Vides Eruti, quantum di fiet argumentatio  tua ab ipfa re, atque veritate: quod confuetudine patres faciunt, id quafi novum reprehendis: quod benevolentia fit, id odio facium criminaris: quod honoris cauf a Pater filio fuo conc effit, id eum fupplicii caufa feci ffe dicis. De Figuris aptis ad deleflandum, trita loquendi ratio perfsepe moleltiæ eft, et  faftilio, unde confugiendum eft ad figuras, quoniam ex iis paritur delc&atio fermonis. Harum prima eft.   Defcriptio, qua: definitur: perfpicua rerum, ac dilucida cum gravitate expofitio; fitque per colledf ionem  proprietatum adjunctorum, et conlequentium rei ejufdem, qua: deferibitur. Varia: funt hujus fchematis  fpecies, videlicet.   Profographia latine nominatio, qua deferibit veram, vel falfam perfonam, expreffis animi, corporis, ac  fortuna attributis.   £thopa?ja dicitur h.rc figura, cum vitam, et indolem deferibit; ita ut in morum cognitionem aliquem  adducant Cic. poli Red. in Sen. deferibit Gatinium   mollem, et effæminatum hoc pa&o Primum proceffit, qua autloritate vir? Vini, fomni,/iupri plenus, madent i coma, cpmpcfito capillo, gravibus oculis, fluentibus  buccis, prejja voce, temulenta.   Defcriptio fiftæ perfonx, vel rei fit, fenfu, ac corpore carenti, fenjton, vel perfonam, € corpus affingimus j cujus rei exempla innumera apud poetas inveniuntur.   Topographia e fi: veri loci defcriptio. Cic. 4. in Ver.  defcribit urbem Syracufas hac methodo: Urbem Syra cujas, maximam ejfe gr ac arum Urbium, pulcherrimamque omnium Jape audijiis: ejl ita, ut dicitu r j nam et  Jttu ejl communita, tum ex omni aditu, vel terra, vel  mari praclaro ad afpeBum: et portus habet prope in xdijicatione, afpcbluque urbis inclufos; qui cum diverfos  inter fe aditus habeant, in exitu conjunguntur, et confluunt. Ea tanta ejl Urbs, ut ex quatuor urbibus maximis conflare videatur, quarum una ea ejl, quam dixi, infula, qua duobus portubus cintta in utriufque  portus oflium, aditumque projcfta ejl &c. Cronographia ejl defcriptio temporis qua fubjiciun tur, qua in tempore dicuntur, et accidunt. Vir. Cr.  iEne. Nox erat, et terras animalia fejfa per omnes  Alituum, pecudumque genus fopor altus habebat.  Poflera Fhabea lujlrabat lampade terras, Hument emque Aurora polo dimunerat umbram.   Hypotipofis deferiptionem rei ita exprimit, ut videri  potius, quam audiri videatur, Cic. pro S. RofcioAn.  Etiamne in tam perfpicuis rebus argumentatio quarenda,  aut con/ftlura capienda fit ? Nonne vobis bac, qua audijiis,  cernere oculis videmini? Non illum mi ferum ignarum caJus fui, redeuntem a cana videtis ? Nonpojitas infidi as?  Non impetum repentinum? Non verfatur ante oculos vobis in cade Glaucia ? Non adefl i fle Rofcius ? Non fuis  manibus in curru collocat Automedontem illum, qui&c.?  Eft alia Hypotipofis, qux fit per Dialogifmum.  Per hanc exprimuntur geftus perfonarum; quæ futura   funt, tartique prsefentia exhibet, et tandem in maximis affe&ibus dominatur, fitque conglobatis affe&ibus  rerumque adjungis; vel ex comparatione majorum,  minorum, et parium. Hypotypofis quemadmodum, et reliquat defcriptionis fpecies, fimilitudine illuflratur non parum. Cie. 6.  lib-. in Verr. Jlrtagathum, et argentum in UElica cubans  ad mare injra Oppidum expeSlabat. Quem concurfum fa flum in Oppido putatis ? Quem clamorem ? Quem porro  fletum mulierum? Qui viderem, equum Trojanum introduclum, urbem captam effe dicerent. Profopoparja ejl perfonx fiblio, qua rebus mutis aut  fenfu carentibus fermonem accomodamus; vel vita funblos,  tamque fpir antes, et viventes loquentes inducimus: hæc  tunc dicitur Hydolopatja.   Profopopæja exemplum fuggerit Cic. i. in Cat. cum  eo loquentem Rempublicam inducens his verbis. Qua  tecum Catilina fic agit, et quodammodo tacita loqui tur. Nullum jam tot annos facinus extitit ni fi per tet  nullum flagitium fine te: tibi uni multorum civium neces:  tibi vexatio, direptioque f ociorum impunita fuit, ac libera. Tu non folum ad negligendas leges, et quxfiiones,  verum etiam ad evertendas, perfringenda) que valui fit   Hydolopæja facit idem Cic. pro Catcin. Exi fiat igitur ex ifia familia aliquis, ac potiffimum cæcus ille ?  Nimium enim dolorem capiet, qui ifiam non videbit,  qui profeblo fi extiterit fic aget, et fic loquetur. Mulier quid tibi cum Ccelio? Quid tibi cum homine adolefcentulo ? Qjiid cum alieno ? Cur, aut tam familiaris  huic fuifli, ut aurum commodares ? fiut tam inimica  ut venenum timeres ? Patrem tuum non videras ? Non  patruum, non atavum audieras Confules fuiffe ? Non  denique modo te Metelli matrimonium tenuiffe f ciebas,  clariffimi, et fortijfimi Cfc.   Huc fpeftat Pathopatja, qua* adhibetur ad exprimendos, majores motus, ut indignationis, doloris &c«  Ethopteja vero utimur ad minores affe&us, iit pudoris, benevolentiæ &c. Alterum Profopopeja genus eft. DIALOGISMVS, qui definitur fitla perfonartm collocutio, et in hoc differt a Sermocinatione, quod per illam  orator recitat verum fermonem, vel unius tantum,  vel duorum inter fe, vel unius, qui inter alios quafi  fequefter fit. Cic. pro Plan. At ego cum cafu diebus  illis, itineris faciendi caufa, decedens e Provincia Puteolos forte veni Jf em, conci di pene, judices, cum ex me  quidam quafijfct, quo die Roma exiffem, et numquid  in ea effet novi ? cui cum refpondiffcm, me e Provincia  decedere: etiam mehercules, inquit, ut opinor ex Affrica. Huic ego jam flomachans faffidiofe, immo ex Sicilia  inquam, tum quidam, quafi qui omnia fciret, quid ?  Tu nefeis, inquit, hunc Syracufis quæftorem fuiffe.^  Hæc figura movet, et delebat.   Obfervandum eft, quod in hujufmodi collocutioni*  bus confentanea perfonis vox, et oratio tribui debeat,  effet etenim maximum vitium, fi a moribus perfonarum difereparet oratio. Quare ridiculum effet, orationem probi affingere improbo, ffultoque fapientis.   Apoftrophe convertit fermonem, aut ad Deum, aut  ad hominem, aut vero ad res inanimes, quas veluti per fonas quafdam compellat. Cic. in Cat. Tu, Tu, Juppiter qui iisdem, quibus hac Urbs, aufpiciis a Romulo  es confiitutus, quem Statorem hujus Urbis, atque imperii vere nominamus, hunc, et hujus f ocios a tuis aris,  ceterifque templis, ac teclis urbis, ac manibus, a vita,  fortunifque civium omnium arcebis:& omnes inimicos bonorum, hofles patria, latrones Italia, fcelerum fadere inter  fe, ac nefaria Jocietate conjunftos at emis fuppliciis vivos,  mortuofque mælabis. Hæc figura urget, increpat, com- mendat, cohortatur, commiferatur, monet, vituperat.   Obfervandum primo in reprehenfionibus, cum ad  judices, vel auditores fermonem habemus, qui gravis  fit auditu, ad alium quempiam orationem efle convertendam, ut ipfi in aliena perfona, quid peccent,  intelligant, et quid faciendum, fentiendumque fit, in  aliis edifeant.   Notandum fecundo, hanc figuram tantam habere vim, quantam accipit ab aliis dicendi luminibus, ea  vero nihil cfTe ineptius, fi vel immodice ufurpetur,  vel fine dcleftu verborum, vel fine gravitate fententiarum. Servandum tertio, quod licet apud oratores non deljeat eflfe frequens ad res inanimes Sermo, qui fæpiflime poetis permittitor, valet tamen plurimum, tum in  orationibus panegiricis, quando appellantur loca, in  quibus aliquid infigne geftum fit; tum etiam in aliis,  quibus concitandi tunt animi motas.   Comparatio, vel fimilitudo ejl cognata quadam inter res dijfimiles affeftio; cum Icilicet duæ res inter fe  ob quamdam fimiTitudinem componuntur. Hæc figura, et animum audientis fuavitate, et orationem dicentis gravitate perfundit, maximcque accommoda eft  ad fuaves motus, tum ad exornationem, tum ad perfpicuam dicendi methodum. Fit autem tribus modis.  x. Similitudo petitur ex rebus bere paribus, ut fi conferatur orator cum oratore, Philofophus cum Philofophos Sen. Epift. 44. Nec rejicit, nec elegit quamquam Pbilofophia. Patritius Socrates non fuit. Clot antes aquam traxit et rigando hortulo locavit manus.  Platonem non accepit nobilem pbilofophia, fed fecit.  Quid ejl, quare defperas, his te po ffe fieri parem, Deducitur ex re difpari, cum Icilicet res alioquin  diverfas in aliqua re fimiles efle offendimus. Seneca de ira: Ut furentium certa indicia funt audax, minax vultus, triflis frons, torva facies &c. ita  irafeentium eadem jigna funt flagrare et micare oculis, vultu et ore toto rubere. Trahitur ex rebus fi&is. Cic. pro leg. Man. Primum ex fuo regno fic Mitridates profugit, ut ex eodem Ponto Medea illa quondam profugi ff 'e dicitur,  quam prxdicant in fuga fratris fui membrain bis locis,  qua fe parens ptrfequeretur, diffipavtffe, ut eorum  colleElio difperfa, mxrorque patrius celeritatem perfequendi retardaret. Sic Mitridates fugiens maximam  vim auri, atque argenti, pulcherrimarumque rerum omnium, « majoribus acceperat, £?* ipfein ponto   reliquit &c. e manibus effugit.   Huc pertinent parabola?, Apologi, fabula;, et exempla. Comparationum duæ funt fpecies; aliæ enim  funt fimplices, aliæ compofiræ.   Simplices unam tantum complebuntur fimilitudinem.  Compofitæ in duo genera dividuntur. Primum efi,  cum res una pluribus fimilitudinibus illuftrarur,- alterum cum res multæ multis comparationibus exprimuntur. Primum variis modis fieri poteft. Cum fingulis membris fingulæ fimilitudines referuntur. Cum fimilitudines in modum definitionis colliguntur.   3. Cum frequentia adjunba, five epitheta congeruntur, quæ fimilitudinem contineant. Cum ex eadem re, fimilitudinis membra deducuntur, quod fit per defcriptionem. Alterum genus multas res fingillatim multis compararationibus illufirat.   Obfervandum efi breves fimilitudines plurimum habere  ornamentum, fi per totum orationis corpus fundantur: longiores aptas eflfe ad docendum, et probandum. Apologos, et fabulas infrequentes efle debere, fed plurimum recreare animum, et audientiam  excitare.   Dc Figuris aptis ad permovendum.   T? rgura», qua; majorem vim habent ad permovenJL dum, funt qua; fequuntur. Exclamatio, quæ definitur a Cic. Schema conficiens SIGNIFICATIONEM DOLORIS, indignationis per compellationem  hominis, aut rei cujufpiam quadam expre[fa, aut tacita inter jeSlione: inventaque e fi ad augendum re? magnitudinem, fitque per elationem fermonis; Cic. a. Philippica. 0 audaciam \immancm. Tu ingredi illam  domum aufus es 1 Tu illud SanBiJJimum limen intrare ? &c. Sive per fignificationem iracundiæ. O pejlis. O labes. O tenebra. O lutum. O for des. O portentum in ultimas terras deportandum. Vel miferationis.Cic. pro Sylla: O miferum t et infelicem diem illum, quo conful omnibus centuriis P. Sylla  tenunciatus erit'. o falfam fpem\ o volucrem fortunam !  « exeam cupiditatem', o prxpofleram gratulationem'.   Vel admirationis .Cic. in Cat. O tempora, o mores,  Senatus hoc intelligit: Conful videt; hic tamen vivit. Vel per ironiam gravitate temperatam. Cic. in Pif.  O finitos Camillos, Curios, Fabricios, o amentem Paulum !   Suaviflima efl hæc figura, cum poft fingulas fententias brevem exclamationem fubneflimus. Tertull.  in Apol.: Empodocles totum fe fe at n ais incendiis  donavit. O vigor mentis ! Aliqua Carhaginis conditrix rog o  fe pojl fecundum matrimonium dedit. 0 praconium ca (litatis ? Regulus me unus pro multis hojlibus viveret,  toto corpore, cruces patitur. 0 virum fortem, et in captivitate vittorem !   Huic fimilisefl ea figura, quæ licet exclamatione non  fiat, in brevi interrogatione judicium de re pofita fubneflit e. g. Dominus Omnipotens templum efl cale/lis  illius domicilii; quid San&ius? Hæc Civitas non eget  Sole neque Luna; nam lucerna ejus efl agnus. Quid  fplendidius? Utimur exclamatione, cum res maximas  perfuaferimus, et grave aliquod fa&um propofucrinau, vel illatum, vel acceptum.   Habet locum in amplificatione, et epilogis, fed  in minimis controverfiis frigida efl, et puerilis.   Acclamatio, five epiphonema e/l oratio, qua rei narrata, aut probata fubjicitur gravis quadam diSlio ex  fuperioribus rubus exprejfa. Cic.poflquam docuit oportere  legibus, et judiciis vitam tueri; leeum'.vim vi repuifunda fubdit pro S. 'IulL Hoc fentire prudentia, facere re fortitudinis, fent ire vtrt, nones.   1. /''XUalis eft ifte finis, five bonus, five malus, talis   eft res, qua: ad ijlud finem per fe ordinatur.  Si honefta eft Icientia, honeftum erit et illius ftudium. Hoc tamen dicitur, cum res per fe mala non  eft, tunc enim non honcftatur a fine bono, ut patet in furto, quod fiat ad ferendum fubfidium pauperibus.   2. Cujus finis bonus eft et id bonum: cujus optimus eft,  et id optimum tft: Si eloquentiæ finis melior eft,  quam juris prudentiæ, etiam eloquentia melior eft,  quam juris prudentia.   3. Qui finem expetit, eadem et ample&itur media,  quæ ad ilium obtinendum conducunt, fi pace frui  volumus, vel fcedus eft ineundum, vel bellum cum  hoftibus eft conficiendum. A fine removenda funt contraria media.  Ex negatione caufæ finalis, fequitur effedlus negatio. Si Milo occidit Clodium, his tantum occidit  de caufis; vel quod eo adverfante non poterat effe  conful, vel quod ipfe conful erat eligendus; neutrum verum fuit, ergo Milo Clodium non occidit.  Sic Cic. defendit Rofc. de parricidio his verbis: Vita hominum cjt 1 ut ad maleficium nemo fine fipe, ac  emolumento conetur accedere', oftendens deinceps nullum non foluro emolumentum evenifle Rof. exparentis nece, fed etiam graviflimum detrimentum ex  ea reportafle.   6. A fine non acquifito, varia infertur caufa; Dux  non eit aflecutus viftoriam; ergo inepte; ergo incaute; ergo infeliciter pugnavit.   De Effe&ibus*   E Ffefta definduntur a Cic .qute funt orta de caufiu;   quapropter ex omnibus caufis educuntur, ii que  caufas qua ( cumque probamus. Princeps deleftum habet  militum, confcribit legiones, duces convocat, ergo  bellum meditatur.   Eadem quoque fi negentur de aliquo, de eo pariter  negatur caula, cujus funt effetfa. Adolefcens non vagatur otiofe per urbem; non obiter, ac perfundorie  res fuas agit :non ad multam diem fternit mens; igitur  eum male nominas negligentem. EfFt&a cum magna oieendi copia tra&ari poliunt in  omn>bus caufarum generibus; in fuafionibus, et difluafionibus, in accufationibus, et defenfionibus: in laudibus, et vituperat ion bus.   Habent etiam iocutn, cum aliqua obiefla funt ab  adverfanis, tunc etenim ea refelluntur oppofitis effe6 Iibus, quod venulle fiet ab oratore, fi interrogationibus frequenter utatur, fubjettionibus, repetitionibus,  apodrophe &c.   Huc revocantur Metonymiæ, qux caufam per effatum declarant, et contra, valerque hic dicendi  modus, tum ad varietatem locutionis, tum ad numerum orationis, circumfcrtprionemque periodi. Prxterea amplificant, et deferibunt, quod prædari debet per  longam effe&uum congeriem, five laudemus, five  vituperemus.   F 4 Canones hujus duo funt.  "C Xpofito effeSu, necefle eft prarfuiffe caufas ad  JLj efferus neceftarias. Homo eft conditus, eft  igitur ad sternam felicitatem corpore, et anima  compofitus.   2. A bonitate, f«i pratftantia efferus, bonitas caufa:  arguitur, et prsftantia. Sic Cic. pro Mur. demonftrat effetlibus ad confulatum adipifeendum plus valere virtutem militarem Murena: quam C. Sulpitii  juris prudentiam. Comparatio ea efl, per quam duo, vel plura in  aliquo tertio conferuntur quod illis commune fit e.  g. Catoni licuit fequi bellum civile; ergo et Ciceroni licebit; ubi fequi bellum civile commune eft ambobus, Ciceroni fcilicet, et Catoni, qui in eo conferuntur. Quoniam vero in triplici genere res quatpiam  conferri poteft, ideo triplex eft comparatio. Kes etenim alis majores funt, hoc eft verifimiliores, et quibus id, de quo agitur, potiori jure conveniat; aliæ  insquali gradu veritatis funt pofitse, ut non fatis agnolci poftit, utrum res potius conveniat iis ne, quæ  conferuntur; an iis, cum quibus conferuntur.   Hinc nafeitur triplex comparationis genus, a majori fcilicet ad minus, a minori ad majus, et a pari.   A majori ad minus argumentamur hoc pafto; cum  fcilicet ex eo, quod verifimilius eft, et convenientius,  et tamen nec convenit, nec verum eft; aliud, quod  verifimile, minufque conveniens fit, nec convenire,  nec verum efle colligimus. Cic. pro dom. fua docet  Deos immortales domum fuam non concupiffe, quod  ne Homines quidem fceleratiflimi illam expetiverint,  Qua in re vobis eft advertendum, quod in comparatione id non eft majus, quod majus eft, fed quod verius,   et convenientius eft. Præterea in hoc argumenti genere, tum id, fitione fidem conciliat; amplificatio  fubtiliter enucleando fingula, lucem rebus addit. Illa  ftilo concilo fua explicat argumenta: illa fententiarum pondere, orationis ubertate, ambitus magnitudine, et ingenti quadam vi comprehenfionis eadem impellit. Itaque tribus rebus ab argumentatione diferepat amplificatio: materia fcilicet, traflatime, &fine.   Materia quidem: nam argumentatio adhibetur ad  omnia quxftionum genera; amplificatio non nifi ad  magnas, gravelque caufas, in quibus debeat oftendere  orator aliquid effe calamitofum, indignum, lætum,  trille, tnilerabile, amabile, deteflabile, formidandum,  optandum, fugiendum.   Tra&atione; nam argumentatio preffe, et argute  proponit; amplificatio fule, et graviter exponit. Ilia  ad pugnam le>iter procurrit, fa&aque plaga confefiitn  fe fubducit; illa in apertum, ac patentem campum  procedit, tela, et tormenta omnia excutit, donec fatigatus holtis, et pene fra&us concidat.   Fine; nam finis argumentationis eft cognitio; amplificationis motus; quare hxc non adhibetur, nifi cum  perlpefta rei veritare, dignitas, amplitudo, gravitas,  aut contra indignitas, vel atrocitas per motum eft demonftranda fervit farrun et fidei faciendæ; quod ubi  motus fuerit auditor, multo firmius rebus creditis adhærelcat, quam anrequam moveretur.   Exemplum aliquod a Cic. petitum clarius illuftrabif,  quee hucufque de amplificatione locuti fumus. Qui igi H ter  tur diceret ejiciendum a Repubiica Antonium, ilium >er argumentationem patriæ diceret proditorem; Tulius vero ita eum per amplificationem urget, et confligit Phibppica 3. Hanc vero teterrimam Belluam quis  fare poffet, aut quomodo? Quid ejl in Antonio prater  libidinem y crudelitatem, petulantiam, audaciam, ex his  totus conglutinatus eji; nihil apparet in eo ingenuum,  nihil moderatum, nihil pudens, nihil pudicum. Quapropter 9  quoniam res in id diferimen addatta efi\ utrum ille poenas Reipublica luat, an nos ferviamus; aliquando per  Deos immortales P.C. patrium animum y virtutemque capiamus y ut aut libatatem propriam Romani genatSy et  nominis recupæmus, aut mortem fervituti anteponamus.  Multa qua in Ubera Civitate ferenda non ejfent, tulimus, et perpeffi fumus, alii fape recuperanda libertatis y  alii vivendi nimia cupiditate; fed fi illa tulimus, qua  nos neceffitas ferre coegit j qua vis quadam pene fatalis;  qua tamen ipfa non tulimus i e tum ne hujus impuri Patronis referemus teterrimum, crudelijfimumque dominatum ? Quid hic faciat; fi potuerit, iratus, qui cum fuccenfere nemini poffet, omnibus bonis fuerit inimicus l  Quid hic viElor non audebit, qui nullam adeptus viElo riam, tanta fcelera pofi Cajaris interitum fecerit > refertam ejus domum exbauferit, hortos compilant, ad fc  omnia ex his ornamenta trandulcrit, cadis, et incendiorum caufam quafierit ex funere. Et ea quam plurima,  qua in hoc loto videre poteritis.   Qu.t res amplificationem admittant, quæque fint ejus fedes  in oratione. Rerum, quæ in fermonem cadere poffunt, aliæ  graves funt, ali* exiles, aliæ mediæ; quod graves amplificationem admittant, ex di&is fatis colligi  poteft. Quæ funt mediæ magnam oratoris ©peram re quirunf, ut amplificationem recipere poffmt; iri exilK  bus vero nihil eft, cur allaboremus, ut amplificatione  illuflrentur; oleum enim perdemus, et operam.   Locus amplificationis in oratione proprius eft peroratio, in qua confertim opargit, quæ figillatim emiferat; et licet inter argumenta fingula fpargenda fint  amplificationis femina; tamen ubi ad extremum orationis ventum fir, ea omnia recolligi folent; ut vehementioribus arfeftibus in fine motus auditor, palmam  oratori cedat, ac vi&oriam. Unde fumantur amplificationes. D Uplici ex fonte profluit in oratione amplificatio,  ex verbis fcilicet, et rebus. Verba, qua: amplificationi deferviunt ea funt, qua; illufiria dicuntur;  de quibus multa fatis diximus in exordiis hujufce noftræ pratceptionis. Illuc vos remitto. Amplificandæ autem rei 4. fontes aperuit Quinft.  Incrementum fcilicet, comparationem, rationem, conriem.   Congeries duplex efl, una verborum, da que plura  admodum diximus, altera fententiarum, in qua fentcntiæ plures ejufdem fignificationis componuntur; cujus ufus triplex efl; vel ut iis, qua; minus apta funt,  lucis aliquid afferamus, priora pofterioribus explicando; vel ut orationem pleniorem, et modulatiorem,  expleto numero, reddamus; vel ut inflandi, honorandi, vel exprobandi criminis caufa exagerationem aliquam faciamus. Qua in re cavendum maxime efl, ne  multis verbis quamlibet fententiam pueriliter oneremus; videndumque, ut pofteriores fententiæ, vel aliquid lucis prioribus afferant, vel plus acrimonia: contineant, incendantque vehementius orationem. Quæ ufque diximus, non fatis explicarunt ad propofitum quid fit rerum congeries; ne igitur quidquam  omittamus. Rerum congeries efl, cum ad inflandum,   Ha augendumque, a nobis variæ adiones, refque enumerantur et io unum quafi acervum congeruntur, fublatis aliquando conjundionibus, ut acrins inflemus.   Adhibetur, cum incalefcit oratio ad amplificandum,  quæ bene, quæ male gefta funt. Multæ enim virtutes fimul collatoe admirationem, et amorem, plurima  vero vitia faftidium et odium conciliant. Congeries adeft etiam definitionum, partium, caufarum, effedorum, concomitantium,&confequentium,  contrariorum, et adjundorum. Quæ definitionum eft,  naturam rei explicat, vel per partes, vel per caufas,  vel per effeda, vel per adjunda, five accidentia, vel  per fimilia, vel per negationem.   Exempla omittuntur, ne paulo fufiores fimus, quam  par eft. Incrementum alter vi amplificanda: modus fit, cum  per gradus crefcit oratio, et ad furumum pervenit.   Differt a congerie, quod hæc coacervat multas fententias, et voces; In incremento femper crefcit oratio. Hoc fit duobus modis.   Primus eft, cum citra diftinftionem graduum, in  ipfo contextu, et curfu orationis, femper aliquid  priore majus infequitur. Cic. pro S. R. Am. Petimus  a vobis Judices, ut quam acerrime maleficia vindicetis;  ut quam fortijfimi hominibus audacijfimis refijlatis, ut  hoc cogitetis, nifi in hac caufa, qui vefier animus fit,  ofiendetis, eo prorumpere omnium cupiditatem, et ficelus, et audaciam / ut non modo clam; verum etiam hic  in foro, ante tribunal tuum M. Fanni, ante pedes ve Jlros, judices, inter i pf a fiubfiellia cades futura fimt. Secundus, cum fingulos gradus dividimus, et infingulis commoramur; et tunc ea, quæ minora funt,  magna facimus, ut quod ultimo loco ponitur' maximum effe videatur. Si velis ergo martyris alicujus fortitudinem efferre, per fingulos fortitudinis gradus ab  imo ad fummum affurgas. Huc pertinet illud amplificandi genus, quod dicitur extenuatio, quæffiperiori oppofita, fif, cum procedentia, quo vere maxima   funt, et videntur, omnibus elevamus; ut quod fequitur, minus appareat.   Ratiocinatio fit cum ut aliud crefcat aliud augetur;  unde ad id quod extolli volumus, ratio deducitur. Uc  fi quis Annibalis virtutem amplificet, ut major gloria  Scipionis, quicum debellavit, eluceat.   Comparatio diverfa inter fc, et majora cum mi*  noribus comparat,- non eo tantum, ut rem probet;  fed ut exageret, et majorem vim faciat, ut fi quis  obedientiam Chrifii cum illa Abrami conferat, ut alterius prxftantia magis emineat. Vel fi qui amplificandum alTumeret alterius calamitatem, eam comparare deberet cum priflina illius calamitate, vel cum  aliis calamitatibus, ut offenderet hanc efle graviorem.   Notandum in hujufmodi comparationibus, utriufqite  partis circumftantias, quæ rem augere poffunt, diligenter efle excutiendas,, neque folum virum cum viro,  faftum cum fa&o, rem cum re; fed partes etiam lingulas cum aliis partibus efle componendas. Cic. pro  Dom. fua Caflium Cenforem cum Clodio comparat his  verbis. Quuefo Pontifices, et hominem cum homine, et  tempus cum tempore, O* rem cum re comparetis. Ille  erat fumma modejiia, et gravitate Cenfor; hic tribunus plebis fcelere, et audacia fingulari: tempus illud  erat tranquillum, et in libertate populi, et gubernatione pofitum Senatus: tuum porro tempus libertate populi Romani opprejfa, Senatus auEloritate deleta: res  illa plena juflitis, fapienthe, dignitatis; Cenfor enim  &c. et cetera quamplurima fequuntur &c. Quod di&um eft de exemplo, dicitur de illuftriqaadam fimilitudine, qua res interdum vilis multofit magnificentior. Qua in re advertendum eft, ne rempropofitam ita fuperet fimilitudo, ut convenire cum ea  pulchre non poflit. Sed quoniam nihil in oratione erit  decorum, quod fuis non illuftretur figuris, in eadem  nonnullas fibi peculiares, et proprias expofcit amplificatio. iEdem funt hypotipofis, profopopæja, exclamatio, optatio, imprecatio, commonitio, et aliæ fim.^  qua» motum faciant. Affectus illi funt, quorum vi ftc auditorum animi,  voluntate/que mutantur, ut aliud, quam ante de  rebus propofitis judicium ferant. Secundum alios affettus  efl animi quidam impetus, quo ad appetendum, averfandumque aliquid vehementius, quam pro quieto mentis flatu, impellimur, Alii vero ita definiunt: Effetius efl animi fentientis ex alicujus rei bona, vel mala  opinione rata commotio. In his permovendis totus efle debet orator, ut enim  ex definitionibus patet, auditorum animos, nunquam  ille triumphabit, etfi validiflimas afferat probationes,  nifi motum faciat. Unde inquit Fabius: Probationes  efficiunt fane, ut caufam noflram meliorem effe Judices  putent: affettus pr a flant, ut etiam velint. Sed id, quod  volunt, credunt quoque j nam cum Judex fuerit occupatus affettibus, omnem inquirenda veritatis rationem amittit. Antequam vero numerum affefluumftatuamus, &de  fingulis difTeramus, opportunum erit præmittere, qua:  in hac re de fe ipfe prædare debet orator. Motum excitaturus ille debet efle, vel faltemfefingere, iifdem affe&ibus incitatum, quos parat in aliis  movere. Prudens fit, ut tempori inferviat; in dicendo acer fit, nervofus, difertus, voce plenus. Præterea  confideret, apud quos dicat, et quibus moribus informati auditores fint j qua educatione inflituti $ quibus  opinionibus imbuti, et quibus rebus moveantur, an  pietate, an ira, an odio, an amore, et hujufmodi, quarum rerum conje&uræ colligi poflunt ex qualibet  cujufque natione, ex corporis drufiura, et temperie, et tandem ex iis, quæ de auditoribus prædicet fama. Cujus rei occafione obfervandum, quod dofli homines refpuunt molles affc&us, ac dolore incenfos, quos tamen admittunt fimplices. Apud feros, &agreftesopus eft lateribus firmis, voce truci, iracunda, et formidabili; in curia ritus fit vividus, et acer.   Ut igitur ad pertra&andos dcfcendamus affcftus,  omitlis variis illorum divifionibus, quas varias varii  au&ores a dignant, hos tantum placuit enumerare, et  funt, qui fequuntur. cn  Amor. Defiderium  Gaudium  Spes  Metus  Ira Mifericordia  Invidia  Pudor Odium Fuga Dolor Defperatio Audacia   Manfuetudo Indignatio Æmulatio Gratia. Amor definitur ab Arift. 20. Rhef. cap. 4. Affcttus, quo volumus alteri, qua bona funt, idque  ejus, qui diligitur, »0» no (Iri caufa, et in illis rebus  comparandis pro virili elaboramus.   Amor multiplex eft, Divinus, Angelicus, intelleftualis, animalis, et naturalis.   Amor Divinus eft, quo Deus omnia creavit, tuetur  et fubflentat, fine quo ntc ipft Angeli vitam habere poffunt. Angelicus eft, quo Angeli Deum amant, et illius  imperio hominibus famulantur, t 9 “ creata fervant.   Intellectualis eft, quo humana mens quaque bona,  et honcfla defiderat, et inquirit.   Animalis eft, quo voluptuarii appetunt, et hic brutis quoque communis efl.   Naturalis eft, quo res fe mutuo dilidunt, fibique naturalis dileUionis vinculo coharent,* et hic dicitur etiam Sympathia, cui opponitur Antypathia, qua res naturali odio fe fe expellunt. Hinc fiunt miranda illa natura arcana, ut magnes attrahat ferrum, Elitropium  le vertat ad Solem, penna Aquilæ aliis admixta pennis, ab illis evolet, effugiatque. Quia vero in tra&andis affectibus oratoris eft, eos  aliquando excifare, aliquando reprimere, aliqua de lingulis attingemus, quibus et ii excitentur, et ii reprimantur. Amorem igitur excitant honeftum, utile, jucundum.   Ad Honeftum pertinent virtus, et probitas, vitæ  æquitas, modefta pulchritudo, comitas, et manfuetudo, innocens, et fimplex urbanitas, conflantia, fidelitas.   Ad utile fpeCtant beneficia, grati animi fignificatio,  liberalitas, communicatio bonorum, et confiliorum.   Ad jucundum revocantur amor ipfe, bonorum, et  malorum communitas, morum, ftudiorum, et periculorum fimilitudo, fiducia, familiaris, et domeftica  confuetudo, aliens virtutis commendatio, injuriarum  oblivio. Præterea amorem in aliquem conciliabis,* fi  eum oflenderis natura lenem, facilem, popularem, dignum, cui fe credant alii, cui arcana fua committant,  apertum tandem, et candidum moribus.   Adverte quod in amore intelleCluali excitando judicio, et prudentia opus eft,* quare eligendæ funt illas  res, quæ maxime argumento fufeepto conveniant.   Amor non folum excitatur illum commendando,  fed etiam deferibendo; pro quo multiplices ejus vultus, variaque illius effe&a enarranda funt. Nos igitur  ut aliquid de illis dicamus, turpi amore deje&o, divinum. educemus in medium, quem modo lacrymantem inducimus, modo extra fenfum raptum, modo  fævientem in fefe, modo pauperem, modo divitem,  modo flammarum inftar ardentem, modo liquidi fluminis inftar gaudio colliquefcentem, modo velat piftorem, modo velut oratorem. Non eft, cur reprimi debeat amor honeftus /"fi tamen reprimendum aliquando arbitremur, idonea funt  ea quæ in contrariam partem fumi poliunt ex iis,  quæ ilium excitant, et aliqua pariter, quæ amorem  improbum reprimere poffe dicemus. Reprimemus igitur amorem improbum, fi offendemus vitia, et deformitatem rei, quæ male diligitur, fi infamia eX illa  redundet, fi fufpicionem injiciamus amanti, aut perfidiæ, aut doli, aut frigidioris animi, aut injuriæ ex re  amata profe&æ: fi adducamus amantem in defperationem rei exoptatæ; fi ponamus ob oculos nihil utilitatis, aut jucunditatis, fed damni plurimum, ac moleltiæ ineffe rei, quæ diligitur: fi affirmabimus puerilis efie naturæ, quem amamus, inqonftantem fcilicet,  erraticum; faftidiofum: fi dicemus miferam fervire  fer.vitutem, qui legibus amoris obfequitur; fi tandem  infinuabimus peffime in rebus fædis collocari temporis  illud quod aliqui majori cum fruftu voluptatis, et  gloriæ confumere poffunt. Amor, five ille bonus fit, fi ve malus, multiformis  exprimi potefl, five ut defcribatur, five ut excitetur,  five ut reprimatur; et primo amatæ rei fibi femper  reprehenfentat imaginem, habitum, incertum, motum;  verba, geftus, vultum, femperque eft in peftore; et  in rebus ipfis, qua: amantur; fecundo imitatur omnia,  quæ in amico intuetur:’ idem cum eo lentit, idem loquitur: idem probat: dolet cum dolenfe, cum ridente ridet; negat cum negante; 3. focietate gaudet, ac  præfentia amici, reditu gaudet, eoque abfente afpernatur omnia, cibum, fomnum &c. 4. in amicum liberaliter effundit omnia; 5. laudat, miratur, extollit  fa£la, di£U, fpeciem, et dignitatem; 6. audet viribus,  mente agitatur, doloribus, et curis anxius, et inquietus eft; 7. quæ fluita funt, et inepta facit, huc, et  illuc volitat, has illafque ineptias facit; 8. vigil efl,  et infomnis; 9. modo loquax eft, et garrulus, modo  mutus; 10. timet non fua fed amici caufa; 11. nihil arduum, aut difficile reputat, fed pericula fubit intrepidus, fi quid forte aggrediendum fit, rei amatæ caufa  12. fufpicax eft, et carnifice cordium Zelotypia agitari  folet 15. fui contemptor eft, proque re amata luperbus, et magnanimus mortem negligit, et pericula quantumvis formidanda, immo etiam te ipfum 14. conftans  eft, ac firmus in amicitia 15. ftudia, exercitationefquc  omnes oblivifeitur 16. fui oftentator eft 17. blandus  eft erga amicum, contemptus vero ardet iracundia,  exprobat vehementius, cbjicitque beneficia 18. ad lacrymas valde facilis eft 19. defperans eft, et ubi definit fperare, finem doloris eligit mortem. Quemadmodum amor animi motus eft, quo fertur  in bonum, quatenus bonum eft; fic ODIVM eft  animi affeElus, quo fe avertit ab eo, quod malum eji,  vel certe malum exijiimatur. Odium inflammant, quæ amori, et benevolenti*  adverfantur; quemadmodum virtutes, et eæ præcipuæ,  quse fummam aliquam Reip. afferant cum utilitate dignitatem, vehemens funt incitamentum amoris; ita e  contra ad inflammandum odium, admovent faces vitia omnia, et illa præfertim, ex quibus calamitates  oriantur, tum in fingulos, tum in Rernp. uni erfam.  Verum, ne omnia generatim dicamus, præcipua capita proponamus, per quæ vis odii gravioris in animis  exardefeat.   Odium igitur inflammabunt 1. incommoda, feu jaftnræ five futuræ fint in animi dotibus, five in bonis  corporis, five in fortunæ donis 2. calumniæ, quibus  maxime læditur nominis exiftimatio, atque hominum  opinio 3. contemptus, quo non parva fit homini injuria, qui honoris retinens fit. Ex hoc capite odium  vehementius incalefcet, fi perfonæ, quæ injuriam intulit, fpeciem indignam exprimemus; fi virtutem, et  dignitatem ejus, qui læfus eft cum fcelerc, et indignitate comparemus ejus, qui Ixferit; fi tandem utemur comparatione minorum, et colligemus exempla  magnæ cujufdam injuria:, qua: cum hac improbitate  eollata, longe minor videatur. Quod etiam felicius  prxftabit orator, fi fublimes quafdam adhibebit figuras, Hypotipofim prxfertim, qux injuriam ob oculos  ponat, exclamationem, et Apoflrophen, quæ acrioreta  faciant fermonem.   Præterea ad inflammandum odium peridonea eft vitiorum expolitio, qua: in aliquo fint, ut libidinis, audaci*, et impudentia:, injuftitix, fuperbiæ, crudelitatis, avaritiæ, animi ingrati, nimia: potentiæ, et impietatis.   Odium reflinguitur, fi in animo exulcerato lætitiæ  fenfum aliquem ingeneremus, aut generofum quemdam  impetum ad magna, et honorifica incitemus. Sed ad  particularia remedia deveniamus.   Odium igitur emollitur, fi res Ixtas, ac profpere  fluentes proponas illi, quem ex hofle amicum habere volueris.   Confert etiam plurimam ad fedandum odium, quod  orator fciat, quibus de caufis fufeeptum fuerit, &quid  fit illud, quod oderit hoftis in hofle. Quare fi vitiofum fibi perfuadeat, delenda eft hæc opinio ex ejus  animo, fed occulte, et quali aliud agendo / ita ut in  principio ei alfentiri videaris, et mox alterius laudes  fubjicias/ Si odium proficifcatur ex injuria illata, tum  ifta minuenda erit; vel fi qui læferit in repentinam aliquam calamitatem irrepferit, hæc erit deploranda, et  fulis lacrymis profequenda. Poterit etiam ofiendi dolor, et pænitentia perfonx illius, qux lxferit.   Denique quoties odii caufas fufluleris, toties et abfolveris odium. Dicas in alinm mutatum elfe, qui in  odium venerat, vel propinquum efle, autneceflarium,  ve) aliqua virtute nobilem fa&um, aut eruditione clariorem, et Reip. laboranti perquam utile, et neceffarium.   Prxterea odium definiunt preces, et lacrytnx, quibus hominum animi facile emolliuntur. Rurfus fi dices,  ipfum fibi nocere, qui alterum odit, levia effe illa, quas odii caufa fuerint, fapientem hominem do*  Iere potius, quam odiffe fortem illius, qui cascus animo, et voluntate deerrans, caufam odii fecit; ad inclinatam, jacentemque fortunam, a florente, et erefta cecidiffe illum, qui odio dignus fit, odium facile  remittes.   Ut autem fciat Orator optime fe gerere, tum in  concitando, tum in defcribendo odio, aliqua illius ef*.  fefta enucleanda videmur. Odium igitur hofli malum  imprecatur'; perniciem infert, et ulcifcitur; eam exprobat, quæ pudorem inferre poffunt, conviciis impetit, minatur; aperte fefe odiffe jprofitetur; ut crudelius noceat aliquando tegitur; ubi hofli perniciem attulit, plenum lætitia triumphat; ut hofli noceat, et  fibi nocere non reformidat; adeo crudele efl, ut quafcumque pænas fumat, leves femper fibi videantur  fempcrque acerbius aliquid excogitet; ita immortale,*  ut ad nepotes tranfire peroptet; ita inflexibile, ut in bonam partem neminem velit, ita prasceps et furibundus,  ut abeat in omnia fcelera,& veneficia; aliquando indignatur, queritur, gemit, defperat, fi decidat a fu is conatibus cum hofli perniciem expetit: aliquando folatur  vindi&æ fpe; alterius confpe&um, confortiumque devitat, et exeeratur; importat denique omnia, quas amori contraria funt. DESIDERIVM efl appetitus boni dclcElabilis, fed abf entis. Affe&us ifte variis explicatur nominibus   { >ro varietate rerum, quas defiderantur ? nam auri deiderium dicitur avaritia, honoris ambitio, voluptatis  libido, inutilis fcientias curiofitas et fic de aliis. Cum  autem tot, fere fint hominum defideria, quot homines,  oratoris erit diligenter confiderare quo cujufque natura maxime feratur. Apud mercatores lucrum, et utitatem propones, apud imperatorem, et nobiles gloriam, et laudem, et apud alios alia, pro ut hominum, apud quos egeris, defideria mutantur. FVGA, qua: ex odio proficifcitur, quemadmodum ex  amore defiderium, ajfeBus e/i, qui conatur recedere a  malo illud fugiendo, Jeu dctcjiando. Orator in auditorum animis defiderium accendet, fi ea revolverit, qua:  difta funt de amore, fugam excitabit, fi qua: de odio  docuimus, mente recogitaverit. Ne autem omnino  prattereamus, qua: ad exprimendos, reprimendofque afreftus hofce pertinent, aliqua, qua: defiderium tangunt,  explicabimus, ut ex illis, qua: fuga: funt, facile colligere poflfis.   Defiderium accendendum eft, cum aliquem excitare  volueris, vel ad optimum flatum capiendum, vel ad  ardua quxdam perficienda; et tunc ut affe&um iflum  inflammes, rei præflantiam, ac magnitudinem exprimas oportet; laudem, ac gloriam commemorare poteris, vel illius, quem adhortaris, vel illam, qua: ex  re optime perfe&a fibi certe proveniat, fpem eriges  feliciter nancifcenda: rei; demum proponere tibi licebit difficultates, refque adverfas qua: obvia: efle poflunt  in tanta re, fed adverte omittendum non efle majorem inde gloriam, et laudem fore nafeituram.'   Ad coercendum defiderium ea omnia percommoda  funt, quK de defperatione dicentur inferius, illud tamen facile reftringes, fi probes haberi non pofle illud, quod ab auditoribus expetitur; fi damnum multiplex, et varium, fi duram ex hoc defiderio nafeituram fervitutem defcripferis; fi in cohibitione defiderii  pofitam efle vitæ felicitatem oflenderis, fi vilia efle,  et inania, qua: appetantur, docueris; denique fi bonum non efle, fed tantum apparenter efle, quod defideratur edixeris.   Qua: in defiderio poflunt defiderari ad deferiptionem  illius, eadem funt qua: in amore; fed quia affeftus ifle  ex bonitate rei defiderata: voluptatem habet, ex absentia vero dolorem, prxeipue illiu effefta ex i (lis nafcuntur: Qui igitur defiderio, ac frequenti angitur rei  concupitæ cogitatione, (omnians habet ejusdem imaginem inter lomnum excitatam, cum re defiderata colloquitur, cum fylvis, et rupibus, iifque rebus omnibus, e quibus folatium fperat: erumpit inardentiora vota,  querelas, et nuntios votorum fuorum zefiros optat: teftes quoque locos appellat; ad preces etiam humilis  defcendit,& obteftatur; per quidquid rei amatæ gratum eft: dolet ex ablentia rei exoptatæ, in fufpiria  erumpit, tetrofqfie gemitus fxdium rerum aliarum experitur quæ minus jucundæ funt, macie conficitur; narrare folet ambitiofius quid vldefideri i patiatur, ait fe diu,  no&uque m illis cogitationibus effe, vias, &veftigia,  et litora, et loca omnia relegere, ut aliquid dicere  poffit et audire, unde cxpe&ationis fuæ fallat faftidium,  afpirat, et anhelat in rem, quam expetit, mors  impatiens eft, longiores fibi videntur dies, et breviflimum tempus annum putat; alas fibi addere vellet,  ut ad rem amatam velocius accederet: vana, et impoffibilia interdum defiderat, nihil denique arduum,  et difficile reputat, reperitque, dummodo optata re  fibi liceat frui.   De Gaudio, feu Lartitia.   L iEtitia eft opinio recens boni prafentis, in quo efferri retium effe videatur: five fenfus boni prxfentis quatenus prxfens eji, cujus effetius ejl deletlatio\  boc efl tranquillitas animi in bono prxfenti Juavitcr acquiefeentis.   Ad concitandam lætitiam duo fervare debet orator,  fiilum fcilicet, et materiam.   Stilus is effe debet, ut perpetuam quamdam feu  occultam voluptatem ingeneret; quare utetur Orator  argumentis exquifitis, novis, et ingeniolis; fermo occultus fit, et floridus, numerus fuavis,[& mollis i oratio tota figurata, plena acutis fententiis. Materia ea  fit oportet, ut in ipfa habeatur ratio geniorum, quibus aguntur auditores; et quia aliis alia placent, ea  funt afferenda, quæ cuique funt in delitiis. Sunt tamen quædam, quæ in nominum animis communem  habent fenfum voluptatis, eaque funt commutatio malæ fortunæ in meliorem, comparatio propriæ cum aliena, bonum infperatum, novitas, et irrfolentia rei alicujus, confcientia virtutis, et innocentiæ, deferiptio  rerum lætarum, ut viftoriæ, alicujus triumphi, ludorum, et hujufmodi; præterea locorum amznitas, florum, gemmarum, veftium, odorum. Infuper ipfa lætitiæ deferiptio animum excitat, fpeque fua oble&at;  jdenique caufa lætitiæ calamitas eft improborum; cum  fcilicet illos deprimi videmus, atque opibus, et honoribus fpoliari, quos przter jus, et æquitatem obtinuerunt. Ad reprimendam lætitiam reprehefentanda eft boni,  unde oritur lætitia, aut turpitudo, aut brevitas: exponendi funt rerum futurarum incerti eventus, fortunæque dominantis arbitria, quæ nihil conftans, ac perpetuum pollicetur fuis; fed eos fallit afTiduis, et frequentibus mutationibus, afferendum videtur voluptati,  et lætitiæ mærorem femper adhzrere, et triftitiam.  Præterea coercebis lætitiam, fi in auditorum animis  timorem ingerere fatages. Denique majoris boni fpc,  aut cupiditate, voluptatem minoris imminues, vel  potius abforbebis, et quibus dolorem excitare didiceris, iisdem lætitiam remittes.   Ut autem lztitiam noveris pro rerum opportunita* '  te in aliquibus f aliquando reprehefentare: Hæc funt  ejus effefta, et primo ciet lacrymas, deliquiis artus relaxat, mortem infert, corpori gratum colorem, floridamque venuftatem conciliat, ad choreas excitat, ad  tripudia, et convivia, animum refolvit, et abjicit curas, timorem, et fenfum doloris; fucum detrahit, et  Hmulationcm, Spem excitat, et amorem; facit, ut in  gratulationes erumpamus, et alios ad hilaritatem in citemus, provocat defuieriutn earum ? rerum, quæ gSu*  dium augere (olent, cietque nos, ut Optemus foles  fulgeie melius, terram luxuriare floribus, mella fundere flumina, montes fudare balfama, præterea qui lætantur, cum aliqua delegatione præterita pericula enarrant, erumpuntque iit votaV optantque eamdem diem  voluptatis caufam fa-pe redire, verlantur in cogitatione, ac delegatione boni, quo fruuntur, gaudentque  libi prorogatam vitam, ut ea videant, ex quibus voluptatem capiunt. Affe&us ifte exprimi folet in epitalamis genetliacis, et orationibus, quæ fiunr in adventu virorum, et Principum in triumphis, feftis diebus, aliifque hujufmodi argumentis, quorum exemplis  artificium exprimendæ lætitiæ nos docebit antiquitas. Dolor, feu trifiitia fenfus efl ex opinione preftntis  mdlt. Affe&us ifte exprimitur iifdem fere rebus, quæ odium concitare foient, valentque plurimum  hipotipofes, qux caulam doloris exprimant, oculifque  fubjiciant; Sunt enim quædam præcipua, quæ dolorem  vehementius acuunt, ut confanguineorutn vincula,  irortds, funera, bonorum amiffio, vexatio rerum,  quæ funt nobis invita charifiimæ, et jucundiflfimæ.   Dblorem ler.iet Orator; fi naturam mrii (peftaverit, unde oritur dolor, alia quippe dicenda funt, fi  de exilio agatur, alia, fi de morte, alia, fi de bonorum jacfura, ceteiilque fortunæ acerbis cafibus: funt  autem communia hæc capita mitigandi doloris, innocentia affli&i, qua orator oftendat, innocentiam non  pffnam fteleris fubire,fed ob facinus aliquod egregium,  vita£ conditio, quæ patiendi neceflitatem affert inexplicabilem, fortunæ inconftantia, quæ fuos muneribus  ampliffimis orna os flarim ex alto præcipites agit:  exempla virorum illufirium, qui eadem immo, et  «lamna multo graviora fortiter tolerarunt r gloriæ mef izp   fis, quæ ex conftantia colligi poteft. Infuper triftitix  lenimentum dabis; fi docueris fortis efie viri nec adverfis frangi, nec profperis infolefcere; fed ubique parem animi conftantiam retinere; fi dixeris præmeditatum fuifie malum, quo quis dolet; fi perfuaferis inutiles efie lacrymas, nec tales,, quæ malum repellere  pofiint; fi animum itfbcaveris a rerum cogitatione,  qua: horrorem excitant; fi monueris ex divinx voluntatis arbitrio femper et ubique vivendum; five lenitur, et blande nobifeum agat; five ad virtutis exercitationem, et præmium afpera, et dura nobis evenire  permittat; fi animum ad ftudia litterarum convertas;  fi earumdem miferiarum focios habere pronunciaveris;  Sin autem de vita funbis agatur, dolorem de illis  minueris, et ex fiatu melioris vitse quam funt confecuti, et ex commendatione rerum ab illis prxclare  geftarum. Trifiitia prxoccupatus homo hos fentit fui  doloris effebus .* effufus eft' in lacrymas; nullis delebatur, nifi trifti rerum imagine, fquallore corporis, vefte fordida, neglebo capillo, genarum, et capillorum  laceratione, percuffione peboris, et foemoris, contrabione frontis, dejebione luminum, folutione membrorum, ac potifiimum brachiorum.* dolorem fecum oftendit: odit lucem, et confpebum hominum; in folitudinem, et fylvas fe abdit, et cum ipfa interdum loquitur folitudine; filens obllupefcit, et ad lacrymas  impotens quafi lapideus torquet: in querimonias abit;  calamitatem fuam, ut inopinatam, deplorat; fi dolor  ingens fit, diuturnitas temporis dolorem confirmat,  augetque, fi levis, imminuit.* mollis eft et viribus frabus, ac mericulofus: prxfentem calamitatem cum felici fuperiore fortuna componit; eumque dolet, et queritur; profitetur animum fibi præfagum fuifie calamitatis; læta omnia fpernit; velletque in focietatem lubus fui, non modo homines trahere, fed etiam fylvas, et bruta; invehitur acerbius in eos, qui fibi caufa fuerunt mæroris, et lubus, conliliumque omne refpuit: defperat ex impatientia mali; fuperos crudeli I tatis Deprimitur audacia propofitis periculis, et virium  imbecillitate: commemorando nimiam virtutem plus  fæpe nocere, quam prudeffe: fidendum non effe fortunæ, fi lemel faverit; fragile totum eflfe, quidquid in  hominibus, aut in rebus, efi, robur, fanitatem, opes,  dignitates, potentiam,* neque in iis reponendam  fpem.   Audax homo, fi quem defcribere occurrat, periculum  nullum reformidat, aut rejicit; fed ad omnia paratus  eft; periculum elevat, illudque ridet, et infultat; armorum afpe&um gaudet, atque equorum fremitus, bellique avidus hofiem ad pugnam iaceffit; materiam  quærit exercendæ virtutis, qua; fi non adfit, ludicram pugnam fingit in animo, et in fomnis bella meditatur; fuperbia elatus in fe uno fpem omnem figit,  nec ab incepto revocari fe patitur: gloriæ (limulis incitatus cupiditatem incendit, et ardorem mentis acuit ad ardua.- magnifice dc fe loquitur: Superiora facinora repetit,'doletque., parum fibi credi: fibi fpondet  omnia ^ felicemque rerum exitum pollicetur; fc votis  fuis potitum extfiimat, cum alii fpem nullam vident:  Ii per ægritudinem, vel grave Senium, aut rem alum  non poflit, quod antea, dolet ademptam fibi facultatem agendi, optatque redire vires priftinas in pefruantur optatis; fi eum, in quem iram accendere vultis» dolo, fraude, ac verborum integumentis uti dicatis.* fi ingratum, ac beneficiorum immemorem efie:  ii cum offenfione id beneficium negare, quod fibi deberi arbitrantur.* fi obtre&ationibus horum aures præbere, quos angi putant oportere; fi de illorum honore detrahere, vel apud eos, quibufeum de honore  contendimus, vel apud eos, qui nos magni faciunt,  vel apud eos, qui nos verentur, et obfervant.   Nota ad amplificationem injuria: referenda efie verba, geftus, a&iones, omnia ad contumeliam compofita; lubjicicnda efie oculis per hypotipofim, et Ethoparjam; opus efie indignatione, et epiphonemate, et  fimilibus figuris; virtutes ejus, qui læfus eft, cum vitiis ejus, qui lieferit, præferendas; variis exemplis exagerandum faftum; fifoli, fi primo evenerit; fubjiciendum damnum, quod inde fufpicatur.* dicendum turpe  efic non ulcifci, et fine ultione æftimationem penitus  perituram: deinde docendum fpem efleulcifcendi, eamque juxta præcepta incitandam: fiudiofe captandam  temporum, et locorum occafionem, ut fi doleat animus; fi cupiat; fi corpus male affe&um fit; fi laboret  aliqua fufpicione, tunc etenim promptiores fumus ad  iram &c.   Cavendum Oratori, ne crudelior appareat in puniendo; ne majores ex atquo pamas repofeat: ne denique  intemperanter furere ipfe videatur. Sed decorum fervet,  incenfus fit, et grandiori orationis genere utatur.   Mitigatur ira iifdem ferme rebus, quibus mifericordia excitatur; orator vero amorem in dicendo præfeferat, et venerationem ejus, quem mitigare contendit,  doceatque nullam illatam efie injuriam, vel culpam  non fuifle voluntariam; moneat eum, in quem iræft,  potentiorem efie, et dignum omni veneratione, et cultu, nec tutum efie cum illo habere inimicitias; abeo prius difceffiflfe injuriam; eum, qui lzferit, demitto anino mifericordiam Suppliciter implorare, jam depreffum, viftumque hortem efle; injuriam latam tuifle  non per contemptum, fed per dolorem, et iram impotentem in eo, qui lzfus eft, eumdemefledefeftum,  propter quem in alium irafeitur: proprium fortis animi  cfle iram vincere; enumeret damna omnia, quæ ex  ira accidunt irato: excufet perfonx lædentis conditionem; ut et imminuat contumelias: deferibat irati hominis turpitudinem; dicat iræ primum nafcenti e fle  occurrendum, ne in perniciem noftram adolefcat; perfede enucleat, optimeque cognofcendam det illatam  contumeliam; proponat, quæ illa fit, et quo animo  fada, ne ira perturbatæ rationis major videatur; rurfus infinuet gloriofius cfle hortem fervare, quam perdere morte, ad vitam revocare, quam licet meritum  ad mortem damnare; eam efle veram de horte viftoriam, quæ nulla venia, dignos clementia fuperat, ac  bonitate; ad Deum propius accedere, qui dat falutem immeritis, dum vitia profligantur; denique ad  fle&endum iratum exoptanda ert opportuna temporis  ratio, expe&andumque tantifper dum fe fregerit impetus iræ, eligendumque potiflimum tempus illud cum  honore, aut lucro aliquo recens affe&us fit .* cum judicio vel armis hortem vicit, cum ludis, vel conviviis, vel hujufmodi vacat.   Ad deferiptionem hominis irati, irx effe&a funt  hzc; rationem perturbat, et ob mentis inopiam cæco, ac przcipiti motu ad furorem inflammat; totum  adeo corpus deformat, ut in alium mutatus homo videatur; oculos, et vultum in ignem accendit; hominemque præcipitem agit; ulcifcendi fefe flagrat cupiditate: inferendæ ultionis diligenter occafiones obfervat, eoque periculoflus, quo fimulatius; in defperationem abit, fi potertas ulcifcendi non detur.* prorumpit  in contumelias, et imprecationes; excandefcit, et indignatur, quod Dii non ulcifcantur injuriam; terrere  gaudet eos; in ipfos irafeitur, et minas addit maledi Rb et oriæ P recepta &is; voluptatem capit fi dc inimico ulcifeatur; eoo*  temnit eos, in quos commovetur, et contemptu contemptum ulcifcitur,* contemni fe dolet, graviterque  patitur fefe interdum fperni > dum minas fonat, et  fupplicia; amplificat, quantum poteft, contemptum  fui; commendat fe pluribus, ut ex eo capite augeatur  contemptus, et ex contemptu ira .* eludit eorum refponfa, qui eum placare volunt: poli contumelias, et  injurias incufat fe quod occafionem ultionis oblatam  non arripuerit, eamque revocat defiderio multo gravius irafeitur, et (e magis excruciat, fi fpes ultionis adempta fit; pznaro non concupifcit, quam non  fperet, fortunæque inconfiantiam ingerit, quæ pofitos  in fupremo dignitatum faftigio, deturbet præcipites. Mansuetudo ab Arift. definitur deprejfio, atque fedatio ira. Ab ira ad Manfuetudinem animos  traducet Orator, fi fufpicionem contemptus ab illis  tollat, doceatque fentirc de ipfis, ac dici magnifica;  fi moneat per impudentiam, vel aliquo alio cafu,non  certo confilio lapfos effe, qui eos offenderunt, vel præter voluntatem deliquiffe humano errore deceptos, et  necefiitate coaftos; fi oftendat culpam cum dolore fateri, qui eam admiferunt; fi afferat fupplices fedemittere, et puniendos ultro permittere, qui offenderunt,  fi beneficia commemoret ab eo fufeepta, de quo eft  contemptus fufpicio; fi fub orationis initium non pauca dicat, quibus qui læfus-fuit, intclligat fe diligi ab  eo, qui læfitj fi pronunciet eos, a quibus læfus eft,  graviores pænas pependiffe, quam ipfemet exegiffetjfi  virtutes, et res pratclariffime geftas ab co prædicet,  qui læferit; fi fenfim metum ei injiciat, in quem exardefeit; fi fupplicem, ac deprecantem, qui fecit injuriam, inducat; fi proponat cumdem femper effe cum  omnibus i fi adferat, exemplifque probet, non exguam gloriæ mertem manere eos, qui iram manfuetudine vincunt, miferumque erte crudeliora meditari, ac  facere: fi tandem affirmet, feveritatem cum lenitate mifcendam; licet enim iracundia inftrumentum fit  virtutis; inclinandum tamen eft in mitiorem partem;  et fi peccandum, remirtione quam crudelitate, melius,  aut tutius peccandum.   Manfuetudo defcribitur moderatione vultus, et Termonis; orationis illecebris, et fuavitate; modeffia totius habitus: et demum iis omnibus chara&eribus,  quibus poetæ pacem adumbrant. Claud. omnia Martis infirumenta, fub Clementis pedibus fubjicit. Misericordia eji motus animi, [eu dolor quidam fufceptus ex cogitatione mali alterius, quo fe, vel  fuos affici pojfe videt, qui miferetur. Hinc elt, ut ad  miferationem moveatur; qui adduci poreff, ut ad femetipfum, vel ad res fuas revocet, quæ de altero deplorantur,- non autem ille, qui nihil tale fe pati poffc credit. Ad commovendam mifericordiam plurimum valet  augere extra modum calamitates, et incommoda, ex  qumus eam natam volumus, quod potirtimum fieri poteft comparatione intur prioris fortunæ felicitatem, et  fequentis mi feriam.Movet etiam hunc affeSum affli&a, calamitate feneftus,  et adolefcentia, fi recordatione fui fuorumque auditorum fenfus leviter pertentet Orator, ut prsffat Cic. in  Pif. Mors præterea propinquorum, et orbitas, corporum vexatio, morbi inopia, exilium; quarum calamitatum comitem præ miferatione feipfum Orator offerat, ut mifericordiam vehementius accendat. Attingat Orator fingulas circumrtantias: perfona:  quæ cruciatur, aut crucianda ert; videatur, fi fuerit  innocens, fi præcellens aliqua virtute, fi litteris exculta; fi fortis an imbecillis in tormentis; fi florenti, an tenera xtate; fi tandem iis valeat, qua folent in  generare fcnfum doloris molliorem ætatis; fi in adoleicentiæ flore, fi in cadente feneftute excrucietur; et  hujufmodi; loci, fi coram iis patiatur quos calamitatis  teflesminime vellet; temporis, fitum exitium patiatur,  cum laborum mercedem fibi pollicebatur et præmia;  caularum; fi aliorum injuriis non propria culpa calamitas fibi obvenerit; finis; fi virtutis caufa infelix repente extitit; modi: fi quis nobilis, fi quis fapiens,  fi quis in dignitate conftitutus fubiturus fit idem fupplicium quo plebei homines folent animadverti; fi  perpetuam quamdam malorum feriem patiatur; fi nihil unquam boni percipiat, fed unius mali finis gradus fit ad lubfequentia graviora.   Præterea modefle petet Orator, quæ pro fuis vult  ab auditoribus, oflendatque; occulte tamen leve efle,  quod petit homini calaraitofo, ærumnas cum aliis comparet, dicatque calamitatem fuperiorem, tametfi graviflima fit, levem tamen etiam cum graviore præfenti comparatam; utatur obfecratione,depreceturque auditores per quidquid eis gratiflimum efl; fermocinatiojiem adhibeat, et per Dialogifmum loquentes inducat,  tum eis qui acceperunt injuriam, tum qui intulerunt,  figna doloris palam exhibeat: ita Erutum confodiam  Lucretiæ corpus, Antonius interfe&i Cæfaris togam  adhuc cruore flillantem P. R. produxit; videat tamen  ut id prudenter, non frigide fiat. Rurfus fenlum hunc  auditorum animis injiciat, quod nihil acerbum fit in  vita, quod non ducant evenire pofle fibi, aut amicis, aut ceteris hominibus, doceatque nihil magis decere hommem, quam efle humanum: Denique caveat, ne muliebres unquam Nænias habeat, fed femper graviter doleat; cum procul abeftalacrymis, non  dicat ab illis fe retinere non pofle, gemitufque vocem  intercludere; hoc etenim puerile efl: non ambitiofe  conferetur tropos, figuras, et periodos, fed ita orationem fuam contemperet, ut non videatur parata,  fed dolore potius elicita. Mifericordia reprimitur; et iis, quibus inflammari  diximus iram; et iis, quæ de invidia dicenda fuperfunt. Quod fl auditorum animos jam firmiter occupaverit mifericordia, fenfim, et quali aliud agendo, erit  remittenda; quod femper obfervandum erit; cum vehemens aliquis affc&us erit extinguendus.   Præterea mifericordiam infirmabit orator / fi rerum  calamitate, qua quis premitur, dignum probet; fl doceat nulla miferatione dignum effe, qui judicesad mifericordiam deprecatur; fl dicat juflumefTe, utmalismaleveniat, fl offendat fe de eorum fupplicio gaudere / fl  tandem efficiat, ut judices, aut invideant bonis adverfarii, aut de ejufdem malis lætentur, aut indignationem aliquam concipiant ob vitæ pravitatem.   Qui miferatione tanguntur, faciunt, quæ fequuntur.  In lurorem, et jnfaniam vertuntur, eaque admittunt  omnia, quæ dolentis conveniunt/ triflitiam vultu, lacrymas oculis, gemitus ore præfefcrunt, fpiranti fimiles: funt taftis fæpius deliquiis: corpore, et corporis indumentis fquallidi funt, et fordidi; infortunia repetunt, etfi ea ab aliis audiant, fuis lacrymis, et fuo  dolore pafcuntur: fenfum præferunt alieni doloris, ac  profitentur; non minus aliorum infortuniis, quam fuis,  tangi, optantur accidiffe flbi, ut faltem illorum aliquam partem cupiunt. Indignatio, quæ locum habet in genere deliberativo,  J[ et judiciali dolor efi perceptus ob res fecundas alterius, qui illa fortuna judicetur indignus. Difcrepat ab  invidia, quæ bona digni etiam hominis infeftatur; et  quemadmodum mifericordia refpicit malum; fle indignatio bonum refpicit immerentis. Bona vero hoc loco non intelliguntur, quæ animi funt, nec quæ naturæ; feu fortunæ, ut funt divitiæ, opes, potentiæ, honores, amicorum copia, et hujufmodi. Indignatio concitatur; fi vita: prioris forditas, ac  vilitas cum pra:fentis temporis opibus, ac potentia conferantur; fi quam dicamus per vim appetere ea, quæ  illi minime competunt, ut abutatur iis ambitiofe prodigus, in aleis, conviviis, et commefTationibus; fi eumdem inferamur, quia infolens, et improbus alicujus  bona effufis largitionibus diffiparit, vel in profundum  libidinum fuarum gurgitem immerferit; fi inferiorem  doceamus, cum fuperiore contendere in eodem ftudio,  vel honoris æmulatione; fi divitias, fi honores alicui  præter meritum contigifle adferamus; quod tamen cum  diftin&ione agendum videtur, ut hæc apud eos dicantur, qui fibi eadem mereri videantur; fingula tamen  apud fingulos juxta cujufque meritum.   Sedatur indignatio, fi cui indignantur; cum dicas  virtute, ac rebus præclare gefiis bona fibi comparaffe,  non recens ascepiffe; fi probes ingeniofum, ac nobilem  nunquam degenerem animum habuiffe, ac proinde naturam ei femper favifTe; fi moneas jampridem bona  illa poffediffe, nec iis unquam ad fcelera, velinReipublicæ aliorumque perniciem abufum fuiffe; fi doceas  non arrogantem, et fuperbum in meliori fortuna fc  prsebuifle, fed modefium, et communem, eumque de  aliis magnifice, de fe humiliter locutum fuiffe.   Indignatio deferibitur admodum libera, quæ amplificet vitia, vel in malam partem virtutem detorqueat,  nec fortem, fed temerarium, neque prudentem, fed  ignarum eum dicat, in quem indignatur furens, et  amens, quæ fibi interdum violentas afferat manus; irreligiofa, qua: in ccelefie numen obftre&etur; exprobrans, qua: recenfeat ea, qua: recenfeat ea, qua: ab  ingrato fafta funr, et alterius improbitati cum aliqua  eorum exageratione beneficia opponit. Denique indignationis cffe&a eadem pene funt, qux in iracundia. Invidia, quæ locum habet in genere judiciali poti (fimum, ejl dolor de profpera forte, qua alicui prope pari evenerit, non quod, qui invidet, commodum  ex eo percipiat; fed quod nollet eos, quibus invidet,  bona illa polfidere; quia fuam putat immunui dignitatem.   Invidiam concitaveris; fi doceas homini improbo vel  citra laboris, ac periculorum aleam turpi quadam gratia contigiffe bona, ut dignitates, opes, honorum titulos, quæ ceteris non nifi fummo diferimine cottfequi poliunt, li dicas eum ob divitias, fecundamque fortunam ita infolefeere, ut prx fe alios arrogantius contemnat; fi commemores eum celeriter  aut nullo labore, vel parvo fumptu confecutum fuiffe, quod alii magnis fumptibus aut tarde, aut plane  nunquam alfequuntur; fi ofiendas alienæ laudis æmulum, ambitiofum, multa molientem, nocentem, tum  auditorum, tum aliorum glorix, cumdemque dedecus  ex aliena fortuna quxrere: fi in auditorum animis  laudis imprimas (ludium, et ardorem glorix retinendx;  fi proponas antiqux familix decora, et ipforum proprias virtutes, vulgique honorificam de iis mentionem ;&  contra, fi vulgi recites honorificam mentionem; de  eo, in quem movere invidiam fatagis; fi exageres populi in illum animi voluntatem, et propenfionem; fi  deferibas multitudinis voces, et prxeonia, modo tamen laus illa fuptrari facile poflit, et impediri. Prxterea ad concitandam invidiam profuerit nofle mores  eorum in quibus excitare volueris; quare eam concipere folent, pares loco, gente, cognitione, xtate,lcientia, dignitate, fortunis, qui denique pufillo funt animo, ut opifices, foeminx, rullici. Reprimitur invidia capitibus contrariis, ac excitatur.  Quare bouum minuas, cui invidetur .• merita illius   ollen oftendas, qui illo potitur nullam tailam efte injuriam  demonftres, ac doceas illum fortuna: bonis, atque honoribus, honefte, ac moderate uti: dicas non fuis,  fed aliorum commodis bona illa adhibere, quæ invidis funt incitamenta; parta fuifie laboribus, ac mife*  riis; adferas ingentis animi ede, fi magna in aliis quis  fpedet, nec virtuti, nec felicitati invideat j aperias  damna, qua: invidiam fequuutur; ipfa etenim partim  lædit eos, ad quos intenditur, dirius vero, a quibus  procedit, quippe qui fua fine fine fubllincnt fupplicia.   Invidis delcriptio præclara eft apud OviJ. met. 2.  fab. 12. at eadem fere habentur apud Scaliger. inAppend. Virg. Ceterum fsvit ipfa in parentem ejufque  interiora in modum tineæ depafeitur: fimulat gaudium:  non vult videri invidere: trillatur, fi invidis nota.  afficiatur .• Unum expedat mali folatium, fi cui invidet, ex alto prscipitem datum adverterit Virtuti  inimica eft olfentat fe magnifice, virtutifquefus prsco nobilis; alios facile contemnit 5 qua poteft animi  vocifque contentione rivalem fuum infedatur et quantum poteft veteras commendat, et extollit, ut.recentes  deprimat, cum rivali eod. timida femper, et querula  veretur ne fi quis honorem confequatur, gloriam fuatn  ille fplendore fuo obfcuret; aliens felicitatis inimica  eft, in odium, et ultionem inflammatur, vitiorumque  omnium radix eft. Enulatio eft dolor ex aliena bona fotte fufeeptus,  / l i non quod id alteri contigerit, fed quod nos illa  careamus. Differt ab invidia, qus fi pollet, aliqua ratione fpoliaret bono, quod in alia perfona animadvertit . Æmuiatio autem fieri talis defiderat, qualis dida perfona eft; &ficex amore, et ftudio virtutis hsc  oritur: Illa e contra ex malevolentia, et odio. Concitatur smuiatio majorum virtute egregie fa K dis cum jam fatis multa di&a fint ubi de elocutione fuperius. N   Rerum dilpofitio duplici modo fieri poteft, aut ex  arte) aut ex tempore. Si ex arte ) eum ordinem habeat oratio, quem fibi præfcribit ars, ut fcilicet primam ejus partem complettatur exordium, fecundam  narratio, tertiam confirmatio, quartam epilogus.   De argumentorum dilpofitione paulo ante di&um  eftj hic (atis erit annuere, quod ea præcedere debent,  ex quoram intelligentia cetera pendent.   Ceterum quid primum, quid poftremum effe debeat  in oratione, quid adhibendum fit in fingulis caufis,  non facile definitur. Unum, quoad fieri poteft, nafcatur ex alio, fitque mutua quædam inter orationis membra connexio, quod fiet, lilervetur ordo propofitus, et  in divifione promiflus. Ad hanc rem commodæ funt  tranfitiones, quibus ab uno vel argumento, vel orationis capite devolvimur ad aliud; in delenfionibus  cum refpondendum eft adverfario, fequi illum ordinem  debemus, quem ille tenuit. Ceterum hæc difpofitio tota pendet ex prudentiæ methodo, quæ quid locus,  quid auditor, quid caufa pollulet, oratorem docebit.  De difpofitione paflim difta funt multa inter has rhetoricæ præceptiones; unde nihil ultra progrediar, utfiatim agatur. Memoria adeo neceflaria eft oratori, ut ex Ciceronis  mente omnia præclariffima in eo peritura fint,  nifi inventis, et excogitatis adhibeatur memoria, ex  qua tamquam ex thefauro, et pcenu dicenda promanant.   Duplex eft, alia a natura, alia ab arte.   Quæ eft a natura, exercitatione augetur adudua mentis agitatione, et frequenti rerum meditatione adjuvatur;, fi per partes edifcatur oratio; (i delicatis herbis vefcamur, fi optima ciborum digeftio; fi cibi 9  potufque parfimonia, et a crapulis abftinentia confervetur. Quæ eft ab arte parum prodeft, ni fuam vim accipiat a natura. Adjuvatur tamen quibufdam imaginibus, quibus reroinifcentia excitatur; quare proderit lingulas periodos lingulis a capite inlcriptis numeris apponere; rurfus quæ pars orationis e. g. de navigatione, ea connotari poterit anchora; quæ de bello armis; quæ de re ruftica, ltgone, et fic de aliis; tandem proderit, nullo affeilu vehementiori concitari, et  cogitationum multitudine minimi diftrahi. Pronunciatio inter orationis partes ordine poftrema, fed prima poteftate, oratoria artis totius  omnem in fe continet vim; omnis enim oratio languet, evanefcit, emoritur, nili eam aftio animet varietate vocis, motu corporis, mutatione vultus. Idcirco nemo inter oratores fummos adfcribendus, qui  voce infuavi, et immoderato geftu oculos auditorum,  et aures male afficiat. Patet igitur bona: pronunciationis elfe, vocem moderari et geftum.   Vocis duplex eft proprietas, quantitas, et qualitas,  e quibus tum vitia, tum virtutes illius eveniunt.   Vitiofa igitur erit vox primo fi fit pufilla, qualis  eft eorum, qui pipire magis, quam loqui videntur. Angufta quæ non implet auditorum animos. Si fubfurda, qua: non exprimit verba, fed in  faucibus emoritur. Si confufa, qua: non diftinguit fonis, et articulis, quæ dicit.   5. Si rudis, et intra&abilis, qua: magno negotio  fuum peragit curium. Si alpera, quje flrepitu aures offendit; fi difcer pta, quæ imparibus fpatiis, et fonis dilaniat orationem; fisenea, qua? vehementi Velut aris tinnitu, ferit  aures; fi acuta, quæ fonantius quam par efi, eaidcm  penetrat.Vox fuas habebit virtutes. Si erit alta, quæ firmis fparfa lateribus aures impleat pleniffime. Si eicelfa, quæ et plenios audiatur, et durabilis fit.  Si clara, qua; clare perfonet. Si prægrandis, qua; admixta fuavitati laudatiflima efi. Si fuavis, flexibilis, culta, rotunda, traftabilis,  volubilis, dulcis, canora, et plena. Advertite vocem accommodandam effe rei, de qua  agitur; ficuti enim non convenit in frigidis exclamare; ita ridiculum foret in gravibus languefcere. Proferatur perpulfa animi motu, ut ex perpulfis fidibus  profertur fonus. Lætitia lenem, hilarem, tenuem poflulat vocem; metus demiffam, abjeftam, timebundam, exhitantem, commiferatione plenam, flebilem,  interruptam, ira acutam, incitatam, incidentem; mceftitia gravem, et fono depreffam y et demum tot fiant  vocis mutationes quot erunt animi affe&iones. Illud infuper univerfis præcipitur, quod depreffa  vox adhibeatur in exordiis y ita tamen ut poflit audiri, necnon verecunda, temperata, venufta, et lenis. In narratione aliquanto elatior, et quodammodo familiari fermoni proxima fit. In expofitione validiorum  argumentorum vehementior, acrior, et levior, et juxta naturam rei nunc attollatur, nunc deprimatur,  nunc arrideat, nunc abhorreat. In conclufione attenuata fit, et æquali fono probata, fi hortamur, fi  conquerimur depreffa, et dillin&a crebris intervallis:  fi enumeramus, quadam incitatione gravis.   Geflus, quem mutam eloquentiam appellavit Tullius, tanti eft ut moderetur, ut quoniam per illum animi fenfus dignofeuntur, fatis inepta fe gereret, qui   iis, qua: profert, geftum non accomodaret. De eo  multa priecipiuntur/ en vobis magis neceflaria.Vitanda: funt leves, et hiftorica: gefticulationes,  quæ fingulis verbis geftum efformant j quare Orator meminerit, fe faltatorem non efle, et ad fenfum  magis, quam ad verba geftum accommodet. Componendus eft vultus decenti eompofitione,  ita ut refla fit facies, non detorqueantur, non mordeantur labia, non corrugentur nares, non immodicus  hiatus difiendat riftum, non fupinus fit vultus, non  dejefti in terram oculi, non inclinata cervix, non elata, aut deprefla fupercilia, non rigidi, non extenti,  non languidi, non torpentes, non lafcivi, non mobiles, non pofcentes, poUiccntefque aliquid oculi eife  debebunt Peftus ad ventrem projicere indecorum eft, variare fupra modum extando, deforme j quibus, fi motus accedat, prope obfccenum. Vultus Sententiarum fenfum præjudicare debet j  quare cum ridentibus rideat, cum triftibus mæreat, cum  iratis itetur. Oculi, caput, facies tali geftu conformentur,  ut fenfum exprimant j brachium, et manus aflionis  potiorem partem fibi vindicant, habentque plures fignificationes: brachium tamen tanquam telum adhibetur in contentione potiflimum, in narratione non  nimium, fed cum decore movetur. Manus hinc inde extentæ difponantur intra fuggeftum, dextra incipiat motum a medio peflore, tendatque in latum dexterum mediocri diftantia, aliquando reflo, alias flexuofo duftu, prout membrum uno,  aut pluribus conftabit incifis j geftus enim uti cum  voce inchoandus, ita protrahendus ad finem vocis,  et fenfus. Si periodus conftabit tribus, vel quatuor membris, fecundum, vel tertium occupet finiftra, qua: cum  dextera ultimam, totamque claudat fententiam, iterumque deponenda manus hinc inde intra fuggefti limbum,  Rbetoric   H iEC oratio habetur in natalitiis hominis alicu jus.  Ejus exordium fumitur. Ab aliqua circumflantia loci, vel temporis, aut  perfonarum. A publicis votis, precibus, et facrificiis, qus  ante nativitatem, et poft illam fafta funt. Ab antiquorum ritibus. A fabulis. Ab aliqua hifloria, feu fa£lo infigni Ab exclamatione, et larto plaufu futurorum bonorum.   Confirmatio multipliciter abfolvi potefl; nam fi nativitas fatis uberem fuggerat rerum copiam ad juflatn  orationem, his poterit efle contentus laudator. Sin minus, incipiendum erit a Patria, parentibus, fplendore  natalium, prodigiis, fiquæ præcefferunt; rurfus attingere poterit Orator nativitatis circumflandas, locum,  tempus, antecedentia, confequentia, auguria, di£la,  oracula, fomnia, concurfus rerum variarum in id tempus. Item auguria fiqus puer ipfe det futuræ virtutis,  et fortunæ; quæ quidem divinatio peti potefl, vel ex  iis, quæ nativitatem, aut puerum ipfum nafcentem  attingunt, vel ex genere, facie, futuraque apud parentes infantis inflitutione. Peroratio vota continet, fauflafque precationes puero, et parentibus, ut ille ad multum tempus felix vivat, et fuis, et Patris ornamento aliquando futurus.   Item provocabit ad lætitiam, defiderabitque, utcrefcat infans ad cos honores, apud quos patus efl; divos aliquando, feu virtutes producet contendentes inter fe, cui potiflimum fit ille puer primum natus. Oratio Genethliaca, quæ dicitur adulto, partim coalefcit ex fuperioribus præceptis, partim non jam tigna, et prsfagia futura: virtutis attingit, fed Virtutes   N a ipfas recenfet, aut amplificat, dicitque aufpiciis, et  ominibus jam fatis refpondiffe virtutes.   In peroratione optandum, ut fxpe diem illum natalem celebrare contingat, utque lætior femper recurrat, illiufque ortu ita gaudeamus, ut nunquam audire velimus interitum.   De Oratione Luftrica.   H iEC oratio dicitur Lufirica, quod dies ille, quo  nomen infantibus imponebatur luftricus apud  veteres appellabatur, habeturque in nominum impofitione.   Exordium ducitur, vel a circumfiantiis, vel ab aliquo ritu antiquo in imponendis nominibus, vel a lætitia communi, vel ab honoribus, quos ille prius retuliffet, cui nomen imponitur, vel certe dubitando  exquirere poterit orator, quo præmio tam præclara: res  geltte donari potuiffent, et ad nomen defeendens nulJum inventum docebit majus ipfo nomine, dequo breviter dicet præmium effe virtutis.   Confirmatio, vel una, vel duabus contineri partibus  poterit; fi una, eam inllituat Orator ab iis locis, quæ  in commendationem nominis cadere poffunt; a compofitione fcilicet cum aliis præclaris nominibus; acaufis propter quas impofitum fuit, et ab ipfa nominis  fignificatione; fi aut omnes virtutes ea complebatur,  aut omnium maximam, aut omnia, quæ in omnibus  nominibus effe poffunt. Si duabus, in prima ponantur  tes gefiæ, ac virtutes, propter quas nomen fuit impolitum; in fecunda nominis excellentia laudetur, inftiruaturque collatio tum perfonarum, tum hominum,  tum caularum, propter quas aliis etiam aliud nomen  impofitum fuerit, five hoc fiat per fimplicem comparationem, qua paria omnia effe dicantur, five per contentionem, qua qui laudatur probetur effe fuperior.  ^pilogus occupatur in votis, et faufiis precationibus, gratulationibus, et adhortationibus, ut tanti nominis gloriam fubfiineat, ac tueatur. De Epithalamio, feu Nuptiali  Oratione, Epithalamium habetur in nuptiis. Ejus exGrdium  inchoabitur, vela lætitia, fefiaque diei celebritate, vel ab argumenti difficultate; vel a caufis, curO*  rator ad dicendum acceflerit, vel a commodis, optimaque conjugii æflimatione.   Confirmatio i. per modum panegyris laudes fponforum continebit; five a Patria, parentibus, aliifque  laudationis locis, five per comparationem unius cum  altero, ut nullus alterutro dignior eft potuifTe offendatur, five per collationem nuptiarum hujufmodi cum felicibus antiquorum nuptiis, five per certamen aliquod,  aut inter divos, aut inter homines, aut inter virtutes  contendentes invicem in conferendis variis muneribus  recenter nuptis. Juverit etiam comparationem inflituere inter genus utriufque fponfi, ut ex illa confiet  fimilem fimili conjungi, quam quidem comparationem  ornare aliquando poterunt fymbola quædam ab antiquorum ritibus accepta, puta a floribus, feu frondibus,  quibus, nuptorum coronæ antiquitus intexebantur,  ut fponfum uno fponfam altero exprimamus fymbolo.   2. Poft celebratam fponfi, fponfæque affinitatem,  qua: ex illo matrimonio contrahitur, commendari nuptiæ poffunt ex iis, quæ inde creduntur proventura,  aut ex aliis felicioribus matrimoniis, quæ inter eafdem  familias olim intercefferunt; laudantur fponforum  parentes, ad laudes quoque eorum excurritur qui ad  nuptias celebrandas convenerunt, et ad commendandum thalamum, domum, urbem, ubi nuptiæ fatis funt.  Finguntur liberi coram parentibus lufitantes, five a?ta N 3 te crelcente maxima meditantes. Ad nuptam, et virum cum laude convertitur fermo, utrumque ad lætitiæ fenfum excitando, et in fpem adducendo fobolis  virtutis non imparis.   Epilogus vota facit pro liberorum felici proventu,  ut parentes thalami pignora cito confpiciant, diu felicem vitam degant, et diem videant, quo et ipfi liberorum nuptiis interfint. Itidem ad mutuum amorem, et fidelem concordiam conjuges adhortabitur .Legantur Claud. de Nupt. Honorii, et Maria», Statius  lib. i. in Epithal. Stellæ Maxim, in Nupt. Conftantini.     De Epinicio feii Oratione  Gratulatoria.   E Pinicium adhibetur in quovis eventu felici, ut iis  gratulemur, quibus ille feliciter contigit.  Exordium hujus maxima parte eflfe poteft rei obtentæ gravior amplificatio, et defumi potell, vel a communibus locis publicz lætitiæ, aliarumque circumftantiarum, vel ab ipfa mutatione, et incremento fortunæ  melioris.   Confirmatio variari poteft pro rerum varietate, qua:  ad gratulationem nos excitant, fi etenim alicui vi&oriam gratulamur, dicendum erit non tam pares gratias, quam dignam gratulationem haberi polle illi, qui  debellatis hoftibus tantis incommodis patriam liberavit.  Hujui rei caufæ mox afferendæ; fubjicienda inde viftoriæ narratio, qua: explicetur ex adjunflis, et amplificabitur perHypotipolem, diftributiones, deferiptiones, et per comparationes præfentis fortunæ cum fuperiori. Licet nonnunquam vifforiam conferre cum  ipfo duce, ejufdem merita amplificare, in quorum fidem aliqui nominandi erunt, quorum egregia facinora  fuerit æmulatus. Si dignitatem acceptam gratulemur, illius magnitudo erit demonftranda: commemorandum adeptam meritis, et virtute, dicendumque dignitatem eam efle,  ex qua immortalitatem confequi ille poflit, quxque a  multis expetita, paucis admodum obtigerit. Obliqua  oratione interdum alicui gratulamur, cum dicimus nolle nos amico, qui dignitatem obtinuit, fed Reipublicæ quæ tantum virum in ea dignitate (ibi adepta eft,  gratulari; quod Reip. utilitas ab amici honore acceflerit; qui fi junior fit, dicendum hunc diuturniorem, et Reip. utiliorem fore; fi fenex, (pecimen  virtutis amplum dediffe/ fi eruditione confpicuus, florentem, ac beatam fore Rempublicam. Epiiogus continet preces pro imperii diuturnitate,  felicitate, gloria, incremento. [Optat, ut qui ad dignitatem afeendit, opinionem de fua virtute conceptam faftis fuperet, neque cum aliis, fed fecum ipfe  certet, ut ad majores gradus poflit afeendere. Cohortatur ad amorem, et patriæ defenfionem, ut eam ita  compenfet. Commemorat, qui reges, et præclari viri  eam ornarint, et auxerint. Monet tandem, ut et Deo,  et largitori Principi gratus fit.   De Oratione Lamentatoria, H iEc oratio fuperiori contraria eft, majus tamen requirit artificium, ut dolore potius, quam arte  videri debeat fa&a. Duabus omnino partibus abfolvi  poteft. In prima fignificetur, quantum fit malum illud*, in quod incidimus, tum ad levandum dolorem,  tum ad excitandam in amicis mifericordiam, et odium  in inimicos, fi ex iis tantum matum obtinuerit. In  feeunda metus aliis injicitur quafi et illis poflit idem  contingere. Epiiogus fuperos orat, ut a cervicibus omnium tantam depellant tempeftatem. Postulatoria oratio adhibetur, cum quid debitum,  aut tamquam debitum a Deo, vel ab homine peti oportet.   Exordium, fi petitio oblique fiat, per infinuationem  benevolentiam conciliet, ad excitandam nedum attentionem, fed etiam liberalitatem; quæ quidem infinuatio peti debet ab illius laude, a quo beneficium expetatur, maxime vero a laude liberalitatis. Quod fi  res, qua: poftulatur, difficilior obtentu fit, majore infinuationis artificio, fin minus difficilis, minore opus  habet i Si vero reta petitio fit, aperte exordiendum,  non tamen procul ab arte. Confirmatio fi de liberalitate benefatoris nihil ditum fuerit in exordio, ab ea inchoari poterit.   Petitio proponenda, explicanda,. exornanda erit,  attenta perfona, a qua petitur, et re ipfa quæ petitur; nam fi petitur ab homine gloria: cupido, dicendum erit virtutem ineffe maximam in re conferenda;  fi ab alio aliter agendum. Si qui petit, benemeritus  fit, enumerare poterit, modefte tamen, fua beneficia.   Si nullum habeat meritum, narret, quomodo immeritus tantum beneficium petere audeat, caufamque petendi afferat, dantis liberalitatem. Si res, qua: petitur  magna fit, inque ea obtinenda laboreiur, recurrendum  ad locos deliberativi generis, a poffibili fcilicet, ofiendendo nullo difpendio conferri poffe beneficium;  ab utili probando, utile efTe Reip. ab honefio oftendendo honorem, et gloriam inde futuram. Proderit parentum laudes, et majorum utriufque rccenfere, qui fi  in neceffirudine conjunfti fuerint, addendum erit eos,  qui fubfequuntur, non tam paternarum opum, quam  amicitia: harredes efle debere. Preces adhiberi poffunt,   et obtefiationes per res, aut perfonas, quibus nihil charius haberi confiet. Docendum erit, petere nos rem   honestam, piam, juftam, et nobis neceffariam, quam,  ut obtineamus, ciendi funt mifericordiæ motus ab indigentia noftra.   Epilogus promittit animum gratum, et deficiente  facultate referendi gratias, fummam animi propenfionem, et voluntatem.   De Oratione Enchariftica, feu  in gratiarum aftione.   E Xordium bene contextum, fplendidum, grave, ac  ferium effis debet, fine ulla fufpicione fimulationis, feu affentationis, in quo amorem profiteatur Orator, magnifice beneficium acceptum enarret, cum  rerum enumeratione} præterea exordiri potefi Orator,  nunc ab ea virtute, quæ maxime lucet in, beneficio  collato, modo a perfona largientis, et ab adjuntlis,  (i Rex, fi Senatus fit, qui dedit, fi cito datum, ficum  verborum ornatu, et vultus hilaris fignificatione ;nunc  reddendo rationem, cur tot ante beneficiis acceptis,  nunc tantum agere gratias incipiat.   Confirmatio, vel inftitui poteft per panegyrim, ia  qua infifiendum erit commendando virtutem a qua  profeftum elt beneficium, vel tripartita effe debebit,  quæ primo occupetur in laudibus bencfa&oris, mox in  beneficii magnitudine amplificanda, et exornanda, ex  adjun&is, et circumfiantiis, per multas comparationes,  inquirens caufas beneficii, tempus, locum, et hujufmodi; demum in explicando modo, quo datum efi beneficium. Epilogus officii recordationem pollicetur, fpondet,  memorem animum, rogatque Deum, ut cum nos ob  virium imbecillitatem id minime poffimus, ipfe gratias beneficio pares rependat.   Si gratiarum a&iones ob falutem fient, obfervandum erit, incolumitatem reftitutam, mala adverfa, miferias, et morbos procul amandatos, magnam dicendi copiam fuppeditare. Ideo exageranda tunc erit  prxdi&otum maiorum gravitas, a quibus fuimus liberati > ut tanto majus beneficium collatum eluceat.   De Oratione ad inaugurationem.   H iEC oratio dici folet in un£Iione regum, aut creatione magiftratuum, vel Gubernatorum.  Exordium fumitur a votis bonorum, qui optabant,  a gratulatione populorum, a meritis iplius ele&i, a  pompis, quibus elucent viæ, forum, templa, palatia,  a reliquis denique circumflantiis, vel etiam condolere  dignitatem novo Principi Orator poterit, quod eam  fubeundo, novas caulas, laborefque fubire cogatur. Confirmatio fefe effundet in laudes novi Principis,  a fontibus, quos fupra monuimus, a laboribus pro patria exantlatis, a clementia in cives. Differet de  corona, de fceptro, de purpura, de ftemmate, deque  ceteris omnibus, quæ peauliares fint illius pompæ; adhibebit defcriptionem iplius Principis, a quo effulgeat  amor, et raajeftas; neque omittet oracula, prodigia,  et fiquid aliud infigne evenerit, et honorificum, qua:  omnia ad laudem Principis referenda funt.   Epilogus erit idem, qui in gratulatoria oratione.  Præclara eft Sidonis Panegyris ad Auguftum Romæ di&a, et optime etiam Claud. in Conful. Manlii Theodorcti etc.   u I   De Stemmate Praxin.   S Temmata, quæ familiæ infignia efTe dicuntur, ad  laudes heroum plurimum conferunt, quorum encomia inde petuntur, quod fint, et figna quadam ad ornamentum, et difcrimen familia; dedu&a, et præmia virtutis, ac poderis incitamenta laborum, et fuavis, et grata re£te fa&orum recordatio, et documentum aliquod artis, et officii, et amoris, ac infitæ virtutis argumentum. Rurfus ad laudem conlideratur materia, ut aurum, vel argentum; color ut cæruleus,  rubeus; forma, vel figura, ut ancile, palma, clypeus;  pi&ura, ut rofa, oliva, globuli, arma, cruces, Leo,  Aquila, et hujufmodi, e quibus fiudeat Orator magnam copiam laudum haurire, &c.   De Paranimphara; five in   Creatione Doctoris. Exordium petitur a circumftantiis perfonarum, vel  a ritibus veterum, cum laude illius fcientiz, ad  quam initiatur Doftor. Confirmatio tres partes habet; prima rationes continet, ob quas mox promovendus, honore dignus videri poffit; altera rituum expolitionem; tertia ad dolorem panegyrim inftituit. Ritus effc folent, traditio libri ad legendum Quidquid officii fui fit; pileoli,  infignia veritatis, ac fan&itatis; anulus, qui fidei, veritatis, et conflanti cft argumentum; Zona aurea,  qua utatur, tanquam cingulo fidei, et fortitudinis,  modeflixque vinculo, quo animi motus cohibere poffit •  Epilogus multa libi promittit de inaugurando Dolore, clauditurque in ejufdcm gratulatione. Exordium inchoabitur ab ipfos juftitite templo, in  quo Prarfes admittitur, vel ab ipfo tribunali, in  quod afeendit, unde promant: oracula coelo digna,  hominique metuenda, quod quid ornari poteft aliqua,  fimilitudine deiumpta e Salomonis throno, autaliunde. Confirmatio vagabitur per locos communes laudis  in Prsefidem, eleftum, et quserer, cur purpura induatur, an quta ea regiam induat au&oritatem, an  quia in legum 'violatores infurgere debeat tanquam  elephas, qui a rubro in bella accenditur; commendabit fapientiam præfidis, ex qua, velut ex trypode  promentur oracula jufla, veneranda, et patriæ falutaria.   Epilogus gratulatur, non tam præfidi, quam urbi,  quæ fe regendam commifit tanto viro, cujus fapientia, vigilantia, prudentia quæque* optima fibi polliceri poffit.   De Oratione in dedicatione, H iEC oratio contexitur, cum alteri opus aliquod  nuncupandum occurrit: ejus artificium tribus  veluti gradibus affiirgit, primo occafione dedicandi,  qua: fumitur vel a dedicantis officio, vel a dignitate  lilius, cui dedicatur, vel ab opportunitate aliqua, ut  fi devi&is hoftibus tribmphet, et cetera quamplurima; fecundo rei dedicata: vel explicatione, vel excufatione. Tertio commendatione, et obfecrationc, addito fidei, arrernique obfequii Sacramento. De Oratione ad receptionem  Principum, aut ma- f  giftratuutiK O UI orationem hanc contexendam aggreditur prius  animadvertere debet, quæ fuerit caufa regis adventus in urbem. Si ut eam per fe invifat, vel  ut (i in ea Princeps exterus fit, luas celebret nuptias,  et hujufmodi; et talis erit oratio, qualem, eam exigit caufa: adventus. Si caufa adventus fit, ut per fe  Princeps urbem illam invifat tunc   Exordium ducetur ab expedatione, et votis totius  Civitatis, vel a defiderio communi videndi Principem,  vel ab exukatione, qua geftieruot emnes, cum primum acceperunt- nuntium, vel ab ipfa regum providentia quorum eft, non per legatos tantum, fed  per fe quoque fuis regnis confulere, a thefi ad Bypotefim mox defeendendo. Confirmatio per laudes regis excurrat, providentias  præcipue per aliquas comparationes, et fymbola, poteritque recenfere antiqua ejus beneficia in urbem illam collata, ea conferendo, cum prxdeceflorum ipfius  beneficiis. Immo differere etiam poterit multa de urbis Felicitate, et meritis, eaque omnia uni regi accepta referre. Neque erit inconveniens, fi ad publicum  apparatum defeeudat, in quo deferibat, vel civium  concurfum, vel regis ingreffum magnificum ad triumphum, aut modefium, ne gravis populis eflet.   Oicet relida ab eo fuifle clementiæ, fortitudinis,  liberalitatis, ceterarumque virtutum, quam ille tranfierit, veftigia. Epi logus ejus armori, et tutela: commendabit urbem, ipfuroque tutelaribus Diis; vota faciet pro ejus  felicitate; vovebit, ac dedicabit animas, pedora, fortunas, opes. Populorum explicabit lætitiam, et amorem, et fi quid petendum erit, obfecrando id efficere  poterit. Legatur Oratio Pacati ad Imperatorem Theodofium, in qua ille magnifice. Exordium tefiabitur non levem doloris fignifica*  tionem ex illorum difceffu, quibus familiariter  urebamur,• mox moderationem adhibebit aliquam ex  honefia difceffus caufay et fi orator fit ille, qui difeedat, diuque a patria extorris abire debeat, mifericordix ciet affe&um»   Confirmatio commendabit multi populi, apud quem  vixit Orator, fidem, humanitatem, pietatem, et cetera, quibus conciliantur animi, tum urbem, a qua  ille difcedit, dilaudabit, loci nimirum naturam, fitum  falubrem, et amoenum, facra ejus fefia, facrafque ceremonias.   Epilogus beneficiorum, qua; ifiic acceperit, memorem Oratorem pollicebitur, uxores, liberos, affines  commendabit plurimis, iifque bene precabitur.   Si alius fit qui difcedat, ifque vel mul&atus exilio,  vel acerbiore coa&us fortuna,   Exordium petendum erit ex querimonia, vel indignatione in fortunam ipfam.   Confirmatio queratur quod abire parantem non retinuerint non frequens virorum illuftrium concurfus,  non deambulationes, non amæna loca, non cetera,  qux urbem exornant. Revocat promifta; quod alter  ab altero nunquam effiet difceffiuruS, confert priorem  felicitatem cum praffienti miferia, dicit, fe, qui jam  in amico folatium, nunc prseter follicitudines, et curas, nihil in eo habere, conqueritur nimis longam futuram ejus abfentiam, commemorat pericula itineris.difficiles navigationes, et vita: infclicioris incommoda, eoque dolet abeunti. Modo tamen folatur Te, fpe  expeftati felicioris reditus. Si vero qui difcedit, legatus vel imperator difcedit,  Exordium illi gratulatur. Confirmatio dilaudabit, et  cum ipfum, et collegas fuos, comitefque, a genere,  virtutibus, fama nominis, ac rebus antea feliciter geftis: deprecabitur eundem quoque, ut memoriam noftri abfens non deponat, locorum amamitate delinitus, ac fociorum humanitate, urbiumque nobilitate,  qua iter eft habiturus, quas ca occafione proderit laudare.   Epi logus continet preces, et felicia omnia difcedenti defiderat.   De Oratione poft reditum, Exordium vel fuperis gratias aget, quod incolumem patria, civefque omnes tantum virum receperint; vel defiderium exprimet, quo cives ejus re-‘  dit^im affe&abant, votifque, et precibus accelerabant;  vel circumftantiam quamdam temporis continebit, uc  ii Sol ferenior effullerit, quafi tanti hominis reditum  fibi fuerit gratulatus. Confirmatio deferibet hominis indolem, dilaudabitque virtutes, eas potiffimum per enumerationem recenfendo, quibus acceptus fuerit iis, apud quos dum  abefTet, eft commoratus, qua in re optima* erunt comparationes conglobata: hominum ilJuftrium, qui apud  alias nationes magni habiti fuerint. Inducet exteras urbes, apud quas diutius fuerit, qua: partim invideant  patria: illius, partim cives fuos cum eo conferant, minorefque eo arbitrentur, et partim fecum ipfc doleant,  quod hofpitem non retinuerint abire cogitantem. Reditum amico gratulabitur, gratiamque referet, quod  apud illum valuerit plus Patriæ charitas, quam ceterarum gentium benevolentia: teffificatio, oblati honores, locique amoenitas, et delicis. Exponet tandem quid commoditatis, et privatiTh,  et publice tanti viri afferet reverfio.   Epilogus hortabitur, ut diu cum fuis maneat, redibit ad preces, orabit coelites,• ut quemadmodum ia profe&ione, et reditu ita fofpitent in Patria. De Oratione in funere. Exordium occupabitur in deploratione, ac gemitibus, ordieturque vel ab indignatione pro eo, cujus mortem dolemus, quafi indignemur ereptum nobis  effe, aut nos fupcrftitcs ad dolendum rtli&os; vel ab  aliqua exclamatione, vel ab inve&iva, in mortem maxime, fi in ætatis flore ille obierit, vel a deploratione cum indignatione mixta, humanam conquerendo  conditionem, quæ nos ad tantam miferiam vix natos  dejecit, vel a circumflarttiis qaibufdam, ut funtoftenta, prodigia, alisrque quamplurimæ, quæ in hac re  meffe poffunt, vel ab aliqua figura, dubitationem puta, quafi ambigat Orator loquine, an filerc debeat,  ciere lacrymas, an confolari, et hujufmodi, autexcufationem quamdam, quafi non audeat vulneris memoriam refricare, et affligat domus fpeciemdefcribere; vel  ab aliquo gravi difto præfertim, fidolorem lenire velimus, vel a lugubri exequiarum apparatu, vel ab aliquo  lymbolo, vel a diverfis gentium ritibus, vel a luftus  deferiptione, præfertim fi luftuofo cafu obierit ille,  cujus mortem dolemus. Denique exordium dabunt affinitas, dignitas, et hujufmodi, quæ fubihneat ille,  cui onus dicendi impofitum fuit, tamquam ea caufæ  fuerint, cur loquendi partem fufeeperit   Confirmatio duabus potiffimum partibus abfolvi poteft, laude fcilicet, et lamentatione*, ea demortui vitam commendamus . hac mortem dolemus; quare omnes .inveniendi funt fontes laudis, locaque omnia  ciendi mæroris motus; quibus addi potefl et tertia, folatium fcilicet ad parentes, vel ad fuperflites documentum. Interdum tamen una pars tantum ponitur, eaque occupatur in laudatione; ita tamen conftru&a,  ut referatur ad excitandum dolorem/ in crdum adhibe»  tur et fecunda, quæ aut dolorem movet, aut confolatar, aut adhortatur ad mortui imitationem: melius  autem ifla fparfim per totam orationem diffundentur,  ita tamen ut in epilogo perficiantur. Epilogus æternam felicitatem mortuo deprecatur,  vel lacrymas in auditoribus movet, vel„ad debitos honores deferendos, aut ad recordationem beneficiorum  ab eo acceptorum, vel ad virtutum ejus imitationem,  vel ad impendentis omnibus certe mortis memoriam  hortatur. Si filius fuperfit paternæ virtutis hæres, auditores Colabitur, proponens iis, parentem in filiis fuperflitem efTe. Tandem claudi poterit celebri quodam  epitaphio, quod concifutn efTe convenit i et paucis verfibus continere genus, vit® feriem, geftos honores,  facta præcipua, mortis genus, et monitum aliquod viatori. Egregixfunt Orationes funebres Nyffeni in morte Pulcneriæ, D. Amb in Theodofii fenioris, Naziazeni in Athanatis etc.  Exordium, quod quidem furoitur a perfona regis,  et ejus, a quo mittitur, et ejus ad quem mittitur legatus, affinitates, foedera, amicitia, negotia inter illos ante id tempus habita, et cetera hujufmodi  occupabunt; vel etiam fumi potellaritu, et jure gentium in mittendis legatis. Confirmationis nulla certa præcepta efTe poflfunt,  cum enim tot, et tam vari® poffint efferes, quas legatus agere debeat, talem muituat confirmationem. Orator, qualem exiget res, de qua agitur. Quare cum  legatus mittitur, vel ad gratulationem, et amicitiæ O offi- lio 'Rhetorica Pracepta.  officia, vel ad excipiendum aliquem alterius nomine,  vel ad aliud petendum, vel ad repetendum, et expofiulandum aliquid propter acceptam injuriam, vel ad  (uadendum aliquid, recurrere ille debebit ad lingulares oraticfieS cuilibet caufat conformes. Epilogus pariter caufis, quæ traftantur, accomodabitur. Consecratio apud antiquos Idolatriat cultores ea  dicebatur, qua vel aliquem hominem in numerum Deorum referebant, vel templum, aut aram numini alicui confecrabant. Sacrilegus ifte cultus cum  ipfa fuperftitione jam exfolevit, eique fan&ior fucceffit, coefuetudo fcilicet piorum hominum in numerum, albumque Sanftorucn referendorum. Quare hæc  oratio adhibetur a nobis in alium ufum abeo, in quem  ab antiquis adhibebatur -, cum nempe non jam fceleftiflimis  hominibus divorum nomen tribuitur, led cum homines vere pii maturis Ecclefia* Catholicæ fan&ionibus  inter Beatos, Sao&ofque adferibuntur. Artificium hujus orationis idem eft, ac orationis in  funere, præterquamquod exordium, et epilogus, ipfaque confirmatio ad hilaritatem penitus compafti cfFe  debent. Poterunt et aliqua recenfcri de ritibus, qui  in /Ethnicorum confecrationibus adhiberi folebant, vel eos afliimendo, vel rejiciendo. Etiam epilogus continebit exhortationem, qua excitentur auditores ad venerationem Sanfti hominis, et ad vota illi facienda;  poterit pariter vel nobis, vel noftris a Divo illo aliquid jjoftulari.   Si ha?c oratio habenda fit in confecratione templi  cujufdam, ilia fota occupabitur in commendandis ritibus hujufmodi confecrationis, nec non templis iif dera ut dem fibi a Deo electis tanquam in propria sede ad  habitandum in terris; curabitque, ut venerationem,  religionemque, et cultum in illud ipfum in auditoribus excitet, quod ut melius prædet, ornanda erit aliquibus imaginibus ex Sacra Scriptura defumptis. Genus hoc nedum deliberativum, fed& fuaforium  dicitur, et difluaforiura, difceptatorium, concionatorium, et confultorium. Ejus materies poflibilia  funt, et non neceflaria, non tamen omnia, fed ea  tantum, quæ ed in nodra potedate, ut aut dant,  aut omittamur, et ad nos ipfos pertineant, hæc vero  eadem publica funt, vel privata, de quibus difceptari poted. Finis utilitas ed, ac detrimentum i officium  fuadere, et dififuadere. De Inventione Generis  deliberativi, triplicem hujus generis fontem aperit Quintilianus, cum inquit: fuadendi partes quidem honedum, utile, necedarium. Neceditas tamen non ideo  ed pars deliberationis, quod in deliberationem cadat,  fed quod fi quid neceffarium probari poflit, fidem afferat deliberationi. Cum autem CICERONE (vedasi) in partition. &c. ha?c habeat: Suafori proponitur Jimplex ratio, fi et utile ejl t  et fieri poteft, ut fiat: diffuafori duplex: una, fi non  xjl utile, ne fiat: altera fi fieri non potefl, ne fufeipiaturj cumque idem dividat utile, inutile honedum,  et utile commodum, condat tres eflfe fontes inventionis generis deliberativi; honedum fcilicet, utile,  et poffibile. Ad honedum ea referuntur omnia, quæ proficifcnntur a virtutibus, quæque funt laudabilia ipfa per fe,  qualia funi animi bona, quibus et additur materies  fubjefla hon. flati, qua? maxime fpeflatur in amicitiis;  amici  autem charitate, et amore cernuntur. Quare  cum nobis honedum proponimus materiem deliberationis, illud attinui potett. Si bonum, quod fuidemus, cum virtute conjunflum demondremus; tunc etenim honedum illud probaverimus; ideoque faciendum. Si offendamus cum re, quam fuademus, conjungas ede virtutes, ita ut qui, quod fuademus, fufceperit, prudens, juftus, clemens habeatur. Quod fi  jam iile hifce virtutibus fuerit inflruftus, alia ratione  erit impellendus, ut nempe fuis virtutibus opera refpondeant.   3.- Si metu dedecoris, et infamia? aliquid fufefpiendum ede fuadeamus, qui modus efficax ed, et  dicitur cum contrario. Notandum oratori ed, quibus affeflibus auditores  maxime ducantur, et quantum apud imperitos adhibendus ed ad fuafionem ignominia? metus, tantum apud  Sapientes gloria? propofitio, et honedatis, apud quos  nunquam illius jaflura. Ad utilitatem, ut inquit CICERONE (vedasi), ea revocantur, quæ  funt in corporis, aut fortunæ bonis expetenda; quorum alia funt quafi quodammodo cum honedate conjunfla, ut honos, et gloria; alia diverfa, ut vires, forma, valetudo, nobilitas, divitiæ y clientelæ,  de quibus fatis multa in genere demondrativo. Igitur multiplici ratione ea ad fuafionem deflefli pofiunt, et •» - rf» - k   1. Cum nobiles avidi funt honoris, et gloria?, di gnitatum, et fama?, divitiarum, dominationis, et imperii; fi probaverit orator in re, quam fuadet 3 ida  contineri. Apud eos, qui aut lucri cupidi funt, aut fuffl*mum decus ponunt in reflo divitiarum ufu, ut hofce per- Peti orias Præcepta. at}   perfuadeat, his liberalitatem divitiarum ornamentum,  illis fpem lucri proponet.. ublica. Tertio ab auditorum perfona cognolcendo ilorum inditura, mores, Reipublicæ adminidrationem,  ut omnia nodra accommodemus tpforum ingenio, ex eorum opinione ducamus argumema utilitatis, et honeflatis, declaremufque nos id perfefturos, quod ii maxime in votis habent. Quarto abi pfa re, magnitudinem,  dignitatem, momentum, aut proprietatem auditoribus  odendendo, ut eos ad audiendum excitemus. In diffuafionibus nonnunquam. longius principium requiritur  præfertim, fi quæ diduadentur, utilia ede auditoribus  videantur.   Cavendum in hifce exordiis, ne abrupta fint, nec  concitatam femper orationem, et in verbis effufionem,  cultumque affe&ent.   Narratio ut plurimum non ufuvenit in hoc genere; funt  tamen duo tempora, quibus adhibere eam occurrit,  yel cum aliqua habemus exempla rerum ante gedarum, quibus utamur tamquam argumenta ad fuadendum; vel cum auditor docilis fieri debet, fi nondum  fatis præcepit, in quo fit tota controverfia, unde orta, quomodo terminari poflit, aut fi periculum rei, difficultatem, et magnitudinem ignorat.   Quod fi nulla narratio occurrat, datim ab exordio  fubjicienda erit propofitio, quam explicare copiofe, et  fumma cum au&oritare conveniet.   Contentio, leu confirmatio eo major effe debet,  quo minor fuit narratio; itaque pod jam ditia probatio in certa qua?dam capita didribui debet ; qua: traftentur ab honedo, utili, podibili, neceflario, ut fupra monuimus. Ad majorem copiam poterit Orator  per alia genera excurrere, vel eos accufando, qui funt  contraria; opinionis, vel eos laudando, qui nobifeum  confentiunt.  Inventio generis judicialis tum ad accufationem,  tum ad defenfionem, pendet ab affumptis locis faftorum, et rerum ; ii autem continentur omnes in adjunftis, antecedentibus &confequentibuscaufis,& in locis omnibus extrinfccis ; cum diilin&ione tamen, ut  alii faciant ad flatum conje&urar, alii ad flatum definitionis, alii ad flatum qualitatis. De illis fatis diximus, cum de locis oratoriis, ea huc referatis. Exordium artificiofum effe debet quam maxime,  inquo femper auditor docilis, attentus, et benevolus reddendus efl, et ea quidem ratione, ut flatim  a principio, vel attentus, vel docilis, vel benevolus fieri debeat. Benevolentiam captabit orator primo a propria perfona, fi vel extenuet virtutes fuas, et eloquentiam, vel oflendat fe non leviter angi difficultate agendi, et officio ipfo accufandi; vel doceat fe quodammodo opprimi auftoritate, gratia, potentia partis oppofita; vel dicat fe ad dicendum veniffe, ut exiflimctur fufcepifle illam caufam duplus officio cognationis,  et amicitiæ j aut alia ex caufa, feu honefla ratione, ux femper videtur neceffario afferenda, z. ab adverariorum perfona, feu eorum, qui eum illis conjun&t  funt, quod ita tra&ari debet, ut in invidiam, et odium adducantur, detegendo eorum fraudes, crimina,  corruptelas, et hujufmodi. A perfona Judicum, vel  cos commendando vel declarando, quam fpem concepimus de ipforum integritate, vel obfequendo, vel mitigando eorum naturam, ad quod necefTe erit eorum mores cognofcere, vel liqua de eorum officio attingendo cum Iaude r leviter ramen ne tam doceri, quam  exorari, et laudari videantur. 4. A caufa, vel ex ea  defumendo aliquod grave di&um, feu fententiam maxime probaram a Judicibus, vel ejus magnitudinem  exponendo, ut fi dicamus conjun&am habere ftbi Reipublicæ, aut civium falurem, vel aliqua confiderando  de ipfius conditione, eumque affe&um movendo, quem  ipfa poftulat, ut fi in ea gravi aliqua affefti injuria $  mifericordiam in nos, invidiam, et odium in adverfarios concitemus.   Ab adjun&is, temporis fcilicet, loci, aliarumquecircumftantiarum. Attentio aptatur vel fi rem novam,  atrocem, et magnam, atque ad exemplum pertinentem agere dicamus, vel fi jpauca nos di&uros, eaque  tantum, quæ ad caufam pertinent, promittamus.   Docilitas comparatur clara partitione, rerumque dicendarum divifione, tunc maxime cum caufa videtur  involuta multis rebus \ at cum judex nimium adverfario attendit, ab illa nimia attentione avertendus erit,  quædam imminuendo, vel elevando. Narratione non opus eft, ni forte accufator, cujus  eft faftum exponere, minus fideliter illud narraverit, vel aliquid omiferit, quod reo favere poflit. Cum illam adhiberi oportuerit, fi quando perfpicua, et probabilis effe debuerit, maxime in hoc genere efle debebit. Præterea ita componenda eft, ut caufæ noftræ æquitatem, nequitiamque adverfariorum fubjiciat oculis,  conformandaque judicum moribus, et auditorum, ut  oftendamus adverfarios maxime in eo peccafte, a quo  omnes potiffimum abhorrent, quod quidem ultimum  pluribus modis præftare poteft; t. oftendendo propenfionem cujuslibet ad vitia, et virtutes, qua impulfus  aliquis hoc vel illud prælegit. 2. expvmendo ea,  quæ ab illis moribus oriuntur, ut incedat hoc, vel ilJo gradu, furens, anhelans, titubans, et hujufmodi. 3.  Si res videatur incredibilis, caufas proferendo, quæ ad eam impulerunt, quod fi nulla legitima caufa inveniatur recurrendum erit ad primam illam libidinem,  quæ cæco impetu huc, vel illuc homines proripit.  Si res aliqua crudelis, et atrox apponatur, tunc concitandi funt motus animorum graviores per exclamationes, objurgationes, reprehenfiones, comminationes, increpationes, et hujufmodi. Sunt etiam narrationes quædam totæ flebiles, quibus atrox alicujus maleficium,  naturæque immanitas, aut innocentium pæna exponitur. Quia duplex narratio, altera, quæ fumraas rerum colligit tantum, altera quæ lingula exponit: hæc  fecunda adhibenda eft, quotiefcumque permovendi funt  auditores, prima vero cum rei geflaf feries, aut nobis  non multum favet, aut ingrata eft auditoribus, aut  communis, et trita. Confirmatio, vel fimplex eft, quæ crimen unum, vel  conjunfta, qux plura compleftitur. Si fimplex eft,  qux firmiflima funt, partim in principio collocentur,  partim ad finem referventur, quæ autem mediorra,  in mediam turbam conjiciantur. Si conjun&a, et accufemus, quo ordine crimina reo commiffa funt,  eo a nobis referantur, fi vero, quæ poftremo fafta  funt, leviffima fint, ea nunquam in fine collocanda.  Tunc etenim notanda tempora, dignitates, et officia',  in quibus fefe reus exercuit, et crimina, qux quoquo  tempore, aut officio fufceperit, quorum graviffima  quxque primum, et poftremum locum obtineant, cetera vero medium. Notandum unumquodque crimen  probandum cffe ex locis, qui pertinent ad llatum, in  quo caufa verfatur, ut fingula argumenta vehementer  proponantur, hoc eft, nt ftatim initio conglobatione  criminum omnium utamur, qua reus obruatur, et judex obftupefcat. Ubi crimina conglobata fuerint, erunt  comprobanda, et confirmanda tabulis, decretis, teftimoniis, accuratiufque in fingulis commorandum i quod  certe fiet, fi vehementiori aliquo motu crimen augeaxqus. Aliquando inflandum eft, acriufque urgendum,  interrogandum, minandum, blandiendum, et cgreftto1 nes Rbetoric* Prcecepta. 223  nes etiam adhibendas funt. Nonnunquam propofitis  rationibus in amplificationem graviorem exardefcit Orator, laspe lenta gravitate pondus adjungendo iis,  quas dicuntur. Si defendimus eodem ordine utemur,  quo ufus eft advcrfarius, quem tamen mutare polfumus, et leviffima primo refutare, partim ad extremum remittere; firmiflima in medium locum conje6fa, aut obfcurare dicendo, aut digreffionibus obruere.  Denique optimi oratoris erit, quid judices, quid res  poftulcnt, iemper advertere. Peroratio fi accufemus, iras prascipuas, et indignationis motus, fi defendamus, conqucfiionis, fcu miferationis funt excitandi / tametfi cum defendimus, iram movere polfumus ininjuftos accufatores, dum accufamus,  mifericordiam in alium. Praster hofcc affe&us alii etiam pro rerum opportunitate excitantur, ut odii, pudoris, amoris, miferationis, doloris, lenitatis, mjfericordias per frequentes hypotipofes, Apoftropbes, deferiptiones, profopopejas, contentiones, de quibus ad fatietatem luperius. Hasc funt generalia prascepta, quas pertinent ad artificium orationis in genere judiciali ; ea monenda lupe r funt, quas ad particulares quafdam orationes fpe6fant, et primo dicendum.   De Oratione accufatoria.   I N qua modefiiam prasfeferre debet Orator, et molliter, ac frigide profiteri necelfitatem a&i   I Nvediva ad hominum mores ftringendos accommodata duplex eft, una in homines, quas non eft ufurpanda temere, nifi publica notentur infamia, vel  nullum bonas fpei locum relinquant: Altera in hominum corruptos mores invehitur, et prima longe hasc  melior eft. Quascumque ilia fint, cavendum, ne liberius frarna maledicentias laxemus. Exordium ducitur, vel ab admifto fcelere, quod explicari debet: vel a caufa magni momenti, et adftatum Reipublicæ pertinenti ; vel a perfona, in quam  invehit, qua; defcribenda eft; vel a circumftantiis loci, temporis, et hujufmodi. Narratio, vel vitam omnem a Puero incipit, fingulaque momenta percurrit cum verborum apparatu,  vel certa quædam capita defumit ex pluribus, quas fibi  proponat exagitanda. Confirmatio vitii perniciofos effedus expendit, contraque pietatem, leges divinas, humanas, Patriæ  mores, majorumque inftituta' efte, contendit. Per amplificationem recenfet incommoda, quas inde  vel fequuntur quotidie, vel in pofterum fequi poftiint,  nifi judices fasviant in audores. Per Comparationem  multorum, qui ob fimilia, vel etiam minora crimina  graviter affedifunt, urget hujufmodi hominem, dignum efte extremo fupplicio, exilia, et hujufmodi.   Nonnunquam in invidiam, et odium perditum hominem vocat,- fi prsfertim beneficiorum immemor',  quam tueri debuerat, Rempublicam everterit. Tradatur interdum per argumenta, et figuras, quæ ad  intimos tenlus percellendos pius habeant virium. Epilogus graviores affe&us ciet, iræ, odii, invidiæ, pudoris, et aliorum effe&uum, quibus criminis  atrocitas urgeatur, et judices ad pænas repetendas accendantur. Objurgatio, quæ eft fuperioris ad inferiorem reprehenfio, dicitur, quæ fibi proponit emendationem  ejus, qui contra officium, et honeftos mores aliquid  peccaverit. Quare cum duræ cervicis hominibus ea  debet efle intonans, minax, intenranfque pænas, cum  illis vero, qui mollis animi funt, pavidique ingenii,  fruflra laboratur, fi feveritas induatur.   Exordium peti poteft: vel a vituperatione perfonæ,  feu facinoris admifli ; vel a rei turpitudine, criminis  atrocitatem explicando, cui etiam adjungi debet tif  moris motus, et oppofitio vehemens i vel ab admiratione, quæ et rei novitate, atque infplentia nafcatur,  ubi et exprobari poterit ja&antia inanis, et fiducia,  præfertim, fi ignaviæ fcelus reprehendatur ; vel a (pe  virtutis ejus, cui tradita fuerat Reipublica (alus, quam  tamen (ubftinere non potuit: vel a dubitatione, quando dubius erit Orator, quo nomine fcelus, quod arguitur, appellet. Interdum etiam caufam, cur queramur, expendit,- nempe quod res acerba contigerit ex  fa£lis ejus, quem verbis emendamus; quod inapertum  diferimen homines, et negotia per imprudentiam, aut  animi demiffionem adduxerit. Narratio non tam objurgationi neceffaria eft, quam  commoratio quadam in reponendo crimine, quod  per hypotipofim fubjici oculis debet, ut ejus gravitate, vel feritate moveatur js, quem reprehendimus;  Obfervandum tamen eft, ne alio nomine crimen vocemus, quam convenit.   Confirmatio exagerationem criminis continet, qux  et fit pene tota per adjun&a loci, temporis, perfooarum, et hujufmodi. Epilogus acrimoniam orationis verborum lenimento  mitiget, quod facile fiet, fi noflram objurgationem ab  amore proficifci viderit is, quem objurgamus. Proderit rejicere culpam in aliam, fciiicet in fubitum furorem, vel in alios, qui ad id excitaverint, quibus  fubjici poterit vernæ- promiffio, totiufque injuriæ oblivio ; quod fi aliquid fupplicii fit imponendum, id fieri non tam ad repetendas pænas, quam ad eos in officio retinendos, et ad poenitentiam adducendos dicetur. Nonnunquam atrocior efle potefi Epilogus, et tunc  ex ante ditiis exagerabitur turpitudo contradi dedecoris. Addi aliqua poterunt ad excitandos motus fpei,  metus, amoris, præfertim ab honelto. Poflunt et minis admifeeri preces, ut ii fiedatur aut terreatur illis; ita tamen, ut omnia magis ad amorem, et lenitatem infledantur. Tandem ^propofitæ emendationis finem confequemur,  fi eam quam concepimus, bonam de reo fpem aperiamus, et fateamur. EXPOSTULATIO dicitur gravis quædam quærimonia. Cavendum ne fiat ob leves caulas, et fi rem damnamus, voluntas cll excufanda. Infuper habenda efl  ratio eorum, apud quos, et ob quas injurias fiat expoitulatio, ufendumque in Omnibus prudentia, ut non  ulceremus plagam, quam fanare cupimus; præfertim fi  a.pud fuoeuorem potelfatem conqueramur. Exordium duci poteft a laude, et commemoratione  beneficiorum, quæ in eos contulimus, apud quos querimur; vel ab ipfis injuriis', quas patimur, præfertim  cum noftro jure utimur, nec jam precari opem, et  auxilium poftub mus ; vel a quadam excufatione, qua  profiteatur Orator fe non fua caufa, fed honeliatis,  aut alienæ voluntatis expofiulationem aggredi. Interdum libet oric ce Præcepta. zig   dum etiam malevolentia suspicionem amovet, et per  dubitationem eruditam nititur de amico queri; aliquando fimulat dolorem, ut gravior fiat conqueftio. Narratio exponit injurias, aliquando etiam prius venia petita, et conquerendi facultate. Confirmatio poft injuriarum expofitionem amplificat eorum magnitudinem, et cum læfar perfonæ patientia confert, cujus rei teftes nonnunquam producit ; Defcriptiones adhibet, profopopasjas, hypotipofes, et alia dicendi lumina, quas motum ammorum  excitant. Epilogus precibus ad eos confugit, a quibus folis remedium expeftari porefi, quo in loco affeftus excitat  mifericordiaj, clementiæ, ac metus. Si expoftulatio privata fit, nudam, et apertam narrationem poflulat, et nonnunquam excufationem potius, quam accufationcm adhibet. Tamen inexpofitione injuriarum amplificare poteft earum gravitatem, fi  præter merita, atque adeo contra jus oilendantur acceptæ. Confirmatio, aut brevis, aut fere nulla efle potefi,  in qua per præteritionem profiteri debet Orator, fe  generofo filentio multa fupprimere. Qui tamen confirmatio tum eft adhibenda, cum tales funt injuriæ quæ ultra diffimulari nec poflint, nec  debeant, pnefertim, dum majora timentur. Conclufio vehementem excitat dolorem cum interpofitis minis, quibus etiam • aliqua deprecatio adjungi  potefi, habita femper dignitatis ratione. De Exprobatione, hoc genus orationis exprobat beneficia in alios  collega j quod quidem fieri debet opportune, et  e re illius, qui beneficium accepit. Exordium tefiatur et appellat confcientiam illius,  qui labem ingrati animi contraxit, eamque grandibus fententiis ob oculos ponit, ut vitii turpitudi-  nem primo afpedu cognofcat, et cum dolore conde-  mnet.   Narratio rem totam artificiofe proponit, in qua et  noflra in illum beneficia, et ingratum illius in nos  animum amplificamus. Confirmatio duas habet partes; in prima benificium  commemorat, fed ex acceptarum injuriarum impulfu $  in altera exponit, et amplificat alienum maleficium,  quod fiet, ex hypothefi defcendendo ad thefim. Epilogus timoris, et verecundis motus excitat. De Comminatione,   In hac Oratione totus eflfe debet orator, ut timorem inferat ei, cui minitatur. Exordium abruptiflimum effe debet, ut velut ex ino-  pinato feriat. Oratio tota concifa erit, concitata, minax, gravibus  fenteotiis, et axiomatibus redundans, non tamen af-  fe&ata, et puerilis. Adhiberi folet vehemens amplifi-  catio fceleris, autfacinoris, cui fupplicium intentatur,  in qua longiori verborum traftu fefe efferat Oratio.  Fingere poteft orator, vel ipfam fceleris cogitationem, et memoriam adeo atrocem effe, ut ad eam vel gra-  viffimi viri perhorrefeant. Interdum etiam ne motus  langucfcat, utetur communicatione, et pedetentim progredietur. Præterea rem ipfam, ac futurum incommo-  dum ita clare defaribet, ut jam non dici, fed cerni  oculis videatur.   Conclufio' optationem, et adhortationem continebit,  ue orajtio cx odio, et malevolentia videatur profetta. DEPRECATIO similis est defensioni in hac tamen  fupplex venit Orator, cujus erit, obfervare prudenter circumdantia temporis, ac perfonarum, ne incongrue deprecetur. Exordium fumi potefl, vel a qualitate criminis, cui  veniam precamur, vel perfonx, pro qua petimus . t  Narratio non efl, cur crimen exponere debeat, ni-  fi forte occupemus eos, quos offendimus, et tunc om-  nia funt narranda, ac verbis amplificauda, deinde fubjicienda deprecatio.   Confirmatio in eo confumi debet, ut per vim argu-  mentorum dandam effe veniam fuadeat, quod quidem  prædari debet primo a perfona lxfa, vel lædentis, de  quibus ea dicenda funt, quæ cuique convenient, fpe-  ftata cujufque conditione . .Sciatis tamen prodeffe fem-  per, ut dilaudetur, qui læfus eft, præcipue a laude clementis, et ut commendetur, qui Isferit, cum ab  ante aifa vita nulla vitiorum labe refperfa meritifque  ejus in Patriam, et alios, tum a fpe nempe eum fore  perutilem Reipublicx; A crimine ipfo una cum fuis  circumdandis, quæ crimen minuere poflfunt, ut fi di-  catur errorem admilfum, vel aliorum fuafione, vel im-  petu aliquo iracundis. Quod fi hac aftione nainus excufari poterit, odendendum nocere illum duntaxat Au£fori, et illi fatis effe fupplicii cogitaffe, aut fecifle  crimen. Si vero crimen fit occultum, orator dicat non  prodeundum illud in vulgus, quia ejus tupitudo ad vin-  dicantem redibit; A fupplicio inferendo, de quo  quaeri poteli, cur inferatur, et cum certum fit inferri  illud, ne reus amplius peccet; polliceri debuerit Ora-  tor ex illius bona indole fpem vits melioris, fuam-  que au&oritatem interponat, et pro eo reconeiliando,  fi opus fuerit, fpondeat, oftendat quoque jam odium  eoncepiffe in fcjeius, ut fupplicii ad emendationem non opus videatur. Ad Clementiam excitandam dicateum,  qui peccavit, fic affligi dolore, et concuti metu, ac  timore, ut milericordia dignus videatur meminerit  tandem fervandum eflfe decorem. Epilogus vehementiflimos motus contineat, et fi ad  parentem agat, orabit, ut meminerit in filium agi,  non in fervum, obfecretque, per majorum cineres,  per clara facinora. Si vero ad fuperiorem agat, im*  ploret ejus Clementiam aliis exhibitam in atrociori et-  iam flagitio, proferat exempla majorum ejus in re fi-  wili, fidem et obfequium perpetunm polliceatur, ca-  ptet interdum benevolentiam, dicatque, quidquid ac-  cidit, fc contentum fore ejus judicio etc. AdLaudem Dei, femperque Virginis Mariae,  et Reliquorum Sanftorum. Santucci. Luigi Speranza, “Grice e Santucci.” Santucci.

 

Luigi Speranza -- Grice e Santucci: la ragione conversazionale dell’idealismo – scuola di Mira – filosofia veneta – filosofia veneziana -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Mira). Mira, Venezia, Veneto. Filosofo italiano. (quarto da sinistra) con Pedrazzi, Battaglia, Matteucci e Contessi. Muore a Bologna. è stato un filosofo italiano. È stato docente di Storia della filosofia all'Università di Bologna.  Socio dell'Accademia delle Scienze dell'Istituto di Bologna, è stato tra i fondatori della casa editrice il Mulino. Studioso di Hume, dell'illuminismo scozzese e del pragmatismo americano, ha indagato inoltre le varie forme in cui positivismo ed esistenzialismo e, più in generale, il rapporto con le scienze hanno orientato il pensiero italiano tra Ottocento e Novecento.  È sepolto alla Certosa di Bologna.[1]  Opere principali Esistenzialismo e filosofia italiana, Bologna, Il Mulino, 1959. Il pragmatismo in Italia, Bologna, il Mulino, 1963. Sistema e ricerca in David Hume, Bari, Laterza, 1969. Introduzione a Hume, Bari, Laterza, 1971. Storia del pragmatismo, Roma-Bari, Laterza, Empirismo, pragmatismo, filosofia italiana, Bologna, CLUEB, Eredi del positivismo. Ricerca sulla filosofia italiana fra '800 e '900, Bologna, il Mulino,, 1996. ISBN 88-15-05178-3. L'età dei Lumi. Saggi sulla cultura settecentesca, Bologna, il Mulino, 1998. ISBN 88-15-06712-4. Filosofia e cultura nel Settecento britannico, 2 voll., a cura di A. S., Bologna, il Mulino,, 2000. Comprende: Fonti e connessioni continentali, John Toland e il deismo. Hume e Hutcheson, Reid e la scuola del senso comune. ISBN 88-15-08098-8. Ricerche sul pensiero italiano fra Ottocento e Novecento, Bologna, CLUEB, 2004. ISBN 88-491-2232-2. Note ^ Fonte: totem informativo di Bologna Servizi Cimiteriali. Collegamenti esterni Santucci, Antonio, su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Santucci, Antonio, in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2009. Modifica su Wikidata Antonio Santucci, «Pragmatismo» la voce nella Enciclopedia del Novecento, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1980. Addio al filosofo Antonio Santucci, da Il Mattino di Padova, Archivio.Portale Biografie   Portale Filosofia Categorie: Filosofi italiani del XX secoloNati nel 1926Morti nel 2006Nati il 26 settembreMorti il 20 gennaioNati a Mira (Italia)Morti a BolognaMembri dell'Accademia delle Scienze di TorinoSepolti nel cimitero monumentale della Certosa di Bologna. Antonio Santucci. Santucci. Keywords: implicatura. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Santucci”. Santucci.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Sanzo: il deutero-esperanto e la ragione conversazional tra natura ed artificio – la filosofia lizia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo. Insegna a Brindisi, Milano, e Salento. Fonda “Apollo Licio” o Lizio. Sube il fascino dell’esistenzialismo e il orazionalismo. Rivolve la propria attenzione ai rapporti tra filosofia, scienza e società. Si occupa di filosofi quali Becquerel, Boutruox, Corbino, Couturate Curie, Enriques, Fermi, Frola, GEYMONAT, PEANO, VAILATI. Sui fondamenti della geometria” (Brescia,  La Scuola, Collana "Il Pensiero"); “L’artificio della lingua, -- Grice: “I like that: it’s my Gricese, a language I invent and which makes me the master; there’s the arbitrary and there’s the artificial, and Sanzo, reconstructing Peano’s project, fails to distinguish this” -- Milano, Angeli, Collana di Epistemologia, Cimino; Sava, Il nucleo filosofico della scienza, Galatina, Congedo, Collana di Filosofia, Scritti di fisica-matematica, Torino, POMBA, I Classici della Scienza, Poincaré e i filosofi” (Lecce, Milella); Corbino, Scienza e società, Saggi raccolti e commentati, Manduria, Barbieri, Collana di Filosofia Hermes/Hestia, Scritti di fisica-matematica” (Milano, Mondadori, "I Classici del pensiero", Unione Tipografico, Torino, Scientia, Rivista di sintesi scientifica, “Apollo Licio”, Museo Galilei, Firenze. 1. I PRODROMI  Il problema della comprensione internazionale nel campo della scienza inizia, come è noto, con i primi testi scientifici scritti in lingue nazionali. Il latino, che per secoli era stato lo strumento della cultura scientifica dell'Occidente, si era estinto nella parlata comune e si andava lentamente estinguendo anche nella sua funzione di unica lingua comune ai dotti. Trattati scientifici in lingue volgari appaiono già alla fine del Duecento e la matematica commerciale è sempre più frequentemente scritta in volgare; in italiano la prima trattazione di algebra è di Jacopo da Firenze e appare nel 1307; nel 1344 appare un vero trattato di algebra del Maestro Dardi da Pisa . Il Seicento è comunque il secolo di passaggio, nel quale i testi scientifici scritti originariamente in lingue nazionali cominciano ad essere molto numerosi, benché a qualsiasi pubblicazione scientifica in italiano, inglese o francese segua quasi immediatamente la traduzione in latino. Le menti più attente cercano di trovare uno strumento che possa sostituire il latino, che tuttavia vive ancora un lunghissimo tramonto: tesi di laurea o lavori scientifici di matematica o di filosofia saranno scritti in latino ancora nella seconda metà dell'Ottocento, ma si tratterà ormai di casi sporadici . Per ovviare a questo rischio di mancanza di comunicazione tra le persone colte, rischio che cominciava a diventare molto concreto, numerosi pensatori del Seicento, tra i quali Cartesio, Mersenne, Comenius, Leibniz, Kircher avevano dedicato tempo e sforzi all'idea di una lingua universale ; sulla storia di questi tentativi e di tutti quelli che li precedettero e li seguirono, la letteratura è vastissima . Difficile dire chi fu il primo ad ideare una lingua completa ed effettivamente usata al di là di qualche progetto e di qualche prova. Comenius presenta ampiamente e con molta lucidità la necessità di una lingua universale nella Via lucis . L'opera fu scritta in Inghilterra negli anni 1641-42 e circolò manoscritta per un quarto di secolo; fu poi pubblicata ad Amsterdam nel 1668. Lo scopo del grande pedagogista moravo è una riforma della scuola, la quale dovrà uniformarsi ad una luce universale. I quattro requisiti della "via universale alla luce" sono i libri universali, le scuole universali, il collegio universale e una lingua universale . A questi quattro requisiti Comenius dedica cinque dei ventidue capitoli della sua opera, e il più esteso è quello dedicato alla lingua universale. In superamento di Luis Vives, del quale egli cita la propensione all'adozione del latino come lingua universale dei dotti, Comenius propone con coraggio una lingua del tutto nuova, e cita a sostegno di questa idea varie ragioni: la prima è che   […] con la lingua universale si provvede a tutti nello stesso modo, mentre con la latina provvederemmo soprattutto a noi che già la conosciamo, non ugualmente, invece, ai popoli barbari (per i quali, in proposito, c'è una ragione in più, perché essi costituiscono la parte maggiore della Terra), ai quali la lingua latina, come le altre, anzi, ancor di più, è ignota e difficile.    Le complicazioni delle lingue sono opera degli uomini, e alle confusioni della comunicazione si deve ovviare tramite una lingua nuova:  Auspichiamo, quindi, una lingua assolutamente (1) razionale, che nella sua struttura materiale e formale non abbia nulla (nemmeno il più piccolo apice) di non significativo, analogica, che non contenga di fatto nessuna anomalia, armonica, che non inserisca discrepanza alcuna tra le cose e i loro concetti, così da esprimere con la stessa parola la natura e la differenza delle cose, divenendo così quasi un imbuto della sapienza.   Alla domanda su quale sia il modo migliore per costruire tale lingua, Comenius indica due possibilità: o perfezionare le lingue più note, o perfezionare le cose stesse. Questa seconda ipotesi è quella che Comenius preferisce, perché più realistica, "anche se talvolta, per esprimerle esattamente, sarà necessario riordinare tutto". Comenius cita le menti illuminate che già hanno pensato a questo: è noto l'interesse di Mersenne che scrive sia a Cartesio che a Comenius stesso sull'argomento. Comenius non costruisce una lingua universale, ma dice quali dovrebbero essere le sue caratteristiche; egli pensa che sia possibile costruire una lingua dove le singole parole stiano "al posto delle loro definizioni, perché composte secondo le esigenze delle cose stesse". Nella lettera che gli scrive Mersenne (22 dicembre 1640) viene citato un "carattere universale" elaborato per circa venti anni da Maire, un gentiluomo della corte di Luigi XIII. Il "carattere universale" è un sistema di segni che ognuno può leggere nella propria lingua, e che sono posti in corrispondenza delle cose stesse. Si tratta quindi di una specie di alfabeto piuttosto che di lingua, e certamente non usabile oralmente. Le Maire aveva anche inventato una nuova forma di notazione musicale. I tempi sembrano maturi per l'effettiva costruzione di un linguaggio universale .  Un altro scienziato che si dedicava in quel tempo al problema è Leibniz. Matematico, diplomatico, storico, egli ha armonizzato antiche idee con progetti nuovi al fine di creare una lingua universale. Tutti gli ideatori di lingue universali del XVIII e del XIX secolo sono stati sotto l'influsso di Leibniz, che a sua volta aveva studiato ed ereditato idee da Bacone, Cardano, Kircher, Raimondo Lullo e, soprattutto, da Dalgarno  e Wilkins . Leibniz, slavo di origine e tedesco-orientale di nascita, viaggiò molto; scrisse principalmente in francese e in latino, progettò una unione di cattolici e protestanti, studiò e incoraggiò a studiare lingue dell'Asia allora sconosciute, ebbe corrispondenza col re di Francia e con lo zar di Russia, e progettò di fondare una società mondiale di missionari. Scienziato universale ed enciclopedico, fu fondatore di una filosofia dell'armonia, secondo la quale "l'universo è regolato da un ordine perfetto" e "l'anima e il corpo si incontrano data l'armonia che c'è in tutte le sostanze, perché tutte sono rappresentazioni del medesimo universo". Nella matematica fu il fondatore nell'Europa continentale del calcolo differenziale, e ancora oggi si usano le sue notazioni; può considerarsi un precursore dell'informatica, in quanto fu l'ideatore del sistema binario. Da idee piuttosto diverse, come crittografia, ideografia, geroglifici, Leibniz concepì l'ispirazione di una lingua universale, o piuttosto di un complesso universale di segni che potesse esprimere il pensiero umano, espresso così nebulosamente con le parole. "Dio creò la lingua" era la credenza degli indiani antichi; "Adamo creò la lingua" credevano i saggi dell'Europa medievale. In entrambe le filosofie la lingua si presentava come un prodotto artificiale, in principio perfetto e unico, e in seguito degenerato, frantumato, rotto a causa dell'imperfezione e limitatezza umana. Già da adolescente Leibniz aveva sognato una lingua universale: la sua Ars combinatoria fu scritta quando non aveva ancora 19 anni, ma i suoi studi più intensi sul problema si pongono attorno al 1679 . Leibniz non scrisse un'opera specifica sulla lingua universale, ma le sue idee sono sparse in vari suoi scritti, dei quali molti ancora inediti: nella biblioteca di Hannover esistono ancora manoscritti non pubblicati, in francese, in latino, in tedesco. Per quanto finora è stato pubblicato, due sono stati i suoi progetti sull'argomento: uno è un sistema di calcolo logico sotto il nome Characteristica universalis, che ricalca la classificazione di Wilkins e che dovrebbe essere applicabile a tutte le idee e a tutti gli oggetti del pensiero:  Tutte le idee complesse sono combinazioni di idee semplici, come tutti i numeri non primi sono prodotti di numeri primi. La composizione delle idee tra loro è analoga alla moltiplicazione aritmetica, e la decomposizione di un'idea nei suoi elementi semplici è analoga alla decomposizione di un numero nei suoi fattori primi. Ammesso questo, è naturale rappresentare le idee semplici con i numeri primi e le idee composte di questi o quei numeri primi tramite il prodotto dei numeri primi corrispondenti.   Il secondo progetto è una vera lingua internazionale pratica su base latina con una grammatica semplice e regolare, nella quale Leibniz descrive dettagliatamente la derivazione dei verbi dai sostantivi. In un altro manoscritto Leibniz dice che in questa lingua universale verranno scritti poemi e inni da potersi cantare. Altrove Leibniz sogna un "Ordo caritatis” e una ”Societas Pacidianorum", una società di teofili che celebri le lodi di Dio e si opponga all’ateismo . Questa società di saggi raccoglierà tutto il sapere dell'uomo, elaborerà una lingua opportuna e organizzerà missioni tra i popoli selvaggi per diffondere tra questi l'idea della cultura. È dunque proposta una vera operazione culturale mondiale. E scrive ancora:   Questa lingua sarà il maggiore strumento della ragione. Oso dire che questa sarà l'ultima fatica dello spirito umano, e quando il progetto sarà realizzato, dipenderà solo dagli uomini la loro felicità, perché avranno uno strumento che servirà per entusiasmare la ragione non meno di quanto il telescopio serva per rendere più acuta la vista. Sono certo che nessuna invenzione sarà importante quanto questa, e nulla potrà rendere del pari famoso il nome del suo ideatore. Ma ho motivi ancora più forti per pensare ciò, perché la religione, che seguo fedelmente, mi assicura che l'amore di Dio consiste nell'ardente desiderio di raggiungere il bene comune e il mio intelletto mi dice che nulla contribuisce maggiormente al bene di tutti gli uomini quanto ciò che lo perfeziona.   Leibniz pensa di usare numeri per tradurre le lettere dell'alfabeto di qualsiasi lingua e costruisce una tavola di corrispondenze a questo scopo; egli annota sulla sua copia della Ars signorum di Dalgarno un commento relativo a suoi contatti con Robert Boyle ed Enrico Oldenburg riguardanti la scrittura universale, ed annuncia una propria relazione su tali tentativi ; tuttavia di questa relazione non si ha poi notizia.  La costruzione di un linguaggio universale si prospettava dunque principalmente sotto due aspetti, e con due proposte di soluzione: la scelta di una lingua basata sul latino, che pur sempre era conosciuto e studiato dalle classi colte, ma più facile, oppure la scelta di una lingua logica, senza, o quasi senza, connessioni con una lingua esistente; una lingua che potesse far riferimento a figure, o a suoni, o ad altri segni ritenuti universali. BELLAVITIS  Leibniz non fu mai professore all’Università di Padova, ma nel primo ventennio del 18° secolo ebbe una forte influenza sulle chiamate alla cattedra padovana di matematica. Tale influenza fu effettuata tramite lettere e colloqui e condusse alla chiamata di Jakob Hermann e quindi di Bernoulli, entrambi ginevrini . Tra i successori di Leibniz nell’idea di un linguaggio universale si colloca il matematico bassanese Bellavitis. Appare un suo lungo scritto, Pensieri sopra una lingua universale e su alcuni argomenti analoghi, nelle «Memorie dell'I. R. Istituto veneto di scienze, lettere ed arti» . Bellavitis è, all'epoca, professore ordinario di geometria descrittiva all'Università di Padova, cattedra assegnatagli nel 1845, dopo due anni di insegnamento di matematica elementare e meccanica al Liceo a Vicenza, dove era subentrato a Domenico Turazza, chiamato alla cattedra di Geometria Descrittiva all’Università di Pavia. Figlio unico, Bellavitis non aveva seguito corsi scolastici regolari perché la famiglia temeva che potesse frequentare cattive compagnie; era stato istruito in casa da un maestro e principalmente dal padre, ragioniere municipale del comune di Bassano. Estremamente desideroso di apprendere, aveva letto fin da ragazzo moltissimi libri, spesso presi in prestito, perché le finanze della famiglia, nobile ma decaduta, non consentivano molti acquisti. A quindici anni già conosceva ed usava il calcolo differenziale e integrale, aveva appreso il latino, il tedesco e il francese, e ancora giovanissimo aveva compilato un dizionario di tedesco organizzandolo non alfabeticamente, ma per radici fondamentali, attorno alle quali si raggruppavano le parole derivate; scriverà poi per il figlio quattro vocabolari di tedesco, dei quali il secondo è ordinato per consonanti, che costituiscono gli elementi immutabili della radice, mentre le vocali possono mutare. Successivamente si dedicherà anche ad altre lingue: inglese, spagnolo, portoghese (di cui scriverà un dizionario nel 1878), danese, russo. Nel 1825 fu per tre mesi a Padova, dove ascoltò alcuni corsi di matematica all'università. Nel 1826 tentò un inizio di carriera universitaria nell'ateneo patavino, ma la mancanza di titoli di studio gliela precluse. Quindi fu impiegato del comune del suo paese natale, Bassano, come "alunno" senza ricevere uno stipendio per buoni dieci anni, fin quando non fu nominato "cancellista", carica pagata che tenne per altri dieci anni fino al 1843. Veniva a Padova spesso, con viaggi a piedi che duravano una decina di ore. Di matematica è semplicemente un autodidatta, copia testi e impartisce lezioni private; costruisce la sua teoria delle equipollenze dal 1832 a casa dell'amica carissima Maria Tavelli, che sposerà appena avrà uno stipendio stabile, e dalla quale avrà l'unico figlio, Ernesto. Pubblica articoli di matematica, fisica e chimica e la sua fama comincia a diffondersi; nel 1832 viene nominato membro dell'Istituto Veneto; escono due suoi importanti lavori sulle equipollenze, che preludono allo sviluppo del calcolo vettoriale ; nel 1840 l'Istituto Veneto lo nomina membro pensionario, posizione alla quale è annesso un emolumento. Bellavitis partecipa ad un concorso per una cattedra all'Università di Corfù, per la quale viene invece scelto il fisico Mossotti; tre anni dopo è proposto come professore all'Università di Malta, ma rifiuta. Data la mancanza di laurea e di diplomi, all'assegnazione della cattedra all'Università di Padova una “sovrana risoluzione” dell'imperatore d'Austria del 4 luglio 1846 lo promuove “dottore in matematica” senza domanda e con dispensa dagli esami . All'Istituto Veneto dedica una non piccola parte della sua vastissima attività: negli «Atti» escono, in quarantadue dispense, delle rassegne commentate di giornali scientifici nazionali ed esteri dal 1859 al 1880. In tali commenti egli risolve ben 857 questioni matematiche: 228 proposte da 94 matematici italiani e 629 di 247 scienziati stranieri. Le pubblicazioni al termine della sua vita sono 223, e altre 24 sono ancora manoscritte. Nei suoi scritti usa abbreviazioni varie, mostrando una grande tendenza alla sintesi e all'organizzazione gerarchica di concetti e parole.  All'idea di una lingua universale Bellavitis aveva pensato fin da giovane. Già il 18 ottobre 1818, cioè a nemmeno quindici anni, egli scriveva in un libriccino legato in pergamena alcuni appunti sull’argomento sotto il titolo Principi di una lingua universale . Il libretto raccoglie suoi pensieri fino al 1826, e nelle prime quattro pagine vi è un compendio di grammatica. A pagina 6 sono esposti dei "principi di grammatica universale per tutti i filosofi", principi ispirati alla geniale nomenclatura degli elementi chimici dovuta al Lavoisier. Bellavitis è attratto da questi principi generali, nei quali vede una grande possibilità di semplificazione della conoscenza e della sua divulgazione. Alla teoria sono uniti due esempi completi. Vengono trattate lettere dell'alfabeto, sillabe, nomi, generi (viene introdotto il neutro), aggettivi, verbi; ma solo quando è già scienziato largamente affermato Bellavitis esce con una proposta, invero del tutto teorica. All'inizio della citata comunicazione del 1862 egli allude con rammarico alla decadenza della lingua latina:   È antico desiderio quello di una lingua universale, che almeno servisse pei dotti: si tentò di rendere tale la lingua latina; ma sia insufficienza di una lingua condannata a rimanere stazionaria in tanto progresso di idee, sia uso di trasposizioni poco conformi alla schietta esposizione di cose scientifiche, sia desiderio degli scrittori di rendere a tutti accessibili i loro pensieri, l'uso della lingua latina, anche nelle opere puramente scientifiche, fu quasi del tutto dismesso. I matematici s'intendono facilmente tra loro, e ben di rado hanno opinioni differenti; per lo contrario i filosofi difficilmente s'intendono, ed ancor più difficilmente si accordano nei loro sistemi; forse è precipua ragione il linguaggio preciso e chiaro di cui si servono i primi, mentre i secondi sono costretti a servirsi di una lingua che creata dal popolo è tutta basata sugli oggetti fisici, e soltanto mediante traslati giunge ad esprimere imperfettissimamente quelle idee astratte, quegli enti d'immaginazione, che formano l'oggetto della filosofia. […] Mi pare non infondata supposizione che l'uso di una lingua filosofica spargerebbe una luce affatto inattesa sulla filosofia e sulle scienze che hanno con essa qualche affinità; sicché quella lingua sarebbe di grande vantaggio, anche indipendentemente dall'universalità che essa potrebbe acquistare fra i dotti, e quindi del legame che stabilirebbe tra tutte le nazioni.   Il Bellavitis sembra non conoscere né gli scritti di Comenio né quelli di Leibniz e questo era certamente comprensibile all'epoca dei suoi primi appunti di ragazzo. La grande opera del Comenio - i sette libri della De rerum humanarum emendatione consultatio catholica (spesso abbreviata nelle citazioni in Consultatio) - non fu scoperta che nel 1935 ad Halle da Dimitri Cicevskij, però il Bellavitis maturo avrebbe dovuto conoscere l'articolo, di una certa ampiezza, sulla lingua universale apparso sulla Encyclopédie di D'Alembert e anche la citata lettera di Mersenne a Cartesio sullo stesso argomento. Invece egli menziona soltanto opere precedenti con parole vaghe e permeate di un certo scetticismo:  Parmi che alcuni lavori pubblicati al principio del presente secolo intorno ad una lingua filosofica tendessero piuttosto a complicare che a semplificare il meccanismo del linguaggio, il che sarebbe, io credo, tutt'altro che opportuno. I suggerimenti che il Bellavitis dà per la costruzione di una lingua filosofica sono divisi in paragrafi riguardanti sezioni diverse: etimologia, grammatica, pronuncia, scrittura. Nella sezione dedicata all'etimologia egli propone che un letterato faccia la scelta delle idee fondamentali e vi attribuisca un termine derivato dalle lingue più conosciute: egli vede nel sanscrito la madre "delle lingue di popoli, a cui noi riserbiamo il nome di civilizzati; così i materiali sono tutti pronti per la grande opera". È attento all'eufonia, prevedendo un alternarsi di vocali e consonanti, ma con un'indeterminazione delle vocali per poter poi utilizzarne una possibile modifica per esprimere parole derivate. La scelta dei concetti fondamentali sarà necessariamente una scelta di concetti materiali, ma dovranno anche considerarsi "i principali esseri od azioni morali", dato che la lingua è concepita come una "lingua filosofica". Attorno ad un concetto base si raccoglierebbero altre parole derivate che hanno somiglianza di significato, e queste verrebbero create con delle preposizioni (probabilmente si tratta di quanto attualmente si dice "affisso"); una tale idea era già presente nei suoi primi appunti, e ricalca, senza una esplicita citazione, le idee base di Wilkins. Una proposta interessante è che venga costituito subito un vocabolario con la corrispondenza delle principali lingue europee, "notando per ciascuna parola di più significati qual è quello in cui essa s'intende presa." Bellavitis suggerisce quindi un'uscita della lingua già come universale, mentre le altre lingue che concretamente verranno proposte dopo qualche decennio, come il Volapük o l'Esperanto, usciranno con dizionari, peraltro estremamente limitati, in una lingua europea per volta. Bellavitis è ben conscio della grandiosità dell'impresa, ma ha fiducia che anche solo una realizzazione parziale, come la traduzione in una sola lingua e la classificazione metodica di tanti concetti, possa essere utile indipendentemente dalla realizzazione dell'intero progetto. Egli suggerisce anche una riduzione del vocabolario, ritenendo tante parole ormai cadute in disuso. Una certa sua diffidenza si nota quando parla del lessico attinente alla filosofia: ritiene infatti che con l'obbligo di definire con precisione i concetti filosofici apparirà palese che i "pensamenti di alcuni filosofi sieno non solamente non dimostrati, ma eziandio senza un preciso significato." La terminologia matematica invece sarebbe facile ad idearsi data la sua limitatezza, in quanto si tratterebbe soltanto di quelle poche parole che accompagnano le formule.  Un interessante suggerimento è quello di derivare aggettivi da sostantivi o viceversa, o verbi da sostantivi o viceversa, e di costruire quindi parole riferentisi ad alcuni concetti centrali, attorno ai quali altre parole si aggregherebbero, distinte soltanto per una vocale o per una consonante di suono affine. Le "voci radicali", che dovrebbero essere costruite come somiglianti a quelle delle lingue viventi, sarebbero abbastanza poche, data l'ampia capacità di formare derivati tramite particelle prepositive (oggi si chiamerebbero preposizioni o affissi) e di comporre parole composte come in tedesco. L'Esperanto, il cui primo embrione è del 1878 e la cui uscita in pubblico si ha a Varsavia, seguirà molto da vicino questi principi, per quanto sia da escludersi che il suo iniziatore, il polacco Zamenhof, legge il lavoro di Bellavitis . A sua volta il Volapük da Schleyer, sembra una trasposizione concreta dei principi di Bellavitis, anche per quanto riguarda le parole composte e la presenza dell'aspirazione in principio di parola; ma anche in questo caso è da escludersi una conoscenza del lavoro del Bellavitis da parte di Schleyer. Il Bellavitis propone poi un singolare vocabolario in un ordine alfabetico che consideri soltanto le consonanti, dato che le vocali avrebbero valore diverso a seconda della loro posizione all'interno del vocabolo. Ogni parola che cominciasse per vocale sarebbe preceduta da un'aspirazione. Bellavitis si ispira al tedesco, dove l'apofonia vocalica interconsonantica indica funzioni diverse (ad esempio nel verbo, dove in voci come sprechen, sprichst, sprach, gesprochen il cambiamento di vocale indica un cambiamento di funzione della voce verbale). Egli dice di aver trovato molto comodo un dizionario tedesco basato solo sulle consonanti, dove la vocale della radice era sostituita da un punto, nonché un dizionario inverso limitato alle desinenze. La grammatica proposta dal Bellavitis è piuttosto astrusa e non basata su nessuna lingua esistente, e certamente di fruibilità concreta difficile, se non impossibile. Egli propone varie possibilità opzionali che renderebbero la lingua non rigida e sostiene che una lingua basata sui precetti, come la sua lingua a priori, piuttosto che sugli esempi, come sono le lingue etniche, avrebbe una maggior semplicità. È prevista una declinazione con quattro casi, ma anche le desinenze di questi non sarebbero fisse, ma variabili a seconda che la parola si legasse come significato al termine seguente o a quello precedente. Sugli articoli (nei quali il Bellavitis comprende anche gli aggettivi e pronomi dimostrativi) vi sarebbe un'ampia variabilità. Questa così vasta libertà, che davvero sembra sconfinare nell'anarchia, appare non tener conto della difficoltà di imparare una tale lingua: il rendere non obbligatorie certe forme o certe desinenze, o certe congiunzioni, non semplifica la lingua, in quanto la scelta tra tante forme non aiuta chi scrive, che si troverebbe senza un criterio di scelta, e ancor meno chi legge, che dovrebbe tenere a mente tutte le possibili varietà di espressione. Le opzioni che il Bellavitis dà per le successive evoluzioni della lingua sono tutte di possibili estensioni, che sembrano essere così vaste che ognuno sembra poter costruire la lingua a suo piacimento. Anche per i pronomi egli prevede una lista assai più ricca di quelli attuali: essi si diversificherebbero anche a seconda del caso del nome a cui si riferirebbero, e a seconda del fatto che si riferiscano ad un oggetto collocato vicino o lontano non già dal parlante, ma nella proposizione (un po’ come nell’italiano l’uso di “questo” e “quello”). Un suggerimento interessante riguarda i tempi dei verbi, che si potrebbero fissare una sola volta per ogni paragrafo: quando un racconto fosse al passato, basterebbe mettere il segno del passato all'inizio tramite un avverbio, e tutte le voci verbali assumerebbero nel seguito un significato passato.  Come esistono i pronomi, così esisterebbero i "proverbi", termine che va inteso come "parola al posto del verbo" per evitare una ripetizione di questo, così come il pronome evita la ripetizione del nome. In questo il Bellavitis dice di aver preso ispirazione dall'inglese, e infatti l'inglese a volte usa le voci del verbo to do al posto del verbo precedentemente espresso. Interessante è la proposta dei suffissi, per indicare il diminutivo o il peggiorativo, unitamente alla possibilità di usarli entrambi in successione, come se in italiano si potesse dire cavallinaccio; tale possibilità sarà codificata poi sia nel Volapük che nell'Esperanto. Si noti tuttavia che il succedersi di più suffissi, ancorché lecito in queste due lingue, rimane poi, nella pratica, estremamente limitato proprio perché non comune nelle lingue etniche, che sono comunque una buona immagine del pensiero umano, dove la sintesi che porta all'uso dei suffissi e alla loro combinazione è temperata dalla impossibilità di tenere a mente una serie troppo lunga di particelle. Bellavitis auspica nella lingua universale la possibilità di indicare con suffissi all'interno della stessa parola le varie età o le varie qualità della persona, riprendendo alcune possibilità della lingua araba. Sui verbi matura l'idea che numeri e persone non abbiano bisogno di distinguersi tramite una desinenza diversa, principio applicato poi nell’Esperanto, e tuttavia egli caldeggia un ulteriore pronome personale, oltre ai sei usuali, per indicare l'unione dell'io con il tu, e un altro per indicare l'unione del tu con una terza persona. Un atteggiamento singolare il Bellavitis lo ha nei confronti dei tempi verbali, che gli sembrano di poco vantaggio: nelle scienze e in moltissime altre circostanze ciò che si asserisce fu, è, sarà sempre vero, e la distinzione del tempo od è un imbarazzo o si adopera in significato alcun poco differente, come quando si pone in futuro la conseguenza delle asserzioni esposte in tempo presente. La distinzione dei tre tempi passato, presente e futuro è quasi sempre insufficiente, occorrono degli avverbi per indicare qual sia il tempo passato o futuro, e quanto ristretto sia il presente: ora dal momento che si pongono tali avverbi riesce affatto inutile modificare il verbo; così per esempio il dire: ieri lessi, oggi riposo, domani scriverò non è niente più chiaro di: ieri io leggere, oggi (il nominativo si sottintende) riposare, domani scrivere.   Altre semplificazioni il Bellavitis propone nei modi verbali, ricalcando un po' una lingua nella quale il verbo è sempre all'infinito e la forma morfologica diversa verrebbe sostituita da avverbi: se oggi tu venire, domani io partirebbe. E tuttavia ad una semplificazione dei modi indicativo, congiuntivo e condizionale si aggiungerebbe invece un arricchimento con i modi potenziale e dubitativo, mentre non si darebbe luogo all'ottativo. Del pari verrebbe abolito il passivo, dato che ogni frase passiva può essere volta all'attivo, e, se si vuole dare risalto a chi riceve l'azione ponendolo al primo posto nella frase, esso viene contrassegnato dall'accusativo che indica l'oggetto. La costruzione diventa così più libera e si presta ad una maggiore espressività rispetto alle lingue che non hanno declinazioni e che quindi sono costrette nella massima parte dei casi ad utilizzare la struttura soggetto-verbo-oggetto.  Una sistematica critica Bellavitis la rivolge ai grammatici, che vogliono studiare una lingua secondo i principi di un'altra, e quindi nell'italiano riconoscono forme e differenze che invece in italiano non esistono e sono proprie del latino. Sulla poesia il Bellavitis esprime posizioni contraddittorie. Da una parte egli sente che nessuna lingua può esistere senza poesia, e che la ricchezza di immagini si potrà trovare anche nella lingua filosofica; dall'altra egli dichiara:  Debbo però confessare che non so scorgere qual sia la vera cagione del diletto che recano nella poesia il metro e la rima: quelle artificiose canzoni, in cui si succedono a lungo periodo le stesse misure di versi e lo stesso concatenarsi di rime; quei sonetti architettati in alcune speciali maniere; quelle terzine che si seguono in modo sempre uniforme e terminano con un primo verso;… sono desse belle soltanto perché difficili?   La critica che egli successivamente muove alla rima, che ritiene stucchevole, menziona il fatto che la rima non è sempre stata una componente essenziale nella poesia, dato che la letteratura latina non la conosceva neppure e che lo spagnolo preferisce le assonanze. Nella pronuncia Bellavitis segnala la necessità di una grande attenzione, ma non cura l'importanza delle vocali, essendo state quelle le prime a trasformarsi con il passare dei secoli nella lingua greca stessa, che pure è rimasta fino ai giorni nostri abbastanza uguale come grafia a quella classica. Sulla scrittura egli propone come unica soluzione plausibile una scrittura fonetica, cosa che sia l'Esperanto che il Volapük applicheranno come ovvia base; le vocali sarebbero sette, cioè quelle italiane compresa la "o" aperta e la "e" aperta. Ma egli rifiuta i vari caratteri corsivo, tondo, o il tutto maiuscolo, nonché l'uso delle maiuscole per l'iniziale dei nomi propri, ritenendo che questi si possano rendere riconoscibili in altro modo. D'altra parte caldeggia un sistema che consenta di leggere con senso a prima vista, con dei segni particolari al principio del periodo, come il punto interrogativo rovesciato dello spagnolo, o dei segni che consentano di indicare il modo di recitazione, dove alzare e dove abbassare la voce, e pensa che anche le lingue etniche potrebbero introdurre questi segni, una volta che fossero stati studiati e decisi nella lingua universale. La parte didascalica di un colloquio orale è magnificata rispetto alla lettura di un testo scritto, perché appunto il tono della voce può far risaltare la parte fondamentale del discorso rispetto ad altri elementi inessenziali. La scrittura potrebbe anche effettuarsi tramite un sistema di segni corrispondenti a numeri e parole, così come avviene nell'alfabeto Morse. I segni fondamentali sarebbero tre: il punto, la lineetta e la linea (più lunga). Ogni lettera verrebbe espressa da tre di questi segni, che darebbero 27 combinazioni, e le cifre da 1 a 9 verrebbero indicate con due di questi segni. Si potrebbe inoltre costruire un dizionarietto di frasi già fatte e numerate, per cui sei segnali consecutivi potrebbero indicare il numero d'ordine di ciascuna di queste frasi, e si potrebbero riunire sotto lo stesso numero anche frasi diverse che avessero significato simile. Bellavitis propone quindi, pur senza menzionarlo esplicitamente, un frasario utilizzabile durante i viaggi, con frasi di prima necessità. A questi tre segni fondamentali si potrebbero sostituire tre gesti, la mano chiusa a pugno oppure stesa orizzontalmente o verticalmente: si potrebbe così comunicare, oltre che con le lettere, con le mani, e anche le mani potrebbero essere usate per indicare i numeri corrispondenti alle frasi del dizionarietto. Una significativa attenzione il Bellavitis la dedica alla possibilità di evoluzione della lingua filosofica proposta. In più punti egli indica come il lessico non debba restare ingessato, ma debba consentire un adeguamento che segua l'evolversi della scienza. Per la numerazione egli suggerisce di fissare un termine ogni due potenze di dieci, per cui dopo il cento come 102 verrebbe il miria come 104 e il milione come 106, e la potenza corrispondente al mille diventerebbe dieci centi. La giustificazione di questo modo di contare egli la vede nel fatto che spesso nella lingua parlata i numeri molto lunghi vengono letti a coppie di cifre: 30472308,02157 verrebbe letto trenta milioni quarantasette miria ventitré centi otto e due centesimi quindici miriesimi e sette decimi di miriesimo. Già CARDANO (vedasi), nel suo trattato De numeris, aveva proposto una nuova scansione della numerazione utilizzando le miriadi; singolarmente il Bellavitis propone "centi" come forma plurale di "cento", e rifiuta il "mille" che non si adatta alla scansione ogni due potenze di 10. La nota termina con la proposta di un alfabeto per le segnalazioni in mare, di fatto una semplificazione del semaforico, come pure di un alfabeto per ciechi, anch'esso basato su triadi di segni. Alla lingua universale il Bellavitis applica anche una stenografia. Giunti al termine della lunga nota del Bellavitis ci si chiede se una lingua così a priori, alla quale peraltro manca ancora tutto il lavoro riguardante il lessico, possa essere appresa facilmente. La risposta è fatalmente negativa. Altri progetti di lingue a priori proposti nello stesso periodo, come il solrésol del Sudre, non uscirono mai dalla fase di proposta. Il solrésol era un progetto di lingua universale basata sui "sette segni" della musica, cioè sulle sette sillabe che costituiscono i nomi delle note. Maturato da una prima idea del 1817, tale progetto fu presentato all'Accademia francese delle Scienze nel 1827; un testo completo vide però la luce soltanto nel 1866, dopo la morte dell'ideatore. I segni musicali, veramente universali, almeno nella musica del mondo occidentale dell'epoca, offrono varie possibilità di espressione: la lettura vocale dei segni stessi, la loro cantabilità, la scrittura su un pentagramma, la trascrizione in cifre arabe, la presentazione tattile toccandosi con l'indice della mano destra le falangi della sinistra. Il contrario di un'idea si indicava invertendo i segni: mi-sol = il bene, sol-mi = il male; do-mi-sol = Dio, sol-mi-do = Satana. I gradi di un aggettivo erano indicati con un aumento del sonoro, il femminile con la ripetizione (e quindi, foneticamente, con l'allungamento) della vocale finale. Il progetto incontrò anche consensi tra persone importanti, come Napoleone III, Victor Hugo, Humboldt, Lamartine. Probabilmente il Bellavitis aveva avuto notizia del solrésol, in particolare poteva aver apprezzato l'idea di una utilizzabilità e di una possibilità di forme di espressione così ampie, per quanto, come abbiamo visto, egli fosse piuttosto critico nei confronti di progetti precedenti. Ma la logica non è l'unica caratteristica della nostra mente, e un linguaggio puramente logico che non avesse agganci a lingue esistenti non ha mai avuto un benché minimo numero di parlanti. Il Bellavitis non propone nulla di concreto, non la scelta di una radice, non un esempio di applicazione. I suoi discorsi si mantengono teorici e non trattano minimamente della fatica necessaria per imparare una serie di corrispondenze tra le parole delle lingue etniche, a cui l'uomo è già abituato, e le parole, o le successioni di segni, della nuova lingua ancora del tutto sconosciute. La conclusione è un lungo elenco di cose che i costruttori di tale lingua filosofica dovrebbero fare, senza nessun suggerimento pratico. Il Vailati  vede in queste semplificazioni proposte dal Bellavitis un concetto di linguaggio "suscettibile di venir compreso indipendentemente dalla conoscenza di qualsiasi regola grammaticale" . In realtà è arduo aderire a questo giudizio: la mancanza di regole grammaticali fornisce una lingua estremamente povera dal punto di vista espressivo, il che fa dubitare della sua possibilità di funzionamento. La totale mancanza di scelte lessicali, che costituiscono pur sempre la parte più impegnativa di un qualsivoglia apprendimento di una lingua, rende non verificabile qualsiasi possibilità di applicazione pratica. Il Bellavitis spesso esprime i suoi concetti con una certa foga. Le recensioni che egli fa dei lavori che sistematicamente appaiono nelle riviste sono talvolta laudative, talvolta fortemente critiche; è abituato a dire il suo pensiero senza remore. Critica i cultori di geometrie non euclidee, considerandole "false". Uomo anche politico, Senatore del Regno dall'anno in cui il Veneto fu annesso al Regno d'Italia, nelle Utopie  egli disquisisce di politica e di rapporti sociali: propone una anagrafe elettorale con una tessera (cosa che in Italia ha trovato realizzazione solo da pochissimi anni), e dice, a proposito di elezioni indirette: "Io credo che le donne che sanno scrivere possano scegliere gli elettori più opportuni tanto bene quanto gli uomini" (in Italia il voto alle donne si è avuto ottant'anni dopo quello scritto). In tema di successione ereditaria propone considerazioni su figli legittimi e naturali che hanno trovato applicazione soltanto nel diritto di famiglia di oltre cento anni dopo. Nelle Reminiscenze della mia vita  ricorda le conquiste tecnologiche e sociali di cui è stato spettatore: la litografia, la distribuzione dell'elettricità, la decomposizione dello spettro luminoso, il magnetismo, la posta, il telegrafo; e non manca il patriottismo nel pieno senso risorgimentale nelle parole con le quali conclude le Reminiscenze: "Quando vidi entrare in Padova Vittorio Emanuele II liberatore, e quando in Roma udii proclamare dall'augusto labbro che l'unità Nazionale è compiuta potei dire: ho vissuto abbastanza."  Bellavitis si colloca quindi in una posizione con lo sguardo rivolto al futuro, ma con una corretta percezione del passato e dell'evoluzione della tecnica. Riguardo alla lingua universale aveva colto nel segno al tempo giusto: il problema da lui indicato stava esplodendo, e in varie altre parti del mondo si proponevano soluzioni. Nei primissimi anni del Novecento si andò costituendo un forte movimento di accademici, filosofi e matematici favorevole all'adozione di una lingua internazionale per la scienza.   3. GLI SVILUPPI SUCCESSIVI E LA PARTECIPAZIONE DEI PADOVANI  La recente uscita del carteggio tra i due logici Giuseppe Peano e Louis Couturat  offre un interessante spaccato sul problema della lingua internazionale come fu visto non solo dai due protagonisti, ma dalla comunità scientifica del primo Novecento. Purtroppo nel carteggio, che è di 101 lettere, abbiamo quasi soltanto le lettere di Couturat a Peano, ben novantasette, conservate nell'Archivio Giuseppe Peano di Cuneo; delle risposte sono conservate invece soltanto quattro minute del matematico torinese, ma non gli originali, di sicuro molto più numerosi, che, giunti a Couturat, sono poi andati perduti. Il volume termina con un'interessantissima Appendice che contiene altri 15 pezzi: lettere scambiate da Peano e Couturat con altri matematici e il necrologio di Couturat scritto da Peano. L'apparato critico, consistente di un'ampia introduzione, di una completa bibliografia di entrambi gli autori e di un vastissimo corpus di note colloca il volume tra le migliori pubblicazioni sull'argomento. Il carteggio fornisce tutta una serie di elementi finora poco noti sul pensiero e soprattutto sulle attività organizzative dei due scienziati. L'epistolario edito inizia già a scena aperta, in quanto la prima lettera registrata è del 30 ottobre 1896, e in essa Couturat ringrazia Peano dell'invio del suo Formulaire, che Couturat apprezza come raccolta sommaria di proposizioni e come repertorio bibliografico, riservandosi ancora un commento sull'utilità della logica matematica e del linguaggio simbolico di Peano.  A Padova era nata la geometria a più dimensioni di Veronese, con il quale Peano ha una feroce polemica. Infatti il Veronese nei suoi Fondamenti di Geometria  lamenta che Peano, nella «Rivista di Matematica» di cui è direttore, critichi gli iperspazi intesi nel senso di Veronese. La risposta di quest'ultimo è contenuta in una nota a p. 613 dell'opera citata:   Il sig. Peano ha torto nella forma e nella sostanza, ma per quanto non sia difficile rispondere alle sue affermazioni, siccome egli accusa di mancanza di buon senso quei geometri che non possono pensare come lui […] è resa così impossibile ogni amichevole e dignitosa discussione. Io sono convinto che le questioni sui principi della matematica e specialmente della geometria siano già di per sé abbastanza difficili senza che vi sia bisogno di aggiungervi nuove difficoltà di altra natura con polemiche appassionate e intolleranti, come sono altresì convinto che certe critiche pel modo con cui son fatte portano chiaramente in sé la loro condanna.   Il Peano continuerà la polemica nella sua recensione dei Fondamenti di Geometria del Veronese, che appare nella «Rivista di Matematica». La stroncatura è netta e addirittura Peano scende dalla confutazione scientifica all'ironia. Vengono menzionate "sgrammaticature, abituali all'autore", e viene fortemente evidenziata la poca chiarezza logica: successioni di insiemi che diventano sempre più grossi, tautologie evidenti presentate come postulati. Peano si lascia andare a frasi come: "Le conseguenze di questo principio assurdo sono evidenti", e conclude: "E si potrebbe lungamente continuare l'enumerazione degli assurdi che l'A. ha accatastato. Ma, questi errori, la mancanza di precisione e rigore in tutto il libro tolgono ad esso ogni valore."  In realtà i concetti del Veronese, in particolare quelli sugli infiniti e infinitesimi, avevano ricevuto critiche da più parti, e Veronese scriverà a difesa parecchi articoli, confutando le critiche, ma non quelle di Peano, con cui non ebbe più rapporti. Tuttavia nel carteggio tra Peano e Couturat, che riguarda un periodo posteriore, compare il nome di Veronese. Vediamo in quale contesto. Nel 1900 Léopold Leau, un matematico francese, compagno di studi di Couturat all'École Normale Supérieure, pubblica un opuscolo sulla necessità di una lingua internazionale a scopi puramente pratici, invitando gli uomini di scienza e di cultura ad aderire all'idea . Egli lancia anche la costituzione di un comitato che sensibilizzi al problema l'opinione pubblica; Couturat dal canto suo pone la questione al primo Congresso di Filosofia che si tiene a Parigi nella prima settimana di agosto del 1900. A questo congresso partecipano vari matematici italiani, in particolare i logici collaboratori di Peano: tra questi Alessandro Padoa, un veneziano che aveva studiato ingegneria a Padova e che venne poi attratto da argomenti più teorici, laureandosi infine in matematica a Torino. Padoa è un logico matematico: tiene molte conferenze in varie università, tra cui Padova, partecipa con relazioni a congressi, ma non ha un cattedra universitaria. Insegna nella scuola media, dapprima a Pinerolo, poi a Roma e a Cagliari, e infine in un Istituto Tecnico di Genova. Nel 1934 vincerà il premio dell'Accademia dei Lincei. È conosciuto tra i matematici e tra i filosofi: al congresso di Filosofia di Parigi tiene una conferenza sulla teoria algebrica dei numeri, preceduta da un'introduzione logica a una qualsiasi teoria deduttiva.  Il congresso di Filosofia approva l'idea di Couturat e all'unanimità lo nomina suo delegato al Comitato lanciato da Leau e in fase di costituzione. Il secondo congresso dei Matematici si tiene a Parigi immediatamente dopo quello di filosofia, e vi è quindi una parziale continuità di presenze. Ancora ci sono i collaboratori di Peano, e ancora figura Alessandro Padoa. Al congresso dei Matematici viene di nuovo proposta la questione della lingua internazionale, ma, a differenza di quanto era successo tra i filosofi, si fronteggiano due linee di azione: quella caldeggiata da Leau, che insiste per la formazione concreta del Comitato al quale partecipino i matematici con cinque delegati, e invece una mozione proposta da Vasilev, che demanda alle accademie il compito di esaminare il problema del proliferare delle lingue ed eventualmente di restringere soltanto ad alcune lingue la produzione scientifica. Padoa si dichiara esplicitamente a favore della mozione di Leau, ma la maggioranza si colloca sulle posizioni di Vasilev. I matematici quindi respingono l'idea di una lingua unica e in particolare una lingua artificiale, mentre Couturat e Leau sono fautori di una lingua unica, che non può essere altro che pianificata, ritenendo che nessuna lingua nazionale abbia la possibilità di essere imposta a scapito di altre: quale scienziato si sottoporrebbe a una simile diminutio? Peano dal canto suo sta elaborando una lingua internazionale artificiale basata sul latino, che verrà presentata nel 1903 nella «Revue de Mathématiques» sotto il nome di latino sine flexione. In realtà i matematici scelgono di non scegliere: il demandare la decisione ad un altro organismo è una tattica chiaramente dilatoria. L'Associazione Internazionale delle Accademie, che raccoglieva diciotto accademie tra cui quella italiana dei Lincei, si era creata nel 1900 e tenne la prima assemblea generale il 9 aprile 1901. Couturat e Leau ritengono la strada indicata dai matematici non percorribile e nel frattempo iniziano ad agire, raccogliendo, da diverse associazioni e congressi, un gruppo di delegati. Questi escono in pubblico con una dichiarazione sugli scopi e i metodi del loro lavoro: una lingua internazionale unica è necessaria; essa dovrà essere di facile apprendimento anche per persone di cultura elementare, non dovrà essere nessuna lingua nazionale, e dovrà essere usata in tutti i campi, dal commercio ai rapporti culturali. Nasce così La Délégation pour l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale, di cui Couturat è il tesoriere e Leau il segretario generale. La Delegazione dovrà pertanto scegliere la lingua artificiale più adatta e quindi sottoporla alle Accademie europee per un riconoscimento. Qualora l'Associazione delle Accademie dovesse ricusare tale compito, la DALAI avrebbe dovuto a sua volta costituire un apposito Comitato elettivo composto di personalità internazionali che perseguisse tale fine.  Nell'aprile 1901 si riunì dunque per la prima volta l'assemblea dell'Associazione delle Accademie, e qui Hippolyte Sebert  presentò una petizione per inserire la questione della lingua internazionale nella successiva assemblea dell'Associazione, che sarebbe stata nel 1904. I tempi iniziarono quindi ad allungarsi, anche perché l'elaborazione e l'approvazione dello statuto della DALAI non fu semplice: esso comunque prevedeva che la Delegazione si prodigasse affinché le singole accademie proponessero ai propri governi il riconoscimento della lingua e il suo insegnamento nelle scuole. Il tempo per queste azioni era definito in tre anni, in previsione del secondo congresso di filosofia. Il tempo tuttavia non è sufficiente perché si concludano i lavori e pertanto l'azione della DALAI si sgancia dal collegamento con il congresso di filosofia. Couturat nel frattempo pubblica un ponderoso saggio sulla logica di Leibniz, in cui riconosce una sostanziale unitarietà tra i progetti di Leibniz sulla lingua universale e la scienza universale. L'opera suscita l'approvazione incondizionata di Russell e, con qualche riserva, della scuola di PEANO (vedasi). La scuola francese invece espone alcune critiche di fondo. Ancora, nella sua intensa opera di studioso, Couturat, insieme a Leau, pubblica nel 1903 la già citata Histoire, che diventa l'opera fondamentale dell'epoca sulla questione. Tuttavia non conosce la nota del Bellavitis, e ne apprende l'esistenza soltanto da Peano: a lui domanda se si tratta dell'ideatore della teoria delle equipollenze . Couturat ha conosciuto e provato vari progetti di lingue universali, come il Volapük, creato dall'abate tedesco Schleyer, ma ne è rimasto deluso per l'estrema complicazione nella formazione delle parole, la cui riconoscibilità era fortemente ridotta. Couturat diventa quindi un appassionato fautore dell'Esperanto, che egli per il momento considera la migliore delle lingue artificiali, soprattutto per il numero già non piccolo di parlanti, che costituisce un'ottima dimostrazione della sua capacità di adempiere al compito di una lingua internazionale. Non vuole tuttavia che i giochi sembrino già fatti, e la Délégation si ripromette di prendere in considerazione anche altri progetti. I progetti di lingua internazionale hanno sempre oscillato tra il tentativo di una massima regolarità di formazione delle parole derivate da una radice, come proposto anche da Bellavitis, e il polo opposto, cioè la comprensibilità quasi immediata da parte degli europei colti: per ottenere questo secondo scopo una lingua internazionale avrebbe dovuto presentare parole formate con quelle irregolarità di derivazione che si trovano nelle lingue nazionali. Come emerge dal carteggio tra Peano e Couturat, il matematico torinese, pur fortemente interessato alla soluzione del problema tramite una lingua artificiale, non si fa coinvolgere dagli entusiasmi del filosofo francese: ritiene che l'apprendimento di una lingua a livello tale da poter essere parlata da tutti sia impresa ardua, e cita il fatto che anche dell'italiano stesso larghi strati della popolazione non sono sicuri padroni, nonostante che la lingua standard sia insegnata in tutte le scuole del Regno. Peano conosce l'Esperanto e Couturat lo incoraggia a partecipare ai congressi: lui stesso vi ha partecipato ed è rimasto sorpreso di come la lingua funzioni bene e metta in comunicazione senza nessuna difficoltà persone di provenienze e lingue molto diverse. Sulla stessa lunghezza d'onda è il matematico Charles Méray, dell'università di Digione. Tra Méray e Peano erano intercorse due lettere nel luglio del 1900: il giorno 14 Méray scrive una lunga lettera che magnifica le qualità e la semplicità dell'Esperanto, e Peano gli risponde il giorno 27 con un tono piuttosto scettico e facendo una critica puntuale all'Esperanto, pur riconoscendo che questo est plus scientifique que toutes les autres langues artificielles. Il nome di Peano figura tra i partecipanti al secondo congresso mondiale di Esperanto nel 1906 a Ginevra, ma non vi sono altre notizie sulla sua partecipazione.  La DALAI spinge perché il problema dell'adozione di una lingua internazionale venga posto all'ordine del giorno della terza assemblea generale dell'Associazione delle Accademie, da tenersi a Vienna nel maggio 1907, e cerca di acquisire consensi di accademie e associazioni scientifiche; pertanto Couturat chiede l'intervento di Peano per ottenere appoggi di scienziati italiani ad una petizione in tal senso. In particolare egli segnala come desiderabile il consenso della Association Géodésique Internationale e ne elenca i membri italiani: tra questi vi è Lorenzoni, astronomo e ingegnere, direttore dell'Osservatorio di Padova. Giuseppe Lorenzoni era entrato come assistente all'osservatorio astronomico nel 1863 ancora prima di laurearsi (si laureò in ingegneria nel 1864) e dieci anni dopo era professore. Nominato direttore dell'Osservatorio, contribuì a fare di Padova un centro di insegnamento dell'astronomia; si occupò di gravimetria, di spettroscopia, di stelle cadenti, di ottica. Autore di oltre un centinaio di pubblicazioni di astronomia e geodesia, fu membro dell'Accademia dei Lincei e dell'Istituto Veneto. Il suo appoggio era quindi da considerarsi di estremo prestigio. L'attività frenetica del Couturat raggiunge qualche risultato concreto: l'Accademia di Vienna proporrà una mozione a favore della lingua internazionale e l'Accademia di Copenaghen voterà a favore. Per tale mozione vengono raccolte firme di associazioni e di singoli, e il conteggio finale dà 307 associazioni e 1251 scienziati, tra i quali vari italiani. Nel dicembre 1906 Couturat e Leau inviano una circolare per definire l'azione dell'Associazione in vista dell'assemblea e la circolare riporta una decisone della DALAI che esclude dalla DALAI stessa gli inventori in prima persona di lingue artificiali. Couturat non si illude che le accademie si incaricheranno di risolvere la questione e comincia un'azione per costituire il Comitato elettivo di personalità scientifiche previsto dallo statuto della DALAI; infatti il 29 maggio 1907 l'Associazione delle Accademie respinge la mozione. Couturat ritiene quindi che non siano più differibili i tempi per la costituzione del Comitato, nel quale devono essere rappresentati tutti i paesi culturalmente avanzati, ciascuno con un singolo membro, e si adopera per invitare scienziati autorevoli ad entrare nel Comitato. La sua ricerca parte da quelli che avevano già firmato la mozione che chiedeva che l'Associazione delle Accademie si occupasse del problema della lingua internazionale. Peano è escluso a priori dalla DALAI e quindi dal Comitato, perché Peano è l'ideatore del latino sine flexione, ma in una lettera del 30 marzo 1907, scritta da Parigi, Couturat chiede a Peano di adoperarsi perché un italiano di prestigio entri a far parte del Comitato. Peano è membro dell'Accademia dei Lincei, e può parlare con altri membri. Couturat elenca alcuni nomi che gli appaiono adatti, tra i quali anche Giuseppe Veronese, professore di grande fama, deputato, senatore del Regno d'Italia dal 1904 per meriti scientifici, schierato tra i radicali. Veronese era succeduto a Bellavitis sulla cattedra padovana di geometria descrittiva. Siamo ormai nel 1907, le polemiche tra Peano e Veronese sono di un quindicennio prima, ma forse non del tutto sopite . Non ci sono testimonianze del coinvolgimento di Veronese nel costituendo Comitato, ma si può ragionevolmente supporre che Peano non gli abbia fatto nessuna proposta. Un rappresentante italiano che aderisse al Comitato non fu trovato: per acquisirne uno fu violato lo statuto, in quanto fu cooptato proprio il Peano, ancorché autore di un suo progetto di lingua internazionale. L'azione del Comitato fu certamente seria e minuziosa, ma la probabilità che ne conseguisse la scelta di una lingua con reale possibilità di essere accettata da accademie e governi andò rapidamente scemando.  Nel frattempo i sostenitori dell'Esperanto erano cresciuti di numero e nel 1905 avevano avuto il loro primo congresso internazionale a Boulogne-sur-Mer, dove avevano dichiarato immutabile la struttura della lingua, codificata nell'opera Fundamento, consistente nella Grammatica, in un Eserciziario e nel Vocabolario in cinque lingue. L'Esperanto dunque veniva sottratto alla tentazione di continue modifiche e miglioramenti: i suoi utenti ritenevano che la lingua andasse abbastanza bene così, e che qualsiasi tentativo di miglioramento avrebbe soltanto portato ad una destabilizzazione. Gli esperantisti avevano già rifiutato delle proposte di miglioramento nel 1894, e ormai, a venti anni dall'uscita della prima grammatica della lingua, erano diventati fortemente conservatori. Il Comitato scelse formalmente l'Esperanto, ma con una notevole quantità di proposte di cambiamento nell'alfabeto, nella fonetica, nella morfologia, nelle preposizioni: alcuni si illusero che questi miglioramenti sarebbero stati gli ultimi e definitivi, e quindi aderirono a questa nuova forma dell'Esperanto, che prese il nome di Ido (che in Esperanto significa "discendente"); ma la gran parte degli adepti restò fedele all'Esperanto già consolidato. La nuova lingua fu oggetto di successive modifiche e alcuni membri del Comitato produssero a loro volta altri progetti, nella supposizione che la mancata diffusione di una lingua internazionale dipendesse dalle qualità della lingua in sé, piuttosto che da motivi di sociopolitica, come le vicende successive dimostreranno ampiamente. Couturat aderì pienamente all'Ido, convinto che la scelta del Comitato fosse la migliore, e ne fu un propagandista entusiasta come prima lo era stato dell'Esperanto; Peano, che pure aveva partecipato ai lavori del Comitato, ma non all'ultima votazione perché era impegnato in esami a Torino, non rispettò le conclusioni del Comitato e continuò a usare e propagandare il latino sine flexione. Ciò causò un rapido raffreddamento dei rapporti con Couturat, che lo accusava di tradimento; seguì tosto un'interruzione definitiva: l'ultima lettera di Couturat. Il filosofo francese morirà in un incidente stradale: la sua automobile verrà investita da un camion militare che porta alle truppe francesi la notizia che la Germania aveva dichiarato guerra alla Francia. È il secondo giorno del primo conflitto mondiale. PEANO ne scriverà un commosso necrologio in latino sine flexione, pur ricordando anche i dissensi . La lingua caldeggiata da Peano assume nel 1909 il nome di Interlingua ; il matematico torinese fonda anche una Academia pro Interlingua, che rileva una precedente accademia volapükista, la Kadem Volapüka . Negli anni Peano scrive vari vocabolari di Interlingua e altre lingue; i suoi adepti si raccolgono intorno alla rivista «Schola et Vita», una rivista fondata e diretta a Milano da Nicola Mastropaolo; vi scrive anche, in Interlingua, un illustre docente dell'ateneo patavino, Tullio Levi-Civita . Peano viene contattato per redigere alcune voci dell'Enciclopedia Italiana, ed egli accetta di scrivere voci sulla logica matematica e sulla lingua internazionale; la voce “Esperanto” sarà invece scritte da Stefano La Colla sotto la direzione di Bruno Migliorini, entrambi partecipi per molti anni del movimento esperantista. Peano muore nel 1932 e la rivista cessa le pubblicazioni nel 1936.  Sia l’Ido che l’Interlingua avranno i loro adepti e le loro pubblicazioni ; tuttavia l’idea, originariamente unitaria, di una lingua pianificata si divide in rivoli che appoggiano l’una o l’altra delle varie soluzioni, spesso con polemiche molto accese. Il movimento esperantista, più forte per numero e per tradizione consolidata, subisce la scissione degli idisti, scissione sensibile più a livello di dirigenti che a livello di singoli fruitori; tuttavia l’Esperanto resta, ancora e certamente più oggi, la lingua pianificata con il maggior numero di adepti e di realizzazioni in tutti i campi . Ciò è dovuto anche allo spirito diverso con cui certe soluzioni al problema linguistico erano nate: il latino sine flexione, poi Interlingua, era iniziato come mezzo per gli scambi scientifici e per persone colte del mondo occidentale, e tale sempre rimase. L'Esperanto invece era stato pensato per una dimensione assai più vasta, si era già diffuso in ambienti di lavoratori, ed erano in piena vita parecchie associazioni di vario genere, da quelle cattoliche a quelle socialiste. All’Esperanto fu rimproverato dagli idisti e dagli adepti dell’Interlingua di avere gravi pecche dal punto di vista linguistico e di essere stato prodotto da un singolo dilettante, e a questi fatti veniva imputata la sua scarsa diffusione; ma l’Ido incorse nel difetto opposto. Esso nacque dal lavoro di un comitato di linguisti, che, andando alla ricerca della perfezione teorica, persero di vista un fatto fondamentale: l’affermarsi di una lingua ha bisogno di tempi lunghi, e per tali tempi è necessaria la stabilità. Stabilità che non significa immobilismo o fossilizzazione, bensì possibilità di evoluzione alla stessa stregua e con gli stessi tempi con i quali si evolvono le lingue etniche. A Padova fu un convinto assertore della necessità di una lingua internazionale il cristallografo Ruggero Panebianco, professore di mineralogia all'Università. La sua attività presso il nostro Ateneo durò oltre quarant'anni e segnò alcuni momenti importanti: nel 1883 si ebbe con lui la costituzione del Museo di Mineralogia come entità a sé stante, con la divisione amministrativa dei Gabinetti di Mineralogia e Geologia. Il Museo di Mineralogia andò poi rapidamente ingrandendosi dall'originaria collezione del Vallisneri che ne aveva costituito la base, acquisendo doni e lasciti di importanti collezionisti e studiosi del tempo. Nel 1923 Panebianco ne lascerà la direzione ad Angelo Bianchi. Ruggero Panebianco usa l'Esperanto in pratica e partecipa anche attivamente al movimento per la sua diffusione. Lo troviamo attivo dirigente nel Circolo Esperantista di Padova. Sulla «Rivista di Mineralogia e Cristallografia Italiana», che egli fondò e diresse troviamo alcuni articoli scientifici in Esperanto, ripubblicati poi come opuscoli a sé stanti dalla Società Cooperativa Tipografica di Padova. Il primo di questi è un opuscolo di 50 pagine e tratta di un problema al quale Panebianco dedicherà sempre grande attenzione: la validità dell’approssimazione numerica dei risultati quando si opera su dati aventi approssimazioni diverse. Il libretto, edito dapprima in Germania, ha un’interessante introduzione che termina con queste parole:  L’apparenza copre la scienza con un mistero, e il mistero scientifico è, come il mistero comune, una superstizione; ma la superstizione scientifica è forse peggiore della superstizione comune. Un altro lavoro è anch’esso piuttosto corposo e tratta di leggi della cristallografia verificate con i raggi X ; ad esso seguono alcune pagine sul problema che darà luogo ad una lunga polemica: se certi indici dei cristalli siano oppure no numeri razionali. Il Panebianco sostiene giustamente che tutti i numeri con cui si tratta praticamente sono razionali, anzi, decimali finiti, e sostiene che la legge fondamentale della cristallografia debba a ragione denominarsi "legge di Haüy", e non, come altri dicono, "legge degli indici razionali", come se altri indici non fossero razionali. Interessante per quanto riguarda la lingua è la prefazione a questo lavoro (scritta in Esperanto, inglese, francese, tedesco e italiano): in essa Panebianco cita Leone Tolstoj e il suo giudizio sull'Esperanto, sulla sua facilità e sull'opportunità di fare, almeno, lo sforzo di provare ad impararlo. Quindi menziona le basi essenziali dell'Esperanto, citando come particolare vantaggio l'esistenza dell'accusativo, in quanto consente libertà nella costruzione della frase; in nota, egli critica l'abolizione dell'accusativo, operata da altri linguisti che hanno voluto riformare l'Esperanto, e cita specificamente l'Ido, che, come abbiamo visto, era il risultato di una modifica dell'Esperanto effettuata dalla DALAI. La parte scientifica di questo lavoro è molto interessante perché Panebianco diventa anche un creatore in Esperanto della terminologia specialistica della cristallografia. Sulla precisione della determinazione di certi indici Panebianco obbietterà ancora una volta che non ha senso spingere il calcolo fino ad una certa cifra decimale quando i dati sono approssimati con un ordine di precisione minore, e ripeterà questa sua tesi in un lavoro, sempre in Esperanto, dell'anno successivo . Altri lavori sono rifacimenti di lavori in italiano. Panebianco fu un militante socialista fin dai suoi anni giovanili. Del 1893 è la sua traduzione dall’inglese in italiano di un capitolo di un'opera di William Morris, Un paese che non esiste; il capitolo appare sotto il titolo La futura rivoluzione sociale, ed è edito a Milano dall'Ufficio della Lotta di Classe, Tipografia degli operai . Si tratta della descrizione di un paese senza capi e senza leggi. Nella prefazione il traduttore critica gli anarchici, dicendo che la loro rivoluzione è quella stessa dei borghesi, e termina con queste parole:  Soltanto le generazioni dello Stato socialista - Stato che, occupandosi solamente della produzione e dello scambio dei beni, è la negazione di quello attuale - potranno forse realizzare quella negazione assoluta di organizzazioni, anche socialiste, che per ora è un sogno, un bellissimo sogno: quello descritto dal Morris.  E come socialista Panebianco interviene in maniera molto discreta in una polemica sulla lingua internazionale apparsa sull'«Avanti!» agli inizi del 1918. L'edizione del 24 gennaio riporta una lettera di Vezio Cassinelli che si inserisce in uno scambio di opinioni riguardante la fondazione di un Istituto di Cultura Socialista. Cassinelli si qualifica "umile operaio" e sostiene l'opportunità di tale istituto. Nei rami della sua futura attività Cassinelli propone di inserire anche l'insegnamento dell'Esperanto, come strumento funzionale a risolvere il problema dell'incomprensione tra i lavoratori che parlano lingue diverse. A commento redazionale di tale lettera appare, senza firma, un parere drasticamente contrario: "La lingua internazionale è uno sproposito, scientificamente. " Il commento continua con argomentazioni che oggi farebbero sorridere, ma che allora sembravano ancora avere qualche credito in alcune scuole di pensiero: le lingue sono fenomeni naturali e non possono essere create artificialmente, e "le nazioni si sono formate per le necessità economiche e politiche di una classe: la lingua è stata solo uno dei documenti visibili e atti alla propaganda di cui gli scrittori borghesi si sono giovati per suscitare consensi anche fra i sentimentali e gli ideologi." Due giorni dopo, il 26 gennaio, compare un trafiletto, anche questo senza firma, ma probabilmente del direttore Serrati, che comunica come il commento dell'anonimo redattore alla lettera di Cassinelli abbia sollecitato una quantità di proteste. Nel trafiletto si dice che l'Esperanto è utile anche se non è artistico, e che una guerra contro gli esperantisti da parte del partito socialista è proprio fuori luogo. Il giorno successivo esce una lettera di Ruggero Panebianco che approva la posizione equilibrata del direttore, ma garbatamente contesta che tale lingua non sia "artistica": quando non si conosce qualcosa non si ha diritto di giudicarla. Panebianco riporta un fatto accadutogli realmente e racconta di come un suo collega, che credeva a priori che l'Esperanto non fosse artistico, si fosse ricreduto quando gli fu fatta leggere, lentamente e spiegandogliela, una bella poesia tradotta in Esperanto. Sull'«Avanti!» seguì poi una replica ancora più insistita a firma del "Redattore torinese anti-esperantista", una nuova risposta del Direttore, e quindi la polemica si chiuse con un intervento di Angelo Filippetti, un medico che sarebbe diventato di lì a poco sindaco di Milano. Il Filippetti esponeva quanto la linguistica stava chiaramente elaborando allora, e cioè che "anche le attuali lingue ufficiali sono più o meno artificiali, imposte dalle convenienze consolidate dall'uso." E concludeva:  Noi sentiamo che lavoriamo, sia pure in un campo secondario e modesto, per l'attuazione dell'unione internazionale dei lavoratori; noi vogliamo rovesciare una barriera, e non delle minori, che dividono l'unica classe lavoratrice mondiale. Noi lavoriamo per il Socialismo.    La polemica sull'«Avanti!» terminò, ma il "redattore anti-esperantista" riprese le sue tesi in un lungo articolo sul settimanale socialista «Il grido del popolo», questa volta firmandosi con le iniziali: A. G.; si trattava di Antonio Gramsci . Qualche anno dopo troviamo che Panebianco non usa più l'Esperanto, bensì l'Interlingua di Peano, ma la sua passione politica è sempre il socialismo pacifista. Nel suo opuscolo, pubblicato nel 1921, Adoptione de lingua internationale es signo que evanesce contentione de classe et bello, egli esprime la convinzione che l’adozione di una lingua internazionale possa eliminare i conflitti di classe e la guerra. Panebianco usa l’Interlingua anche per alcuni suoi lavori scientifici, e il suo primo lavoro in tale lingua è del 1921, su un minerale della Valsesia . Nell'introduzione egli scrive: "Nostro Interlingua es etiam plus facile de sympathico lingua Esperanto que es plus facile de lingua de Schleyer, et, que, pro suo diffusione, substitue isto, jam mortuo." Dell'Interlingua è magnificata la facile comprensibilità "quasi de primo visu" per ogni persona dotta che conosca una lingua europea. Un altro suo lavoro scientifico tratta la legge di Haüy, mentre altri articoli trattano temi più generali . La funzione della lingua internazionale fu sempre intesa sotto due aspetti: da una parte, la comprensione a scopi esclusivamente pratici, senza nessuna componente ideale; dall'altra, la supposizione che una maggiore conoscenza reciproca avrebbe favorito la pace e la fratellanza tra i popoli. Un giudizio positivo, specie sulla possibilità di favorire questo secondo scopo, fu espresso nel 1914 da Roberto Ardigò, professore di filosofia nel nostro ateneo dal 1881 al 1920, che rispose ad una richiesta di parere rivoltagli dal Circolo Esperantista di Padova con il seguente messaggio:  Il sottoscritto ringrazia di gran cuore del dono prezioso delle pubblicazioni esperantiste fattegli tenere, onde ha occasione della riflessione, che soggiunge. I progressi, in modo mirabile sempre maggiori, nella facilitazione e nell'aumento delle comunicazioni, ognora più agevoli, più rapide, meno costose, per terra, per mare, per l'aria stessa, quanto hanno già giovato e in seguito viepiù gioveranno all'affratellamento delle genti più varie, più discoste, più riottose! Ma l'affratellamento verrebbe poi fino a formare dell'umanità intera proprio una sola famiglia quando si riuscisse (e giova sperarlo) a farvi diffondere e generalizzare, almeno pei commerci e la cultura scientifica, un semplice, facile, razionale linguaggio comune, come certamente è da ritenere l'Esperanto. Nobilissimo dunque e lodevolissimo è l'intento del Circolo Esperantista di Padova, al quale per ciò è da augurare, e auguro fiducioso, vita e seguito sempre maggiori. Dev.mo Prof. Roberto Ardigò   Negli anni immediatamente precedenti la prima guerra e nel periodo tra i due conflitti l'Esperanto fu insegnato in Padova e provincia in numerosissimi corsi presso istituti scolastici pubblici e privati (ad esempio l'Istituto Magistrale "Fuà Fusinato" e il Liceo "Tito Livio"), con centinaia di allievi; il provveditore agli studi di Venezia, RENDA (vedasi) diramò circolari in favore dell'istituzione di corsi nelle aule scolastiche, corsi che furono tenuti al liceo "Marco Polo", al liceo "Marco Foscarini", al Liceo Scientifico, all'Istituto Magistrale; si formarono gruppi esperantisti a Rovigo, Cittadella, Este, Venezia, Legnago, Piazzola. Alcuni corsi dovettero essere sdoppiati per il grande numero di allievi, altri dovettero essere rimandati essendo l'insegnante già troppo impegnato in altri corsi. Negli "anni del consenso" per il regime fascista l'Esperanto fu visto dalle autorità principalmente come strumento di italianità, in quanto simile all'italiano (ma non tanto quanto si voleva far credere) e in quanto mezzo per arginare la prepotenza delle cosiddette "grandi lingue". Una lingua internazionale che propagandasse all'estero le bellezze d'Italia per attirare il turismo e che facesse conoscere gli scopi e le realizzazioni del regime fu vista a lungo con occhio molto benevolo da parte delle istituzioni statali. In una situazione di apprezzamento reciproco, anche nel movimento esperantista, come in vari altri di ispirazione e aspirazione internazionale, divenne vincente la linea che proponeva di "esportare il fascismo". L'Esperanto fu quindi largamente utilizzato per pubblicazioni turistiche e di propaganda politica, come pure nelle trasmissioni radio a onda corta . I vari podestà figuravano come presidenti dei congressi nazionali di Esperanto, che si svolgevano ogni anno in una città diversa. Nel 1931 il congresso si svolse a Padova, alla Sala della Gran Guardia, e come presidente del Comitato Organizzatore figurava istituzionalmente il Podestà, dapprima il conte Francesco Giusti del Giardino e poi il suo successore, nob. Ing. Lorenzo Lonigo; tuttavia l'anima dell'organizzazione effettiva fu Giovanni Saggiori . Il congresso, tenutosi dal 26 al 28 luglio, ebbe una vasta risonanza sulla stampa e vi furono numerosi saluti e telegrammi di apprezzamento anche di alte autorità: il Re, il Principe di Piemonte, il Ministro per l'Educazione Nazionale, vari podestà, il Touring Club, la Croce Rossa Italiana, l'Università per stranieri di Perugia, l'Università di Trieste e numerose altre autorevoli istituzioni. È tuttavia da segnalare che, stranamente, l'Università di Padova non partecipò affatto, neanche con un semplice messaggio di saluto. L’Esperanto è presente alla Fiera di Padova. L’assise mondiale esperantista si svolge a Roma, "con l'alto assenso del Duce". Corsi di Esperanto vengono tenuti alla Scuola Superiore di Commercio a Venezia, dove insegna Gino Lupi, assistente di romeno e poi insegnante di lingue a Padova. Tuttavia presso l'Università di Padova non risultano essersi tenuti corsi. Con il montare del nazionalismo e l'allineamento alla politica nazista, che liquida le organizzazioni esperantiste – e deutero-esperantista -- in Germania, cominciano le difficoltà anche in Italia – Grice: “Mamma mia!”.  Il congresso a Roma è l'ultimo evento in cui il movimento esperantista e il regime fascista sono in sintonia. Il congresso nazionale si svolge a Vicenza ed ha come tema ‘L'Esperanto come strumento di propaganda turistica.’ Ma la stampa esperantista viene messa a tacere per risparmiare carta. Il fatto che l'iniziatore dell'esperanto – ma non del deutero-esperanto -- è un ebreo divenne un marchio di infamia, le aspirazioni internazionaliste divenneno un atto d'accusa. Alla via Zamenhof di Milano viene cambiato il nome. Il movimento esperantista, come tutte le attività internazionali, subisce un arresto. Di lì a poco lo scoppio del conflitto mette in secondo piano ogni idealismo e costringe ad urgenze e priorità diverse. Dopo la seconda guerra il fortissimo aumento delle relazioni internazionali rende sempre più acuto il problema linguistico. Si sviluppano i primi consistenti studi sulla traduzione automatica, in particolare quelli legati al progetto Eurotra, che coinvolge decine di ricercatori di quindici università di tutta Europa e produce parecchie pubblicazioni . C'è anche un interessantissimo studio portato avanti nel Distributed Language Translation (DLT), un progetto di traduzione automatica in rete in varie lingue, sostenuto dalla ditta olandese BSO e dallo stato olandese: il sistema è "a linguaggio intermedio", cioè la traduzione da una lingua all'altra si basa su una lingua ponte. Il DLT ha scelto come lingua ponte l'Esperanto. Tale progetto dura dieci anni, dal 1980 al 1990 e produce un prototipo di sistema di traduzione di ottime potenzialità, che viene illustrato all'Università di Padova il 31.8.1990 da Dan Maxwell, uno dei principali collaboratori. L'attività dei gruppi esperantisti è nuovamente vivace. Nel 1954 si svolge a Verona il congresso mondiale dei ferrovieri esperantisti, con oltre 500 partecipanti. A Padova il Gruppo è sempre sotto la guida di Giovanni Saggiori, e negli anni Sessanta il luogo istituzionale dove imparare la lingua diventa l'Università Popolare.  Il nostro Ateneo partecipa all'attività riguardante la lingua internazionale con i primi anni Settanta nella sua sede di Verona. Lì, in via dell'Artigliere, viene ospitata per oltre dieci anni la segreteria dell'Istituto Italiano di Esperanto, organizzazione che presiede ai corsi di insegnamento della lingua. Ancora presso la sede di Verona il nostro Ateneo ospita il congresso nazionale, con la partecipazione in prima persona del prof. Gino Barbieri, rappresentante a Verona del Rettore di Padova. Il prof. Barbieri è un vecchio esperantista, attratto alla lingua da MIGLIORINI (vedasi). FORMIZZI (vedasi), professore di pedagogia presso la sede di Verona, poi resasi ateneo autonomo, si avvicina all'Esperanto e lo insegna all'interno del suo corso di Storia della Pedagogia . Del pari un cultore di Esperanto è BERGAMASCHI (vedasi), professore di Pedagogia anch'egli nella sede veronese dell'Università di Padova e poi presso l'università autonoma di Verona. Questi due professori, insieme a chi scrive, sono stati oratori ufficiali della celebrazione del centenario dell'Esperanto nel 1987 da parte della Federazione Esperantista Italiana, celebrazione tenutasi alla Fondazione Cini a Venezia.  Nel 1983 nasce a San Marino, per volontà del Congresso di Stato e con decisione del Consiglio dei XII, l'Accademia Internazionale delle Scienze (AIS) San Marino, un'istituzione universitaria di insegnamento e di ricerca. Le lingue di insegnamento sono l'italiano, l'Esperanto, l'inglese, il francese, il tedesco, a cui si aggiungeranno successivamente altre lingue, data l'espansione dell'attività specialmente nei paesi dell'Europa orientale. L'Esperanto resterà comunque fino ad oggi, per statuto, la lingua privilegiata, in cui devono essere scritte, e difese oralmente, le tesi dei vari livelli, corrispondenti ai titoli italiani odierni di laurea, laurea magistrale, dottorato di ricerca, oltre a un titolo superiore corrispondente al "doctor habilitatus" tedesco. I primi sostenitori di questa iniziativa sono professori universitari tedeschi e italiani, e troviamo qui ancora dei docenti veneti: Fabrizio Pennacchietti, un orientalista torinese che ha insegnato a Ca' Foscari, Mario Grego, abitante a Padova e docente di inglese anch'egli a Ca' Foscari, il già citato Giordano Formizzi e due professori dell'università di Padova: Marino Nicolini, farmacologo di cittadinanza sammarinese, e, successivamente, l'autore di queste righe, matematico. In particolare il primo e l'ultimo dei docenti citati, oltre che tenere corsi in Esperanto, hanno ricoperto e ancora ricoprono incarichi organizzativi di alto livello. I professori dell'AIS vengono da molte università di tutto il mondo, creando un contesto internazionale estremamente proficuo per gli studenti; tra essi ci sono il premio Nobel per l'economia Reinhard Selten e membri di varie accademie nazionali . Tra le prime opere scientifiche edite sotto gli auspici dell’Accademia Internazionale delle Scienze San Marino vi è un interessante lavoro di biologia. Fino ai primi anni ’80 non esisteva un testo completo per il riconoscimento dei licheni europei, pur esistendo testi e cataloghi in varie lingue europee, italiano e latino compresi. I francesi G. Clauzade e C. Roux pubblicarono allora un testo illustrato in Esperanto per la determinazione dei licheni dell’Europa occidentale . Il testo fu dapprima considerato una stranezza, dato che il mondo scientifico non era portato a vedere testi in lingua diversa dall’inglese; tuttavia per il suo valore divenne indispensabile in ogni laboratorio che si occupasse di riconoscimento dei licheni. Il testo, che era corredato da un piccolo glossario esperanto-francese, fu utilizzato anche all’università di Padova dal prof. Giovanni Caniglia; con la collaborazione degli studenti interni il glossario originario fu elaborato ed arricchito fino a diventare un piccolo dizionario di esperanto, che fu in seguito diffuso presso i soci della Società Lichenologica Italiana . Il testo è attualmente un po’ superato, dato il progredire della scienza negli ultimi decenni, però fu un evento significativo nell’intento di trasmettere la scienza anche in una lingua internazionale non etnica.  Nel 1990 il nostro Ateneo è fortemente impegnato in alcuni eventi connessi alla lingua internazionale. Il Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata pubblica, come suo rapporto interno, una ricerca sui contatti culturali tra l'Italia e l'Ucraina, originariamente redatta in Esperanto . Quindi alla fine di agosto viene ospitato al Liviano il 61° Congresso italiano di Esperanto. Si tratta della manifestazione più significativa della comunità esperantista mai svoltasi a Padova: precedentemente c'era stato, come già visto, il 16° congresso nazionale e quind si era svolta, alla Sala della Gran Guardia, una giornata esperantista che metteva insieme la celebrazione del centenario della nascita della lingua e quella dei 75 anni di vita del gruppo.  Il Congresso si giova del patrocinio della Regione Veneto, della Provincia di Padova, dell'Assessorato alla Cultura e ai Beni Culturali del Comune di Padova, dell'Azienda di Promozione Turistica della Provincia e della Sezione Ricerca e Istruzione del Consiglio d'Europa. Il Comitato d'Onore è imponente, come assai raramente succede per iniziative al di fuori degli organi istituzionali: vi figurano il Presidente della Repubblica Cossiga, il Presidente del Consiglio Andreotti, il Presidente del Senato Spadolini, il Presidente della Provincia Toscani, il Questore di Padova Romano, i Presidenti delle Regioni Valle d'Aosta e Trentino-Alto Adige, i sindaci di Padova, Firenze, Bologna e Reggio Emilia, i Rettori delle Università di Padova, Bologna e Ferrara, il Rettore dell'AIS San Marino, oltre a vari parlamentari e autorità locali. I congressisti sono oltre 300, dei quali un centinaio provenienti dall'estero. All'inaugurazione alla Sala dei Giganti, il 25 agosto, intervengono il sindaco Paolo Giaretta e il prof. Ezio Riondato in rappresentanza del Rettore Mario Bonsembiante. Il tema del congresso riguarda i problemi linguistici degli immigrati in Europa e il discorso inaugurale, tenuto dallo storico tedesco Ulrich Lins, ha titolo: Verso un'Europa multiculturale. Durante l'inaugurazione si celebra il gemellaggio dei gruppi esperantisti di Padova e Friburgo e la mattinata si conclude con un saluto di Marco Pannella; l'intero congresso viene messo in onda in diretta da Radio Radicale.  Le conferenze e i programmi musicali del congresso si svolgono nella Sala dei Giganti, gli spettacoli sono all'Antonianum; i corsi di Esperanto attivati per l'occasione si svolgono nelle aule della Facoltà di Lettere, poste cortesemente a disposizione dal preside Vincenzo Milanesi. All'inaugurazione e nelle serate si esibisce, insieme alla cantante Giusy Irienti, il pianista Aldo Fiorentin, allora giovane già affermato, oggi professore al Conservatorio di Adria, vincitore di vari premi nazionali e internazionali; i due solisti si alternano con una rappresentazione di pupi del Teatro di Stato di Budapest ed un recital del chitarrista polacco Jerzy Handzlik. La Sezione teatrale del Club Studentesco Esperantista dell'Università di Zagabria, porta in scena la versione in Esperanto della commedia ruzantiana Il Parlamento, e il testo ha la prefazione di Marisa Milani, anch'ella docente del nostro ateneo . In altra serata viene presentata un'antologia in Esperanto di poeti del Novecento  (per i contatti con i poeti collaborarono i professori padovani Armando Balduino e Silvio Ramat). Il congresso ha ampia risonanza sui giornali, dato che vari eventi del programma sono aperti al pubblico: la tavola rotonda sul tema "L'Europa e gli immigrati: il ruolo dell'Esperanto" viene effettuata all'aperto di fronte al Bo', mentre lungo il porticato di via Oberdan un maestro internazionale di scacchi, il cecoslovacco L. Fiala, effettua dieci partite in simultanea con appassionati locali. La serata "Musica in piazza" si svolge in Piazza dei Signori sotto la direzione artistica di Franco Serena e vi partecipano due complessi padovani ("The Beat Shop" e "Serena") e il complesso vocale "Eterna Muziko" di Leningrado.  In coda al congresso si ha, sempre ospitata al Liviano, una giornata di studio dell'Accademia Internazionale delle Scienze San Marino sulla modellizzazione matematica del linguaggio; gli atti, redatti in italiano, esperanto, deutero-esperanto, e inglese, escono come Rapporto Interno del Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata . In concomitanza con il congresso e nello stesso periodo la galleria della Sala dei Giganti accoglie l'esposizione "Vita e cultura in lingua Esperanto", sponsorizzata dalla Cassa di Risparmio di Padova e Rovigo e curata da Giorgio Silfer, del Centro Italiano di Interlinguistica. La mostra è organizzata in varie parti: espositiva, recitativa, teatrale, musicale e vuole far conoscere come la comunità che parla la lingua internazionale abbia una forte autocoscienza e sia molto ricca culturalmente, pur partecipando ognuno anche alla cultura del proprio paese. Nel 1996 esce un dizionario italiano-Esperanto, presentato al pubblico padovano da Alberto Mioni, ordinario di glottologia, in una giornata alla Sala della Gran Guardia; a tale giornata partecipa anche, con un messaggio di saluto, Antonio Lepschy, ordinario di controlli automatici. Ha trascorso periodi di studio presso l'Università di Padova (come ricercatore e anche come correlatore di tesi di laurea in Psicologia) il chimico Luigi Garlaschelli dell'università di Pavia, tra i fondatori del gruppo esperantista di Pavia, il quale si occupa anche di indagini sui presunti fenomeni paranormali.  In varie università italiane vengono fatti studi sulla lingua internazionale; in particolare, all'Università di Torino opera un validissimo gruppo di storici della matematica che si occupa di Peano. Tesi di laurea su questi argomenti sono state discusse molto recentemente a Torino, Roma, Genova, Venezia; nell'ateneo torinese vi è un corso istituzionale di "Interlinguistica ed Esperantologia"; all'Università Statale di Milano una parte del corso di Storia della filosofia contemporanea è stata dedicata ai linguaggi artificiali ; la biblioteca della Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM a Milano ha una consistente sezione dedicata all'Esperanto. All'Università di Padova l'interesse per la lingua internazionale non riveste semplicemente un ruolo collaterale: presso il Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata, come ricerca istituzionale nell'ambito del finanziamento ministeriale ex-60%, è stato elaborato un analizzatore morfologico dell'Esperanto ; nello stesso ambito sono stati pubblicati uno studio di statistica linguistica su un corpus in Esperanto, una traduzione dal latino in Esperanto di un brano del De numeris di Cardano  e, in collaborazione con l’Università Industriale Statale di Mosca, un testo in Esperanto di storia della scienza e della tecnica . In particolare Carlo Minnaja, professore a Padova dal 1965 e professore onorario all’Università statale “Lucian Blaga” di Sibiu (RO) dal 2002, ha svolto un'intensa attività nelle organizzazioni esperantiste ed è membro dell'Accademia di Esperanto; per la diffusione della cultura italiana tramite traduzioni gli è stato assegnato il Premio della Cultura della Presidenza del Consiglio dei Ministri . Non solo professori, ma anche studenti del nostro Ateneo usano nei loro studi lingue pianificate. È stata discussa una tesi di laurea in matematica sulle serie di Chebyshev, tesi tradotta poi in Interlingua . Opera di studenti o ex-studenti del nostro Ateneo è la traduzione in Esperanto dei Malavoglia, presentata al congresso mondiale a Firenze  : dei tre traduttori, Paola Tosato e Giancarlo Rinaldo sono stati studenti-lavoratori, mentre Anselmo Ruffatti si è laureato a Padova in medicina. Del pari allievo dell'Università di Padova per il conseguimento del titolo di Direttore Didattico è stato Filippo Franceschi, che, sotto lo pseudonimo di Sen Rodin, è un apprezzato autore di novelle in Esperanto. La nostra università quindi continua nella sua opera di produzione e diffusione della cultura anche attraverso la lingua internazionale.Un validissimo lavoro in italiano su lingue "universali" e poi "internazionali" proposte da matematici è: ROERO, I matematici e la lingua internazionale, «Bollettino Unione Matematica Italiana. Esso tuttavia, per quanto riguarda l'Italia, si focalizza quasi soltanto su Giuseppe Peano e la sua scuola, con particolare riguardo agli eventi del primo decennio del secolo scorso; si arresta quindi con l'estinguersi, nel 1936, della rivista ispirata dal Peano «Schola et Vita». Qualche informazione sulla matematica in Esperanto si trova in un sito dell'università svedese di Uppsala, math.uu.se/~kiselman/mathesp.html; numerosi articoli di matematica in Esperanto si trovano in «Scienca Revuo», rivista che esce ininterrottamente dal 1949; gli indici delle annate sono disponibili al sito ais-sanmarino.org/publik/sr/index.html. Sull'algebra medioevale, vd. FRANCI, Una traduzione in volgare dell'Al-Jabr di al-Kwarizmi, in FRANCI, PAGLI, SIMI (a cura di), Il sogno di Galois, Siena, Centro Studi della Matematica Medioevale - Università di Siena. In Francia ancora alla fine dell'Ottocento le tesi in filosofia erano obbligatoriamente in latino. In Italia l'obbligo di far lezione in italiano nelle università (con eccezione per Teologia ed Eloquenza latina) si ha con il Regio Decreto per il Regno di Sardegna, esteso poi con l'unificazione a tutto il Regno d'Italia; vd. ROERO, I matematici.   Nome latinizzato del pedagogista e riformatore moravo Jan Amos Komenský (1592-1670). Sui progetti di lingua internazionale di Comenius vd. FORMIZZI, La lingua pansofica di Comenio, L'Esperanto. Formizzi, professore di pedagogia all'Università di Padova e poi all'Università di Verona e all'Accademia Internazionale delle Scienze San Marino, ha tradotto in italiano altre opere di Comenius: la Panglottia, La via della luce e l'Angelus pacis, edite dalla Libreria Editrice di Verona, nonché la Panorthosia, edita a Verona da Gabrielli. In quest'ultima opera Comenius propone un progetto di riforma del mondo che include la proposta di una lingua universale.   La raccolta più completa di lingue immaginarie, inventate o pianificate, corredata di ampio commento, è: ALBANI, BUONARROTI, Aga Magéra Difura, Bologna, Zanichelli. Più recente è un'edizione francese: PAOLO ALBANI, ALIGHIERO BUONARROTI, Dictionnaire des langues imaginaires. Paris, Belles lettres. Di spirito diverso, quasi ludico, che si può leggere come un romanzo è: ALESSANDRO BAUSANI, Le lingue inventate, Roma, Ubaldini.  Con valore storico, ma di notevole completezza per l'epoca, è un'opera in Esperanto: PETER E. STOJAN, Bibliografio de internacia lingvo, Genève, Bibliografia Servo de Universala Esperanto-Asocio. Sulla storia delle lingue inventate, o pianificate in maggiore o minore misura, citiamo, a puro titolo di esempio, in italiano: UMBERTO ECO, La ricerca della lingua perfetta nella cultura europea, Roma-Bari, Laterza; il testo più recente è in Esperanto: ALEKSANDR DULIČENKO, En la serĉado de la mondolingvo, aŭ interlingvistiko por ĉiuj (Alla ricerca di una lingua mondiale, o interlinguistica per tutti), Kaliningrado, Sezonoj, traduzione dall'originale russo che ancora non è apparso a stampa. Di valore storico è COUTURAT, LEAU, Histoire de la langue universelle, Paris, Librairie Hachette, con il suo aggiornamento: COUTURAT, LEAU, Les nouvelles langues internationales, Paris, Hachette. Una edizione è uscita presso Olms, Hildesheim-New York.   Il titolo intero è Via lucis, Vestigata et Vestiganda, h. e. Rationabilis disquisitio, quibus modis intellectualis animorum LUX, SAPIENTIA, per omnes omnium hominum mentes et gentes iam tandem sub mundi vesperam feliciter spargi possit. Nempe ad intelligenda melius illa Oraculi verba Zachariae 14, v. 7: Et erit, ut vespere fiat lux. Il termine ‘universale’ attribuito ad un linguaggio per esprimere qualsiasi concetto in maniera comprensibile a popoli di lingue diverse muta poi in ‘inter-nazionale,’ quando sarà riferito soltanto ad espressioni linguistiche. Vives, filosofo e umanista, sostiene la necessità di una lingua unica e universale nella sua opera De tradendis disciplinis. Ne esiste una traduzione italiana commentata di GALLINARI (vedasi), uscita a Cassino, Ed. Sangermano. KOMENSKY, La via. Di Comenius non esiste ancora un'edizione completa delle opere; un progetto, affidato a Praga, la prevede in una trentina di volumi, ma l’edizione si è arrestata ben prima del completamento. L’ultimo volume edito è uscito in occasione del centenario della nascita di Comenius (comunicazione all'A. di FORMIZZI (vedasi). Dalgarno, pedagogista, è tra i primi ad occuparsi dell'istruzione dei sordo-muti, elaborando un sistema di segni, che espose nell'opera “Ars signorum: vulgo character universalis et lingua philosophica” e nel “Didascalocophus.” Wilkins, vescovo di Chester, tra i fondatori della "Royal Society" londinese, cognato di Cromwell. Pubblica l'opera An Essay Towards a Real Character and a Philosophical Language. In essa tutte le idee di natura più semplice sono classificate in un sistema gerarchico e collocate in una tabella. C'è un elenco primario di quaranta generi, ciascuno suddiviso in sei "differenze", e ciascuna differenza è poi suddivisa in specie. Vengono così raccolti e classificati 2030 concetti. Ad ogni genere corrisponde una coppia di lettere iniziali, ad ogni differenza una consonante maiuscola, ad ogni specie una vocale o gruppo di vocali minuscole. Vengono così ad essere costituite le radici, alle quali poi si aggiungono le derivazioni e la flessione pertinente alla morfologia. Le parole sono quindi costituite da successioni di lettere che corrispondono al posto del termine nella tabella. Questa lingua viene presentata da Wilkins alla Royal Society, che ne demanda lo studio ad una commissione di esperti, tra i quali gli scienziati Boyle, che diventerà famoso per una legge sui gas perfetti, e il suo assistente Hooke, che pure resterà famoso per una legge sull'elasticità dei corpi. Non si è trovata tuttavia una relazione sulla questione.   Così in COUTURAT, LEAU, Histoire; va detto tuttavia che al tempo dell'uscita di tale opera molti degli scritti di Leibniz erano ancora sconosciuti.   Così presentato in COUTURAT, LEAU, Histoire, p. 23 (trad. dal francese dell'A.).   Il nome è derivato da Pacidius, pseudonimo sotto il quale Leibniz voleva pubblicare la sua Encyclopedia; vd. LOUIS COUTURAT, Opuscules et fragments inédits de Leibniz, Paris, Felix Alcan.   Cfr. STOJAN (trad. dall'Esperanto dell'A.). LEIBNIZ, Scritti di logica, Roma-Bari, Laterza, Vd. ROBINET, L’empire leibnizien, Trieste, LINT, Per una biografia estesa vd. LEGNAZZI, Commemorazione di Bellavitis, Padova, Prosperini. Per una biografia più succinta vd. NICOLA VIRGOPIA, Bellavitis, Giusto, in Dizionario Biografico degli Italiani, 7, Roma, Ist. Enc. It., BELLAVITIS, Pensieri sopra una lingua universale, «Memorie dell'I. R. Istituto veneto di scienze, lettere ed arti; un'edizione a parte è apparsa presso la Segreteria del detto Istituto. BELLAVITIS, Saggio di applicazioni di un nuovo metodo di geometria analitica - calcolo delle equipollenze, «Annali delle Scienze del Regno Lombardo-Veneto»; BELLAVITIS, Memoria sul metodo delle equipollenze, «Annali delle Scienze del Regno Lombardo-Veneto», LEGNAZZI, Commemorazione. Il libretto citato fu esibito al pubblico durante al commemorazione citata. Attualmente non è noto il  luogo dove sia conservato.   BELLAVITIS, Pensieri. Zamenhof nacque nella cittadina polacca di Bjałystok, che per il trattato di Tilsit era allora sotto la Russia. Dalla fine della I guerra mondiale è in Polonia.   BELLAVITIS, Pensieri. BELLAVITIS, Pensieri, p. 57-58. Sudre, musicista, professore a Sorèze, un collegio dei benedettini, riorganizzato  dai domenicani. Sudre si dedicò anche alla telefonia, scrivendo un codice per la trasmissione a distanza di segnali fonici che fu adottato in Francia per impieghi militari.Vailati, laureato in ingegneria e quindi in matematica, si dedica successivamente alle lingue e alla filosofia, in particolare alla logica; assistente di Peano, insegnò poi in varie scuole medie e fu uno dei promotori dei primi congressi internazionali di filosofia, nei quali, come vedremo, fu posto il problema di una lingua internazionale per la comunicazione scientifica. A Crema, sua città natale, esiste il “Centro Studi Giovanni Vailati”.   La citazione proviene dalla recensione ad opera di Vailati del libro di Couturat e Leau Histoire, citato precedentemente, in Scritti di VAILATI (vedasi), Leipzig-Firenze, Johann-Ambrosius-B. Seeber, BELLAVITIS, Utopie del socio ordinario Giusto prof. Bellavitis, Padova, G. B. Randi. BELLAVITIS, Reminiscenze della mia vita: lettura accademica, Padova, G. B. Randi, LUCIANO, ROERO (a cura di), PEANO (vedasi) - Couturat: Carteggio, Firenze, Olschki. L’opera contiene una bibliografia molto estesa.   Padova, Tipografia del Seminario, Rivista di Matematica. Vd. il pregevole lavoro: GHEZZO, VERONESE (vedasi), Matematico dell'Università di Padova, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl., LEAU, Une langue universelle est-elle possible? Appel aux hommes des sciences et aux commerçants, Paris, Gauthier-Villars. Per la storia della lingua internazionale e in particolare delle vicende qui riportate si possono utilmente vedere: UBALDO SANZO, L'artificio della lingua, Milano, Angeli; ROERO, I matematici. Sebert, generale di artiglieria dell'esercito coloniale francese, fece numerosi studi di balistica; ritiratosi dall'esercito, fu consulente industriale e si occupò di impianti di distribuzione dell'elettricità. Le sue iniziative per rendere disponibile su larga scala la bibliografia scientifica lo portarono, negli ultimi anni dell'Ottocento, ad interessarsi di una lingua internazionale. Adepto dell'Esperanto, fu poi un grande organizzatore e finanziatore dell'attività esperantista. COUTURAT, La logique de Leibniz, Paris, Alcan; ripubblicato poi presso Olms, Hildesheim. Nella sua opera De l'Infini mathématique Couturat aveva utilizzato la memoria del Bellavitis sul calcolo delle equipollenze. Schleyer, parroco cattolico in una cittadina tedesca sul lago di Costanza, fu nominato "cameriere segreto" da Leone XIII. La lettera, già citata come inedita in SANZO, L’artificio, è ora comparsa nel citato carteggio tra Couturat e Peano. COUTURAT, LEAU, Conclusions du rapport sur l'état présent de la question de la langue internationale, Coulommiers, Brodard, PEANO, Prof. Louis Couturat, «Revista Universale. La «Revista Universale» era un periodico sulla lingua internazionale edito a Ventimiglia; per le collaborazioni di Peano a varie riviste vd. il cd-rom ROERO (a cura di), Le riviste di Giuseppe Peano, Torino, Dipartimento di Matematica. Con tale nome verranno poi indicati vari altri progetti di lingua internazionale, in particolare quello sostenuto dalla International Auxiliary Language Association (I.A.L.A.), fondata da Morris, la quale, entusiasmatasi dell'Esperanto per le sue idee filantropiche di fratellanza universale, fonda una specie di seconda Delegazione per l'adozione di una lingua ausiliaria internazionale. Dopo tentativi infruttuosi di diffondere l'Esperanto, ostacolati da alcuni linguisti, la I.A.L.A. propone una nuova lingua internazionale elaborata da Gode, che si chiama anch'essa Interlingua e che godrà per un periodo limitato di un certo successo nelle riviste scientifiche. Sulla sua diffusione attuale, vd. il sito della Union Mundial pro Interlingua: www.interlingua.com.   Couturat in una lettera a Bertrand Russell del 30 dicembre 1912 contesta la validità scientifica di tale accademia, poiché vi si entra con il semplice pagamento di una quota, e nega che essa sia la prosecuzione dell'Accademia volapükista. Per la citazione esatta vd. SCHMID, Bertrand Russell, Correspondance sur la philosophie, la logique et la politique avec Couturat, Paris, Kimé, riportata in LUCIANO, ROERO,  Peano. LEVI-CIVITA, Programma de cursu de Mathematica superiore in Universitates italiano, «Schola et Vita.   Vd. ad es., per l’Ido, LUSANA, Vocabolario moderno Ido-Italiano ed Italiano-Ido, Biella, Tip. Magliola. L’Ido, che continua a definirsi “Esperanto reformita”, ha tuttora adepti e un’organizzazione che ne promuove la diffusione; vd. http://idolinguo.org.uk. Per l’Interlingua vd. CASSINA, GLIOZZI, Interlingua, Milano, Villa, 1945.   Per l’attività del movimento esperantista e la pubblicistica in Esperanto vd. esperanto.it.   Attualmente il Gruppo Esperantista Padovano, erede del Circolo Esperantista, aderente alle Associazioni di base della Regione Veneto, è intitolato a Giovanni Saggiori, che ne è stato animatore per oltre sessant'anni, ed ha sede in Via Barbieri PANEBIANCO, Fizika proksimigo, verkita de Roĝero Panebianco, Profesoro de Mineralogio en la Universitato de Padovo (Approssimazione fisica, scritto da Ruggero Panebianco, Professore di Mineralogia nell'Università di Padova), Berlino, R. Friedland kaj filo (e figlio), 1914; è da notare anche l'esperantizzazione del nome in "Roĝero".   Trad. dall’Esperanto dell’A.  PANEBIANCO, Gravokristalaj X-radileĝoj kaj L' aserto ke la kristaledrindicoj estas racionalnombroj ne estas naturiste kaj ne difinas ilin (Importanti leggi cristallografiche basate sui raggi X e L'asserzione che gli indici di spigolo dei cristalli sono numeri razionali non è naturale e non li definisce), «Rivista di Mineralogia e Cristallografia Italiana», di Aldono post linio (Aggiunta dopo la riga). RUGGERO PANEBIANCO, Proksimigo de la refraktigindicoj (Approssimazione degli indici di rifrazione), Padova, Società Cooperativa Tipografica, Presso la Biblioteca Universitaria di Padova vi è una copia di tale opuscolo con la dedica autografa del traduttore a Roberto Ardigò; segnatura: Bibl. Ardigò, D. Ba 8/5.   I corsivi sono nell'originale. FILIPPETTI, Ancora sull’Esperanto, «Avanti!», 7 Gramsci, La lingua unica e l'Esperanto, Il grido del popolo. Gramsci riaffermò anche successivamente le sue posizioni, vd. ad es. GRAMSCI, Quaderni dal carcere, vol. II, Quaderni 6-11, Torino, Einaudi. Tali posizioni furono in seguito ritenute da rivedere anche all'interno del suo partito: vd. CARANNANTE, Gramsci e i problemi della lingua italiana, «Belfagor. Una replica riassuntiva si trova in GIORGIO SILFER, Gramsci e l'esperanto: storia di un malinteso, «Lombarda esperantisto». PANEBIANCO, Thulite de Varallo in Valsesia, Padova, Soc. Coop. Tip., 1921.   Si tratta del Volapük.   RUGGERO PANEBIANCO, Lege de Haüy et lege de Symmetria, Cuneo, Un. Tip. Ed. Prov. PANEBIANCO, Hypnotismo et Necromantia (spiritismo); nota de naturalista R. Panebianco, Torino, Acad. Pro Interlingua, 1923; RUGGERO PANEBIANCO, Regula de Camaro de longa et sana vita, «Schola et Vita, Revista in Interlingua; ripubblicato a Milano, Inst. Pro Interlingua, Riportato in «L'Esperanto», Le trasmissioni radio dell'EIAR in esperanto durarono; esse furono riprese a cura della Presidenza del Consiglio e durano tutt'ora. Saggiori, ufficiale del genio, radiotecnico, sindaco di Fossò, fu presidente del Gruppo padovano per oltre sessanta anni. Esperto di toponomastica padovana, fu autore del volume Padova nella storia delle sue strade, Padova, Piazzon.   Ancora oggi il Gruppo Esperantista è presente ogni anno alla fiera di Padova con un proprio stand.   Il progetto Eurotra si riprometteva di ottenere una "Fully Automatic High Quality Translation" da una all'altra delle lingue europee, che erano sette alla fine degli anni '70 per arrivare a nove quando il progetto fu dichiarato terminato. Per quanto fortemente finanziato dalla Commissione della Comunità Europea, esso fallì completamente nel suo intento, effettivamente troppo ambizioso, ma gli studi che stimolò servirono come base per un notevole numero di sistemi di traduzione automatica aventi scopi molto più limitati. Attualmente l'Unione Europea si giova del sistema SYSTRAN, che è disponibile per un certo numero di coppie linguistiche. Sono disponibili oltre una decina di moduli con l'inglese come lingua di partenza (L1) e di arrivo (L2); per l'italiano sono disponibili soltanto i traduttori automatici con il francese e l'inglese. Le prestazioni offerte da tale sistema sono tuttavia ancora parecchio lontane da quanto può offrire un traduttore umano, che però spesso non è disponibile. La comunicazione all'interno delle strutture dell'Unione Europea resta comunque deficitaria: sui suoi costi vd. SELTEN (red.), The Costs of European Linguistic (non) Communication, Roma, ERA.Formizzi è stato presidente della Federazione Esperantista Italiana. Sull’attività dell’ AIS San Marino vd. www.ais-sanmarino.org.. Successivamente nascerà anche l'Università della Repubblica di San Marino, istituita con la legge-quadro n. 127 del 31.10.1985, e che oggi ha come rettore Giorgio Petroni, professore di Tecnica e Gestione dei Sistemi Industriali alla Facoltà d'Ingegneria di Padova. CLAUZADE, ROUX, Likenoj de Okcidenta Eŭropo, «Bulletin de la Société Botanique du Centre-Ouest», CANIGLIA, Dizionario di esperanto, «Notiziario della Soc. Lichenologica Italiana», MATVIJIŜYN (a cura di Minnaja), La cultura e la scienza, con particolare riguardo alla matematica, nei rapporti tra Italia e Ucraina, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl. (Rapp. Int.BEOLCO, Interparolo (tr. C. Minnaja), Pisa, Edistudio. Milani, all'epoca professore di Letteratura delle tradizioni popolari all'Università di Padova, fu una apprezzata studiosa del Ruzante. MINNAJA, Enlumas min senlimo (M'illumino d'immenso), Prilly, LF-koop, MINNAJA (a cura di), Modellizzazioni Matematiche per le Scienze del Linguaggio, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl. (Rapp. Int.), MINNAJA, Vocabolario italiano-Esperanto, Milano, Cooperativa Editoriale Esperanto, 1996.   Vd.: VALORI, Materiali per lo studio dei linguaggi artificiali – incluso il deutero-esperanto di Grice --, Milano, CUEM, MINNAJA, L. G. PACCAGNELLA, A Part-of-Speech Tagger for Esperanto oriented to MT, International Conference MT Machine Translation and multilingual Applications in the new Millennium, Exeter, MINNAJA, Statistika analizo de la paroladoj de Ivo Lapenna (Statistical Analysis about Speeches by Ivo Lapenna), «Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft CARDANO, Pri la noblo kaj utilo de ĉi arto kaj pri la malklaraj notacioj (Della nobiltà e utilità di quest'arte e delle notazioni oscure, da "De numeris", tr. C. Minnaja), «Literatura Foiro. MINNAJA, A. ŜEJPAK, Elektitaj lekcioj pri historio de scienco kaj tekniko - Избранные лекции по истории науки и техники (Lezioni scelte di storia della scienza e della tecnica), Mosca, Московский Государственный Индустриалъный Университет Tra le traduzioni si segnalano C. GOLDONI, La gastejestrino (La locandiera), Pisa, Edistudio; MACHIAVELLI, La princo (Il Principe), Pisa, Edistudio. Per l’attività e una bibliografia di Carlo Minnaja, vd. math.unipd.it/~minnaja.   Il laureando era Alberto Mardegan; vd.. http://www.interlingua.fi/marathe.htm   G. VERGA, La Malemuloj (I Malavoglia, tr. Giancarlo Rinaldo, Anselmo Ruffatti, Paola Tosato), Pisa, Edistudio. L’autore ringrazia Sassi e Caniglia di Padova e Formizzi di Verona, nonché Montagner, bibliotecario presso la Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM di Milano, per le preziose notizie fornite. Ubaldo Sanzo. Sanzo. Keywords: apollo licio, trovato al ginnasio liceo di Atene, figgurante il dio in atto di riposo dopo un gran sforzo. natura ed artificio, l’artificio della lingua, convenzionalismo, filosofia della lingua.  Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanzo” – The Swimming-Pool Library.

 

No comments:

Post a Comment