Grice e Campanella: la ragione conversazionale e
l’implicatura conversazionale del katùndi dialit -- utopia italiana – scuola di
Stilo – scuola di Rggio Calabria – filoofia calabrese -- filosofia italiana –
Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice (Stilo). Filosofo calabrese. Filosofo italiano. Stilo, Reggio Calabria,
Calabria. Grice: “One has to take Campanella seriously; admittedly, an Oxonian
will focus on More, but Campanella is closer to Plato! I especially like that
the walls of the city of “Sol” – it’s a proper name for the prince, not the
sun! – have all the semiotic elements of the semiotic systems by which the
‘solari’ communicate – Campanella designs a very Griceian model based on
‘efficiency’ and LOVE! There’s ibenevolence everywhere – indeed, it is
Campanella’s Sol’s City that I was thinking when inventing the principle of
conversational benevolence to be spoken in the City of Eternal Truth!” -- one
of the most important of the Italian philosophers. H. P.
Grice enjoyed his philosophical poems. Sulla necessità di una lingua
artificiale capace di una maggiore esattezza espressiva rispetto alle lingue
naturali scrisse brevemente anche Tommaso Campanella quasi un secolo più tardi,
nel 1638:38 Tommaso Campanella nacque il
5 settembre 1568 a Stilo e morì il 22 maggio 1639 a Parigi. Frate dell'ordine
domenicano, si dedicò allo studio della filosofia e delle scienze. Durante gli
anni giovanili compose la Philosophia sensibus demonstrata e il Del senso delle
cose e della magia, opere di stampo sensistico, animistico e mistico, in linea
con gli scritti e i pensieri di altri studiosi di quegli anni. Accusato più
volte di eresia, fu prigioniero del governo spagnolo nei Castelli di Napoli per
27 anni. In questi anni l'attività scrittoria fu prolifica e portò a compimento
alcune tra le sue opere principali, tra cui la Philosophia rationalis. Egli è
maggiormente conosciuto per aver scritto La città del sole (1602).nell'
«Appendix de philosophicae linguae institutione», parte finale della terza
sezione dedicata alla grammatica filosofica del volume intitolato Philosophiae
Rationalis partes quinque.Videlicet: Grammatica, dialectica, retorica, poetica,
historiographia, iuxta propria principia egli recita le sue considerazioni in
forma di decalogo: 1 Siquis novam
linguam philosophice constituere vellet formare literas debet consimiles
instrumentis: et sufficientes absque variatione in copula vocalium cum
consonantibus ut in I. lib et in Poëtica docuimus. / 2 Imponere nomina ex rerum
natura et proprietatibus. / 3 Verba omnia ex nominibus derivare et unius
coniugationis omnia excepto substantivo: et omnia tempora omnibus tribuere, et
ordinare ea ex actibus essendi, existendi, operandi, agendi, et patiendi. / 4
Participia praeteriti, et praesentis, et futuri tam activa quam passiva, tam
actualia quam potentialia. / 5 Pronomina omnia iuxta omnes species suas: et non
dissidentia. / 6 Adverbia ex modis, locis, temporibus et circunstantiis actuum
addere. / 7 Adnomia vero ex circunstantiis et respectibus. / 8 Coniunctiones
temporales, locales, sociales, dissociales, continuativas, conditionales, et
alias, ut suo in loco dictum est. / 9 Casus omnes distinctos in fine, et
articulos ponet. / 10 AEquivoca, synonima, et metaphoras abolebit: cunctis
rebus proprium dabit vocabulum, ut tollat
confusionem.39TOMMASO CAMPANELLA, Philosophiae Rationalis partes
quinque. Videlicet: Grammatica, dialectica, rhetorica, poetica,
historiographia, iuxta propria principia, III, Parigi, presso luvannem Dubray,
1638, p. 152. Si noti che, rispetto al
testo originale, nel brano sopra riportato è stata sciolta l'abbreviazione
[&] in [et] e sono state distinte le [u] dalle [v]. La traduzione in italiano è: «1 Se qualcuno
vuole costruire filosoficamente una lingua nuova, deve concepire le parole del
tutto simili a degli strumenti: e valide al di là della differenza nella
composizione delle vocali con le consonanti come abbiamo insegnato nel libro I
e nella Poetica. / 2 Deve imporre i nomi conformemente alla natura e alle
caratteristiche. / 3 Derivare tutti i verbi dai nomi e tutti di una
coniugazione eccetto il verbo essere. Assegnare tutti i tempi a tutti (i verbi)
e ordinarli secondo le azioni di essere, esistere, fare, agire, subire. / 4 I
participi al passato, presente e al futuro tanto alla forma attiva quanto
passiva, tanto attuali quanto potenziali. / 5 Tutti i pronomi in accordo con le
loro specie: e non vi siano opposizioni. / 6 Aggiungere gli avverbi secondo
modi, luoghi, tempi e circostanze delle azioni. / 7 Aggiungere gli aggettivi
senza dubbio secondo le circostanze e le considerazioni. / 8 Le congiunzioni
temporali, locali, sociali, dissociali, continuative, condizionali, e altre,
come si dice opportunamente. / 9 Porrà
tutti i casi e gli articoli distinti alla fine. / 10 Cancellerà le parole
equivoche, i sinonimi, e le metafore: darà un nome proprio a tutte le cose per
eliminare il disordine». Il lavoro di
Campanella appare una grammatica universale in germe che, pur non fornendo
esempi pratici, esemplifica chiaramente la forma che la potenziale lingua
internazionale (si suppone di base latina o di sua derivazione) dovrebbe avere.
Thomas Frank sintetizza così la proposta: «sopprimere le parole equivoche, i
sinonimi, le metafore; a tutte le cose darà un nome proprio per eliminare la
confusione, che sembra bella, mentre è una magagna che è andata crescendo;
l...] assegnare i nomi seconda la natura e la proprietà delle cose».*° 40
THOMAS FRANK, Segno e significato. John Wilkins e la lingua filosofica, Napoli,
Guida, 1979, p. 44.La grammatica cosìcomposta diviene allora strumento della
buona convivenza civile e della corretta condivisione dei saperi.Tommaso Campanella, al secolo chiamato
Giovan Domenico C., noto anche con lo pseudonimo di Settimontano Squilla
(Stilo), filosofo, teologo, poeta e frate domenicano italiano. Giovan
Domenico Campanella nacque a Stilo, un piccolo borgo della Calabria Ulteriore,
al tempo parte del Regno di Napoli (attualmente in provincia di Reggio
Calabria) come egli stesso più volte afferma nei suoi scritti e come dichiarò
il 23 novembre del 1599 nel carcere di Castel Nuovo a Napoli, al giudice
Antonio Peri: «son di una terra chiamata Stilo in Calabria Ultra, mio padre si
domanda Geronimo C. e mia madre Caterina Basile». Fino al 1806 si conservava
anche l'atto di battesimo nella parrocchia di San Biagio, borgo di Stilo, così
redatto: «Battezzato Giovan Domenico C. figlio di Geronimo e Catarinella
Martello, nato il giorno da me D. Terentio Romano, parroco di S. Biaggio nel
Borgo». Il padre era un ciabattino povero e analfabeta che non poteva
permettersi di mandare i figli a scuola e Giovan Domenico ascoltava dalla finestra
le lezioni del maestro del paese, segno precoce di quella voglia di conoscenza
che non l'abbandonò per tutta la vita. La famiglia si trasferì nella
vicina Stignano e il padre pensò di mandare il figlio presso un fratello, a
Napoli, perché vi studiasse diritto, ma il giovane Campanella, per il desiderio
di seguire corsi regolari di studi e abbandonare un destino di miseria, più che
per una reale vocazione religiosa, decise di entrare nell'Ordine domenicano.
Novizio nel convento della vicina Placanica, vi fece i primi studi e pronunciò
i voti a quindici anni nel convento di San Giorgio Morgeto, assumendo il nome
di Tommaso (in onore di san Tommaso d'Aquino), continuando gli studi superiori
a Nicastro e poi, a vent'anni, a Cosenza, dove affrontò lo studio della
teologia. L'istruzione ricevuta dai domenicani non lo soddisfaceva e non
gli era sufficiente: «essendo inquieto, perché mi sembrava una verità non
sincera, o piuttosto falsità in luogo della verità rimanere nel Peripato,
esaminai tutti i commentatori d'Aristotele, i greci, i latini e gli arabi; e
cominciai a dubitare ancor più dei loro dogmi, e perciò volli indagare se le
cose ch'essi dicevano fossero nella natura, che io avevo imparato dalle
dottrine dei sapienti essere il vero codice di Dio. E poiché i miei maestri non
potevano rispondere alle miei obiezioni contro i loro insegnamenti, decisi di
leggere da me tutti i libri di Platone, di Plinio, di Galeno, degli stoici, dei
seguaci di Democrito e principalmente i Telesiani, e metterli a confronto con
il primo codice del mondo per sapere, attraverso l'originale e autografo,
quanto le copie contenessero di vero o di falso». Fu in particolare il De
rerum natura iuxta propria principia di Bernardino Telesio una rivelazione e
una liberazione insieme: scoprì che non esisteva soltanto la filosofia scolastica
e che la natura poteva essere osservata per quello che è, e poteva e doveva
essere indagata con i mezzi concreti posseduti dall'uomo, con i sensi e con la
ragione, prima osservando e poi ragionando, senza schemi precostituiti e senza
mandare a memoria quanto altri credevano di aver già scoperto e di conoscere su
di essa. Era il 1588 e Telesio, che da anni era tornato a vivere nella nativa
Cosenza, vi moriva ottantenne proprio in quei giorni. Il neofita frate
entusiasta non poté sottrarsi a deporre sulla bara, nel duomo, versi latini di
ringraziamento devoto. Quelle che dai suoi superiori furono considerate
intemperanze gli costarono il trasferimento nel piccolo convento di Altomonte,
dove tuttavia il C. non rimase inattivo: la segnalazione di alcuni amici, che
gli mostrarono il libro di un certo Jacopo Antonio Marta, napoletano, scritto
contro l'amato Telesio, lo spinse a replicare e concluse quella che è la sua
prima opera, la Philosophia sensibus demonstrata, pubblicata a Napoli due anni
dopo. In essa C. ribadì la sua adesione al naturalismo di Telesio,
inquadrato però in una cornice neoplatonica, di derivazione ficiniana, per la
quale le leggi della natura non mantengono più la loro autonomia, come in
Telesio, ma sono spiegate dall'azione creatrice di Dio, dal quale deriva anche
l'ordine provvidenziale che governa l'universo: «chi regola la natura è quel
glorioso Iddio, sapientissimo artefice, che ha provveduto in modo da non
reprimere le forze della natura, nella quale tuttavia agisce con misura».
C. non poteva rimanere a lungo ad Altomonte: abbandona il convento calabrese e
se ne andò a Napoli, ospite dei marchesi del Tufo. Nella capitale del
viceregno, pur non abbandonando l'abito di frate, fu tutto inteso ad
approfondire i suoi interessi neoplatonici e scientifici, che allora erano
connessi strettamente con gli studi alchemici e magici: «scrissi due opere,
l'una del senso, l'altra della investigazione delle cose. A scrivere il libro
De sensu rerum mi spinse una disputa avuta prima in pubblico, poi in privato
con Porta, lo stesso che scrisse la Fisiognomica, il quale sosteneva che della
simpatia e dell'antipatia non si può rendere ragione; disputa con lui avuta
appunto quando esaminavamo insieme il suo libro già stampato. Scrissi poi il De
investigatione rerum, perché mi pareva che i peripatetici ed i platonici
portassero i giovani per una via larga ma non diritta alla ricerca della
verità». Il De sensu rerum et magia, iniziato a scrivere in latino, fu
completato e dedicato al granduca di Toscana Ferdinando I de' Medici;
sequestratogli il manoscritto a Bologna dal Sant'Uffizio, fu riscritto in
italiano, tradotto in latino e
pubblicato finalmente a Francoforte. C. vi persegue una sintesi di naturalismo
telesiano e di platonismo: a Democrito e ai materialisti rimprovera di voler
far derivare l'ordine del mondo all'azione degli atomi, che non hanno
sensibilità, e agli aristotelici la mancata iniziativa di Dio nella
costituzione della natura. D'altra parte egli non intende nemmeno sacrificare
l'autonomia delle forze che agiscono nella natura, pur se la spiegazione ultima
delle cose va ricercata nella primitiva azione divina. Secondo C., i tre
principi, materia, caldo e freddo, di cui è composta la natura, sono frutto
della creazione divina: «Dio prima fece lo spazio, composto pure di Potenza,
Sapienza e Amore e dentro a quello pose la materia, che è la mole corporea. Nella
materia poi Dio seminò due principi maschi, cioè attivi, il caldo e il freddo,
perché la materia e lo spazio sono femmine, principi passivi. E questi maschi,
da codesta materia divisa, combattendo, formano due elementi, cielo e terra,
che combattendo tra loro, dalla loro virtù fatta languida nascono i secondi
enti, avendo per guida della generazione le tre influenze, la Necessità, il
Fato e l'Armonia, che portano l'Idea». Le tre primalità (primalitates)che
corrispondono alle tre nature divinecostituiscono il triplice carattere di ogni
essere: Dio «ha dato a tutte le cose potenza di vivere, sapienza e amore quanto
basti alla loro conservazione. Dunque il calore può, sente e ama essere, e così
ogni cosa, e desidera eternarsi come Dio e attraverso Dio nessuna cosa muore ma
si muta soltanto, anche se ogni cosa pare morta all'altra e in verità è morta,
così come il fuoco pare cattivo al freddo ed è veramente cattivo per lui, ma
per Dio ogni cosa è viva e buona». Se si considera ogni cosa nel tutto ci si
rende conto che nulla muore veramente: «muore il pane e si fa chilo, questo
muore e si fa sangue, poi il sangue muore e si fa carne, nervi, ossa, spirito,
seme e patisce varie morti e vite, dolori e piaceri». Dalla Potenza le
cose sono solo perché possono essere e hanno una determinata natura; Dio
attraverso questa potenza dona la Necessità alle cose, la Sapienza permette
alle cose di conoscere il Fato, ossia il saper vedere la successione di
causa-effetto nei processi naturali e infine l'Amore permette l'Armonia fra gli
esseri, perché questi amano essere così e non diversamente: «tutti gli enti si
compongono di Potenza, Sapienza e Amore e ognuno è perché può essere, sa essere
e ama essere, combatte contro il non essere e, quando gli manca il potere o il
sapere o l'amore dell'essere, muore e si trasmuta in chi ne ha di più».
Tutte le cose hanno sensibilità: «Tanta sciocchezza è negare il senso alle cose
perché non hanno occhi, né bocca, né orecchie, quanto è negare il moto al vento
perché non ha gambe, e il mangiare al fuoco perché non ha denti, e il vedere a
chi sta in campagna perché non ha finestre da cui affacciarsi e all'aquila
perché non ha occhiali. La medesima sciocchezza indusse altri a credere che Dio
abbia certo corpo e occhi e mani». Inoltre C. ci parla anche delle
primalità del non-essere, presenti inevitabilmente nel mondo finito, che sono
l’Impotenza, l’Insipienza e l’Odio: solo in Dio, che è infinito, le primalità
dell'essere non sono contrastate dalle primalità del non-essere. A queste tre
primalità si contrappongono le potenze negative, che possono variamente
combinarsi alle primalità nell'ambito delle varie forme della magia, che è l'insieme
delle regole che vanno osservate per intervenire nella natura. Il mago è il
sapiente che scopre le relazioni esistenti tra le cose: «beato chi legge nel
libro della natura, e impara quello che le cose sono, da esso e non dal proprio
capriccio, e impara così l'arte e il governo divino, facendosi di conseguenza,
con la magia naturale, simile e unanime a Dio». La magia si manifesta
attraverso le sensazioni, che possono essere negative o positive: sensazioni
che l'uomo coglie, e che gli fanno capire di essere parte integrante di un
ordine universale; tuttavia, nonostante sia parte di questo ordine, può opporsi
a tale ordine, e se si oppone all'ordine universale la magia è negativa, se
invece si armonizza, ovvero cerca di seguire l'ordine universale, allora la
magia è positiva. La pubblicazione della Philosophia sensibus
demonstrata provocò scandalo nel convento di San Domenico: un domenicano che
non frequenta il convento e che rifiuta Aristotele e San Tommaso per Telesio
non può essere un buon cattolico. Anche se nessuna affermazione eretica è
contenuta nel libro, C. fu arrestato dalle guardie del nunzio apostolico con
l'accusa di pratiche demoniache. Non si conoscono gli atti del processo ma è
conservato il testo della sentenza, emessa in San Domenico, contro «frater C.
de Stilo provinciae Calabriae» dal padre provinciale di Napoli, fra Erasmo
Tizzano e da altri giudici domenicani. L'accusa di praticare con il demonio e
di aver pronunciato una frase irriverente contro l'uso delle scomuniche vengono
a cadere, ma resta quella di essere un telesiano, di non tener conto
dell'ortodossia filosofica d’AQUINO (si veda) e di essere stato per mesi «in
domibus saecolarium extra religionem»: dopo quasi un anno di carcere già
scontato, è allora sufficiente che reciti dei salmi e torni, entro otto giorni,
nel suo convento di Altomonte. C. si guardò bene dall'ubbidire all'ordine
del tribunale, che lo avrebbe costretto a rinunciare, a soli 24 anni, a un
mondo di cultura nel quale egli era convinto di poter offrire un contributo
fondamentale. Così, munito di una lusinghiera lettera di presentazione al
granduca di Toscana, rilasciatagli dall'amico ed estimatore, il padre
provinciale di Calabria fra Polistena, C.
partì da Napoli alla volta di Firenze, con il suo carico di libri e
manoscritti, contando su di un posto di insegnante a Pisa o a Siena. La
prudente diffidenza di Ferdinando I, che non mancò di chiedere informazioni sul
suo conto al cardinale Del Monte, ottenendo una risposta negativa, spinse il 16
ottobre Campanella a lasciare Firenze per Bologna, dove l'Inquisizione, che lo
sorvegliava, per mezzo di due falsi frati gli rubò gli scritti che si portava
appresso, per poterli esaminare in cerca di prove a suo danno. Ai primi
del 1593 Campanella fu a Padova, ospite del convento di Sant'Agostino. Qui, tre
giorni dopo il suo arrivo, il Padre generale del convento venne nottetempo
sodomizzato da alcuni frati, senza che egli potesse identificarli, e perciò,
fra i tanti sospettati del grave abuso, anche il C. fu messo sotto inchiesta.
Non si sa se dall'inchiesta si passò a un processo che abbia visto imputato,
tra gli altri frati, anche C.: in ogni caso egli ne uscì innocente.
Rimase a Padova, probabilmente con la speranza di trovarvi lavoro; vi incontrò
Galileo e conobbe il medico e filosofo veneziano Andrea Chiocco. Ma il
Sant'Uffizio lo teneva ormai sotto osservazione: fu nuovamente arrestato. Fu
accusato di: aver scritto l'opuscolo De tribus impostoribusMosè, Gesù e
Maomettodiretto contro le tre religioni monoteiste, un libro della cui
esistenza allora si favoleggiava, ma che nessuno aveva mai letto; sostenere le
opinioni atee di Democrito, evidentemente un'accusa tratta dall'esame del suo
scritto De sensu rerum et magia, rubatogli a Bologna; essere oppositore della
dottrina e dell'istituzione della Chiesa; essere eretico; aver disputato su
questioni di fede con un giudaizzante, forse condividendone le tesi, e di non
averlo comunque denunciato; aver scritto un sonetto contro Cristo, il cui
autore sarebbe stato però, secondo Campanella, Pietro Aretino; possedere un
libro di geomanzia, che in effetti gli fu sequestrato al momento dell'arresto.
A Padova, in un primo tempo gli furono contestate solo le ultime tre accuse:
per estorcere le confessioni, Campanella e due imputati presunti
«giudaizzanti», Ottavio Longo, originario di Barletta, e Giovanni Battista
Clario, di Udine, medico dell'arciduca Carlo d'Asburgo, furono sottoposti a
tortura. Nel frattempo, dall'esame del suo De sensu rerum, fatto a Roma,
dovettero trarsi nuove imputazioni, che richiesero lo spostamento del processo
da Padova a Roma, dove infatti Campanella fu condotto e rinchiuso nel carcere
dell'Inquisizione, Per difendersi dalle nuove accuse di essere oppositore della
Chiesa, Campanella scrisse già nel carcere padovano un De monarchia
Christianorum, perduto, e il De regimine ecclesiae, ai quali fece seguito, nel
1595, per contestare l'accusa di intelligenza con i protestanti, il Dialogum
contra haereticos nostri temporis et cuisque saeculi e, a difesa dell'ortodossia
di Telesio e dei suoi seguaci, la Defensio Telesianorum ad Sanctum Officium. La
tortura cui fu sottoposto nell'aprile del 1595 segnò la pratica conclusione del
processo: il 16 maggio C. abiurava nella chiesa di Santa Maria sopra Minerva e
veniva confinato nel convento domenicano di Santa Sabina, sul colle
Aventino. Le disavventure giudiziarie di Campanella non finirono però qui.
Il 31 dicembre 1596 era stato liberato dal confino di Santa Sabina e assegnato
al convento di Santa Maria sopra Minerva; intanto, a Napoli, un concittadino di
C., condannato a morte per reati comuni, Scipione Prestinace, prima di essere
giustiziato, forse per ritardare l'esecuzione, denunciava diversi suoi
conterranei e il Campanella in particolare, accusandolo di essere eretico:
così, il 5 marzo, Campanella fu nuovamente arrestato.[25] Non si
conoscono i precisi contenuti della deposizione del Prestinace né i dettagli
del nuovo processo, che si concluse: nella sentenza, Campanella fu assolto
dalle imputazioni e, diffidato dallo scrivere, liberato «sub cautione iuratoria
de se representando toties quoties», finché, consegnato ai suoi superiori,
questi lo confinino in qualche convento «senza pericolo e scandalo». In
tutto questo periodo di tempo, il Campanella non era certamente rimasto
inoperoso nemmeno sotto l'aspetto della produzione speculativa e letteraria:
oltre agli scritti difensivi del De monarchia, del Dialogo contro i Luterani e
del De regimine, e ai Discorsi ai prìncipi d'Italia, che è un tentativo di
captatio benevolentiae all'indirizzo della Spagna, giustificato dalla difficile
situazione giudiziaria, scrisse l'Epilogo magno, destinato a essere integrato
nella successiva Philosophia realis, con il Prodromus philosophiae
instaurandae, l'Arte metrica, dedicata al compagno di sventura Clario, la
Poetica, dedicata al cardinale Cinzio Aldobrandini, e i perduti Consultazione
della repubblica Veneta, Syntagma de rei equestris praestantia, De modo sciendi
e Physiologia. Ai primi del 1598 Campanella prese la via di Napoli,
dove si fermò diversi mesi, dando lezioni di geografia, scrivendo le perdute
Cosmographia e Encyclopaedia facilis e terminando l'Epilogo Magno. In luglio
s'imbarcò per la Calabria: sbarcato a Piana di Sant'Eufemia, raggiunse Nicastro
e di qui, il 15 agosto, Stilo, ospite del convento domenicano di Santa Maria di
Gesù. Per poco tempo il Campanella rimase tranquillo in convento, dove
scrisse il piccolo trattato De predestinatione et reprobatione et auxiliis
divinae gratiae, nel quale affermò la dottrina cattolica del libero arbitrio.
In un abbozzo dei suoi Articuli prophetales, appare già l'attesa del nuovo
secolo che gli sembra annunciato da fenomeni straordinari: inondazioni del Po e
del Tevere, allagamenti e terremoti in Calabria, il passaggio di una cometa, profezie
e coincidenze astrologiche. Un nuovo mondo sembra alle porte, a sostituire il
vecchio che in Calabria, ma non solo, vedeva «i soprusi dei nobili, la
depravazione del clero, le violenze d'ogni specie la Santa Sede sanciva i
soprusi e proteggeva i prepotenti. Il clero minore, corrottissimo nei costumi,
abusava ogni giorno più delle immunità ecclesiastiche, e profanava in ogni modo
il suo ufficio. Fazioni avverse contendevano talvolta aspramente tra loro, e
non poche lotte erano coronate da omicidi e delitti d'ogni specie. Gruppi di
frati si davano alla campagna, e, forniti di comitive armate, agivano come
banditi, senza che il governo riuscisse a colpirli. I nobili e le famiglie
private, dilaniate da inimicizie ereditarie, tenevano agitato il paese con
combattimenti incessanti tra fazioni l'estrema severità delle leggi, che
comminavano la pena di morte per moltissimi delitti anche minimi la frequenza
delle liti e delle contese, aumentavano in maniera preoccupante il numero dei
banditi». In tale situazione di degrado e nell'illusione di un rivolgimento già
scritto nelle stelle, Campanella progettò, senza preoccuparsi di valutare
realisticamente le possibilità di realizzazione, la costituzione in Calabria di
una repubblica ideale, comunistica e insieme teocratica. Era necessario per
questo cacciare gli Spagnoli, ricorrendo anche all'aiuto dei Turchi: cominciò a
predicare dai primi mesi del 1599 l'imminente ed epocale rivolgimento,
intessendo nell'estate una fitta trama di contatti con le poche decine di congiurati
che aderirono a quella fantastica impresa. Le autorità ebbero ben presto
sentore del tentativo di insurrezione e in agosto truppe spagnole intervennero
a rafforzare i presidi. Il 17 agosto Campanella fuggì dal convento di Stilo,
nascondendosi prima a Stignano, poi nel convento di Santa Maria di Titi;
infine, nascosto in casa di un amico, progettò di imbarcarsi da Roccella, ma
venne tradito e consegnato il 6 settembre agli spagnoli. Incarcerato a
Castelvetere, il 10 settembre firmò una confessione nella quale faceva i nomi
dei principali congiurati, negando ogni sua partecipazione all'impresa. Ma le
testimonianze dei suoi complici erano concordi nell'indicarlo come capo della
cospirazione. Trasferito a Napoli insieme ai suoi compagni di avventura,
Campanella fu rinchiuso in Castel Nuovo. Avvenne il riconoscimento formale
dell'accusato, descritto come «giovane con barba nera, vestito di abiti civili,
con cappello nero, casacca nera, calzoni di cuoio e mantello di lana». Il Santo
Uffizio non ottenne dall'autorità spagnola che i religiosi imputatiCampanella e
altri sette frati domenicanifossero trasferiti a Roma e papa Clemente VIII,
l'11 gennaio 1600, nominò il nunzio a Napoli, Jacopo Aldobrandini e don Pedro
de Vera, che fu fatto ecclesiastico per l'occasione, giudici nel processo che
si sarebbe tenuto a Napoli. Ad essi venne aggiunto il 19 aprile il domenicano
Alberto Tragagliolo, vescovo di Termoli, già consultore nel primo processo,
scelto dal papa per trattare in modo favorevole Campanella, poiché Clemente
VIII era, anche se prudentemente, antispagnolo. C. era passato sotto la
giurisdizione del Sant'Uffizio, che nessun tribunale statale poteva violare,
nemmeno nei casi di lesa maestà. Ciò permise di ritardare la prevedibile
condanna a morte del frate. Durante il processo presieduto dal vescovo
Benedetto Mandina, Campanella, sotto tortura, riconobbe le proprie eresie e, in
quanto relapso, diventò passibile della pena capitale. La sua strategia di
difesa, disperata e rischiosissima, fu quella di fingersi pazzo, poiché un
eretico insano di mente non poteva essere messo a morte dal Sant'Uffizio.
I giudici, dubbiosi, lo sottoposero il 18 luglio, per un'ora, al supplizio
della corda per fargli confessare la simulazione, ma egli resistette,
rispondendo alle domande cantando o dicendo cose senza senso. L'accettazione da
parte dei giudici della pazzia avvenne il 4 e 5 giugno 1601, durante una
terribile seduta di tortura denominata "la veglia", che consistette
in 40 ore di corda alternata al cavalletto, con tre brevi interruzioni. La
resistenza morale e fisica di Campanella gli permise di superare la prova,
anche se rimase poi tra la vita e la morte per sei mesi.
Frontespizio della Metaphysica Trascorse 27 anni in prigione a Napoli.
Durante la prigionia scrisse le sue opere più importanti: La Monarchia di
Spagna (1600), Aforismi Politici (1601), Atheismus triumphatus, Quod
reminiscetur, Metaphysica, Theologia, e la sua opera più famosa, La città del
Sole, in cui vagheggiava l'instaurazione di una felice e pacifica repubblica
universale retta su principi di giustizia naturale. Egli addirittura intervenne
sul cosiddetto “primo processo a Galileo Galilei” con la sua coraggiosa
Apologia di Galileo (scritta nele pubblicata nel 1622). Fu infine
scarcerato nel 1626, grazie a Maffeo Barberini, arcivescovo di Nazareth a
Barletta, poi papa col nome di Urbano VIII, che personalmente intercedette
presso Filippo IV di Spagna. Campanella fu portato a Roma e tenuto per qualche
tempo presso il Sant'Uffizio; fu liberato definitivamente. Visse per V anni a
Roma, dove e il consigliere di Urbano VIII per le questioni astrologiche,
avendo con successo, secondo il Papa, impedito il verificarsi di profezie che
preannunciavano la sua morte imminente in occasione di due eclissi. Però,
una nuova cospirazione in Calabria, portata avanti da uno dei suoi seguaci, gli
procurò nuovi problemi. Con l'aiuto del cardinale Barberini e dell'ambasciatore
francese de Noailles, fuggì in Francia, dove e benevolmente ricevuto alla corte
di Luigi XIII. Protetto da Richelieu e finanziato dal re, vive al convento
parigino di Saint-Honoré. Il suo saggio e un poema che celebrava la nascita del
futuro Luigi XIV (Ecloga in portentosam Delphini nativitatem). Gli è
stato dedicato un asteroide, 4653 Tommaso. Il pensiero di C. prende
le mosse, in età giovanile, dalle conclusioni cui era giunto Bernardino
Telesio; egli si riallaccia quindi al naturalismo telesiano, sostenendo che la
natura vada conosciuta nei suoi propri principi, che sono tre: caldo, freddo e
materia. Essendo tutti gli esseri formati da questi tre elementi, allora gli
esseri della natura sono tutti dotati di sensibilità, in quanto la struttura
della natura è comune a tutti gli enti; quindi mentre Telesio aveva affermato
che anche i sassi possono conoscere, Campanella porta all'esasperazione questo
naturalismo, e sostiene che anche i sassi conoscono, perché nei sassi noi
ritroviamo questi tre principi, ovvero caldo, freddo e massa corporea
(materia). Il problema della conoscenza (e la rivalutazione dell'uomo) Il
naturalismo di Campanella, in conseguenza di ciò, comporta una teoria della
conoscenza essenzialmente sensistica: egli sosteneva infatti che tutta la
conoscenza è possibile solo grazie all'azione diretta o indiretta dei sensi, e
che Colombo aveva potuto scoprire l'America perché si era rifatto alla
sensazione, non di certo alla razionalità. La razionalità deriva dalla
sensazione: non esiste una conoscenza razionale intellettiva che non derivi da
quella sensitiva. Tuttavia C., a differenza di Telesio, cerca di rivalutare
l'uomo e pertanto afferma l'esistenza di due tipi di conoscenze: una innata,
una sorta di coscienza interiore, e una conoscenza esteriore, che si avvale dei
sensi. La prima è definita ‘sensus inditus', che è la conoscenza di sé, la
seconda ‘sensus additus' che è la conoscenza del mondo esterno. La conoscenza
del mondo esterno appartiene a tutti, anche agli animali; la conoscenza di sé,
invece, appartiene solo all'uomo, ed è la coscienza di essere un essere
pensante. Campanella si rifà ad Agostino d'Ippona, poiché afferma che noi
possiamo dubitare della conoscenza del mondo esterno, mentre non possiamo
dubitare della conoscenza di sé. Questo ‘sensus inditus' sarà poi il punto
essenziale della filosofia cartesiana, che si basa sul ‘cogito': io penso
quindi esisto (cogito ergo sum). La religione e la politica In base a
queste premesse, Campanella si sofferma sulla religione che egli distingue in
due tipologie: una religione naturale e religioni positive. La religione naturale
è una religione che rispetta l'ordine universale dell'universo stesso; le
religioni positive sono invece religioni che vengono imposte dallo stato.
Campanella afferma però che il cristianesimo è l'unica religione positiva,
poiché è imposto dallo stato, ma al contempo coincide con l'ordine naturale
(cui però aggiunge il valore della rivelazione). Tuttavia anche questa teoria
della religione razionale contrastava con i dogmi della Chiesa della
Controriforma. Egli sostenne, del resto, la superiorità del potere temporale su
quello spirituale, individuando poi il potere supremo, di volta in volta, nella
Spagna e poi nella Francia, a seconda di convenienze politiche e
personali. La città del Sole Magnifying glass icon mgx2.svg La città del
Sole. Civitas Solis Campanella fu autore anche di un'importante opera di
carattere utopico, ovvero La città del Sole. Nella Città del Sole egli descrive
una città ideale, utopica, governata dal Metafisico, un re-sacerdote volto al
culto del Dio Sole, un dio laico proprio di una religione naturale, di cui C.
stesso è sostenitore, pur presupponendo razionalmente che coincida con la
religione cristiana. Questo re-sacerdote si avvale di tre assistenti,
rappresentanti le tre primalità su cui si incentra la metafisica campanelliana:
Potenza, Sapienza e Amore. In questa città vige la comunione dei beni e la
comunione delle donne. Nel delineare la sua concezione collettivista della
società, Campanella si rifà a Platone (V secolo a.C.) e all'Utopia di Moro. Fra
gli antecedenti dell'utopismo campanelliano è da annoverare anche La nuova
Atlantide di Francesco Bacone. L'utopismo partiva dal presupposto che, poiché
non si poteva realizzare un modello di Stato che rispecchiasse la giustizia e
l'uguaglianza, allora questo Stato si ipotizzava, come aveva fatto a suo tempo
Platone. È però importante sottolineare che, mentre Campanella tratta una
realtà utopistica, Niccolò Machiavelli rappresenta la realtà concretamente, e
la sua concezione dello Stato non è affatto utopistica, ma assume una valenza
di metodo di governo, finalizzato ad ottenere e mantenere stabilmente il
potere. Interpretazioni storiografiche del pensiero politico L'incertezza
è già evidente nell'interpretazione della critica idealistica, che, nei limiti
di una conoscenza ancora incompleta dell'opera, coglie nel pensiero
campanelliano un deciso orientamento in direzione del moderno immanentismo,
contaminato tuttavia da residui del passato e della tradizione cristiana e
medioevale. Per Silvio Spaventa, Campanella è il "filosofo della
restaurazione cattolica", in quanto la stessa proposizione che la ragione
domina il mondo, è inficiata dalla convinzione che essa risieda unicamente nel
papato. Non molto dissimile la lettura di Francesco de Sanctis: "Il quadro
è vecchio, ma lo spirito è nuovo. Perché Campanella è un riformatore, vuole il
papa sovrano, ma vuole che il sovrano sia ragione non solo di nome ma di fatto,
perché la ragione governa il mondo". È la ragione che determina e
giustifica i mutamenti politici, e questi ultimi "sono vani se non hanno
per base l'istruzione e la felicità delle classi più numerose". Tutto ciò
conduce Campanella, secondo il pensiero idealista, alla concezione di un
moderno immanentismo. Opere Aforismi politici, A. Cesaro, Guida, Napoli An
monarchia Hispanorum sit in augmento, vel in statu, vel in decremento, L.
Amabile, Morano, Napoli Antiveneti, L. Firpo, Olschki, Firenze; Apologeticum ad
Bellarminum, G. Ernst, in «Rivista di storia della filosofia», Apologeticus ad
libellum ‘De siderali fato vitando’, L. Amabile, Morano, Napoli 1887
Apologeticus in controversia de concepitone beatae Virginis, A. Langella,
L'Epos, Palermo 2004 Apologia pro Galileo, Michel-Pierre Lerner. Pisa, Scuola
Normale Superiore, Apologia pro Scholis Piis, L. Volpicelli, Giuntine-Sansoni, Firenze
1960 Articoli prophetales, G. Ernst, La Nuova Italia, Firenze; Astrologicorum
libri VII, Francofurti 1630 L'ateismo trionfato, ovvero riconoscimento
filosofico della religione universale contra l'antichristianesimo
macchiavellesco, G. Ernst, Edizioni della Normale, Pisa; De aulichorum technis,
G. Ernst, in «Bruniana e Campanelliana», II, 1996 Avvertimento al re di
Francia, al re di Spagna e al sommo pontefice, L. Amabile, Morano, Napoli 1887
Calculus nativitatis domini Philiberti Vernati, L. Firpo, in Atti della R.
Accademia delle Scienze di Torino, 74, 1938-1939 Censure sopra il libro del
Padre Mostro [Niccolò Riccardi]. Proemio e Tavola delle censure, L. Amabile,
Morano, Napoli; Censure sopra il libro del Padre Mostro: «Ragionamenti sopra le
litanie di nostra Signora», A. Terminelli, Edizioni Monfortane, Roma 1998
Chiroscopia, G. Ernst, in «Bruniana e Campanelliana», I, 1995 La città del
Sole, L. Firpo, Laterza, Roma-Bari Commentaria super poematibus Urbani VIII,
codd. Barb. Lat.; Biblioteca Vaticana Compendiolum physiologiae tyronibus
recitandum, cod. Barb. Lat. 217, Biblioteca Vaticana Compendium de rerum natura
o Prodromus philosophiae instaurandae, FrancofurtiCompendium veritatis
catholicae de praedestinatione, L. Firpo, Olschki, Firenze 1951 Consultationes
aphoristicae gerendae rei praesentis temporis cum Austriacis ac Italis, L.
Firpo, Olschki, Firenze 1951 Defensio libri sui 'De sensu rerum', apud L.
Boullanget, Parisiis 1636 Dialogo politico contro Luterani, Calvinisti e altri
eretici, D. Ciampoli, Carabba, Lanciano 1911 Dialogo politico tra un Veneziano,
Spagnolo e Francese, L. Amabile, Morano, Napoli 1887 Discorsi ai principi
d'Italia, L. Firpo, Chiantore, Torino 1945 Discorsi della libertà e della
felice soggezione allo Stato ecclesiastico, L. Firpo, s.e., Torino Discorsi
universali del governo ecclesiastico, L. Firpo, POMBA, Torino Disputatio contra
murmurantes in bullas ss. Pontificum adversus iudiciarios, apud T. Dubray,
Parisiis Disputatio in prologum instauratarum scientiarum, R. Amerio, SEI,
Torino 1953 Documenta ad Gallorum nationem, L. Firpo, Olschki, Firenze Epilogo
Magno, C. Ottaviano, R. Accademia d'Italia, Roma 1939 Expositio super cap. IX
epistulae sancti Pauli ad Romanos, apud T. Dubray, Parisiis 1636 Index
commentariorum Fr. T. Campanellae, L. Firpo, in «Rivista di storia della
filosofia», II, 1947 Lettere 1595-1638, G. Ernst, Istituti Editoriali e
Poligrafici Internazionali, Pisa-Roma; Lista dell'opere di C. distinte in tomi
nove, L. Firpo, in «Rivista di storia della filosofia», II, 1947 Medicinalium
libri VII, ex officina I. Phillehotte, sumptibus I. Caffinet F. Plaignard,
Lugduni 1635 Metafisica, Giovanni Di Napoli, (brani scelti del testo latino e
traduzione italiana, 3 volumi), Bologna, Zanichelli 1967 Metafisica. Universalis
philosophiae seu metaphysicarum rerum iuxta propria dogmata. Liber 1ºPonzio,
Levante, Bari 1994 Metafisica. Universalis philosophiae seu metaphysicarum
rerum iuxta propria dogmata. Liber 14º, T. Rinaldi, Levante, Bari 2000
Monarchia Messiae, L. Firpo, Bottega d'Erasmo, Torino 1960 Philosophia
rationalis, apud I. Dubray, Parisiis 1638 (comprende Logicorum libri tres)
Philosophia realis, ex typographia D. Houssaye, Parisiis 1637 Philosophia
sensibus demonstrata, L. De Franco, Vivarium, Napoli 1992 Le poesie, F.
Giancotti, Einaudi, Torino; Poetica, L. Firpo, Mondatori, Milano 1954 De
praecedentia, presertim religiosorum, M. Miele, in «Archivum Fratrum
Praedicatorum», LII, 1982 De praedestinatione et reprobatione et auxiliis
divinae gratiae cento Thomisticus, apud I. Dubray, Parisiis 1636 Quod
reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae, R. Amerio, MILANI,
Padova 1939 (L. I-II), Olschki, Firenze; Del senso delle cose e della magia,
Rubbettino, Soveria Mannelli 2003 De libris propriis et recta ratione. Studendi
syntagma, A. Brissoni, Rubbettino, Soveria Mannelli 1996 Theologia, L. I-XXX,
Libro Primo, Edizione Romano Amerio, Vita e Pensiero, Milano, 1936. Scelta di
alcune poesie filosoficheChoix de quelques poésies philosophiques, Edizione
Marco Albertazzi, Traduzione francese di Franc Ducros, La Finestra editrice,
Lavis Campanella nel cinema La città del
sole, regia di Gianni Ameliol A. Casadei, M. Santagati, Manuale di letteratura
italiana medievale e moderna, Laterza, Roma-Bari; Firpo, C. «Dizionario
biografico degli Italiani», Roma 1974: «Non hanno fondamento le asserzioni
ricorrenti, attizzate da un patetico campanilismo, che lo vorrebbero nato nel
vicino comune di Stignano». Nel Novecento nacque una disputa campanilistica tra
il comune di Stilo e quello di Stignano, che rivendica di aver dato i natali al
filosofo calabrese e indica nel proprio territorio la presunta casa natale di
Campanella In Luigi Firpo, I processi di
C., Roma; In Opere di Tommaso Campanella, Alessandro d'Ancona, Torino 185412.
Un decreto del 16 maggio 1968 ad opera del Ministero della Pubblica Istruzione
Caleffi fissa la casa natale di Tommaso Campanella nell'attuale Comune di
Stignano, al tempo casale del vastissimo territorio di Stilo, adducendo a prova
del fatto l'archivio provinciale di Napoli. La differente indicazione del
cognome della madre, Basile e Martello, fa ritenere che quest'ultimo sia un
soprannome Massimo Baldini,Nota
biobibliografica, in T. Campanella, La Città del Sole, Newton Compton, Roma; C.
Syntagma de libris propriis et recta ratione studendi, I Germana Ernst, Tommaso Campanella: The Book
and the Body of Nature; Springer Netherlands,.
Gli amici Giovanni Francesco Branca, medico di Castrovillari, e Rogliano
da Rogiano, entrambi telesiani, gli segnalarono il libro dell'aristotelico
Marta, il Propugnaculum Arìstotelis adversus principia B. Telesii, Roma; Philosophia
sensibus demonstrata, impressum Neapoli per Horativm Salvianum 1591 Il libro è andato perduto T. Campanella, Syntagma de libris propris14 John M. Headley, Tommaso Campanella and the
Transformation of the World, Princeton
University Press, 1997. T. Campanella,
De sensu rerum et magia, II, 26
Pubblicata da Vincenzo Spampanato in Vita di Giordano Bruno, Messina; Il
cardinale rispose che l'inquisitore fra Vincenzo da Montesanto gli aveva
riferito che del Campanella «si rivedono molti libri pieni [...] di leggerezza
e vanitade, e [...] ancora non sono chiari se vi sia cosa che appartenghi alla
religione»; cfr: lettera del Del Monte a Ferdinando I del 25 settembre 1592 in
Archivio di Stato di Firenze, Mediceo, f. 3759
La vicenda di questo sequestro, simulato con il furto, è esaminata da
Luigi Firpo, Appunti campanelliani, in «Giornale critico della filosofia
italiana», XXI, 1940 Non vi sono
documenti relativi a quell'episodio, essendone unica fonte lo stesso Campanella
in due sue tarde lettere, a papa Paolo V il 12 aprile 1607 e a Kaspar Schoppe
il 1º giugno dello stesso anno, nelle quali Campanella sottolinea la sua
innocenza senza entrare in dettagli.
Campanella, lettera a Kaspar Schoppe del 1º giugno 1607: «accusarunt me
quod composuerim librum de tribus impostoribus, qui tamen invenitur typis
excusis annos triginta ante ortum meum ex utero matri». Due libri di simile contenuto furono scritti
soltanto alla fine del Seicento e ai primi del Settecento. Campanella, ivi: «quod sentirem cum
Democrito, quando ego iam contra Democritum libros edideram». Ibidem: «quod de ecclesiae republica et
doctrina male sentirem». Ibidem: «quod
sim haereticus». Campanella, lettera al
papa del 12 aprile 1607: «Primo ex dicto unius judaizantis molestatus». Il
giudaizzante dovrebbe essere un certo Ottavio Longo da Barletta, anch'egli
arrestato a Padova e processato a Roma.
Ibidem: «secundo ob rythmum impium Aretini non meum». «Lecta depositione Scipionis Prestinacis de
Stylo, Squillacensis Diocesis, facta in Curia archiepiscopali Neapolitana,
Illustrissimi et Reverendissimi Domini Cardinales generales Inquisitionis praefatae
mandaverunt dictum fratrem Thomam reduci ad carceres dictae Sanctae
Inquisitionis», in L. Firpo, I processi di Tommaso Campanella88 C. Dentice di Accadia, Tommaso
Campanella, Opere Tommaso Campanella,
Apologia pro Galileo, Frankfurt am Main, Gottfried Tampach, 1622. Tommaso
Campanella, Metaphysica, 1, Paris, 1638.
Tommaso Campanella, Metaphysica, 2,
Paris, 1638. Tommaso Campanella, Metaphysica,
3, Paris, 1638. Tommaso Campanella, Poesie, Bari, Laterza; C.,
Medicinalium libri, Lugduni, ex officina Ioannis Pillehotte: sumptibus Ioannis
Caffin, & Francisci Plaignard, 1635. Delle virtù e dei vizi in particolare,
testo critico e traduzione Romano Amerio, Ed. Centro internazionale di studi
umanistici, Roma, 1978 Studi Luigi Amabile, Fra Tommaso Campanella, la sua congiura,
i suoi processi e la sua pazzia, 3 voll., Morano, Napoli (ristampa anastatica, Franco Pancallo
Editore, Locri 2009). ID., L'andata di Fra Tommaso Campanella a Roma dopo la
lunga prigionia di Napoli, Memoria letta all'Accademia Reale di Scienze Morali
e Politiche, Tipografia della Regia Università, Napoli 1886 (ristampa
anastatica, Franco Pancallo Editore, Locri 2009). ID., Fra Tommaso Campanella
ne' castelli di Napoli, in Roma ed in Parigi, 2 voll., Morano, Napoli Giuliano
F. Commito, IUXTA PROPRIA PRINCIPIA Libertà e giustizia nell'assolutismo
moderno. Tra realismo e utopia, Aracne, Roma; Cunsolo, Tommaso Campanella nella
storia e nel pensiero moderno: la sua congiura giudicata dagli storici Pietro
Giannone e Carlo Botta, Officina F.lli Passerini e C., Prato 1906. Rodolfo De
Mattei, La politica di Campanella, ARE, Roma 1928. ID., Studi campanelliani,
Sansoni, Firenze Francisco Elías de Tejada, Napoli spagnola, IV, cap. II, Tommaso Campanella astrologo e
filosofo, Controcorrente, Napoli. Luigi Firpo, Ricerche campanelliane, Sansoni,
Firenze 1947. ID., I processi di Tommaso Campanella, Salerno, Roma Antonio
Corsano, Tommaso Campanella, Laterza, Bari 1961. Mario Squillace, Vita eroica
di Tommaso Campanella, Roma; Pizzarelli, Tommaso Campanella (1568-1639), Nuove
Edizioni Barbaro, Delianuova 1981. Donato Sperduto, L'imitazione dell'eterno.
Implicazioni etiche della concezione del tempo immagine dell'eternità da
Platone a Campanella, Schena, Fasano 1998. Nicola Badaloni, Germana Ernst,
Tommaso Campanella, Istituto Poligrafico dello Stato, Roma 1999. Silvia Zoppi
Garampi, Tommaso Campanella. Il progetto del sapere universale, Vivarium,
Napoli 1999. Germana Ernst, Tommaso Campanella, Laterza, Roma-Bari ID., Il
carcere, il politico, il profeta. Saggi su Tommaso Campanella, Istituti
Editoriali e Poligrafici, Pisa-Roma 2002. Antimo Cesaro, La politica come
scienza. Questioni di filosofia giuridica nel pensiero di Tommaso Campanella,
Franco Angeli, Milano 2003. Vincenzo Rizzuto, L'avventura di Tommaso campanella
tra vecchio e nuovo mondo, Brenner, Cosenza 2004. Arnaldo Di Benedetto, Notizie
campanelliane: sul luogo di stampa della «Scelta d'alcune Poesie filosofiche»,
in Poesia e comportamento. Da Lorenzo il Magnifico a Campanella, Alessandria,
Edizioni dell'Orso, 2005 (II edizione),
185–89. Germana Ernst e Caterina Fiorani, Laboratorio Campanella:
biografia, contesti, iniziative in corso, Roma, L'Erma di Bretschneider, 2007.
Ylenia Fiorenza, Quel folle d'un saggio, Tommaso Campanella, l'impeto di un
filosofo poeta, Napoli, Città del Sole; Gatti, Il gran libro del mondo nella
filosofia di Tommaso Campanella, Roma, Gregoriana & Biblical Press,. Sharo
Gambino, Vita di Tommaso Campanella, Reggio Calabria, Città del Sole Edizioni,
Saverio Ricci, Campanella (Apocalisse e governo universale), Roma, Salerno
Editrice,. Luca Addante, Tommaso Campanella. Il filosofo immaginato,
interpretato, falsato, Roma-Bari, Laterza,.
Metafisica (Tommaso Campanella) Altri progetti Collabora a Wikisource
Wikisource contiene una pagina dedicata a Tommaso Campanella Collabora a
Wikiquote Citazionio su Tommaso Campanella Collabora a Wikimedia Commons
Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Tommaso Campanella Tommaso Campanella, su TreccaniEnciclopedie
on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.
Tommaso Campanella, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. Tommaso Campanella, su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia
Britannica, Inc. Tommaso Campanella, su The Encyclopedia of Science
Fiction. Tommaso Campanella, in
Dizionario biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Opere di Tommaso Campanella, su Liber Liber. Opere di Tommaso Campanella, su openMLOL,
Horizons Unlimited srl. Opere di Tommaso Campanella,. Opere di Tommaso
Campanella, su Progetto Gutenberg. Audiolibri di C. , su LibriVox. di Tommaso Campanella, su Internet
Speculative Fiction Database, Al von Ruff.
italiana di Tommaso Campanella, su Catalogo Vegetti della letteratura
fantastica, Fantascienza.com. Tommaso Campanella, in Catholic Encyclopedia,
Robert Appleton Company. Archivio
Tommaso Campanella, su iliesi.cnr. Le opere di Campanella, su
bivio.filosofia.sns. Historiographiae liber unus iuxta propria principia, su
imagohistoriae.filosofia.sns. testo tratto da Tutte le opere di Tommaso
Campanella, Milano; Germana Ernst, Tommaso Campanella, in Edward N. Zalta,
Stanford Encyclopedia of Philosophy, Center for the Study of Language and
Information (CSLI), Stanford. Filosofia Letteratura Letteratura Filosofo Teologi italiani Poeti
italiani Professore Stilo ParigiDomenicani italiani Letteratura utopica Accademia
cosentinaVallata dello Stilaro Ermetisti italianiAforisti italianiItaliani
emigrati in Francia. CAMPANELLA STYtL. ORD. PRED. PHILOSOPHI RATIONALIS PARTES
V Videlicct: GRAMMATICA DIALECTICA RHETORICA POETICA HISTORIOGRAPHIA iuxta
propria principia. S V ORVM OPERVM PARISIIS apud BRAY, via lacobHi, sub
Spicis Maturis. iZMtn Pmilfgh Rfgis. ILLVSTRISSIMO y /tAIOyB'
EXCELLENTISSIMO D FRANCISCO COMITI DE NOAILLES; vt nuf uc
Ordinis Rcgij £quici Torquato Rhutcnorum ac Supcrioris Anierhias trx^
fcdto, Regi/c]uc Chriftianifliuii, apud Summum Ponuticcm Oiatori. £
TI LLVSTRJSSJM0 C Ji EFERE2SSIMO V. CAR. DENOAILLES. EPISCOPO
SANFLORENSI; intcrioris Consilii Regii McflbrisFia^us. optinui , mci
fcxuatorjbus» S. P. £ natitudinif ita me liht dcmncit, Excellcnci|fimcComc,
vr ntm ftaihmeus, effi Jeieam 4tft€ velim, Et cum tumm era 'JidQtm
manitumm tiK ucQM€nfar€ necmejun uekm; hocmihireJldt (ptod pofpmt Muft yVtnuUis
temporibus teflimonium Vmutumac meritorum tuorum tdceatur-i fmllaque
obliuione dcleantur, Libertatem, honorem, vi- Mm tibideheo Cum enim
jynagd Potentium [non Deum neejuejusy nequefaSyVerentes yfed venantes
gratiam faljts ha- inisfatffijuevenabuHs a Catholico "Rege ypofquam
in pri^ maperfecutione mc innocentem perDf^cem Alb^t
declaraue- T/ttytanquam iterum :(elantes pro Regno ipfns, ijuo
poffcnt Regno ipfus longo tempore ad diuitias cjT* honores laruatos
comparandum ahuti ] perque Vim perque dolos , in partem frada inuidis
falfs etiam fratribus illeflis , dum moror in Ciuitatefan{}a y
conarentttrinnocentiftmumadnecem traherr Th (G cncf o(c Heros) mcy cjuem tota
fere Romayfum- mufq; Pontifex fcicnttjs & xirtuiibus cunitis nedum
iujhtid omatiffmusy innocentidCHftoSyfapieim amator diljif ejfent a
violentia infdijs pojfetueriy incolumem feruajli: ecum explorarenthoftes
me intuis edibus refugientemy tu illoruehi debas interea technaSjdum tuo
curru noflu fub altma veftc per 4tli} portam veilum y tuifji literls ad
Principes & Confules, obuios futuros commendatUy ad Chriftutnifiimii
\fqy Regem ifjnocentum Refugium, FILOSOFI ac piorum hominum
Tutelam,Mep:e Regis Regum brachium y nauis Pctri facra aochoram, me
tranfmitrerei. Mon fufticit Calamus animi. m robur,fagacitatem,
induftriam , c!T infignia in hoc euen eufaflay diaue describere. Jd illustrissimum
ac reverendissimum Eptfcopum Sanflorenfem ParifioSy te iubenteytan-
(femapplicui.Vtztctefttuus ideftfctizkct tUfuxta Gellij £thimologiam
natura legem, ideoprorfus \t tu mihi af- juit, J^m c ad te
Jemomeus^magnamme Carolejqui humani simere€fpifiimeperegririantm,refodH lajfum
& ft nedefunilwn ad vitam rtuocafh^ O* tandem inuiciifsim» Re^j
regijsfaumbuscwmldM&f meexhihmfiu Imem fAi ^iddefterate G allorum
hijlorici narrant ^ & Poetacanunt spes QhriJlianAreipuhlica
prafumitexfc[}atq\, Vmo ftutus a miftriss eSr fecurus a calumnijs, ratias Deo
ty lemenrifsimo Re^ ac Mmijlris heroicif , nempe fratribid nobuf
imis Noalhjs. Haud efude audco Antiptis fufsim DoBtfsmicmfofitosmof€sac Prafiamiamenarrare,
uam [drJkoma(Sr GdUiaadmrantur, & quos euulgauitlibros de I mpmo
iufli & de Triumpho Virtutts, eruditione ac fapicntia j?!enos ,
')4?ijue iffum lofige maps, ^i^mmtifarum pofftt Chtnms praJkcant.
Cenerefi Comiiis iam Mcerelaudes yereor^cumnecflylns Jicpar, ac perfein
hijhrtis commenden- tur; a fuperiortbusemmfecuiss prafulfere. Ncfie
enimre' censffigloria \/efiraJed ah,exarJio RegniFrancorif fflendebat.
Jftabanno mmfimo pofi Chriftum natum certa fcrie fofi guitrandum, qm
primus cognommatus efi de Noailles fijue ad nefira tenfora immmeri de Veftra
frofapia cwh 4mnerantm htnes , fiorum alij cum Dom m j^uitania
fr^dpue.tum forisin ifiavna cum Ludouico Kege fan^o fugnando contra
Saracenos fortiter ohierunt i <Jr in Ita^ Md,in Anglia,
Poloma^Thracia, totum queadeo ftri Or. ftmtefTarnm^hononfieentifsimis
legationtbus perui ati eaiu JocistUis pro patria perfecere fuaicam ueRefflus
(jollis 9Uh tmerunt opera fidelem fed sdamjut, vr femfn' meruerint Ismdmahonii
&akipfit^i^mmultisd Jnterauoseminet magnus ille tuus jintonins fatuor
Pegi^ ins acumAMli^M^ Cuitjs cor liurdcgfiLut 1 henefafla,
tenet honorijicc: corpus Noaillia, Omino que in bello TerraMartqy iidem
pr^clara j^elJirut OmictoQatba logum hcroum atque geflorum & dtgnitatum
perpetua fcrie Jpendentium fwniamtna modeflia alionim forjan inui. diamihimirificamnarr
itionemahradere iufsityc^uoniam for^ taJfenecUtidihtis augeri, nec
ohtrcfldtlombns veflra minui foteflgloria, renio ad te nohihfsime
Comesxujus virtus helli' caapud RHpcllamaduerfusJnglosenituit & in
MonteaU bano dum oppugnatur Virtute Regis, corufcauit; & qu4
apud Taurinos comtra Hispanos hofles egerisy hifloria non tacet; trtres
inclytifltj tui nuncimitantur. Moxautem in legatione Romana tanta prudentia te
gefsifli, Vf summo pontijici et Romanis Principibus carus, ratufquc
femper effes , ac ftmul Regi tuo fidelifimus \?tihfsimufiji4e ; ^u^ duo
Vix coife in Orator.bus cxteris pojfe \ndtmt(f. Ex hoc jper
prouidentiam Deifalusmeaaffulftt: & cum feruator definls non
defiturusy ConferuatorCarolus frater tuMme Partfisrecepit. Ex hoc
debitum perenniterlaudandi Voj, Praclarissimi fratres, animi et corporis
fuhHmitate antijuorum Oallorum prdfluntiam redolentes, inmere fuhat: cumque
non possim perenniter cum fim/nortaitSy vos immortalitati erbi aterni
committere flu- deo, Sciefitiarii omnium reformatarum per meinergafluhsnu-
tu Dei , qui est FILOSOFIA RAZIONALE,J}>len- dor Rationis diuin^,
tcfle Jugufl. \eflro nomini confecro. Ef^ ' tn hoc volumine GRAMMATICA
NON VULGARIS SED PHILOSOPHICA, continens semina scientiarum et nationum sermocinia
et modum grammaticandi secundum naturam et artem. Hanc Jemanibus sophiflarum
nugacium liberatamytibi Liberatori t ue Orarm^r^flantifsimo^dedtco. jidiacetilh
Lo^ic non imehuntuYy dd dircSHonem cognoscima fictihans human£
inftdurata. Hmc dddidi Rhetoricam j & Poeticamyjuas in
froftilfulofueatascm/fiecittiSyi Mufas duxi, Tandem apponitur
JF/tftorioffraphia , atf Adulatonhus Qfmhus Lofjuacihs denigratdj nunc infmm
reJHtutd pmtaictniytfuEgode vefbm nmim diccn nonMli ui
fejuenturimelligantl^oalUos meos hacmethodo effe dicen" das. Sufcif
ttecrgoeo quo exhihentMrammQ ( Pr^ftantifsimi JDofmnf ) non ingratumfortc
namm nmit^atiferuiveflri, edijue, qua foletit me hcnendentia htmmsre s
inquo C. mea per totum Orhem veftram teftiftcetur henefiden^ tiam, inque
\eftram refonet mam yaktc. Pari/iis : Jic i;. Mairttj X Commiflicne RcuerendiiEini Pacris
Fracfis Nicolii Roduifij S. A- Magiftri» & tocuu Ocdinisnoflffi
dicacoium Vicaril Gcncralis Apodoiici » vidi Tomum primum opcium R. P. M.
N E iti€ , noftn Ordinis, Complcdcntem Grammaticam, Logicam, Rhetoricam,
rocfmi. t?c Hirtoriographiam, nihil
. iii co concra Cacholicam Fidem miicni > imo omnia luo Aucore
digna, ic quamplurinia ad Theofogiam capcrtcndam cllc iudicaui.
Qpapto- - ptcfojanupropria merubrcripri iuc dic 7. Nouciob. iV.
Am^ninui CtUiuJ^ S, The^Ugtd MCPhiUfcphid Ze^«r,» mm«t CtU^ij 5. ntmuti
S, M, fimdentium Alfli ifler* imfrimMiurJi videhiitur Reucrendt^tw
/» M.S^ F^lMiijj, Iybcnttf Rcuer. P. Nicolao Riccardo» fac, Pal.
Apoll. Magiftro 'pcimum volumcnopcium R. P. Mag. C. Ord. . Prard.
Granimatica, Logica, Rcthotici,Pbl:i!>& Hiftoriographia co«.
cextam,non minorc diligencia quam volaprateperlcgt : nintlc]ue quod 1
Catholicam Iqdac Fidcm, aot Chri(Hanosoncndac mores occui nc; qjiare
pubiicis dignum typis conftanter aflcacro , qub duicifonaB^ htlius
Campanulae minficus tinnitus r.homnium auribus lladioforum. i cxaudiacur.
In fidcm &'c. Datum Komx m Collcgioiandb Bon^:. ucncuixdic 10,
Augufti. frdTiciicHi Jlfitortiui n fanflc Seu. OrJ, A^in. Ccft, Celie^if
S^.Bonaneniurd in vrhe Regcm e^ l^elior. EG O Fr. Vinccntius Bartolus et c» Thcolog. Magifter Ord.Pr2d. Vifis
fupradidlis atccftationibus, conccdofacultatcmcvordine& commiflionc
R^uercndiflimi P. F. Nicolai RodiilHj nollri Ord. Gen. Magiftri, R.P. M-
F. C., eiufdem Ordinis: Vt librum atticulacuiii RAZIONALE FILOSOFIA partcscjuinque, typis mandare poflit. In
quorum fidem ins meo figillo munitls manum propciam apporm. Datum Romxin
Conucntu S. M. fupcr Mi^ n^am. Dic 14- Augufti i(»5o.' Locus
iigilli, fr. l^mimiBmtht^ ^mptfAmmn prepris^. 1 Ji^ R 1 M A T V Fr. Ni^Uuu
RitCArdins. , facri. C. FILOSOFIA RAZIONALE GRAMMATICALIVM III PARIS Apud
BRAY, via lacobii; fub Spicis Maturis. M. DC. XXXVIII. Qm
Primlegio Regis. P^G.verp vltimo.tx iijtge.&c, Pdg.^o. verf. y
difbioncs diftin- giiitur , /<r^f> didbioiies noadiftmgauar. P4i.
91. vfr/l6.pcrci,/f^r, . pcc t», Pag. 6i.verf. 14.. ficu:. /f^^ lanc.
Va^. 5. ver/: 10. vccebimjc. P4. 51. w//: aires, /f; .ai rci. Z»-*. 89-
^'^f- vifi'»»"», amitiim /<x<r. amatu. P4g 60. pjlt t^^r/: u.
pm*tur. Noundum : quod potclUs impcrarijaeftquudoloa iicurnuior, qua
maioccm, vc fdc atltros /.1- fidejs. Sei eadem vox clt ieprccatiuaicum
minoc ad maio;cm, vc fal- fium me fac Dem. Cumad xqaalcm, est confulciua
auc hortatiua, vf fugecrMest:r -4t. Et maior cnim induic voccmx qualis, &
miuoiisA- c conuccfo pcr accidcns. Correftio erratorum in
Logica. F.ig.i. verf. 31. faOum, legf fradum. Pag.. verf, 14. voccJi^^*
TOCCt. f>4g. 8. verf 4. quid/^^*quod. p4g. 11. verf 2. vt lege aut.
f-i^- 14. vfr/: 8. intcricdliouc, mtcrcaronits.-A-ff-"»' -
cxprcfTa, /f^r cxpretr.Ti. /« e»Jem verf. i3. fy nchailiegoricus , /',^f
ryncacheeor«mati(;us. P^p-. i^, wr/: 17. dcno^iijiaius^^^ djm^A4 4. VfT/.
II. vfr/i#, ouAas, lege gutcas. CorreHio Erratorttm in Toetica. 4 F4r.h. t/^r/:io.rerum./f^* vcrum.
pag.^o.verf. ij fimplici vc nutije^e fimpUci iccuiu.i. vuum. In e^dem
verf. ic^. fic^u coucca, lejre ficuci e concra. tmiUem verf. ^6. profundit,/
pcrfundic. pag.ou »t/:}o.dcuncioncm,/tfr <Jcuocioncm. f^j;. 4?. wr/.
5. fomctco, /rg:*- folo mctro, fdg, ^s.verf: 10. quanciimquc , legt
(^uam^um^quc. C/r<rr4 difcrettom LcP.orm commmmuf.Se Grammatica
iii commttni. Definicio Grammadcx. GrammatiC4 efi ars inSirHmentaUs
T^oluU hu^ mana congtHiy rationahilitet fir/jplickcr ^ •*
dic£ndi,atqtic confcqucnter fcnhcndi^ . legendi ^mdcfuid animo
"^ua^ CHnquc noHtia pcrc€f>imus.IciTVR Ars infnmentalh t\ Tuo
gencre^ica &Hino'riogr3phu, quaroninesluntarics \ki}^
yjf^nicchanicae,rcd fpcculatiusttai inftrumcn. IX^-^. 4^^/ \{ taiej
qiioniam non pcr fc, fcd proptcr princi- palcs, & proprcraWud funt.
Plato ir. Cratilo.dixit, l^mtmeft infirmwtm mdi^ {uifioKti^ Xoucigo
QranMika 1 ^rdmmitknUtiih in (lrumcntunicft, vt fuae partcs.
l>ici\.\xx^politit huHiani^zi, differentiani proedi£lariimartium: nam Logicac
(ltn(lrumcn« tum Mctaphyfici : Rhctorica & Poctica sunt instrumcn- ca
Leginjtoris. Grammatica vero totius communitatis him injr. Siqa idem naturale
cClcunclis animantibus in societate viuentibus ci, qui concipiuncanimo, SIGNIFICARE conui. ifennbus, per mutua officia
copulatis sive propter bonum proprium, fiucahcnum, sive commune proptcrei
fadazfunc voces et orationes, htcrarque vocum particula?, ad exprimendum orc
vel scripto qujc proferri opuscrunt. Grammatica ergo naturalis est hominis, quatenus poeticus est,
anificiahs insuper quatenus voces et orationes ad tcdum vium
confidcrar. Dicitur grammatica esse ars dicendi. Dicimu«
cnrm {'^ ./ quidquid animo concipimus. Etquia illud idctu
fertbimTT5,-a<rcttrunf^ie5 qula legimus scriptum, ponendum est *ct
Atquoniam potest cfl"c grammaticus, qui ncfLit fcnbcrcncc legere, ut excus,
videtur Grammatic; i est c instrumentum dicendi per cflfentiam A
fcibcndi&le gcndiconfcq Mcntcr&ad vfimi. Dicitur congruf propter
concordiam partium orationis t 6c ratiinahiliter ad differentia sermonrs
ac brutorum rautu A f colloquentium naturaliter, iicmadd: £fcrcntiampcritui.
Gramaticorum i vulgari forma. Additur simplicitert iterum ad differentiam rhetorica
et poetica, qaa: ad humanam etiam politiam pertincni sed addunt
figurationcs sii per simplicem sermonem, S\}bdit\ir yqrridcjuid animo
quacumque NOTITIA VEL SIGNUM percepimf, ad difterentiam Hulorio graphite,
qiiac iupponit GrammaticS loquentem dcomnibus et habet proobiedo solum a^ia
& di^a notabiliVx^c natura fjiucpohtia Grammatica vctp omnem fcrraoncm,
sive famih'arem, fiuc epistolarum, sive historicum jfiuc scientificum, rc(f\ificatad
congruitaicm naturalem et artificialem, vt insii patebit. Pritr jc ergo notiones
vocabulis et oratione grammaticali notificant ut : fcicn* tiasvcr6
Loeicafi deindc fcrmonctra«^lamus.la grammaatica ergo cominentur semina scientiarum.
\ o ; cnim aliqi;id taciunt lcirc vulgari modo dc Cim£lis rc- %
& cx his^qua: voce significanius ad scicntias altiorcs cri- Dur.
Qu^ippc qua omnes ex p jecxiftenri fjunt cogniiic vocalnilorum in do oratiorinis;
Icd in inventionc ex inspconibus, et kniauombiis cognoscentis per senso iia
ani* s : et notamis et exptimcDtis per lucras vocales, insonantcs, tanquaoi
per clcincntafira, res prxnbtatas coqtie dtcitutikamnuiica Gi «ecl^MM litcr^m
cdLati^ idc6 in-oaiinalibus cx iiiiip toruih vocabiilofuni : clarationecxof
diaiur; in inucmiufa vcr^ tt imponendo mfcrutationc. xv,: pupicx Grammatica
alia civilis, alia philosophica J ^Iuilis, pctiiiacft, non scientia Constat
enim cx fli^totira* C^tc «fuque clarorum scriptoruni. Hjhc sequitur
Sciop« ius Tutocbtis Lyf fiusjqui tunclcdt sputant^cin: CICERONE am VIRGILIO
calknt § & vocv bu^a U. ph rafcs , ple« anqgc naturaii f
arlotaducrla.cji ptincipum.& vutgi vfu pc» i cptir i tete pjfcia vctii
rati^e CfiaftAtjA iamolet. Eft cni M%icfiigan^ntc Hcausdcnotamisim icftigata,
copulanrifque & dri^htntis rcs»prout in natura cpcriunrur» mcthodu 5.
Notatcniroc(rcntias, aftufqlic,&:hjt» )itiidincs, vt if.fj^
viJcbimiif. Hanc Grammatici vulgares damnarf ut , fi dixcris,
vir# «ofus, ridcanr, qi.oniam CICERONE dicit, ftudiofi) s:5c cnm
vo* :abulacx rcbi]s,non cx autoribus dcccrpimus, exribil.inr. Sco«
iim^findtm Thomam, aliosque, qui mngiscx rci natura oquuntur damnant
ifli, profc£t6 damnati jgnorantix, et Wodicitatiscrgaflulo.Vndi 5 Grcg. maicftattmvcibi
Oci fc rcgults DONATO inclodctcnti^n dcbcrcdcclarauir. Quid
noii obloqiiutiircttmiiouascesifiucnimus vocabulis CICERONE in* 4
(jr.min.itic^lium dicibllcst proptcrcaq ic nou is voccs
cxcoc;iramu$ \ NobismJ uearavocabdla IijBC,prifiialKas, eH\:ntu,cLlcntiarc,matcriarc,
2cc. huturtnodi CICERONE ncti^uc d Upliccrcnc ,liccc ignoca olim. Itcmquc
& ip(c ait : Beatituio & beattta^, vtrunqut ^nm ifeivfu m jlUctuU
funt vitUtbmU : cik vbi 'nuUcr^fi* -xpfS «iixic , effcntU. At^Caoli opbis
lcgcs pr«(icrtbaac: cr- go^5c (cieatum coardAnc , ciuam
Cmraipfeampliairct , (i occaCio & ftieatia oon dcfutHeac : U Houcius
licecc dixie iempjer. HmttJmiMi Sipajpsm tmideor cum Ungua Catonls OEnti
Sermnem ftstriitm ditdmritjCP* nond rernm Momina proiuUrir, Lkuii
fempenfue Itcchit Signatum frafente nota odticere noniciL.
rUto p(iinu»-dittr,idca: 5c Aristoteles. Eatiielechia: att noiicg O£rimaIitas,
&qiiiddiiasivi4e primam partem Mec* libr. I. D/jfercmia inter
CimUm Philosophicam. Dlffort Gratiimaricaduilis a Philosophica, in
vocibusi phraH. In vocibus iila fe atur auioritatem vfiim} k quo
adc6 dircedere tjmet vt nec novarum
rerum vocabula oott^i admicjcac. Vndi polunt dicere, bombardam, fed
tdr* meotumljetticumj quod nomen commune est omoibus machinis: errant ergo
primo trahcntcs proprium ad commune J Sccunvio vniuocamad j Eqiiiuocum:
wum cnim brodium non habcn vocabilum in Latino, rcJ dicitur ius, quod 6c
lcgC significat rconfanduc ergo rcnliim. philosophus vcio vocabulum iniicnict
proprium in sua Graautica. Quoniam il!i vocabu^aaifcdiuanon trahunt a
fubllantiuo, (icut oporter: Vtrcascotmcffuudit virtiiofum, hoc
nonTtuntur|fed{\udJo- fii:0 iicunt i qtifi, vo« longe abcft 4 signiticatione
vera, dc )3 im cileoti^ notacc voluot, dicuot Quod cft
quo iud crat cffc, Iiidicro quidem modo: cum vocabulum
quidditas, & e^Tcntia , fint significantiora brcuiora. Bcnibus^ ic
dicat Rcx Turcarum, dicit RcxTiaci^e , tam ridtculosc, juim superstitiose.
philolophica ergo fcdatur commoditatcm, 3c rationcmj vocabula
significant ex natura rei et non confuudanc cn fum metaphora x qui uocatione
analogia. Ncctcmpusn; ni6cationis fruAra cxpcndant(qu6d niaximum cft
dctrincntum:) ficuti faciunt Grammatici, descriptione pro vorabulo utentes. Differunt
etiam in phrasi: ciutlis cnim vtiturphraH accepta in foro et curia apud magnates
et plcrumqucdicit aliud i proprio sensu sed vfusfacir, ut sensum alienum
vediat oratio. Sic dicunt idem e dio tollcrc, prooccidcrc et pcrdcre. Id autem
in philosophia significat de mediocentro m pcri» hcriam trudcrc. Similitcr
aiunt, rcdigcrc iiiordincm, pro >riuarc Magislratu. Atin Philosophia significat
ex confuso nordinato, in ordinem tranfirc j ficuti cum Chaos tolUtui
naliquoncgotio, vclinmatcria rerum. Quaproptcr aos grammaticos nil
vcrebimus. Eoum enim est confcruarc vocabula ac declararc (Imilitcr &
DratiorKs:Phik) philosophorum vcr6& Anificu cft inucnirc et ordinarc. Proptcrca
temcritas Pacdagogorum miranda est, cum T hcologos cm€ndant, proptcrca
quod Ciceronis vocabuli 5c phrafi non vtuntuitcum potius laudarc dcbcrcnr
jqiioniAi omnis Artifcx (ux Artis vocabula inucnirc dcbci jfic
clara, kpropria imponerc. Hoc autem palam est, qupniam ex auiusdcfcdu
acciditjvr idem vocabuluiri aliud significat in v- naartc, et aliud iu
altera. Unde, apud rusticos,
“liber” significat ‘arboris corticem’. Apud litcraios, “liber” SIGNIFICANT PER
METAPHORAM ‘codicem.’ Apud Politl- :os, libcriatc ffucntcmr; apud oratores,
“liber” significant, per metaonymiam, ‘filium.’ Similiter, “verbum,” apud grammaticos,
est orationis pars significans solum. Apud theologos, “verbum” significat u
test ‘conceptus animi, delaratus aut voce apud physicosacrisvctbcraiioncm
notat, apud vulgus locutionem, 6c aliquando omne vocabulum. Proptcrca
notaui tx Yarronc» & Nonio, &Fcftononcxtarcvoc:» bulum apud latinos
quod plurcs significationcs non habcar, quoniani 6 grammaticalium. /ucccnio
Principuni, et rei publicae mutationcs, 5c f cmpora jpfairohunt
voccsadnouas signirtcaiioacs. Philosophia au-. fcm non
(k*. ria?:crca, Grammntlca ciuilishabct ortatcm, in qua vigcr: &
illam amplcduntiir Grammaiici: dicunt enim sub Cicerone 6v CcrUrcavlulram lingu^m:
proprcrca non Plauti, ncc Ccci!ij»ca? tcrciumqiic fcnprorum priscorum
iermoncmac- ccprantjicurnccrcccntiorum quaiis PliniuSj Ambrosius,
Augunini; s, e AQUINO (si veda) At Philosophica non agnorcit.rtarcm
lingua:, sed raiionalitntcm: amplc^iturqiu: vocabula bona omnium temporum.
Proptcrca 3cnoiia fi£ta- quc vcrba probcconucnicntia rebus diccndis
compk^itur iuucnirquc: VI cnim Horat. ait. Licuit /(mperqjuJic^I^
Signatnm prafente nota producere nomenl Et f hrafim addcrc: pra:rcrtim cum
impcrium rch^gfa,' et artcs nou2 fucccdunt, & loqucndi modub.-voccs
camt proptcrrcs,non rcs proptcrvocc?. Vndc fon.m Eic;c(:.i« fticum
vtitur vocabulishifcc, canontzarc: {piriruali. ctlutura,6J: aliishuiiifmodi in sensu
proprio non L.itin( r»im pri- fcorum.idqucfi accufcs impcritus&rudis
cfiS.NwfwiCLSvnic authoriiaccm vocdbula fiiniunt. OVpCfftitiose colcns grammaticam
civilem, languct id j3pugna
fcrbpxumj crbacaptatjrcscfFugiunt quas praefcrtim ipfc fuis non infignit
notis, et notas alienoruin r con fatis notas colit &: vt Clemens
Alexandrinus i. Strom. 3. inquit . funt SophiOa: infcliccs, nugiscanoris
gariicntes,cum in nominum dcbita, et ccrta didionnm compositione et connexionc
tota vita laborent; cicadis apparcnt loquacioics: U allcgai coiuxa cos
rUtoncm, & alios Phi-£amj4ruIlA\ Lfherprmnf. r oibphos prleium
oloacm LcgiUtorcm, ita diccn« xm. Adlingtia afpicitis, dulcia verba
loquentes Quiltbet at vejirum vulpis veSligia Jigit. Cun^is efl
vobis petulans mens. 'ulpesquidem tnfimulatfone iapientja?»quamnonhabent»
Sr in latcocinio alienaf, (unt fyci^i vulpcs :cum enim de fno loo
habcanc^ nid vcftes, quicquiddixete philosophi mutata r^ene verboruni pro
fuo vcndunr. Mcns cnim pctulans vul- pium fui amorccmmfc
ipfamdccipit,putatquc fc plus fci- :c,quia fcit verba , quim qui ics
inucQigauit^nec nifi fua Grammaticavcftiantur ,rc^la,&vcra, qu» dicit
philosophus, reputaf: hincaliena vcndit impudentcr profuis, \*r-' xsqiiia
ornar fois. Horum fcimo cfl calix Babylor.is (in-quit Oiigcncsj in qao errores
ctiam pro dodrina, nedum furra, tradunt bibcihia 5ophi(lar* Vakie
caucodum eft crgo Phtk>rophfs«oe tis Aia icriptacrcdanr, qui, (lcut
pcrdiX|io« jcne, qt^a^noapepeierunt. Honim iniidtasmillies expertui
:oquor. Cauendwineilctiam Philosopho , ncrpernat citti edl jQttinmat icam
>dum tameo rdHisconueniat rcitis.Con« remnitur enim d.tbtba petulaoti
quafi indoiElus: & pucfi fic^co equaceseorum quorumeft folum
grammattca ri»"ihc tjOtjcat», notanr fimplicitatcmfermonis: rcs
cnim noncurant, quilh|HS£ordctcnusmitcntur & optent pro
gnorantibuscoshabcnt,qui eorutii Grammaticam non (c* [^anrur.
«Sdpicnrespauci (unr, (\uItorum infinitusednumc* rus :hinc eucnit »vt
iiUablustaii^a, diMitiis ^dc do^ioa:ho« Qorc vacueniur* .De partibHs
Qrsmmatiea fSf ^^9^ m QVoniamGrammatica congruitatem
6t(ktonh (cri- prionis habct pio obj c^o di^io autcm iit cx vocabu* s ^
ram matic Aliurn lis : vocabula cx fyllabis-.fyiUbacx
liicrisiidcopartcs Gram- inaticx putantr.r 6c dc litiiis i. dicunt
Crammatici om« JiCS. Ittera
^rima parte Grammatica. Litera est elementum primum, idcoque minimum
orationis. Dicitur litcra alituro, quafi cxaro, quohiam cxararur m
orcp^imiItuw««tatuLdlij fcflptura per manuamia , Grammatica Graec; Jicitur
quafi literatura, quoniatn dfuis elementis habet etymologiam. Poniturclcmcntum
loco gcncris. JEfcmcntum cnim cll id, cx quo aliqiiid primitus componitur.
Ponitur primum, ad differentiam syllaba, cx qna secondo componitur oratio.
Ponitur sermonis ad differentiam corpusculonmi atomorum,
qu.rcxiftimanturclc. xncnta rcrum. Additurminimiim, ad ciuficmrci
dcdarajioncm:li cracnim iiidiuiiibilis clh T^e numero
Utcrarum. SVnt autcm litcra: viginii trcs apud latinos A B C D E ^Sj^,i,K,l>m,
n, o, p, q, r, f, r, u, x, y, 2, quarum Latinae non luntnifi dcccn)&
noucm,ctenim K,y,z,x,d Gratcisacccpcrunt : vtcbnniurcnim pro K , chjpro
y,vtcbamur,vjpro duplici s s i pro x,vubaniur ,s c. * 'A;'Tandcm h, nonvidctur
cfTc iircra, fcd afpirarfonisnota, addensaliquid fupra vocalcs. Catulhis
cnim narrat Arrium foUrcpronuntiarc Hinlidiaccum h,pro lulidiae.
ANDO: LibeffrimHsl. POflunt inucniri & alix licer t, vt • ,
parauna « & nia. gnumMtcm duplex g:in vulgan cnim sermone
aJiter pronunciamus, gli, in vocabulo agli U in vocabulo mgli gentia.
Item non datur g, qua: faciat (bnumx qualcm cmn omnibus vocalibus. Non
cnim ita conronat g,^, (icurg,;, vndc Arabcs triplcx g, habcnt, iuxta
tripliccm pronuM^. tioncmhuius literae. Pia^tcrca litcra r , alitcr fonat
cum a^ 5cciim ^ , coniun£ta; proptcrtabcne fuitaddcrc k, &ad-
dcndacHec altcra litera, qi:a^aicdium fonum habct imer r> &
K>vcin vulgari fcrmonecxpcrimur. Pxxierci litctame- dia imcr dc;^,
rcpcricndaei Tctia litercnim pronuntiamus r, cumdicimiis^rtf/y, & cum
dicimus gr^/i^ > prxfertini in vulgari sermone. Nec fupplet ii;, pro
/«nec 0 duplkem^^ji^, appoitas, vtia] ?pgti(ggi4eclarauimus: qua propter
dclinea. uimuschara^tcrem m€diumhac figura, Hi^ani vero fece. runt
cum cauda f Prarccrcsk indigemus dup'ici /, confi suntividcliccr» et
voca1i: quem ad modum Hirpani^&Heb.2c Arabcs vtuntur jproptcr cadiximus
;\longx figura? consonantem : qui Hcbra?is cft j/ vcrobrcuis vocalcrr. '^I
an- dcm duplici,vocali et consonanti indigemus, quemaJmo- dum
Hcbrj:is, & Arabibus rationabilitcr vfurpatur, alio- C]uin mu!ra
vocabula faiso pronunti.bnntL:r»vt vt^a. vbi nifi secundum altcra figura
sciibatui pionuniiaiio fallirni. Similircr & iuuenis^6i /V/;v//5cc. consonans
v, vocari dcbci vau^ & confonantcs ; Jcd^vcl /«^vt pra:fata lingua
admoncnt; Quaproptcr A Iphabctum nostrum erit quod sequitu|^n.
-^,^,f,k,rf^/,^,G,^^;V,/,w,»>^,f ,r/,/ r,», v,sf , Lkerarum alU
^vocaUs^aliA confonantes. Vocales quiiiqiic a, e^i, o fU^Sc dicuntur vocales,
quoniam aiteda vocali sola, moUica vaticutc tnoduiationis, expiiiwuntur.
Cotsronaotcs ^uat yigititi i^d^fti^G^btj^mj^^f^rJ^ Dicumur consonantes
quofiiam cum vocalibus simul Ib* nant. Instrumenta enim vocis, que sunt
lingua, palatu noi» labia,^ gurguiio, vocem (quateit expirart aeris per arteriam
vocalem ibnus) configurant: 6c cum illo dicuntttCCon£6narc non autem
perlbnare vt vocales. ConfonaniiLim alia: dupliccsvt j^jtf,/-, alix simplices»
vt oniacs i^iiqtt^^ 51H3C cnim vilCD» pco duabus; noa autcni Sunt apud
Hebraeos dc Arabes duplices dmnesconrotian teSydum pun^o intermedio
notantur. Apud nos vcrb fol«ie x.^yt, ftfnt dupliccs abrque
pun&osquas autem vq« lumus duplicaie» duplici codemcharaaerc
noeannus. « m Solem contmgi vocales non eiufdeni generls] con^itmrs,
unam syllabam longam qHamms per se ejfent brenes. Harum comun flio
voci' SHr Difhthongus. Sunt autem apui Latinos veteres
Dipliihongl q inqne ^,<r, tu^eUiCiy(cd in v ulgai i Tcl- uionc add Ci
t u t to [ D li ilio gf^qiiot sunt
combinationes vocalium inter se, praetcr quam in fine carminis
po<^tici, vbi /ui , tolui , voi, mie &c. pronuntiaiitui dissyllaba, qu
alibi pronuntiantur aiOnofylUba IQirguuntur litec coafonances
iamutaS)&;fcmi-vo* D Mut^ funtnouem. C D F G
K P .ii. 7*. Etdicuntur mut( I qupniam mutum habcnt fonum , quafiGom nuUa
vo» cali^vel vocalitatisaffiatu proBuncjat. Semi-vocales sunt
VII. ^.ilf.iV. R,s, j,ViSc dicuntuc semi-vocalcs quoniam habent partem soni
vocalinm .£t quidcni S. apud-^ucretium caJit Inftar vocalis:ait cnim.
Sceftra ^tfku^tadem aliis fopitus quieu efim . I^ta diftin£lio fuit
vcraapud GrnscoSj Hcbrazos.Sc Arabcs: qui lircras pronuntianr quali
diclioncs: dicunt cnim pro J4.B.^lpba,Bita,S) CAkfh.Bct:h.i^Eliph,Bat.
Scd ia idiomatc Latioo pronuntiatui limplici sonodc truncatosi
nevocjlibus, idco omnes sunt routae: licet non pofllnc pronuntiati fine vocali
recunduninos: tamen secundum nar tvfam. omnes intelliguntur fine vocali
nobis qui et vocalest etiapi truncat): proferimua. D'cLiiKUr
liquidx L. H. M. N. quoriini liqucfcunt m mctrc-.ira, vt fvliabai-n
brcucni etiam producanr, accommodantur que brevitati et produ^iomi dur Tunt
qua: fcruant sonum et tempus. Syllaba est Uterarum vfurpatio ] ^nins fo^ ni ,
"vniufque modulatioms partialis index. Quonia ex literis syllabx
qii possunt esse pars vocabuli propin c^iior:i moiiiatv^y 111 bi t n n nc
iikcnd um; di £t is iryliabano vcrbo Grx. Hoc est comprchcndo iqiionia Qi
plcrumqucplurcs literas comprchcndir. Profe^lb quo nos vti- niur literis,
id valcnt jqua propter usus fecit de litera syllabam, sed non absque
raiione; alioquin de quacumquc litera facerec syllabam. Facit autemdc sola vocali,
quoniam sonum habet , non de consonante, qua: non habcr. Aliquando
fic ex duabus vocalibus j vt diphihongum monosyllabam jali- qia Jo
cx vna vocali, &vna confonanrcjvr,^f,aliqi aJo cx vna vocali e duabus
consonantibus vt J?er. Aliquando cx vna vocali & tribijs
conionantilnis, vt, //r./,3c rizjjaliquanJo cx vna vocili 3 quaruor consonantibus,
vt firum jaliquando cx vna vocali q; iinquc consonantibus, vt j9/rp,
Pluribus noa viurur LATINII at Tcutonicis & Polonis vsurpatur. Vbi vidcs
n6/oirc cx pluribus vocalib. fi. rifyllaba, nifi abinuiccmabrorbcantur, Qcut in
diphthongO i sed ex una tanrum quoniam ipsa sonum pctfc<S^ um habcr.
At ex pluribus consonantibus .ficri unam syllabam vidimus, quoniam per se
sonum noa liabent, nifi vocalibus copulatx. Plurcs autcni ponuntur ai
modifiationem illius vocalis, tt quod purus lonus non SIGNIFICAT, (bni
modulatfo SIGNIFICET vt in Mctaph. doccmus, dc nominum impositione loquentes
m Non reftfc Grammatici dcfiniu DtSyUaba cft comprehensio literarom sub vna vpce&
vno spiritu indiftin* dbo prolaca. Nam syllaba qvando que constac ex una
litter;: vc prima Wmamo. Nec dicas, habct ordiocm ad comprehensionem subrcquentium.
Etcnim prscpofitio noti hjbct ordincm, ncc ,vocatiuum, imo est aliquando
litera, 5c syllaba et DICTIO ET ORATIO. Igitur noa re£le dicirur syllaba
comprehensio literarum, sed potius diccnda crat particula vocabuli roni partcm pctfcctam
facicns. Et cnimiiulla cpnfonans potcft faccrc fyllabam, quoniam pcrfc sonum
(lonedic, niacum vocali. Vocalis autcm cdit. idc6 potcft; c(re syllaba.
DevocsMo] {.farte.^rammatks. Vecabulurne A fonm ort ani^alis frolatus
naturalfpus inflrumemis formam, d SIGNIFICANDVM aliquid fim^U^ mmie
conaftum. Ponitur /ijwif tanquam genus j Omnis cnira vox sonus est &noniconucrfo.
Dicitjar^/rv&rt/ w minutlr ad differentiam sonorttm, quQS ventus et
tuba, & rcmi , aliae. queres, cdunt 5 qujc pro pric vocabula non
facicnt. Pici- nii* natuntlihus inHrumentis fomtafut » ad diffcrcntiam
fonorum, quos anmul cdit AD SIGNIFICANDUM, scd per instrumcnta artificialia j
qualiafunt tympanum et tuba 6C campaia i quibus ab cxuinfcco im^onitur SIGNIFICATIO
iattamcii Uit, conim foni vocab-.ilanon funtiquoniam nec pcr
natural/a inftrumcnra.ncc naiuralitcr formantur j (cd pcr artificialia
& anificialitcr. Additur,^^/ SIGNIFICANDUM dctcrmirutte conceptum
vjc?:tis , nd cxcludeJum voccs.qua; nihil dcicrminaii ll5nificanr,aut cx
naiura.ficuc intcricdioncsincq e ex im- pofi:ione, ficui ncmina &
vcrba. Scd irdcterminate v t^»/^ f.rf. Et prxtcrca ddhin ial/.ptid
fimjjlex mcnte conccpitm-^ quia i:-itcric£lioncs,pafl*ionc5,
&affc^ioncs, dcdarant coniplcxcpcr modum oraiionis, nonpcrmodum vocabuli.
Vc- .liim cnim vcro quidquid mcntc apprchendimus, pcrfonuin imiranteTJ
iHud in configurationc litcrarum cxprimendo, vocabulum facimu
Vocabuiumautcm vocatur TERMINVS apud Logicos, quia lonos confufos 6c indctcrminatc
SIGNIFICANTES ad aliquam ngnificationcm ,qua ita hanc rcm, & noa
aliijscoiifusc fimul intcllic^amus , contrahit. Diciturdidio apwd
Grammarieornu TrrctttrTiiuClXiim di£lio. ctiamvoca* curoiatio,ne dum
parscius, Tfot fnnt genera vocahHlorumyquot funtpaytes orationis
immediate. Oratiocnimcx vocabuHs componitur immcdiate , cx
litcris vcro & fy llabis rcmoie , & rcmotifiirae. Quem admodum mundusimmcdiatcconftat
cxprimis corponbus, vocjtisclcmcntisjtanqiiamcx vocabulis: prima autcm
cor- poracx caufis matcrialibusadiuis, &idcaljbus, & formalibus
tanquam cx fyllabis. Caufa: autem mifta: cx propriis particulib tanquam ex
litcris. Vnde LUCREZIO corpuscula indiuidua literis comparar. Quapruprcr in
(cqucnti ariiculo tra- anntcs dc orationc,fimui omfiCS partcs
cius,acproindc voca- bula coDfidcrabinius, Liher primu^s,
J5 Gcncra eigo vocabulomtn feptctn sunt iquoniam partcs orationis per feasc
fum iioaiiiter reptem. etenim T)e ^HArta parfe Grammatiu, hoc i[l
dc oratione Caf. j. Axt. u Oratio vocabulorum compUxio, ordinata ad
mamfefiandum quidifuid animo comfUxe concifttur. QVomm vna
di&io fiu vocabiirum non (kch oratio^ lem^nifi rubauditis
pluribusdiSiombi Vt cum qnis •inttrrogantijV// fanmy retpondct . volo ,
pcr vnicam diaio- Hcmiquxviriutc contipctpronon)cn ,&
nomcn,^^;;m. Picptcrca diximus clTe orauonem complexionem vocatulo»
rum. Addimus fri//>7fi/<?raw : quoniam niii ordincntur vocabuIa, noii
fjciiintorationem. Vifidican :volo Pctrusfcrum,iguur,cun j&c.nihil SIGNIFICATVR
SIGNIFICATIO corationis. Dixi, ad manifefian dum quidquid concipitur
rnenti CQmplexc 5 quoniam^ prmsc Qncipimiis animp fimplices,4
dcinde vocabuiis manifeftanMisjQK^qnci tta vt,^tiQK nenn conceptusexprimant.
DemH^Nm^^imus res coiC ceptas,vti funt in natura,&
facimusorationcm.VbcabuIaer* ' go (ignificant restoratio complexiones
rerum conceptarun9.i., pendix, diutfioqne orationls in
confufam\ ^ diHm Ham. VpIcxquidcmc(loratiCi aIia confura, aliadi(\in£la. Confi^ia
fitabfquQ vocabulis, lcd folum ligQisclIca tantibus animi pjflioncs,
notioncs & afFedioncs. Vnde i Grammaticis vocaturparsorationis 6c
intcric^lic: quoniam aliis partibus orationxs intcriicitur.
Scdnonrcftc. iccnimctiam fola profertur intcricdio vocata: &
fignificac totum quod oratio, fcd confiise;vt ciira ridcns cxprimir,
^h, ah.ah, Et admirans, P^tpe : 6c imprccans veh\^ plorans^ ehu,
Quaproptcr non rcde pars orationis ponitur, cum fic oratio, ficut cumdico
idcm valcf ,ac , cgo pioro &c. Oratio autcmpcrfcdacft ,
quardillindc (ignificat & pcr partes qiiiJqiiid mcnsapcrirc
vult. De partibm oratioms dtllin£ia.Sunt partes.JlTMioms
Jl^e99^nomerf /verburril fartictfmm , fro nomen , ad nomen, adverbium,
conimctio. Probatlo & fufficientia.' OMnis cnim
pars orationis aut SIGNIFICAT ciTcntiam rerum ficcHnomcn, didumquali
notamcnencnti^, vt homo. Aiit fignificat aclum clTcntia?, 5c hoc facit verbum,
vt: “amo” : didlum a vcrbcrjtoaere, quoniama£lus prc- ccdir abcficntia
foras, icwx vox in aercm. Aut fignificac a(flum fimiil cum cflcntia j
& fic cft participium , vt amans , quoni.mi partimaiflum dcnoiar. Aut
fignificat pcrfonam cllcnticr,& ficcft pronomcn, pofiium loco
nominis.vt cgo, & vos &c. Aut fignificat rcfpcdus intcr
c(fcntias, & circun- ftantiam ,& modum^& fic cft adnomcn, fcu
pia? nomcn, vt contra, propicr, cbm & c.qiioniam nomini prarponitur SIGNIFICANTI
ESSENTIAM. Aut SIGNIFICAT moditicationcm & circumstaniiam adus. Sc
ficponituraducrbium;fic diftum,qi)oniam ftat iijxta verbum sigmificativum
adus cuiulquc :vr bcrc, foniicj^: intcridic: :dno Qicdc.: et
SIGNIFICAT :xpriniit|ii itur^cimilit > plofo
&c. cntiam rf- cftcitvW' afius prc
f bcrci. Liierprimus. mj forticer» heri.bis dec.
Auc coniuagit effentias inter/e aut adus incer fe auc efiencias cum aftibus, auc ipforum complexiones:
& fic vocatur ^oni un£tio, pars fept ima s vr, &tenini, igicor.
De quibus figillatim dicere opor. tebic. PArriumorationisapud
Latinos,alia:funt declinab les, vt, nonnen, verbum, participium, &:
pronomen AJia: indeclinabiles,vt pra:pofitio , aduerbi.um,8c con
uindio. Apudquafdamnaciones alicer. Declinari
dicnntur , qua: in fine variant fyllabam att irariaciottenr MODI
SIGNIFICANDI. Qua; non varianr modum, nec fiineiio vocis,dicuncur {nondedinari}
apco' VQcabulp, ex corporalibus fumpco. NOMEN est vocabulum,
pars Orationis declinabiiis vel particulal>ilis , significans ej OR*hciam.
cuiufcun« quereieximpofitiqiiie,. Quoniam de nomine, vi Oracionem
in^redimr, cia^ ^Aac Grammaticus: propterei definttor per hoc, quod
eft- vocahuhtm ,! tanquam per genos : fed ad ^xpli- candum vfum
dicitur, quodeft pars orationis. Qupd ponitur loco declarati generis.
Deinde dicitur decli- mbjUs^^d diiFerentiamprasnoniiniSi6c
Aduerbij,6cCo£^ i $ Grammatlcalium Qtmpanellx]
ittndrlonis, qu^ non declinancur : qttoniam dicunt vnam modo
circun(bantiamvautre(pedum, aut modificatio. nem e0renciarttm, & adttumeoram.
Nttlium vero dicit essentiam quac plures refpe&us 8c circttnftantias
habet} vndeoportcat ipfum declinart IN LINGUA LATINA, et CASUS
admiteere in fine. In ahis aatem lingttisrhabet pro decH- natione articulosjhorum
cafuum notas, quod nuUibi Kabent Aduerbia , Adnomina» 5c Coniundiones^vt
mox aperinius. Propterea non eft de efientta vocabulorum
efledeclinabilevfed vel declinari ,vt apud Latinos j vel arciciilari, vc
apud vt tlgarcb, & Hebrxosj vel vcrumque, vtarud Grxcos.
Dixi ^gni^canr. difFv^renciam confignificantium. Aduerbium cnim
& prononien & prienomen , &: Coniuncliio confignificant aliqua circa
e{Ientiam.& adus: nonautem fignihVanrnliquidrarum. Dixi
(ffemUm. f\ A diflPerctTtiam verl3i,5c participij quae SIGNIFICANDUM, 2c
efTcntiam cum a<flu Itemque pronominis, quod mdiuiduaiitates& particuiaritateseircn-
tiae (ignificat j & non efsendam immediace »nifi vc perfo.
nacanu Dixi tandem , '/iif^« >/fei>9 Quoniani Nomina CC
^erbaab intellec1:u imponnntttr AD SIGNIFICANDUM, & non ab animi affecflione;
quemadmodiim interiediones, qu£ nulia incellefttts confiderattqne
expe^kata» foras promontttr« Vrimum (orolUnum correSfmtim
dejini QYiipropcer fallttntar Giainmatici , dicentes nun ej/e
fJrtem 9Mtom$ dedlnaiitm ft^nijUdtuem fubfianiidm , autifnsUMBm pofrism
vel eewimnMtm emtt cafu. Non enim folam fabfbmtiam ,aut qualitatem,
SIGNIFICAT Nomen, fed omnemefsennam jkilicct & quan- ucaceiu^
fotm.am;)&aAunij^ adionem,6c paiTiQuem, . ,j,.i^'.d
rimilitudinem A difnmilitudiuem, Sc Relationem, & >^on-ens.
Et enim ScNon.entis datur crscntia ^faltcm •^iQt^llccflUj quamhocnomen,
«//'i/KW^ fignificac. SIGNIFICARE SUBSTANTIAM et quantitatem et qualitatem
6cinruperomnia alia pixdicamenra, est essentiale nominis: sed QUOD SIGNIFICAT
propriam. vel communem, eft accidcntalc-, nec ponendum erat Grammaticis in fua
definitione j cum nuUi fit vfm , ncque ad noicendum nec ad diftincruendum.
Simihteretiam SIGNIFICARE cum cafu, accidic Nomim in aliqua lingua qualis
est latina ScGrxca. In Hebrcxa enim, ITALICA VULGARIS , 6t Hispanica 6c
Gallica non dantur casus nommumi fcdarticuliipforum cafuumloco ponuntur. Sicucetiam '&:
Noinina Latina indecIinabilia, & finccnfibus, vtceUe U coTnu\ \r\
fingubri. Ergo falluntur Grammaticnn definitione & efscntia
Nominis. uotrnodisl> JomenfignifimeJfentiam. Orrb Nomina
fignifican tomnia prjcdicamenta^qua- tenusfunt cfsentia:,nonautcm vc
a(^lus. Siquidem albefaaio cfsentiam a^ionis dicirj& albatio
paflionis; non autcm aftum ,qui eft albcfncere , albefcere Hoc cnim
verborum eft Praeterea Nominum aVuid efsentiam puramdicit, vt Amor, 6c Homo
aliud vr ad iunaamal- teriefsenti<j; vchumanum:aliud vt conccrnit
aclum in omni genere. Quod vel e fsentiam aa:ionis , fcu a^lus, vc
li^io ^amatio, au3itio, wc\ efsenciam patienci5-,f »r^, treatura, amatura:vc\
essentiam instrumenti aausjvc amAtorium , anditoTinm Jenforium ,
potef^atorium , qonu-o- tant. Aliud efscntiam , cum poffibilirace
aauiarvc y//- lefa Biuum: aliud cum pofiibilitace poffibilicace
paf- iiua:vt caJefafHhile : Mud fignificat efientiam ordu natam ad
a^am, exiftcntiamquc vel PRAESENS, vc C ii p “amans”, vcl prxteriram, \iamattis, vel
futuram : \Z'amX iur:4S,6c amandus. Aliud totum negotium circa
adus, ut nego aamenttintyteri Umentum arfvamentumyVvAgo Paf*
lamento: aliud totaai ncirotiationis 'aut entitatis com-
prelienfionem,vtfl«//<«/^*^», notamen examin ^ Yulg^> effame^
canamey gentame » & canaglia, rifri/agliaisMvid .xem cuni efficientia
istnetificum dolorifiatniyfrelificum.fic quxcunqueexfacio, &re,qux
fir,coponuntur; aliud cu plenirudine, roecanditate viamofofiKm vinofum vm» iro/ttmtilmd
Nomen eflentix comparationem infoper confignlficat}Vt vinofins^^ fottior\
aiiud fuperlatfonem vtviniflsfimus ^fortifiimnu Concernunt etlam
Nomina <](uanritatem cxprefsain )fedajMid Latinoi foliim dimi-
nutiontmwt i)»munculuty mMsufcuks, Atin vulgari lin- gua etiara
amplificant: dicimos entm “signore” “signorella,” “signora”; {X,o,Stgnorotte “signorino”
USggnorotu, Primum Itfnpl^v^.H^^jpTi^imimiii i 11 irllfiiTimpllfi
C4tj. quartum fiiblimati quintum mihuit ex parte abC
queaoie^lione. Patet autem > quod differcntia flexionis , &
finitionii vocabulorum indicant refpedlus addicos cfscnciis j vti
mox. deriuando confid Qrabinius. . Diuifionem fortiuntur Nomina ab cficotia
aquan- titate, anuniero , ab ordin e, a fexu, i formatione.
Diuifio /. ab efentia, feu eJI^MiaU^:Ominum Aibft^ff Pumin >
aliud^j^il^* dinum. Lihr ^ritaus NOMEN SUBSTANTIVUM est, quod per modum subsiftcntislper
se, significa c j ut, “homo”. Nomen adiectivum est, quod per modum adiacentis
jilceri significa c* vcalbus,d: ut “humanus”, & rifibilis.
ERgo duplexeft Adied^iuuiHyalcerumrubflantiale folaquevoce
adiediuum , vc i^ir/i^iM/f , & hBhta num animse idiacens j cum dico » Amma
raihnalis , vel humana. Aliud accidencale9 Voce2c re Adie£liuum.vc
maUgnum^ 8c d^flmn adiacent anima: vt cum dico» Ani- msi cfl maltgna vel
dofla i homo albm. DTuifioprimafumiturredcab efrenriaNomjnis^quas ;
est SIGNIFICATIO. Et quoniam res omnis aurefl: substantia,
(cueffentia,ricucAtf«ip2c rr/^w^if/a/jaucaccidens ; , fubAantix- feu
efsencix. vc albuSyhCli^eu$\ cum dico,' / homp eA albus : crianguluscft
Ligncus*'- propterea omne. Nomen auteftfubftanciuum, aucadiediuum £c !y Aib- ;
; ftantiuum , idem qiipd eflentiale in hoc loco. Vnde al-*?h. ^
htdo eft fubftantiinim , duoniam gnificac pcr modum fubfiftentis,
licccalbedil^^ift^c.res fubfiftcns in fc, fed ^ in fubiedo corpore.
GrammaBt!ti^innen refpicic modum fignificaiiai,nonrenifignificacam:ficut
Metaphy/!^ Aibusvero dicitnradie Aiuumsauiaper jfenon figniii. cat
fiibfiftens ,fcd inhacrensacciaenfbue^Iten. £c;pro« ptereaetiamly
sationalc hpinini eftfftdicAiuum :n$m licet fitfubftantklcicciindumrem :
tamcn (ecundum 8e fignificandi modum videcur adicdiuum , vt accidensr. GRammatici
dixcrnnt, Nomen rubflantiuum efTe illud^quoddeclinaturpervnam vocem,
&; vnum articulum , vc/^/i:/>orV^«: vcl per duos articulos, 6:
vnam vocem,vc ^/r^c^/j^r^i^mo. Adiedliuum ver6, auodper tres
articulos , 6c vnam vocem : vc hic, hac^ hoc fsliK' vel per tres
arc.& tres voces : vr hacacerjjaeacris, & hoc <rfrtf
•velpertresarc. & duas voces : vc/&i^ , tatU^ n^Us^Schoc
rationalei vcl pcr tre$ voces :vc^pfl0;, jtf»^, bonum. Sed quoniam lingua
latina non recipit articulos ficuc Qfxca, deciaracio ipforum eftnulla.
Vnde multiGrammatici non vtuntur articulis indeclinandoi Vuigaris
etiam Lingaa nonhabec-nifiduas voces^ vt plu« nmum in adie(fbiuis : vc
kidiUB ^tiL kUntai^in pluralii hianchi hianc^iej^^saj^xxtx &: I lifpa
ri i^ i^rab^s^fe Hebraci. -PfxtereaHeclaraiio ipforum non d^i nacttca
No«- imnam^feda (Igno adiacence)& vftt; Vimjio 11.
Nominum ex qtiantiMt. Arck IXL. Nbminnnalittd commune) aliud
propriom. NOMEN COMMUNE est, quoJ plura Itmilin fimul significat, ut “homo”. NOMEN
PROPRIUM est quod significat unum, ut, “Roma”,5c /'<r/r«ij&
giQptereaciiam vocatur particttlare, &pcrloiiaic.-
Hi£c<Uoifibdici Cttriqoanthate , qaoniam commo. 4idcttr
de. multis. N^m “Petrus ed “homo” “Paulus” c^hnmd Vrancifcns efi homo,
Propriu vnifoliconuenit vc “Roma”. Non cniin dicicur Roma nifi ciuitas
illa, in qua Papa regnat.F.t qua- uis alia; ciuiraces polTint vocari Roma
ificut&ali, ho- mines eciam vocancur Pecrus; camcn incellcdus
luiius Nominis, X<>w^,& “Petrus”, refpicitvnum »cuiusefl: proprium.
Sed profe(fl6 grammaticalicer omnia propna pofTunc ficri communia secundLim.
vocem, feupera: qui vocationcm fcciis
tucem fecundum rem ; vc in Logica docebimus. Reclc camen hanc diuifionem
quancitaci adfcripfimus } quoniam magnirudo & mulcitudo in (1- significacionc
ad quancicacem spedare videcur Nomina eciam a pronominibu fiunc communia,
&: parcicularia, & singularia i vcjw^w /;<»OT« altquii homo\^
hk homo'S\' cutfuo inlocodocebimus. Tslominum ,
am?ncro. Ominum aliud fingularc, vt homo : aliud plurale, vt
bomines* . T T^cdiuifionon refpiciccolleAionem ,&vnitatem^
XjLficutiam di^la ifedfolum prolationem. Nam A#- m9 , cft Nomen commune ,& gens , &
populus ; plurae- nim significac, sed pcrmodum vnius colleftiu. Et propter
ealicctfit nomen communejnon tamcn est plurale, icd singulare: hominei
autemnumeri est pluralis, quiaplu» raiicer profertur. £ t hoc in omni lingua similiter. Nominum, ix ordine. Nominum
aliud primitivum, aliud derivativum. i4 ^ramm Atlcalium
PRimiciuumell, quodanulIoefi: gramaticaIicer,vt;55-- moy &
mdns. Derivativum, quoclab altero deriuajturivt “humanus” ^h^^oxrnnt : sic “montanus”
a “monte”. Semper autem deriuativum est adie(3:iuum,auc verbale: primitivum xionitenv.
REclediflindlionem hanc ab ordine fumpfimus. Oi'- do enim est, vbi datur
primum et secundum, 6c tertium feriatim a primo^ercro quia aliqua nomina sunt
primitus impofitaadaliquid significandum substantive: dicunturrc£kc pr
iiiii ordinis : qu x vero ab eis , dicuntur deriuaTT, ficutriuus a fonce.
Ecquidem datura deriuatione etiam deriuatio. Nam a Marco deriuatur
Marcel- lu5 ra MARCELLO MARCELLINUS Ec a lufto luftinas .drufli-.
no luflmianus. EtquidemJy luflus/umirurfubfiiantiu, quarcnusab
eodenuaturluftinus &Iuflimanu. Non tamen inuenies derivatiuum, quod non fic
adiecliuum , vel. verbale "i patreenimdehuacur paternus
Scpatrizarc. DAnturNominapofitiuajVt iu^us-H. conaparatmai vc
iufii6r-H fuperlatiua , vtjuffifiimtts SIGNIFICANTIA magis iustum et maximtiufi:
um, & hoc apud Latinos, non incundis linguis. Et quidem compararivum
derivatur a primo cafu. definenTeini.fi.n.itf/ fiaddmius ar, fit
iufiioribifort} Jortior. Ar superlativum regularirer deriuatur a pnmo
cafudefinente ini/, autinr,^. vtkiufiif; & fdftis 'iufiiJHmuf,
ftrtifsimus - & a miftr., miferrimus. EXCEPTIONES LATINORVM. Excipiuncur
hnitt ,malus paraas ;;.v;^nflj: ex quibus noii deruiarur bomor bom^\mus^
5c walic) ^f.^ruior^ ma(^nior ^rnaUfr-nus ^faf^ifitmui ^waf^nipimu , lcd
a bona meitjr^ optimui ' a malo pcjor^fcfamui \ i paruo nntior^
mir,i- mus : aaiagno, major^ maKimu!.F.xcipiuntur noniina desinentia
in ificus y ytmaj^ Tiifiius ^fiiakfcns hcncfccntue beneficus^ fimJia : 5c
quibusderiuanturw<i^«//ffr77//(;r , w^- gnt^cenn^imus :*nalif(€ntUr^
malcfcentifiimus : benefcen- tijlimes , et similiter in similibus.
Prsctereo excipiuntur qu^edamnominain desinentia vtfadliSyhL
humilts quselicec producant faciUof^ humlior it^n^en non ad-
iungunt^icem fafiltfiims kamiiifitmusikd fadUimus U humslUmus .^radiUmns.
Dicimas camen ab vtili vtiltfii'- iffffi.^pudPliiiium. In vulga naucem
lingaaperadiier bia gtadaadcur, vt fi^ Bonp i l piu h no : ntb
pnrfidiu ^o9i;/^m^i>9r^/jfim^ Gailic^ vetbYm 609*
qaoDiamtercio gradu dift^tfuperlat. apofic, ' Grammatici b an
c difti n^lionem vocant /peciei ,vndc dicunc prnniciuam speciem, & deriuaciuamrfed
c^nn fpecies fitid quodfub fignato genere ponicurraut rei
apparentia : cum hanc diuifionem non ponant fub gene- reafHgnato vllo,non
rede fpecificam vocant. PofTenc cnim limilicerdiccrcipeciem fingularem
&cpluralem: 5C & deplinaCLoncs eciam fpecies nunciipare. Philofofhifma
Grammatkdtiqnis ad diriuationes. F DEriuare'6ft rluum de foncc ducere.
Fonscficntii rcrumeft, vndidacicarexiftentia & adasexiftcn di,
adtuaodii agetidi., fic natioulL Idcirc6 ex nomine, quod efrcnciam
fignificat^cleriuatur verbum. Nec potefl:inueniri verbum, quotInon fit a
nominervt cnima nominederiuatur« (?w/«<«r^,itaacaIore caltre^
caUface^ y^rafrigore rw/r/V/^^ i
ab amore amo :Avita viuo^ abho- mine homifico erenim vbi non extat verbum
,oportec illud fingere in GRAMMATICA FILOSOFICA; vt a remo-igare : a
capite capitalare - a manu manej^pare dicimus in vulgari idiomate, vt a patre
fatri\\ars icc.fpaU leiiare campegparey fefleggiate. Veruntamen vbi prius
reruma <flus, quameflentiain- notuit deriuauimus nomenA verbo non secundum
naturam sed secundum neceffic a^ex c/^; Theos i, vidco dici- tur5^£;5
Dr«;:&a lego dicitur lcFfor-i &:adiligegere dileUio. Essentia enim
diligcntis qua diligens est, nomen non haber, ficuti multa, quorumeire
eft adic- ctiuumnon fubfiftens. Quandp veux^ilVnm ctTmftro~a
e- xiflendijVel operandi,vel agendi,vel parrendi fimulfignu
ficatur,tunc ad vtrumque fignificandum fex nomina par-
ticipaliaderiuanrur. Duodicunt pocentiam adjndlum, \l\amafjilc Sc
ajnatiuum : fuFiihile & faBiunm , idefi: quod poteflifieri 6c quod
potefb facere : 5c duo significare frentiam cum adlu prxfenti, vt amam &
amatum , portans & porcatum : duo vero cum aclu futuro, vt amatnrum
& amjmltirK ifiiFlurum Sc faaendnm, ideft quod facier 6c quodfiec.
Duovero praeteritum concemere aclu cuni cllcntia debcrcnr,qux tamen IN
LATINA LINGUA non reperi u n tu r -fed lY^wrf///'w ampliaturad prxfens
&prxterr- tum sicut & ly amans. PofTet autcm dlci Amatutam. &
Amarans, lcclntum & ledatans :porcatutum & porcatans. Qui ergo
linguam perficere vult confideret. Diciturtamen inaliquibuscacnatum ,ideftquod
cx- n:\uit,8c quod cxnacum efl : fed confufa aclione cum paf.
lioTie per inertiam vfus,cyranni fermonum : non auteni rationis,qux Rex
efl sermonum. Quando essentia non cum aAu, sed cum virtute ad aclum
dicirur, dexiuamus nomcnaliud in torvt Ai^ator, tr
«dificatoivideftqui arcem5c yim ardificaudi babct vci profefnoiicm. Rurrusqtiandoinftrcimen^m
vel a!iquid 4nftrtimen taleadillum adum, enunciacur deriuamus nomen aliud inoriam
tfinemy Viam dipnvm JotttMium exetutc^ fium^fcnforiumy potiftatorium appetiterittm.
Deriuamns in Mum &a^iuum , quando qiiod de gVr nere maceriali
alicuius eft prohunciamus, vcfa^itium, nouititium, commendaticium , {litlaticium&Tulg6
niOr uitizzo, compariccio, acquariccio, 7 Q^ndo mocium efTentia:
cum adu: in«r<<deriuamus, V t /^.r, genitura, creatura. Quando congeriem
elTenriaram & aAuum eiufdem generisin entum dcriuamus vocabulum , ut “firmamentum”,
documentum, & monumenium vulgo par» lamento facimenro, magiamento,fentimento. Item
cum pcrtineraliquid adefTedicimus, in ile &ale, deriuamus : vt/6m/^
ab hero, feruileaferuoiliumilcab humo, ouikab ouibus :
b(aciiiaIeabraciiio : exiciale ab exicio. Quando ipsu adu, vt
cfTentia &q m'ddita5.eft,Tel in ufl vel in ia vel aliter deriuamus vt
Amorjlanguorjdoldr, fa- pi£cia» do<?l rina, led io,amacio,iu fti tia ,
focutip, difFcritas. . Quando efrentiam plenam adu , in entia, vt
mdQlen^ tia patientia, conniaencia) fomnolencia, pracfentia , clifw
ferenti A^abrentia. Qua:dam dicnnt eflenttam 6e curam uBlva^ in aHmm
deiinatasTC Armencarius, Cbriarius,Commiflarius,de« pdfitariasjlonuius^
6c vulgo ftafiiero Caaaliero, fi)mie« ro&c«^ Qusedam
dicunt cflenti & a<ftusfimulmunus, £c iii ifl»«deriuantur,vt
“lanihcium”, “opificium”, “di/ridiuni”, puer.n. perium, “pontificium”, “sacrificium”,
“presbyterium”. Quxdam comparationem dicuncadie< fliuorum, quiedaniiu perlationem
m /«r , 6cinij7itai dehuaca, vcio* ftior, iufl:ifTimus, aiufl:o, &c,
. ii][u^dam dimiautionfim. ia mkm & vxiUm lum, vtwi^z/i^^a/ai^ peclurculumj
corculumj &mollicel- lum,
marceilum rcribillo, refocillo&c. Qu^c aucem iiKlinationem,cum
adus deleflarione in cfurn deri uauc ^st,amor9fu>Si fragoftis J
carnorus , vinofuj,, faftidiofus. Ac in lingua Lacina non
reperitur verbum &nomeft has omnes derijuationesiiabens. Picimusenim
, Amol\ aman s , amatum^ amaturum amandum amati^um, “amabile”, amacanumtamatop,
amaciflimuus, amantior, sed deen: amacio, amamencufn^ amaficium, Amatura,
Amanitia, Amorofus. amaticium jamaeile :qdxtamen aliisnon de
funtvbcabuiis» ^ In vuigari linguadefimt dqriuationesiiiiiltx^fed
alix Mifupcr adduntur. Nam alfignpre dicinius signorone-,: signorazzo«figQoreito,
signorino, signonizzb, fignorclrr lo, “Pietro” “Petrone”, “Petrazzo”, “Pecrocco”,
“Petrino”, “Petrillo”, “Pietrazzo”. ^r^iriTfff iHdirmd^nii iiilinpni al ti
tudi- WMrfiprifaz^^o'^\^t\t\xA\n^modtcam dimi^. nutionem
(finorinj^fXus minuic 5c fegregat. Stqrjore/' h,zd ceoericudiiieiii
imbecillam traliic. St^oruz^yO ad minimura, Suinta nominum dimfio a
S^xUr^ Art. Nominum aiiud mafculinum /aliud farmininum, a* iiud
n^ucrum , alittd cc>mmunr,aliud omne y aiiad promifcudm
^aiiudincertumi; 'Otwenniafbulinumcft qwod mafculum in fexdi^- rum
fignificat: t4>jagta,& dbu*.. Et dcdiDatiir per arti culumbic. Latifiis,
vuigopeiri/. e"'Fxmininum.d[lquod ramiioam fignificar, vtfi: & alba
&mtt Uecd£. defignaaturper articalmiH i&^A Vulga per/tf.
Ncucrum,<iuod'^ecau^ f«minam fignifioar, iFtcleclinaturper
ai^iculuno vc ftudiuiti^^calbam» ][acionale. 4^eftiVi vulgarifennone
arcicttlusneurri. Commane quodfimutma fcuIumdC&rminani
figoifi-cat:¬atur perarticttlumJ^i^ et hai homo^ti adue*
ni;&'ratidnalis» » Omne eft quod fignificat mafCttlum,
f^niinam, neucrum: 6c declinatur pertres artijculos, vc i^ic &:
/;/r<: Promircuum , quod fub vna fcxus (ij^niflcacione
Hgnificacvtriufquefcxusanimal, vc hicPaffer,ha:caquila secundum vfum
loquendi. Incercum quod nunc mafculinc, nunc fxmininc pro-
nunciacur Wi&4r^£uiis^.tamlacinc, quam vulgariter, Qunnmisresomnc'in omni
rpecie.iubeant-aliqua' indiuidua fortia, vta<3fiaa in generatione aliqua
imbedlla dcpaffiua in generatipne^pr^fertimanimalitim Larinitamen
vfumrermotitsprsd scientes jionragnofcunt fexumn Lfiioanimalibur. Etex his
cradiaxerAmcad plaiv ; icas. Pydiagorici aucem (exum-ip x^undlis a g n ofcttnc
r^r bu$ : ira vt agens fit mas , patiens £emina , materiaque.: ammatici
raiiien in omnfveliocoonagnofcences, dti-/ ; fftpbj^run^ fettti1i>gc
i^omen maribusr &mininutnffim alias tranftute;
nittt. Qiiaproprer Z)^»/ ^?te4ttt4iiafcul^ , terri^ fx^ mininc:
Sci^vis mafculinc, fa:mininc, quoniain bis adioin ifli^.pa/Iiorelucrbat. At in
rnultis (^enus non ponunt,ncque.'enim ftudium eft mafculu.s aut fxmina,
&rcdc. Sed rebus fxmintisaliquando danc vtrumque nomen:Aqua enim
dicitur />wy^ flrminine , lateK mafculinc : & quidem aclus
voluncatis vocatur-appetitus mafculinc, auiditas fxminin^ : et defiderium
neutrali ter., Scamnura etiaponjcurneutraliter.cum potius Avminine
idebeac ponii qttoniam ittbfiac^vc faemina fedencibuSft Di^itizecJ by
Go Quapropcerdiftinguendficftde feJtoPhyfico &c Grammaticali.
Pliyficcenim non daturfexus nifi mafculinus et fxmininuSjVt in viro 6c
muliere:^ promifcuus, in hermaphrodito , 6c in lymacibus, communis :nam
motus vehemenriscft mafculeus, debilis fxmineus. Neu- trum autc nil
videmur dicere : non enim proptcrca quod noncftmas nec fxmma eH: aliquod
genus. Sed porius eftnullum g;enusphyficum. Sed grammaticalirer dantur fexusplurimiiam
di<fti;mafculeus, fa!mineus,neutcr, communis,oranis, promifcuus, &inccrtus,
fecundulo- queadi vfum, qttinon semper nacurac correrpondenr/ed plerumque,in
Grammatica humana Grammacica aute Angelorum melias exprimic&per cercasvoces
cetcos fexus &veracicen Sexum Grammacici vocanc genus,
nbnredevi^on enim funcduogeneramasft &minat V^in logicapate bic. Nomtniim ajbrmatione
Nominum apud est formxfimplids: aIiudcompo(i« cx : aliud de compolics. Nomen
simplex est unius vocis, compositi pnis ex- pers, ut “animus”. Compositum
nomen est quod ex pluribus nominibus, componitur j Vt “magnanimus” ex
magnus 6C animus. Decompofitum vcro eft quod ex compofito
deriuatur, non additainterdum compontioneaUa^vc Magnammi- exmagnaninio.
Onab re hanc distinctionem ex formatione voca- accipimus. Cumenimres alix
conllent ex NOni simplici forma , llcut aqua. cuius oinnis
pars est aqua ob ^lDriginalem homogeneam formationem. Aljx conflcnc "{^tyi
comj)ofitaforma,ficuti pirum ex circulo Scangulo. Alix ex pluribus compositis ,
Ilcut facies hominis ex forma oculi et nasi et genarum et mandibulx, 6>:
auris, & ceterarum partiumjita euenir coportet vocabulis in fui
formationious. Forma enim totius ex formis partiuni; formx partium ex
vnitatibus resultant simplicium formationum ificuciin logicis declarabimus. Vocatur ctiam figura a Grammaticis simplex
composira iquos non fu- nius imirari '/quoniam formatio propnus quam
figura remhanc elucidac. ' Considerandum quod compositio alia fit
cx nomme &nominevr “magnanimus” ex “magno” ^canimo ta- ' •r^-La
ex nomine & verbo , vc “magnificas” ex “magno” et “facio”, j aliaex
nomine& propositione, vt conferuus ex cum fic seruo, 6ctranrpofirioextrans&
pofitione: Aliaex aduerbio & verbo, vcraaleficu5& male&:ficio :alia
ex aduerbio 6: nomine vt beneficium. Accidentia communia omnWus Nominihm.
ACcidunc nominibus declinatio6(
cafuSjinllatina- Grammacica.; C G Casus est
mutatio noixiinis in fine Teu cadentia di." dionis in eodemnumer 6,vc
Pecxus Peai Pefro. DISTINCTIO CASVVM. CAfaum aliuseft reftus, qui
nomina dnu$'vbcatun quoniamonmis rei nominatio primainipfo est.
Alius obliquu^quianon adres fblam nominationem, sed enn m ad aliquid
circa rcm fpcdat, &: cfl quincuplex, videl Gcniriuusdaciuus
accuIaciuus, vocaciuus. 6v ablativus Quibus debet addi aduatiuui, vocatuja
GrammacLcis feptimus ca(ufi. Nominativus dicirurcaftis non quiacaclit ab alicjuo,
sed quia in finc aliam cadentiam habet quamahj et rcclus dicicur, quoniam reda
nominacio cfTencix per ipsum est. Alij dicuncur casus, quoniam a nommacivo
U, ledicudine sijgnificatiomscaduntj &nraulinfine mutant
cadentiam. Dicitur gcnitiuus a gignendo, vel quia primus gignitura redo vt
quidam volunt , & hoc minime. Nam poctac non magis ingcnitiuo quam in
datiuo dicimus, dc- Patri <i4i/i««i, vicmior eft pzter ^cminjtiuo ,
qu.im patris. Gettitiim Si quiadditvnamlitteram fupervtrumque. Sed
dicicur genitiuus A gignendo.quoniam pactcmjip geni- stiuum poiumus cum
nominamus fihum morenij fibrum, 'Vt Pl^tfUsIoannis filius. Sed non solum patrem
,)[fdpofr u. ' fe(rorem,& fubieaum^^^ 5c aha?^luto|poDfe/
fxpe in^enitiifo^v <}uon1am luri^ijf|if^jpfBkm i|« }$tn
cum patfe faJtem Grammw^em^" » nefcierunc vocabulum explicans omnia.
- ad adhunc cafum pcrtinentia & declararunt eum amaicri
Dici cur dativus a dpiiando, quoniam ille', ciH quid datur,
poniturintali.carttplerttmque»ticel i^itcrdum&tui aufertur
&, cuLtimetur56cc. Accufariuus dicitur abaccufando, cjuoniam patiens.
caufa quafi femper in ipfo ponitur ; accuiatiautem cft pa. ti.
Accufareaucemciletiam adnotare&fugillarc. Vocatiuus dicitur h
vocando; quoniani ciim quem. piam vocamus , in iioc ca(u
oblnjuamusjnomen, vt 6 Petre*'
Ablatiuusabaufcrcndo,quoniamcum abaliquo quid auferimus,ponnnusillumin
tali cafu.led etiam caulaa- genspaiTiuaibi ponitur ,6c inihumenta omnia,
quibus, operamur,vtquibusimplcmus&:vacuamus,vt.loquentes deverbisJ declarabimus.
A(fbuatiuus ab acluando^quan- do forma.inftrumentum & pars
indTnmcncalis adum concexnuncimmanencem,vtini. lib.
docebuuus. Non fuiRciuncpracfacrcafus, qubniam Poc Hiaeftno.
minatiui, vocatiui/& ablatiui. Poeriveif6 geniciiii, datiui in
fmorulariter & iterura nomin.i& VocaCiio plural. ergo alij
aidendi crant in cun^s declinationibus, vel ftandiitTt in.articulis , vel
addendi. Nam cum vulgb dicimus j//>^i/fi/o^/-non habetur in latino
mCifMfi^ fhtts , qui n on exprimic quod3ir^idnuit,pr«fertim inan-
tlionomafia. Declinatio est - variacio cafuum nomin.um gene^
jracimt Quando nominain
finccadunc, feu definunt aliter, cum dicunt efientiRs , 8c alitercum
circa elTentias aliquid de illis dicitur in lina;ua Latina & Grxca :
in no- flraenim vulgari noneft differenriacafuum ,fi?dnumeri
tantum:loco aurem differentiarum pooimus articulos, quibuscarent Latmi
& abundant Graccij & in hifce cafi- basnonomnia eandem
normamferuanc^leddeclinaoc abeavariando pluribus modis apud Latinos jin
vulgari enimnomiifi duo funtmodi,6canomiQadaisagnofcun. tur non i
genitiais, vc in latina » Giammacici cradide runc declinationes
nominum. DE NVMERO DECLINATIONVM. Sunt^titem Vfeclinaciones nominum fex: prima
caiaa i. genitiuus (ingularisdefinitin, diphth6gum, vt Mufa^ Mufa^.
Secundacuiusgcnifiuus fingularisdefinirinijon- gum vt “dominus”, “domini”.
Terria cuiusgenitiuus fingu-, Jaris definit in is , correptum, vt pater
patris . Quartn, cuius gcnitiuus finguiaris definitm i^; producluni, vt
vi(u5, - vifus. Qmnra,cuius genitiuus fingularis definit V/, vtfi-
des fidei & fpcciesfpeciei. Sexra^ cuiu.sgenititt^ifingulaxis de fiuit m ^
, vt cornu cornu,: J,cfuS) lefu. Nominacioos non indicac declinationes
cafuum»] quoniamconcingic ipfittti tpl«i^bus moJis accipi i N omina
imponencib us , cum prxfercimd lingpa peTe" mBain kuinam
accesfianciur, fed in geniciuo ccncor4^ danc, Bc io^cieceristpropterea a
genitiuo babenC; diftinonem -fingular em, vc Poeta poecas » Anchifes
Anchi/se» Eneas Eneae, Adam Adae , Aminchas Amintb«. H^ep cfmnia
n6mjaa fpe&ant ad primam decIiaaciQneni , U tiberprimHs.
coniieniunt in genitiuo 6i opponuntur nominativo, Seci profedo
Calliqpe est prima: dec]inationis, &: concordat cum aliisin genitivo
,(}uifacit CaI!iope5,propterea. dicendum quodnomina purtlatina
conueninnt,externa vero variant in eadcm^declinatione: idcm
videbi&in^»^ 5.&^uai' cai declinatione«&x|uinta&rcxta. In
prima Latinorum declinatione n omi hati uus definit in a, breoe, ablatiQus
(imiliter in, a, longumVocatiuus in a;breue : genitious 8c datiuus in
ar.diphthongum inxe videturvuIgQS latinofumeriraire iomnis
(snim ^e^bet ab omni & /ineulo difbingui , quKndo praefef^fhi
non adeftarticulu5diuingues,nequeprontxciatio.Tgitur non tt6th
dati0us,6c Genitiuusin ^ddtniSt. Loco Quorii vulgares ponuntartlcuIos^W&«i/,
vt,del poeta&jal poe. tas, icrrbirur.tiecre^ amnormft
renuerutponentes poeta in nominativo, vocatiuo, et ablativo. Nam
necvariatur quantitas in pronunciando nominatiuum & vocatiuurhi
necfi variaturin ablatiuoagnofcitur j cum folum penultimarum in latino agnoscatur
quantitas. Prasterea in plurali latinorum numero prmiac declinationis
nominativus vocativus qacdermunt in a:, dipbth6gum, genirivus
in4r«wdatiuus, 6c ablatiuusin, longum , aut inabus^ cumA masculino separamus
fa^mineum fexDm : sed profedo nonrecflt, quoniam confunduntorarione similitudinis
cafus : idcirco diftinguendi erant faltem per arti- ' culps. Feliciores
in hoc ^nt Grxci vulgares vtuntur . articulis:vt nominatiuo /i peeti -
Genitiuo delli poeti: accufatiuo&/«^/i ^vocatiuo k ppni^ ablatiuo
daUipoe- ii. Sed non refticonfiindantartiailum nominadui 8c
acca&tiui. Secunda declinatio
telatitiisrationdlite Rdicuntenim Nominatkio Dominas^ genititio
Domini,djiduo Domi. . no»acca&tiao Dominiim, vocattuo ADomiiie»
ablati«. finiiDmMQo: Yariantnominatiuum iDus^Dciminas: in ' VE
ij i€^rdmmAticalium C^mpanelU, cfjVcmagiller : fcamnum in hoc
genere neutro con- fundunt nominatiuum cum accufariuo , vocatiuo in
«m:- & in plurali fcribitur in ^,hi tres earusdermunt.
Incertiadeclinatione nominatiuus multiplicircrvaria- turin r/>f
ponitur,in iz.vtfiElix.mo7j,vt Artneon,in f«,vc nomen,inrff,vtlaciin es ,
vt Aucrroes - in ,^,vc omntf : ia ^ y vt epigrammii : in , is , vt nauis
: quas in gcni tiuis- coniieniunrin,,ff»datiui^ ivis\m accufatiuis in,
>fed neutraomnia , vt innominatiuo r vel in, /w, vt nauim :m
ablatiuo in^/,v«liii«^cumcon£uiu>nedaiiuiy&aliqUan'- donominatiui.
/ Quartacieclittattbin^ irihaber nomtoatiuiinr , &genr.
tiu^m &vocatjiiuftinngulares, quoseonfandit cunnno*
ininatiulsvocattuis ficaccuiatiiiis p tttraKbus.dact.ttU5lia^ ' bet
in , ui, accuCifr iifff,.aBlar.hiv«r.
Quint»concordatinr»ominatijuis in ,«^deGnentibus fcmpcr Sc
geniriuis in cuncbs.io.t ^ fiid t.<i«i £tfhdit genr-
tiuoscimrdatiuisin fingulari. Aceuf. in ,>w , ablat. in, #, fedvocatiuu5ftnguIaris6c
nominatiuus&accur. 5c vo- cat. pluralrs confunditurcum nominat
fingulari. Genitivi rcdc fc haben* in corum pluralicer ^fcd datiui cum ablativis
in- confunduntur>- Sexta declinatio non ponirura
Grammariciriponcnc fa- quidem: NihH .n. commune haber
Nominanu{^Ar«y,. cum cxteris prxfertim cum quinrn,in quaab
eisponitur. Nominat. genir^^iccuf. vocat. ablat. faciunt , a ,
fcmpor- in fine. At inpJurali nominatiuo vocariuo & accuf in ^ vt
cornua»^nua, vcrua» Prxeereii. feli datiui con- fufi cuip
ablatiuirpluialis» nu^eri ii^ iini copucniua«c
i2ttin.<]uae/untcjuinteti ^'. A ' ' ^ N. Hogua^ Qrxca St
cafus {^iif^ScuIi c^^ tiaruo» nominatarfiadualitiaiiei^*ln tatina' foii
tSLfkp vuljgari^ IlaIa,Franci^ «Hirpana, H^breaAi Af abica, hl
ai;tiajii Droptcrfast <ji*mil5 acciientia > i^Juna exa^ Liberprimus] v
declinadcmemeileVfiomi Qibus* Igtcur nec^cnr^c.cJ'!- iMttiocUndis
quoque^Laiinis. PRononi^ ncdvocabuIiim declinabile confignjficiia^
perfonas, velperfonalia eifentiarum. »r . . r; ^
E E T id circ a d i citur prononcien
^yjoniaiia ponicurloc proprijnomuii. Rgo femper repwrfJntat
efl&ti^run? exilfeiai^s:, Yelexidentiamprimq, dt
Inredorefieiitiimiii^ b]iquo> (ecnndarick Dlcitur
pranotnen vficalttlam jfars orationis drdU nahilis, ficut& nomen ex
fuo genere, qui conuenit 'Cumkliisdiaionibus,&ex
difFer^tiaabindeclinabilibus. Non additur vel art)culahilis , quoniam /
articuiorum 'iiobeftarriculus, pronomina autem varticulifunt. Dicitur
cofippiifjcat ferfmas vtl pcrfonalU effentiam ad differentiamNomfnis&
verbi: quor^im. iliud %nificante£. fentias,iftuda6i:us. Eft
aute pcribna quod perreaIiquodparticuIari2itu&' diftincl uab
aliis>& indiuifuminfe,fonatWPf/f«/ UfiU»S' frimui Martini, Omnis
eQimres in-iiiis caiifis habercC» ientiampuram^iicuc i&«j^oite
meaynoneiirmiftaniai.^ tcrisc nequ e qua n t i tati,neque qiialitacibus ^erum
coext^ ficndum^ NMcftin cera^M^iie inUgho, iiequemmias E ig.
3& CjrammMicdmn CampandUl longa, eqa.e curta, nequealba,
nequenigra,ncque graiT cilis, nec craiTa. Sed cum Tentc d^ mence
meaxdein&n. tia^ ided ad eiTendum extra cunc noneft am]>litts
pura/ed liabet fiiarri p.erfoiialtcaijem mixm asm,aUisidDus,non .
ei^Hmdicttur .A.Sed hxc.A.curta,nigra, gracilis, &c. Sic homo in
mente Dei, vel in natura ,Tion eft hic Jiomo, nifi cum perfeeftextra
cauias,^propriamhabet perfo- mm 3c,dicicurhic homo , 6c
petrus,&ille^j5c;ille, & ego,<£c meiis nofl:er& aliqnis.
Pronomen ergo n<jrj fignificatefTcntiam fed perfonam , vc ^•(^o ^/«vef
perfo- naliavc mcustuvs. Et quoniam porsona eft c^frentict subsistentia, anr
singulariras, propcerea rcnipcr pronomen signjficat cirenciara, fed personatam,
vei perfonam elTeh- tic-c Aliquando 5c perdonalia, Cume^itp dicoyf/««j
jdf- fentiam significo , fed cum dico , fjliusmeus , significoeC.
fenciam iiltj perronacafmidell hanc&dam £t propcerea» vc dicicur in
jiij ii nn rtii wlUi i i i ^ [ in mm i Tn i ftu loco no- minis;iq|j^pniam
perfona^nonjeft perfona nificflentix ad extflrentiiip ^eciufl^. £t in
fecundoc Qrollariodiximus, qttO(f sigmfica*c exiftencias efrentiarum;
quidauidenim In rerum mtterfitate eft, existentiam haber, feanon
fiib* itftentiam, aut, perr<Miacn^nin fic substantia: vcAibum
habec exiftencidfii \ ttd non fubfiftenciam , qooisianmon exiftit per fe
, Ted in perfpnaal^cuiusiyvel in indittjdae a^- qiiocorpore. Perfena
c|ttidem proprii diciturdeiatip nabilibus creatiiris ^ indtttidiium ,
& nypoftafis de cttisms creaturisad exifteritiam dedu(^is. In rcdo
igitur ponicur existentia, in obliquo faltem implicito
,e{r^ntia:'cum dicojille “homo” id est illa perfona hominis etc. Ego Petrus:
homoenim fic Petrus fccun Jano ponuntur j &aliquando exprefse in obliquo
cafu vt aliquis hominum, v.elquippiam falis. Dicitur quoniam prohdmcn non significat
de se, nisi una cum nominee ex prefib vel implicito : vc cgQ. Petrus qrahicperronaii
Ucem ^ fc; QVatnui* ncMnina fingill^'^
,^V^(fift"rus & Fafckisdi^ cant efFentiam perfonitjim , h jid
tiinienrantpno- nomma : quoniam in re£lo cfTcntiam dicAnt vt
finguraris &non ponuntur locoalicuius nominis fignificantis essentiam,
fed de fe ipram significar. Licet connoratiuc pronominent, cum nominant. Petrus
enim est hic homo filius lonx et existentiam crc^o clicar in obliquo : 6c
significat essentiamin rcdo. Vei existentiam, vt quacdam non efrentia est, ac
fub raiionc exiftcntix. Quoniam proprium eflentiale est
prpnominisfignificare personasyprima di/lin(%io prbnbminum erit. a personis.,
Pronominutnafiud fignificic. personam primam, vc egQ& nos, :41iucl secunda.m,
vt ru , &: vos:aliud tertiaqi, vthjp , & ille ; i^liud vmnei personas
vc qui , qua;, Recbcpomturel Tentialis divisio pronominum a significatione
perfonali, quoniamliic eft vfqs &eilctotia
prononiinij^.Tresiiimcpn{onzcancuin apud Gianu mancos« quontamperionarepradr
(rntat exiftentiam cum |irofeitur:qfii ergo proferCy Vel repra^fentar fe,
ficdi;'' cit. E^i iiKl.atiurhvquo^.cwnbquiturjdclkididC'?'»: it
iAtb oiiine vocatiuum sdiiien efl; ethim^fl^cm- dae qaoniam fubaudicu^i»,
& Velatitfmici^imi dc quo eR&imokficdico,ltfr. Nos «ddimw personam
quar cam , ideft omnem, quoniam pronomen referconinespcrfonas, 5ciiiiif5eiVperrona:
quam rcfcrt, vtegoquijCu qui. illequi :
vbi^«ieftprinui»&fecttnda, & ccrna. 'Myftfrinfii/Tlieolpgicum eH;
, cur non vkt^ ten^am perfonafn (ertno prodiicicur. Neque enim ix^
eternicace func plur es p r i malitaces, " Secunda
dliiifiQ^abeJfenna. Pronbminum aliud fubftanriuum, vt egoj, tu ,
nos, vos^fut liic ifte,ille,ipfe. Aliud adie<5liuum, vt meus,
tuus, fuus, nofter, vefter, quis, aliquis^quis^quidem quif- piam^omnis. Dicitur pronomen substantiuum, qaod
fjgnificatexi stentiani seu personam, quasi per feexiftentem. Ec
itieo n on fo lum f 2;o , tu, nos, vos, et fui, ponuntur fub-
ftanciu«,quscper vocc^ pluresnon declinantunfedetiam
hic,tfl:e',illejpre,qu.x per vocestre5i& articulos pronunciantur, quoniam
dire£bc fH!;nificant perfonamjVt pcrfeexiftentem: & hic non
valecregula grammatico- rum,ex vocibus, &arciculis fubftantiam
accidenta» liratem vocabulornni decbrans, Sed in fpiciendum eft ad
inodumv lignincandi. Poluimus adiecliua pronomina, mcus, tuus,Yuus, nofter, &
vefter, quomam non fignifiqantperf^iiamdire^cnpcr feexiftentem, sed
adiacen. terii, dicitur enini equusmeus jquafir^Wf/:^w,feu«frA utt
adiaccat equo. Scd curn dico ,'ego , &ille » demon-
ftfandoadiacenciam 6c accidensperfonalenon dico.Sefl^ perfooam
ojPteplit^^ dicit perfonamiper, . /^i^iij:^ ali^U f^idam dicec
perlbnam la : U mnis dicet perfonas. Sed ircitH
adiacet* Eceoinifdi Mexpomcur^^iil* M.fis , expooitur #wiKi iiW»
^nsnlaris 9C perfonjitns. Qnod fi ira non est, Ii^e diftinccio non
Aabeaclocum ifi protxoitii Deiicuthabqc in noauioc. DiSmcJio tertia
cx quantitate. ' PronbminufD aliud 7niuerfale , vc quilibec^ 8( omni U
qui€umque ^aliud paiticulare^TC aliauis &qut« ilain, quifpiani;aiiudfingulare»vcego,ta,iue,iple,l
ic; iftc., Pronomen universale
est quod significat on^.ncsperfonas fiinul : vc omnis homo. Particuiare quod
fi- f^nificat aliquas perronas rancum: vt quidam homo,& aliqui
&homines,&: ahus homo: fingulare cfl quod significac vnicam
fingulareniperronam vc bic Jiomo,iiVe, 3le,aicer,ac vnus. ,
G;R4[mmacicl nonlrede poAierunt intevnomina, dm nis & aiiquis,
6c quidam :hacc enim nullanf effen* ttam 6gntficaac npbis : nec illis
fubftantiam aticqua- liratpm: vndeiogicinon vocant eot terminos
fignifto catinos, edconfignificatittos fyncache goregipacicos;
quoniam per fe non fignificani^fed habent tnoratione offieium defignandi
perfonas omncsaucquardam,qux in illiafiibinteUiguntur. Cum enimdjco,
omnishomo, non incelligicurcflenciabominis,fed omnis perfona
hnmana: veluticum dico,quidam lapis non inceliigicur efiencia
Iapidis,ied aliquod corpus indiuiduum lapideii, feu lapis dedudus ad
exjfietiam aliqnam.Etcum dico, hic homo, r.on fignifico fubiKTntiam
hominis,nifiiecundari6, icd perronam quam demonftrabomim$«
i. ETideo pronomtn non ftat loconominis coinmumri . fed
proprij:cum eninvdico^omnis bomo : ly §mni$' significac Pecrum Joannem^Fnincircttm
et alias personas humanas , CcWiott^hU km9 ngnificat Betrum ^
(^uemi oilcndo.. ' ^ifiin£2io (jiuartaexordme^ • Art.
Vi. PRonominualiaprimitiua , vtEgo.tu^ nej^vcs ^fui^ille^.
hii^ ijleyipfe^^ts^ ^uis , alius. Aliaderiuatiua, YtiWf«i><««MVlca
pronomina primitiaa habenr fiium deriotf»- .dunma genitiuo didum, vt ego,
mei, facic meus» mea,meum^tu,tui,taus,tua^uum. Sai,/uus,rua,/uum, . ^ nos
producic>nofter^no{tras: vos >vefter & veAias. /I
producitY/^i^iii «liifi faocfit compofitum ear ^ dmftfp,
jitipfe^illeM<,^hSmtiffmk\^ produounc| de- riuatiuunn tf/HH
t^tni^LcixjilunBifLeiUfr^^lufdHiS* Ip&L: <juQ€)ue facic i///;iwf X
iipud Blautam*. Dti^fio uinta ex numeroi. ' PRonomcn
aliud fihgulaic,[vtcgp :aliud|difc5ale,j Vtc- E|Rima,reciitida&
cereiaperibniKAmt nua^rij^luralis 'rraiaciii i . Hoc camefi
norafiifum qood in Jin«::iiaLatina et vulgari leahcanoncorrerpondenr C\h'i
pluraiis nin-ne- ru«caa<i fiQ|fbtari^iQ prinil5 6c (ecunclisper^ooif-
'Ntim fcumdicb ^^^innngulan , deber£dicere7^09^>ibpluraii: &
ex /fr nngulari, /«ff/i in plifrali nos AffiKEtprweSk^
iingaaTurcica'^lt<*f!^ habet -condicionem, qnoruam proego,
6Cfi%l%\oihetlsM^t^'-- niy pro cu & vos ,fundr fani^pato eciam aliay lipguas
yfoii- Iher fe habere. In
rcrtiis perfonis rcdcfe haue^c^ iin-
gularceniincl\///f,i/rf,//i»<i:plurale//i/,A//<f,i^^^%)i^n£iio
fextaexJexH. Pronoininum aIiud mafcuhnum vc i7ii: aliud fa:mi' uinum
,vc///i^}aliudneucrum , vc//i«i/:aliud omnc, EA<Iem
rationedeciaracur fexus pronominum acquc nominum Sedpi onomina
carentcommnui 8cpro- mifcuo ,&:incerco. Quoniam cum fignificanc
perfonaj appoficas cflenciis^clarcfignificanc rexumabfcjue com-
municace «promififuii^ce 6c incerticudine. V
1Diflm3ioJeptmAaFormatione. An. yilU 1 PRonominumaliud
simpIex,'vc//- & /y^^ralius com- pofitum vc idem U ifihic |
conipomcur is U dc^' Grammalicalium Qim^aneSie, NOn diflfert
dedaratio figurar fimplicts U cdmjK>- Cnx nominuin & pronon-Hnuni.
VerumapudLad- nosnon uiueniniuspronomcn dccompofitum. T^rofoftio de
declmmonihm fronommum. Declinationes pronominum fiinc quinque. Primac4i-
iusiingulans gcnitiuusdefimciai vcd^gtfginfi, tUytmii
/v/,carccenim/arinoiiiif)aciuo. Sccunda cuius gcriiciuus deflnit
\nius ,vt iUfiUius^fCej iffi^s j i/icy ifim$^. aUus^alms : aUeralitrius,
^ Tertia cuiQS geni tiuus deHnit in i, vtmeas^me^f^ml^^
hcitmei^me^ymeijl^cJiSgwi , tui,tmf0iHi4 i^fintfyftti/a^^ ftiix, k vrfrv^
ve^n\ veftm^ vefirs : ipofier , 4w^em , nefiri^ ntffir^e nefff* Quarta
eft cuius geniciuus fingulans definicin//, vt ^nifiras nofiraiisivefiras
vefrasis. Ad^ nancreducunrur.pa- ' cronihiica mafcnlina , & ficminina
, qux rcperiuntur in prima 6c tercia declinat. nominunl : fed ron riim
nciid/ra vtputant Grammatici, fci] pronomini gciuilirui.
Qaintacuius genitiuus lingiilaris dciinitin h^ivzfre b^e^tOQC,
Facit ^«/«f/ : //, ect , iiljactt cius, Q^ i\ vcl ,ju\ oi^ ifuod ifacii
cuius , & codcm modo fe habcnr compofirjv,. - ^ f w ^ '/*^^»
eiufdtm - ^ ab aliflftis a lii^ius, m Quoniam
pronoiina flc<^ u n tur in finc cum cadi t dU dio «haberc dicuntiSr
pafas : 6c ex ipforum variar^ ' CiOQe^vairialaittif declinaciones» &
plerumqucagenidlio: uaihqaam in pluriboi cafibus reperiacur vanccas cam
in plurali) quim ip fiegulari. Id quod:fiatcemiaa&'das XaXi^^s;c
plures dedihatrones. Nihil cnim commune hahct
W,hxc.hoc,&iflhic, iftha: cjftoc, cuinis, ea,jd,&.quis
vei qiii,qUcT,q"od. Prxteroa dantur componta pronomina
quorumalia . fcruant pristinam declinationem in cafilnis,
prxfertini genitiuo, vt/f^d7Wf/,</>/^/?Jr/,/7/^Wif/
/«;7i^'/fcribirur, //1 demi^hicce^h/ccc(^hocce,huiufce hc\t. A Iia non
fcruanr,.Oam cx ecce & eccon^^\\c\nmseccum^ eccam^ eccum , non ra-
men eccihMtus : 5c ellum,eiia m, ellum, non cameii eJlius, prbecceilliiis
iquoniamlylfrrcfolum acctiratiitum ref- , picic. Sicuti fnoimi&
tafipt^ fol um abjbMii|Ql^ueniiiMli» O^inta pronomina
naiiieraK^ bitbent incercas. de- ciinaiFiones-* nain vffar/, tny^^, ,
f^it «^«1»/« Sed reliqui nameri fqnt indeclinahiles. Scribiiur e
cericra pronbmina gentil icia, vtAquinas feruancanalogiarh^d!'-
cimus enim^f»i>^///,«9|fi'rf//i,cumponuntur non vt no- mina, fed loco
nominis. • •. ^nim^dtierfio de fatrQnimicis. ^ PAtronimica funt in
prima declinatione nominum : vt Eacidas Eacidx;& in v vtPriamides
Priamidis-.fic Priamis Priam idis fxminin^ d!cicur,quaequoniam
ponu- tur loco nominum funt pjronomina , 8c non nornira,vt Grasci
puranr. Nam nefaoquis fitPriamides nifi fubaa- diatur Paris: iicutnefcio
qaisiitillenilifubaudiafur Pa- ris,ve4 Pernis,verfaomo:pra*cerea palam
fpedant ad personalitatem : vt nuUi diibipi fit qi^in fint £rt>niDr.
iniiVi. I)iHin£lio pronominum ex ftgnatura\ Aliui
demonjiratiuum. Aliud pojfcfsimm: aliudgentilium , altud relativum. Pronominum
alia demonstrativa vt ego;tu.liic, ille ipfe, iflejis & Iy, quoniam quaridigico
perfonamde- monftranr. Alia (unc l^odcCCwiay Vtmcttstuus
/uus^ noffef^ve^^raiifnai, quomam poHidentcm circumfcribunt
perfonam. Alia gencilia vtnofiras ^ veflras yEneades cuias ^c [UO' niam
pacriam, Scjgentem, connotant. Prxtcreaexpraediftiyferrqtixdam
retatiua, quiarcm antelatam fiue ante didam refcrunt , vt ille^ ife
^hic^^jr is^ iiltwY' ^ quisqufCy quod. Dennr Dnflraciuaprononriina
reruiuntrenfacisdemon- ftrationibus perfonarum , vel cfTenciarum
pcrfona- tarum. Naminfenfu oflendi non pocefl: eHencia, ni-- fi
deducla ad exifl:enciam,feu perronaca. Sed relaciua non oflendunt ad
fenfum, fcd quafiad memoriam.Nam dici- musiPetrus eft dodus, ille qui j
vel ifte/qui legitin fcholis. Scd ly ille , ipfe , ifte » is , refert
antecedens de- monftrando, quamuisnon adfenfumfempcr exteriorem Sed
ly quselrefert memorando & particularizando. Addimus nocam
demonftratiuam ly ex Arabibu» quoniam logici acceptarunt eam ad
dcmonflrandum du- plicitcr.-valet enim vtecce 8c hoc fimul.
Notandumcactera pronominaabfoluca vc pofiefiiua <3c gentilitia per fe
..patenc!,quid oonfigniHcant in vfii:ac relatiua declara- 'tione
adhucindigenr. Definitiorelatiuorumptpnommuin^ V plcx eft rciaciuum ^
aliud eilen tiac i aliu^ j ccideo- Definiiio reUtim iJfcntiA.-
£latiauine(rennaseft,>quoclnatu|am reirefcrt,de monftratque, fiue>y
tencem ^ {Tue^^r&exiftefit;^ 1 vt. homo^quieft. GB.ammarici ^iuidont
relatiuum» infubftantiar £daccidentis ^ 5c dicrnitrel^duum Aibftanrix ,quod
re. fert nomen fubftantiunm:vt labor, quemfofcipis, eft . durusjvbi
ly queni rcferthocfubftantjuumi abpr.Scd rc-
iatiuumaccidentisreferradie^biuum. Nam etfialiquan- doadiediuum eftfubftantialevtanimatus,
& rationalis;. nihilominas {;rammaticaliter fe habervraccidcns. Scd
prote(flbnon femperitarebabct. Nam si dico Petrus et nomoqualisestu, idem vaiec acquc Petrus
cftrationalis qualisestU:& ly homo est: substantivum et rationalis.
adiecliuum, Qn.ipropter m comparationibus rclatiuis non vtuncur logici
relariuo accidcntis, fed potius ad- uerbiofimilitudinis,ficut, &velut
:vttu e^liomo^/icuc- ego tquamuis ly Hcut omnes nocas compararionis fup.
j>leat in referendo. Propterea nos diximus relatiuum efTcntia! n^,nominibas
^gfammaticabbu5 potiU2»quaBi i xebius confuleremus
libtanttd: ile Utiwjamfubftaati» eftduplcxXidcnutis, 6wdiuer/I*^
Cti^mmaticalnm Cam^and Ut Relativum identitatis
refertidemomnino quodan- qtiien: aniniai fcntic, 6c.hdmo eft animal
dc idemfentiti vbi ly qui ^ ly idcM'^ referunt bominem omnino etin*
dem, ELitiuum diuerfuatis fubflantix rcferr diuei fr.m X V
anteccdenti : vtalius ^ vce^o vidco ''otrum 6c alios ^ o m i nes : vbi ly
aiios refcaiiomiues , vcdiucr lilicaiuur a -rrET^rx; QVid
Ocdiuerfic^tis^identitatisin Jogicis&metlia- pliyiicis
declamitrdiicautem Gimiturpro quacum* quc fimilitudine,
&x>ppofitipne« DE RELATIVO ACCIDENTIS. Relatiuum
accidentiscfl^qiiodrefertaliquid pcrci- neiis adeiTentiam, vcperfonatam
accidencibus. NVMERATIO Relauua accidentis funt (eptem, quallsiquantu^^
quot^quotuStquoceQiyCuius» cuia(, cuium 5 cuias«
GR.ammatici<!ieunt retatiuum accidentis referre anteced^ns a
diediuum,vc cu esnjger , qualis coruus: ' vbi Tbily qualis
refert ly niger, & non ly tu ,diximusquod non omneadiecliuum cft
accidens in: iiilofoplna, (cd in grammacica, quxrcfpicit modum
lignificanditantuni. Sufficiencia rclatiuorum accidentis fumitur ex
hoc, quodomniseflentia vcniensad exiftentiaii\, re|^i6iicec-
ad^entia,ideoqueveAitur&perronatur qnalii^tie^guaii* ' titate,numero,orjine
numerati , coUe^ione ordl^a^- . tum s in loco & t,empore & in
numero "i^ogterea dd tur <qpaHs t.qtUU3Ciis.qQOt,quocu5 ,
quotenus'}^quibq$ de&ec aiidi nuhc , tunc , qaando,iliic»vbi,0 ex his
po^Ten c apud ^ ' l^ifenosderiUaritiomina&pronoiniria.! v V j--
' .V £fta»cemquah'tasmodusreifiueaccid«^^ fldLiitiaIiS)pTopcerea
refer^ ly qualis omnes exiftendi ^ndi moaos. jDicimus enim Petms ^ft
atbus^ fprcisX manus , cationalis , dioes , Rex , velox ; red:tis,'$c.
Qu] ' Iisestu:vbi lyqualis, & efTehtia: , & perfona!, 8£
fori na:, & operatiui, &: pafliui, &voIiriui,<^- animi,6c
corpo- ris , qualitates refcrrepoteft: quoniam in '^mm pra:diQa-
niento datur qualitas , vtin logica probauimus. Quantitaseft
menfura fubftanna: perfonata::&pro- pterea dicimusPetrus eft alcus,
magnus, crafllis, longus, quancus cstu:vbi ly quantusrefert omnes
dimenfiones iundas,&fcorfum , fed non qualitates
quantitatis:noa cnim dico, 5^ rectus figura quancus ego, fed qualis ego.
vc milices Quot refertomnem numerum fimpliciter funtduo, tres»
quacaorsdecem^cettcnmimilie^&c. quoc funtciues. Quociisomnls'ordinis
nuAienisjVt tu es primus,{fe« cunaiis, certius, decimus,
centefim'ttS96cc.iD ichola,quo*- tusfumegoinfenacu; . QuocenicoIle^bionemnDmefatonim
fcriattild svtmo fmcbi nmbuiant biol, terni, quini| deni, mi)leni ,
cencciii, quoceniambulantmilites; Aliquando
iungicurquotoscttmquifque ,quandoC« gntficat ttttm de ordinatis , vc
deeimut quijqut ^fecimiBS £x his dedacuncttf aditterbia> vc
qneties ,Jecief^m$lliis. jo Item transferuntaradtetnpora
aetates, vt qiiotennis» bienms,tnenms quoniahi
tewpuisadVxiftenriamrpe- ^t:item,adnocum,vt primasfecundas &c. 5c
fedct pri- inoveireennd6 : & prius, ac pofteriu':, vltimus ,6cc.
lol cusenimadexiftentiam fpeclac, vt in locrica.
Prxccreaquoniamindiuidua. idefl perfonnta: e/Tentix, non folum referuntur
pcr prorfara^; cxiftenti.ilirares» fcd etiam expatria & gence , 6c
profeOione 6cfiidione: pro- prerea dantar^Ai^i rcIaciuahorum,vid.
Cuiuscuia,cuiij» tccm^s:vt ego fum Romanuscuias cs tu, vbi ly
cuiasrcfctt' ]y Romanus expacria. Icem Ciceronianus: Dominicanus;
cuiustu : Piatonicus cujas tu &c. At\^ cutas refertpoC. fe/Tioncm/vt
ttiiim^pntrum hU^ff^fuifi idebetetinin
-Jycujasreferrcpatronimicuihpronomen: vt Parjs eft Priamjdes,cajas eft
Hc^aoti quod Grammatici non cori- fideraruiu:, NGt^ndum quod omnia
praedkaaiet\ta, vt perfo- nancuradinnicem, fiuntpronom^na>
vtvero(unt^ Velexidunt.Ainnomina. i)erho. VErbum efl vocalnilum
declinabilr, fignificaps cx impoficione , rerum aclum^Hue eilendi,fiue
exi- ftendi/iue operandi,iiue agendi^ Hue patiendi EA rationequaindefinitionenominis
ponitur vHiU bulum orationis pars tanquamgenui gramatlcafe. A
dditar ieclinabiU, ad differentiani prxp o fitionis,ad:- iierbij ,
coniuoaipnis 9 dicitur)%ii^^ Dber pritntii • jr gorematicorum.
L)icicur cum imfo^ttone y difFerentiam intcriedio- nis/' ' " '
Diciturrf5? aw,tanquamvItimadifFereniiacon(litucns verbum in elTe
verbali.fcperanrque a cscteris orationis partibus. Dicitur eff^rtci , vel
quoniam omne vcrbum /ignificateflentiar ac1umnone(rentiam:&: guia
a<flusvel 'cftlubflantialis vclaccidenraliSjvel medius .idcirco
di- ciiwraFiu if^^dlyvzbomoefiammdl^vhi lyr/J^fignificat ipfam
elFentiam vt erte{rcntia&: c6iungitnotiones,n6 res-.pro-
perea.-^tfmvocatur vcrbum fubflantiuii rede d Grammatici-i. Sed
perperam,dixerunt , verbum fignificare adio- nem vel palFioncm. Hfi enim
non significatac\ionem neque paflionem litemnequedifco fignificatadionem, sed
adumadionis rtf/^/jjaucem fignificataclionem, vteflen- tiamaliquam :
docere vero vt ndum. Quid auttmfitA- clusin Jogica declaramus& mctaph
Additur vel cxilhn- di : Nam cum jico : Peirus e/?^vd eflin platea : vel
exifiit^ non fignii-ico Petriaclum cflentialem , fcd cxiflentialem,
quod ./.eflextracaufaifuas: vel quiacA in alio 6c ad a- JiudiT >
-'< v- Additur/?.^<?^^r^W/, quoniamopcratio non tranfit in ixMwd
^homo amluUt :ZcS.iovQX<i tranfir,vt fjomo '^eriferat filium.
Dicitur etiam ao^cn^i vtPetrusdocec:&paticndivtP e tru s
docetur. Seddchisadlibusin Metaphyf. dicemuSjneqvi^'
QuimQtami^atUiefinegoti/, ' Hlnc vides quantopere falluntur
Grammatici,dicences", verbumcfje farterjt ofationn declinabilem Ec
deinde.non loquuntur amphusde decJinationc , fedde coniugatione. Item
dicunt, verbum efle /?^«//fr<r/iafiiw aUioms & pafiionis : cum
verba fubftantialia &neutrai ctiam ipforum ceftimonio, non dicanc
aclionem neque paflionem. fyncathe ^rdfMmMkAlmmCafnpanelU]
Quod auteni addunc Qrm\\\u\c\^verlumefipaTSord thnii decltnahiliiy quo
Unm modi^foryyns terfiporibusagen^ divelpatiendi fi^nificaUuumff} . non
perriner ad definitionem, ficucin logica decIararur.Non enim ex hoceft
ve,r-bum,quodhabeti'nodos& tempora. Sed exJioc quod adum fiuentem
abeffcntia & qui4ein verbamrubftan- tialcnon habetneque
fignificattempus:& multa verba. heterocUta :& tempow <?cicliteise»hoc,
quodaauiriott- fubieo fitvtalibi docemus. Pmerca in linguar Chhienfittm
&CocoocKinenfitiin verba non declinantur perfonis- , nec temporibus
«a* riantttr» fed^otuhs , vtAioihiocoapeiiemusiergoaccti.
dunthxcverboinoa^ei&ntiantvefbttm. Di^in^tio "verhomm
ejfemialis. Verborumaliud AibftantialejVt /Iwjraliud cxinren- thls
,vt rfuneo^exijlfi ahud opcratiuum /lueaclin- cum, vt Vfflffy
ambttltf.^audec. Ahud aihuum,\t ca^igo^ac- cufoyfacio : aliud
paiTiuum,vtca/?igor,verSerc} : Ahud ad. it Grammatici cbmmune , vc
cnmmr-^iid^ dcponcns,vtv/<;f,/wn - QVoniamfignificarea(flum rerum eft
v^erbo e/Fen- cialcexhuiufmodiacluum dyiin(flionc Ai mcdafuic
vcrhiorucfrentialis diftiyii!aiO.:-6c quoniaibcfientiaprocedit exifl^Qaab
exi{];^i;|aoperatib4 aboperatipneaak>» abadioae pa (Tio: proptcrea
verbum reftc diftin g u itt)r in , euentiale exiftenttale ^ operatiuum ,
a^iuum , &c jpafi» fiutun. '
£tMcdiftin^ioeft]l4^undttn)]»mVnask)fecmiduinVo:* cem fequif
vtdetur paffittum , quod tamcn eft fecundttm oremAdittttni.:
&propterea vocator deponens , 6c vafulo Liber priHim.
53 ridetur adiuum, quod tamen eft pa/TiUum. Aliudfbcun*.
dum vocemeftpafIiuum,fedfecundum remeft a^liuum &pariuum jVt
avipIcUor : & propterea a Grammaticis dicitur commune. Hoc apud latinos,
noiilinguisaliis: et recundum|r? aturamnondantiir veiborum
genera,Jijfi cx quinquc|a4ii>us. ACtiua&pafliua funt verba
inoijmiilingua, Atki Latina ex fmitionein o in or , diflinguuntur,
quodvemmeftin pinmbiis temporibus verbonim,prae^ terquam^ in prxtentis.
perfeAis & plufquam perfedisi o u^Tefoluunturin partxcipium €c verbum
fubftantiuuro: aicimus ekiim amdtns fumyel fui\ iccScsmanuir^miyel
fnerdm &c«inIi^naveroItalica, nondatur ylliilks tem-^ poris pa/Iiuum
,,£drdfqlttituriniiibftantiut]m vt fro ego 'amar^dicimmU/hnM^tPy tu
feiamat^^queU^iamatQ. Ki -in tertiis^perfbnis fupplec ly ftama^&fieamato
&c. In adiuis verofunt temporaomnia,exccpris prarreritisperfeciis ,
& plufquam perf cclis : etenim pro amaui d^ama* utram^ dicimxLs
h^amato ha vevo amaio, Do c vment^v.m; ISta.duo veiba
fam & h^leo funtbafes verbomm om- niummam copulanrfubftantiuc ,
&: ndiccliuc. fiueac- cidencalixci, flue iQtrinfecciiiae extiniecc
res omnes. r Verbaqi WBGramati«i« vocanturneutra^jflonfunt
a< dina nec paffiua propter &dc>quod fignificanta^lu.
e^ifteadi vt>?^: aut a<Ed^i,ve- ^wrMifiue operandiyt ^orr»^ aut
pot^di ^ic non potendi vt almhdu & iofi^* Gommuniftautem
8ft<leponeniia pminent dd a^iua^ pafliua; ^ deponenia eiiaib neuti^
fuiit fec«n«l|iBi. Tem,vtut3r^^radi9ri Ccuti auxRior ^
nudicor^wi^t^^ duuafecundum rem. NOvttig6xtQLi neqtie
fecttn^fi* mn,neqae leciiin& '
vocem^Grammaticidiftinguttntverbainadiuumj,: pafliugm , ncucrum, commune
6c dcponcns : etenimin adiuis funt qiurdam neutra, vt amifyrtdeojnteldgo
: qux aduMnceriores ScafFcdus notiones iminancntes fignificanc In
neutris vero ponuntpalliua inulca.vty^^ff ^exulo^ nia verba
pertinentia ad agriculruram faLso pofita in quarto ordine neutrorum.
Similitcr qux fpedant ad diuinas ac^iones natur^ aucons vc
nmy,t^tonj\^uce(ctt' Jndeponcntibus vero ponuntneutra fccundum rem,
li- cet voce pa (fi ua , v 1 1 ^cton ^r<f ^^|jf f r, jja f^^'^
fi»ma(hor,\ Miiior. Secun^um
vocem autem omnia verba ex hoc . quoddefinuncino, velinor : 5«wenim&
fua compofita. ' folummodo neutra poni poiTent bc tunc faHa eflct
ver^ ab eis cradica » quod X, fiq^ipcat aUmm vef Dijlmilio
verborum ex ferfonts. Art. lU. Verborum aliud
peribnale^atiud imperfonale , aliud fcniilc.' descriptio: Verbum
personaletrcs habct personas, primam, secunda, lertiam pronominibus ck'leruicntes,
vtr^p amoyfuam^s^jlleamat, Impcrfonale nullas habctpcrfo-'
nas^ucnumerpsfedfub tcrtip^quafi ojxint^iytdmg amaiur Liher ^rimtii, te
amatar, ai illoamatur. Vulg^ , fidnia^ Jau &
ama-ddnoiiama. DeferJo^almmmmeroptimdumLatms, Granmaticos . Perfonaliaverbaalia
funt adiua,qu« definuftt inb, &^ormant pa/fiuumin or: vtjamo, vnde
fic anior per additionemr, alia pa/Euaquac deiinuminor Klia bentadiuumio
«,vtnmorexamo. iAlianciitra, qiMedefinuntin'o, & non formant
paC. v^iuuiinin or, vt gaudco, careo : al ia communia , quie defi-»
nunt in or , & non fprmantur ab adiuo in 6, & aftiue ac pa(fiuc
in orracione conftruuotur^vt ego chmifiorfe,^ egochminor abste. iAlia
deponentia , quxdefinunt in or,& non formanrurper aftimlm
o,necpofibnt pafiiuc .conftrni > fed folom a^ui, ncgc
feqnorvirintem V . e imperfonalium numero. Impersonalia alia
acfliua fecundum soQ^vc\,yx.tcdct,ie^ cet^ intertf j alia pafiiuic vocis^
vt atnatur curruur, kSi^ neutra. vUeaeftMahff. DcfiruUtbus.
SErnilia verba funr : qu» iiilycjiSonalihUvad.Uta, funt ! m
perfonalia, vt ti de^et p^tere i petfonalilaus verd Vf^tcioaaii Aiy%tMMeSjf0nite»t
i4magere., Rofc& oimperfonaliralia exadiuis funt , vt deleflat,
. ^qua cum in finitiuo vcrbo funt imperfonaiia i fine ero,adiua. Alia
runt neurra ^ vr inttrcfi , f^? conaenit\ pateiautquomamablatoiufimtiuo
funt perfonaiia, vt (jraiimiticalium CdmpMelU)
medicorum interfiint curationes. EtPecro conueniuttt TircureS' Sed
qux ncucro paffiua vocari pollcnc secundum Gramaticos^nuquamtiunt
perfonaliajVC/^i^i-/, wi. fcrit^plzet^ penitet^ racioaucem eft quoniam ad
afFeclio- » ncs refcruncur, quxopus adextranon rCifpiciunt^nec
perindeacboneoi. DifiinSio numero ferjonis. Numeri verborum
funtduo,fingularis vc drw<y, &pla ralis vcrf/7frfw»5.fimiliter
perlonas func tresm omni numero, in ilngulah ego amo , cu am4s\^ ilUamai;
inplu« ^i^samam9S^ wsamati$<tilkamanii V M g T iy N n V
. 1N omnibos rcbus re^eriun tur ift^ rre s per/biiac,& diio
Qumeri ex nacurarei>licec aiiquaadoincertisTerbis . non fincin fu^) 6c
in imperatiuis exnacorarei defiinc, 4c In intiniciiiis qux ad imperfonalium
cranfeuiic rationera. OecaJibusi0decUnmonibusverb<rrui^ ACcidit verbis
cafus.&i declinacioitlmni&j persona variac fitiem didionis
,'ycam0^ai^|)^amat : ficut ^ nomiciibos accidere nommos. JPr^cy^
deciinaciones verborum vafiancarficfic&nominunv.S^ cognofcuncur.
cx &cun(|a pei£>na| ficut nom^mifecundo cafivite.nu'
jijueinfirtitioo. Prima erg^o dccKnalii S^habec
Tecunda inperfonamin^ 4]icatiuimocii in ^;, 6c infi Ditumin^rr,
vt<iWiii,&^ff2^« Secunda, in ^i, 6c in ,Iongum| V t
^o^^r^. Tertia in/i,&in breuem , vt Itgis. & /r^w- Quarta in
/j, 6c irr, longum , vtaudts Uaudhe. SEd hxc fecundum antiquorum
dida funcrationeni, ctenim poteftprima declmatio conflituicx
fecunda perfonain es , &: infinito cdc^vt/um^inicrfurK^
acffum^pr/c- fum nefumyfubfum^profum^abfum^polJum^ &
cxteracompo- fitaexverborubftantiali6cpr.xpofitionibus.
Secunda habetpcrfonam fecundamin frj,& infini- lunim erre,
stferojers^ferrc : ^ compofica.vt7e/tff<^,<«i- /er» , offiro^petferOydefcrQ^
infero nffero^^ catera. Tcrtia autem fit prima antiquorum , \x,dmas^rMfe%
CVjarta illorum (ecunda, vt ^(^rQuin ta il iorunt tcrtia^ vt le^ii ,
le^ete^ Sexta illorum quarca, vt
4i«ri/i,^ir^i>t.. Deanomalii. Dantur irregularia a prima ^
vi\veto ^ huo & iuu^re , qncxmpr^etcriti.. funtanomala. Dantur irregularia
d ter tia , V c gattdeo gaudere , qu« in pncceritis non fcr- uant'normam
tertix- Etaqiiartavt vii,&9/A!r>qua: in prasteiitisdc
infiniti$ exerrant. Eta quinta vt eo^isjre : quxin tuturis
extra vagantQV) " vtii^fjU compofita
yufsnJc^^Ndijo^fcri^^iiLc.AQertio dt tm^n&itsverhMm, Art.
V. PR.oprium efl verborum in temporibus iigni£ca« re»
' )g Crammaticalium QimfaneB^] QVoniam a<flus funt
extenrionesfacultatum ,necfi- mul eflfe toti pofTnnr ^necefTc eft
tempuseifdemin efle quod efl fucccfTio rcrum , cx ente & noQ ente
part&- cipancium > vc m Mecaphy Ldocuimus.
Detemforisdifferentiis^ TR.es funt temporum diflFerentix,
videlicetpracfens,. prxteritunV, & fututum. Etenim aut res eft
nunc tn a^flu, & facit prscfensjaut fuitin adu ,& fic
pra:tcri- tum^uc eric & ilc eilfucura. TKiplextamen
pra:teritum «aliud imperfe£lum , vt ^nutSdm^^ivLd per&dum,' vtdmam ,
aiiud pl u fq uam perfediini,ve MyrifiM^resenimaatedin ccanfictt
,[attr nan(iui^.aix nMiIto ante tianfiuit. NOn potefl: reperiri
verbum , quod non habeat prac- fens & pr.Trerirum & futurum»
diftinda fecun- dum rem,]icet fecundiMn vocem qusedam
(intdcfe<ftiuai rtmemJni, odi^inquam , 6c cxtera , ex vfu fic
pronunciaia apud LacinosnonaMCeminahisoacionum linguis.
^etmfortm v^athne exfacuUatHHsl ET qnoniam omni^ a&ns aot
ind i ca tur per cognofci* thmm^auc tmperatur per
poteflatxoom^aiitoptft- ' tur per Yolitioam : propterea tempora
verboromad tres facoltates reducontor.f. ad|indicatio am imperatioam,
pc optatioafi^ PRacterea quoniamactus fubiungieiiradiui,vcl
deterniinatcveljndcierminatc, propterea addmnur tem- porum dtt^ ^lia:
radones .f. fubiun6ltaa & infinitiua, qux rcgantur ab aliis verbi
nononibtts. Est quidem practcritum, pr«rens,dcfuti!rum
tenipus, triplex,atquevt pars, autvtdifferentia fucceflionis rernm,
&quidcm contingit cxprimi secundum tres primilitates Metaphysicas, pcrimpeniriuum
,indicatiuum, 6cappetitiauni 5 qui vocaniurmodi fecundumGramma-
ticos, (ed nirois comraunrter : modus enim eft cuiufque rciqualitas
propterea nos rcduximus cosad primalita- tes. Sed
fubiunAiuum.&infinitiuam^qaoiiiam ad conipofitionem potius modorum fpcaant
dctcrminati vel indercrminatc fecandumpcrfoBas&flheperfonis,
oro-pterea hofce modostanquai hap^ndiccsvcrbisa ddcnh. dos putauimus: 6c non ficut
principalcs, queiI MUlinodum Grammaticis vfurpatur. temforum nwnero i» vnaquaque rafiine. DE INDICATIVO. Indicativa
ratio habet omnia tcmpora vz. praesens, ut ^atf)prqteritura,vt4m4 «r,futurumvt^w^^o:&itcrum
Criplez practeritum vz. imperfedum, perfeaum, 6c plulquam perfeAttm. Indicare.n.
eftadus cognofcit miprin. cipij. Cognioiaauteinrcfci: turadoxn|ija tcmpora.
Imperativum vero non haber nisi praesens nec
futuruiTi, caretque preterito, quoniam non poteft: imperariqiiotl
tranfiuic, neque Deus pocefl; fa^ere vr non fu^rnt , qtiia fl. bi
contradicerec Itnperai^nus id [olum quod nuAc-,auc poftea exir in
a<f^um. Caretetiamlmpcrariuum perfonis primis in
fingul.ivi numcro ; quoniamfibiipfinemoimperare potefl:,fedai-
ten,nifi feipfum vtalcerumaccipiac,& tunc erit quali fecunda perfona
qui e(l prlma:(ic Peerus aic« quid agis Pecre>& /'<frr^«
Noncaretinplurali ,quoniammu)n imperio rautuoafliciuntur. DE
OPTATIVO. 0?c.uiuum habet prxfcns,prxtertum , & futurum :
Jefidcrium .n- ad omnia fertur tcmpora ; dprainus cccnim aliquidfaifTe,
6c elE%&: fore, habccque notas IIjo^ Subiunctivum habet fimiliteromnia
tempora, quoniiC poced/ ubtungiadquodcunquc verbuin aliornm mo- d.orum,vt/?r
ames^vel ver9mi/i^qu6 d amanerim^ itcm eim' 4irHdremfufpifabMm
.bccumamauero (ufpira Notandum quod SubiunAiuu habcc pro noraly
cnm- qu^orationem fufpendicdonecaliud verbum fibi adiun-
garpoftfe^velabfque ly nMirubittdgicuralceri Terbo»yt %mwmefvtfatias^^ ti^\i<\vi^mnoX^xsk
dor^m ia Logica. Lihcrpmmis. 6i Deinjimuuo Iniinidi sumeidamcria
cem|idrahabec, fed^ineperfb- nis, ciepcndent enim fcmpcrexfioico vcrbo :
quod po^ teft multiplex efle & ad omnia teaipora r&Ferri', &
quo Qiain bxcrelacioeftindecerminatarum pcrronarumjOm- nibus enim
peifonis copulacur, propcerea infinidainio* di carenc diftindione
perfooarum :-di|riti)us enim tui^ te gtmofi \n$sama»ifit*ic
iommmamttfifum ejjcibc quxli- betpeifoDa cuiliberaddi poceft
,veiAu%mulaniia f^mperiniiniciaaniexporcunc poftfe^vtftiom (oco pacebic. De
Gernndiis , parfia^iis, ^ fupims. GErundia,participia & rupina
non funt verborum modij/ed nominuin [imul vcrborum 'participa-
riones propcerea decis alia pars orationiseft coniicien- da ^ necvexbis
addcnda^ vcfececepriores- r »
PRa:cerirapracfeAa,imperfe<fla,& plofqnam perf^^a' nonfuntin
6peracims«f(ed'idem dmtria temporare-
prxfcntac, quoniam fubratione voliti nbn inul tiplicacur
prxtericioviicutfub toionie in(ttpat4« V .Subiundiuum
veir^^fatbetomnki pra^ilta; quoniam cuhi cfmni verbo alrerius
modrftibiundiondm^c&re po- teft. .
V Grftfttmatici4)on tntellbfiere
quodde/iderariuo,porius autem fubiun<Jliuodeeftpars pracfenris
cemporis, dici-' musenim vulgo/o amadiat aynaretfctucaminafii^
\ovcr^ r^i r^fo: quxnon re(flcconfundunrur apud Latinos, Sc
vulgares etiam peccant quoniam ly <i/w;rf^/ , nonad defi,
deratiuum,1fed ad fubiuncl:iuum verc fpedar^on enim^
pronunciatur,abfqucfubiun(n:oantc vrl poft:,(]qiiisergo>
iceromgrammacicarecur iioccoaiideraredeberec.
H iij. QVa:rituf aucem , cur pr^teritum multiplicatur, & non
Fucuram &pra:rens ? refponcieo , quia practc- ricum poreft non
totaliterprartenfTe , & icerum tot.ili- tcr6: tandemmultoante,potefl:diuidi
Sed prxlcns ell nunc indiuifibiIe, quapropter non potefi: diuuii.
Sed quod imperte^fVinn cH: prxfens pertinec ad ancecedens,
veladfubfequenstempusugiturvnius tft tempons.Sed de futuro non fic :
aliud cnim eftmoxfttCuroni,aliud poft, aliud longeporc.-SedGramadcinon acceperunc
hanc^t- (tindionem : qoooiam vfas loquendi apud vetereseioC-
modiexpreifioncsnon habuir, (icocde prxtericis^verun^ camenfociirum
fubiundiui videcorefTe de fecuro praec^ titorficgfo enim idem
eftlaciniqob^vulgariter hav^ fatH^ ApudHaebreostemporai^ cmag LSCQQfafa»
; Jiii^ifif^irjforum ex ordine. Erborum aliud
primiciuum , vcDo:aliud deriua^ tiuum^vcdono. D M
Iftin^io a]b ordiiie. eft fimilisei » qose licnomi. num.
DeriHatiuorum mulfiplidtas verhrum ex verbis. Apud latinos verboru
deriuatiuoru aliudeft inchoa- tiuum,vticaleofitr-<if/S:tf jquafiincipio
calefcere. Aiiud medicacHium^vc acoei^o tmamU aenu^cur^qttai*
(I meditorcoenare. Aliud£reqoen€aci Qom)'VtalegoJi0i/^,ideft6eqttencec
lcgo :1 rogo rogito. . 6% paukrim diminutifcribo&c.
Deeft Launisinigiii. ficatitium^ dicimas enim vuigo da beuo
ibeoacciliare: da fiiro ftiraccfalare ftancbeggiare* Dermafia
njerborumtxnommbus. D£riuatio verborum ex nominibus iterimi
mulri- piexjalia a fimilitudine: vt a patre oritur/5*^r/y/i fiuc/^iimXtfj^^liaabadurei
fiueexiftenris^fiue mutacionc fubeuntis.vca (londcftcndfftff > a lapide
iapiderG<>, a calorecakfco^ Quoniam verbum fignifrcat a^um :
coiarcumqae autem rei eA adus : igicur a quocamque
nomine semiignificanrepoce/lderiuariverbum. HMc regttla valet
apud Grxcos et italos QlgareSj fedLatininon vfqueadeoipravfirunc.
Lulliusta- meneUciceamexquocumque nomine :namqueaitJio- mo,
homificare homificc^tio^ homificahiie. Sed hdc ex com- pofitione fit non
ex deriuationc pertinct ad aclum agendj. Sed detioatiopura e^ft ex
formnli, vt lapiJef^ COy?fjetalIcficJiq^nefco/enefc» ^ifr'tre/(Oyfioreo^t<
f!ofefro a flo. re..Sedabhominenon dicitur^iwfo.ncca lupo lupefco,.
6<:tamenrecundum naturam fieri dcbet:vnde vul^niiter a campo dicicur
compeci^ijre^ a fen ^O^rz.fefje^r^f^Jarjr-Jei- ladonnain donnar/i ^Cicut
L^tin t diciCOx mafiMlifie/e ir^irf»m<f ri,4 mafcuio, &
£emena. Qi^ autem nooas.artes^cudir,
ppt^faceredj^riaario«> nes verbales ex quocumque nomipe, ejr oiTini
enim re . «l^reditur a^us exiftendi , veloperandi, vel imi^di Accu.
Quid juid Grammaticiio boc minusiapiant; DsdcrmatlQnc tanpomm
extempoabus erhorum Derivanturetiam cempora verborum fuc^edentia ex
pra: cedentibuseiu(dem fpecif i, vt omria praeterita ex primo practetito
profcftp » ex amaui enim cafcitur VF.rc dcriuanrur ex prseterita ex
pnrteriro pcrfc- non auceni cx imperfedo , quoj ennn iiiiper-
fecluni cll , gencraie non porefl: fibi fmiile , irem fucuruni luhmnctiui
deriuaturex prxtcrico , quoniani dicit futuru.n fub rarione prxteriti ,
idem enim iti^a%er§ DermanoexfraJenU: DEriuanturomnia
ptacftntia tcmpora exprjerenrifn. dicaciuo^vcab amp ,
amaiamare^tf.amem^UamarfJSc -ab amot^amareiOmafirf^ffiir^amarijVtilego,
''%^J<fg^ rem^ Derluatioex futuro. , EX fiituro
auccm invlicatiui . non videnturoriri alia fucura. Non enim ex amabo
dcnuatur amato, &c amem, 6camauero , &:. amacurum elTe, fecundum
voccm licccderiuantur fecundum rem ,quapropter in Iiiscon- fulendus
eft; vfus: ac forfan 6c quancicas /^llabarum primjirum.
Va formsttone verhriim\ VErboruni aliudfimplex vt Ugo: aiiud
compoficiiinV vc iramtego : aUud decompofinim > yt nmtth" EAderarationedec
Iaraturcompofitiorimphcitafqae verb Grumacnominum. Decompofitumautem
non ex compofitis, fed cx «ompofito & dcriuatiuo , ^Utanfr
«ri^i/i^ ex trans & fchbo : ex quo erat (chbiUo. , COmpoficio
verborum aliacft exduobusfeuplaribus verbis vtaii^tf^#»ex caleo & facio
,alia eft ex verbo & aduerbio vtmabfMio ,fatisfati9^ alia ex yerbo
U prarpofiwoiie^vt f/j^r/^ f*«jfiRf^,qua6extta iacio^vtcum alio
facio: alia ex verbo & mminefrtfmSififo^maffttfgf,
idejifaaofru^umt&f^idomagna. OMniscompofitio ex nominc&:
verbofignificat a- dionem alicuius rci , vcl padionem , vt
fractifico& confru^cor^arefaciOy^careno^Sclxcifico. Omnis composition
ex verbo & aduerbio fignificac qualtficacione m aaioDis,reuaduS|fiUe
aftiai|fiac ^ fti^mtVtfatiifdd Ot^Jdiu^^Omms compofieio et verbo 6r verbo
fignificit adiis; edmonem,vt/r/^<f/r<7,(^uomam&adl;tts
frigQris,fita*. i mefldacah F ADditam^ftinhacregalaj?/^^ datur ^
quoniam non videcur ex duobus vcrbis fieri compofirio^ quoniam duo
adus coirenon poflunt,fedfialcerabaU terofir,habebirurvnus
vteflTentiaai^us, alcervcailujfcu. ackio ficpaHjo eius Jicucpatec
mftiic^fi ^ cd^P.^ Omniic ompofitio ex verbo
&pr^pofirione,lfgoifrcat adum cum relaciooe & refpe^ ad aliquaro
efien- tiam,adi}uam,veldeqna, vel cum qua » velinqua» vel' proptet
quanr ,j vel per.aoam., vcl fuper qoam , vdi &bqj;ii^3ieleirca<|ittm,m
eiuQs giatia»)edittir|!^An9W QuorfiintpracpoYiriones rocrunt
verbonim expraii- pofitionibus conipofiriones fecundum naturani,.
'Scd (ocundum vocemadcertastantum reftfinguntur. £xemplade verbifubftantiuicompofitjonibu$'.
Verbum fubftantiuum babet compofiriones odo;^. Diciturenim dyifw,adfum^
ideftad aliud fum^quafi prac- fens. Et;^^/iw»ideftabaiioiom, quafidiftanSs&dirgi^
ibs abeo..Ixmdefum quafideorrom&m^&reparatum; Infum, Quafi in
alip fumi ve) jficas fum ^pricpofifiaeiiifni fep^umynria jfine qoando
yenit in co mirrjftHirquali incra aliquod iutn , vt procfeDs, vel
can* «qttamtuuans aifcnecefnirium. lcem 9ifim^ quafi ob aliud
rum,6caduerrumJScconixai fignificac euim ly eh oppofitionem quamcShque,
& qoamuis ngnificec cflecaufalc finaleincerdum,tamenia
compofictoneponitur vc cau&opponicar effeAui falcem relanui.
Pr^fam, quafi pro alio fum, vel pf opceraliudjidcft illud
iuvan£:/>f4r/»/»,ideft fuprafum jvnde prseefledicicur ,qui
imperac, 8cqui anteic. Suhfuyn qiiafi lub alio fum. Poffum quafi
poHieirc fum. Qujenim poteft, poft eft, potcntia .n. ex cilentia
manac, vcdeclaratum efl: in Metaphyf. Sclioc dico exvicompo-
fitionis.Datur &y»;'^r/«iii. comjfofimnihus verborum non
/ubflanr tialmmcumfrdpoftiombus. In verbisaliislongeplures
funcconipontioneszdicimus enime^eje^r/ff, abticio,& adiiciosqubnim
piimum Heni^ iScac f^aracionem per iadUm , lecundiim ver6 addi
tipnem Sicex ml/i«amicco,£cadmitco, quamuis^i/in ad- .4!^cco referacur ad
perfonam miccencem : in adiiclo v|r& fti^eamyadquamficia^us^ficuc&appono.
. Coniicio Sceoinniicco : Hmul iacio.& firaul mi tco. Sed
perdifcurfionemly coniicioctiam idem eft atque con- lidero jquia qui
multa fimul iacit intelledu, fyllogizac: & committo quafi aken crado
, quo cum mitto quid faciendum,& fimilitercommicco fignificatfaciojfimulcum,
inftrumentisvel aliisrebusaliquid. Dacureciam circum- iicio,&
circumpono, qu^i^do (^rcjat^mljij^uiii xei quid ponimus,veI operamur,
Demitco&c dmiirfo,deiicio»& dffiiciohabcmus^ demiccereepim est quafi
deorfum miccefevVeLdealiomic- *cerc,fimiliter& deiicere&deponere.
Dimitccrcveroeft quafidiuifim miccerej & pocios ad ^verbalem facic
cdpo^ poIitionem,vnde dicimu? dimitcere quafi libcrare &:
par- cere,quoniam a vinculo &:obli2;a;ione dillbciamus miccendo. Dicmiusdifponere
quafidiuifimponere, sed cuni ordine, difiicere quafi diuilim iadare,
& fincordine j6c . hoceftdeftruerejquafi
deflruclurafeparare. Emicto, eiicio,expono,CAiello, dicuntur quafi
extra. micto, extra iacio , 6cexcra pono. Vn Je diciniusexponc- re &quafideclarare
quid cxcrarci niiplicatiooem &contexcaai, vbi res eft confuHLf poaimus eius
renrum. Prtereainiici Oyiminicto, impono; dicimusqaafiintus iacio,
intromitto , incus pono velinponitur qunfi Contraimmicco
Xinaliummicco^iniicio in aliud iacio. Dicimusetiamintermicco, incerponO)
incerficio» incerii. cio$quoniam incra aliquid miccimil$ aliquid,, quodfiil'
Ittd aliquideftcempus vel adio, cunc incermicco, eft
paufo»fimilicerincerpono, quafinitranegocium pono diT' feparans
iHttd.Sediat £rfin'n rft i nmpumre i Hiquod in ter aliad;vnde 'qiian3o
eft homo vel anjmal fignificat id» quod occido&macto , quienim ponic
ferrium aut nlmd diuidens,intraanimal ,reparat ipfumac
proindeoccidic dicimusetiam intcrmitto &: mtrofpicio, quando non
vi- dentur quippiam incroducimus ; nuc faltem intclleclun^^
licdidum,qaiaintus legic, incrofpicit. Diciturimpofens quafi valde potens
quoniam impccuofe potefb , dicitur iillicgatiui,,qnoniam ly tion fiKflum
eft o;7 , tSc de inde in ficut oUi tranfi in ////. Sedraro aut nunqunm
fiicit cum verboficcompofitionem, fed cum participio
verbi,dicitttreniminnocensid cftnonnocens. non tamcninnoceo: iuauditus,
8c cranficaCttSynon tamenin audio necinucoc: infedus/ed non inficio,nifi
fubalcero fignificacu. Icem didmns obiicio,oppoao,ofFero :
quafi^concra ia^ cio, concrapobo,coocrafero » ecenim ly conna dicic
op- poficionem contrariam; &: dioeriam & priuaciuam) &
To^. calem , ^ed oim dicimas Qmitto , idem eft qua£re*
linquo^quoniani^qttt concra nii dionem eft non mttcic,fed definit
mitteife : ^'dqai coiitiiiji |)6mcaliqa&l &ciCCOD»^ trsmcflf dnmp
riaatia)&. Trem proiicio procul iacio (ignificar. SeJ propono
pro aIiopono:5c non procul dicinnis fccundum vfum.Pro- micco autc
dicitur quafi pro alio mitco,»S: pro re facienda mitco vcrbum pollicitans
,vel procul mitto, vndedicimus promifTam barbam ideft prolixam, dicitur
etiam permitcoideftperaliudmitto vt fiarjyenim pcr caula-
licatemdenunciar, percipioperaliudcapio, vcl valdc ca- pio,quoniam
caufalitasnotitiam inluflrat.Dicimus pra:- micco ,ideft ance mitto , 6c
pr^pono ideftantepono pofl:pono,8c poftlial^oinon tamcn
poftmitco^quoniam non eft iii.vlu,& non quia non poceft fieri
fecundunx nacuram. Icemreiicio,repono remitto jquafi
iacio,rctropono ideftpoft pnmam vicem , & rcmitto , 6c refcnbo, &
hoc verum , quandoly ,re, breuis efl: fyllaba ^fed quando eft longa
,dicitur,arcs, vc referc, ideft res fert : &: vtilitAs
fert. Amplius dicimu.s fnbiicio ^fubmitto j quafi fubjacio, pono
rub,mitto fub. B. enim fit.p.ecf, exfono (equen- tiSjVCfuppono ,&
fufFero. 5"ed bonus Grammaricuso-J riginem retmebir. 1 icimus etiam
fepono, femoueoj' quafifeorfumpono,8cfcorfum moueo,fimiliccr
feparo,. jk. fegrego , feorfum paro & feo-^um a grege. Itcm
fuf-- vpicio, q ua fi fuffum afpicio. Jcem fuperpono ,& fuper-^
>Jedeo, 5c fupcr, quorum erhymologiapatct. «Amplius traduco,traiicio,tranrpono,tranfmitto,tranC' lego,
cxtrans &:ducoi& iacio&c.H^catculimusexempla,vcinaliisidem ^cx:^^
fncere" & dtclamare, dicimusenim exdo das, abdo, addo,, condo,
dedo,edo, indo, obdo, prodo,fubdo, reddo , tra.do. Similiterexeo,is,habes
,adeo, comeo ,ineo, obea, pro eo,prareo, tranfeo. Quprum fii^nificata
ccfiabori- pnaliclongcncur, camenalToriginalihabent VIM SIGNIFICATIVAM ftrto
cnim fignificacperaIiudeo, ficucfumus5 Imperativum vero non habet nin
praessens & futdriim, caretque pr^tcriio,quoninm non poteft imperari
qiiod tran(M]it, Deqae Deuspoteft fa^ere vt non Fucrit, quia fi- bi
contradiceret Imperafnus id folum quod nuhc^auc ' poftei exitinadum;
Caretetiaralmperatiuum perfonis primis in fingutari numero ;quoniam fibi
ipfi nemo imperare poteft, fed al- teri,nifi ieipfiim vtalterumaccipiat, &
tuiic erit quafi fectinda perfonaqui eft prima?fic Petrus air , quKl
agi^ Petre>& fjc Peire, Non caretin plarali , quoniam muici
imperio mutuoaiiiciuntur.. m Optativum h.abet prxfcns^prxrer
tcm , .S: furiiruni : Jefi Jerium .n-ad omnia fcrtur rcmjiora i
npt.Tinus ecenim ali quidfuiire, 6c eir.', 6c fore, habctque nocas fua^ Subiunctivum
liabct fimiiiteromnia tempora^qaoniiC' poceft fubiungi ad quodcunqae
verbum alibram moi- d|or um, V t// c ames^vil xffnm #if ,qu6d amatferim,
i tem nini'4imaremfit?piraidm^tCei^ mamdU€ro fuffirah*
NotandumquodS^ubiani^niu habetpro noraly e&m^ qu^orationem farpcndicdonecairud
veiTDum fibi adian« gacpoftfe,vei^fque ly «Mfiibiudgituralteri
verbo^vt iMtmefivtfaeias^ petaliqoam notam co£ujatioonim di^ ^r^m
taliogicai. Liherpri/fUis. 6i
Dcinjkmtiuo* INiinitiQum etiiani
tria tempdra habec , fed fine perfo- nis, dependentenim fcmpcrexfinito
verbo: quod poced mulciplex efTe & ad omnia tempor;! r&Ferri ,
quo» piam bxcrclatioeftindeterminararum pcrfonarumjom- nibus enim
pedbnis copulatur , progcsrea infinitiui modi Garent diuindione perfonarum
rHijc^us enim tred^ te Mmdtt iwsamatiiJU • & h^nnmaii^Mum^ effcibL
quxli- betperfbna cuilibetaddt pote(t,veff«fFamulantia fem'
pcrinfioiciuum expofcunc poftfe^tiuiftn locopatebit. t)e Cermdiis,
parna^iis, ^fupims. Gerundia, participia et supina non sunt verborum
modij sed nominuin simul 5c verborum 'participa- tiones ^ proprerea de
cis alia nars oracionis eft conlicien- da ; nec verbi$ addcnda, vc tecece
priore^. PIlxccritaprsefie£b,imperfe<f):a,& pluTqpam
perf^Aa' non funtin dperatittis^ fed idem omtfifl tempora re«
praeientac quoniam fubxatione V6]iti
nonmultiplicacur' prxteritio; ucut fub Aftibiv
indicati, Subiuni^iuuni veirdhftbetpmnia pr^i^td^^ qubniimi cuhi
dmtii verboalceriusmodifiibittndioh^ fikcere po- Granmiacicioon inteltexei!^
qiioddeftderattuo^potius «utetn (ubiuo^liuodeeftpars prsefentis rempori,
did mus enim vulgo/o amafli .h amaret fftti caminafii ,
iovcr^ r^ir^fo : quxnon re^lecuiUundunnir apud latinos et vulgares etiam
peccant quoniam \) amafei non ad uc<u deraciuum, fred ad (ubiundiuum
verc /pedar.non enim pronunciatur, abrqaerubiun<5toanre vel
pofl^nquiscrgO' iterumgramn^acicare^ur boc coQilderare
debere{:. QVxrituf autem, cur pweritum multiplicamr, & non
fucurum 5cprrerens ? refpondeo , quia praccc- ricum porefb non
cotalicerprxteriflre , & iterum totaliter et tandem mulcoance
,poteftcliuidi Sed prarfens ell nunc indiuifibiIe,quapropter non potefl
diuidi. Sed quod
imperfedum eft prxfens pertinet ad antecedens, vel ad fubfequens tempusi
igitur vnius tft temporis . Sed de futuro non ficraliud enim
eflmoxfuturum,aliud poft, aliud longc poft SedGramaticinon acceperunt
hanc di- ftinclionem : quoniam vfus loquendi apud vetereseiuf^ modi
expreffioncs non habuit, ficut de prxteritis,verun-
tamenfuturumfubiundiui videturefTe defuturo prxte- Tito-fecero enim idcm
eftlatincquod vulgariter haver\ fatt9. Apud Hxbreos tempora ficut magis confufa
l^ikttfiovefborum ex ordine. Efborum aliud primitiuum , vtDo.
-aliud deriua- tiuum, vcdono. Dlftinclio ab ordine eft fimilisci,
qujc fit nominum. Deri Hamorum muUipUcitas verborum ex
verbis. APUD LATINOS verboru deriuatiuoru aliud est inchoativum , vt a
caleo ^xtcalefco, quafi inci ijio calefcere. Aliud meditatiuum,vt acocno
canaturio dcriuatur, qua- fimeditorcocnare. Aliud £requentatiuum, vt
alego lemp, ideft frequenter lcgo :i rogo rogito.
AUuddiminutiuum^Yt ajiri/^,/tfrW/*,a fcriip/criiilU 6$
pauktim , &diminutcfcribo&:c. Deefl: Latinis ma?!;ni. ficatiuujn,dicimusenim vulgoda beuofbeuacciiiare:
da Aico (bracchiare francheggiare. . Deriu^ia wrborum^x
nominibus. DEriuatio verborum ex nomiaibus irerum mulci- plex
jalia a similitudine: vc i pacre onwpmiftff^ fiue pMtfix^YMizkhtjQi^ rei
fioe exi(lenns,fiue mui^cioD^ fubeopcis » vt ifronde fhnltfco ,a lapide
lapidefco, i ca^ lonecalefco.. regvlA.
QVoniam'verbum fignificat a<?lum ; cuiufcumque autem rei efl
adus : igitur a quocumque nominc rem iignifican tepocejd dcnuari rerb
um. HJ£c rcgula valecapiid Grxcos , & Italos vuIgaTCSi
TedLaiininon vf^oeadebipraviirunc. Lulliusta men eliciceam exquocumque
nomine : namqueaic,ho- TCio ^hQmificauhdmlficaHo^homificabile. Sedlidcex
compositione fir non ex deriuatione ,di: pertinetad adum agendj. Sed
detioatioptoi ^flr ex.forman, stUpUef: t^^metallefio^U^nefco^fenefco^pt.
treJc4tj^W9jbcfloreUo a flo. re.f Sed ab homine non dicicur hoimeo^ntc d
I-upo lupefco,. & caroen ft cundum nacnf ficri deBcc : vnde vu I
gaiiter \ icampo ^^Cit^t9mpe(i<jiare^'2ihvit^xi^f U dmnaii^
lioiuutff ^ ficoc Latini dicitur mafculeftire &: «jlf^WfMri. dfnafculo,
&: fa;mena. Qoiatitem nouasartescudir potcftf.iccre
deriuatio- Hes verbales ex quocumquc nomine, ex omni enimre
egreditur aclus exiftendi , vcl operandi, vel imicandi Ucu. X^uid^uid Ciraminaciciinhoc
minusfapianc. T)i dcritiatione temporum ex temporibus
^erharum, DEriuanturetiam temparaverborum fucceclentia
ex prxcedentibuseiufdcm fpcciei^vt omniapfscterita ex primo
prxtetito profeAo, ex amaui enim oafcitur affMuc/jw^ amauiJ^e^i^mduerim^'^
Mmatierc^ amautje': VErc dcriuanrur ex prxtcrita cx prxtcrito perfc-
non autem cx imperf-edo, quod enim iniper- feLlium eil , gencrarc non
potcll: fibi fimile , irem fufurum lubiundiui deriuaturcx prxtc.rKo, quoniam
Micit futurum fub r.uione pr.vrerici , idem emm^^,/*^/* dc iii m ^
m m h a h x^^' DerMatio ex pujintii DEriuantaromnia ptasfentia
tempora exprxfenti Iti. dicaciuo,vt ab amo ^amaytmanm^mim^hLamaniSc
ab amoryamare^ amafeffiimeriamarifVt Silc^o, Deriuatioexfuturo. Ex futuro
aurem indicatiui , non videnturoriri alia futura. Non enim ex amabo
deriuatur amato,6C amem,&amauero ,& amaturum cfTe, fecundum
vocem licetderiuantur fecundum rem ,quaproprer in Iiiscon- fulendus
efl: vfus • ac for(an & quanpus iyllabaibm primjarum. ! formatione
virloriym$ Arc VU. . V Verboruinaliudfiniplex YcAs#:aiittd
compofiniinV t iramligf : ^nd decompofitimi > yc ttmttU^
'EAdem ratione dcclaratur compoficio simplicitasque verborum ac nominum.
Decompofitumautem non ex comporitisjed cxcompofitoacdcnuatiuo,
vClfrfK/- erMU ex crans & rcribo : ex quo erac fcribilio.
Compositio vcrborum alia est ex duobusfeuplun- bos erbxs vtmUfaw^cx
caleo acfaciQ,alia eftez verbo & aduerbio vtmakfatth/aOsfiiekj alia
ex verbo U prxpofitione, vt</^i^^ «»jB<^,qi> afiexira fado »ncum
alio facio : alia ex wbo & nomine, iftfa»iitj!(o^magnif €0,
OMniscompofitio ex nominee & verbofignificat a- (^ionem
alicuius rei , vel paflionem ,vt fruajiico &- con^dificor >
arefacio^Sc areno, £c Ixcifico. Omnis compoficio ex verbo & aduerbio
fignificat qualificationem adioni$,reuadus»fiUe
aditti|fiue "fzS baxiftfaiiifst UjtcJail^p fiLWk Afi^.
OMoMCompoficio eif yerbo 6t verbo figotficdtft Afi» editionem, vt/r/^<f><7,(juoniam
ficadus fhgoriSift ta^ menda tHh ADditum-edin hac reg^ala f tamen
datuf j quonianv non videtur e"x duobus verbis fiefi
compoficio^ quoniam duo adus coirenon poflunt, fed, fi alcer ab al-
tero fitjiabebitur vnus vteficntiaaiaus, alcer vcadujfeu- ftibo& paffio
eiusjicutpatec mfiigefipt^ntltfit.^ Omnis compofitio ex verbo
&pr^poficionc;( fgDifrcatradum cam relatione & refpeduad
aliquamefieo^ tiam,^qiiaib, vel deqna, vel cnm qua , velin qna, ver
Sptft qnamr.,j'vel per.qttam, vel fpper quam ^^veU
q)!lt>meircaqi]am» v«l enins gcatui^ jeditiirs^&it^^
QVotruntprxpoilnone.srotrunt vcrbornm exprjc;- pofitionibiis
conipofitiones fecundnm naturam.. Sed focundum vocemad
cern^jjipi^iiR-reftringun^ur.''': Exemplade verbirubftannur compofitionibusi Verbum rubftanriuum babet compoCriones
o£tb^ Dicitnr enim i/«w,adrum, id^^daliud fum^quafi prx- fens.
£r^4/to,ideflabaii^^.quafidi fiis abicHH^ v;,^,. ^i^-',r:v:
ixcmdtfim , quafideorfiim fum- & feparatntiH^ ; Infim^ qttafiitt altp
fum; Wl incns fttni .pcazpQfittaefiltfii. %|4|^u§u^^ quaodo venit in
com£ofitionf m« iinir/im
> quafi intra aliquod fum , vt praefens j vtl tan . tjuamiuu.ins
.nirnccefrnrium. Item oSfim^ quafi ob aliud
rum,&ftdtterruo).8cconcm iignificac enim ly eh oppofitionem
quamictfnque, Sc qaamuis ngnificec eflc caufale finaleinccrdum^ tamenia
compoficioneponitur vccaufaopponitureffeftai iaitem relatiue.
/^r^?/»»!, quafi pro alio fum, vel propteraKudjideft illud
iuvans:/?r^/«^,!defl: fuprafum jvnde praeefledicicur ,qui imperat,
&qui aLiceic. Sul^frvn ciuSiCifwb a\\o Cmvi. /'f^wz quafi pofteflefum.
Qaj enim poteft , port: cft, potentia .n. exeflencia manat, vt declaratum
efl in Metaphyf. ^hocdico ex vicpmpo- iitionis. Datur Sc/^/^^r/ni».
De compofinontln^s verborum non jubSlofh ttaliHmcHm^rdfofitiomhm.
IN verbisaliis longe pluresfunc compofitiones:dicimas
enimexjr^«:i0, abucioy&adiicio^quorum primum fignir ficac
feparationem peria^um,-fecundam ver6 addi* tionem Sic ex
ffiil#/^amitto,6c admiccp, quamuis ^dva ad- miccoreferacur ad peribnam
miccencem ; in adiido v^& ftd ean^/^JmiamfiK iaftus ^ ficut 8c
appono. ConitoolwefKKiM^^ iacio,& fiiu
perdifcurfionemly c^mcioetiam idem est arque con- fidero ;quia
quimulta /imui lacic intelledu, ryliogizat: ^ commicto quafi alteri trado
, quo cum mitco quid fa- ciendum,6c fimiliter committo fignificatfa/ ciojfimulcum.
inftrumentisvelaliisrebusaiiquid. Daturcciam circqnv iicio , &
circumpono , quando <j4rca;amljii|um rd qqid poiiimusyvcloperamur, '
Vf,. Demicco6c dimitto,deiicio,& df6jdQhaBcm.us*,<ie-
mictereepifn qft quafi deorfum micce^revVeLdealiomit- *cere,fimilitcr6c
deiicere & deponere.Dimitterevero eft quafidiuifiin mittere. &
potins ad .Terbalein.fikcit c6po. Ttemproiicio prociiliacio {igniticir.
^cJ proponopio aIiopono:5c non proculdicinnis rccuiuiuin vruni.Pro-
mitcoauccdicirurquafiproalio mitco,iS: pro re facicnd.i mitto verbuai
pollicitans.vel procul mitco ,vndedici- mas prpmiflam barham id^ prohxam
, dicitur etiam jpermitt6ideftperaiiudmiitb'^Vc fiat,lyenrmf pcr caufa-
fitatemdenunciatjpercipioperaliuclcapio, vclvaldc ca^ piOyquoniam
cauraiicasnociciaminludrat.Dicipnis prx* mitto ,ideft ante micco pr^pdno
ideftantepono poftpono,6c Doft lial^oinon tamcn poftmitto^cjuoniam
non eft in.viu,^ npn quia non potcft^eii fecundan^ naturam.
Icemreiicio,repono remitto ^quaff latio.rctropono ideftpoft primam
vicem , 5c remicto , 6c refcnbo, iScboc verum , quandoly ,rc, brcuis cfl
lyllaba : fcLl quando cd longa , dicitur,arcs, vc rcferc , ideft res krt
v ^ vciiicAs fert. \ Amplius dicmui5 fubiicio , /ubmirro j
quafi fubjacia, pono fub, mitto fub. B. enim fic.p.etf, exfono
fequen- tis,vt fuppono fufFero. ^Vcd bonus Grammacicus originem recmebic.
. r icimus etiam fepono , femoueo^ quari feorfumponb^&reorrum
moaeo,fimiiitcr /eparo^ ,4^f«(gfflgo , feorrum paro-^ &feo-njm.a
grcge. Iiem fiiH picio , q uafi ru#fiEin| afpicio. Item fu per pono et
fuper- iedeo, rupcr,quorumcthymo!ogiapatet^\>5^^-:^^^^^
lego, ex traris-I^Bfii^ti&i^^^^ ,5&S^^^ '
H/£cattuIimusexempIa, vtin aliisidem k\:\s facere- & dtclamare,
di c mms en im ex do das , a b d o , add d,, condo, dedo, f do, indo,
obdo, prodo, fubdo, reddo , trado. Smiditercxeo,i5,liabes ,adeo, comco ,ineo, obeo,,
pro eo,prxeo, tranfeo. Quorum fii^nificata etfiabori-
ginaliciongcntur,caiiienaboriginaiihabent vim figni- ficatiaam ^fn^
Cfutn.fijgpificatpcr aUudeo,(icucfttmu8i \ ' I «i
per adrem', 6c aqua perbinum, compenecrando j quod nim per ic ,
didbciatur ab eo , p er quod it , vnde e tiam cUar incerlre :quomam
difToIurio atomarum euncium in . atiasreSyCompoficamdeftruic. Vnde
perire& interireeft •proprium compoficorum diffipabiiium £c
friabilium, sdem concipe deperdo, 8cc, "DeTarMif to.
PARTICIPIUM est vocabulum, pars orationis declinabilisj fignificans
effenriam fimul cum fuo adu, veladum cum eflentia^ cuius eilactus^
D E-Gi-A A T ra IN hac definitidne ponitur ^fcaMam fdfs
oratiotjis detUnaiilis eadccum declaratione, quain nominis,fic
yerbiy&pronominis tradatione vfi fumus. Dicit urfizni^
fe4m4ffeiu^tmmfi^a9u\ VfdtBmmmeffmiafimuttZd differencia pro Qominis»
qaod perfonam^ non efleiM^m dicict&nominisquod fignificaceflentiam/en
remabr> queadafuo i6cverbi,qaod fignificata^lum.fednoncam
eflentiafen re. Quapropter cum dico ;2df/l:m,figrtifico rem, qux
nafcicur,yet aclum nafcendi cum re, aduara ta- li aclu. Et ideo quot
funcaclus,totidem funt participia .f. substantialia, cxiftenrialia »
operatiua, adiua, pafliua, Deutraiu,communia,&: deponencia.
Dlcicuf propcerea oarticipium , qoia capi t parcem fi- gnificationis
verDi, & partemnominis, vel pronominis, id eftadas 6crei. Vndedicicur
eciamnomen verbaie vel verbum nominale propter idem. JUberfrimitsl
7/ Grammatici dicunt , quia pdriem eapit a nomine^ p.tr-
tremkverbo partem ab vtroque: a nominc .f. genera &; carus -,averbo tempora&figmficA4ione!i«ab
vcro» ^ue namecam £c figurani- Pere^Mr^iiitelligiint kxnmrfet'ea/um
vahecatem^ indidionts fine. Sed bsecvarietas eriam eflin verbo»
fednonitaatqueinnomine. Ibi enimtTe. scafusfingula- riter funt, in
nomine fex & pluralirer etiam fex , ncc mu- ' tant prefonam ficuc in
veroo. Vet tempora intelligunt pra?fens,prieceritum &futurumjqua: aclumconcernunr.
Sed nomen figmficat tempus , vt ens eft, fcd non cum temporevt verbum,
Per fignififationem incelligic adio* nem vcl pafiionem
,&:inhocfaIIuntur Grammatici:non enim afoloveibo habet partictpium
fignificationem, alioquin (igniHcaret folummodo adum Sed quia
figni« > ficat efientiam cum adu.nonhenedixerujDr, quod aver* bo
(0lohabet6gnificQtionem:tquod autemaddunt n$>^ .m^rnm
^l%«r4fiil*idefl: formationem fhnplicem com* poncamab vtroquehabere non
mal^ addant. Sed non* efthsBcnarticipkmifn rario propria^fedinmodo
fignifc . candiftbi vtrumque parcicipar, fbrfan etiam pronomenr
^veirbiiniparricipat, omnisenim eflTentia indota fuun». didum eft
perfbnara,^ adu^ eftperfohahs, proprere^ dicendam efl^quod
pirticipatpronomen &verbam,ver forfan quia nomcn efilnrinm
fignificans habetaclnm ^flrcndifiibflanculiter.poceft concedi quod parrcm
capit a nomine,'cum reueraplusd pronomme capiac-' adu?; e* nim
exiften Ji,agendi,operandi,pr^tiendi fnnr potius per. fonarumqu.im
effenuaium, ijifi, vc pcrfouaurum. Sicdi liocinMetafii,. 72
gratnmaticAltutn CampaaelU, P Articipt» oriuntur ex verbis, 6c
terminantur inmo^ ' mina , vc ^Xitmabmm&tamam , mucata
verbaliin rfii/ noiiunalem. Confimilitcrm vulgari lingua. DeriHaihfarticiftorum.
DEfmuntparticipia in am & ia rus, vc^hians&ama^ curus :
& in tas 5c in ^«/,vt^inatusdc amandus Addemus, in
^i/ii,&iirffi^vtainabiUs & ainatittiiS) Vtt
iat*Ukrovidebimus. Participium ui
a4iii/oiiiuj:u4^aprimaperronapra:ceri ti iiupcrfedi .murata <fwin, v;,
vcamabam, amanb facir, in w, in /1»^ ,formacur a fupino pafliuo.vtamatu
fa- cic amatns, prout addic , r#/, auc in ,formacur a ge- ninuo
parcicipij in am^ mucatO|fi/^a ^/t/yVt amantu facic anundus.
INiingua^atina itarehabentderluationes paucisex^ cepcionibus
additis. Sednon in otniaiidiomatedan-- tur participia nifi vbi breuitas
Srfiicus attcodiior. Poccx tamen noftratesvti
ceperuntjdicuiltlHiim/Siitoi^ faH9, faBihili fucJiaoyfaBufo &
facignd^.quod poftremum cft mumsvfitatum. Atquidcm
deriuationesomnespoC funrfiericx imperatiuo per adiedionem ,& ex
fecunda perfonaindicatiui, fi enim<*«i^,accipiat,»j facitamans,
f\ tus^ amacus , fi, ndas araandus , fi tums , amaturus. Tut vertitur intns eftin
xa/,vcvifus amplexus , proutfupin^i jEjjrunr. Etideo redc (^ranuuirici
funina refpuunc. <'Duo func parcicipuex parce
edcntisai^umkhabentia» .Camaoa Ly Gc
Ltberfrimtis, 7i amans & amaturus, alterum prxrentis, alcerum
fucuri temporis.' Duo funcerinmex pj:rterecipientis aclum .f.
amatus & amandu5,pertincntiaad prxtentum 6c fucurum. .
Duofuncex partepocenria:,vt amatinns <5c amabite, cfpa^poiruiH:
muLtiplicari adkiue 5^pa(riuc per omnia cem. pbra , vc dixitnufi de
oomine loquences. Tfofofihodetemfortyus^ TRia enind
runttemporaparcicipiorum, pricfens,pr3p- tencum &futurum, quar
multiplicancurinadliua^ pafliua .f faciencia & recipicntia: excepto
prxterito» quod non poteft elTe adiuum.nifiin verbis communibus, ic
deponcntibus , vt (equens /equutus , fecuturus, lar- giens,Iarc;itus,5c
largicurus ,atque infuper quibufdam vocariN neutns paHlnis, vc gaudens,
gauifu.s, & gauifurus, tido ctiam , ca:no,prandco, iuro,placeo,
foleo, audeo* af- 'fuefGO, quieko,titubo,lnuboi fierienim pa/fiua
triplicf- teifdeberencyciiens fadtts&fiendus,iedndn eft auistfi
Vlb. ' Etquiaqubd eft in potenria eft fucumm.fittnrilma-
tittum & amdbile^adiuttm tcpaffiuttmin potencia&pof?* ieat
triplicari. ' : . QViECumque carent fupino verba,carcnt etiam par-
ticipio,in cus&in rus , vc<iircO| ftudeo yCompefco apudLacl
cafus exigentia. » PArticipia exigurlt cafus
{ttbrum verbonmi , ficot fiio in lotodocebtmlis, quando non fiimuntur
penitus nominditer. J)oH»i enim p^t^ft.efle nomen, ver^i De
fextu. Prasterea participia habent sexum masculinum ,vc
foemeninum,vt^» 7<i^/,8camanda, neucram vt amatum j commune, ^tamantcm
,omne^VC<iwww>tiici- tur eaim Jiic» 6c hazc^ £^ hoc amans^
> OMniaparticipia iai«ffi& vsihtk
futittertixrieclinatioms nominam, in ntSt ia /«r in ifti & inijiffj
funcftcundas&primaSf ficutboaus.bona , bonttm,icaa- maturusjomacura,
amaturum dcc. '^- lyejorma. c
DAntur'fimpIicia,&comporita&'decompofira , vc- iegenSy
perlegens, &per leduriens , flcuc m ver- bis. £t
babent compoficionemilmihcer cu m nomine,cum; terbo^cum aduer bio,cum
propoficione^iicuc declarauL-mus loquendo de yerbis«. De
frttpojltione feu adn omine. PKxpontio eft V ocabulum indicb*nabile,
confignifi'. cans rerum feu elTeniiarum cum iuisadibusrcfpe-
aus&circunftantias. Ideoque nominf adhasrec figoificanci
efl!enciara. Uberfrmuil 7/ Dictc Qr
1^4«&tff^f»!/) ficoc decaeteris. DimviViniitlHiatlbi ad differentkun
decliii&biliam ooniinuiTi,verborurn, participiocunr8cp Fon6niiattm.
Dicitur conf$gntficans nfpecfui ^ circnnfiantias epentKt"
ruminfatsafitbrts : quoniamperfe non fignificat , nifi ad^ datur
nominibus: & non nifiper adum eflendi 6icxi- ftendi 6: ag;endi 6c
patiendi U. operandi pofliint res ad inuicem rcferri.
jDicicur cfseniiaram^ ad differentiam aduerbiorum qu« adtum
refpcAus & circunftantias dicunt, non rerum , 6c idcirco aduerbium
coniungitur verbo j pra^pofitio vcro tiomini,vnde re^ns vocaretur
Adnomium» quam prs- ponno:pnepomenimeftornnium rerum, qux antcce*.
dilnr iiue in nacttra /lue ia ^vocabuiis : fed^omini . praepioni eft
proprium huius partis orationis } quam ex %oz pra^fitionem vocamus Meliorem
ergo adaer* biuni nomenclaturam«Praeponicttreciam pronominiiSc
^rticipio, quatenus aiiquo pado fuht nomina etia»' ipfi.
jijfirno comfaratiM. Slcutiaduerbium fehabetad
verbom^itaprxpofitio ad nomen:hoc vno demptO|qubd non fimiliter
qualificac,necquantificat. Dlcitaduerbiumcircniiftantias &refpe< fbu$a<fluum;
&infttperqualitates, & guantitates, teroporalitates, iocaiitates«&aUamttiia
pracdicai Aentaha* Adno- miumautemreu prxpofitio ^olum
rc^pecbus dicit eiTcn- tiarum & circunftantias. Qvi:\lirate$ enim
qunntiratef. que , ciEteraque pric^V-mentalia indicanturabadiedi-
uis nominibuj circa frJ »flantiua, rii;nificantia efTentias, verba autem
adiccHiuia non vniuntur fubftantiuis nifi, participiaiiterfumpra. Dicimus
enim igo fnmiuryem^vsk esanuQSyVoseftis icribentes^&c. Omnis
entmadusre- foluirarin eiTeatiftni, & idei^ ner effeotiale yerbum
expri- muntorinnomine participiaU,6cciini<licimus cufnrie^
tftoMefiy fttmitucl/carrere^motteri nominaliter iqu^ tencis,
ad\useflqoaRkmres,&aoii vt egreffiortjfe, De numero
prApo/itionHm certos cafu$ exigentium. Prepositionum
an« trahunjLDxmifitt Ai^afomaccu- fatmtmi ,vt aiJ, “apud” , “ante” , “aduefros”,
“cis”, “citra” jCir- ca^ circitcr, “contra” ,erga,extra , “inte”^, “intra”,
“infra”,iuxra, “ob” ,'pone, penes, “pcr”, prope,propter, “pofl”:,pra:ter;,
fecun- dum,fupra, verfus, vltra. AIix vcro adablariuum , vra^ ab,
abs,abl'que,cum, coram, clam, dec,ex,pro pra;^ palam.-fine. Alia:
adnccufatiuum &ablatiuum, vrjn,. fiib, fuper^fubter. Alixa^ geniriuam
,vt inftar gratia. Aiia: genitiuo, &abIatiuo, vttenus, quodpoftpof]tum.
" nomim(ingulahferiHcabIatiuovt capuiotenus^ pluralii
veri,g;eniciua, vccrunim cenus« Ratia honun exiogica) & ex ^idisin
capJde nomine confbit DiJlinSfio frApopionum exJ^nijicatiQne.
hiu in. PHarppfitionumalias flguificant refpe^um ,alije
cumltaaciaiiio ALke sigmficanc r^rpedttm principijac! termlfium» qua
prioci[>i; xyt i^ex : principij jid termimim S ALiae fignificar refpedun^ caufae a.d
effe(^um ,&c ' contra,<)uarum
ALix (ignificantrerpedum cauialem caufx agentis
vcab>a,ab5> fecttficlum ; vti peo fadum eftfe* eulum.&ib.
Anxcatt& materialis^vt i&^^,-nde Juto ^dus eft . homot&exelementtselementacum*
'Alise.caii&idealh^vtinftaf.. U >; A liz caufaefindis
6c perfedionalis^ vc propcery Ugra- Alix omnium
caufarum,vcp€r,pra:jcipue aucem ui> ftrumeiiulis. Slgnificantium
circunftanrias,alix rignificantcircniiu. itantias
\oc^\^s\stsfnd^c\s^citra^vlsra,cnmm^tlnf^ fropK imxta^hiira^)^tfa^veffus
, fnpra^infra, in. Alix ctrcunflantias ordini s fetf difpofitionis,
&ficil3f yrtante^f^fypra M^fupr^ fifher^ tenmr yfn^iitter»
lias ojppofitronem vt « Aliapcmunftantkm fccimtis '«IBnmta&'v«tsegac&
^tit^^pUiabfgue^fratcrrCoratn^{dUnt^afiU^ " '
Dijiin&io ex fomatione. . Arc. IV- PRxporinonum
aliae fiinplicesvt^^jaliieconipofiia:, vtaduirfit$.
Diiiin&io ex Qtdine. Arc, V. ' . ITem alias primitiua:
siprofe , & i-//r.z'-, alix deriuatiux vc propui&cUiriut , formancur
enim comparatiua , 6c faperlaciua nominaex prxpo{icionibus »dc
umuladuer* v; Proprium est pr^pofitionum
compbfitionem fiicere cum verbis: non camcn omnium ^ vc^ipitraft^tli
dc verbiJi compercumtuiL IDe ad$ieriiio. Adverbium eft
vocabulnm ii^dec Unabile configni' ficanscircc inftantias pr^dicamenbjes
, &affedEi<^ nes,,modificad Qne/quea6lus. Ideui^ue lernjiqjr verbo adbicret, significanciadunL
,D^dume(lpiili9^q,U9d aduerbium dicitur quia flac
tttU3fc.mb»int|:cemnam9difiGationesadt]s,fignifi- ^ ti^verb j(»,dfcl4ratK7.
» DiciCMr^oyv &par5ordinis icKieclinabilis , ex rop gene* .
yg re,i&: clifferentiadcclinabiliiim. T)\c\z\xr
confiniificdns circun(hiLttat (sr Tnotlificittkne^ fi^ IhS'^
qaoniamomne prxdicamentiim denominansa^ flmn percinecadadus circunftantiam.qualificans
veroad mo- dunir . . . .DecircurjjlantthHs actum. Circumstantatium:
tempus, locus, eventus, magnitudo, numerus, ordo, similitudo, ficanimi
excen-. fiones. Dlcitur circunAare
quidauid non pertinct ad tC fentiam re, fed pertinetad eius exiftentiam ;
omnes enim res diuerfbrum prxdicamencorum circunftanr, quac Ain t
eiufdem prxdicamenri , non circunftan t/ed ef. fentiant , vt in Metaph.
probatum eft. Et quoniam alia funt eflfentiaiia ,alia exiftentialia rquar
pertinent ad exi- ftentiammagisdicuntur circunftare ,vtfunrrempus,lo«
cus, correlatiua,5c cocxiftencia. De adHerbtorHmyfpecfantiumad
circmflan' • tias^varietate. PRopterea aliafunt
aduerbiatempprjs vt quande:, ho~ die heri^ cras^pidUyfoQridie^
quandiu,mod9,\olim^quen-:^ darn^ nupefynunquam^ mox^fdttUfper^pereniie^c*
Aiia funtaduerbia localiafignificantjaa^flum in loco vt ybi 5
hic^iHic^ iftif^ intusJorit Mfqttd,nttlMii vtro^ique^ fUutr^biqtte. A lia
ad localem ly^oxione^^vtqno^httC^ilkCyi^ttCi intro^ fora ^ttoieis^quocttnque
vtro^ue^nentrpqttu_, ^ /o Aiia moto de loco, vc
vndeJjinc^ilUiu^i^inc: vndijue^/i^ ferni^infcrne indtdcm.vtrinque,
A\i3Lipetlocum ^\t^ttaJ?ac, ttIac^ifiac^ qttaoisqUa!iie^e4''
demvtraque. Dancur vcrfus locum , viquoffiim, iUorfum^
dextrsr- fim inextrorfuni, Daacur 6c vr<|ue ^d locttin, Jtt^^nc^ffm, iUft^^
vfpi^ qu^ufqu9^hdcienii$. Alia fuDt euennis, vc/i^r/^ tf^nuna
J^nmtu, cmingen*, terSniceffario, Aiia sunt ad.ttCFbia
niagniradini$» vt/^ir/ki»,^ir«riiA»»»t faruum^ minianm % fherimum,
fumwmm^ atis^nimii^ntul- eumyaii ^uanfuium:m:tgiSyampli MSymintts.
Aliarunt aduerbianumeralia fignificantiavicesaduum, vt quoties,
totuiy ((mei^bts^ ter, quater^ dectes^ eenfes ^mtilies^ &c. ex
pronominibus numeralibus deduda. Alia func aduerbiaordinis ,
v^^rrw» yfecand^^^ytertio ^c» deinceps^dehi h\pofiremo^dentqtte
tandemydemum, Alia ordmis,&dirpofitionisfimul ,
quoniama<ftusauc 'congregancaucreparanc. Congregandifunr, (imul^ fotrim^ ceniunHe
, generatimyturmaeim^ vnluersh Separan. di faqt ^fiurfum^ ei^em Uimt friuatim ,
ffeciatim^ figulatim^ ' hfariamytr^ar Um>,fitatri/h^ ymultifariamidtt^ltiteF^
triflieiter. SpeOanciaadlimilitttdinem funt, tanquam ^feu ^pcuti^
puktignitvt qitomedu^ iimaim ^Jkmm De fpcHanfibHS ad anim^ etctenfioms^ Aekierbiapercinentia
ad animsc circunftantiamrunc multiplicia. Nam vei anmia alfirmat vei
negac eilefeu adum, vel dubitat , vel incerrogac,ve! vocat,vel
rdpondec: vel optat,vellK>reacur, vei eligit vel proliibec,
^exoftintbuslitrceanima: extcnfibnifcusad obie(fla,naf. canrur adnerbia»
(icirca verbumftaat: v^l fide re-|faQt inlceric^ionis, qu^ eqtrin^entoraf
ibni. Affimandiadilerbia 9m^fo,mi, etiami{rofc0i qtappc^
umfu Negandi aduerbia func, nov>haudimimm^ne^Hac[iianif
j^a^d^uaijuam neutiquan), Dubitandi funt,
fGrs.forfan>forfitan ^fortafsii I fortajfr ', Interrogandi (un r, r ,
quayt^quam^h im ,^muU npnm^ vtfnm^nunquifit^ quidnam, qutdne^
^i/idita, . lurandifanc , p^l, edeftil» eea^erthercU^
meierclf»nuintt^ .Vocandi fanc «i^fir/t^cea einquefiinc rerponde jidiin.
tecduinadtterbia. ^ D^monftrandi ((int, eccc^ tn^
eccnmjMleet^viddieet. Interrogandi vcf Wandiendi ,vt/tfJ^ji Optandi func,
0 ,Z'//»*Jw/V/,%*<^*w. "Hortandifunc,w^,rfgf,</^//^.
'E\\2,Gndi p/*tttts/utit4s,p0Hfiimumiimd^^ttin. ^
Pfolnben4i,«^,f<iar. K Duerbia aiianjim f^rcunftant verbo >tanmiam
tt> gni6Ccaotia, qaodaifi Miiiniicejepr^d ^ledqoaF
lifi^antaiEciancqueadaiil*<^alifici Mio,veleAexparrea^m ^deQtis, vel
f^fd^ pieort5jyel'«xparceinfiui?ni ecdus. Aduerbia .qualitans ex
parte agentis, funt puUre, doRe^ fortitif, ^.'ne.male,
Gr^c^^Latjue^CUeraniane- dcp\cTum* que ex omni nomine adifcliuo
qualificante cHentiam dcriuatur aduerbium quali4cansadujii;igitur
(juotad^ iecliuatot aduerbia. r- RE^e didum ePcex omniadieBiu^
firiadtieriim>iio* mina enim fubilantiua) tunc &mt aduerbia
cum, adiediuantuTj vccxCicerooefirCioeropianus a&exhoc
n fammaticaJium CampanelU] Ciceronianc liciit enim
adiecliuuui qualificacrem, ita aduerbium aclus rcj. Dantur
aducrbia qiianticatis, qualiracifque poficivia, vtdofl^^^ U comparatiuai
vc doiiius , vc fuperlaciuaj vc De aducrbits affeiiionis ipfius
a^us\ ADuerbu qualicads ex parte a&ttvpertioentad a£.
fe<2ionein eiufdem ,feualteracionem» Alikfiint inten/iud,
vtnutp$,m»Mimh^lt Mm^4imdum^ ferqu4m ,ma^nopefeyVehementer ^frorfuh
fenUMf>mmuttb^ nmium/tnngCylate. imfens^. A I i a fu II t re mi fli ua, q ux min u u n t a^lram
, v : /2- nfinf.Pa Litim ^vix, agrh pene Jeri yferm^i : fedentm \ a foco
afoco fianfiatto. SiLcvnlgaiitcr. ;7a D Nax A T L a. Sciendufn»
quodadie(f); iuanomina pertinentad e/Ien ciam,quanticacem,formam,
fpeciemjvc humaniis, rongus^quacrangttlaris albu ideo
aduerbiort|maIiud quanttficat adttm^aiittdqualificac, aiiud
format;fl/jud fpecificat » ic hasc omma fttb racione affe^^ionis;
di^a funt!6c qualifcationis. Qualitasenim eft non foluns fub*
ftantiae, (cd etrani quantrcatis,'& formse , & adus,&^onnte^
.aiuro praedicamencorum,vtin iogicadeclaratumeft. Icem intenfio , reaiifiiQ
percinent. ad qualicacis3&. magoitudinis adus. De Qrdineaduerhiofum. liaaduerbiafttD€pfimiciuA>ytti^i-aiia
denvati- aa|Vtfi!^i^& Liberfrimusl ^ Sj iJtf
formanone Adu4%biorum Itcmaliafiinplic
UjVt Ja^^^alia cornpona-, vtfM«* y^^^ lalia de compofica, vc^tf^m
d^Hifiimh Confi Jerandum , quodalia adiuerbia com^onont cum
aduerbio ; vcfxjfr>(^v/i,'fic ficaci:ali*cam npmine^ vc
maUftcuiy^W^cmk pronomine vrMf ^fr^/r^ltacttm verbo, sifMiifuciOf
maUfaciOt malo- ideft niagis volo. •GRammaticulicunt fex
cfreprxpofitiones.qux 1.0« nifiiacompoficionercperiuucur , videlicet
''ditdn^ re> fet itf«^r«», Veruncamen videncur ex parceerrare, nam
^ ai^eon^ fit prarpontio veniens eum tnmen\'^dis ori- carexdifiundim
t Scdi, exdiuifisaduerbiisi/^eic feorfum^ r^exf#^« saduerbio ordinis.,veipra:gofidone
;aa forfiui CXantefrapofiUue^ OMne aduerbiumaffedionem
aclusintrinfecam, aut circun (lanccm,figDihcat,tam m
compoficionCjCum verbo quam cum nomLne«Noa enim nominiiungicur ni«
ii per fubaudicum ver^un. DtcwimShnefcjftimM ar^aionisfsrte^ Comundio eft
vocabulum indeclinabile con/igni- iicans copoiam ellenciarani^inter
ierciatarum ad Sdf Cj rammaticaUum Ca mp.i ne lU, num
aduni) aut rerum & ficnul .acluam earumi»* terfe,6c
propcereainorationecboii|ngic c^teras partes orationis& fententias,
vcPecru^&Ioannes fuiit noroi'neSy item Petru»currit> &
loannes» POoiturvocabuIum fariapithnhittJeilin^i^&fex ge^
nere6e<)iflerentiacomii)ums, ficut in^efioi^nonc ad. Uerbij
&pra:pofitionis. Dichiir con,^^nI(7cjn s coPf$ldm cfftntirram
inffr fe reltt.f fumadvnum achim, a J ditlcrcnciam prarporition 11111,-
».^ua- rum aliqua flgnilicant coniunclioncm, vt cfl refpc(Jius
nonvcadadum aliquem coniun^:^iintur j vt Petrui ctnn Jodnnetji^ vbi ly
cum^ folam relanonem Ibci^cacis indi- cac. Scd 9etrui& loannet funt
hornineSy]^ & coniungit Petrjimicum loaiiiictll a2tUL enenJi,8c
quidem lyorm gua. Cenusfiini adu coniungit fpedac ad
cohiundionemj^ua* tenuscafiimregit,adpra:()oficionem, Dicitur vel tevMm
fimi/l^ & afhm earttm\ quonfatp pbC fnnt coniungi invndaAfi, Vel in
duabus: vt Petm eurrit, ^ /pamtes Uge» vbi ly, t^Petrqm currentem
6clpad- nem legentem coputat , 6c propterea Grammatici lii* cunt, qupd
coniUngit parte^orationis & fententia*s,vti&a* mo ti* ajtnuf funt
animal ^ & bomo eft racjonaljs vjcar^ito ijrationalis. Et ideo non
poteftreperlri coniun^ioin oratione fimplici vnius pr^dicati*5c vfiius
fiibiei3:i fimpbciter ft* vt homo est animal,tnqua nulla coniuoAio
eft/Oifibo- nms. cimaisim$di» fed verb^Us». S\
^econimclionis f^ccJantibtis^
COniun^tionumaliacopuIatinD^aliadifluncliua nlia aducrfatiua , alia
conditionalis, alia comparatiua, aIiarationalis,aliaillatiua, aliaoppx)ntiua,
aliaexcepti- oa, aIiatemporaliS5 alialocalis. .
DefinitiocopHlanti^, COpulatlua coniuncliojeft quar prorfirs
conlunDT res in vno aclu vel res adufque.Sunt autem copula- tiuic,
^yat^ffe^ac, (juem^etiam^^uoque ^nccnon^ vt^cumi fubiun^fliuifque feruientes
omncs. GOniungere & copulare funt idem , & quoniam c&- pulatiuaprorfusconiungitjhaberpomen
fui gene- 'Tis, per antanomafiam. i. Sed alix particulic non corriungunt nifi cum
aliqua di- wiiiifione interpofita. Cttmy&ut ^qu&nia?» fubtunchuo
de- £cruiunt, funtcopulatiua:,y7w///7rf C^^oci/Definitio
difiun^lim^ Dlfiundiua efl qux copulat vocahula & non
rcs,vel copulatfecundum vocem, & di/Tbciat fccunduni rem.
Suntqueiftx.^a^VirAv/jfisrr /^tf,vt tuaur^chomo, autbeftiarvelfcribis^vellegis.
Et, velego rummaius; vcltues malus. Grmm^ticalmm QimfamlU] Defimtiuo
aducrfatiud^ numerus. Adversatiua eftj quijconiungic-rcsvelaaus/cd cil
di- M^rCKn^^^^itueihonus Sednonintmmhus Pctrtis effc cio AusfitIoanesiniiodus.
Sucaclueriatiuac, fcd,at^«aiwc, tamen,verum,autem, vero aQ:, cxterum, atquejverunca-
men, nihilominus,Iicet,5cIicet, ecri,quamquani .qudm. fiis^tameifi.
Quaccunque coniunguncado criando. la vuI^Ari lin^ua ly^nij roium
"aduerfatur, Kunc addunc ^crcJ, (lenliter. ' ' De
conditionali. COnditionalisexqua: eft fuppofitione Facitcomun Aionem,ex
fi fol efl: lUoer terrani dies eft, ^uac con-diaioaaleiS/^Atf jwij^j »
\x\i,mxi\,\A^, if/iUbK c De comparativa. I Oniun^io
comparacittaefl:cua:per aflimilacloiieim res fimpliciter,velcum
a^libus fim.ul interfecon-. iunaic .rquando ,vel excedcndp , vt ficuc
Petruseftdi^- dus jta Francifcus eft ignarus,vel Pecrus cfi: doc1:us
ficut eftbonu? , cam dodus quim bonu5 : vei magis dodus quam
bonusjvcl quam Pccrus. Sunt comparaciu^ fi^ut , uj, veht,
veht:,vtr, vt^tan»^ Omparatib ^quans eft quarqualiracem fapic
incet V^rescomparatas > vc (icuc Pecrus eftalbus, ica loannes
<eft niger: vel vm tii es Piialorophtts quam Poifca , alia ponit
io^qualicate«,vttU esma^lM>nttsqttamef tPe* Ltbevfrimus.
Nominaomniacomparatiua &: fuperkuitia ^qitoniam .inclirdancly
magjs» £cly mdiiimk fttnc coqiuo^iua oractb- Biim^ didionum. *
rationalL * • RAtionalis coniunflio efl: qucX disflum cum
ratione didifeu caufa dicUconiuugip^vc/ff e$ dfUMS ^quia^
JluduifiiCiceroni, SuQcradonales coniun(^ione$,f »^r^f «Af,
tmim^fu^w^mtUsUi^iJideo^Ttftefia^uotUami^iU^ dem^fyMidem.
DeiUafmaconiUn&kW. Illativa est, auq^contungic anfecedens cum
conre- qnfncididoaircrumexalteromferendo ,vt Petrusefl- fendus,
ergo carusDco, runtillariu^ ^g^tur yergoy.ita" ^eexpofitimsi
EXpofiitiua quac rei non clarx coniungft clarifi* cationem, vt homo
.fKibilis^.idel^ pacens ridexe^ ^andtii Uber. Di
exceftiuis^,. EXceptiua eft,quae excipiendoaliquicTex
didaconi. iungirexpcetumei, vncfe excipitur^vt^?^?// homoed mtndax
, prater lejum Chi^Hm. Ec quadraguica accepi^, ynaminns, -Sunc
excepciu^niji^i juraec ef , xcepcoi^niii^ De tem^oralk
npEmporaliscouiundio cfl:,qi]arcomiingi'c resatqne A aAds per
cempons fimultateni, vc quando magi- ftec legic/ffiiif^difcipuliaudiiinCs&poflquamveneriSjda-.
. botibi libnim. Sunc temporales, aMond^yfoftquam^tunci QVamuis
temporales coniunctiones (inc nduerbia, quatenusafficiunc.adum
temporalitate: nihilomi- nus quatenus coniungunt parres ora[ionis 6c
oratiua- £uias,perciaeatadcomudionem. Idcm dic delpcaii. Dt buUb^l
' LOcalis eft, quie aut res fignificat, vt lUnftas loco, vel
iungiclocalitcT , vc v:n tt inuent<f^ihite ludico» Suntautem locaIesf<^^
vnde ,ijuo ^qua^^uor/utn^qu^* j<y^«^i6c aiix dum comuugere
poflunc, Vnt alix coniuncUones primiciuas vc<2/ialixdenua.
0 s DipmHio ex diffofitiine^ ' Itemaliacdir ponuncunn
primolocooratioiiiSiVtifr,^Aliae so AWx pon:ponuntur, voci»cuia cliunguntar,vt^tt;ti^;/4,
Alix vtnijue loco dL^unitir, igilur^equidcw ffahiw^ Ex
formatione^ ITem quandam funt (implices*, n tamen^fttadani.ccm*
fofitiC^atfamn, C^u^flio dc nnmcYO ^aniHm orationis. QVxricuran
fiiicplures oracionis pnrces? no viucntur enim omnesfignifiaitinnrs per
parces prarfacas e- uacuari : fiqiudem articulusadliuc defidcratur, qui
ap- pofitus demonflrat non (oluni fexum , fcd criam quod
perantonomafiam ,autpercflrentiam,autper proprieta- xm ed tale* 3ed hoc
verumeAinlinguaGrxca&vuU Sariltalica,cum enim dico P ietra ttno
^Qfnzh&co (iib. antiam Petri: cum dico P///r0//^0jr9,proprietatem
Pc- triper excelienriam declaro *. dc cum dicimus Chrifio ed^
gnelh^b ^giia di Dh : nihil excdiens dcimtis,tiec propriiL Sed dicendo
Cirifi^ k tAfftetto^ o ilfiglio di Dto^ prpf e- rimusquidfpeciale
decantatum,aut quod vere autper effentiam eik ,6cnon per fimilitudinem
(oiam v.tChryf. adnotapic/edlatinicarent liac particula.
Videnid?tamiaicerii eflc in hoc, quod Gerundium &
fi.ipinumitadiftinguuncura nomine^Sc verbo , vc par- ticipium fpccialem
habcncmodum figniiicandi ; idcirc4 inccr parces ordinis numerari
debercnt. Scd forlan ad participia reducuntur» veiex verbo
&participio com- ponuntur. Amandoenim amandi ,^amandum , parti-
cipiafunt in Dus. Sedtamcn verbalircr nia^^is fignificac quam participia.
Sed cafus luabent & formationema ' participiis. Similicer amatum» 6l
amatu participio paf^ uuo refpondent 'a&uique prxterieiy vt cocnatami
$c pranfum adliue fonanc j &:auxtliatuin zamattts w6 paf-
vndefitper decnincasioneni amaittm* M . De Oratme
confufaM^^ de Imerieclionc. Oratio confusa est indicatio quae in didiones
diftfn- guitur, rediniperfedisvocibus,& minusbenearn*
cttlaci> I iignificacaniiiii paffiones , ootiones, & affiediones
« JN hac definitione
ponitur sndicatio , quoniam aliquid pftendic vcprxfens omnisconfufa
oratio. Quar (ubiunguntur, ponunturaddifFerentiam oratio*
iiisdiiU0L£ti£* — Dicicur figmfitatpaf$Unc$^ n^$bms, &
affeBionei \ quo- hia ift« funt extenfioncs animx crga obie<Sla
extcndcncis (e pcr poteftatiuum,autper cognorcitiuum,aucpcrvo*
iitiuum: & ciuidem omncf cxtcnfionespcr hanc orationem, vocatam i
Qrammaticis IntmeaionmyAthmnt cxprimi,&defaclbcxprimuniur. Sed non
inomirf^ Iingua habemusvoculas itgnificantes carum^ncquceardcm;.
fedinains ali.ismchufcul'e, autdeteriufcule.
LIcetpa<riones,noriones8c afFeclioncs fint exdemin- omni
hnci;ua,& exprcflioipfarqm in corporis commotioneeadem'^?non^amen expreffiopervocujas^ledalibi
Aliar, SVntqurdjEfm^animas extenit0ne9eardcm, quoniamtb
einfdem^ci^iaiiimabtts i>maia.hoinisiiua corpora tiher primusl
pt informantur,& eirdemobiedis paricer mouentur.Sed
.expreflio notionis animae reprsefenracurincorpore 6c in
exprefloaerejinillo fimiliter,in hoc diflimilirer , vnde
afre(5tusdeliderantislacinc exprimicur p:r voculum, vtinam; Italiccper
vde^ediQ , Hilpaniccpcr tfx^/J, Gra:cc perci. . . ' ; OMnis
vox de fe folam anirai cxccnfionem exprimen s dicicar compofica oracio :
qux aucem cuid alii^ par- tibus oracionis» nequaqMam* De
exfrefsionibHspafsifinum^ - In lingua latina
pa/noncspotefl-atiuifuntpauc^Etalir quidem hortantis , vc ^j./, age,
agitc, A Ji^e prohibentis/ necautfroh, Aiixirafcentis^vcto/ffit^iv.
Ahaztimentis, VC ha^ bei : Alfa: animaduertentis » vc apagefis.
Defunc fperantis vocula:, bc irruentis, & imperancis , 6c
impocentis,(clonganimicaiiS|&audencis>6c;Cimenci$&Qi
\ TDeexprepiombHsnotionunt. Notiones cognofcitiui iiTlingua Ladfia^aliac
fiincaf- ferencis,vc :alia:negancis jvc»#a,/&<fip</. Ali«
dttbicancis vtfifrfitnfcrfaan^ fprtafiU^oftaffe. A lix incer-
roeancis>vCAvr,f«i//8^ffli. AJisevocancis^vc^Mi, Aliac relpondencis,vc
«• Alias admirancis, vc pafe^ hem. hWx demonftrancis, vc en^tece-
Defunt auteminteriedioncs memorantis,difcurrenti$> imaginantis,
cogitantis, incclligentis , &: declarancis. M ij
52 rammMicalium CampamlU^. De exfrimentibus a^eHionum l .. AFfeftionis
fignificatur per tiotas confimiles, alix* enim func defiderantis » vt
vthuim^i , /T. Alia: gau- dentis, vtr//.'t% h\\^\M^tm\svihau/heUy€h\.
Alix dolentis, wzheujjti.ah. k\\xv'\dentis\tah .,ah^eh. Alix blandientisj.vt.^*;.
Alix iniprccantis, irimalMm, ^ veh, c\\.\x etiam enrexclamantis.
Dcfunchisinteriediones aduerfantif ^qua: poceft effe '^pagffif,
&miferercentis-, quxapud Virgilium exprmii- turperwi/I?/tfw, <S:
xmukn:is5c muidentis,quas non in- uenimus apud Latinos.Icem approbantis
£cxeprobantis,haoc volgjaricer expnmimuspenfii^) qux Latina non eft«
t_,0..QVcimquam pofuerimus viiaam.ojjeus^^forfan.nwil- tafque
aliasextenfionum notioftrs inter aduerbiai hoc camen verum eft , vbi
verbo adharrcntad modificandum afluni. Sed vc folummodo animi
exprimuncafFe- ^iones,percinenc ad forationem confufam.Nihil iuceni
prohibet,vc idemficin dluerfis fii;noriim ordinibus, vbi i
jbueiiasiuibeciationes, vt pacecin Logica» QVJT> CONT INETVB^-
in lihro fecundo. Oftquam parres Grammatica! dixi-J rnus,6c
orationis enumcrauimus par— liculas ,. tam perfe(fla: , quam confu-
fa: :reliquumeft defcribere conftru- (f^ionem orationis ex fuis partibus,
6c quomodo cohafrent declarare. Ec qooniam partes orationis
habentca. /bsjfexus, numeros, perfonafque ,illa: quac declinantur,
qua rarionedifponendx funt fecundum diCtas ipfaruniJK
afFe<5liones,operaepretiumeft dicere fpeciarim :nam in- declinabiles
particula: folam difpo/itionem requirunt CiJ.
Meiurmodieoncordantiis. De concordantia innationHmlwguis]\^qu^ denuo
inflitm pojfunt, Qucmadmodum in lingua Hebraica Itala,
Arabua, Hilpana, 6c Gallicana non dantur cafus nommum, fed loco
ipfarum ponuncur articuli^ficeciam mlingua Concmcinorum ,
Scaliarumoriencalium non danturde- clinationes verborum aptanda:
perfonis, neque te/npo- rumvarietates,nequevarietatcsverborum
aptandxcem. poribus : &: ideo omne verbum eft inflar imperfonalis
vei infiniciui. Diftinclioaucc ficperaduerbia cemporalia , vc a
dicercm, nHc ^mo^tmpoftefum^^ tmo^ante amo Sicin perfo.
w\%^'\nnt\ez^oam9tuamo^Pietroamo^ '\l^c\v\od non dantur concordantio:
temporum nec perfonarum,nequc cafuum fed parciculx aducrbiales,
&agnominales totam orarip- nem conftruunc , 8c didinguunt mirifica
breuitate ac dicendi facilitate. Quapropterqui nouam linguaminue-
nireftudec.hxc notabit ^&quxdida funt, dumdepar-
cibusoracionisloquereipur. T>e
cancorda ntia partium in Latind orationis firuiiura.
Arc. I. XNoracione diftinda femper declaratur aliquis
acSlus de aliqua elTentia, fi ueadus ille fic elTendi^fiue exiften-
di, fiue operandij/iue quiuis alius. §luar€omnis res^ cuius efi
affus^ponitur in nominatiuo. F.sfme cflencia^dequa dicitur
ac1:us jetiamfi paf- fiuus,poniturin noininatmocafu,qucm vocamus
re£lum ,quoniam cx ipfoflexionescafuum incipiunt,6c
a<n:usexipfoegreditur,veitanquam egredieas cxprimi-tur. Quareverbumcum nominatiuo
concordah SEmper concordat adus cnm co, cuius eft adlus fe-
cundum naturam > altoquin non|efiet c i ii s adus:pr6« pterea
nominatittus cum verbo dicente adum , concor* dari? debent ih numero 6c
perfona,' vtijr# am% i tu ama$ , Petnis amat^nos amamus^vosamatiSyiui
amant:&c facie». in reli^is tempotibus verBortim in omni
lingua^ EXcipiuntur verba imperfonalia ,& infinitiua,in
qui- bus non ponirurres, feu eius notamen in nominati- \\o , nec
concordat ergo verhum cum nomine fcm* per. Dicimus cniai me
f(Kniif^emrum;iAardf$i : & fao,tc cffedodum,. EX textu
reclc patet , quare verbum concorddtcunj: nomincin pcrlona
5cnumero:quoniamafhiS'eftrer, Sed in vcrbi.s imperfonahbns^vbi poftponitur
infinitiuii •vcTbr.mnon verbi loco , fed nominis,adiicitur,&
tcrti^ femper perfonx fingularis quoniam fi^^nificat aclum mo-
renommi.s quali rem , propterca vidctur quod verbum Bonconcordarcum
nomine, 5c ramcn orationeconcor- dat. Cum enim dico, mihi difplicct
viuere , bc me deie- datfcribcre,&Petri intereft legere ly viufte
fcrihre^z. le^retmt loco nominis pofiri innommatiuo & ideni
fitntac vitayfififth , lecho , & concordant cum verbo. Patetenim
<)uomam fidico, petriinterefdeFiio.benedico, jaonaucem, CiptrimtirifikSims^^^
murfmjfic^ "iiS GrdmmdticalMm QnmpamlU] falluntur
Grammatici purantes efle imperfonalepro^ pterinfinitum \y irjtereftSc
deUFfat. In ralaergoimperronaIiumquintaaIiter/ebabet,cuiv;
6\co^petrumtedctviLt , !y enim t^edee cum nullo concor- -datnomine.
eftrque verc imperfonaie. Sed ramen fcien- <ium,quoddeberet concordare
cum iy vita , ficuci in vtt!ganrerinone«&in dliis linguis accidit.
Sed Latini appofuerunt geDiciaum prononiinaciuo^velquiainteiU
ligitur aliquid , vtcumclico,aliquidbooi,6cnonboniiiny vel aclus,
idefV^adus vitse. Sedinfecundo imperfbnalium palBuorum
ordineTes obfcurior eft,dicimus cnim a mf/atisft titi. Sed fiquis
confideret quod z&us fatisfaciendi sl me egreditur , Sc
qu6dcanfaadiuainablatiuoponitur quando non vta- gens confideratur, redvcid,
vadeegreduuracbio,ftatim ceflabic dubitatio, In
infiniriuisquoaiainC^iwpera v^rbotiniriuo concor- dante cum fuo nomine
regunrur , facile intellj{^imus , quando non ponuntur, vt edens actum,
fcd vt obicdum: proptereaque in accufatiuo , vxCcio ego,teefse
dofiBm^vbi lyte efse doiittm^tdobiediuin fcientiarmea: , &
propterea omniainfiniriuaaccufatiuaexigunc,&cum dicimus,'ego
fii9 fcri^ere^ly fcribere b^bet vc^ Domenindicans obie*
dnmadttsiaendi. Quapropterin concuflaeftreguk,qu6did
,cniu$eft aduspropric, veicui attribuiturvt proprium /|in nomi-
natiuo ponendum eft, concordandumque cam propdo a&u : ergo nomen cum
verboconcordat in numero & perfona^alioquin non eilet adus illius ,
fed alterius,& cumdico,//^r^/<far0»f, refpicioplurale inclufum in
illo fingulari /«r^rf fecundum rcm, licet nonfecundum vocc.
De <^on€ordaMM sdieHm cnm Ju^fiantiuo* NOn modo
ac^iisconcordatcumeojCuiuscfladus, redeciam quaiicas, 6c quancius.&^i^uidquid
dbi .adluerec»yei inefty vel eftipfum. Qu^rein omni lingua
adkBiuum coneordat fuhfiantim. Quapi^opter nomen adiediuuni
cum fublUnriuo concordacin oninilingua^qaoniamaccidens ScprO'
/priecasei ,cmuseft accidens proprietafqiie.» conuenit» cordacque,(i ems
eft. Jn quibus concordat adiediuum cum Mfiantiuo^
COncordacaiitem in fexu « numero , 6c csfuJUferh' na»
dlcimtts , ez,o vir&mtSytu malier bona , manci-:^ Aium bonnm, nobis
boms^ vosmulieres bon^e , mancipia 4>ona. X fe ratio
pacec h n i u s concordantiaB. Sed aduerceiK dum,quod. apttdG5ammaticos ttonponicurconcor«
dannainperrona,quoniamparantadie<fliuae/re perfbr naramterciantm.
Nosattcempu camttsnttiliusefTe perfbnac ,fedeius, cttiadhxrentfubftattnuo
<»vel loco /ub- ftancitti.pronominis^perfbnam' fufcipere.
Q^apropcerin wi//»vf , ly bonus eft perlonjc primse , voi mali maU
• i-' eft,fecundaj, - PRa^erea etiam nomuuvidentur non habereperfo,
nam, fcd a pronominibus eam fortiri, trahique in ipforum ordinem. Quoniam
fecundum Mctaphyficam effentia non agit nifi quatcnus habetexiftentiam Sc
eil: pcrfonara:cr^o adum habet ex perfonalitarc . propterque a pronomme,
perfonam fignificantc,contrahuntur ad personam. Igitur Petrur eft prima»
/n i^^/rr eftfecunda , Pctmi autem abrolucceftcerda> qiioniamno fiiiiclui£
perfonam. Y) econcordiardai'mi ctm antccedcnte,quocl
ufert^ Qubniameandemrem contingit pluresliabereadin
qu6> ,dum referc intelledus, non poceft eandem rem replicare,ne
fatietasfiat fedrefertipiam pernotamj, quamvocant Grammatici
relatiuum^nec aeeftvVtre'- latitfum concordet cum relato antecedenci^
quoniarar idemfunc. Concordant autem in fexu , numcro perfona
, non autem incafUjquoniamrelatum non (^r-iiales habct a- dus/ed
alium eUcndi^alium agendi , aliuni patiendi ^DH fexu numero eadem eft
dedaratio. Sed de^per^- Ibna filuerunc Grammatici»ficutin
adiediuoiub- ftantiQb-^verumtamen eadem rationeconfnrantur cum
enimdico. tfo qui fnmbMs^ Hmf Demn : ly qoi SclybHmi fiint perfona:
primaf,quoniam aAus funt perfonarum , vt dicluni.cft, Non
concordancautera in cafu, quoniaui. Hf, 99 111 vna
pfBpofitipinp pnt-ffl- pflV j»/>us enef?cli,&inaliapa«- tiendi :
adus autem paneo^conpord.it cum agcntc , qttan^o adiU£pronunciatiit^^l|H^
noD palliu^ve in quo-Quapropter ciicimusci&«j^,^i^^^ ydo* fhs
efiyvhi ly ^tiim cfk pacien>^um eviiicationis» 6c hcma faabens eft
a6tum exiftendi dck^q^ , vnde iloo poflunt in eodemcafuponiremper^nifi
qiiiDdi^Bltfta^sftuj^ -conditionis , vt cum dico , Petrus qui eft
Gramm«iicus, erit diucs , vel quando fignificanturdealiquoadus, eo-
ilem fii>nihLandimodoiVt: cum dico.Pctrus aui eftGrammaticus ,dicabitur ,
vcl doccbirdifcipulos, vbi ^l/^ir/di- citaclum, vtinhqrenrcm Petro,
^^«ftfr^ acium^vc m Pc- tro operante : idcirco quam.quar « alcer pafTiuus
, iilter- adiuus,tamen concordantcum actu exili?njii •
6cjGraji>» ,niaticein modo fignificAndi.
OMnerelatiuamiacicontcioiiemdupIicem ,'8ceftfi« ciic cbniandjo
nominalis oncionum , nec poceft reperiri oracio fimpleXi in quamxelaciuum
ingredicur* Dc conftrudlione orationis. Ba; reruM comuniiione
difiunQhnefier aHumoftameJfeconSiruSi^m oratifinis. Quoniameirentia Breriimperie
(ttntimpermi%: pe»-' mifcentur aacem per proprios a^fttts ,
jlttmalieniin ^teram extendicur» £citenim ipfarttm finiplicitas^lM;
mulripIicirAs ,ab intellcdu concipitur ,per aclus inteU
leclus permiicetur £C vnitur,ill3 per mtclledium facia jnultiplicitas;
propteica ad declarandum res cumluis- adibus & per Adus coniundas 6c
difiundas eft oratio^, cuius miiidplicitas exaduum niuicipiicitate
couftabic. ^mt funt gmera
aSuum tot $jfe regulas fit^ ordines CQn[lrmndan*m oranonHm.
CVmque fitalius aclus eiTendi ,alias cxiflcndi^aliuS' opcrandi, aliusagendi,aliuspatiendi,alius
mixtusj proptereafuntfepcem ve^rborum ordines : dequibus re-. gulae
fepcem laciend^ fanc iecundum redam philofO'^ phiam^qajimquam Girammacici
alicer reotianc. Deregula verbarii^eJfentxalium^imHmor^^dincmcomirHcliomsQrationum
duceme. Art 11. PRmi um ordinem con ru d 1 o n i
s o rarionum effici u n r - verba (ubllanciua : qua: exigunt ante fe
& pofl fc no- minatiuum proptcrea » quod prx-dicatum
fubflantiale nonlequituradadura eflcndi sed continctnrin illojvc
b&m9efi4mmaUvh'iK\\xoT\myi ly ammjl eftic^cm qnoJ ho- ma,aAus eiFendi
nqn facit differentiam mccr id quod:.' jnr«Lcedic& qaodfequicar ad
verbumr^/ eandemconBruffiortem verbumej fentialir,.
quandofrddicataUnm acadcnukm ' permod$meJfendL
PR3rtejrea.quidquid pr^dicacur, vtfubftantiale vel per- m^ttsR
iuib{bDciali$» licec noa fii, nifi feconduia
roccm^pomtiiretianii innominatiuo, vt homoeftalbus, lycnjiTi
^fi^af /hacret homioi accidentaliter.ec non cft idem quod homo. Sedtamcn
pracdicatnrquafi cnsidem: qaoniam eft idem in perfona,licetnonin
fubftantia, vc inMccaphy. declaracLii. Sandem conilruBimem facere "verba accidentalia
qHando aBus non e(fentiales per modum efsenhaiu connotant.
O-Mnia verba ctiam non fiibflantialiaquarenus irn- plicanc adVum
eiTcndi , quanmis pcrtineant per fe.prim6 ad exiftenciam, velaclrionem
vel pafTionem, etiamexii^unc ante&.poft nominatiuum
,vtPetrusma- aet martusjlcoincedit grauis, Mulicrextatp/ompia:;
anti^uiladabattcur nudi. Vnumefseverb Hmfub^MnHum] On
vidcrur verba fubflantiua feu efTentialia, i\c di- _<n:aquoniam adumefTcndi
rubHantialitcr aut ac- cidentaliterexprimunc^cflepiura vno,vz./' «^^^'SoV
declinationeshabecod Grattfknacjfcis^etcnim ly viuo^\^o
mamviuereeftefle,non {bmper fubftantial? eft.vtliic, tu viuisbom^^
Sedincerdum accidentale, vt in viaisfccUxy tuvithvitamUn^af^amy hoc cft
habcs^veledis vitam lon- gxuamutem quoniamdenominanturTesab his quac
ha- bcnt extra fc, & non mbdo ab his, qux funt , vt dicimusy
Tetrus eff NeaptUtamtt ^t^ pilcatus, eft fortanatus : propterea ly habeg^
dieic/flw , & ly fiim hahu per commuta-tionemfignificationisi
ricucenjmooihabetarmadicitur armatus,ita qui eft homo dicitur
haberehumanicarcm habcreefrerationale, cum'vcrcfitranonalis6cnonba-
bcns ratiojaale i hinc Gxammaticj ponunc# loco haz,. here.vtmihi
funr pccani^: 6c tu cs mihifaflidio^cum vno^' & cumduobus daciuis,
&iioc cum pronunciacur eflec«- xtftemialicer. Qupd enim exiftic in
alcero efl,$c alcerHni*. h^recreu incn:: namcum proounciatureilenciaciuepo-
ntcurinrede ^viejfi fum ftamio/u^^^ic cuesmeumiaiti* diam«
Cur fHbBmtkium dicit ^opcfsionem^ ITemlyefldicicexhac radice
poflc/noncm, notatquej quoniam connotachabcre, vzlibethic ejl Peiri^xqua.*
ualecenim l.uic,Petrus hahcc hunc hbruni feu cpcur*
jnuni|6cPecrusc(tcocurnacu$« . Decompo/ttiuaftsm. CQ>m»o(itSLirfitm
, vcadAim^abfum » defiim . itiifam pra^ni, profum.fubfum , regunt cafus
prxpofitionis componentis com/«w,prxter adfum, quq datiuum .rei^it quomam
xquiualec accufauup cum ad,6cmutaac ^llecum exiflere . ^
Omnia "uerb^ redm ad ffihjlantimt^; OM n ia^erba
refoftuntar in fabftantiuam, fam,es,f/?^ quoniam qaidquid facic aut habet
mz patitur , ed: idipfum S, faciens,habens,autpatiens, idem crgo
valer, cgocurro, quodegofum currens,proptcr caufas dictsts
;inMetapk.p.i. GH.ammaci ciincipiuntfegalas.con{lru(H:ionis a pri« ma
a^iupram , & falluncur, Prias enim eft effe fe- condttmnacaram,6c
deinde exiftere , 8c deindeager^» iQoamobrem verbum eiTeaciale
pr«cedit« LiberprimHs. Yo^ ItemTecundum
dodrfnam. Prius enim eft nomina- tiuus cafus quam dccnfatiuus} &
(impIiGior eft ontio, in qua nominatmus pr^cedit &rubfequirur;quam in
qua fequitQra6bus:a finiplicioribus autem & prioribu sinci.
piendumeft. Z)< regula verhorum exi^entialium \fecmh Aimordinem
conft^ru^ ignis ducente. Secundum ordinera conflrudkionis
efEcmnt*yerba(f^ g.uficantia ajftum exiftendi : quij ante fe exigunt
nominatiuum rei exiftentis.poft fe vero ablatiuum cum
prxpofitianein ^pmneenim «juod exiftit^jextrafe exilUt inalio.. Qut>t
modiexiftendi. D
Tcunturresexiflereinalioproprie,ficutinioccxex- cepnuo efTentia:
deduc^las ad exiftentiam extrn cau- "IjEtttfuam,vt munhse^ tnfpafio\
ex hocextenla eftcxi- "'^nti ia { in temporc , vt Perrvi e9 m
hocauno^ ad in.. . iubieao, vKalbedo %n parictc ,ad in caufa ,yf
fBntiW' lyeo^ & leui in lun^his Abr^.hac : ad/« cfeUu\ vtneuseft
in' mindo Ad m roro,vt inTn^hnro jr/r/''; ^#//aiawr^,auesinaere.
- /Mhes hi modi eflendi indicant principaliterairt 'connotatiui
exift^ndamyextepto^ effe in^caufa , 8c in effiedu, vbifaltem fecundum
loqaendi modom coiii- notant. o o4 (jrammancaUum
Camyanelu^ Dewrbigexi^entialibus fnncifaliter. VErba exiftentialia
funt exifto, exto , irifiim , priBl cipalitcr. Ac cunda verba
conccrneiuia aduivi -exiftendi dcducunturad ifthxc.
Qiiapropterinanco, fedeo, moror, dormio, iaceo,ca- ftra mecor,6c
cxtera huiu/modi,exigunc poftre,abIa-<: jCiuum cum pnepofiaoue Ux. Deconnotantihm
exifienti^ m^ I^H^ceFeaomneverbunfi figoificans dSendi aAiim
agendi.Scpatiendi, quacenusdmul exiftenciam con- cernunc,exigunceofclem
cafuSjdicitur enim homo pati in anipna,agercin foro,gAuderein
ccckii i ; 2c intelligere in Deo, loqu: in rapienda^^ira.q.uodiiuiluiii
eft verbum, xjuod non poflTt poft fe babcrc abUitiuum & in:
quonum .omnis aclaseciamcxiftit & poceftrignificari, vcens^dc
Vjc .exiftefls. GrammatkaUter dumtaxat exiSicn- SVnt verba
qux foluin GrAmanricaliter connotanc exiftentiam . vthomo eft rationaiis
in anima , Seo eftiufticia&inanimaii renfitiuam. Secundum rem
jenim non eftiufticia io Deo, fed Dea^eftiufticiatneque rationa|e in
anima. 6^d ^niaia eftrationalis^prouc ixk Mecaphy^ docuimus.
%^egula vcr borum a^uatiuorum, tcrtium ordinem n Hru^ionis
fercns. Ertiumordinem efficiunr verba fignificaociaadunci operandi
immanencem , qttt proprijbvecacnra^us» l ' roi "&
verbaeiusa(fluatiun , ^ exi^untantefenominatiuum, & poft fc ablatum
abique pri pofifione fignificantc aftuationem eflenra: nominata; , vc ego aiuo
aaiore^tu moueris niotione arbor virec virore. Qyamqtiam operatio
ex prima impofitione indicee adumtranfeuntem in opus& operatum
extcriusj tamcn & aTbcologis & Metaphyficis folet
lumiproa- Auimmanente: qui non cMuiaexteriorisreiacquirL-n- vcl
penicnda:, vcl quociiibec operam-ia: : Iioc cnim pertinetadadionem. Sed
proprin: enticacisconferuatio- ne ac manifcflatione: 2c propcerca proprie
vocarura- ^lus-.&eius verbum efl acltiarc: iJcirco verbaha:c
ccr- tii ordmis acluatiua dici poilunt, etiaxnfi firammatici
hoc voc^ibulocarcanr. uomodo omms diSio figntficms auf conno^
tans a^lum^ aut.per modum adns fe ba^. tens.ponitHrinahlarmo
GAu(a!formaIis ,quonianf eft a^tts.materlx, &a£tus (brma: ,
eius imnuMiens opus eft , & inftru- mentum,quonilm modtficat
iaidlionem ficuti a(5lus, &: omneopus & res fis^nificans modum
& aduationem6c i)arcem,ponitur inatilatiuo i maxime autcm fi
exvcrbo cftjautverbum defe formar, vc i^/r^"/ ^'//cr^.
Ahlatiuum autem hoc vercnonefl fedvocaridebec a<?\:uatiuus
cafiis quem feptimum dicunt Grammatici lioc olfa.cie.aces^ non enim
aufcrc, fed dat forinalicer. Tcimus in ablatiuo quidquidadum
figDificac:quor iiiam a^snonrecipitiir 19 iU{9>iedeitis«ft yquod
aduatur \ 6c ideo' nullam exigit pr.-Epoficionem refcreii- tem ad
aliud coexidens. Ncque vuit nominaciuum,
qttoniamnonefl:icl,quodaci:iiatur,red efl vel formavet
"perniodum formxeiusiidcuco ricutcaufa formalis po« niturin
ablatiuo feu porius acluatiuo dum fuam caiu fationem exprimimus,ita&
aclus. Similiter inftrumen tumin ablatiuopontCttr «quon^am modifTcac
a^ionem 5caftuacadcertum modum operandi ivtloquorlingtta, fodio
ligone,' Ecquoniam verbum fignificat a^um cum . ponicttira^^us
nominaIiter»ablatiuumcxigit»vt€um dicimus viret virore ,agicaclione,gattdct
gaudio ^idcircc^ (X\\\m\is^^\c(l cxverbo. Diximus , auc ^ verhum de
fe fQtmat , vt nonien formac nomino i & amor amo. • Prxccrea
omiiispars qux aclum cdic,cum tribuitur ' adus coti ,ponicLirin
ahlariuo: vc homo intellip^ic animo^ Chriftus pacicur carnc , cjaandofe
habent ad fimilicudi- nem formx.vei organi,cam coniuncli quam
feparati. OMne noihen fecundum natutam per MetaplivfT-
cumformat de feverbum^quoniam omnis effei>- tialiabetj)roprittm
a&tim^licct Grammaticaliter tion fit!nvf«,vtabhomine oritur
hojnifico, &^ calorec:». leo,ec calefacio,&aausacforraa>
vndeformatur.po.. rjicurin abLuiuo ;&principium,quo ngicur/ . RArio
cu V ic hocaflTertum^etemm homo-op^ran» fecundum qupd homp didcurA^ww in
fe , rn^carc , alcerum calor calctacere , &rcalerei 8ciudex iuw
' dicare^&Rexregcre^ ScUgonligonizare, &.ocuIusoeu- hzare :
verunl fi nomcn pure ciTentiam dicic , non vc ope- . rance, formatur
exadu fme efFcclu ad excenora,vt Petrus C^&pWp^^^ corpptf^Qum.autem
ad esLterioia pof- * icj^ rigicur adus , vel per moauni
tranfeuntis elicitur in obieduni, a idi tur verbum facio , quoniam princeps
adio* num significant bre(l^vthomifacio^caIefacio,!a:r!^cc\pe- .
trifico; AAioefgoquateRuseftadusagcntisvt ngenns, ctiamponiturln
acluaniio vtcalefa^n^ioncignis caicfacic formactiaraqna ap^it,
vtigniscalore calehicit, vcl cali- dirate, item piincipium agcndi vt
effentialitasi dicjtur - . cnin^annna iuielligeremtelicc1:u, &
mtellcdione 2cm* ' " ' telIecbip.o,(S: intelligibili fpecie ,qua: fe
habet per rno- u*arn informantis 6c inflrumenti , 6c
comprincipijadiQ- telligendum Hint LogicidiAinguuncagcntem, v/f»^i
' Verbafrimo aSuannia efsetriflicis ordinis^
V£rborumaftttaQtium,quiedamrpe<£!btitad potefta- tiuu,
vrpoffiim,valeo,viuo, vigeo polleo, queo,ne- queo, caleofrigeo, morior,pereo,intereo,
areo,vjreo,la, pidefco,horrefco,tremeo,ruOiCrefco,decrerco, cumeo, audeo,
abundo,egeo. Quardam ad cognofcitiuum, vtintelIigo,fcio,ncfcio, icrnoro»
reminifcor,ratiocinor,imaginor, nofco,intucor, Yidco ,audio,odorory gudo^
fapio,deiipio, obiiui[cor, jt^cordor Qu^edam advolitiuum»vtvolo,
nolo, amo odi, cupio, opto>lxtor»graculor 9m^reo>trifl:or, doleo, gaudeo,fruor,
vcor4iocor, iucundor» afBcior, cruci Qr, ri<Ieo,lacrymo/ur« piro»
inhio, & qjox ex his detiiu|ntttr,& componun* cnr, • . . Qvoniama
ftuseliciunrurexprineipiis^principiaau- . tcm ex primalitatibus trious
> idcirco func triplicis ordinis, &cum pronunciantur per modumaclus,
j ..adluaciuum poftulant,non foium dengnantemacluum, sed^ obieilorura ^
vndc occafipaeni trabic aftus. ics GrammaticaUum (ampanelld, citnus
enimego gaudeo gaudiomagno ;5^egogaildeo dodriuis, Scarbor
virefcitvirorey&virercic aqua:6cin« telHgo iflCeiieauSc intdleAione
,6c fpecie intelligibilij videovifuvifione& visibili.
Sedcum.ifl:iaausreferun- . tur ad obieda non per modum adlus , fedper
modum a- Aionistuncfiuntacliuaverba ,de quibusdicemusquod
exiguntaccufatiunm , vfec^o video vifit-^ilcmrcm. Sunt aucem vcrh.i
neurropaiiuia dida Grammaticisquxpaf^ lioiics^ afFcclionci
iii;ivficant/edqua: notionesponun- tur interacliiia non rcctc, oiiinis
cnim ndus pcr moduUT aclusdebccdici ncutro paUuium in iproriim
dogmate: in noflro aurcmacluatiuum \non enim fola pafTioinccr- nenir
fcinpcr , fed cum notione , 6c afFedione fxpiiiim^, Prrrrerca Grammatici
refpiciunt liceraturam^vndenno- rior «6c Lxtor, & lacrymor,fiint
iliis deponcntia ; nobis autemacbuantia non fecus ac vocara neucropadiua,
fic adiua apud ilios ex a&u ;,gc non ex a/lionj;,, Principa-*
lia autem £wea{f9ffmn,Zftl9i ^ 'vqJo^cxict^ concerne Dtiov
ftntliorum. PR.xirrca omne vcrbum ouatcnus conflruitur cum forma aut
inflramento^aur acflu, cxijzir al^Uuuum, quaniuis Gcm
principaliri2;nifiGatu rubllannuum,autexi- fle ntiale,aut acliuum, aut
pafliuum: diciiv. v. s cn i m fcr^bo pennadc fcriptione : doceo libris,
doclrina : tacio manu, fac1ionc,cruce, Paciorpallione,
cordej,crucc^iteni. aiHciorgaudio&aiiicio Uc. Regfda de a£tims
qtiartum ordinem coniir$t- ,£tipmse J^cienUtim.
ACtiuaverba funt,quac figmficantacflum caufx tran'
feuiuemmexc^riora obiecl3,propcerca^ue VQca^ ^og^ min
at^lionffm , 5c idco exieic norninntiiium Cdura^ nc;en- tis,
&acculktiuum reifacl^Icupatieutis, vc fol calciacit lerram»
Slcut a&useileadi edefreQCialitacumieii pHmalirafu
adiatra^exifteQdiveroe^rttmdem adextra: aduandi- aucem priQcipiorum
egrediencium ex primalicacibus per refpeftum ad propriam conferuacionem i
ica a£lus agen« di eft prindpioltmi > ve excenforum ad obiefta, ac
proiiw dein caufacionem. JFundamennm caufarHm.
QVnproptcr fiunt fexcaurarum gcnern , vidclicet cu- clnjLim^
pa/fiiuim, qnx egrediunrurcx poceflati- uo : ideale &:Formale, quxex
cognofciciuo principio jfi^ Hale £c perfedionale,quflBexvonciQOr ,
tioexigmdicafusexcmfarumr^, ET quoniamcaufa agens effi , qui
aljquid facic , a quaaliquidfit ipa{huaefl, quasaliqW* paticur, yeidc
quaaliquidfic:ideali^s eft inrkarcuius aliquidfic:forma« lis eft ,.qtta
aIiq]Liid fic : iinalis eft propter quam aliquid ficr perfedionalis eft
fecundum quam aiiquld perficicur, vet benefic:inftrumencalis,*per quam
aliquid fibocca» fionalis, vndeincspicmoriuumcau &ad
cau&odum.. TtAterea raiio de ca p4 caufi, agentu.
PRoptereadicimus, qupd caufaagens femper efi: po' nenda in
nominatiuo& in re(!iO)Cum a(flus cius in ip- ia expriniitur: vc
(oi calefacit cerram s ci^m veio inpao i\o . ' ^ramr^^^iticai Hm CaffiparielUj tienceexprimitur,vcabageiue,poniturinablatiuo,cum
prxpoGcione vel rf^, vc a Sole calefic cellus. Secunda dc caufa ^aticnte.
^r^Mniscaufamaterialis&paniua, quando ex primiponicurm abhuiuo
cum pr.vpoHcione de, vc de ligno licianua 5c de argcnco phia- la '
quando vero exprimicur caufatio agentis in materiali &pa(rma, ponitur
hxc caufa patiens in noniinatiuo, v£ licTnumficianuaafabro^ &PetrusverberaruriFrancifco,
rargentum vertiturm aurum A nacura. Tertia de causa idcali, Mniscaufaidcalis.
quandoexprimicureiuscaufatio vc ipfa caufat jponicuxin &eniu.uo cum
pnvpoficio- ne inft?ir,vt LupHtn terraft injiaf dentis tn
animal/^vel cr.maclub eiiisiri/iccufaciuo cuin prcxpoficione
ad,vc/;<?- mo faUus eft adimaq^inmX'^'*' Aliquando eciam in
accu- faciuo cum praipofitione fecundum^vc/^^f omnia fecundum
exemplar, quodtibi monfir atum\e fi ^quxwt enim vt bina- rius ab vnicate
, exemplatum ab cxcmplari primo : &: hic
ortusperly/?^«»<i«wexprimitur. Quartadecaufaformali.
Mnis caufaformalis', quandocxprimitur in caufa-, ^ionc fuaponiturin
aduatiuoabfque prsepoficione, vt paries albedim fit /.Similitcr etiam
id,quod eft cau- faformxdum formalitcr exprimitur,ponituriin
ablati- xio i vc pariei calce (it aUus : 5c Francifcus cibo
repletur &aluus fcecu tumcfcicicuius fenfuseft, repleturjrepie-
tioneacibo,velcibi:8ccumefcic tumore a foctu;vt ho- mo intelligit
intelleaione intelleclus, & Chriftus pa-% titur carne,ideft palTione
carnisrquod in logica confide- r^iredebebamus. Libcr primtis. iii
^Hinfa de canfa Jinali. Omnis causa finalis in sua causatione
poniturinnc- curatiuo cumprcTpofuionepropterrxgcrambulat
propterfanicatem ,5cmedicus propter pecuniam medi- . catur: vel in
genitino ^ cum \s grcit^awz vidcndi tuigra- tiaegohuc acccfii : 6c hxc
verafuntdc caufa finalicon- fummatiua A.tcaufi,cuius viui perfediuo
autcorrup-i tiuo a(flos deftinatur ;ponitur in datiuo: dicimus enim
e- C^oferuio Regi :hxc res placcrmihi :tu noces Fabio:au-
xiharisPetro. Etquidem qnoniam omnisadus ad al- teriusvfum potcftedi
,idcirc6 omne vcrbum poteflha- beredatiuum: vt tibi emo gladiiim :tibi
amo vxorem; tibi doceo filium. Pctro occidi filiam. Semper ergo da-
tiuum aliquamfinahratem vfusindicat. Alicjuando finis connotnrus ponitur
cum prxpofitionc pro in ablatiuoi. vt eo iVIc/Ianam pro li bris, &
occidj pro rc tauruin, ^c. Ssxtade cauja perftxliorjali'
Causa pcrfe<Shionaliscbncurritcum finali:5c propter-- ea poni
foletin gcnitiuo cum ly gr^itu : aliquando ?^cuformali, quoniamintroducla
forma in materiaacce- • tlit perfcclio • ?c proprcrca ponirur in
abhitiuo, vc 'lorro perficiturdifcipiina, 6c caufadifciplina;, ^ augetur
a:ta- rc : fons fcatctaquis^ligo pohtui*v/u, aut rratia vfus, aut
.'^Jvfum. Septimadeinjirumentaii' OMneinftrumentum naturale
&:arrificiale ponirur inablatiuo fine prxpofitione, quando fumitur
vc modificans acflum a^entis caufx, cuius efl inflrumcntum vt cgo
fcri bo manu vcl penna. Sed quando fumitur etiam vt coagens : tunc
ponitur in accufatiuo cum prxpofirio- ne per ; vt Rex per mihus
prxliatur. Nam 6i cauia agens :GfdmmaticdiumCsmpAnelU; €tiam
in accufj.ciL!o cum ly perMct poni! maximeau- temfi non eft principalis.
ApudHcbi\tosautem poni- turin ablatiuo cum
pra;po(jcione/;7,vc/«^<^fa/fl mo$ian* fui Urdanm , quacenus m eo agcns
agic. Ociaua de Qccafwnali cauja^ CAuHi occafionalis;
qaoniameft moriuum aliarum caufarum ad caufandiim , poniturin
ablaciuocum prxpolkionc f V , vtf.v raptu Helenx conflacuin eft
bei- lumTroianum: ponitaraliquando^a^vc *ib ou<j ifcd vt in-
xluic racionem a^^encis. Principium quoque iuftaroc- cnfionis ,aqua
nicipic caulatio ioler nmihter poni , vc cx nHhdici , cx inuinis rixa ,
cx Lipidc via, 6c hot m^. talimhomm,^ 6cexfonteaqua« ^ppi^MJiMdi
fHHiijjionSteUmento. PRincipiaergo 5celementaetiamin ablauuo
ponuni. tur cum ly ex^ vr ex dominico die feptimana : & ex
li> terisoratio. ex terra^c fole lapis lignum>&acs&c.
Eie men tum enim eft id, ex quo aliquid fir : 6c mateda
aliquandoponiturvt elementum. Principium yerd ell
id^exquoaliquidefl:.QVoniampnmaiitateseminentcrcontincntin fc ipfis
cauias^l^incipia. &elementa^omnes didlos caius recipiuntiti
rutsadibusmirificeQtiflinAis^ficuc in Metap« 4cclaratum eft, De
primoordtnea BiuorufH. POrrb fia(5liuum 'verbum cxigit
nominatiiuiru rfia- {(eocis,^ accuraciuum pacicntis »
omaiafigniticantia ft^ionem f Liberfrimus. '
fu aftiooem tranreantem in patiens^ pertineb^uxvt ad ph-"
mamregulamaaiaorum, ^ iSedqaaedam dircAe funt in hac recTuIa quoniam
eram adionem dicunt, vc</^j,/</a<^,6c compofica
exeis,Ccc- (^uiuaicntia.De wrhs aSimis primiordinis. aclionem
pote^atiHiimportamibus. Sunt autem quidam adns dircdc poteftatiui &
exe- cuti ui : vt pra:rerd icla vi ii ; fico^occido/oluo, Iigo,incipio,
finio r,t:nero,pano,iuftcro , tcrreo, timeo,quero^ amitto
capio,ceneo|iib£ro» reliQquO (moueQ,|: ero,for.. mo, defVruo , iiipero ,
cogo iacio , pono , depono , collo^ planco,ptit(;^ro,remiao, inrero»pinro,&
quidquid peni- netad rem >u(licam , & arcificum: ecenim alif
a^Uones- func naruralef,«liaEartificiales .'iisaddefequori medicQr^
&criminor« DVoniam aclio proprib efl: efFufio
fimilicudinis a- gentisin'patiens:fimilicudinum ver^ alianaturalis,
vthomo generatliominem, & calor calefacit ^aiia artifi- cialis vrhomo
fcribit , anc fodic,autd omi^'cat,facit n- do aliquid fimile fibifccundum
ideam: idcirco vtraque adtio fpedat ad primam regulam diredc,
Vndeerranc Grammatci ponentes in tfuarta peutror^m verba fignt-
ficantiaadiionesrafticanastcum verius fi!)ta<fiiua,qaam amo, &
lego » (c emo, &c. Simsliter indeponen tibus. Deadiuis
primi ordinis aCiionem. cognffcintU XX tv tmi
r ia verba pertinent ad adionem cognofc i ti ui,qux
tunc vere.eft adiocumad excenfiora progredicur Vc de c i r. r o .
vi o c e o /cnl) o j moneo ^ c «elo^re uelo^maoife Ao-, ligncreFero.
QaaQdoauremnon progreditur ad exteriora sed irn. manet, artamea)vcreiata
exterius profertur tunc fpe- Aancadadiuorum ordinem fecnndario I vtfcio
.ignora» memini}Video,audio, olfacio,gufto,intelligo,lego,caileo
iapiOiCogito, opinor,imaginor,credo, affirmo, nego, exi- fiimo, pendo,nofco,
confiaero» Addemeditor|recordor» €ontempIor,tmitor^&:€. ' ,
Dlfferenria eHinter aciionem tranreiinrem»& immn- ncntem
Qii3cenimtranfit vercadioeft, vcc{oceo,&: declaro:quaenon trannc
componitur ex a^flu Sc paXsione BC a(flione. Si
qnidemhomoparicurivifibilidum vider, acfimula^lumedit, exfpecie
viriibliremobiedunofccs, &c quia ex. Anriii i>i i fprcfe bPictgS
ad obiedium exteriDs ferturiproptereavp caturaaio»^ verbum
adiuum,fefl nonDure,igiturfciQ^videOxexi(timo >&c. (untaftiua
fe-.- cun^ari3. 2>^ a^iuis ordims , aSlioncm voliiiui
imfortantibus^ ALia verbaadiurrpnmi orJmis
rpe^anr^advoiitittlS quardam prjiiuno a(flionem tranfeuntem
fignificantia,vcmanduco,nucrio,caco,futuo, mingo, appcco, ad
requor,declino, verfor^inrideo, quxdam (ecundario fignificanca Aionem.nam
perprius affec1ionem >vcamo, diiigo, fperno,voIo, cupioj(K{i.erurio, aueo,ambio>opco^,
<lieiUero>: Adde fiaoiilascorj triftoc, &c
Liberprlmut. EX praccecienti declararione rumiturhorum
vcrboru nocio : nquidem adus volitiui 5c cognofcitiui fpe-
clantpotiusadaduationcm quam ad adionem. 6ed quia referuticiH
adobie4!2a,iaduunc vlm a-diuoriun.ficquac pri- mo.rcferontuj, vt manduco,
bibo^fatuo,funtprimoa- ^Uiaprimi atfeclualis ordinii?: qiub flutseni
fecundo, fe- cundo^vtamo. Noaenim amor ttktmr adexcranifi ^uia
^rimo obie Aum mouecpoceftatiuum motio. neficmdiciumin
coenofdciuo^-Scl^^p^^e^userga ie^fcum in voliciuo j de quibus iri
Mccapffi^ DE SECVNDA S F,eci 0 a^HuorHmjictmdum Grdfnmktkos
reguU correHio. V£rba adi ua fecudi ordinis apttd Grjunmacicos
func qucx rpec1;ancadiudicium ancad commerciumope- iraciui
principij , & propcerea eziguncagencemperfonam mQominacitto» rem
paciencem in accuiacitto :addicur ^tte terdtts iafus ablathius, quando
nominanir prectum^ aur ciimen de quo ficittdicittmpauccominercium ; vc
ego accufote crimitie furri,&emo librum carolinp. Kun- quamatttem
pDnicurgenitiii9isnifi prae intelle&o abla^ ttaom|fe babencis quafiinftrumencalicer. GRammatici
faciuncTecundamadiiuorum fpeciem: qua: exigarnominatiuum agentis rei,
6cacciirariuu patientis,&genitiuumpro certio cafu^fignificante
rem quaficadio^pafljo ipforum. Sed reuerafaUuncur. Noa.
enimaccufo,reprchcndo'^tfifimulo , moneo ,voluncee-- nitiunm. Nam
cttmdicO»accttfo€eiiirci;moneo tedo* Qrammaticalitim CampanelU]
loris intelligitur crimine fcu culpa furti, 6c paflionc
doloris:omnisenim adio edicain alteram habecinftru- mentum aut modum quo
fit. Dicebamus autem quod caufainflrumencalis
femperponicurinablnciuojfimilicer quidquid ad inflrumentationem aciionis
fpedac , & ideo dicimus.cmolibrijcaroleno, vendoprecio
magnoprqciu- enim nominacuSc inftrumentu ,quoficempcio5c vendi- tio
vulc abl. 6c cum Grammatici ponunt non nomina- tum prctium m genitiuo^vt
cmoma<iriiy tarui,quanti^pIuTi\ . mmorii ^iuaritilibet^ &c.
fubintelligitur ly pretio^ inablati- uo,id efl: emo prctio tanti. vbi ly
tanti ponitur neutraliter 6c non adiec^liuc , alioquin diceremus tanto,
vndc Virgi- lius. Moc Jthjcttsvelit ,^magno mercentur AtridiC, Ac
quidcm Grammatici dicunt magno hoceffc ptetio magrtl fonderiSjied
w4<^«ocum pro ly ^r///«:dicimusenim'mmori-
pretio,maiori,paruo.magno^quanto, quantocumque-vc peritis in lingua
obviameflrSimilfW dicimus,magni ^fVi. ino,magni facio , floccifacio ,
floccipendo , pilipendo , hoceftpretiomagni, pretioflocci&pili. Sed
nondici- musx>/7/^a^^^ ,fed Ti/ipendo; quoniam in neutrum non
tranfit ly t/////j vt aliqua prctium counotantia. P^crl^a iHdicialia,
^ commertium con-' notantia.: VErba fignificantia iudicium^funt
accufo . pofiul^ accerfo, defendo,rcprehendo.incrcpo,
admoneo, punio, damno, broluo^ca{iigo ,inflmulo, arguo,conuinGo, incufo,
muldo. Commercium vero, cmo, vendc^, venundo, veneo jmejcor, &
deriuata , compofitaquc exhi.v,. r BE T EI^T SPECIE
cafiopem,rigula^ €orre£ijo.. Verba rertix fpecici 'adiuorum
pofl: nominatiuum agen(is5caccuratiuumpaticntis, exiguntda-
tiuumreiillius, cuiusvfui applicaturacflusifcmpcrcnim fehabct vtifinis
vfualisadionisfiuein bonum,flue in ma- lumquidqLiidponiturindatiuOjVtcmo
tibi librunvido Petro diploidenn fcribo tibi epiftolam; • -CAufa ob qua
dathium exigititrinhacregula prima- - rio» efl: qukt finis^cui
applicatur^ vfiis acflion is 6c adVaPi lei, da.niiain «xigit: vt
dicebamu» loqu^ndo de caufi^, ^propterea verba iftapofriincvockri applicantia. Dcverhorumterti^
JpMeimtdnplmtatL.. Verborum fini adionem applicantium , quacdam funt
poteflatiui operantis,vt do,promitro, prxfi- cio, impero , fubiicio .
mitto , impartio, admoueo 3 &: fua compofita deriuatiua, vt
arquipollentia. Quxdam fpedantad cognofciciuum.vr decIaro, oCkcnrdo,
monn:ro, fcribo,dico,fero,arfirmo ,nego,fuadeo,& . fua xquipoUentia^c
compofuaScderiuatiua. Qtuedafn fpecfcanc ad volitiunm , vr commodo,
foluo,arrpgo,concilio,&ccnfimilia,apud auorcsnotanda.
Exiguntverbapixfataetiam ablatiuum cumpr^po*^ fitione pro, qoando
mofatooni fi n al i caufa; vfualis connoi»'" tatar^vtfi/i^»
tdipiMUtmfrpUif^t & pane^ pro cibo, s*Exigunt etiam accufatiaum cum
praepofirione*^ ouando applicario vfusadioniun longum trahituryvi y
oeftino> fcribo&mittcoUtcras<«/iP^,nedumi<iM .
irs- . QVamquaniiflafint verba apud Grammaticos da- duiim
exigenda \ nihilominus omnia verba pofTunc datiuumliabcre quandoactionem
& aclum , &, paffio- nemcum applicatione confignificamus, vt cibi
eftpe- cunia,emo'tibi folium , doceo tibi filium Grammati- cam.*
fpoliotibi aucm pennis: perfequor tibi inimicum. 'CVatulof tibi pro magiflratu^&fimiliterly
pro potefliii omni vcrboapponi cum motiuum applicationis, vcl fi-
militudinem circum loquimur ^vtmitto ad u p^o lihis ,6c habeodoJoremprQ
voluptatef - DE Q^VJT^TA SPeciE a^iuorHm JignifiuinhHmdufUcfter aSlioncm
re^ula ^ correiiio, - • Verbaquartac fpccieiadiuorum SIGNIFICATIONEM UNAM cumduplicipafllonepropterca
exigunt poft fe duos SLCCuiatinos-.wtego doceo fcGrammaticam. A<flio enimcaditin
te, &in Grammaticam :in te WmiiKUiuh in Grammaticam/flfAv»
H^cregula declaratione non indiget .fed animad- uerfione : quod proptcrea
accuiatiui duo fubfe- quuntur,quoniamad:ioin duo cxprimiturnn
receptiuum videUcet paflionis, & in id quod flui t in adione ab
agente inrccipientem. Hoc autem jn Metaph. meliusinlligi-- mus.
Adio cnim docentis fert Grammaticam,vt padens; & qui docetur accipit
eam, vt terminus huiufmoai lationis. V Ltherfrmkfl, VErba
ngnificanciahanc doplicemadiomsdifferca- ciara
Ajncdoceo,mon?o,poftriIo,orQ,confiilo c«'- lo,^c omnia compofita &
«qui|?ollemia,& diriuaciira iftormn, ^ vt4> lurimumad
cognofcirioum videntur^fpe- ae j fuDC etiam aliqutf/ qua5adl|ai>ir6m
exrcriorcm fpeaanr>vrye.ftia,: indo<S«uo f qu» volun t duos
accura tiuds. : Sedcum reii , qua v«ftfmus, fumicur inflrnmentalu
ter^ponirarinablariuo, 6c fpcaantad quin^amfpeciem- . ytvefthfiiexuo
tefannU, Etcum non ponituranimatus accaratnius, vtpatiert. -
tisrei/ ed vt cui applicatio fic ponitur in datiuo»Yt'w«- D JS ^^JN
T A:S P E'€ Tb aSiuomm /ignificanttutn a£iionem , ^ •
falf^nem,^idquo fit a0m. /-\Viinx fpeciei vcrba aftiiia
fignificantaaionem itx ,<WaIiquod..paxiens , & fimul id, quo
excrcerur aftio ic- pi^terea poniturablatiuum poftaccufatiuum fine
nre-. po itionc , vt ego Ippl^p tepannis 5.&,flnero
JibriSi&jHvl jy ETiara infiacrcgula (Jrahimaricorum
pnTcorum a- peritur r^tio , cur in ablariuo-ponitup iti , q u oci n
on , eft agens. peque patiens : quiaividelicec; inrfucit itti/^-
,»ejnioftrumci?ti,&modi, &foxm«. .l ^'-^. OMnia verba, in
quibuspoft'patieiHcmrem,adJunt i^o (^rammaiicalium CampdnelU)
velpa{nonis,pertinent ad quintam fpecicm. QuapraT prer quxcumque
pofita£uncinrecuiida fpecie^ ipedant etiam ad qiiintam.
Suntaucemyerba,!qviint«x principalicer^veftio & fpo- \\Q
,6tomnia acguipol^nria eorumiiccttiimpleo ^ceiia- caocumruis
arquipollencibus, ic-cm iuro,&i«do,6c ipsrorumiCqttipoIlencia. S^miiiter
augeo 6c minuo, cum fuis aireclis, purgo&inqaino «cttmruisconfimiiibtts.
Secundario aucem /pe^anc ftd banc reeutam pmnia verba cuiufcunquc
fpecieiScordinis^quando exprimunc modam vot fornfiam auttnllrunoencMm
actionts , vel paf- fionis , vt rcribolibrum penna iafficio te e;audio
,planro vincam palo : Munio & cxpugno vrbcm armis;.muigo ^
ir.riCQ te verbis/ef^ionbigladioL,6cc» DE SEXTA SPECIE 4^iuorUfn
^rpgnijicannum aSionem f- fionifque illanonem.mm p> ^napio^. ^
caHfa/unde habetur^tanqHam j . inde habiiam.Erba fextaefpeciei
^gnifi<;ant a^onem , & id^t|ao cau(a vel occafio» vel principium
aftionis eft : & propcereapoftaccu(ariuum €xigitabla*im?m cum
pr«- pofitionei, vcl t/^,vei «"^vt ego audio ledionem '^ma^
Vbniam caufa ^rgens^excepro Dco, occafioncm, ^^velviTn fux
cadfationis ib*unde accipirtpropterea illud quod eft occafio(»'yel
principium» Vel caufa csu^a- tionis in a^i^ p^nietii' iin. abUtiuo
cum«ff^. Nota fan^ - pnnci'f»acioniSt vt dic^um
eftinregQlisi^ommunibp^cx MetajiliY ratibtt^ yt flifca QramfnacicSmi
rTiac'ftro;eft magiildF cauia il2dpii^<tblnan& f
fi&tedainenT«»/e(l: eiiimi Q - laberprimus.
$zr 'enimliindam^iuni principium :5c hatiiio dquamapii. tto
:^u«tenas eft cau& cootentiua aqiue» Sed vt etiam
4natem{t9,4iicimti«i^ ^iiPiUdfm^tri^ Sedvtetiam ele- mentariS)dtcimtis
etiain^ (Sc expuico , Sdneftoccafio- nalisdicimus Agnmemndn bellom
conHauir ex tiiftu • ; V^rba fextiH fpcckL AD hanc
fpeciemprincipftliter pertinenc omnia ver* bafigmficantiapi^tcraAioiiem
Ccpaffionem , id, a..qaQ habemttsoccafionem,veI caufanonem,veI
princi- piacionem ac^iioni^ \ vt audio , intelligo , 6CGonumilias
^vtoblacio , guftp, lego , icem liaurio , wd, moiieo , diui*
4o,pdlojrapii>vabdicO|faahpp,Hcapio,endo« Prxt^rea fecundarib fnnt
fauins regtflac omliiaverba,' in qtiibusadiiciturpoftaAionis
Sepamonisremaetiatiirea eau^tionem conferens » vndedicimus , nfft99 tthi
mahni A^Tjr^nno , H emo Iibrum|dccato^Jibrario , cupio^^/ h
emoiumencu. ELemo.ueo libruma^ienramanibus» Defiftima fpccie wrhrum
exigentwm tnji'- mifmumfr4>accufanuo^ SE ptimam regulam
addUnt eornm verborum >qua: lo- copaiientisliabetinfinitum verbum, vt
fpero, cupio, fcio, volojdebeo iieRomam » legereledionem : 6v hxc
omnia fignificantacVum animximmanentemaquo tran- fiensorituraliusacl:us;
?C idcirco ponicurilleioco adus, iftelacoefie^us^^propterea omojeverbum
poteft ad hancregulam pertmere«qnoniara aAu5adumin%r|^«c Omnia
verbaadprimalitates Mctaphyf*cas {^e^bn- cia qux runtpocentia/apientia^
amor,iuntprima- riorpeccanciaaci hanc rcgulamjquoniatn ex
eisoriuntur a<flasincranei, &exhisextcnfiones ad obie<fla-qui
func cciam adus ,vcvoloambuJare, vbi ly voU adum intcr- num amoris
dicic, dCdtmhfilare ^Aum cxternumcxillo. Prxterea omnia verba ad
obieda primalitatum spedantia,
fimilicerinfinitiuumhabcntproaccufatiuotfunt aurem ohxQckOiypafsihile
verun & l>pn»m^6L Aia ^quipollcn- tiaj vt polnbile eft, vcrum
eft,bonumeft ambulare, & fu* oppoCitSiyVt
tmpostfalfumifrulum. Cxtcraautem vcrba po(funthabere infrnitum , vt
fa- cio te currere. Sed quatenus fimul & agencem rem ha- bent
loco patientis, vt doceo te fcriberc. De
papiuorumverhrumreguU. Art. VI. OMnia verbahiibentia
lireraturam & fenfum a^^iuu; fiunt pa/fiux literaturac per additioncm
r, cuin» fuisdeclinationibus^&exigunt rem p.itientem innomi-
natiuo ^quoniam refcrturvthabens ac^umi & agentem m ablatiuo cum
pr.xpofitione, canram aftiuam, nQtante, qu^,eft A,ab,abs,quoniamagens non
vt agcns ,(ed vc aquoemana! paflTo repra:fentatur. Dlc^um eft prius
, quod caufa pofi^ca in actuagendiV nominatiuumexigit&reclum: quoniim
hic figni- :^ficateditionemadionis,adautem quod patitur,
accufa- ^^tiuumrquoniam inipfum fercura<f^us Nunc autem di- •
-cimus,quod cum patiens ponitur vt recipiens adum,
*exigitredum,agensver6quoniam tunc poniturvta quo eft adus , ponicjr in
ablatiuo cum A.vA^h, dcfipianti- ' buscaufalitacem. Etquidem dicin-rtis
omnia verbaaAi. 7»! ff cundu & vocem fieri pafiiua, vtamo, accufo,
do, do- iceo, audio, fpolio ; cxii s enim fit amor , tiUrprimitT
doilor,siUili^/fpolior,fperor. At qua: folum fcnfu funt ^aanon
fiuntpaffiua, vtfcquor.auxilior. & deponcn. tia TOcata latinis :
tamcn in j^ng«M^ vernacula fiunt vti- . i)uepaffioa^ Similiterquxvofie
ijyMU adiua^fod vt gaudeo, vapulo,abundo , feruio,&alia neutra
vocata Giammatlcis, ooii fiant pi|^Ef|a: ^i^mtts enim qood lit- '
texatofam , U jr^tatem ^ed^VKi^^m vectuntur in paffiuam. donfiderano de aliis
c^hs-pajsitioru??^, VErba a^fliua verfa in pafTiua prxter
nominatiuum patiencis rei, 6c ablatiuum agcncis^quofcumque casus
recipiunt^jaoQ mutanc, fedretinent, vti quando exant aAiua,
ALiquando v«fba pafsiua ponont agentem rem in datiuo: vt PUmi jboc
do|nia poHtumeft , ideft d pUutit* AliqUandoinaccufaBUoapporita
prarpofitio- ne p<T,vt res, agituc per eofdem creditores. Sed in his
da- tlOttsponitorfokis.cnmagenscaoraeft fimolilla) coint appHcatio.
Accufaciunmvcricom agensponitor iaii- qiiam mftrumenrum vtin prarfatis
patetexempli?. Ali« quandoponicurablaciuum fiiie ^fieporitionej
verbama- Ximcautempra:pu{Itio, verbo|adici(citur* De verbis
vocatis nemro pafssuss. Art. VIU SVQtqu.Tclim verba
apud latinos vocata neutro-paf- ua, quoniam habent literarurnm non
paffiuam, vt va- {>ulojexulo,Uceo,veneo , c]u« exigunt calus
confiini- iom pafsiuorom « ?t di/afitL v^tf$iani kmdg^^it.^it^ Secundum
rert non fuftti paffiaordm tHimeraexplo- dendayerbahacc,c|Bam vis
pAf,iuam litmtoffam noir habeant:nonenimvox facit pafsionem , fed
fignificatio Coniimiliaveneo&Iiceo, fuftcvendoF:rapulo v^r^ beror:
exttloyceleger.. FIo eciam dkitur neutropafsiuumapud
Grammatn" cos, qaoniam verc pafsiuum fccundum rem cfl,fi
minusjTecundum vocem. Adduncenam fido, confido, U nubo, au.lco . foleo •qux
potiusadionem vtaanmdefi» gnant : U exigunt cafus,applicationi , eo
refpcau reoui-. fKos. .-i Devtrbis^ voc4t$s mutrhi Arc. VI
11. Verba d jcu^turneutra^qu^ ^ec adionem ncc pafiicjw- nem
fignincantapudGrammatkos. Sednonprcb-' pcereaneucra dicendi erant,cum
&aaumcircndidcei- xillendi dicant,
&finonagcndinec-patiendi5Vt/*»i,^ (jorreSio Grammaticorum. Verborum
proprie neurra dici debent,qu.T aduni acluatiuum modo figmficant» 6c funt
pcrrinen- tiaadpoccfwriuum, ad confcitiuum.&ad voIitiuum,de
t^uibus diximus fupra. Quapropter pofTum ,6cfcio*,& gaudeo cum
fuisafledis jfiintvere «auaciua feuneutEtL dequibusfupra.
Pxinu reguia Crammaticorumcleoemhsfpeaatafl . verL)a,e{rendine^iim
Hgnificanria^^^ exiftcndi. Secunda , (\\)x cil, egeo.abundo.carco,
perrinet ad a. ^uatiua prophc. Tertiaqu(j eH:,
reruio.profum. noceo.defum , &: alia,
qujeapplicacionem/lgnificJanraclusadalirjuid f^e<^anc adad ionem fine
paffione explicaram , fedcuni applica- tioneadilludin cuius gratiam fit j
vtferuio recrj^confido" tibi,noceofiliis,^c. qua^verbaaAionem
fi^^nTficanr Sc<.V nonfonnanr pafTinum^quoniam nondicunt Kcxfcrui-
turameifcd R:egiferuirur,quonfam taeeturpaiicns^ec-propterea,imperfonalirer
folum firpafsiuum. Quarcare^ulade. rebus peninentibus ad Agricuitu-
ramaclusexplicantia,func verc acfliua, quoniam eriam
patiexisexponunCj& propcerca fiuntpafsiua omnino vf aro,5caror. Quintaquai
tertiasperfonasIiaF>e'nt/ingularis, tantu propcerpa,quod foJus Dcuv
poteA illos edcre n(flus , po. tius ad Theologoj quam ad Grammaticos
fpedlansi non 'rite.deciaratur. Cum enim dico , Tonat , ningir,
pluit Iucefcic,grandinar,adverperafcir, non folum Deusin-'
telhgicuri fed etiam rempus, diluculac enim fole tem- pus : ad vcfperafcir
rencbris rcmpus: irem fubaudirur natura apud phiIofophos,irem
necrec;ulaeft ccrra pro- pterhanc rationcm. Nam efl creare/blius Dei :
nihilcy- rnmus creohabet omnesperfonas: itcm rorareefl flcut
pluere:m fcnpturisautem dicitm, Rorare cceU Aerupn,^
mbespluantiulium^.^v^o reguUipforum cflfallax. Sed^ vfus, & id,quod
/ubauditur confulendi funt. SextaregnlavbiafFc<fbionesanimi&
corpornmcele- brancur habens verba, gaudeo, doleo , virco, albeo , caleo,
frigeo, tumeo, areo, conualeo, a:groto', & c.Ttera
huiufmodi.pertinciiradaauantium,fpeciem:de quibus fupra. Dc
vtrhisfigntjicantihm motum. Verba fignificantia motam cxig«fit
nominatiuu^ rci edencismotum.&poftrenuTlumcarum^ quan- do non
paflionem fedrefpecius locales adducunc,fcii pra^pofitioncs
exigencescatum. Qjiot fknt figmficdntia motum &
eiufmodi. OMnis motus cft ex cermino aquo ad terminum
ad quem per medium, idcwco triplicis fpeciei Cunc ver- mociua, vt
difcedo deforg, tranieo fer viam^venio in tempUmitixc enim^gnificant
motumdcloco,&motum per locum,& n\otum ad locum. Quxcumquc verba
iis adiunguntur , iunt ciuldem fignificationis , item idem verbum
poccfl: tres iftosadus connotare, vt, de vinca per viridarium eo
inciuitatem. Verbadeponentia func: eiufdemgenerismotiuiphiri-
ma,quxadhanc regulam pminent, vt gradiar,trans- •gredior, proficifcor,
&c. Quomodo omnia verha reducHntur ad^ra^ fcntem regulam.
PKxtcrcl omnia vcrta quatcnus fignincant motum, polTunt cfle luiius
regula?, dicimus enim fcnbo ad rontificem,6cde Pontifice,&
pcrdifcipulum ^quatenus enim fi<2;nificant terminum ad qucm, autmedium
,aut id, Jequoficadus, fiue illud ficvcterminus, fiuc vt materia,
<iequaqiioniam cerminia quo eft connotatiua fimilitct ^xic;unt cafus
cum prarpofirionibus confimilibus, vc de albopf ries verricur in nigrum
pcr atramentum Qua- propcer 6c acliua^pafnua,&:omniaverbaad hanc
re--Liherprimusi ur gukmtrahantur per refpeiflus confeqneotes
aAiinisTe plunroiini aatem quae oe fefignificaat muutioiiefn U - .
motuni* ^cv€rbis,mcatiscommtmittis^ Art. IX. VOcatit
Grammadci verba commaiiiisfc , quas iitenr' toram habent paffiuam,&
poflunrfieri a Aiui & pa£- Sxti conftrofcum «afibt»» vt
laij^rsampledor^Teneforl cxperkWypmuotor,ofcttIoi^icriminor,,n^
Hxc ficapud btihos: n vfti uiath m idiomacibusalii Honitem.
Dedt^onenttl>us/verl)ii, .' ' Aft. 3C,'" Dlcontur apuJ
iWtinorum deponenria qnaK baBenr liceraturampaniuam Scfignificationem
adiuani^c proinde acliuc coDftruuntux^nec ta.men omnialigmfi.
cantadioneni, . I Sedc|uncdamaduationem , 5c propterea volunt poft
feahlaciuum, vcvcorjraor, pptior, vercor, 6cconrimjlia. z
Cina:^-%niiicant aftum cum re non de qua/cd . cuiusel'ta<flus, egrediens
ab inrelle<?lu,vtrecordor,ob]i- uifcor. rer.iini^^co. qiia: propterea
exiguncgenitiuum< \ ,3 Qoaedain figniiicanc adum cumapplicanone, $cpro*
/pterea poft fedatiuum voiunt, viauxiljpryf».i^agQr:» me.
'diCOfjminorJrafcor. Quxdam fignificanr^i^ipipm, tc id q\iod patixur: «c
jwopterea exiguijt^)i?jndcacca6tiuw^ rw,c6ntiinifcor» loquor^
ptacftolor\ feteor, &cacteTam^ItP,qiK)rupiqij(E '
proptereaibUtiuttin exigQDr9'Vtlan:or«chltor, ftoma- chor»
vcreciindor, cxpergifcor^iiidignor^niorior: & silui, qu^e alios
carttsexigtinc. prottcadus r^fercttr > mxea regiu ia^ J it^s de caiitesxMilMnr^6ttao(&^^
Qjrdaai quoniamfignlfiaantmotum ve! pcrroodum IV. nus, exijunccafus
cum.prcX^pddcionibiis connoranti- ba^vl'.^ ioco ad locum per locum vel
cum alio, vcl Con- .tra aliud, vcl
circaaliud^vtgriiiiv-YsP^^^^i^^^Jo^^^^i^Juc^or, apicor.nafcor,
philofophor , verfbr.ncgotior,hallucinor <auillor ^auguror, 2^ nmilia,
qua: apud Grammaticos , umcrantur :qux ex
prxpoficigims.ftatMra.qups^earus .exigunccoaii;noiiftran,c. '
'iim^erJoriaUum^ * J^Mporfonah'um acliuxvoci.*; primusbrdo confVrurc
'jLtntffe^^dr^^f^^fi^^^o^ infinitiuo,vc /V/r eCtvel .Jncereft,vel
referticribere ad vos. Infininuum vei^o re- 'gic
cafumexpra^fcriptisre^ulisflbi debitum, Ratio reg'ila; eft, c|uoniam
verbafuncperfbnaliatfe fui ' >acara;; Sed cum addicut Ibco perfon
p',.patiehiis vel !ftg0n tis al i qu i s adaspefv erbu m
infinicittte facalcaci s, ideii , \t\it cermihatse c^niiiQfticAns.eKpxeflus
nec,effiiri& iUcidaseftperG*n^ccerciac,&: propcereaotjnpia
imperfo* ' nalt^ habere dicuiiair rc^orh tercias perfonas Idco
omnium pcrfonarumv..M 1 n ifeflun 1 e<t: ert!rri'i|uod q uando pohTtor
tfomifn 6c nonadiu p?r verburtfitifiA}tum, fIunt personalia, dicimus eni^
Pctft tnfe^^f^tnflihrs vcl nosPecn incerfumus: non ii*?^"^^
dicam , ^ef^rvnu^ ob aliam cau.fam. «jC^uarea;jtentpo(luIeflc gemiiuttm ,
nonintelligic ni fi ' . quaii Digitized by GoogU
Ltherprimus. i fip xyii alium cafum rubintelligtc ex
parte vei bi vcl nominis. fiquidcm Refert idem ell ac Reifen: 6c
proptereadicimus Pctri rcfert fcribere, ideft , res Petri fert fchbere .
iritere(f veroidemfignificatac in rcen::& proptereadicimusPc-
tri interefl:, ideft» in re Peiri c(i fcnbere. Quj autern.lv ivter
confiderant non in fua originc, & accufatiuum ci
adclunt,(ubinteiiigunc Petri inccrciyioc cft iwerreiVe- Probatur
aucem racio daraiquoniam cgo tu, fui , nos» tc vos,6ccuiiis, non ponuntur
in genitiuo.fed inablaciuo fiBOiioinolingulari} vtmea,taa,(oa, noftra,veftra,&
cuia refert > feu iotereft , hoc eft i» fe meA cfi^ in tta eft^o^c,
vel forfaA in nominatitto cum Jff/ert\ vt me^ refert, ideft fef
mafert xefmLJkn ^in accu&tiuQ nentropluraii vt ' meaintereft, hoc^iff/^mf<f#)^w
Etproptereaeft vultnominatittom neutrale vtmeoai
eft»tuuraeftfcribere»cum pronomtnaprimitiuaponuii- turderiuadoi* ,
.T>efecundo ordinc imferfqnalium. INfecundo ordinc ponuntur
pertinet, attinetJcfpc-. £l:at,cum accufatiuo & pr<Tpontione.c^i/&
infinitiuOf iqco nominatitti , vt ad meipedat fcribere : at fl
nomina» tittUmadeftfunt perfonalia,vtad mepertinentlibri-.vtin-
tellig?ttexiirfBnitiU(i>; quoniamindeterminatum fubiuit*
£kittumeft,deponderc indetermlpationem petfbn«t& proptereafieti imperfonalia
Hase triaverbaadpoteftau tiuum tedncuntnr. Nam attinetex</M
compo- nitor : pertinet exper acM^: quoniam pofleffiorei eft
ad benim 8e perherum : ifpeAatvero a fpicio , quando q uod alicuius
eft ad ipfVim conoerfiooem babet.nuc /ir per po. teftatiuum, vc
poiTefrio, fiui per cognofGitiiium,vcad ipeftus» iiue per Toiifiuum^
vtajndcum,^ QUiieficumc Ji 0 De tertioordinemfcrfonaliHm. TErtuis
ordo fimilicer fir imperfonalis ex infinitiuo fubiequence.-quoniam
continetverba quxfignifi- cacapplicationemaftusjn determinatir&proprereavulc
datiiium cum infinito ) vt mihi plicctleq^tre 5 & concingit
mjhigauderc ^fed vbiadfunc nomina fiuncperfonalia, vc mthiplacenthhrt ,
d(3lentdences & omne verbum fignifi- cans appiicacionem vlus^cfthuius
ordims; vd rcducicur adhunc. quarto ordine imperfonali$m.
QVartUJordoimperfonaliumeft de primaadiuorum,, r^xigit
cnimaccufatiuum ciiminfiHicoioconomina- iiui^ vc deleffat //«^ii-r^
dececfcribere, iuuatcurrere;- acfiapponas nominaciuum func perfonalia, vtmedec.
virtutts^iti cundis ergocumceademratio.
D^quintaorMneimperfonalium^ QVintps ordb con ftruicur cum
accuaciuo & infinico fimiliccr,vcpoenicet,puder,
cxdec,miferec,oporcer: ecenimfignificacpafiionem illaram ab obiec^lo^
quod /1 efta<^lus,nabet fe loco noininarim , \tmettdct
ftHderc-At ireft res, ponicur cum genitiuo,vcw<f tadit fti^diiiSi
qiudc - iiocgcniciuum regiturab aclu, velabaliofub intelIc<n:o
nomine,quando egodico,me paertitctpeccciroru.rubau-.
dicurajfluspecatlT&me rcdet ftudiijubauditur exercitiu iludij,6cfnemiferer
mfirmorum, fubaudicur officioinfir. rnormii rJiVahqnam ennn ponitur
genitiuus, p.i& qiij^prjp intelligataripfius,vel vtfepfe probacum dl
in rcgulis- prioribas : vt videasomnia verba imperfonalia ciTeper*
fonalia,&pertrneread efTendum^vel aduandom ,vela- g^juliinuf el
gacicndum^touliil vltra:Scquid^ad aftua^ Liherprtmus. n\
tionem affedionuin rpcchanc verba quinti oYdiris .-'^ ca
tranfeuQCin nacuram adiuorum|,dnm obieda coniide- raacar,
quaceniisaificiunt faculcaces mouencque. De imferfinalihus
Pafsiuh^ Arc. II. \ IM perfocfMiai^flioac Vdcis exiguhlf^atibum
agcntis caofac ficoc ^asterar paffiua :£c poft fenoiiadduntnb-*
m{natiaan[i,alioqfiiii nerenc perronaliiifcd quemcum- qu^aliumcafum
,ddmmodo paflionts non recepriuum, fed vfus, aut applicationis,auc
circunftantix , vc a me fer- ttitur i?^^i',icurin filuam :6c propterea
Hunt ex verbis a £tiuis,&: neutris appficatiuis & motiuis , 6c
exiflcnriali . bus, vt n 0 cet ttfyamb uUt nr Jta tuf ^xxon^wtQm
dicimus^</Rf- detvr^ ^ux.mctalle[cittif qiioniam iftorum palTionon
transit: neceftplenc paflio : fedmimanec,&eft quafi adus aduansverba
deponentialicf t fecundumrem po/Hncef^ ieiimperfonaliapa(I]ua,vcpacec
intuenci omneslinguas, tamen apad Lacinos non nanc ob vocis 6c iiceracor^
im- pcdiiiiencom. Deimferfonal^ineutrisL ' BEnefit
malefic,racisfic.diciittn3riniperronaUa ne«- cra^quoniam nec cum adiuis
nec com pafliois viden* tnrnomerari apod Ladnos^fed com neucrit:&
tamen iecundam rem veri paflioa fonc, licet non fecundum
vocem ,&quoniam applicacionem connotant,exigunc datiuu|ii,vc a
me benefit egenis , racio ex didis pacec: in alii$ omnia imperrouaVa
fiunc paifiua non aucem ne ucra. ij2 ^rammatUahHm QampanelUl
De wrBisfirmhbHs^ SEruiliaautcmverba non funt perfonalia nec
impef- fonalia , quoniara induunt naruramcorum ^quious-
addunturadinftniriuum : funt autem I acc, incipio,dcfi- uojfoleojpoflum ,
debeo,dicimus eninv, tg^di^i^ psi^f^ tentiamdgeriili mt debetpanitert,
Ratioeft quoniam TCr- bxtfb non fignificaucadus pteaos , fed aUonim
aftttmn aliquid » videlicer principium , aut finem , auc mo^ rem ^
6c propcerea illorum aAwim nattvam fcquuiif. fur idicinKM enim : eeo incipia
legere , qnoniam adiu^ qui eft/p{m ati<|ttidefteios inceptio :6c
propfertaad oa». totametoatiahit ur. Seddeind e di^iT^y^^ jjP^/^f^*
ttwug» ^dcjtaJittnim a^om-fnotadus. Sedfi adosferuilis eft
plenos non>cran/ir in nnturam iaiini ti ; non en im dicimus, vuh
t^^ere , fed ez4 v^U me tadtrs^ diamus meporeftra^dere
,'obimperfe6lioncma- ftuspotendirfed non dicimus, me valett« dere,ob
pleni^ tttdincmadtu^k VakQCis^qaj nopaliejaacurdfci Dalium.i^-
Deinfinitiuis. PR.opeereat QfinitioftTo!unt anteft'areiiif3ttfiium,quoi
niam regunturabalio verbo: cuiusadum excipiunt tanquam cadentemin fe,vtin
perfonam patientem ,ct- iam fi non fit p^ticns-yVt certumellmeanuire
>vbiadusccr- Cirudinis^cadit fupcrmeamancem; ^*' Quando
verbum aliquod carcr pra^terito vel futuro in^ fimco» refoluiturper
lyt;/,aut^flc?^i,in fubiudiuum.quo-^ fiiaQi^vccrqu^ alL modtts
comua&iis ciibos£umis in porttiHMtionibushic
detcrminate,iniinitus vero inde- tciminatc,vidiaumeftpriu$. . 'GErundia
reguntur anomine fubftantiuo, & fic funt gemtitii caftistauia
prarpofirione ^c/, ^ihicaccu- fatiui :aoti«,vel^r# v«iil#,^ficabiatiui,
per (eautcm nu htl fttfitiiifiparticipium verbi nomimrque,&
aliquando famttotBra(beaaQ^iii|iiando robftantiuc exiguntr^ue
dtfasfiipfum vcfbonwit&com.fe» pr a e ytf ti^ mus], Mib4/Mif#ir/i#&i;
pomn«r IfsnwiterinalibtiniaL SVpina edam funt participiorum rcs , fed
indetermi-- natoruni,niore infinitiui, & propterea reguutf t ab
a«- lio nomine & verbo ram adiuai Vt ##^jiu/w» }jqiiam •
Departtctpns.. SEit funt partfcipiaiecondtmi rem , tria paAiia.vra^
mabiiej amatQm^Sc a.maDduni , & tria adiua vtanu^ tioQmamans 6c
amatlirus. 'jtriuiSiU enim eft q uod poteftt Jim^ri refertur a d
ai|iariQonl e qubd pdteft amare. ^*. ffU/«» eft quod ado amator , 8c
refcrtur ad amans l^a. *4iM<raA^eft qQod^mabiror^aot debct ama £c
refert' :tQradaimaforQmgd
eA;^de)imqM (i^cumqttealiterTeffrrtvfiifflrQi*.' Grammatici non
a^nofcunt amabile &amatiuum, xdificabile& aodificariuum
inter|^rticipia:& fal»- lunrurrh^c eoimparrem^apiunt a nomme^
partem^l* verbo : & res;u^nt cafus fuorunl verBorum : dicimos
eofte^ knif^misiUe ^ te Sedam^nttnm non dicitor con^accofi-
lus fapi t qiikile verbo.namtt* ly dmam cum fumitur
nominalicer exigi c genitivum, non accusativum i vt Petruseft^j?;??^!!!
tui^ fed etiam aliis par- 'tictpiisaccidit. Participium autem fucuri
pafMui tranfir, ingerundiumex pncporicionibus 6i fubftantiuo Aibfc-
quenre nomine. Hmcvidemusquod quaniam a reegreditur adusid- circo A
nominc e^^redicur verbum jOrtab^^JiM^-rjfcui^rJ^d pacre pacrizo ,
deindeakvcrifquc participiwm , quaii. do res cum fuo adu concipitusfimul
, & a partkipiis ee^ runjia ^rupiiw^.infiaiiapiMBiiti & fucuri';
quidquia ;G/aj^wwWiJswaniimaduerteni)esiiliterdocedf Ji: QTArM
E-N. CVnt verbaneutropaffiuatriplifli aAkoparticipio in- ^\ip^it^ytetmmis^ci^t0Hii^C9nat^rw$i
& duobiis pafsiuis, vtftrwl«jSc«e»if»i«/,v Ddeapparetqu6d aaiuum
prarte-! ntnmdeeftplnnmisverbis/icutpafsiuum pr^^fens aliis multis.
„ Qja^auchornm paffiua Aoufiunt, pnm is cribus jRint
QQtiten^^pladens,pncims , dr^UcUurMf , folens, folU trtf,&
fclitarus.qiiomodo autem agnofcuntur ex nacurj* adus paf ionis,&
adionis, &^dqatfonis,& exifteniic no- iUerimus,vtfupra.Utiuorum.
Comparadua propijereaeKiguntabI^tj9iinj,^Hodk4 ad quod
comparatqr^i^^Jb^xi^fl^^ forma , &iBenfani: vt tf^l^iilfgSift^^mySi
aoiemp^o. natur ly quam cttm no^i^tiuoiijftcs ^minam Pe^ truf,
fubintelligitur verbuihfubfliandale.viij^/rr^Ai^ SVpcrlaciua vero exigunc
genidunm pluralis numo-' ri^velreipluralicarem includentis, vc
taescUa^ims ' jjj
rcfertur nifiad numenim. Sed ii dical , forti/simut fuptr
i2^«u;;«7j,tunc fuperlacionis adus bene ex^rcetur bfer prxpoficionem
CKcunilaneialera, vt diiaUin*'eft.Vcum depraspQlicionibusageremus.
; DerationeparH^ tpiorumin/nmerfah QuidquidGrammatici dicunt
de nominibus parti-- ciuis & vniuerfalibus , pertinet ad dddrinarh
de pronommibus: omnia enim hxc fiint*pronomina ioco propriorum
nominum pofira. Smiilicer &parronimicaj vcdi^bum cll: ihi/unc pronomina
gentilitia, vc prLtmieies^ cefartanns , dommicanus , quncaliquaDdo abfque
substantiuo incclledol nominum racionem habenc adiecliuo- rum.ficucfuoin
locodiamneft. Ratio denominationis iftorum ex Granimadcoroni vfu
agnofcenda eft. Ratio , qiia gemciuum aucablatiuum cum pf jef
ofitio • ne exiguht, patet cfr rfegults coratmunibus : dicimus cnim
* fmsye/fmm» tc^idsill T^ii/, quoniam de numero vnuili
vnDsfubaudimns. Flgurarum alia ConftfUifkionis,alia
verboram^alia fen- centiarum. ' De Figuris verbo funi Jc!rencenf1arum
diximusinpoa- tica.Rhecoricajad hasenim artespcrtinenc.
Fi^ura conftrucflionis propria GrammaciCorum eft cum A
commudicdnfui^tudine ioqp^ndi iratiohabfliter' difcedunc; -
^iiv^Sdj-i^ ^^^^r^P^ vods^fifrvt/ifrli^ww/^ic ^ffmMhiitQ MUrmt %ens
aWa : vt nefiU ^suimfenke tnhisniHatmnimlldmt In Iii)guavuf{;ari
pforiinacftli^c ' fiigiva,nam pro poiiitui v^fsc v^Proicpfi; cttmtotuminpartibttspracfainicar,n^i7?i^^
pulifiudinr. aliasphiiofephU^aliui Grammaiifm.C ftudet. 5
Aotipcofis ponic ca.iuni pro cafu clegancer vc chtm ^quemdeiifiinokit
qitauurbai dcdit. Elegancius aut prxponirur relatiuu vc , quem dedtfii
eunucham^ quas tnrbas dedtt, Ecquidem
dumaduspafllonisrejpicicurplufquam adlionis ponitur in acctifatiuo cocum
nomen cum pro- n o m 1 n e . S\m\ zcr^uorum eqei Ith ro rum^ ^i^t^ndkUi
eoim egeadiplusad fe craliic quam dandi. 4 SUabifauis
eft,quidam Gr/^coFu loquendi modas:(e4 cameaapud nos fpaifieati^ dici
poiTec & fic cum adie- itiuum prxdicaciVopalaturftbiedo fubftantialiter^Cc
/ pr^dicati fubilaatiuum ponitnr in abkdoo vel
acCofiu Uuo.JtiBfsaligsdeniiti ViliiniiiMs «lioc eft bahes dinies
^tf«ia<Ujiiivel, ifff^«ijtffiytanquamin(bomentaIi, .ant forraali
prsedicato,fpecificat enim id qoo tu es tahs fi. liejormaliterfiuein ftrurnencalicer.iiiue
parcialicer : dici« mus enim acdrtffks enfem\decorattts Uteris^
drc. Evocatio ert cum pronomen cacetur, & eiuslocum /upplec
nomen , vc trots reytmuSyifxo nos iroes. Zeugma est cum
vnumverbumveladie<fbiuumrcruit i)Iuribus,vc P*em
d^Hamni^alcrudelisefl' vbi ly^-z^eciam y funt vicem gerit. Similicer
& patet fltj /stntdi^wk vbi ly digni tii^m ly ^igfliri,Iocum
habei^ 7 Syllepfis eft» qoaiido fin^larisnumerus comprekesft-
ditor iipiurali tanquam k dignioh» vt Vux & miutetfr^ bdsitnr.
veirexusmafculinus comprehenditfacmininomy vt Ren & Regbsdinfiifinn.
AltqaandQ etiam nettcram,ve ienss & memeipiumfimetenli. Sed in
Inanimatis neutmm concipit maibalinttm, & fcminimim , vt ficus
ficulnea , ic fyrumjuni iena «^cimos & Uhr , ^ velnftds funt
cerf^ riviilia/ide(ivtiles. Appositio fic quando fubftantiuo vni
aliud apponicur, vceius dcclaratiuum in eodemcafu, \i yEffodiuntur
opes^ irriumentamalorum, Quandoaucem noneddeclaratiaui Xokcppmio
g.eui€iuo,vc fuo in loco dcdarauvnus.
«SSgH^SS?» -sg^^^it _^!8g^j^2» iag0 Oftquam
dclocutioneTocutifumuSideScri. pcione ,CC Leflione fermo debecur.
Siquu dem Grammacica eft Ars red^ Ioquendi,5c fcribendi , &
legendi. Triplex ergo illius a£kus ,videhcet,dicere»rcribere,&:
legere: iic^t primum f\t folum per fc adus : fcribere enim 5c lc-
o-cre eiufdem accidcntia propria. Vefimtio fcnptionis^ Vldeturquidem
/5:r/W,e(Ielprum ///r^rr permanens: Jicere ^uiehi/in^ee tranfiens',Hoc
autcm ex rece- ptiuoinftrumentaH^nanautcmprincipali.accidit. Ani-
ma recipit principalicer orationcm,tenetque : fed per a<5-
rcm,6c cartam, vtpcrinftrumentaldicenris^ AcJt autcm^ cumfic
tenuis, figirrarque nonbabeac proprias , recipiaC'^ qae facilealienas,
non retinec ob fui inftabiliraceni , pro - prerearertnoineoeftfcriptio
cranfiens. Nec nifi feniel audiensanimapercipere poteft. Vtautem
pluries,cercuf- que,& obliuioni non obnoxiusfermo
fieretjperlapidem, autlignum, autaliam
quancunquefolidam,conflantcrn« que molemjdeoquepotencem
feruarefermoncm^qui in acrecuanefcit',loqm ^gyptiusTheutli, fi Platonis Philebo
credimus,adinuenit : licct ruccenfeant lilijquod negligentixcaufam
ftudiofis dederit. Lucanus autem Phocnicibusidadfcribit. Philo £cIofeph
ancediluuittn» Enoch excogicafle induabus cohimniS| memocant.
Llcerxergo infolsdo auc inTimc^ vc charaAeresRo^ imnnrnrn
inrrfa r mir iininr TrTypn^jnphnmm notula^ferreir^saacranLnhacin pagina
excolonscetri» velrubrileneatx fucco. ' . Jiiimitatione rernm
in di^ionibHs (f fcriftiombus^ . Art, IL
^^Esinnatutapofitac imitando idcas Diuini inteir, Jfe<fbusrunt
venu: ctenim,ait e§ fuiffkl^^ j^j fimtlitttdo, Inteliedushumanus
iniicandares,qoa9^ ^^(ferciDit, ac proinde intcUigendo eas, ficuti func,
ve- ^xuseft. Concej^cus enim obie<aavvndcrconcipicur, eft
£millimtts«S^mo yocaiisimitacur canceptiones,feu no>
l4onesmeiici$ii|9a£^ inJPc^cicalacijlsd«^ jhonftramiis.. ^j^i^ caodem
fism voQjencK^ propcere aqvie^ramn4o,eas figuras imii^ri conuenitf
quasocg^Mndo menci^ oociones perinftnimenca vo^ ~ t;gucgtf «l^ngaam^ palac
um^ab Libertmius. in ittt fpirAto figuramus. Hinc Alphabetum
elcmentA vocis explanans inuentum eft. A t varium , atoue multi-
plex apud nationes mulcas ^ qupniam imiuri iaem variis
jnoduusinuenere. Jmitstio per cbaroBeres. ALij quidem vno
charadere fcribant vocabulum v- num i 6chocduphcitercontingit,vel
delmcatione imitando, ica'vc ver. gr. O, fignificet panem . & t^,
vmum. Sicut Chinenfibus vlurpatur jexquibus iliedodior.qui plures
charaderes fcic : quoniam plura vocabula 5c res* Afcenduntftutem
charaderesquailadodies mille. AUj verivtunturfigura confimili,vti€gypcij
,vel rym* bolicaiqueinadmodum Chaldaci Planecas, &iZodiact
/ignaiisnorancanimalium guris, qua in eircuii parti»
builocantur^aatillorumaliquid pingunt,TtproTauro corjiuaTauri» caudam
l^eonispro Leone»j6f<b. Sicut Aftronomi spfbrum haeredes adhuc
Ytuncur; queroad*^ modum i£gy pci j myflicelaibunt pro Deo^diaraAeiem
•^lis.qui Dei ftatua eft i pro vbertace comucopiam, Sce. parti^um
vocis indiuiduastvc^ebrxi, C£idti^^^||amv Gneci^vemntamen charci^eresfcn.
pferutitf enim,qux fola arteria profeninta^Thltpii^Hiififcfa^^ quod
camen inO,& /jfoliim oUrct^Stliif^, redi^s pro
vociilibuspundis , vtunturj corifonantes autem figuris, quacfimiles
funt inftrumentis,quibusformantur; vtAf^ quoniamlabiis
compreflisfbrmatur, pingendum efTetfi- gurareferentelabiaduo,C, ver6,
quoniam sumiratelin- gua: tangenre dcntes fiiperiores
formatur,charadereid fingente delineandum : ficut in Poetica docuimus:.
vbi quomodo cxreri charaderes formaBdieiTent a lin gttaruminftitttt9iibu»9<C^ui
fignificaiiopt deferuirear, cpi]ifidei^uimi»^ ij^ Ut cum
fic cenuis, figurafque non babeac proprias.recipiat- que facilcalienas,
non retinet ob fui inftabilitaiem , pro- ptereafermoineoeftfcriptio
tranfiens. Nec nifi feniel audiensanimapercipcre poteft.Vtautem
pluriei,certaf. qae|6c obliuioni non obnoxiusfermo ficretjper
lapidem, aut lignum, autaliam quancttnquefoiidam,conftantemI
qttemolem,idcoque potentem fcniarcfcrmonem, qui in aereeuancfcit», loatti^gyptiusTheuth,
fi Platonis Philebo credimus. adinucnit: lic^t fuccenfeant illi,qu(>d
uegli^enriacattfaro ftudiofis dederit. Lucanus autem
Phderiicibusidadfirribit. Philo &Iofeph anrediluuiuiiv Enoch
excogicafle in duabus columnis, memorant LJcerxergo infolido aut infunt, vt
charadcresRoI - /manorum in cera^ a wt a wKmg ^-nrTypographorum
liotulx ferreas jaut funt, vtfaacin pagina cxcoloristctri» ycl rubri
leneatacfucco. Peimitatme rerum in di^tionihs fcriftionibus
Resionana apofitaeimirando ideas Diuini intelle- Ausfuttt vene:
v/ri/^i etenim ,ait Aug fuifffin- iipij fimtlitnd0:
Intclle<fiushumanus imitandores,qua» percioit, acproinde intcUigendo
eas, ficuri funt, veruseft. Conccptus enim obicao ,vnde concipitur, eft
fimillimus. Sermo vocalis imitator conceptioncs, feuno-.
lionesmentisivtinprimo libro, & in Poetica Jatiiisde* monftramus.
Scripturi tandem fcrmoncin vocalem, proptercaquc fcri bendo , eas figuras
imii«iri conucnici quascxprjraendo raenttf notioncs pcr inftrumenta
voim Lihertmius. inicre fpirAto figuramus. Hinc
Alphabetumelcmentt vociscxplanans inuentumeft. Acvarium, atciuemulti-
plex apud nationes multas j quoniam imitajri iaem vanis
modufisinuenere. Imitatio per characleres. ALij quidem
vnocharacflerefcribunt vocabulumr- num i & hoc dupliciter concingic ,
vel delineatione imitando,*ita'^cver. gr. 0,fignificetpanem. &
f^,vinum. SicutChinenfibusvuirpatur jexquious illedodior , qui
plures charaAeres fcic : quoniam plura vocabula 2c res. AfcenduntAUtem
charaderesquafiadodies mille. AUj verovcunturfigura confimiIi,vt
./£gypcij ,vel fyin* bolicajquemadmodum Chaldxi Planecas,
&iZodiaci flgnaiis norantanimalium figuris, qua in circuli
parti» buslocancur,autiIlorumaIiquidpingunt ,vtproTauro cornuaTaurii
caudam Leonis pro Leone, &c. Sicur Aftronomi ipforum ha:redes adhuc
vtuntur; quemad^ modum y£gyptij myfticc fcribuncpro Dco,charaftcrem
Solis,qui Dei ftatua eft j pro vbertate cornucopiam, &c. ^ Alij
ijTiitantur particulas vocis indiuiduas: vc Hebrasi, Chaldi, Latini,
Grxci, veruncamcn charecflercs fcripferunc parum imicances. Vocales enim,quar
fola arceria proferuncur,fimplici lincafcribendaefiTent: quodcamen
inO,& /^foliim obfcruatur. Hebrarivero rediiis pro.
vociilibuspunclis, vtuntur jconfonantes autem figuris, quxfimiles func
inrt:rumencis,quibusformancur:vcAf, quoniamlabiis compreflis fbrmatur,
pingendum elTet fi- gura refercnce labia duo> C, ver6, quoniam
sumicate lin- gua: tangencc denccs fuperiores formacur, charadereid
lingence delincandum : ficuc in Poecica' docuimus: vbi quomodo cscreri
cbaraderes formandieficnt a lin- guanimin{licucoribus,5c^ui
fignificationi deferuirent, confidcrauimus. Dcnfimerofii Hramm,
I^expreffionem Jdeoque lid vi^ti oclo in primo Libro illosreduximas:quorum
viginri duocon fbnantes, ficdiAxJqaon.iam inftrumenrom verberancium
aercin concurrurormmcur. Iiein quoniam coniunc^! non pod (unr,ni(i
perv )cales- vc Pbco m Sophifla^uiur. Anibesetiam vifTinci oda h.ibcnt omnes
conlonanccs pro corundcmronorum diffLTentiis exprmendis; inquoa-
. bund.inr/Trcs auccni vocales . quibu5 ramen vtuntur vcqninque ,
ficu, orJincqLie vanantibus. Hvbrrt vigioci duas conronantes,fiquidem pro
vocalibas , punckis. vrn n ni r j Vjixh i Xj q i i i i Vf mmm 111h ' i 1
1 f i r m fimplicibus, ' vtipfi purant^-tt^Spic-fl^d cOftmA^^^rfi^
in^lar. Nobtsaureminlcaiica fingtiahac ratione torefl fcntdiphchonc^i
,ouot vocalittmcopulstjVtplanum eft, Galii prunbiifdipnrhongisvtuntur.
Grxci vieintiqua* ea6r habenfftedras • qnarum fepcem funr vocales ,
quoi. niam {),& Jf, ftrifti &lc;apud eo$ , ncar& in aortra
Vulgarilingua, prbferancur/ Natfones excedenres hunc numerum viginci
o£bo, ftorfvidi, nifi Iaponenfes,qui quadraginta ocko Htteras habent i
quod cquidem inde eucnircpiito .'quoniam cotifonaTitesduas conflanc in
vn.im, qiicm adinoJum nos X , pro 5 , 6c.C, vtimur. Sic . poirjmLU
hccerasifias duplicf*s (-acere: vr pro , Z , .fic character vniisraiiiis
pro i?, r^^\m:\s proP, ff, ^cSicwii . vci'niir^?^. (Sc rr/Ti. 9.
pro cnbiis fircensiacque i pro da.ibusi^c. obuia iunc /vlla^:vrnm
varietatcni peroeiidenci •• fiquidem, vtdiclum eltin primo
libro.aliae lyllabxcondituunrur ex vocah vna . vr ahaeaddunr
irocaliconronafitm^TC^^^ali^ dmr^v^ Ba\9i\\x trcs^ vt(^'SaIisquaruor;vc
^/«^aliacquinque>vc /f4n/,aha:fex, yc//r/^/.NaIfibiatttepltts
vcucvocaUiQtfiindiphtbongis, Lther tenias, /^t G ^riii-inoram
verS Sc Polonorui-ii lingn.i feptcni 5c oclo coiiloiiaQCevvnivoci^
.lih^Uiu Caius ranon^^in in Phy- fioio^ia ^iximus. iNfonreitU camen
AriftoteJes fyllabas poHe exfoliscon^bnancibusfieri docet}nulIumenim fo-
nani habene, aiCiexvocali «caiadiUncconfonanclo. Poflontenam
literqper pun<fH miilciplican.-vr Ara^ bes 6c Hebraei faciunt, vt
P^c^m pundko icruiat pro du- pltct P ^CivaAxttt & vocales : ynicuiqee
ergo regula eflr vfus: Philorophisautem ratio. vt
B.egiila{igurandarnmlU?rarumi DRhentin fe lirc^T
appiri^ntamhabcrc elegantcm, claram,diftin(flioncinab inuiccm pcrfpicuam.
lcem occLiparc mo hciini Ipanum, nec fe inuiccm impedire. Proptercn
vocaIc^punLlis,& ficu vtiliorcs,quam iiguris.
Formodcharaderes-A^abici, mirhieUpr.ptenn fpa- tium niiilrum oc4?upant.
Occurruncpun(fla htiic defe^ dui. Hebraici graucs fd non adcodiftincl
i,nec figu- racu faciles; Lirini diflincki ,clan : arnonfatis
elegan- tes : Gr«ci,clari ^ forjiiofi> exigui, niodicuni
pccupantes .fedexpa.rte^coihplicati-. . Aliarumnationum Alphabefa
conrulancnr. T IcercTLacinrc pro liceri^ tancum valcnt^Grarc.T
pro ^liceris & numeris i y^lpha enimdicic A , & vnum : Hc-
braica:proliceris,& numeris,6c vocabulis: Aleph enim figmiicat /t
^^vnmHyU princiffem , Bech n ^(^uo.dcd^mm &c.Propterea ex
JitehsSLabbiniphilofophantu*aoi^ivi^AQagrammata eliciunt, : '(jrdmmdticalium
Cdmpdmlld]D^ra Mnefcribendiper vfiratasHteras. Quoniam careinus Alphabeto
mionali imitanw prorfusinftrumenca 5 nec rperamtts illud nifi a
nou^ lingua ccondicore^qui vocibus res^& voces chara^leri-
bttsadamuflimmncecur. Ynde facilferebusinrpedis ip^ fisdifcerenrfiomines
ducefimilicudine^ l^gere, fcribe. reque!donecergo^liiigttam,&
charafteres proprios Plulofopbisedereiipndacur, vteodum conTuecis in
fcri* bendo. Proquofcqucnccsdanturcanones. I Literasclarasa
propnafigura non defcifcenres deli- ' neabis , vna continuaca dimcnfione
•, ou{eiiU^pier> vndc fjcilius duci.poce(VprrroTaTft calamus.
^^-^ X Literasmaiufcufas Scminufculas obferuabis in omni ' lingua ,
qu.imuisHcbrxis id non vfurpetur. Maiufcuiis
vteris in pnncipiis orationis , 5c in omnis perio Ji princi- pio
,&nominum propriorum cxorjiis. Dicimub propria Jndiuiduorum,
prxfcrcimhumanorum , rcrum nomen .^curam fortiencinm indiuidualem • vt
Perrus honio ytc Bi^ttneUns ^aais. Icera earum rerum , de quibus
fcrmo teexitur, quaccunque fint> eric maiufcula exordiens Bgura.
Cum enim trado de SoIe,autdc Aqua,attt d« tnde in'Phyfioiogia > dico
Sol , Aqua , Iris , in toto rra^ : &atu. Nomen aucem D ]g I
tjRtiii|^^ pie^f^^^ ^bendumdbcec. Omneslicerae
vnam diAionem (romponentes , nmnl ponantur ; nec incer eas pond:umtnec
fpatium interttcni»- relicebic, ad retinendam figno rei vnitacem.
Onwaee- nim cns necefTaric) vnum eft. Dantur in vulgan linj^ua
apudnos, & Arabeslicerarum copulaceiufdem vocabu-
liiatextrcmxfigurccprxc edentisextenfioadprincipiuni ponfef^uencis,non
inepu» (iperfpicuicacem iedionis uon i /4! intercurbat: alioquin
fuc;ienfln. RedeTypographiim- ittfmodicomplcxus omncs fuflulere. Si]uandoin
fine verfus non poceft rerminaridic^io Arabcspriccedencem excendunt. Si
poceft finalis rcci- pere excenfiones : (in mioLts>amplian(medias.
Alixve- r 6 nacionesapponuDcnoeulas, quibus abfoiucain non eC- ie
di^onem, fignanc, vc in noftra fbriptione apparec. Vbipraccerea nocabis,
qaod vna licera^qu^ eftin finj? ver- rusfpacittm non habec>in quo fc
ribatur, noti eft pohen do vck principio fequencis: fed vel coarftanda
cxcecis» vel incegra fyllaba, ficamen non eft vnias cliafa^eris,
afportandaad fcaitends verficali exordium, Francisca* jnen
concrariaseftvfus. Omnesdicliones^&fingulscreorfum abaiiis,non
per punfta incerpofica, fed perfpaciola diftinguantur.necon-
Fufiofenfuumfiac. SpaCioIa vcro incer liceras ciuidem didionis finc n:q
ualia : ne videancur didioncs dua:. Caufa breuiracis folent,vbi duplicanda
efi: eadem licera,apponerepundum Hebn-ci medium in omnicon-
fonanti> nos titulum fuperponimus :fed foliimin N-^tC
Ji/,dapIicacionem exigente,6c folu fuper vocalem , aut Ciaefiiram
confonanti caufa breuitatis. ScdaUceralijipia Vtuocar.
Confulenduseftvfus. Nam,f>fr, fcribimusfic 9^fr^%^pf9 Similicer etiam
vfus eft in dickioni. bus feruandus. Nampro didione liceram
^liqaando faibimus. Siquidempro enim, fcribimus.«. pToautem , 4.
vcrique pundacam ; pro verA jv. confimiliter ali- qoando paacis
liceris^pro mulctSy vt pro vniaerfidicer J&lr> pro,^0tf8lM,qm.
£ft|eciamTfus Arabam,vtalifereamdemritera[fi>rm^t in principio aliterinmedio,
aliterinfine.Noftrate 5fblum JW,infinedefledunr:nam pro w. vtunturi. sxlnquaz,- % Obrcru<\ndum eftjneeadem
abbreuiatio alicer alibi fignificec: fienim confufionem paritr vnde
rudicer qui. dam, locopfr,&/>r4',vcuncur/: & fiquis
nouamabbre- «iaturam intrudit, perpctuo ea^Ttarur^femel ramen ita fcribat
clar^ ; vtin allis di&ionibusi Uaptimaicrijua fitlumen» aneUnf. Ponende
eciam fuoc noculx tonorum, qui dicun tor ftccencas,
vrpronunciadononaberrec. Suncaucemcres, actttus y qui acuit,
eleuacque ryllabam.:grrf«/i , qui depri- iTiit:
f/w;/?fxrt/,quicomponiturexacuto, & graui. Pki- ribusabudanc
Cocincinenlcs, quoniam hiis iuonofylla- ba, funtomniavocabula.&plura
iiguihcaiic,pro pluraii vanetaceaccencuum. Teflc P. Borro. fo
PonicuracccncusTuper vocalibus: quoniam vocales func lyllabarum lubflantia
, &: anima j conlonanrcs ma- teriaiicer fe habent^^ acadeatalicer
quodammodo yei tanquam corpus. T I Cum aliqua vocalis in fine
didionis -caditper (yna<'> ]a:pham«vtimurin lingualtalicaaccencu
furfum retorro« Graecisquoque v(iirpatur,l.at Lnisrar6»nifivbicadit
femiuocalisapud Lucretium) qui dixitp/^//7ii'; ^uhte:frj9 A^2^ndix ach.
Art. da^' X. CHalda:i> Arabcs, Hebrc-ei a dexcra parte
fcriptionem exarantad fi niflram Grxci, Lacini, 6cali) ccontra.
Contenditur vtrum redius. Antiquicas, auchoricafque facra: Iingu« fauet
illis : iftis vero Phyfis. Magis cnim fecundiim natttcam eftab
iniperfc<5lo Scfiniftro adperfe- ftum dexcrumque ire. Metaphyiis e
contra. PxaEcedic enim femper op timum perfeftiffimum | trahens
materia^ lia deimperfedoadpecfeftum. Slmundi poficionem
fpeAesPytha^oricoricu,qnem nos ^diim fcribimus,noftra pofirione imitari
debemus: Scriptio enim qiiidam mocus, coclimotum imitans : dex-
trum efl: polus Borcus : finiflrum Auftrinu?;. Etficnos, ad Occiaentem
vultu (pe^Slantefcriberc oporter. Ergo inciperemusahniflroaddcxtrumjimitancesmocum
latitudinis, tanquam fiex Auftraliplaga cocpiiTet huiufiiiodimocus-ficuii
iuPiiyficisf ucabamus. iQ^auccnipu- cac tat^ncepifle folumyerfusauftrum
moueri ab ini^o^vci . nunc viciffim mouetur 5 vtique a dexcro
inciperefcriptio- nem putat. Ac fi , quod Mofes in caftraraetatione
ob- ferua c , obfeniemus idextrum eric Occidens: Ariftoceli vero
Oriens. Ecexhisimitacioaptamagls. Scriptor enim loiv^itudinismotumvelocera potiufquclatiaidinis
obferuac^niam Lunaris. Propterea ficfcribeodo , & qoi vultumhabetad
Auarumjcribicadextro nd finiftrum, ideftaborcuino ccarum, inricuGraEco
& Latino. Ete contra in ntu Chaldaico. Qui ad Boream fpedac, ab
oc- cartt in Latino, abortumChald<jo. Aliiconfideranc commoditacem
lcribendi &facilita- tcm. Qu«meliorconftac a fmiftroad dcxcrum :
quoniam matlusa centro circunforentiam fcrtur,vbi muenit fi- nem,
Actamen poteftaddi tertius & quartus modus: vc
fifcribasabalto-acimumpagin^, vtin rolo 5. lohan. La- ter.
Romaefaftamvidinuis. Ecin verfibusfybillinisfic C contw. Hinc noua
qu^ftio, & confimilisrefolotip. Defarmione ^
'ferfficuitateperfun^4 ,lk neajkue ojienpi, Art.
IL IN ftrudttraorationisinteraeniuntpunda:6c pun<fium cum
iineola adunca ; & lineola illa fol t taria , Hoc autc
ia<tefic,qiloniaojracio criplex : alia fimplex,vt ego fcribo:
aliacompofita,vtcgofcrLbo : dum cu diaas : aha decom-^ pofita vt
Epigrammt»& liias Homeri, oratio Ciceronis pro lege ManUia. Quammali»
trlbus,ali«m!ilti$>a pluribus «cplorlmis conftant periodis.
Oiatibfiropllci nullum patitur punaiJm, necdiftinaidncm, nifiyocabu-
lorumperintercapedincspania $:hacvtuntnrLogici,vt, €mnh homo eflanimai
tationdle, Omtio Compofita diuidir turin duas coniundas per copulatiuam
riotam*.vt £j# i^riwtfjd^^^w&^velperdi^^
vt^h^di^vel/gr^'* iMUVflmngit\vt\ per cowdk\ov\:i\Qm:vtJtvenerisadm(
daboiibiltbrumxwx^QT\ocAcvc\^vt,vbithef^turus, ibi cof : aac per
tcmporalem, vc,f maqtf.er le^tt.ciifcipv^ Uatidinnt aut pcr comparnniium
. vt , y^a//fl/ wrfr/, /rff/ 2^^;7// //2 - ; aiic pcr caufaleii-i : vc ,
qMniamn^n fkit^, JhrtUfcttntcampi ;auc per rclatiuam i vc, mercaiores
lucrati sunt muhtimquitamenUborauerum., Erhofumficdifttn- dio
perlineascommaravocatas. Omio decompoifcA conftat cxperiodis plurimisipe-
nodusemm fir, cum ex finali Dunao. velexordioinfinem; oracionis
perfedxabfqiie ruipenfioneaudientis peruenimus. Ibi pttndum &cimus: omnesergo
periodi pund^is adftringuntur,vtinprima CICERONE Epiftola. Egoemni
•ffici9^ep4iih piefdte ergdte^Cdtefis fatisfacio emmbus i mihiipftnunqnam
fatisfacio ^ &c. Ac pcriodus diftinguitur percola&commataapud
Ciceroncm.Cola funcparteg. periodi maiorcs : quarum quxlibetquafi perficitoracio-
nem,&in dido exemplo terminatur in ly omnibttt, Et horum diftmcflionobisfic
per punda duo ,auc perlineo- lam cum puncflo. Commaca vero func parces
mmores, cx quibils cola conficiuntur Ucetnon omnia femper, vt i
iodiAo exemplo. Vbi poftquam
dixttammofffcioySiddityacpoiiufpietdtey quod diAinguicur a prioriparte
periinea. Confideranda eftetiamiquod vbi diffidium maius eflincer
commaca,ap-- Sonendum efl pundum cnm lineoia: vbiminus,
lineoia': iie putido. Similiter in diui fionek compofitorum^ ali^.
quandopun&ocum linea^vt«^ ntdgWerlegit ^dtfcipvU^»Jiffis/:aliqnando duobus
punAis :yt^Rexcafiigauitml^ Iite$'qttifugeriimdepr4i0, Hinc eft , guod
antea^uer&ri- uamponuntur pun6i:adtto,(i nonett completa
periodus> in vno: Quando maximcaduer/acur, vt.Pctrus rfido^ui:
fedfilius eius ignoranS' Aliquando lincola , vc, Petrus c$ doHus
quidemjednonvalde, Similicerancc relaciuamcft lineola in
modicOjVCj/^f/rflJ, qtticurrit^moaetur. In mulco,. iuncpunda.vcfupra.
Similiccrponicurlineola anteno- tas cogalaciuaA^quaado copuUs
i^.u^gitivVtt^^/Wfiffrir Mmi«^quado non mulcumy poofta,vt,/rr/r0ir eMrru
: fii propeM 9(eafum, AliquatiHo nihil , ii Yalidifsimc copulac ,
vc, Petrus evnditus darui nohilis^ fed & Scc. idqiie magis,vSi deeft
copula,abefto 5c lincola. Ponitur eti.irn puntflum^vbi
didioeftnota; & ngnifi- cacpcrvnam literam ^vcM-T. CicerotiSc D. Francefco:
&vbi per plurcs vc Cic. pro Cicero : 6c Franc. pro Fran - cifco.
£ciahisv^lecconrenfusrcj:ibenciuxu,§crauo bre« uiecacis. Ait.
I. LEgereauccm,eftocuIis,qu fc npra.-crunt-^colligcreiit
mentc,ac mox per linguam colleda icerum pronun- " ciare. kaque eft
circulus , ex dicere , pcr (crthere^^le^en ad tpfum dtcere, Ocuins fen(us
lcdionis ziauduus didio- flis. 1 Qui ergo iegic,prius
difcaccharaderum iignificationes & pronunciacionem. Quasdacninicum
gutturc,vcvoca- lia quxdam lingua , & paiaco , vt confonantes ,fic
femi- oocalcs ;& quacdam labiis, vc mutx , pronunciancur. Si-
militerquid valeanc punda,&afDiraciones;doceadifunr, qui
legeredifcuntfiuxta phmi iiori pr^cepca. 2 Moxquemfonum ,
quacvocaIis,cumquaconfonan« ce, faciat* Vinculum enini confonantiuin
vocalis efl. Faciliatttemaddifcttnt, ficonlbnanseundem fonum fer.
uet cum omni vbcalf. Hincfic,vc, quoniam carcmus altero , C «non poffint
facili noftram nationis aiien^ linguam,addifcere. Alicerenimpronuncio,
C,cumA, & alicer C, cum E, fimiliccr,G, vt norum efl:. Vnde deri-
uationcs verborum ,&cafusnommum fallunr.Cum au- differRegis itcluopi;
filius,//g4^, pronunciabac,/r^Aw, i (^rammaticalium
£ampanelU] dcriuationem falfam exofus. Ec pro C(£Co , ctUo
diccbar^ vc C , fecundum eflet primo fimilc. Nos aucem ha:c
non cogitamus, vfu dudi: 6c quia; pueri noftri nefciunt dubitare/ed
authoricate trahuncur. 5 Prius quidem fimpHcibus ryllabis,vc^<^,deinde
com- pofiiis.vc j^r./, airuefcanr. 4 Tandem vc didiones cocas
pronuncient didindas, iK)n n>ixcascumalii$,proucin copuiando dicere ,
aiTue- faciendi func. Mox enim vfus, vc celeriterlegant, pre-
ftabit : veluti Cithara:di, vbi primiim elemenca, &
difcri- niinafonorum,&confonantias calluerinc, in eifqueaf-
fueucrinr. 5 Item quomodo pronuncianda interrogatio j quomo».
(io admiracio, &quomodo lcuisoratio. 6' Item inpcriodi finc
paufindum. 7 Item diftmguant legendo cola commata, illa ma-
gis,ifl:a minus.vcfen fum aonco Qfundant, necdifTocicnt:- Verumque enim
ti 6'fu m . Quiautem carminalegunt, carmincis pedibusqua/f
incedant,nec fenfum obfcurent mctriamore : qui pro.* fa5,,numeris,qui
Philofophica grauiter. Item quar abbreuiationesfinrin vfu, & quomodo
ci notandar. Alia: enim aliisnationjhus. Item quibus acccntibus lint
pronunciandicr yllabap. vltimc,& penultiniii: : 6c monofvllaba in
vocalem deii-- nentia : & hoc ad quautitacem fy llabarum fpedac, ex
Ar.:, temecrica, - Quxvoces quibus verbis defcribendis func apcx^ ior;
Saecicaiuuenies. CVmirouamlinguam difcere legendo cupis :pone
feriacim vocabula noca cu^ linguj^, cor,quoc funt Ju
terxeiin^quamaddifcisiicavtprimxlicer^vocabuiorana
Lihertertius. laceant fecuhdum fcriem Alphabeti difcendi.
Diclio- nesautemtux lingux iiceris propriis priLis,dcindeaIie-
nisalternadm exurabis. Tuncenimmirafacilitacein vno dic.quibufquclegereaddifcet.
Gognitaemmfttntiumi- aaignoratorum. De eHfjtic^ iane ferfnonum
Granmaticali* TOn modo GrammtticiTidetnr
offidum ,tradere' 1 A| rcLtionem rcAi loqucndi & fcribcHdi &
Icgepdii fed infnper declarandi fcrmoQCTO.fiUC di^kumfiucfcri:-
' ptum a quocunque autorc. 2 Hoc quidem verum , quoniam
omnis- Autor Gram- niaticus primo eft,& mox Philofophus Ivhetor,L
ogicus, Poeta, Mathemacicus, Hirt:oricu5,Mcraphyficu\ Thcologus, 5<c.
nemoenim fcribicin quacumquercientia^nifi Grvimmatico 5c congruo fermone.
At plujr^ pr^Iumit Grammatica, Philpfophica^quam ciuihsi 3 A t cum
omnis fcientia-popriis quibufdam vtaiur vo« cabulis,quxapud
vuigusaliumfaciuntfcnfuni, res quoquede
quibus.traclaniigDOtacfUDrvu)go^inTheolo^; ^ & Aftron. patet. PfopjCf
rca non puto Graciunatici efte .ciuilis.omnes fenitoncs enucleare ,fcd
tahnnn vulgires familiarcs .quiin cpilloliti^l^Q^c^jbntineDtur.
Adde eciamin Po^tis & Oratoribus^^To|i(1Ck.i.deot^^ Ij em^
propius ad vulgi inftrudionem adcedtmr. Nihil oniinus dicendum , quod exponere
poetas 6d oratorcsnonfitisvalent^nifiquiarcem poeticam &: 01 a-
toriam etiam didieere ; ergo noii pun Granamacici eil oratio
ipfbrum. PlaroetiJin cracilodocet
impofitiones vocabulorum jTon efle Grammatici, fedfapientjflimi Dialedici,
idjjft Mecaphyficireriiinuentoris&fcicntiarum ordinaroris-,
6. Pxiuseniaioportecicj^ Ctfeta&deiadc notpinarebut^ i$o
U, f ci t i s i ni p oncte : Gramma tic us ^tgo co n ferua c enu cl
ea t hon|inuenic ncc imponic. Inueutor bombardse dcdic hombardx
nomen, 6c noui hemirphenj Amcncus Anie- ncam
dixic.&jlouispedifrequosplanetasvocac Galileus " Mediceos : non
quidem ex reinacura ifedpkcUo hum^ ino/xpeque cafu.
Nominaquidemdcbentabipfisrebus nooninatts ex« primii vt bombarda a bombo
ardente huius inftruroend» &lapisd ia:dendo pedem,&fol quia
roloslucecSed quo- niam rerum eflenciae latent, & proprietacesfcfnt
inn Qmi- natae»8cconfu&: &c philorophifenim
inueftigtitoresco* gunturvuIgariTCt fermone. &Principesad
libitumfine arteimponuntnomina>& iie, dcab euentu
,ra:p&:noa potcflcercafcientiafieride iproruimpofitione
nccfa<fta leruari quamuisinhoc Hcbrari fint cxtens ccnaciores*Icem
quoniam quotidie voces corquencur ,mucilancur,
breuiantur^producuncurj^cransferuncur.vt iy, loannes in Hcbraro, aicicur
Ican Gallicc;, Ans Germanice , Gro. uanni in Ecruria : lanniin Calabriai
CianniParcenopeis: crefcitdifficulcas. Grammaticus ergo non declarabicquiddicaces
rcrum pervocabttlafignacarum^haccenim pertinenc ad fcien*
'tiasillarum renim:fedtantummodo vocom fignificationes, & ftrudttram
orationis. Vnde Plato, profanosvo* * catjGrammattcos,
qmTOcabulaTheologorum declai»- repraefumunt, magisaatem
fificirridere.Idem S. Greg. f Propriaautem Gtammaticomm declaratio
eft ety* inologia,qua*nonrefpicit quidditates « ad quas
nomina imponuncur^fed vnde imponuncur.Cicer.i. Acad •& qua '
decaufa, «Sca quibus&quando, fipocis eft. 10 Ecquoniam vocabula apud
alios Aucores aliarum fcienciarum & apud vulgus aliis tempoiibus
aliter SIGNIFICANDUM apud PLAUTUM aU erat jrcuU Sc quafi ollay APUD
VIRGILIO eih naxima xdm regiarum. Item lusapudlu-
rifpcritose(l/ifjtf,apud Oeconomos eWhoJiH ^wndc vulgo feruis distributio
quocidianadicitur/ii rim.Qujt Phy ficis eft
r7ifw>i.f,Lo£;icis/tr^f/mW;^//^, Soloni/rjc, itcm hypo^.t/jsMedico c
fl: fedimenf^m v rinq: G rcXci s e fl h(Iantia indiuidua Thcologis perfona
perronn auten:i Comicis e^laruabLC, Propterca Grammaticus iflharc onmia scire et
declarare deber, 5cquarealijalitervtunturi^confu- ffonem/ermonis tollere
qaantum poteft. n ItemfigttrasGrammadcales , etfi poteftedan^ Rhe^
thohcas&pocricas dicec«&cbnfl:ni^onem orationis. 6cvaTiof diceodi modos
rem eandemi & eiiocleandi de linguain Ungixam :id quod
dicitorinr^rpr^cacio; la Vcitor enim grammaticos etymologia:
interpretatione, dercriptione, 6cdefinitioneali (^ando, fioecircom' Locutione, quando
vocabulum ceriumnon habet vel res vocara, eftignota. Etymologia
docet;vnde vox imponiturV& quaratione. Addetquc! quas pafTa eft
mutationesapudmul- tos. Interpreratio de lingua in linguamfert notitias,
bL de proprietate ad metaphoras et ceconiierfo. Defcripno REM
SIGNIFICATAM PER VOCABULUM MONSTRAT ex effedibus et similitudine aliarum et quiburcumque
potefl adminicolis. Definitio per similitudinem, ic dissimilitudinem
proprias, est entialeiqnevr per genos et differentiam et circomlocutio pertni|Ica vocabula unum
deciarat. 1% 'Jteni notabit Grammatieos synonima, vnioo<sa, jtk
qoioocai;^ 6c denomination^s. Ad qoas redocitor dertnatto vocabi^bt»i»i$[ Vul^
& cafoom ex noroinaCt; cioo.6c temporom.ex priHnf^teritis &
fotorit,vtnotar jGcIliosnon femei» Icem'compofttione$,& parcico]as; emimqtievfQSyVtin
i.lib. notacom est. Item qua pars orationis eft quje libetdidio, qUem Iocum habet
inuruura: 8cqucm cafum exigit, &c. Dccarminis et accentus notitia dicemus
in poetica, quienccefTaria eft Grammatico ad docendum pronunciationes.
Item de figurisorationis in Rhetorica esl: fermor quac necessaria rTunt ad
fermones eorundem enucleandos. De figuris vocabuloxam &, ftrudura & liocin; Ibco
cJttac syntagOtta,; j4ffendix dc phi UJophka lingua
infiitutione. Slquis novam linguam philosophica constituere
vellet formare literas debec consimiles instrumentis et sufficiences abfque
variatione in copula vocalijum cum consonancibus, vcm r. lib & in Poccica
docuimus. Imponere nomma ex reram nacura & propriecacibu Verba omnia ex
nominibus deriuare & vnius cbniugationis omnia excepco substantivo & omnia
cempora onmibus cribuere et ordinare ea ex adibus essendi, existendi, operandi,
agendi, et patiendi. Parcicipia pra:cerici, et pnefencis, se fucuri cam
adiua quam paf Hua. caniaiSlu aliaqiuun pocencialia. Pronomina omnia iuxca omnes
species suas et non a dissidentia. Adverbia exmodi$, locis, temporibus
et circumstantiis a (3: cum addere. Adnomia vero ex circunstantiis et re spedibus. Coniunctiones temporales, locales, sociales, difrocxale$, continuativas,
conditionales et alias ut suo in loco
dictum est. Casus omnes distindos in fine, et articulos ponec æquivoca, synonima,
et metaphoras ab olebic: cunitis rebus proprium dabic vocabulum, ut tollat confussionem,
quas videtur pulcracum sic vitium in oIitum: hac omnia in libris hiscecribus
liquido constanc, et ex Mc- altius constant. Ars mensurandi versus in poetica posita est syllabarum
quantitate sufficic quod Grammatici feribu QC rationes autem a poetica pecancur.
Tommaso Campanella, al secolo chiamato Giovan Domenico Campanella, noto anche
con lo pseudonimo di Settimontano Squilla. Tommaso Campanella. Settimoontano
Squilla. Giovan Domenico Campanella. Campanella. Keywords: utopia italiana, lingua
artificiale, lingua perfetta, la lingua d’utopia, lingua utopica, l’utopia di
Campanella, il problema del linguaggio nella utopia di Campanella, grammatica
la prima parte della sua filosofia rationale, citato da Vivan Salmon (Keble,
Oxford) per il linguaggio inventato per megliorar il linguaggio volgare. Grammaticalium
libri tres, Parigi, vietnamita, armeno. Deuteron-esperanto—Highway Code -- Italia.
Campanelliana civitas solis CIVITAS
SOLIS – Taprobane – Sri Lanka -- -- Refs.: Luigi
Speranza, "Grice e Campanella," per Il Club Anglo-Italiano, The
Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia.


No comments:
Post a Comment