GRICE ED AQUINO

 IN  LIBROS PERI HERMENEIAS  EXPOSITIO  "ET  ; Ἶ ;: ^  s s ye xv pr Wu  T ἐπα νύν, es ocuscide ἄτα d ᾿ 5 t NAE ; vefiusi:  E ΥΩ D  ; i P ὃ qu τῷ My δὲ L  1 Ἂν , , οὐδὲ d Je ^ia 1  ῷ viel. δὲ : i m. 3 A E A La cem au  ^ sese "o AMIUADA Gd (Ü 3 m US ΟΞ ΊΩΝ . ββῷ!ς  τ 5 Ses ΤΣ M E puo uw gr e qas vy T veu ΠΤ ΎΤΟ  j y 53. Ὁ: DIENEN E V Ax. APER ἀξ à ur Er. fossi Eos ;  gu e" ΨὉ 1 vcra QYrgeum om "m δ sabe iudi ia guis aM  E πὰς, τ E ᾽ν, Xa SERIES, ἘἩῊ ἢ 7 ἜΤΗ Ν uenis oat. Aquam eed,  S RT τ BUE. τῷ 5 Syd Η Ὥς AD. ΤᾺΝ EO ESI erdyel. nlbeen, Án  j . NET * AM nutem um ex κεῦ) SAneg as dise ed  , | fis : ᾿ jd misa apa. Scots catena wed cibo DM EET [  3. j 2 ^ our Tyecséeb indt e nwe  F * ἢ E eu zd Wen  r t A í Ἢ Lr ἔξω Tum nc  : ze "T ES n qua acénu da :  See ci d "AUEY dA (a ἔδυ not ^is egit Dri.  "ies K » ) ! aedis d: $5  5 qui ji νυ A MEER ἢ «uunc. di  4 2 ; í Í " " j " i [x] P M Sega: A a x 4  ΓΟ Ἢ M. rd gue zu v Rede Sade 4 "Uds icon ἢ. es dip :  RAS ; : Miu JE ogEESL wet ἢ ἐλ παγδα pynuet Mene σχῇ ἢ. το σα ἐν:  Ξ à "I "TER E c IM IE * she Ἶ ΠΟΎΣ ΤῊΝ ξαπτώγε. , S  Ὁ" vk aee Δ εξ Pam - pina  ἿΣ ^ AM ^ dox jos:  ay  JU E γι Hide dta vos abii hn:  " ; b-X4 ET  , Ρ 5| cm Toy € e gehst: ahead fS "  Lg m tme 2 PLygIsysy wil Ooymesdia. ἵ bu Byte doner iiri, ecd fudcMbs ὩΣ " E.» ncs Eurtsuii Ege 1 ds énmprimiokgoe oi UÉ  CHINOS TV NET . 51052 aea να νῆζοιν 1 Pune; τ, oy BENT. Ü  ; Ν ; ᾿ ! bcr Mee s iemtant. iita, ΓΝ  : Hx " sse d We agis d Migiiengt Dying  : Sagem ἐξ spe Fs  1  d  EIAFIACP|DBO  uae  A  fuerit s. Thomae occasio interpretandi hoc Aristotelis opus de primis  A (Logicae elementis declaratur in Epistola nuncupatoria, quam Commentario  ( jpraemittimus. Hanc Epistolam, quae in nonnullis antiquioribus editionibus  ex legitur (ut in Veneta Peri hermeneias et Posteriorum analyficor. 1526, iussu  ac  impensis nobilis viri Lucae Antonii Iunta florentini, et in altera etiam  Veneta 1557, apud Hieronymum Scotum), Echardus tom. I Scriptorum | Ordinis Prae-  dicafor. ad annum 1274, pag. 283, col. 1, testatur in omnibus codd. mss. a se visis extare.  Revera extat in codicibus Parisiensibüs, Vatic. 2115, et Urbinate. Eam uti genuinam  habet laudatus Echardus: nec dissentit De Rubeis, Dissert. XXIII, capp. 1 et nr, n.r  Hunc autem Commentarium docti viri magno in pretio semper habuere non secus  ac alios, quos in altioris philosophiae Aristotelis libros s. Thomas conscripsit. Aegidius  Columna (t 1316) romanus ex Ordine Erem. s. Augustini, in commentariis quos et  ipse scripsit in librum Pez? Aermeneias, saepe verba s. Thomae recitans, ait: Dici Ex-  fositor. Hinc Ludovicus de Valle-Oleti Ord. Praedic. in brevi historia, quam scripsit con-  ventus Parisiensis (eruit ex cod. ms. Victorino Martene vulgavitque tom. VI "ferum  scriptorum et. monumentorum 8. vm, col. 549), postquam catalogum ordinavit Opp.  5. Thomae, de Commentariis eiusdem in Aristotelis libros haec profert notatu dignis-  sima:  »  «  Sanctus Doctor scripsit multa de scientiis philosophicis et habemus videlicet,  Super librum Perihermenias. Item, Super librum Posteriorum... Yn exponendo autem  »  »  litteraliter Aristotelem non habuit aequalem; unde a philosophis Zxfosz/or per excel-  lentiam nominatur » (Ib. col. 561). Quod Valleoletani iudicium prima medietate sae-  .culi XV prolatum - posteriores sapientes unanimiter confirmarunt. Scrutatur Angelicus  textum Aristotelis, et in antecessum succincta ac perlucida analysi argumentum eiusque  partes principales ac subdivisiones ob oculos ponit; deinde ad partes singillatim interpre-  tandas procedit: nec in cortice litterae sistit, sed ad medullam penetrat; ita ut miretur  lector tantas divitias in Philosopho esse, quae prima fronte haud conspiciuntur. Ve-  rum non Aristotelis mentem solum recitat Angelicus, sed de thesauro suo multa profert ,  Stagiritae doctrinam mirifice amplificando, corrigendo ubi opus est, illustrando semper,  ita nempe ut Expositor Aristotele sapientior videatur.  Opus istud Peri hermeneias, quod apud graecos unico libro continetur, in duos libros  a  quinque  latinis interpretibus divisum passim reperitur: quorum primus priora novem capita,  reliqua  (x-xiv)  alter  complectitur.  Hanc  divisionem  sequutus  s.  Thomas  integrum primum librum exposuit, sed in alterum nonnisi duas lectiones scripsit su-  per primam partem capitis x. - Piani editores hanc in fine notam ponunt: Comenta-  riorum α΄. Thomae Aquinatis, quae ob eius mortem incomplefa manserunt, finis. At  mortem non fuisse in causa cur opus non compleverit s. Doctor contendit Echardus, in-  quiens, vel quod nimiae occupationes obstiterunt, vel potius iuvenis ille et sapiens Praepo-  situs forsàn praesens plura non postulavit, religionique habuit maioribus intentum in his  tyronum propriis diutius distinere.- Addit De Rubeis quod opes zncompletum mansit, nec  ab alio subbletum: quae ultima verba quo sensu dicantur a viro eruditissimo haud facile  Opp. D. Tnuowax T. I.  Lp*  s.  intelligitur. Eum namque non latuit a Caietano nostro fuisse suppletum, quod in Com-  mentaris  Thomae desideratur: quod Caietani supplementum pluries typis editum  huic Editioni adnectimus. Verum et longe ante Caietanum nonnulli incompletum Angelici  opus supplere moliti sunt. In Veneta Peri hermeneias editione 1477, fol. 21 verso, legitur:  Explicit sententia libri peryermenias secundum sanctissimum doctorem Thomam de Aquino.  Deinde fol. 22 recto: /7oc quod sequitur est secundum. expositionem Gratiadei de Esculo,  Ordinis Praedicatorum. Ef fer eum completur lectura haec: nam 5. Thomas non flus  fecit ioríe fraeventus. Incipit: Dezude cum. dicit: Similiter autem se habet, distinguit  enunciationes, quae accipiunt bro subiecto nomen finitum unzversaliter sumptum etc. Deni-  que fol.32 verso: ZExfAceu supplementum in librum. secundum  Periermenias. secundum  Gratiadeum de Esculo Ordinis Praedicatorum. Floruit Gratiadeus, iuxta Leandrum AI-  bertum, ad annum 1341, et eximius fuit, inquit Echard, et celebris sua aetate philo-  sophus et theologus (Scerzptor. Ord. Praedic. ad ann. 1341, tom. I, pag. 603). Supple-  mentum Gratiadei extat etiam in alia Veneta editione 1495, sed additur ex commentariis  eiusdem Auctoris zz eosdem. libros Jristofelis excerptum fuisse (fol. 15 verso). Denique  in  tertia  editione pariter Veneta 1496, fol. 15 recto dicitur: Z"/wres eiusdem Ordinis  (Praedic.) doctores clarissimi suppleverunt, quae nempe deerant Commentario s. Thomae.  Revera in codice Urbinate post ultimam s. Thomae lectionem, haec leguntur fol. 233  verso: ZZucusque scrifsit s. Thomas de Aquino Ordinis Praedicatorum. Ea vero quae se-  cuntur scrübsit frater Robertus de l'ulgarbia Ordinis eorumdem. Praedicatorum. Incipit:  Szmiliter autem se habet. In hac farte multiplicat ofpositionem in universalibus etc. De-  sinit fol. 241 verso, col. 2: //e/ de eodem in diversis tempore. Tum: Laus fibi Christe,  Explicit expositio secundi libri Periarmenias s. Thomae de Aquino. Sed finita fuit per  magistrum Robertum de l'ulgarbia Ordinis eorumdem Praedicatorum. Finis. Fragmen-  tum huius supplementi, sed sine auctoris nomine, habetur etiam in cod. Vatic. 2115; ex  quo eiusdem antiquitas constituitur: codex enim est labentis saeculi XIII. Codex Pari-  siensis 16154 habet et ipse fragmentum, sine nomine auctoris, alterius supplementi cuius  specimen exhibeo in fine Commentarii s. Thomae.  Tres supradictas Venetas editiones saeculi XV prae manibus habui in adornanda hac  Leonina editione. Prima, anni 1477, zmensis Johannis de Colonia, scatet mendis;  altera  1495 per Bonetum Bergomensem, expensis Octaviani Scoti, swma diligentia  castigata fer quemdam fratrem. eiusdem. Ordinis (Praedicatorum) v/ae regularis frofes-  sorem, tertia denique 1496 cum supplemento Caietani per Otinum Papiensem, impensa...  Alexandri Calcedonii, pisaurensis mercatoris. His adde duas alias editiones Venetas, supra  etiam recensitas, saeculi XVI, quae praelaudatum supplementum habent Cardinalis Caie-  tani.- Rari nunc sunt codices Pez Aermeneias. Duo extant Lutetiae Parisiorum, quos  Romae penes me habui. Codices sunt saeculi XIII, in bibliotheca Nationali signati  sub  cae  nn.  16101  et  16154, Collectionis operum latinorum, sed erant olim bibliothe-  Sorbonicae, cuius sigillum impressum retinent. Primus membran. in 4, diligentiori  scriptura exaratus; alter vero, item membran. in 4, lectu minus facilis est. Hos có-  dices olim in Sorbon. recensitos sub nn. 804 et 867, se vidisse testatur Echardus  Op. et loc. cit. - Cod. 16101 (in Sorbon. 804) continet Commentarium s. Thomae in  Peri hermeneiam (fol. 3-22); commentarium b. Alberti Magni in 8 libros 7ofecorum  (fol. 23-110); commentarium eiusdem b. Alberti in librum ZeucAorum. (fol.1 12-169):  in  »  eoque legitur: « Iste liber est Scolarium ex legato magistri Henrici de Leiliis in  Brabantia,  canonici  Leodiensis, quondam socii de Sorbona. » - Cod. 16154 (in  Sorb. 867) habet Commentarios s. Thomae in libros yscorum | Aristotelis (fol. 2-66);  in I et II PosZeriorum (fol. 67-93); in I, II et III (octo lectiones) De cae/o e£ mundo  (fol. 94-123), cum supplemento ;agzsíri Petri de Zlvermia; in tres libros De amima  (fol. 172-202); in Peri hermeneiam (fol 259-271 verso et ultim.). Continet praeterea  commentar.  Aegidii Romani De generatione (fol 136-170), et eiusdem commentar.  (incomplet) super librum Z/ezcAorum ad Domin. Philippum Comit. Handrens. (fol. 204-  257). Additur: « Iste liber est pauperum Magistrorum de Sorbona ex legato magistri  »  »  Iacobi de Padua, doctoris in theologia, medicina et artibus, socii huius Domus de  Sorbona Parisii. » - Tres insuper codices eiusdem operis exstant in bibliotheca Va-  ticana. Primus est codex Vatic. n. 2115, membranac., in quarto, saeculi XIII: nonnulla  Aristotelis  continet  opera,  inter  quae librum eri Aermeneias (fol 34-43). Huic im-  mediate subnectitur s. Thomae Commentarius (complectens folia 44-48 palimpsesta, in  quibus Aristotelis erat liber primus 720f2corws), scriptus manu diversa, minuta scri-  ptura et ferme sine ullo margine. Est codex caeteris, meo iudicio, praestantior. Quod  Fol.  si in ipso lacunas interdum ac saepe sphalmata offendimus, talia tamen haec sunt ut  seipsa prodant. Alter est Vaticanus n. 784, in fol magn. membranaceus, saeculi XIV  ineuntis.  195, recto, legitur: Zuczfut sententia super libro Peryarmenias secundum  fratrem Thomam de Aquino Ordinis fratrum Praedicatorum: desinit expositio seu sez-  lentia  fol  229  recto.  Praecedunt duo alia opuscula, nempe Cow£ra impugnantes Dei  cultum et religionem (fol. 1-84) et Zxfosifio librorum. Dyonisii (fol. 84-195): sequuntur  autem:  .  Couíra pluralitatem formarum (fol. 229-244); Zvactatfus im quo principaliter  beatifudo: consistat creata, in. intellectus (sic) vel voluntatis (fol. 244-249); Quaestio óre-  Ve (sic) edifa a fratre Thoma de Aquino Ordinis Praedicatorum de fide, sbe et caritate  (fol. 249-328 et ultimo). Quae opuscula utrum omnia s. Thomae sint nec ne adiudicanda,  suo loco dicemus. Codex est nitidis characteribus scriptus, sed ab amanuensi ignaro tum  philosophiae, tum linguae latinae: unde mirum non est si erroribus scateat.- Tertius est  codex Urbinas n. 214 membranaceus in fol. parvo, saeculi XV. Quàmvis nitida scriptura  exaratus, inscitiam oscitantiamque amanuensis passim prodit; et scriptus videtur non  ad studium, sed ad solum ornamentum bibliothecae. Complectitur folia 306, et praeter  Commentarium in librum Peri hermeneias alia continet opuscula, quae s. Thomae licet  tribuantur, non omnia tamen s. Doctoris sunt. Nullam adnotationem codices Vaticani  habent. - Exinde colliget lector codices Vatic. 2115 et Parisiens. longe maiorem, prae aliis,  auctoritatem praeseferre quoad librum Peri hermeneias.  Codd. et Edd. citat.  Cod. Vatic. 2115  »  ΡΒ  σα»,  V  »  WV.V  Paris.  Paris.  16,154  16,101  Vatic. 784  Urb.  214  Editio Piana  Editio Veneta Perih. 1477  Ed. Ven. Perih. 1495  Ed. Ven. Perih. 1496  ἐμ eunübdoc .c2ouawd de Bgisdbengt-oorgalaosdit ut enótfseb ciegosil- sD widosbiy  τ  ΠΑ τυ πῆς  Προ δ τ} sé madeaw erede) apsbenis9 293405 3aquent esYE πὶ τσ δ ἐπο τΌῦ ΕΣ  ρασίνης  ἀερ  τ  ρα TERM, LO “ἄξει ε ὥραν es; smin T sende  “πο 4Ei-p& ciel vrbe &, o opum aou p T9dub duiaqo doni roo saidiolah.  ni,  i  Lupe  2  V^  pinpeura B hp nietbuasigk ;ü02 ) Àgul'udgts  mmy  x  destavio  GUHBEE  oris eros s (aes  s ginor Cae ES  AP:gabst  ie om ractq ejl ἀπ. gilssoderth. Aapdiup  σε  "uus:  deabus  Nen OR  seprotona Maboo del « ugiat: "ollas nie anasl de sfiiq  ΟΥΤΩΣ cain Lbs xAsic dia. $d5&a Ὁ: "tuabiestnris esauónlt οὐαίμδαιξ  ποία εὐθαδιρμε ἐπ Lit qi - οι ai (p 8v arcannmgyiu V codage E  να ον  ON, aw, ἃ Pe €  της -idieta (xS: Ait)39L- git msn  AU  ous  Vw cummslogotoem -veoas A Tool  ues  οὗ, Woo C Maths. sS RD  MA VS pex) Aquae psi aq" hi! τὰς ἐπὶ; πιι ϑϑ οΎ8 1" Let! ΧΕΙ  Aot Mies  τέ δ ioo t8. 01), Mute εν, vicio est cepi 20 (E 1: doll) yeso e ^scwu dits  Ke MS AX CAN ax aet v (pe Sees. .Loi)- swine NR HERAA, "Ac Or cM  αὐτὸ aed: sor s-Lb&. deb ssa δ: τῷ νυ όσα a o efe Sore:  dodiexoa Noctis cA,  ge  Ny νόον fs cae V conor vocas D  cahaeL. pete ih ύσας ὙΠ} d  sdnneodpbudas arp ouft Jede βαρ τ X ox actenttey suns εἰσοομαοιορμε) Aoanshroag : βϑὺξ να  MG  iudiritoteaito eibüie:den. x3) ses po  ἘΝ  ΠΥ deo dpon retintitit Poeti cca  Passo Ealué εὐ πα δος NA ligas ; /ecniip datus D:  TUE  aes " Πᾶν Ἀν’ ἄραι mieesq.à  ;  ^f  ροὰ itiast y  wiped ὑπ uh E x fici aWiispsiqmo . Aunedibildid: yos as iu uri we uni ri  jooh sedet E vs sonp welügoauqo Tscifnoo- sila. egistídeamori irs LH παρε! Born  iis ἀρ, «ooi boo cnaengitetoabu: παρ οὐ. mua. siwfabKL £^ mstist Animo sinis Ai d  diu. Sap Lr πα adisizsf do € τῷ aita V- sodibpno voixsh fapiliod. abaíicia  T  irc  44557  outre  we  Wan  sed  xar  Me  im  κύων  OCA.  Fyucetuit-  ew  ECC DRE  ἄρ  oM  ruf  "Y CES:  usan plan] ivo, isridit-bsovp.osmisiedobiq €  ease,  d  sr  eit STE  iM  Bswg deli  sap  à  oU ppl Auichegis, alteértas epa  (E orae.  V  &  ,  pese emagibus: badsun nm.  dJebgueuty ade. MINI  Ty τον 3n: feat.  edesh. EJ aet (Pea edic uerum) υὐβοο σχῇ  EUN  (s  VEI  :  05:  dam  de Jil sd Qmm Pagiet ᾿  ΤΙ  QRBd His oír ugs  alias eiie  coii ate Aupplerlenturta babes  IN cho pna. Dub xat lutetae P  Pct abd avos Marce XHL x» bibliotheca :  Dod: qb  3*6  dee  jx  md.  LOI  ae.  hana  n  in md  AT 253 y 73 ὅθ. tatnotaf.,.  $3 ds ΝΣ τ ΠΝ AE n  6s  MEM  ρῶς  uL.  Ve  Ww.  "EPheie:  ab  :  oETAm -  TUM e d pu ΩΝ "  "τ΄  τὸ,  μων 4} qe: ctetu  |  mans b Afbsetü Minis US  my:  d.  fibeten dodo hortatis Lol τὰ  PAM Jegato ipagtstit Hénrisà ide  B -  "M P  SOCH  de: Pear NN  T nt aote te Δ ΟΣ;  esee Foe de γάδτονεε, in tnm  res RA TTL "VePSo b uMtim,  &  ν pec I ics HOT 70 jc :  tinm ad deno; Philtgpuin C "orit.  Fus M, gt SROIR: quee Sorbi  :  zw  E  1  DIVI  IHOMAE AQUINATIS  DOCTORIS ANGELICI  IN LIBROS PERI HERMENEIAS  EXPOSITIO  EPISTOLA NUNCUPATORIA  29  v  DILECTO SIBI PRAEPOSITO * LOVANIENSI  FRATER THOMAS DE AQUINO  SALUTEM ET VERAE SAPIENTIAE INCREMENTA  nem adhibere curavi, hoc gerens in animo sic altiora pro posse perfe-  ctioribus exhibere, ut tamen iunioribus proficiendi auxilia tradere non  recusem.  Suscipiat ergo studiositas tua praesentis expositionis munus  exiguum, ex quo si profeceris, provocare me poteris ad maiora.  z) Dilecto sibi Praeposito etc. - Cod. B: Dilecto sibi | dam Edit.: « Quanquam, inquit, multa sint Aristotelis ,  Proposito (et ita A) Lovaniensi Thomas etc.  »  quae subtilissima philosophiae arte celata sunt; hic ta-  6) Multis obscuritatibus involuto. Consentiunt commen- | » men ante omnia liber nimis et acumine sententiarum  tatores in hac s. Thomae sententia quoad obscuritatem huius | » et verborum brevitate constrictus est. » Eadem ferme  "Tractatus Aristotelis. « Magna quidem, inquit Boethius in | notaverat ante Boethium Ammonius in praefatione in  »  exordio I Editionis in lib. I Perihermeneias, libri huius | hunc Peri hermeneias librum: « Celebris, inquit, apud  »  »  »  »  »  apud Peripateticam sectam probatur auctoritas. Hic nam- | » philosophos nec quaquam ignobilis Aristotelis De inter-  que Aristoteles simplicium propositionum naturam dili- | » pretatione liber est, tum praeceptorum quae in eo tra-  genter examinat, sed eius series scrupulosa impeditur | » duntur frequentia, tum dictionis difficultate: τῆς περὶ  semita, et sublimibus pressa sententiis, aditum intelli- | » τὴν λέξιν δυσκολίας.» ( Venetiis, ed. graec. Aldi Pii Ma-  gentiae facilem non relinquit. » Et in prologo ad secun-  Lo  πα], 1503).  Ege ———  ΤΟΥΣ boa iin  ix i ES 58  »  ^  ;  mou y d  rm - nsbe "  cocco Runpet 8 einoili&oqx s.  ra P RIT : anoisim bs 22  A  Barn lal ati Mind —^——  w  ;  ᾿  uf tiute ndo» ena eos per a  αν  dee  shimgmp ὩΣ sagi. wit  Τῇ  motmedoo sms  pd ooh (e n Ten qma 4 EU  ἐς  E  *  Στ un. 3 E pn: actzdsbo s imaudib euiaa  1  sod  og ujeuenp α  vt  dnd  ARISTOTELIS PERI HERMENEIAS  LIBER I.  LECTIO PRIMA  PROOEMIUM  Πρῶτον δεῖ θέσθαι, τί ὄνομα καὶ τί ῥῆμα, ἔπειτα, τί  ἐστιν ἀπόφασις καὶ κατάφασις, καὶ ἀπόφανσις καὶ  λόγος.  ΘΥΝΟΡΒΙ5, --- 1. Duplex est operatio ἱητο]θοῖαβ, simplex ap-  prehensio et iudicium: quibus additur tertia, scilicet ratiocinium.—  2.  Obiectum circa quod Logica versatur; et libri Aristotelis ad  Logicam spectantes. — 3. De titulo huius libri deque eius obiecto,  quod est oratio enunciativa, in qua verum vel falsum invenitur. —  4. Prooemium libri.— 5. Quaestioni cuidam respondetur.  — In hoc  libro Peri hermeneias agitur de nomine et de verbo non quatenus  absolute significant simplices intellectus, neque quatenus ex eis  constituitur ordo syllogisticus, sed quatenus sunt partes enun-  *  Primum oportet constituere quid sit nomen, et quid sit  verbum: postea quid negatio et affirmatio, et enuncia-  tio et oratio.  verbo simplex oratio fieri potest; et illa sunt principales orationis  partes:  sub quibus comprehenduntur pronomina et participia.  Alia sunt magis colligationes partium orationis.  — 7. Negatio et  affirmatio sunt partes subiectivae seu species, non vero partes  integrales enunciationis. - 8. Dubitatio removetur:  hypothetica ex pluribus categoricis componitur.  absolutam veritatem. - 9. Vox est quoddam naturale, et non est  proprie orationis genus. — 10. Dubii solutio:  ciationis.— 6. Alterum dubium removetur.— Ex solo nomine et  icut  dicit Philosophus in III De  SS anima, duplex est operatio intel-  XeZ« lectus: una quidem, quae dicitur  indivisibilium intelligentia *, per  DI  quam scilicet intellectus ^ appre-  hendit essentiam uniuscuiusque rei in seipsa; alia  est * operatio intellectus scilicet componentis et  eilice.  Lon est mm  *  B  omittit zres.  dividentis. Additur autem * et tertia operatio, sci-  licet ratiocinandi, secundum quod ratio procedit a  notis ad inquisitionem * ignotorum. Harum autem  operationum prima ordinatur ad secundam: quia  non potest esse compositio et divisio, nisi simpli-  cium apprehensorum. Secunda vero ordinatur ad  tertiam: quia videlicet oportet quod ex aliquo vero  cognito, cui intellectus assentiat, procedatur ad  certitudinem accipiendam de aliquibus ignotis.  2.  Cum autem Logica dicatur rationalis scien-  tia, necesse est quod eius consideratio versetur  circa ea quae pertinent ad tres * praedictas ope-  rationes rationis. De his igitur quae pertinent ad  αὐ Dicitur indivisibilium intelligentia. Ita cum editione Piana le-  gunt Venetae editiones bc et codd. ABCE; editio autem Veneta a et  codex D habent: dicitur indivisibilium intellectiva. Utraque lectio bona  est, retinenda tamen ea, quam praetulerunt Romani editores. Sicut  enim actio componens et dividens dicitur uno vocabulo iudicium,  et operatio, qua proceditur a notis ad cognitionem ignotorum, dicitur  ratiocinium; ita operatio intellectiva indivisibilium dicitur intelligentia  (Cf. infra lect. zr, n. 3) vel etiam simpliciter intellectus, non prout  vocabulum istud designat facultatem intelligendi, sed actum vel habi-  tum  eius,  nempe intelligere et intellectionem (Cf. lib. I Posterior.  analytic. lect. xxiv, n. 3).— Aliunde dubium omne pellitur ex libro IIT  De anima, quem citat s. Thomas. Ibi enim cap. v1, Aristoteles habet:  'H.... τῶν ἀδιαιρέτων νόησις, indivisibilium intelligentia; et s. Thomas  hunc locum exponens lect. xi dicit: « Una operationum intellectus est,  »  secundum quod intelligit indivisibilia... Et haec intelligentia » etc.  Haec notanda esse duxi, ut novitius ediscat penes s. Thomam et alios  Scholasticos nomine intelligentiae proprie non designari facultatem in-  tellectivam, sed actionem eiusdem facultatis, hoc est, cognitionem (P. 1,  qu. Lxxix, artic. x).  — Divisio magis ac-  cedit ad partes; compositio ad totum. —In iis, quae possunt esse  et  non esse, prius est non esse, quam esse.  primam operationem intellectus, idest de his quae  simplici intellectu concipiuntur, determinat * Ari-  stoteles in libro Praedicamentorum. De his vero,  quae pertinent ad secundam operationem, scilicet  de  enunciatiorie affirmativa et negativa, deter-  minat Philosophus in libro Perihermeneias. De  his vero quae pertinent ad tertiam operationem  determinat in libro Priorum et in consequen-  tibus, in quibus agitur de syllogismo simpliciter  et  de  diversis  syllogismorum et argumentatio-  num speciebus, quibus * ratio de uno procedit ad  aliud. Et ideo secundum praedictum ordinem trium  operationum, liber Praedicamentorum ordinatur  ad librum Perihermeneias, qui ordinatur ad li-  brum Priorum et sequentes *.  3. Dicitur ergo liber iste, qui prae manibus ha-  betur, Perihermeneias *, quasi De interpretatione.  Dicitur autem ;nterpretatio, secundum Boethium,  vox significativa, quae per se aliquid significat *,  sive sit complexa sive incomplexa. Unde coniun-  B) Per quam scilicet intellectus etc. In editione Piana deest vocabulum  intellectus, quod, licet de facili subintelligatur, adiicimus tamen expli-  cite ex codd.  y) Interpretatio, secundum Boethium etc. Haec Boethius habet Prooe-  mio Edit. prim. in lib. De interpretatione (Opp.-Basileae 1570, pag. 215).  Interpretatio (ἑρμηνεία) est vox significativa, per seipsam aliquid si-  gnificans. Et quia non solum propositio (quae est vox complexa), sed  etiam nomen et verbum (quae sunt voces incomplexae) aliquid per  seipsa significant, sequitur quod, iuxta sententiam Boethii, ab eodem ex-  pressam (ib.), nomen et verbum subiectum Peri hermeneias consti-  tuant  recte  non solum prout sunt partes enunciationis seu propositionis,  sed etiam secundum se sumpta. — Sed Boethio haud consentit s. Tho-  mas,  notando quod ille interpretatur, proprie loquendo, qui  exponit  non  aliquid esse verum vel falsum. Ergo interpretatio proprie  erit quaelibet vox per se significans, sed quae et per se signi-  ficat et simul per se continet enunciatque verum vel falsum. Hoc au-  tem  proprium est vocis complexae seu orationis, imo solius orationis  enunciativae, quatenus haec distinguitur ab oratione optativa et impe-  rativa et aliis, ut in hoc ipso numero optime dicit Angelicus. Unde  *  — Enunciatio - Non continet  *  Cap. 1.  Codd. - p.: de-  terminavit. Etita  infra.  *  *  A: fn quibus.  Codd.: conse-  quentes.  *  A:  liber Peri-  hermeneias, id-  est De etc.  Y  8  cliones  *  A:  et cum.  et  PERI HERMENEIAS LIB. I.  praepositiones et alia huiusmodi non  dicuntur interpretationes, quia non per se aliquid  significant. Similiter etiam voces significantes na-  turaliter, non ex proposito aut* cum imaginatione  Codd.- P. omit-  *  tit sunt.  ACDE: determi-  *  nat; 9n: dicit.  *  AC  omitt. ad.  proprium uniuscuiusque scientiae partes subiecti  tradere, sicut et passiones. Patet igitur ad quam  partem philosophiae pertineat liber iste, et quae  sit necessitas istius, et quem ordinem teneat * inter  Logicae libros.  4.  aliquid significandi, sicut sunt * voces brutorum  animalium, interpretationes dici non possunt. Qui  enim interpretatur aliquid exponere intendit. Et  ideo sola nomina et verba et orationes dicuntur  interpretationes, de quibus in hoc libro determi-  natur *. - Sed tamen nomen et verbum magis in-  terpretationis principia esse videntur, quam in-  terpretationes. Ille enim interpretari videtur, qui  exponit aliquid esse verum vel falsum. Et ideo  sola oratio enunciativa, in qua verum vel falsum  invenitur, interpretatio vocatur. Caeterae vero ora-  tiones, ut optativa et imperativa, magis ordinantur  ad exprimendum affectum, quam ad * interpretan-  dum id quod in intellectu habetur. Intitulatur ergo  liber  iste De interpretatione, ac si diceretur De  enunciativa oratione: in qua verum vel falsum in-  venitur. Non autem hic agitur de nomine et verbo,  nisi in quantum sunt partes enunciationis. Est enim  colligitur quod titulus περὶ ἑρμηνείας, qui de verbo ad verbum vertitur  De interpretatione, philosophice reddi iure merito potest, De enun-  ciativa oratione. Hinc Ammonius in prologo sui Commentarii in librum  Peri hermeneias dicit: « De interpretatione librum inscripsit, perinde  »  »  »  quasi hoc modo, an De enunciativa inscribas oratione, nihil intersit:  ἐπέγραψε τὸ βιβλίον περὶ ἑρμηνείας, ὡς οὐδεν διαφέρον ἢ οὕτως ἐπιγράφειν,  ἢ περὶ τοῦ ἀποφαντιχοῦ λόγου » (Venetiis, 1546, interprete Bartholo-  maeo Sylvanio, fol. r, col. 3. - ib. graec. ed. cit. Aldi Pii Manutii).  Attamen quamvis oratio enunciativa constituat subiectum huius tra-  ctatus, non de illa solummodo hic agitur, sed etiam de nomine et verbo,  alüsque ad ipsam enunciativam orationem pertinentibus. Ratio est quia  proprium scientiae est cognitio sui subiecti ad quod tanquam ad suum  finem ordinatur. Non autem possibile est cognoscere naturam cuiusque  subiecti nisi cognoscantur partes ex quibus constituitur (sicut ad cogno-  scendam hominis naturam necesse est cognoscere eius partes, tum phy-  sicas, nempe animam et corpus organicum, tum metaphysicas, scilicet  animalitatem et rationalitatem) ; neque plene iterum cognoscitur ipsum  subiectum , cognita ipsius natura, nisi etiam cognoscantur eius pro-  prietates, seu propriae passiones, quae naturam ipsam subiecti conse-  quuntur (eo modo quo capacitas sciendi in-homine sequitur eius na-  turam rationalem). Atqui partes seu principia ex quibus constituitur  oratio  enunciativa sunt nomina et verba. Ergo et de istis et de pro-  prietatibus enunciationis, prout ordinantur ad principale subiectum quod  est ipsa enunciativa oratio, determinat liber iste Peri hermeneias.  Quibus constitutis, non est difficilis solutio quaestionis, quae quoad  titulum περὶ ἑρμηνείας, praefixum huic libro ab ipso Aristotele, uti vi-  detur, penes veteres agitabatur, quamque iterum recentiores versant.  Aspasius enim et Alexander Aphrodisiensis, uti refert Boethius in Pro-  logo secundae Ed. Commentarior. in hunc librum (pag. 291—2), de ora-  tione hic tractari ab Aristotele iuxta titulum affirmabant: nam si proferre  aliquid oratione, ut aiunt ipsi, interpretari est, De interpretatione liber  veluti de oratione perscriptus est. Unde Alexander imperfectum addebat  esse titulum praefixum ; quia cum ἑρμηνεία sonet orationem quamcumque,  nonnisi de oratione enunciativa, jj de oratione in qua continetur ve-  rum vel falsum in libro est sermo. « Sed, respondet Boethius, qui (Ale-  »  xander) semel solam orationem interpretationis nomine vocari recipit,  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  in intellectu quoque ipsius inscriptionis ( nempe περὶ ἑρμηνείας) erravit.  Cur enim putaret imperfectum esse titulum, quoniam nihil de qua  oratione disputaret adiecerit; ut si quis interrogans quid est homo,  alio respondente animal, culpet ac dicat imperfecte illum dixisse quid  sit, quoniam non sit omnes differentias persecutus?... Eodem quoque  modo et de oratione, si quis hoc concedat primum, nihil aliud inter-  pretatione diti nisi orationem, cur qui de interpretatione inscripserit,  et  de qua interpretatione dicat non addiderit, culpetur? Satis est enim  eum libri titulum etiam de aliqua continenti communione fecisse, ut nos  eum et de nominibus et verbis et de orationibus, cum haec omnia uno  interpretationis nomine continerentur, supra fecisse docuimus, cum hic  liber ab eo ( Aristotele) de interpretatione nominatus est » (Loc. supra  cit. ex II Edit.). Neque Alexandro neque Boethio subscribit s. Thomas:  titulus non est imperfectus, quia ἑρμηνεία non orationem quamcumque,  sed illam quae continet verum vel falsum seu emunciativam proprie  significat; neque est titulus communis nomini, verbo et orationi, quia  ἑρμηνεία non est λέξις, nempe dictio vel oratio quaecumque per se si-  gnificans, sed significans verum vel falsum, ut dictum est: proindeque  non  comprehendit nomina et verba praecise quia per se significant ali-  quid, sed quatenus sunt partes τῆς ἑρμηνείας, orationis videlicet inter-  pretativae seu enunciativae, a qua, sicut a principaliori subiecto liber  Praemittit autem huic operi Philosophus  prooemium, in quo sigillatim exponit ea, quae in  hoc libro sunt tractanda. Et quia omnis scientia  praemittit ea, quae de principiis sunt; partes autem  compositorum sunt eorum principia; ideo opor-  tet  intendenti tractare de enunciatione praemit-  tere de partibus eius. Unde dicit: Primum opor-  let  constituere,  nomen  et quid sit verbum. 1n graeco habetur, Primum  oporlet poni et idem significat. Quia enim de-  monstrationes definitiones praesupponunt, ex qui-  bus concludunt, merito dicuntur positiones?. Et ideo  praemittuntur hic * solae definitiones eorum, de  quibus agendum est: quia ex definitionibus alia  cognoscuntur *.  5. Si quis autem quaerat, cum in libro Praedi-  camentorum de simplicibus dictum sit, quae fuit*  denominatur (Cf. Albert. Magn. in lib. I Perihermeneias tract. I,.c. 1,  P. 237).  λον Waitz, Aristotelis Organon graece, p.l, pag. 323, Li-  psiae 1844,—recitat et approbat sententiam Aquinatis aientis, nomen et ver-  rum magis interpretationis principia esse quam interpretationes; verum  loquens postea de Gumposch ait: « Titulum libri plane ineptum iudicat  »  »  »  (Gumposch) quem equidem ferri posse putaverim, quum ἑρμηνεία de  communicatione sermonis intelligitur, cuius principia in hoc libro tra-  satis  duntur » (Ib. pag. 324). Adde quod haec s. Thomae explicatio videtur  haud  conformis ipsi Aristoteli. In libro enim 16 respiratione  cap. ΧΙ ait: « In quibusdam lingua et ad percipiendos sapores et ad for-  »  mandum sermonem, xai πρὸς τὴν ἑρμηνείαν, (matura) utitur. » Hoc  loco, sicut et II. De anima, cap. vi, n. 10, ἑρμηνείαν pro sermone  usurpat Aristoteles; et pro elocutione sumit in libro .De rhetorica ad  Alexandrum capp. xxur et xxiv, Quibus cohaerenter s. Isidorus in libro II  Originum seu Etymologiarum, cap. xxv, De perihermeniis Aristo-  telis loquens, ait: « Omnis elocutio conceptae rei interpres est; inde  »  »  Perihermeniam nominat (Aristoteles) quam interpretationem nos ap-  pellamus. » — Hisce de causis nuperus auctor libri De logica Aristo-  telis  existimat titulum Peri hermeneias verius verti de sermone, non  quidem generice accepto, prouti nempe est signum quodlibet sensibile  manifestativum passionum animae (ut sumitur loco citato ex libro De  respiratione) , sed prouti strictiori sensu assumitur ad efformandas  diversas propositiones.  Quae omnia, deducta ex ipso vocabulo περὶ ἑρμηνείας non infirmant,  meo iudicio, sententiam s. Thomae. Etenim cum, philosophice loquendo,  verum sit nomen et verbum, ex quibus enunciatio componitur, esse  potius principia interpretationis quam interpretationes, sequitur quod  interpretatio, ἑρμηνεία, proprie orationem in genere et magis etiam pro-  prie orationem enunciativam designet. - Praeterea concedimus quod elo-  cutio conceptae rei interpres est; sed ea de qua in hoc tractatu agitur,  elocutio est non rhetorica sed philosophica vel dialectica  refert Boethius loc. do. quae est idem ac enunciatio, qua mens conce-  ptam rei veritatem aut falsitatem manifestat. Et ideo sermo manifestativus  conceptuum mentis suam perfectionem propriumque finem non attingit  nisi in enunciatione. Unde merito s. Thomas dicit ἑρμηνείαν hoc est inter-  pretationem sumi ab Aristotele pro enunciatione in titulo huius libri, —  Aegidius Columna, s. Thomae discipulus doctissimus: « Hic, inquit,  »  »  »  »  »  »  »  »  »  intendit determinare de compositione simplicium quidditatum , scilicet  de enunciatione sive interpretatione. Et in hoc patet subiectum huius  libri scilicet interpretatio... Et, si obiiciatur: interpretatio est locus dia-  lecticus; ergo non est subiectum in hoc libro; dicendum quod locus  dialecticus est prout unum nomen exponitur per alia nomina; ut phi-  losophus per hoc quod est amator sapientiae. Sed in hoc libro est  subiectum prout est idem quod enunciatio. Unde neque nomen per  se, neque verbum dicitur interpretatio, quae sunt partes interpreta-  tionis; et interpretatio idem est quod enunciatio » (In lib. Periherm.  Exposit. in princ. — Venetiis per Simonem De Luere 1507 fol. 47, verso,  "col. 1). Nempe Aegidius vestigia premit Magistri, quem, ut in Praefa-  tione diximus, sub nomine Expositoris frequentissime citat.  ὃ) Merito dicuntur positiones. De hac re copiose disserit s. Thomas  in 1 Posterior., lect. v, et in II, lect. vr. — Cod. B: et merito, sed  non bene. Corrector autem huius cod. ex proprio arbitrio ef mutat in  ideo.  £) Alia cognoscuntur. Codd. omnes.- P.: alia capimus consequenter, —  A lectionem habet non admittendam: et ideo praemittuntur solae defi-  nitiones, de quibus... alia cognoscuntur.  Proprium unius-  cuiusque scien-  tiae.  *  Codd.-».: reti-  neat.  Scientia praemit-  tit ea quae de  principiis sunt.  idest  definire  quid  sit  ὃ  * Hicomittitur ab  A et B.  *  (ut ex Alexandro  Codd. - p.: sit.  CAP. 1, LECT. 1  Triplex simpli-  cium  dictionum  consideratio.  *  Codd.- p.: intel-  lectiones.  necessitas ut hic rursum de nomine et verbo de-  terminaretur; ad hoc dicendum quod. simplicium  dictionum triplex potest esse consideratio. Una  quidem, secundum quod absolute significant sim-  plices intellectus *, et sic earum | consideratio per-  tinet ad librum Praedicamentorum. Alio modo,  secundum rationem, prout sunt partes enuncia-  tionis; et sic determinatur de eis in hoc libro; et  ideo traduntur sub ratione nominis et verbi: de  quorum ratione est quod significent aliquid cum  tempore vel sine tempore, et alia huiusmodi,  quae pertinent ad rationem dictionum, secundum  quod constituunt enunciationem. 'T'ertio modo, con-  siderantur secundum quod ex eis constituitur ordo  syllogisticus, et sic determinatur de eis sub ra-  tione terminorum in libro Priorum.  9  iungit de his, quae pertinent ad principalem in-  tentionem, dicens: Postea quid negatio et quid  affirmatio, quae sunt enunciationis partes: non  quidem integrales, sicut nomen et verbum (alio-  quin oporteret omnem enunciationem ex affirma-  tione et negatione compositam esse '), sed partes  subiectivae, idest species. Quod quidem nunc sup-  ponatur, posterius autem manifestabitur *.  8. Sed potest dubitari: cum enunciatio divi-  datur in categoricam et hypotheticam, quare de  his non facit mentionem, sicut de affirmatione et  negatione. Et potest dici quod hypothetica enun-  ciatio ex pluribus categoricis componitur. Unde  non differunt nisi secundum differentiam unius et  multi. - Vel potest dici, et melius, quod hypothe-  tica enunciatio non continet absolutam veritatem,  * ABC: Orationum.  καὶ  significan-  6. Potest iterum dubitari quare, praetermissis  aliis orationis * partibus, de solo nomine et verbo  determinet. Ad quod dicendum est quod, quia de  simplici enunciatione 5 determinare intendit, sufficit  ut solas illas partes enunciationis pertractet, ex qui-  bus ex necessitate simplex oratio constat. Potest  autem ex solo nomine et verbo simplex * enuncia-  tio fieri, non autem ex aliis orationis partibus sine  his; et ideo sufficiens ei fuit de his duabus de-  terminare. Vel potest dici quod sola nomina et  verba sunt principales orationis partes. Sub no-  minibus enim comprehenduntur pronomina, quae,  etsi non nominant naturam, personam tamen de-  terminant ?, et ideo loco nominum ponuntur: sub  verbo vero participium, quod consignificat tem-  pus?: quamvis et cum nomine convenientiam ha-  beat. Alia vero sunt magis colligationes partium  orationis,  significantes * habitudinem unius ad  aliam, quam orationis partes; sicut clavi et alia  huiusmodi non sunt partes navis, sed partium  navis coniunctiones.  7. His igitur praemissis quasi principiis, sub-  t) Quia de simpli enunciatione..... solas illas partes etc. Ve-  ram hanc lectionem codd. ACDE sufficimus lectioni Pianae, quae cum  cod. B habet: quia de simplici oratione..... solas partes etc. Etenim  lect. vir enumerantur diversae orationis species, et de sola oratione  enunciativa, utpote quae directe ordinatur ad scientiam demonstrati-  vam, dicitur esse praesens consideratio; sed aliae orationis partes ad  alias artes pertinent, puta ad rhetoricam, poéticam etc. Qua de re  vide quae hic supra num. 3 dicta sunt tum in textu tum in nota. — Sed  praeterea cod. A immediate prosequitur: solas illas partes orationis etc.  Quae lectio mihi omnino placet, et certe dubio proposito magis re-  spondet, quam enunciationis. Sed his positis, legendum mihi videtur  in fine, non oratio, sed enunciatio; nempe: quia de simplici enun-  ciatione determinare intendit, sufficit ut solas illas partes orationis  pertractet, ex quibus ex necessitate simplex enunciatio constat.  Ἢ) Etsi non nominant naturam, personam tamen determinant.  Codd. DE habent: etsi non naturam, personam tamen determinant.  Editio vero a legit sicut Piana: etsi non nominant (naturam) perso-  nam tamen determinant. Sensus idem est, sed retinenda lectio Piana,  utpote quae magis perspicua. Vult enim s. Thomas quod nomen si-  gnificat naturam; et quod pronomen non determinatam significat na-  turam, sed personam determinatam, ut ipse explicite tradit lect. 1v,  num.  13. — Cod. A: etsi unam personam tantum determinant, sub  verbo etc. Quae lectio mutila est, et sensum nullum exhibet. Etiam codd.  BC turbatam omnino atque inintelligibilem produnt lectionem , omit-  tendo cum A verba non nominant... et ideo loco nominum ponun-  tur.  In.  cod.  denique B abrasa est primitiva lectio, ita ut non sit  amplius legibilis, et verba naturam, personam, secunda manu scripta  sunt.  9) Quod consignificat tempus. lta legendum est cum editione Piana  et cod.  B; non  autem, quod significat tempus, ut habent codd. ACD.  Participium enim quia participat verbum, hac de ratione conmsignificat  actionem vel passionem verbi; et ideo etiam ex consequenti significat  tempus, nempe consignificat, ut s. Thomas lect. v dicit. Verbum autem  primo et per se: significat actionem vel passionem, quae nobis notae  sunt in tempore. Qua de causa et ipsum verbum primo et per se non  Opp. D. Tnuowax T. I.  cuius cognitio requiritur * in demonstratione, ad  quam liber iste principaliter ordinatur; sed signi-  ficat aliquid verum esse ex suppositione: quod  non  sufficit in scientiis demonstrativis, nisi con-  firmetur per absolutam veritatem simplicis enun-  ciationis. Et ideo Aristoteles praetermisit tracta-  tum de hypotheticis enunciationibus et syllogismis.  Subdit autem, ef enunciatio, quae est genus ne-  gationis et affirmationis; ef oratio, quae est genus  enunciationis.  9. Si quis ulterius quaerat, quare non facit  ulterius * mentionem de voce, dicendum est quod  vox est quoddam naturale; unde pertinet ad con-  siderationem Naturalis philosophiae, ut patet in  secundo De anima *, et in ultimo De generatione  animalium *. Unde etiam ** non est proprie oratio-  nis genus, sed assumitur ad constitutionem ora-  tionis, sicut res naturales ad constitutionem arti-  ficialium.  10.  Videtur  autem  ordo  enunciationis  esse  praeposterus *: nam affirmatio naturaliter est prior  negatione, et iis prior est enunciatio, sicut genus;  significat tempus, sed significat cum tempore, seu consignificat tempus. —  Sed de his plura infra.  — Cod. E: quod signat tempus.  t) Compositam esse. Codd. omnes et tres editiones Venetae saeculi XV,  nec non alia 1526 legunt compositam esse. In editione Parisiensi 1660  locus  iste, si a mendis typographicis expurgetur, convenit cum edi-  tionis Pianae lectione , quae est: compositam nomen esse vel verbum.  Sic etiam legitur in Veneta editione Perihermen. 1557 et Opp. s. Tho-  mae  1595; item in Antuerpiensi 1612. Cuius autem codicis auctori-  tate freti Piani editores (et cum his Mallet in ed. Paris. ac Morelles in  Antuerp.) posuerint compositam nomen esse vel verbum , non dicunt;  at procul dubio non sine codicibus optimae notae viri doctissimi moti  fuissent ad praefatam lectionem adhibendam, si eam adhibuissent: quod  ideo dico, quia mendum existimo irrepsisse ex typographorum oscitantia  in Ven. 1557, quam deinde sequutae sunt posteriores editiones. Sed quid-  quid denique hac de re sit, lectio est reiicienda: nam sensus expressus  ἃ  s. Thoma est: sicut ex eo quod nomen et verbum sunt partes integra-  les, seu partes necessario requisitae ad propositionem , omnis propo-  sitio est necessario composita ex nomine simul et verbo; ita necessario  componeretur ex affirmatione simul et negatione, si ipsae non secus ac  nomen et verbum essent partes integrales propositionis. - Cod. B non  legit, alioquin oporteret, sicut revera legendum est cum aliis codd. et  edd., sed, a quo enim oportet. ldem cod. contra textum Aristotelis et  apertum commentarium s. Thomae (Cf. infr. n. 10) legit paulo supra:  postea quid affirmatio et negatio.  :  x) Videtur autem ordo enunciationis esse praeposterus. « Syrianus  »  »  »  »  vero, inquit Boethius, cui Philoxenus cognomen est, hoc loco quaerit,  cur  proponens prius de negatione post de affirmatione pronunciaverit  (Aristoteles) dicens: Primum oportet constituere quid sit nomen et  quid verbum, postea quid negatio et affirmatio » (7n lib. De interpret.  Ed. II, De signis, pag. 295). Quod quidem dubium a se propositum  solvit ipse Syrianus duabus adductis rationibus, quas primo et secundo  loco  »  recitat  s.  Thomas: « qua in expositione, addit Boethius ib., ab  Alexandri quoque opinione non recedit. » — Cod. C verba omnia tran-  scripta in principio huius notae omittit, ac incipit: tam affirmatio; sed  ilis omissis, cur caetera transcriberet imperitus amanuensis ignoravit.  2*  *  Lect.viin., n.20  et seq.  *  A: requisita est.  *  tur a cod. 4.  Ulterius omitti-  *  Cap. vii, n. 10  et seqq. - Com-  ment. s. Thomae  lect. xvi.  *  Cap.  **  vir.  Codd.  tunt etiam.  omit-  10  et per consequens oratio enunciatione. - Sed di-  cendum quod, quia a partibus inceperat enume-  ταῦθ, procedit a partibus ad totum. Negationem  autem, quae divisionem continet, eadem ratione  praeponit affirmationi, quae consistit in composi-  tione: quia divisio magis accedit ad partes, com-  positio vero magis accedit ad totum. Vel potest  PERI HERMENEIAS LIB. I  dici, secundum quosdam, quod praemittitur nega-  tio, quia in iis quae possunt esse et non esse,  prius est non esse, quod significat negatio, quam  esse, quod significat affirmatio. - Sed tamen *, quia  sunt species ex aequo dividentes genus, sunt si-  mul natura; unde non refert quod eorum prae-  X) Sed dicendum quod quia a partibus inceperat enumerare etc.  Ita edit. Piana. — Codd. BC legunt: sed dicendum (C dicendum est) quod  quia a partibus inceperat enunciare; et in hac lectione consentiunt  codd. DE. Nolo contradicere auctoritati quatuor codd., praesertim Pa-  risiensium; at enumerare edd. Pianae et Ven. retineo, quia sensum per-  spicuum exhibet, cum enunciare nonnihil obscuri habeat. Posito ta-  men enumerare, dubium subit num forte in principio huius numeri  legendum sit ordo enumerationis, potius quam ordo enunciationis, uti  habent codd. et edd. omnes, — Cod. autem A primam partem huius sen-  *  ACDE: S7 lame  sunt. - Β: sed ta-  men sunt,  ponatur.  tentiae sed dicendum etc. omnino omittit; alteram vero partem corrumpit  legendo: ab enuntiatione procedit ad totum. Sed et corruptam etiam  lectionem habet in principio huius numeri; videntur autem affirmatio-  nes  esse posterius: nam affirmatio est prior etc. Infra etiam legit:  negationem etiam... eadem ratione postponitur (praeponitur?)... quae  ratio consistit... quam quod significat... si tamen sunt species ex quo  dividentes.— Haec noto in specimen corruptionis huius codicis, cuius  gemmae plurimo luto foedantur; ne a me postulet lector ut σφάλματα  omnia tum huius, tum aliorum, quibus utor, codd. recenseam.  CAP. I, LECT. II  LECTIO SECUNDA  DE VOCUM SIGNIFICATIONE  Ἔστι μὲν οὖν τὰ ἐν τῇ φωνῇ τῶν i» τῇ ψυχῇ παθη-  μάτων σύμβολα, καὶ τὰ γραφόμενα τῶν ἐν τῇ φωνῇ.  11  * Sunt ergo ea quae sunt in voce, earum quae sunt in anima  passionum notae: et ea quae scribuntur, eorum quae  sunt in voce.  Καὶ ὥσπερ οὐδὲ γράμματα πᾶσι τὰ αὐτά, οὐδὲ  αἱ  αὐταί:  φωναὶ  ὧν μέντοι ταῦτα σημεῖα πρώτως, vd αὐτὸ πᾶσι παθή-  ματα τῆς ψυχῆς, xal ὧν ταῦτα ὁμοιώματα, πραάγ-  ματα ἤδη ταὐτά.  Περὶ μὲν οὖν τούτων εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς" ἄλλης  γὰρ ταῦτα πραγματείας.  SvNoPsis. — 1. Ordo dicendorum.- 2. Homini, natura sua ra-  tionali et sociali, necessariae sunt voces et scriptura. 3. Vocum  significatio, utpote quae est immediata conceptionibus intellectus,  E ad principalem considerationem Logicae. - 4. Nomen et  erbum et alia huiusmodi tripliciter habent esse, in conceptione  intellectus, in prolatione vocis et in conscriptione litterarum. —  P. Nomina, verba et orationes significant immediate intellectus  Conceptiones, et eis mediantibus res.— 6. Conceptio intellectus  lato sensu potest dici passio:— vocesque dicuntur esse signa pas-  Sionum animae, tum quia ex passione provenit ut homo inte-  riorem conceptum per voces alteri significare velit; tum quia  conceptio intellectus, quam significant, a rebus quodammodo ori-  tur per modum cuiusdam passionis sensus, à quo est phantasma,  raemisso prooemio, Philosophus acce-  dit  ad. propositum exequendum. Et  quia ea, de quibus promiserat se di-  x2  LU  cturum, sunt voces significativae com-  plexae vel incomplexae, ideo praemittit tractatum  de significatione vocum: et deinde de vocibus  significativis  *  NEP  *  BCE : praedixe-  rat.  *  Y:  Lect. 1v.  *  ,  p omittit s/gni-  oe A  *  *  *  Lect. iti,  Infra n, 8.  Infra n. 5.  *g: ex.  ΨΥ,  ΟΠ  determinat de quibus in prooemio  se dicturum promiserat.* Et hoc ibi: Nomen ergo  est vox significativa * etc. - Circa primum duo  facit: primo, determinat qualis sit significatio vo-  cum; secundo, ostendit differentiam significatio-  num * vocum complexarum et incomplexarum; ibi:  Est. autem quemadmodum * etc. - Circa. primum  duo facit: primo quidem, praemittit ordinem si-  gnificationis vocum; secundo, ostendit qualis sit  vocum significatio, utrum sit ex natura vel ex  impositione; ibi: Et quemadmodum nec litterae * etc.  2.  Est ergo considerandum quod circa pri-  mum tria proponit, ex quorum uno intelligitur  quartum. Proponit enim scripturam, voces et ani-  mae passiones *, ex quibus intelliguntur res. Nam  passio est ex impressione alicuius agentis; et sic  passiones animae originem habent ab * ipsis rebus.  Et si quidem homo esset naturaliter animal so-  litarium, sufficerent sibi animae passiones, quibus  ipsis rebus conformaretur, ut earum notitiam in  se  »  »  »  »  »  »  »  haberet; sed quia homo est animal naturaliter  a) Non possunt bene convivere ad. invicem : « Linguarum diversitas,  inquit s. Augustinus, hominem alienat ab homine, Nam si duo sibimet  invicem fiant obviam, neque praeterire, sed simul esse aliqua mneces-  sitate cogantur, quorum neuter norit linguam alterius; facilius sibi  animalia muta, etiam diversi generis, quam illi, cum sint homines  ambo, sociantur. Quando enim quae sentiunt, inter se communicare  non possunt, propter solam linguae diversitatem, nihil prodest ad con-  sociandos homines tanta similitudo naturae: ita ut libentius homo sit  Et quemadmodum nec litterae eaedem omnibus, sic nec  eaedem voces:  quorum autem hae primorum primo notae sunt, eaedem  omnibus passiones animae sunt; et quorum hae simi-  litudines, res etiam eaedem.  De his itaque dictum est in his, quae dicta sunt de anima:  alterius est enim negocii.  sine quo in nobis non est intelligere.- 7. Nomina et verba scripta  immediate significant nomina et verba quae sunt in voce.- 8. Quia  nec voces articulatae, nec litterae sunt eaedem apud omnes, ideo  non naturaliter significant, sed ex institutione humana.- Attamen  sunt quaedam voces quae naturaliter significant, et quae propterea  eaedem sunt apud omnes.— 9. Passiones seu cognitiones natu-  raliter res designant, ex vi requisitae similitudinis rei cognitae  in cognoscente; et ideo eaedem sunt apud omnes. - 10. Simplices  intellectus conceptiones, quibus essentia rei cognoscitur, semper  sunt verae et eaedem apud omnes et eas primo voces significant. —  11. Identitas conceptionis adserta in omnibus non est per com-  parationem ad voces, sed per comparationem ad res. — 12. Tra-  ctatus de cognitione non pertinet ad Logicam.  unius  politicum. et sociale, necesse fuit quod. conceptio-  nes  hominis innotescerent alis, quod fit  per vocem; et ideo necesse fuit esse voces signi-  ficativas, ad hoc quod homines ad invicem * con-  viverent. Unde illi, qui sunt diversarum lingua-  rum, non possunt bene convivere ad invicem *.  Rursum si homo uteretur sola cognitione sensi-  tiva, quae respicit solum * ad Ac et nunc P, suffi-  ceret sibi ad convivendum aliis vox significativa,  Sicut et caeteris animalibus, quae per quasdam  voces, suas conceptiones invicem sibi manifestant:  sed  quia homo utitur etiam intellectuali cogni-  tione, quae abstrahit ab Aic et nunc; consequitur  ipsum sollicitudo non solum de praesentibus se-  cundum /ocum et tempus *, sed etiam de his quae  distant loco et futura sunt tempore. Unde ut homo  conceptiones suas etiam his qui distant secundum  locum et his qui venturi sunt in futuro tempore  manifestet, necessarius fuit usus scripturae ?.  3. Sed quia Logica ordinatur ad cognitionem  de rebus sumendam, significatio vocum, quae est  immediata ipsis conceptionibus intellectus, per-  tinet ad principalem considerationem ipsius; si-  gnificatio autem litterarum, tanquam magis remo-  ta, non pertinet ad eius considerationem, sed  magis * ad considerationem grammatici. Et ideo  exponens ordinem significationum non incipit a  »  cum cane suo, quam cum homine alieno » (De civitate Dei, lib. XIX,  cap. vit, ed. Maur.). — Cod. B: unde aliqui (in marg. add. qui) sunt di-  versarum.. ad invicem convivere.  8) Hic et nunc, idest loci et temporis determinatio (Cf. Posterior.  analytic. lib. I, lect. xri).  Y) Secundum locum, quod Scholastici etiam dicunt secundum hic;  sicut secundum tempus determinatum dicunt secundum nunc.  9) Scripturae vel prout communiter hoc vocabulo intelligitur, vel  *  Seq. c. 1.  *  p  omittit ad in-  vicem.  *  pc omittunt so-  lum.  *  A  omitt. nagis.  12  *  AB.  Autem deest in  PERI HERMENEIAS LIB. I  5. Circa id autem * quod dicit, earum quae sunt  in  anima passionum, considerandum est quod  passiones animae communiter dici solent appeti-  litteris, sed a vocibus: quarum primo significatio-  nem exponens, dicit: Sunt ergo ea, quae sunt in  voce, nolae, idest, signa earum passionum. quae  sunt in anima. Dicit autem * ergo, quasi ex prae-  ε  *  Ut deest in A; et  B omittit quasz.  *  gc: descriptio-  ne.  missis concludens: quia supra dixerat * determi-  nandum esse de nomine et verbo et aliis prae-  dictis; haec autem sunt voces significativae; ergo  oportet vocum significationem exponere.  4. Utitur autem hoc modo loquendi, ut dicat,  t  ea quae sunt in voce, et non, voces, ut * quasi con-  tinuatim loquatur cum praedictis. Dixerat enim  dicendum esse de nomine et verbo et aliis huius-  modi.  Haec autem tripliciter habent esse. Uno  quidem modo, in conceptione intellectus; alio  modo, in prolatione vocis; tertio modo, in con-  scriptione * litterarum. Dicit ergo, ea quae sunt in  voce  etc.; ac si dicat, nomina et verba et alia  consequentia, quae tantum sunt in voce, sunt πὸ-  tae. - Vel, quia non omnes voces sunt significa-  tivae, et earum quaedam sunt significativae natu-  raliter, quae longe sunt a ratione nominis et verbi  et aliorum consequentium; ut appropriet suum di-  ctum  ad  ea  de quibus intendit, ideo dicit, ea  quae sunt in voce, idest quae continentur sub voce,  Sicut partes sub toto. - Vel, quia vox est quoddam  naturale, nomen autem et verbum significant ex  institutione  humana, quae advenit rei naturali  sicut materiae, ut forma lecti ligno; ideo ad de-  signandum nomina et verba et alia consequen-  tia  dicit, ea quae sunt in voce, ac si de lecto di-  ceretur, ea quae sunt in ligno *.  prout etiam scriptura comprehendit signa quaecumque sensibilia, a vo-  cibus diversa; cuiusmodi sunt signa ideographica. ὁ  c) Concludens: quia supra dixerat etc. — Codd. BC: quasi ex. prae-  missis concludens, ut supra dixerat etc. Cod. A: quasi... ut etiam dixe-  rat.— Retinenda Piana, ut ex contextu est manifestum.  Ὁ Acsi de lecto diceretur etc.  — Cod. A: ac^si diceretur, ea quae sunt  in lecto. Lectio obscura: vult enim exemplo inducto s. Thomas ostendere  quod significatio est in voce eo ferme modo, quo forma lecti est in ligno.  Quam comparationem subintellectam a cod. cit. Piana ed. aliique codd.  explicite ponunt, et melius, — Cod. C habet dicerentur, et amanuensis osci-  tanter omittit nomina et verba et, alia consequentia.  Ὁ) Andronicus posuit hunc librum non esse Aristotelis. Andronici Rho-  dii (flor. saecul. Ciceronis) temeritatem. merito notat s. Thomas; sed  placet etiam addere quae habet b. Albertus Magnus in I Peri herm. tract. I,  cap.1in fine: « Quod de auctore quidam quaerunt supervacuum est et  tus  alia  sensibilis affectiones, sicut ira, gaudium et  huiusmodi, ut dicitur in Il. Ethicorum *. Et  verum est quod huiusmodi passiones significant  naturaliter quaedam voces hominum, ut gemitus  infirmorum, et aliorum animalium *, ut dicitur in I  Politicae *. Sed nunc sermo est de vocibus signi-  ficativis ex institutione humana; et ideo oportet  passiones animae hic intelligere intellectus. con-  ceptiones, quas nomina et verba et orationes si-  gnificant immediate *, secundum sententiam Ari-  stotelis. Non enim potest esse quod significent  immediate ipsas res, ut ex ipso modo significandi  apparet: significat enim hoc nomen homo natu-  ram humanam in abstractione * a singularibus.  Unde non potest esse quod significet immediate  hominem singularem; unde * Platonici posuerunt  quod significaret ipsam ideam hominis * separatam.  Sed quia hoc * secundum suam abstractionem non  subsistit realiter * secundum sententiam Aristotelis,  sed. est in solo intellectu; ideo necesse fuit Ari-  stoteli  dicere  quod voces significant intellectus  conceptiones immediate et eis mediantibus res.  6. Sed quia non est consuetum quod. conce-  ptiones intellectus * Aristoteles nominet passiones;  ideo Andronicus posuit hunc librum non esse  Aristotelis ἢ, Sed manifeste invenitur in 1 De ani-  ma * quod passiones animae vocat omnes ani-  mae operationes ^. Unde et ipsa conceptio intel-  »  »  »  »  inquit, aut legitime non esse Aristotelis suspicor, sed ab aliquo qui  eo fuerit posterior addita...; aut ab eo quidem fuisse conscripta, verum  ut qui lectorem modo exercere ad rationes eas diiudicandas quae pro-  babiliter quidem, .non tamen vere dicerentur, voluerit. » In hanc suspi-  cionem descendit Ammonius quia existimabat «contraria sentire in libris  »  suis omnibus videri Philosophum iis quae hoc loco disseruntur. » Ad-  ditque hanc quoque, ut ipse opinatur, causam. fuisse Porphyrio « ut hu-  »  iusce theorematis expositionem recusarit » (Ib. fol. 38, recto, col. 1 et 2).  Quae sint illa contraria ad quae alludit Ammonius non dicit, et existimo  a  *  *  pomitt. autem.  Cap. v (al. 1v),  n.2. - Comment.  S. Th. lect. v.  *  ,  A: aliorum hu-  iusmodi   simili-  um.-BCE: aliorum  similium.  *  Cap. 1, n. 10. -  Comment. s.Th.  lect. t.  *  ABCE  omittunt  immediate ; sed  non bene.  *  c: abstractam a  singularibus.  nemine posse indicari, — Andronicus nonnisi saeculis posterioribus, ..  nempe XVI et XVII quatuor alicuius nominis nactus est sectatores, ne  »  »  »  »  »  »  »  »  numquam ab aliquo philosopho quaesitum. est nisi in scholis Pytha-  gorae: quia in illis scholis nihil recipiebatur nisi quod fecit Pytha-  goras.  Ab aliis autem hoc quaesitum non est; a quocumque enim  dicta erant recipiebantur, dummodo probatae veritatis haberent ratio-  nem, Causa enim efficiens extra rem est, et ab ea res non habet fir-  mitatem vel infirmitatem, sed potius a ratione dictorum. Fuit autem  Aristoteles huius scientiae primus auctor; et ideo non verum dicit  Andronicus hunc librum aliis attribuens » (Opp. tom. I, pag. 238, col. 2—  Lugduni 1651). — Andronicum vere ac fortiter redarguit Alexander Aphro-  disiensis (floruit saeculo II aerae Christ.), qui tanta apud vetéres polluit  auctoritate, ut per antonomasiam Commentator Aristotelis vocaretur, ὁ  ἐξηγητής. Alexandri argumenta postquam retulit Boethius , - concludit :  «  Quare non est audiendus Andronicus, qui propter passionum nomen  »  hunc librum ab Aristotelis operibus separat » (Prolog. in lib. De in-  terpretatione, Edit. altera, pag. 292). Etiam Ammonius Hermea (flor.  saec. V), discipulus Procli, contra Andronicum haec urget: « An vero sit  »  »  »  »  »  ex  »  legitimum opus (Peri hermeneias) Philosophi, nemo in Aristotelis le-  ctione versatus, si tum orationis probabilitatem,  severum  ac  familiare   artificiosumque et  Philosopho praeceptorum genus quae in eo  traduntur, tum cum aliis eius libris consensum respiciat, dubitandum  existimabit, praeter Andronicum Rhodium. » Deinde argumento deducto  vocabulo passionis refutato, concludit: « Quapropter non iure An-  dronicus falso librum ferri acceptam Philosopho suspicatus est» o  praefat. ad lib. De interpretatione... latina oratione reddente Bartholo-  maeo Sylvanio. Venetiis 1546, fol. 1, verso).  Verum, licet Ammonius Hermeneiam veluti genuinum Aristotelis  foetum cum sapientioribus criticis defendat, ultimam tamen partem huius  operis (cap. xiv) quae est de vi oppositarum propositionum ( Utrum au-  tem contraria etc.), non esse Aristotelis suspicatur: « Quae sequuntur,  Ludovicum Vivés (4 1540), Petrum Ramum (1$ 1572), Franciscum  tricium. (f. 1597) et Petrum Gassendi (t: 1655). Quos tamen sicut et  Andronicum merito sapientes omnes non curarunt. Nostro. saeculo in  defensionem authentiae Logicae Aristotelis erudita opera prodierunt.  0) Passiones. animae. vocat omnes animae operationes. Quae hic  8. Thomas notat de vocabulo passionis, prout eo Aristoteles utitur ad  designandum etiam quamcumque animae operationem, recto sensu acci-  pienda sunt. - Possumus ergo constituere omnes operationes animge vo-  cari, generico. vocabulo et sensu latissimo, passiones vel affectiones ani-  mae; at non viceversa passiones animae proprie dictae possunt significare  omnes animae operationes, v. g. intelligere, velle etc. Ratio est, quia ope-  rationes animae etsi omnes conveniant in genere operationis, ad invicem  tamen distinguuntur specie, neque debet una cum alia confundi, vel in  ipso vocabulo. Ceterum ad haec plenius intelligenda, transcribere licet  quae s. Thomas habet p. I, qu. rxxix, art. zr: « Pati, inquit, tripliciter  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  dicitur, Uno modo propriissime, scilicet quando aliquid removetur ab  eo, quod convenit sibi secundum naturam aut secundum propriam  inclinationem; sicut cum aqua frigiditatem amittit per calefactionem,  et cum homo aegrotat aut tristatur. - Secundo modo minus proprie  dicitur aliquis pati ex eo quod aliquid ab ipso abicitur, sive. sit ei  conveniens sive non conveniens. Et secundum hoc dicitur pati non  solum qui aegrotat, sed etiam qui sanatur; non solum qui tristatur  sed etiam qui laetatur; vel quocumque modo aliquis alteretur vel  moveatur,  — Tertio dicitur aliquis pati communiter ex hoc solo, quod  id quod est in potentia ad aliquid, recipit illud ad quod erat in po-  tentia, absque hoc quod aliquid abiiciatur. Secundum quem modum,  omne quod exit de potentia in actum potest dici pati, etiam. cum  perficitur. Et sic intelligere nostrum est pati. » — Nota etiam pulcher-  rimas rationes cut Aristoteles, iuxta s. Thomae interpretationem, utatur  hic potius nomine passionum quam intellectuum, nomine nempe gene-  rico potius quam specifico (Cf. lect. 11 cit. in marg., in I De anima).  Sed heic quoque novitios ducimus  praemonendos ut caveant a con-  fusione in quam novimus homines  etiam  doctos nostri temporis in-  URN  IH RARI  CAP. I, LECT. II  *  Aomittit νοὶ.  *pcerronee omit-  tunt nostrum.  *  Cap. v, n. 2. -  Comment. s. Th.  lect. x.  **  Codd.: nomi-  nat.  *  *  Cap. 1v, n. 10 et  seq. - Comment.  5.  Th.  lect. ix.  t  * Codd.-p.: szgni-  ficari.  c  —  i*eWwein o:  Ane 5  Ji gue εἴνι  *  pc: vocum.  Porphyrius.  quen  vw  lectus passio dici potest. -- Vel * quia intelligere no-  strum * non est sine phantasmate: quod non est  sine  corporali passione; unde et zmaginativam  Philosophus in ΠΠ De anima * vocat ** passivum  intellectum. - Vel quia extenso nomine passionis  ad omnem receptionem , etiam ipsum zntelligere  intellectus possibilis quoddam pati est, ut dicitur in  HI De anima*. Utitur autem potius nomine pas-  sionum, quam Zntellectuum: tum quia ex aliqua  animae passione provenit*, puta ex amore vel odio,  ut homo interiorem conceptum per vocem alteri  significare * velit: tam etiam quia significatio vo-  cum refertur ad conceptionem intellectus, secun-  dum quod oritur a rebus per modum cuiusdam  impressionis vel passionis.  7. Secundo, cum dicit: Et ea quae scribun-  tur etc., agit de significatione scripturae: et secun-  dum Alexandrum hoc inducit ad manifestandum *  praecedentem sententiam per modum similitudinis,  ΠΕ sit sensus: Ita ea quae sunt in voce sunt signa  passionum animae, sicut et litterae sunt signa vo-  cum. Quod etiam manifestat per sequentia, cum  dicit: Et quemadmodum nec litterae etc.; inducens  hoc quasi signum praecedentis. Quod enim litterae  significent voces, significatur per hoc, quod, sicut  sunt diversae voces apud diversos, ita et * diversae  litterae. Et secundum hanc expositionem, ideo non  dixit, et * Jifferae eorum quae sunt in voce, sed ea  quae scribuntur: quia * dicuntur litterae etiam in  prolatione et scriptura, quamvis magis proprie,  secundum quod sunt in scriptura, dicantur litte-  rae; secundum autem quod sunt in prolatione, di-  cantur elementa vocis. *- Sed quia Aristoteles non  dicit, sicut et ea quae scribuntur, sed continuam  narrationem facit, melius est ut dicatur, sicut Por-  Cidere, et quae una ex rationibus est cur in Aristotelis doctrinis antilo-  gias inveniri nonnulli contendant. Loquor de intellectu passivo et de  intellectu possibili. Porro intellectus passivi nomine designatur ab Ari-  stotele facultas sensitiva interna, quae est vel imaginativa, sicut dicitur  in citato tertio libro De anima, vel aestimativa, quae frequentius nomine  intellectus passivi designatur; et ideo est facultas organica, corruptoque  corpore organico perit. At contra intellectus possibilis est facultas pro-  pria animae humanae, sine corporis commixtione, ab anima inseparabilis,  et ideo inorganica, spiritualis et incorruptibilis sicut anima ipsa. De utro-  que intellectu passim occurrit sermo in Aristotele, quem Scholastici hac  in re sequuntur: sed de uno et de altero opposita affirmantur et affir-  manda sunt. Quia tamen intelligere nostrum est quoddam pati, ut au-  divimus a s. Thoma, et ideo intellectus possibilis est passivus quodam-  modo; ex hoc sumpserunt nonnulli occasionem confundendi intellectum  possibilem cum intellectu passivo: qua admissa confusione, antilogiae  revera existunt in Aristotelis doctrina de intellectu nostro; sed de huius-  modi antilogiis non quidem Philosophus culpandus est, sed illi qui con-  fundunt quae Stagirita accurate distinguit.  c  Ὁ) Ex aliqua animae passione provenit etc. Hanc rationem.tangit Boe-  thius contra Andronicum: « Aristoteles enim, inquit, idcirco passiones ani-  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  mae intellectus vocavit, quod intellectus quos sermone dicere et oratio-  ne proferre consuevimus, ex aliqua causa atque utilitate profecti sunt.  Ut enim dispersi homines colligerentur, et legibus vellent esse subiecti,  civitatesque condere, utilitas quaedam fuit et causa; quocirca quae ex  aliqua utilitate eveniunt, ex passione quoque venire necesse est. Nam ut  divina sine ulla. sunt passione, ita nulla illis extrinsecus utilitas valet  adiungi. Quae vero sunt passibilia, semper aliquam causam atque uti-  litatem quibus sustententur inveniunt. Quocirca huiusmodi intellectus  qui ad aiterum oratione proferendi sunt, quoniam ex aliqua causa  atque utilitate videntur esse collecti, recte passiones animi nominati  sunt » (Prol. in lib De interpretatione, Edit. secund. pag. 292, et seq.—  edit. cit.).  x) Esse secundum naturam hic sumitur prout significat esse a na-  fura ut a causa, non autem prout significat esse naturae seu inclina-  tioni naturae conforme; et consequenter non esse secundum naturam  non sumitur in hac quaestione quasi esse contra naturam, sed solum-  modo nzon esse a natura ut a causa. Quaestio enim est, utrum voces  vel litterae habeant significationem a natura impositam, vel ab hominum  institutione et arbitrio. Quod vero significare per voces mentis conceptus  13  phyrius exposuit, quod Aristoteles procedit ulte-  rius ad complendum ordinem significationis. Post-  quam enim dixerat quod nomina et verba, quae  sunt  in voce, sunt signa eorum * quae sunt in  anima, continuatim subdit quod nomina et verba  quae scribuntur, signa sunt eorum nominum et  verborum quae sunt in voce.  8. Deinde cum dicit: Et quemadmodum nec  litterae etc., ostendit differentiam praemissorum  significantium et significatorum, quantum ad hoc,  quod est esse secundum naturam, vel non esse *.  Et circa hoc tria facit. Primo enim, ponit quod-  dam signum, quo manifestatur quod nec voces  nec  litterae naturaliter significant. Ea enim, quae  naturaliter significant *, sunt eadem apud omnes.  Significatio autem litterarum et vocum, de quibus  nunc agimus, non est eadem apud omnes. Sed *  hoc quidem apud nullos unquam dubitatum fuit  quantum ad litteras: quarum non solum ratio si-  gnificandi est ex impositione, sed etiam ipsarum  formatio fit per artem. Voces autem naturaliter  !  formantur; unde et apud quosdam dubitatum fuit,  utrum naturaliter significent. Sed Aristoteles hic *  determinat ex similitudine litterarum, quae sicut  non  sunt eaedem? apud omnes, ita nec voces.  Unde manifeste relinquitur quod sicut nec litte-  rae, ita nec voces naturaliter significant, sed ex  institutione humana *. Voces autem illae, quae  naturaliter significant, sicut gemitus infirmorum et  alia huiusmodi, sunt eaedem apud omnes.  9. Secundo, ibi: Quorum autem etc., ostendit  passiones animae naturaliter esse, sicut et res *, per  hoc quod eaedem sunt apud omnes. Unde dicit:  Quorum autem; idest sicut passiones animae sunt  eaedem omnibus (quorum primorum ^, idest qua-  sit conforme naturae, sine disputatione relinquitur, quia certum, et ex  dictis n. 2 manifestum.  X) Sicut non sunt eaedem etc.— Cod. A: quia sicut litterae non eaedem  apud etc. Quae lectio materialiter conformior est verbis Aristotelis ,  ut  in textu videre est.  — Cod. D hoc loco magnam habet lacunam. Post  enim verba superius recitata, ea enim quae naturaliter significant sunt  eadem apud omnes, amanuensis ex recursu eiusdem verbi omaes di-  stractus, immediate prosequitur: easdem: quia si quis a nota discordat ;  quae sunt verba n. 10 circa medietatem. Error est autem nofa pro vero,  ut  lector per se intelligit.  — Codex etiam B omittit verba: unde mani-  feste. relinquitur, quod sicut nec litterae ita nec voces.  u) Quorum primorum etc. Verbum primorum, quod hic a s. Thoma  exponitur, non est in textu graeco, ubi solummodo habetur: quorum  autem hae primo notae (seu signa) sunt; ὧν μέντοι ταῦτα σημέϊα πρώ-  τως. — Notat Theodorus Waitz (Aristotelis Organon graece, tom.I,  pag. 123 in notis.- Lipsiae 1844) in duobus codd. Laurentianis legi πρῶ-  τον. Ex utraque lectione facilis digressio amanuensium ad πρωτῶν graece  et primorum latine. At si s. Thomas legit primorum, mentionem tamen  haud facit lectionis quae exhibetur a Piana: primorum primo. Boethius  habet primo, sed non primorum; codex vero A habet primorum, sed  non primo. — Optime tamen notat Angelicus quod passiones compa-  rantur ad voces sicut primum ad secundum, quia cum voces non. pro-  ferantur nisi ad exprimendum interiores animae passiones, prius sunt  animae passiones et postea voces (Cf. lect. seq. n. 1). Sed et ulterius notat  quod voces ab Aristotele dicuntur notae seu signa passionum ; passiones  vero non signa dicuntur rerum, sed similitudines naturales; proindeque  sunt eaedem apud omnes, et non ex institutione. Quae s. Thomae inter-  pretatio et intimius penetrat mentem Aristotelis, et una cum dictis num, 5  respondet interpretationi tum. Boethii tum Ammonii, qui non primorum  sed primo (πρώτως) legunt: « Quorum tamen, ait Ammonius, haec signa  »  »  »  »  »  »  »  »  sunt primum, haec, inquiens, quae voce continentur, hoc est nomina  et verba. Quorum ergo haec signa primum sunt, dicit autem conce-  ptuum: nam res quoque ab his, non tamen proxime, sed interia-  centibus  significantur conceptibus. At conceptus non aliis etiam sese  interserentibus, sed primum ac proxime connotantur. Itaque quorum  signa primum sunt ea quae in voce consistunt, hoc est significativa,  ac  velut notae, hi sunt conceptus: qui affectus animi sunt iidemque  1.  —  omnibus; atque ob id natura » (Op. sup. cit. sect. I, 8. τι, pag. 4,  col.  Cf. Boeth. Op. cit. ed. π, 8. De signis, pag. 302—3.) Igitur  *  Codd. - p. : ea-  rum, nempe pas-  sionum, quae etc.  *  *  ABC : Sunt.  ABC: et  * CE et  lius A:  *  λ  róbabi-  Qc.  Cf. lect. iv, nn.  II ,12.  *  Codd., excepto  D.- P.: Sicut res.  o9  14  rum passionum primarum, Ze, scilicet voces,  sunt nofae, idest signa; comparantur enim pas-  siones animae ad voces, sicut primum ad secun-  dum: voces enim non proferuntur, nisi ad ex-  primendum interiores animae passiones), et res  PERI HERMENEIAS LIB. I  quid est, idest essentiam rei, ut dicitur in III De  anima *; referendum est hoc ad simplices intel-  lectus  conceptiones (quas significant voces in-  complexae), quae sunt eaedem apud omnes: quia,  si quis vere * intelligit quid est homo, quodcun-  que aliud aliquid, quam * hominem apprehendat,  non intelligit hominem. Huiusmodi autem simpli-  ces  ces  *  p: simpliciter.  y  conceptiones intellectus sunt, quas primo vo-  significant. Unde dicitur in IV Metaphysicae *  quod ratio, quam significat nomen, est definitio.  Et ideo signanter dicit: Quorum primorum hae  *  A:  *pg:  non cogno-  scuntur.  per  dam.  *  quam-  Codd. - p. : in  omnibus.  Boethius  *  Cf. lect. seq. ,  n. 3.  etiam eaedem , scilicet sunt apud omnes, quorum,  idest quarum rerum, Aae, scilicet passiones animae  sunt similitudines. Ubi attendendum est quod lit-  teras dixit esse notas, idest signa vocum, et voces  passionum animae similiter *; passiones autem ani-  mae dicit esse similitudines rerum *: et hoc ideo,  quia res non cognoscitur * ab anima nisi. per ali-  quam * sui similitudinem existentem vel in sensu  vel in intellectu.  Litterae  autem ita sunt signa  vocum, et voces passionum, quod non attenditur  ibi aliqua ratio similitudinis, sed sola ratio insti-  tutionis, sicut et in multis aliis signis: ut tuba est  signum belli. In passionibus autem animae oportet  attendi rationem similitudinis ad exprimendas res,  quia naturaliter eas designant, non ex institutione.  10. Obiiciunt autem quidam ^, ostendere vo-  lentes  contra  hoc quod dicit passiones animae,  quas significant voces, esse omnibus * easdem.  Primo quidem, quia diversi diversas sententias  habent de rebus, et ita non videntur esse eaedem  apud omnes animae passiones. - Ad quod respondet  Boethius quod Aristoteles hic nominat passiones  animae conceptiones intellectus, qui numquam de-  cipitur; et ita oportet eius conceptionés esse apud  omnes easdem: quia, si quis a vero discordat, hic  non intelligit. - Sed quia etiam in intellectu potest  esse  falsum, secundum quod componit et divi-  dit *, non autem secundum quod cognoscit quod  primo est germana lectio Aristotelis; sed philosophice loquendo etiam  primorum ab ipso Aristotele non recusaretur in sensu a s. Thoma ex-  plicato tum in hoc numero, tum in fine sequentis, ubi pulcherrime illud  primorum refert ad primas mentis conceptiones quas voces primo  significant, et in quibus veritas per se loquendo semper invenitur, ut  in sequenti nota o explicabitur.  v) Passiones autem animae dicit esse similitudines rerum. Notat hic  Aegidius (fol. 47 verso, col. 2, ed. cit.) quod quatuor nomina quae passim  recurrunt, scilicet passio, similitudo, intellectus, conceptus, idem penitus  significant; sed a diversis proprietatibus imponuntur. Nam similitudo rei  prout imprimitur per quamdam impressionem in anima, dicitur passio  (sumpto hoc vocabulo in sensu explicato a s. Thoma in nota 0); et simi-  litudo  dicitur  per comparationem ad rem, cuius est similitudo; sed  prout est in intellectu dicitur intellectus; prout per eam ab intellectu res  apprehenditur, dicitur conceptus.  0) Obiiciunt autem quidam etc. Hos inter Boethius (Prol. in lib. De  interpretat. Ed. II, pag. 303) nominat Herminum, Alexandri Aphrodisién-  sis magistrum, et Aspasium. Et huius est obiectio, quae in hoc numero  versatur; quae vero n. sequenti expenditur est obiectio Hermini. Respon-  sionem autem Boethii (quae ib.legitur) s. Thomas admittit, eam tamen  coarctando ad simplices animi conceptiones, in quibus per se loquendo  veritas semper invenitur, sicut hic probatur. Ait enim Boethius contra  Aspasium: Neque fieri potest, ut qui quod bonum est, malum esse arbi-  tretur, similitudinem boni mente conceperit.— Quae verba si intelligantur  de simplici boni apprehensione vera sunt: non enim fieri potest ut aliquis  percipiendo bonum, illud non percipiat; quod contingeret si pérceptioni  simplici inesset falsum. At si eadem verba intelligantur de iudicio, vera  esse nequeunt: quippe quod, consentiente Boethio, iudiciis nostris sicut  verum inest, ita quandoque subest falsum; et inde est quod homines  judicant quandoque malum bonum et bonum malum.  Dixi quod in simplici mentis apprehensione, qua cognoscitur quod  notae sunt, ut scilicet referatur ad primas conce-  ptiones a vocibus primo significatas.  11.  Sed adhuc obiiciunt aliqui de nominibus  aequivocis, in quibus eiusdem vocis non est ea-  dem passio, quae significatur apud omnes. Et re-  spondet ad hoc Porphyrius quod unus homo,  qui vocem profert, ad unam intellectus conce-  ptionem significandam eam refert; et si aliquis  alius?, cui loquitur, aliquid aliud intelligat, ille qui  loquitur, se exponendo, faciet quod referet intelle-  ctum ad idem ^. - Sed melius dicendum est quod  intentio Aristotelis non est asserere * identitatem  conceptionis animae per comparationem ad vocem,  ut  ces  scilicet unius vocis una sit conceptio: quia vo-  sunt diversae apud diversos ; sed intendit as-  serere identitatem conceptionum animae per com-  parationem ad res, quas similiter dicit esse easdem.  12. Tertio, ibi: De his itaque * etc., excusat  se a  diligentiori harum * consideratione: quia quales sint  animae passiones, et quomodo sint rerum simili-  tudines, dictum est in libro De anima *. Non enim  hoc pertinet ad logicum negocium, sed ad naturale.  quid est seu essentia rei non est per se loquendo falsitas, sed semper  per se veritas: nam per accidens contingit in simplici apprehensione esse  deceptionem seu falsitatem, non quidem ratione ipsius simplicis apprehen-  sionis, sed ratione compositionis intervenientis, Et hoc ex duplici capite.  Vel quia definitio unius rei alteri tribuitur, sicut si essentia vel definitio  circuli attribueretur triangulo; vel quia partes definitionis non cohaerent  sibi invicem, sicut si in definitione animalis poneretur insensibile,  di-  cendo quod, animal est vivens insensibile. Quae definitio est falsa sim-  pliciter non ratione apprehensionis, sed ratione compositionis. Quae  compositio ideo accidit, quia in definito animali (et idem de similibus  dicatur) partes assignare licet seu metaphysicas seu physicas. Quocirca  in perceptione rerum quarum in definitione nulla est compositio, non potest  sub hoc respectu esse deceptio, sed aut vere intelliguntur aut nullo modo  (Cf. s. Th. praeter loc. cit. in nota marg.,  p.I, qu. xvr, artic, 11; item  qu. xvir, artic. mr). In sequenti lectione s. Thomas declarat quomodo  veritas sit in prima mentis operatione. De quatuor vero modis quibus  aliquid dicitur pars videsis lib. V Metaphys. lect. xxt.  x) Et si aliquis alius etc.— Cod. D: sed si alius etc.— B: et si aliquis.  —  ACE: et si alius etc. Et haec lectio magis placet.  e) Faciet quod referet intellectum ad idem. - Codd. AD: faciet  quod refertur ( &: refét) intellectum ad idem. — BCE: faciet quod re-  fert (BC: referet?) intellectum ad idem. Adiicimus ergo ex omnibus  codd. vocabulum intellectum, quo lectio magis perspicua efficitur: dum-  modo per intellectum non potentia seü facultas intellectiva designetur,  sed res intellecta seu-mudus conceptus mentis, qui natura sua ordinem  dicit ad obiectum intellectum. — Editio Veneta a habet eamdem lectionem,  nisi quod, ex errore procul dubio typothetarum, non intellectum sed  intelligit refert: quae forte occasio fuit cur duae aliae Venetae editiones  bc  (quas sequitur P.) imo et editiones etiam Venetae 1526 et 1557  omiserint intellectum: verbum enim intelligit nullum sensum hoc loco  habet.  *  Cap. v1, n. 1 et  sede Comment.  s.  ΤῊ. lect. xr. -  Cf.p.I,qu..xxxv,  artic. vi.  "  *  A:  nunc.  p melius: quid-  quid aliud quam  etc.  *  Commen.s.Th.  lect.vii.-Ed. Did.  lib. III, cap.1iv ,  n. 5 et seq.  Porphyrius i  e  *A : assignare:  et ita infra.  *  6.  Locis sup. cit.  n.  .  CAP. I, LECT. Ill  LECTIO TERTIA  DE DIVERSA VOCUM SIGNIFICATIONE  Ἔστι δ᾽, ὥσπερ ἐν τῇ ψυχῇ ὁτὲ μ  ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι, ὁτὲ δὲ ἤδη ᾧ  ὑπάρχειν θάτερον, οὕτω xol ἐν τῇ  περὶ γὰρ σύνθεσιν καὶ διαίρεσίν ἐστι τὸ  ἀληθές.  φωνῇ"  ψεῦδος καὶ τὸ  Τὰ μὲν οὖν ὀνόματα αὐτὰ καὶ τὰ ῥήματα ἔοιχε τῷ ἄνευ  συνϑέσεως καὶ διαιρέσεως νοήματι, οἷον τὸ ἄνθρωπος,  ἢ τὸ λευχόν, ὅταν μιὴ προστεθῇ vv οὔτε γὰρ ψεῦδος  οὔτε ἀληθές πω.  Σημεῖον δ’ ἐστὶ τοῦδε" xal γὰρ ὁ τ ἀγέλαφος σημαί-  νει μέν τι; οὔπω. δὲ ἀληθὲς ἢ jedes. ἂν μὴ τὸ  εἶναι ἢ τὸ μιηὴ εἶναι προστεθῇ. ἢ ἁπλῶς 7 χκατὸ  χρόνον.  * Est autem, quemadmodum in anima aliquoties quidem  intellectus sine vero vel falso, aliquoties autem cui iam  necesse est horum alterum inesse; sic etiam in voce:  circa compositionem enim et divisionem est veritas falsi-  15  tasque.  Nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt sine composi-  tione vel divisione intellectui; ut est, homo vel album,  quando non additur aliquid: neque enim adhuc verum  aut falsum est.  Si$num autem huius est, etenim hircocervus significat qui-  dem aliquid, sed quod nondum verum vel falsum sit,  si non (τὸ) esse vel (τὸ) non esse addatur, vel simpli-  citer vel secundum tempus.  —  * -  A: quaedam au  tem non.  *  Cf. lect. praec.,  n. 9.  *  *  —  Lect. 1, n. t,  Cap. vr, n. 1. -  Comment. s. Th.  lect. xi.  *  EE  ABCE: Zslorum.  —————  SxyNoPsis.— r.Quia voces ordinantur ad exprimendas praeceden-  tes intellectus conceptiones, ex differentia quae est circa conceptio-  nes intellectus assignatur differentia quae est circa significationes  vocum.- 2. Ergo sicut in conceptionibus intellectus, ita in vocibus  eas  significantibus aliquoties est veritas vel falsitas, aliquoties  non.—- 3. In sola secunda mentis operatione, quae est iudicium,  invenitur veritas vel falsitas.- 4. Resolvitur primum dubium. — Ea  quae sunt circa intellectum dupliciter considerari et nominari  possunt, secundum se et secundum rationes rerum, quarum sunt  ideales similitudines. — In se considerata, comparantur inter se a  mente nostra, et semper quodammodo componuntur; in ordine  ad res aut componuntur iudicio affirmativo aut dividuntur iudi-  cio negativo.- 5. Alterum dubium proponitur. Et primo arguitur  ex  veritate rei; secundo ex veritate sensus; tertio ex veritate Zn-  tellectus divini.  — 6. Praenotamen primum. Veritas in aliquo in-  venitur dupliciter: uno modo sicut in eo quod est verum, seu sicut  in subiecto vero; alio modo sicut in dicente vel cognoscente ve-  rum. Hoc secundo sensu asseritur verum non habeti a cogno-  Scente nisi per iudicium (Cf. lect. vri, 3). — 7. Praenotamen alte-  rum. Verum dicitur de re quacumque per respectum ad intellectum,  vel ut de mensura, vel ut de mensurato. Primo modo res natura-  Ir  ostquam Philosophus tradidit ordinem  (Q9 JO significationis vocum, hic agit de di-  A  SEX versa vocum significatione: quarum  quaedam significant verum vel fal-  CA  sum, quaedam *non. Et circa hoc duo facit: primo,  praemittit differentiam ; secundo, manifestat eam;  ibi: Circa compositionem enim etc. Quia vero con-  ceptiones intellectus praeambulae * sunt ordine na-  turae vocibus, quae ad eas exprimendas proferun-  tur “, ideo ex similitudine differentiae, quae est circa  intellectum , assignat differentiam, quae est circa  significationes vocum: ut*scilicet haec manifesta-  tio non solum sit ex simili, sed etiam ex causa  quam imitantur effectus.  2.  Est  ergo  considerandum quod, sicut in  principio dictum est *, duplex est operatio intel-  lectus, ut traditur in III De anima*; in quarum  una non invenitur verum et falsum, in altera au-  tem  invenitur. Et hoc est quod dicit quod in  anima aliquoties est intellectus sine vero et falso,  aliquoties autem ex necessitate habet alterum ho-  rum *. Et quia voces significativae formantur ad  «) Quae ad eas exprimendas proferuntur.  — A: cum ad eas expri-  mendas proferantur. — BCE: quia ad eas etc.- D: et ad eas etc.  — Reti-  nemus lectionem Pianam.— B omittit proferuntur.  8) Veritas et falsitas est etc. Ita codd., et est lectio melior Piana:  veritas et falsitas consistit etc. At cod. D erronee habet: veritas et fal-  sitas est contra.  les dicuntur verae in ordine ad intellectum creatum, cuius veritas  dependet a veritate rei.— Altero modo in ordine ad intelléctum  divinum a quo dependet sicut a causa veritas rerum.- 8. Respon-  detur primae obiectioni. Quaelibet res vera est secundum quod  per propriam formam imitatur artem divini intellectus. Seu veritas  est in re sicut in subiecto vero (Cf. n. 6).—9. Solvitur altera obie-  ctio. In sensu et in simplici mentis apprehensione est veritas, sicut  in eo quod est verum (ut in primo praenotamine), non autem sicut  in cognoscente veritatem, quod est cognoscere habitudinem con-  formitatis cognoscentis ad rem cognitam, seu dicere rem ita esse  in seipsa vel non esse; quod sine iudicio esse nequit, et sensui  atque simplici apprehensioni non convenit.— ro. Respondetur ter-  tiae obiectioni, concedendo quod in intellectu divino sit veritas  absque compositione vel divisione; sed hic est sermo de solo in-  tellectu humano.- 11. Corollarium. Ergo nomina et verba divisim  accepta non significant veritatem aut falsitatem intellectus, quia  non exprimunt iudicium (Cf. lect. v, nn. 17-18).- 12. Excluditur  instantia de responsionibus ad interrogationes, deque verbo pri-  mae et secundae personae, et exceptae actionis. In his enim com-  positio est implicita.- 13. Corollarium confirmatur adducto exem-  plo de nominibus compositis, seorsum a verbo acceptis.  exprimendas conceptiones intellectus, ideo ad hoc  quod signum conformetur signato, necesse est  quod etiam vocum significativarum similiter quae-  dam significent sine vero et falso, quaedam au-  tem * cum vero et falso.  ^  3. Deinde cum dicit: Circa compositionem etc.,  manifestat quod dixerat. Et primo, quantum ad id  quod dixerat de intellectu; secundo, quantum ad  id  quod dixerat de assimilatione vocum ad in-  tellectum; ibi: Nomina igitur ipsa et verba etc.  Ad ostendendum igitur quod intellectus quando-  que est sine vero et falso, quandoque autem cum  altero horum, dicit primo quod veritas et fal-  sitas est ^ circa compositionem et divisionem. Ubi  oportet intelligere quod una duarum operationum  intellectus est indivisibilium intelligentia: in quan-  tum  scilicet intellectus intelligit absolute  cuius-  que rei quidditatem sive essentiam per seipsam,  puta quid est homo * vel quid album vel quid  aliud huiusmodi 7, Alia vero operatio intellectus  est, secundum quod huiusmodi simplicia * conce-  pta simul componit et dividit ?. Dicit ergo quod  p) Vel quid aliud huiusmodi. Optima est haec Piana lectio, eam-  que ideo retinemus, Variant codices. ABC: vel aliquid aliud (aliud  omittitur ab A) huiusmodi; sed aliquid non satis indicat quidditatem,  de qua s. Thomas loquitur.—D: vel alia huiusmodi.—E: vel aliud huius.  9) Componit et dividit. Nomine compositionis in operationibus in-  tellectualibus utitur Aristoteles ad designandum iudicium affirmativum ;  *  *  Seq. 6.1.  Autem ex codd.  *  Β: quod quid est  homo.  *  4  Y  omittit sm-  plicia. K  ο  VM  16  PERI HERMENEIAS LIB. I  in hac secunda operatione intellectus, idest com-  ponentis et dividentis, invenitur veritas et falsi-  tas:  5. Ulterius autem videtur quod non solum  in compositione et divisione veritas consistat. Pri-  mo  *  Cap. v1, n.r. -  Comment. s. Th.  *  *  n.  cp: contra hoc.  Cf. lect. praec.,  9.  * A: consideratio-  nem; alii codd. :  considerationes.  Sed  relinquens quod in prima operatione non  invenitur, ut etiam traditur in III De anima *.  4.  circa * hoc primo videtur esse du-  bium: quia cum divisio fiat per resolutionem ad  indivisibilia sive simplicia, videtur quod sicut in  simplicibus non est veritas vel falsitas, ita nec in  divisione. - Sed dicendum est quod cum conce-  ptiones intellectus sint similitudines rerum *, ea  quae circa intellectum sunt dupliciter considerari  et nominari possunt. Uno modo, secundum se: alio  modo, secundum rationes * rerum quarum sunt  similitudines. Sicut imago Herculis secundum se  quidem dicitur et est cuprum; in quantum autem  est  similitudo  Herculis  nominatur  Sic  etiam, si consideremus ea quae sunt circa intelle-  /07mo.  quidem, quia etiam res dicitur vera vel fal-  88, sicut dicitur aurum verum vel falsum. Dici-  tur etiam quod ens et verum convertuntur. Unde  videtur quod etiam simplex conceptio intellectus,  quae est similitudo rei, non careat veritate et fal-  sitate. -- Praeterea, Philosophus dicit in lib. De ani-  ma * quod sensus propriorum sensibilium semper  est  verus; sensus autem non componit  vel di-  vidit; non ergo in sola compositione vel divisione  est veritas. - Item, in intellectu divino nulla est  compositio, ut probatur in XII Melaphysicae; * et  tamen ibi est prima et summa veritas; non ergo  veritas  sionem.  est 'solum circa compositionem et divi-  *  Lib. II, c. vr,  n. 2. - Comment.  s. Th.lect.xur.- Et  lib. III, cap. ur,  n.12.-  Comment.  s.  Th. lect. 1v.  ε  6. Ad huiusmodi igitur * evidentiam conside- sc omin. igi-  ctum secundum se, semper est compositio, ubi | randum est quod veritas in aliquo invenitur du- sequens es  est veritas et falsitas; quae nunquam invenitur in  intellectu, nisi per hoc quod intellectus compa-  rat unum simplicem conceptum alteri. Sed si re-  pliciter: uno modo, sicut in eo quod est verum:  alio modo, sicut in dicente vel cognoscente ve-  rum. Invenitur autem veritas sicüt in eo quod  feratur ad rem, quandoque dicitur compositio ,  quandoque dicitur divisio. Compositio quidem,  quando intellectus comparat unum conceptum al-  teri, quasi apprehendens coniunctionem aut iden-  titatem rerum, quarum sunt conceptiones; divisio  autem, quando sic comparat unum conceptum  alteri,  * A omittit e£ et-  ut apprehendat res esse diversas *. Et per  hunc etiam * modum in vocibus affirmatio dicitur  compositio, in quantum coniunctionem ex parte  rei significat; negatio vero dicitur divisio, in quan-  tum significat rerum separationem.  et nomine divisionis ad designandum iudicium negativum. Aristotelem  sequuti sunt Scholastici, et bene. Revera enim mens in iudiciis affir-  mativis dicit praedicatum inesse subiecto, et ideo quasi componit prae-  dicatum cum subiecto in quadam ideali unitate; quam in iudiciis nega-  tivis quia negat, ideo in istis dividit praedicatum a subiecto.— Et hac  etiam de ratione praedicatum passim vocatur a Scholasticis passio (et  passio propria praedicatum exprimens aliquid proprium, idest a su-  biecto inseparabile): nam in iudiciis affirmativis subiectum concipitur ut  recipiens quodammodo praedicatum; et omnis receptio extensa signifi-  catione potest dici passio, ut lect. praeced., n. 6 in nota 0 cum ipso  s. Thoma explicavimus.  — At ex eo quod iudicium componit, non se-  quitur quod ipsum sit actus mentalis compositus. Plura praecedunt  quidem iudicium, quae requirunt pluritatem actuum mentalium, sicut  sunt apprehensiones subiecti et praedicati, eorum ad invicem compa-  ratio; at haec sunt praesupposita iudicii, non iudicium ipsum, quod  totum  seu  perficitur  in  affirmanda (est) vel neganda (mom est) unitate  identitate praedicati et subiecti. Et illa sive affirmatio sive negatio  est actus simplex, sicut actus simplex est apprehensio. - Quae omnia ut  paucis comprehendamus, dicimus quod iudicium est actus simplex ex  parte intellectus iudicantis, et compositus ex parte rerum iudicatarum.  Unde iudicium affirmativum ideo componit, quia affirmat coniunctionem  seu  identitatem rerum; et iudicium negativum ideo dividit quia negat  illam rerum identitatem seu coniunctionem, nempe affirmat earumdem  inter se divisionem (Cf. VI Metaphys. lect. 1v).  €) In XII Metaphysicae. Ita. Piana. At codd. ABC: in XI Metaphy-  Sicorum, seu Métaphysicae. In Commentariis s. Thomae sententia ista  Aristotelis habetur XII Metaphys. lect. vr; at in ed. Didot est lib. XI,  cap. vr, n. 3.: Ἔστι δὲ τὸ fy καὶ τὸ ἁπλοῦν. Notandum est opus Me-  taphysicae Aristotelis varie a variis fuisse in X, vel XI vel XII li-  et  bros, imo etiam in XIII, et XIV divisum. Quae divisionum varietas  sicut  quaestiones de authentia quarumdam partium huius Operis  haud s. Thomam latuerunt, ut data occasione demonstrabimus. Interea  remittimus criticum lectorem ad lect. xr, lib. IIl De anima. Sed haec in-  nuisse sufficiat: haec enim quaestio suum habet locum in Metaphysica  Aristotelis.  t) Est bonum intellectus. Unus codex E legit: est obiectum intel-  lectus; cui lectioni consentire videtur C, sed corrigitur per bonum. Quae  lectio  verum enunciat, eamque passim adoptat et explicat s. Thomas  dicendo: verum est obiectum intellectus. Etenim quia verum est obie-  ctum  intellectus, et obiectum cuiusque facultatis est eius perfectio et  bonum; ideo dicitur quod verum sit bonum intellectus. Utraque ergo  lectio  vera est; at hoc loco retinenda est lectio Piana, quia s. Thomas  citat VI Ethicorum (cap. rt, n. 3), et ib. lect. n ipsemet habet: Verum ab-  est  verum tam in simplicibus, quam in compo-  sitis; sed sicut in dicente vel cognoscente verum,  non invenitur nisi secundum compositionem et  divisionem. Quod quidem sic patet.  7.  Verum enim, ut Philosophus dicit in VI  Ethicorum, est bonum intellectus *. Unde de quo-  cumque dicatur verum, oportet quod hoc sit per  respectum ad intellectum. Comparantur autem ad  intellectum voces quidem sicut signa, res autem si-  cut ea quorum intellectus sunt similitudines. Con-  siderandum autem * quod aliqua res comparatur ad  solutum est bonum eius (intellectus), et falsum absolutum est malum  ipsius.  Attendat tamen novitius et, ex eo quod verum dicitur bonum. seu  obiectum intellectus, non inferat (sicut quidam erronee intulerunt) ens  haud intelligi a nobis posse nisi ratio veri intelligatur, eo modo quo  visus e. g. non videt sensibile nisi sub ratione colorati. Haec enim illatio  est  contra veritatem et contra mentem s. Thomae. — Est contra verita-  tem: nam verum idem realiter est ac ens, eo nempe sensu quod ve-  rum est ipsum ens, addita relatione rationis, quae relatio est ordo seu  respectus ad intellectum, sicut hic docet s. Thomas. Atqui absolutum  per se intelligitur sine sua relatione quae ipsi a ratione superadditur,  imo praeintelligitur suae relationi. Ergo ens potest intelligi imo et intel-  ligitur antequam intelligatur eius ratio veri, seu relatio ad intellectum. —  Est contra mentem s. Thomae: ipse enim p. 1, qu. xvi, artic. πὶ ad 3  docet:  »  «  Cum dicitur quod ens non potest apprehendi sine ratione  veri, hoc potest dupliciter intelligi. Uno modo, ita quod non appre-  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  hendatur ens, nisi ratio veri assequatur apprehensionem entis. Et sic  locutio habet veritatem ('et hoc sensu verum dicitur bonum intellectus ).  Alio modo, posset sic intelligi quod ens non posset apprehendi, nisi  apprehenderetur ratio veri. Et hóc falsum est. Sed verum non potest  apprehendi, nisi apprehendatur ratio entis, quia ens cadit in ratione  veri (nam et ratio veri est ens). Et est simile, sicut si comparemus  intelligibile ad ens: non enim potest intelligi ens, quin ens sit intel-  ligibile. Sed tarnen potest intelligi ens, ita quod non intelligatur eius  intelligibilitas.  Et  similiter ens intellectum est verum, non tamen  intelligendo ens, intelligitur verum. »  ]  7). Considerandum autem etc. Principium quod heic enunciatur et  saepe saepius inculcatur a s. Thoma, maximi momenti est; quippe quod  in ipso philosophia nostra tota fundatur. Principium est: Res matura-  lis non dicitur esse vera per comparationem ad intellectum nostrum,  scilicet veritas rei non efficitur ab intellectu nostro, et ideo ab ipso ut a  causa non dependet. -- Ratio est quia ems et verum convertuntur, seu  sunt  realiter  una  eademque res, quamvis per rationem distinguan-  tur, videlicet quamvis ratio nostra distinguat in ente conceptum veri-  tatis  a  conceptu entitatis eius. Ex quo consequitur quod si intellectus  noster efficeret rem quoad suam veritatem, efficeret etiam eam quoad  suam entitatem ; consequenter tantum haberet res de entitate et veritate  quantum ei daretur ab intellectu. Et quia intellectus rem efficeret,  quatenus eam intelligeret, et una simul eam intelligeret quatenus eam  efficeret; impossibile foret rém non esse id quod intelligitur ab intel-  lectu. In hac autem conformitate intellectus nostri iudicantis cum re  consistit veritas nostrae cognitionis. Ergo impossibile foret falsitatem  inesse iudiciis nostris; etiamsi de una eademque re iudicia opposita enun-  n  CA  RI  ἢ...  IRR  ἀνεμενω  2  CAISSES  INANNOTETETIRIN  m  ...-.......,  CAP. I, LECT. III  *  *  Quidem ex 4.  Cod. p. - ABC:  aestimantes. - E  p: extimantes.  *  *  Ut supra.  t  Cod. 4:  cia.- BC:  cialia.  *Aomittit esse.  x  *  ag: unde etiam. -c: unde et.  **  Cap. IX, n.  3.-  Com bant, a. Th-  lect. xv.  intellectum dupliciter.- Uno quidem * modo, sicut  mensura ad mensuratum, et sic comparantur res  naturales ad intellectum speculativum humanum.  Et ideo intellectus dicitur verus secundum quod  conformatur rei, falsus autem secundum quod di-  scordat a re. Res autem naturalis non dicitur esse  vera per comparationem ad intellectum nostrum,  sicut posuerunt quidam antiqui naturales, existi-  mantes  * rerum veritatem esse solum in hoc, quod  est videri: secundum hoc enim sequeretur quod  contradictoria essent simul vera, quia contradicto-  ria cadunt sub diversorum opinionibus. Dicuntur  tamen res aliquae verae vel falsae per compara-  tionem ad intellectum nostrum, non essentialiter  vel formaliter, sed effective, in quantum scilicet  natae sunt facere de se veram vel falsam existi-  mationem *; et secundum hoc dicitur aurum verum  vel falsum.- Alio autem modo, res comparantur  ad intellectum, sicut mensuratum ad mensuram, -ut patet in intellectu practico ^, qui est causa re-  rum.  Unde opus artificis dicitur esse verum, in  quantum attingit ad rationem artis; falsum vero,  in quantum deficit a ratione artis.  8. Et quia omnia etiam naturalia * comparan-  tur ad intellectum divinum, sicut artificiata * ad  artem, consequens est ut quaelibet res dicatur  esse * vera secundum quod habet propriam for-  mam, secundum quam imitatur artem divinam.  Nam falsum aurum est verum aurichalcum. Et  hoc modo ens et verum convertuntur, quia quae-  libet res naturalis per suam formam arti divinae  conformatur*. Unde * Philosophus in I Physicae **,  formam nominat quoddam divinum. -  nem  9. Et sicut res dicitur vera per comparatio-  ad  suam mensuram, ita etiam et sensus  vel intellectus, cuius mensura est res extra ani-  mam. Unde sensus dicitur verus, quando per  formam suam conformatur rei extra animam exi-  stenti. Et sic intelligitur quod sensus proprii sen-  ciaremus : quia etiam in iudiciis oppositis res, quia efficitur a nobis, non  aliter est quam a nobis enunciatur. Quae cum sint absurda, sequitur  entitatem et veritatem rei non effici ab intellectu nostro; sed veritatem  intellectus nostri, hoc est nostrarum cognitionum, causari ab entitate et  veritate rei: cui si iudicia nostra conformantur, vera sunt; si non con-  formantur falsa sunt.  Ex his sequuntur duo corollaria, quae ipse s. Thomas tradit: Pri-  mum corollarium est quod res naturales dicuntur verae per compara-  tionem ad intellectum nostrum, non quidem essentialiter (quia non a  nobis habent rationem entifatis), neque formaliter (quia non a nobis  habent rationem formalem veritatis), sed causaliter, quia revera ex  ipsis, ut a causis generatur in nobis cognitio vera, quando eas cogno-  Scimus, ut in seipsis sunt.  Alterum corollarium est quod res (et consequenter intellectus noster,  et ipsae ideae nostrae, quae etiam res quaedam sunt) dicuntur esse verae  formaliter per ordinem essentialem ad intellectum divinum, non secus ac  effectus dicitur essentialiter per ordinem ad suam causam. Ens enim et  verum, ut dictum est, quamvis ratione differant, realiter tamen sunt  idem. Porro res omnes creatae a Deo sunt, a quo ad existentiam sunt  productae. Et quia Deus per intellectum agit, necesse est ut ipsarum  rerum ideae in mente divina ab aeterno extiterint, ad quarum similitu-  dinem facta dicantur quaecumque creata sunt; sicut in mente artificis  ideam praeexistere necesse est, quae est exemplar ideale ad cuius simi-  litudinem artifex exterius operatur. Igitur quia Deus infinitus est in  agendo sicut et in intelligendo, non possunt res creatae non conformari  ideis illis, in quarum conformitate veritas earum consistit; sicut veritas  nostrae cognitionis consistit in conformitate cum re cognita, seu con-  sistit in eo quod a nobis res dicatur esse sicut in seipsa est. — Hinc  res  naturales sunt quasi mediae inter intellectum nostrum et intellectum  divinum; ad intellectum nostrum comparantur ut causae et mensura  nostrae veritatis; ad intellectum vero divinum ut mensurata et effectus  ad mensuram et causam (Cf. Summ. theol. p. I, qu. xvr, artic. 1; et Qq.  disp. De veritate, q. τ, artic. 1).  :  Opp. D. Tuowazx T. I.  17  sibilis sit verus. Et hoc etiam modo intellectus  apprehendens quod quid est * absque compositione  et divisione, semper est verus, ut dicitur in III De  anima *. Est autem considerandum quod quam-  vis sensus proprii obiecti sit verus, non tamen  cognoscit hoc esse * verum. Non enim potest co-  gnoscere habitudinem conformitatis suae * ad rem,  sed solam rem apprehendit; intellectus autem po-  test huiusmodi habitudinem conformitatis cogno-  scere; et ideo solus intellectus potest cognoscere  veritatem. Unde et Philosophus dicit in VI Me-  taphysicae * quod veritas est solum in mente, sicut  scilicet in cognoscente veritatem. Cognoscere au-  tem praedictam conformitatis habitudinem ? nihil  est aliud quam iudicare ita esse in re vel non esse:  quod est componere et dividere; et ideo intellectus  non cognoscit veritatem, nisi componendo vel di-  videndo per suum iudicium. Quod quidem iudi-  cium, si consonet rebus, erit verum, puta cum  intellectus iudicat rem esse quod est, vel non  esse  quod non est.  Falsum autem quando disso-  nat a re, puta cum iudicat non esse quod est,  vel esse quod non est. Unde patet quod veritas  et  falsitas  sicut in cognoscente et dicente non  est nisi circa compositionem et divisionem. Εἴ  hoc modo Philosophus loquitur hic. Et quia vo-  ces  sunt signa intellectuum, erit vox vera quae  significat  verum intellectum, falsa autem quae  significat falsum intellectum: quamvis vox, in quan-  tum est res quaedam, dicatur vera sicut et aliae  res.  Unde haec vox, homo est asinus, est vere *  vox et vere signum; sed quia est signum falsi,  ideo dicitur falsa.  10.  Sciendum est autem * quod Philosophus  de veritate hic loquitur secundum quod pertinet  ad intellectum humanum, qui iudicat de confor-  mitate rerum et intellectus componendo et divi-  dendo ^. Sed iudicium intellectus divini de hoc est  absque compositione et divisione: quia sicut etiam  0) In intellectu practico. Cod. A: in intellectu praedicto: quae  lectio cum sit manifeste falsa, quia supra dictum est de intellectu spe-  culativo, cui in hac secunda parte s. Thomas opponit intellectum pra-  cticum , ideo in margine lectio corrigitur: im intellectu divino. Sed et  ipsa correctio falsa est, ut patet exemplo de artifice, cuius intellectus  practicus est causa operis artificiosi. Adde quod de intellectu divino, cui  omnes res creatae comparantur sicut artificialia ad artem, in sequenti  numero disseritur.  Ὁ Et quia omnia etiam naturalia comparantur etc. Ita legimus  cum codd. BCDE. — A: et quia omnia entia naturalia etc. — Omnes edd.  Ven. et P. habent: et quia omnia etiam naturaliter comparantur etc.  Lectio cod. A bona est.— Videat autem lector num codd. ex quibus de-  sumpserunt lectionem edd. citatae legerint aut sicut codices nostri, aut:  et  quia omnia entia naturaliter comparantur etc.  x) Arti divinae conformatur. Hanc lectionem codd. praetuli lectioni  Pianae: arti divinae comparatur: non enim formaliter loquendo in  comparatione, sed in conformatione cum arte divina veritas rerum  naturalium consistit. Veritas enim, ut superiori numero, et alibi saepe  s. Thomas docet, est conformitas rei et intellectus. Hinc in prima parte  Summae theol. qu. xvz, artic. 1: Res naturales dicuntur esse verae, se-  cundum quod assequuntur similitudinem specierum, quae sunt in mente  divina.  X) Cognoscere autem praedictam conformitatis habitudinem etc.  Non uno sensu accipitur haec cognitio conformitatis intellectus cogno-  Sscentis cum re cognita, in qua conformitatis cognitione s. Thomas ponit  veritatem subiectivam seu logicam. Profunde, ut assolet, hac de re agit  Caietanus in p. Ll, qu. xv, artic. πι, 8 Ad evidentiam etc. Verum quae  ibi doctissimus Cardinalis copiose disserit, compendiose hic a s. Thoma  traduntur, aiendo quod cognoscere praedictam conformitatis habitudi-  nem est iudicare ita esse in re vel non esse, nempe esse in ipsa re  identitatem, quam mens asserit iudicio affirmativo, vel non esse identitatem  rerum, quam negat iudicio negativo (Cf. lect. 1v in VI Metaphy'sic.).  p) Qui iudicat de conformitate etc.  * Nempe essen-  tiam rei.- Cf. su-  pra n. 3.  *  Cap.rinn.r, 2.-  Comment. s. Th.  lect. vi.  "ABC  esse.  *  omittunt  BC: 85:7.  *  Coinmen. s. Th.  lect. iv. -  Edit.  Didot,lib.V, cap.  IV, D. I.  *  *  — P.: qui iudicat de re secun-  3*  BC:  vera.  A: tamen.  18  *  Cf. p.I, q. xtv,  art. xiv.  PERI HERMENEIAS LIB. I :  instantia de verbo primae et secundae personae,  et  intellectus noster intelligit materialia immateriali-  ter, ita etiam intellectus divinus cognoscit compo-  sitionem et divisionem simpliciter *.  11.  Deinde cum dicit: Nomina igitur ipsa et  verba etc., manifestat quod dixerat de similitudine  vocum ad intellectum. Et primo, manifestat propo-  situm; secundo, probat per signum"; ibi: Huius au-  tem signum etc. Concludit ergo ex praemissis quod,  cum  solum circa compositionem et divisionem  sit veritas et falsitas in intellectu, consequens est  quod ipsa nomina et verba, divisim accepta, as-  similentur intellectui qui est sine compositione  et  "Βα. - P.: quod.  divisione; sicut cum omo vel album dicitur 5,  si nihil aliud addatur: non enim verum adhuc  vel falsum est; sed postea quando additur esse  vel non esse, fit verum vel falsum.  12. Nec est instantia de eo, qui * per unicum  nomen veram responsionem dat ad interrogatio-  nem factam; ut cum quaerenti: quid natat in mari?  aliquis respondet, piscis. Nam intelligitur verbum  quod fuit in interrogatione positum. Et sicut no-  men per se positum non significat verum vel  falsum, ita nec verbum per se dictum. - Nec est  dum conformitatem in intellectu componente vel dividente. Editores  Piani hanc lectionem, ut mihi videtur, desumpserunt ex editione b, sed  aliquantulum est intricata, Altera ed. a est etiam intricata: qui iudicat  esse conformitate rerum et intellectus componendo et dividendo: nisi  forte irrepserit ex typographi incuria esse conformitate loco de confor-  mitate. — Veneta c et aliae 1526, 1557 legunt cum codd. DE: qui iudicat  de  conformitate rerum et intellectus componendo et dividendo. Quae  lectio  perspicua est et fere eadem cum lect. codd. ABC: qui iudicat  de conformitate rerum intellectus componendo et dividendo. Coniun-  ctionem e£ amanuensium oscitantia omisit. Patet ergo lectionem de con-  formitate ab omnibus codd. uniformiter exhiberi item a duabus Venetis  edd. saec. XV et XVI; rerum et intellectus componendo et dividendo legi  etiam tum in citatis edd., tum in codd. Unde lectionem istam et propter  formae perspicuitatem et propter codd. auctoritatem suffecimus Pianae.  y) Secundo probat per signum. lta codd.— P.: secundo manifesta-  tum probat per signum.  — Et quia de signis, quibus simplices mentis  conceptus manifestantur sermo impraesentiarum est, opportunum ducimus  ex  Philopono declarare diversa nomina quibus signa illa appellantur in  schola: « Scito (inquit) terminum, vocem simplicem, dictionem, nomen,  »  verbum, subiecto non, sed habitu quadamque relatione differre. Quando  »  »  »  »  enim dictio ratiocinationis pars fuerit, terminus dicitur: quando pars  propositionis, dictio: quando huius subiectum, »omen: quando enun-  ciatum de subiecto, verbum: quando vox simpliciter significans, vox  simplex » ( Commentar. super libros Priorum... Lucilli Phylalthaei  latinitate donata. Lib. 1, col. ro Venetiis 1560).  £) Sicut cum homo vel album dicitur etc. Est lectio P. — ACDE: sicut  cum dico, homo vel album. — Cod. B: sicut cum dicit, homo εἴς. -- Infra  vero cod. A: non enim habet adhuc verum vel falsum. — Codd. BCDE:  non enim adhuc est verum vel falsum.  Circa autem comparationem institutam inter voces et intellectiones  notandum est, quod non sic accipienda est quasi in ipsis vocibus sive  de verbo exceptae actionis *: quia in his intel-  ligitur certus et * determinatus nominativus. Unde  est implicita compositio, licet non explicita.  13. Deinde cum dicit: Signum autem etc.,indu-  cit signum ex nomine composito, scilicet hircocer-  vus,  quod componitur ex hirco et cervus * et  quod in graeco dicitur tragelaphos; nam 'ragos est  hircus, et elaphos cervus. Huiusmodi enim nomi-  na  significant aliquid, scilicet quosdam conceptus  simplices, licet rerum compositarum; et ideo non  est verum vel falsum, nisi quando additur esse  vel non esse, per quae exprimitur iudicium intel-  lectus. Potest autem addi esse vel non esse, vel  secundum praesens tempus, quod est esse vel non  esse in actu, et ideo hoc dicitur esse simpliciter;  vel secundum tempus praeteritum, aut futurum,  quod non est esse simpliciter, sed secundum quid;  ut  cum dicitur aliquid fuisse vel futurum esse.-  Signanter autem utitur exemplo ex nomine signi-  ficante quod non est in rerum natura, in quo  statim falsitas apparet, et quod sine compositione  et divisione non possit verum vel falsum esse *.  simplicibus sive compositis sit veritas vel falsitas non secus ac in in-  tellectu. Ut enim docet s. Thomas in par. I, qu. xvi, artic. vir, veritas  enunciabilium non est aliud quam veritas intellectus: enunciabile enim  est in intellectu et est in voce. Secundum autem quod est in intellectu  habet per se veritatem, sed secundum quod est in voce, dicitur verum  enunciabile secundum quod significat aliquam veritatem intellectus, non  propter aliquam veritatem in enuntiabili existentem sicut in subiecto.  (Cf. lect. vi, n. 3).  9) Et quod sine compositione et divisione non possit verum vel  falsum esse. Ita editores Piani cum ed. c. — Duae aliae edd. ab: in quo  statim falsitas apparet et sine compositione et divisione posset verum  vel falsum esse. Quae est lectio codd. DE, nisi quod uterque habet:  sed  sine compositione et divisione posset etc. Cod. A: in quo statim  falsitas apparet, sed sine compositione et divisione non posset esse  verum  vel falsum. — Cod. C: in quo' statim falsitas appareret, sed  sine compositione et divisione posset esse verum vel falsum etc.. De-  nique B: in quo statim falsitas apparet, si sine compositione et di-  visione posset esse verum vel falsum. Quae ultima lectio, mutato ex  cod. C apparet in appareret, mihi vera videtur et adoptanda.— « Ad de-  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  monstrandam vim simplicis nominis, inquit Boethius, quod omni  veritate atque mendacio careat, tale in exemplo posuit nomen, cui  res  nulla subiecta sit. Quod si quid verum vel falsum unum nomen  significare posset, nomen, quod eam rem designat, quae in rebus  non sit, omnino falsum esset; sed non est; non igitur ulla veritas  falsitasque in simplici unquam nomine reperietur. Nec illud parvae  curae fuit nomen non ponere quod omnino nihil significaret, sed cum  significaret quiddam, tamen verum aut falsum esse non posset, ut  non videretur veritatis falsitatisque causa esse, eo quoniam nihil si-  gnificaret » (In lib. De interpretatione, Ed. II, lib. I, 8 De signis, pag. 307).  Hanc Boethii expositionem paucis complectitur s. Thomas, cum ait:  Signanter autem etc., eamque exhibet lectio a nobis proposita.  *  nat, pluit, etc.  *  Verb. grat.: £o-  ABCE - omittunt  certus et.  *  Codd.  ABCE. -  DP.: Cer'vO.  CAP. II, LECT. IV  LECTIO QUARTA  :  :  DE NOMINE  "Ovop.x μὲν οὖν ἐστὶ φωνὴ σημαντικὴ κατὰ συνθήχην,  ἄνευ  χρόνου, ἧς  μνηδὲν  μέρος ἐστὶ σημαντικὸν χεχω-  *  19  Nomen igitur est vox significativa secundum placitum,  sine  tempore, cuius nulla pars est significativa, sepa-  vdd  "  μὰς  :  ^  Ἔν γὰρ τῷ Κάλλιππος τὸ ἵππος οὐδὲν αὐτὸ καθ᾽ ἑαυτὸ  σημαίνει, ὥσπερ ἐν τῷ λόγῳ τῷ Καλὸς ἵππος.  ἐν  Οὐ μὴν οὐδ᾽, ὥσπερ ἐν τοῖς ἁπλοῖς ὀνόμασιν, οὕτως ἔχει  χαὶ  τοῖς συμπεπλεγμιένοις" ἐν ἐχείνοίς μὲν yap  τὸ μέρος οὐδαμῶς σημαντικόν, ἐν δὲ τούτοις βού-  λεται  μέν, ἀλλ᾿ οὐδενὸς κεχωρισμένον, οἷον ἐν τῷ  ἐπαχτροχέλης τὸ κέλης οὐδέν τι σημαίνει καθ᾽ ἑαυτό.  Τὸ δὲ κατὰ συνθήχην, ὅτι φύσει τῶν ὀνομάτων οὐδέν  ἔστιν, ἀλλ, ὅταν γένηται σύμβολον, ἐπεὶ δηλοῦσί  γέ τι καὶ οἱ ἀγράμψιατοι ψόφοι, οἷον θηρίων, ὧν οὐδέν  ἐστιν ὄνομα.  “Τὸ δὲ οὐχ ἄνθρωπος οὐχ ὄνομα. Οὐ μὴν οὐδὲ χεῖται  ὄνομα, ὅ, τι δεῖ καλεῖν αὐτό: οὔτε γὰρ λόγος, οὔτε  ἀπόφασίς ἐστιν" ἀλλ᾽ ἔστω ὄνομα ἀόριστον, ὅτι ὁμοίω  À  Li  —  ε  Eg ὁτουοῦν ὑπάρχει,  As.  xal ὄντος xal μὴ ὄντος.  Τὸ δὲ Φίλωνος, ἢ Φίλωνι, x«l ὅσα τοιαῦτα, οὐχ ὀνό-  μάτα; ἀλλὰ πτώσεις ὀνόματος.  Λόγος δέ ἐστιν αὐτοῦ τὰ μὲν ἄλλα κατὰ τὰ αὐτά"  ὅτι δὲ μετὰ τοῦ ἔστιν, ἢ ἦν, ἢ ἔσται, οὐκ ἀληθεύει  ^  ἢ  “δ  ψεύδεται, τὸ  '  δὲ  δὲ  ».  i  ὄνομα ἀεί. olov  dx  ,  H  Φίλωνός ἐστιν,  ἢ οὐχ ἔστιν" οὐδὲν γάρ πω οὔτε ἀληθεύει οὔτε ψεύ-  εται.  SvNoPsis. — 1. Textus divisiones et subdivisiones.- 2. Defi-  nitio ideo dicitur terminus, quia rem definitam totaliter includit.  3. In definitione nominis vox est per modum generis, ut distin-  guatur ab aliis sonis; significativa est prima differentia, qua no-  men distinguitur a vocibus non significantibus.— 4. Obiectio. Vi-  detur  quod non vox sed signum sit genus assumendum in  definitione nominis.— 5. Solvitur obiectio. Quamvis szgnum posset  assumi ut genus nominis, tamen quia nomen significat formam  accidentalem ut concretam materiae, seu subiecto, convenientius  ponitur ut gerus res naturalis, scilicet vox.— 6. Additur altera diffe-  rentia secundum placitum, qua nomen distinguitur a vocibus natu-  raliter significantibus.-  7. Tertia differentia sine tempore qua nomen  distinguitur a verbo.— Dubium quoad tertiam differentiam solvitur,  tria distinguendo circa tempus: rem quamdam; id quod tempore  mensuratur, nempe motum (secundum prius et posterius) in quo  consistunt actio et passio; ac denique ipsam: habitudinem temporis  mensurantis. Nomen potest significare tempus primo modo acce-  ptum; secundo sensu tempus significatur per verbum; tertio modo  per adverbium (Cf. lect. v, n. 7). - 8. Denique quarta et ultima  differentia, qua nomen distinguitur ab oratione, est quod pars  nominis non significat separata a suo /oto, quod est ipsum no-  men.- 9. Manifestatur quarta differentia in nominibus compositis :  unum nomen quamvis compositum ponitur ad significandum  unum conceptum simplicem; et ideo pars nominis compositi si  jj  * Cf. lect. τ.  ostquam Philosophus determinavit de  Jordine significationis vocum, hic ac-  cedit ad determinandum de ipsis vo-  x U^ cibus significativis. Et quia principa-  de enunciatione, quae est subiectum  huius libri *; in qualibet autem scientia oportet prae-  noscere * principia subiecti; ideo primo, determi-  nat de principiis enunciationis; secundo, de ipsa  «) Oportet praenoscere. Eligo hanc lectionem codd. AE, quia vere  respondet menti s. Thomae, ut patet ex lect. r1 super lib. I Poster.: Necesse  est quod antequam habeatur cognitio conclusionis , cognoscatur aliquo  modo subiectum et passio. Et lect. 1: Omnis... disciplinae acceptio ex  praeexistente cognitione fit.- Cod. D legit praecognoscere; et est lectio  rata.  :  In nomine enim quod est equiferus, ferus per se nihil signi-  ficat, quemadmodum in oratione, quae est,equus ferus.  At vero non quemadmodum in simplicibus nominibus, sic  se  habet etiam in compositis: in illis enim nullo modo  pars significativa est; in his autem vult quidem, sed  nihil significat separata: ut in eo quod est equiferus.  Secundum placitum vero, quoniam naturaliter nomen nul-  Ium est, sed quando fit nota; nam designant et illitterati  soni, ut ferarum, quorum nullum est nomen.  $  Non homo vero non est nomen. At vero nec positum est  nomen, quo illud oporteat appellari, nam neque oratio,  neque negatio est; sed sit nomen infinitum, quoniam  similiter in quolibet est, et quod est, et quod non est.  Catonis (Philonis) autem, vel Catoni (Philoni) et quae-  cumque talia sunt non nomina, sed casus nominis sunt.  Ratio autem eius in aliis quidem eadem est, sed differt:  quoniam cum est vel fuit vcl erit adiunctum, neque  verum, neque falsum est: nomen vero semper: ut Ca-  tonis (Philonis) est, vel non est, nondum enim aliquid  verum dicit aut falsum.  separata significaret, significaret partem illius conceptus simpli-  cis: quod esse non potest.— ro. Attamen in nominibus simplici-  bus pars separata non significat neque realiter neque apparenter;  sed pars in nominibus compositis aliquid non quidem realiter,  sed apparenter videtur significare: quia licet nomen compositum  significet conceptum simplicem, tamen a conceptu composito im-  ponitur ( Cf. lect. vr, n. 6.). - 11. Manifestatur secunda differentia  nominis  est  (szgnificativum secundum placitum): quia nullum nomen  naturaliter. (Cf. lect. rr, n. 8).— 12. Tres sententiae de nominum .  significatione: duae extremae; quarum una absolute negat, altera  absolute affirmat naturalem nominum significationem. — Senten-  tia  media negans significationem nominum esse a natura, sed  affirmans nominum significationem congruere naturis rerum. —  13. Dictiones quae a negatione imponuntur, et quae appellari  solent infinitae, nomina dici nequeunt propter indeterminationem  significationis. Nomina enim significant aut aliquam naturam de-  terminatam, aut personam determinatam, aut utramque determi-  nate. - 14. Solus nominativus dicitur principaliter nomen, quia  per ipsum facta est impositio nominis ad aliquid significandum.  —  15. Nomen in recto cum verbo substantivo adiunctum, sem-  per significat verum vel falsum, quod non contingit de nomine  in casu obliquo. - 16. Solvitur obiectio. Praemissa (in principio  textus) definitio nominis non simpliciter convenit neque nomini  infinito, neque casibus nominis.- Est corollarium praecedentium.  enunciatione ; ibi: Enunciativa vero non omnis etc.*  Circa primum duo facit: primo enim, determinat  principia quasi materialia enunciationis, scilicet  partes integrales ipsius; secundo, determinat princi-  pium formale, scilicet orationem *, quae est enun-  ciationis genus; ibi: Oratio autem est vox significa-  tiva* etc. Circa primum duo facit: primo, determi-  nat  de nomine, quod significat rei substantiam;  eiusdem sensus. — Edit. Piana habet noscere; cod. B legit cognoscere.  Vera utraque lectio, sed non melior: non enim s. Thomas vult hic in-  dicare simplicem cognitionem, sed inculcare per illa verba intendit huius  cognitionis ordinem, nempe praenotionem. — Cod. C omittit verba, quae  est subiectum huius libri etc., usque ad illa de principiis inclusive.  *  *  Cap. π᾿.  Lect. vir.  "Βα  enunciationem.  erronee :  *  Lect. vi.  20  secundo, determinat de verbo, quod significat actio-  *'Tect v.  Definitio cur di-  catur derminus.  *  A: concludit.  "p:  remaneat  extra definitum.  *  A:  liis.  omnibus a-  Vocis natura.  *  Cap.vir, ἢ.11.-  Comment. s. Th.  lect. xviit.  "Βα:  dam.  *  quarum-  Cf. infra n. rr.  *  *  ABC:  A:  debeat.  cum sit na-  turale; - 8c: quod  est naturale.  e  *  *  A: accidentis.  A:  artificiales.  PERI HERMENEIAS LIB. I  si qua nomina accidens in abstracto significant *  quod in eorum definitione ponatur accidens in  recto, quasi genus, subiectum autem in obliquo,  quasi differentia; ut cum dicitur, simitas est cur-  vitas nasi. Si qua vero nomina accidens signifi-  cant  nem vel passionem procedentem a re; ibi: Verbum  autem est quod consignificat tempus * etc. Circa  primum tria facit: primo, definit nomen; secundo,  definitionem exponit; ibi: Zn nomine enim quod  est equiferus etc.; tertio, excludit quaedam, quae  perfecte rationem nominis non habent, ibi: Non  homo vero non est nomen.  Circa primum considerandum est quod de-  finitio ideo dicitur terminus, quia includit * totali-  ter  rem ; ita scilicet, quod nihil rei est extra de-  finitionem *, cui scilicet definitio non conveniat ^;  nec  aliquid aliud est infra definitionem, cui sci-  licet definitio conveniat.  3. Et ideo quinque ponit in definitione no-  minis. Primo, ponitur vox per modum generis ,  per quod distinguitur nomen ab omnibus * sonis,  qui non sunt voces. Nam vox est sonus ab ore  animalis prolatus, cum imaginatione quadam ,  ut  dicitur in II De anima *. Additur autem prima  differentia, scilicet szgnizficativa, ad differentiam  quarumcunque * vocum non significantium, sive sit  vox litterata * et articulata, sicut biliris, sive non  litterata et non articulata, sicut szbilus pro nihilo  factus 7. Et quia de significatione vocum in su-  perioribus actum est, ideo ex praemissis concludit  quod nomen est vox significativa.  4. Sed cum vox sit quaedam res naturalis,  nomen autem non est aliquid naturale sed ab  hominibus institutum, videtur quod. non debuit *  genus nominis ponere vocem, quae est ex natura *,  sed magis signum, quod est ex institutione; ut  diceretur: Nomen, est signum vocale; sicut etiam  convenientius definiretur scufella, si quis diceret  quod est vas ligneum, quam si quis diceret quod  est  lignum formatum in vas.  5.  Sed dicendum quod artificialia ? sunt qui-  dem in genere substantiae ex parte materiae, in  genere autem accidentium * ex parte formae: nam  formae artificialium * accidentia sunt. Nomen ergo  significat formam accidentalem ut concretam sub-  iecto. Cum autem in definitione omnium acciden-  tium oporteat poni subiectum, necesse est quod,  8) Cui scilicet. definitio non conveniat. Haec verba usque ad illa  inclusive infra definitionem, desiderantur in cod. C. Sed manifestum est  quod error irrepsit ex recursu eorumdem verborum définitionem cui  scilicet. - Quae vero in hoc numero habentur, Aegidius explicat per haec  verba: « Notat hic Expositor (.S. Zhomas) quod definitio vocatur termi-  »  »  »  »  nus, secundum Philosophum in libro Posteriorum. Nam sicut termi-  nus  continet illud quod est de proprio, et dimittit illud quod est de  alieno; ita definitio debet continere illud quod est de essentia definiti,  et dimittere illud quod est extra essentiam definiti» (In I Peri her-  meneias, 8 Nomen ergo est vox etc. fol. 48 verso, col. 2, seq.  — Vene-  tiis  1507).  y) Pro nihilo factus. Haec verba desunt in cod. D, sed retinenda  sunt cum edd. Piana et Venetis, nec non codd. ABC: si enim omit-  tantur, potest accipi sibilus ut aliquid significans, sicut revera est quan-  doque; quod est contra mentem s. Doctoris, cuius sérmo est de vocibus  sive articulatis sive non articulatis, sed non significantibus.  9) Artificialia sunt quidem etc. Quaedam heic opportunum est de-  clarare pro novitiis.— In artificialibus duo sunt, materia, puta lignum vel  aes vel marmor, et forma, puta figura Petri vel Pauli. Illa est res natu-  ralis  et  aes  substantia quaedam ab artifice praesupposita; forma vero est  ab artifice, a quo ponitur in illa materia et est quid ipsi materiae ac-  cidentale:  enim  non  propterea in seipsa substantialiter mutatur  quia diversimode figuratur. Porro ab hac forma et non a materia denomi-  natur et constituitur artificiale quodvis; et ideo communiter dicitur quod  artefacta, ut sunt talia, ex parte nempe formae, sunt accidentia. hun  forma si accipiatur ut revera existit, non est sine materia, seu est con-  creta subiecto; ethac de causa materia seu subiectum ingreditur defini-  in  concreto, in eorum definitione ponitur  materia, vel subiectum, quasi genus, et accidens,  quasi differentia; ut cum dicitur, simum est nasus  currus. Si igitur. nomina rerum artificialium 51-  gnificant formas accideritales, ut concretas sub-  iectis naturalibus, convenientius est, ut in eorum  definitione ponatur res naturalis quasi genus, ut  dicamus quod scutella est lignum figuratum, et  similiter quod nomen est vox significativa. Secus  autem esset, si nomina artificialium acciperentur,  quasi significantia ipsas formas artificiales in ab-  stracto.  6.  Tertio, ponit secundam differentiam cum  dicit : Secundum placitum, idest sécundum insti-  tutionem humanam a beneplacito hominis proce-  dentem. Et per hoc differt nomen a vocibus signi-  ficantibus naturaliter, sicut sunt gemitus infirmo-  rum et voces brutorum animalium.  7.  Quarto, ponit tertiam differentiam, scilicet  sine tempore, per quod differt nomen a verbo. -  Sed videtur hoc esse falsum: quia hoc nomen  dies vel annis significat tempus *.- Sed dicendum  quod circa tempus tria possunt considerari. Primo  quidem, ipsum tempus, secundum quod est res  quaedam, et sic potest significari a nomine, sicut  quaelibet alia res. Alio modo, potest considerari  id, quod tempore mensuratur, in quantum huius-  modi: et quia id quod primo et principaliter tem-  pore mensuratur est motus, in quo consistit actio  et  passio, ideo verbum quod significat actionem  vel passionem, significat cum tempore. Substantia  autem * secundum se considerata, prout significa-  tur per nomen et pronomen, non habet in quantum  huiusmodi ut tempore mensuretur, sed solum  secundum quod subiicitur motui, prout * per par-  ticipium significatur *. Et ideo verbum et partici-  pium significant cum tempore, non autem nomen  et pronomen. Tertio modo, potest considerari ipsa  tionem rerum artificialium, sicut et aliorum accidentium, ut explicatur in  textu; nempe, vel in recto, hoc est in casu nominativo si artificialia vel  accidentia quaecumque eorumque nomina definiantur in concreto; vel in  obliquo, hoc est in genitivo aliisque casibus, si definiantur in abstracto,  hoc est, si accipiantur quasi sint aliquid in seipsis, ut explicatur in textu.—  Quia ergo nomina seu vocabula res sunt artificiales; ideo per ordinem  ad subiectum, sicut caetera artificialia et accidentia, esse definienda recte  s.  Thomas concludit. — Ratio vero cur in definitione accidentium poni  oporteat eorum subiectum, in ipsa natura accidentis est, ut hic supra  innuimus, Accidens enim non in se est, sed in subiecto, nempe de eius  natura non est esse sed inesse; et ideo haec inhaerentia seu dependentia  a  subiecto est de ratione seu de definitione accidentis (Cf. 1 Posterior.  lect. x). - Cum autem dicitur quod subiectum ingreditur definitionem ac-  cidentis, non sic est intelligendum quasi subiectum sit pars essentialis  intrinseca et constitutiva accidentis (absurdum enim est dicere quod  homo e.g. sit de essentia albi); sed quia subiectum est extrinsece de  ratione accidentis, hoc sensu nempe quod accidentis natura non intelli-  gitur sine inhaerentia sive actuali sive potentiali vel habitudinali ad subie-  ctum, cui inesse debet ut existat, sicut explicatum est (Cf. VII Metaphysic.  lect. 1v).  ε) Si qua nomina accidens in abstracto significant. Lectio ista, quam  habent codd., ponitur loco lectionis Pianae et Venetae c: si qua mo-  mina accidentis in abstracto definiantur: nam vere concordat cum  altera  parte  sententiae  infra  posita a s. Thoma: si qua vero nomina  accidens significant in. concreto. — Aliae duae Venetae edd. ab: si qua  nomina accidentis in abstracto significant, — Libenter tamen admitterem  definiantur editionis Pianae, si codices et contextus consentirent.  *  In marg. n: si-  gnificat  cum tem-  pore.  Tempus ut est  res quaedam.  Id quod tempore  mensuratur.  *  c: quae,et omit-  it autem,  CAP. II,  Habitudotempo- habitudo temporis mensurantis; quod significatur  ris  *  A:  mensurantis.  et hodie.  "Βα:  coopera-  tur; et forte est  vera lectio.  *  Quarta ?  * Nomen  Y  ex codd.  Pec  Quinto,  per adverbia temporis, ut cras, heri et huiusmodi *.  8.  ponit quartam differentiam cum  subdit: Cuius nulla pars est significativa separata,  scilicet a toto nomine; comparatur * tamen ad si-  gnificationem nominis secundum quod est in toto.  Quod ideo est, quia significatio est quasi forma  nominis; nulla autem pars separata habet formam  totius, sicut manus separata ab homine non habet  formam humanam. Et per hoc distinguitur nomen  ab oratione, cuius pars significat separata ὃ; ut cum  dicitur, homo iustus.  9. Deinde cum dicit: Zn nomine enim quod est etc.,  manifestat praemissam definitionem. Et primo,  quantum ad ultimam particulam; secundo, quantum  ad tertiam; ibi: Secundum vero placitum etc. Nam  primae duae particulae manifestae sunt ex prae-  missis; tertia * autem particula, scilicet sine tem-  pore, manifestabitur in sequentibus in tractatu De  Verbo. Circa primum duo facit: primo, manifestat  propositum per nomina composita; secundo, osten-  dit circa hoc differentiam inter nomina simplicia  et composita; ibi: Af vero non quemadmodum etc.  Manifestat ergo primo quod pars nominis sepa-  rata nihil significat, per nomina composita, in qui-  bus hoc magis * videtur. In hoc enim nomine quod  est equiferus ^, haec pars ferus, per se nihil signi-  ficat 'sicut  significat in hac oratione, quae est  equus ferus. Cuius ratio est quod unum nomen  imponitur * ad significandum unum simplicem in-  tellectum; aliud autem est id a quo imponitur no-  men ad significandum, ab eo quod nomen signi-  ficat; sicut hoc nomen /apis imponitur a laesione  pedis, quam non significat: quod tamen imponitur *  ad significandum conceptum cuiusdam rei. Et inde  est quod pars nominis compositi, quod imponitur  ad significandum conceptum simplicem, non si-  gnificat partem conceptionis compositae, a qua  imponitur nomen * ad significandum. Sed oratio  significat ipsam conceptionem compositam: unde  pars orationis significat partem conceptionis com-  positae.  Ὁ Cuius pars significat separata , ut cum etc. — Codd. ABC: quae  etiam significat quandoque sine tempore, ut cum etc. Sed haec lectio  non videtur adoptanda. Non enim est amplius sermo de tertia differen-  tia, quae est significatio sine tempore, sed de quarta differentia quae  est non significatio partis nominis separatae a toto nomine.  τῇ Quod est equiferus. Textus graecus habet: ἐν τῷ χάλλιππος τὸ  ἵππος nihil significat; et infra: Sicut in τῷ ἐπαχτροχέλης, τὸ χέλης  non aliquid significat secundum seipsum. Quae dictiones quia latine non  integre unico vocabulo redduntur, ponitur equiferus, quod aeque valet  ad mentem Aristotelis exprimendam. Alii malunt vocabulum graecum  inserere versioni latinae quam mutare; sed est scrupulus non curandus.'  Argyropolus autem neque ἐπαχτροχέλητον ponit neque equiferum, sed  vertit, uf in exemplo patet antea dicto; exemplum autem ab ipso an-  tea dictum, de equifero est. In translatione denique, qua utimur, omit-  tuntur sequentis versus ultima verba: τὸ χέλης etc.  9) Sicut et in compositis. Haec verba et immediate sequentia, quia  in simplicibus, desunt in D, sed est mendum amanuensis, ex recursu  vocis simplicibus. Contextus autem praefata verba requirit ad sententiae  sensum complendum.- Codd. alii legunt simplicibus et compositis: quae  lectio bona est. Retineo tamen Pianam quia comparatio instituta inter  nomina simplicia-et composita magis clare indicatur.  Ὁ Nihil tamen pars eius significat, ut dictum est de nomine equi-  ferus. « Hoc nomen equiferus ( inquit doctissimus Sylvester Maurus),  »  »  »  »  »  differt ab hac oratione equus ferus, quod ferus in quantum est pars  huius orationis equus ferus per se significat ferum; in quantum vero  est pars huius nominis equiferus per se nihil significat (Cf. n. 10).  Hinc patet differentia inter nomina simplicia et composita, Partes no-  minum simplicium separatae non solum non significant, sed neque  LECT. IV  21  10. Deinde cum dicit: 41 vero non etc., ostendit  quantum ad hoc differentiam inter nomina sim-  plicia et composita, et dicit quod non ita se habet  in nominibus simplicibus, sicut et in compositis ^:  quia in simplicibus pars nullo modo est signifi-  cativa, neque secundum veritatem, neque secun-  dum apparentiam; sed in compositis vult quidem,  idest apparentiam habet significandi; nihil tamen  pars eius significat, ut dictum est de nomine equi-  ferus*. Haec autem ratio differentiae est *, quia  nomen simplex sicut imponitur ad significandum  conceptum simplicem, ita etiam imponitur ad si-  gnificandum ab aliquo simplici conceptu; nomen  vero  compositum imponitur a composita conce-  ptione, ex qua habet apparentiam quod pars eius  significet.  11. Deinde cum dicit: Secundum placitum etc.,  manifestat tertiam partem praedictae definitionis; et  dicit quod ideo dictum est quod nomen significat  secundum placitum, quia nullum nomen est na-  turaliter - Ex hoc enim est nomen, quod signi-  ficat: non autem significat naturaliter, sed ex in-  stitutione.  Et  hoc est quod subdit: Sed quando  fit nota, idest quando imponitur ad significandum.  Id enim quod naturaliter significat non fit, sed  naturaliter est signum. Et hoc significat cum dicit:  Illlitterati enim soni, ut ferarum ?, quia scilicet litteris  significari non possunt. Et dicit potius sonos quam  voces, quia quaedam animalia non habent vocem,  eo quod carent pulmone, sed tantum quibusdam  sonis proprias passiones naturaliter significant:  nihil autem horum sonorum est nomen. Ex quo  manifeste datur intelligi quod nomen non signi-  ficat naturaliter.  12.  Sciendum tamen est quod circa hoc fuit  diversa quorumdam opinio. Quidam enim dixe-  runt quod nomina nullo modo naturaliter signi-  ficant:  nec  differt quae res quo nomine signifi-  centur. Alii vero dixerunt quod nomina omnino  naturaliter significant, quasi nomina sint naturales  similitudines rerum. Quidam vero dixerunt quod  nomina non naturaliter significant quantum ad hoc,  »  »  »  »  »  »  »  habent vim significandi: e. gr. partes huius nominis Petrus, quae sunt  Pe, trus, non habent ullam vim significandi, quia non sunt impositae  ad aliquid significandum. At vero pàrtes nominum compositorum se-  paratae habent vim significandi, sed in quantum sunt partes talis no-  minis non exercent talem vim significativam : e. g. ferus, quod est pars  huius nominis equiferus, separatim habet vim significandi, sed in quan-  tum est pars huius nominis, non exercet talem vim, neque significat  » ferum » (Aristotelis Opera, quae extant omnia, brevi paraphrasi, ac  litterae perpetuo inhaerente explanatione illustrata, tom. 1, De inter-  pretatione, lib. I, cap. τι, pag. 68, seq. - Romae 1668).  x) Nullum nomen est naturaliter. Vera est haec lectio omnium no-  strorum codd., ut videre est in textu Aristotelico, cuius verba hic recitan-  tur a s. Thoma. Vult enim s. Thomas probare cum Aristotele quod  nomen significat ex institutione; probat autem hoc modo: nullum ποὸ-  men  est a natura; ergo nomen significat ex institutione. Antecedens  probatur: nam non est nomen nisi quatenus significat; ergo ab eo est  nomen, a quo est significatio; sed significatio nominis non est a natura  (quia id quod naturaliter significat non fit, sed naturaliter est signum);  ergo nullum nomen est a natura. — Si autem legatur cum Piana: nmul-  lum nomen significat naturaliter; probatio est repetitio asserti, nempe, *  nullum  nomen significat naturaliter , quia nullum nomen significat  naturaliter.  X) Et hoc significat, cum dicit etc. — Codd. CE: et hoc significari  dicit per illitteratos sonos ferarum.—B: et hoc significari debet per etc.—  A: et hoc significare erit per illitteratos sonos ferarum, qui scilicet etc.—  D: et hoc significare dicit propter illitteratos etc. Retinemus Pianam, sed  non  displicet codd. CE lectio, cui etiam aliorum codd. lectio est magis  conformis.  *  t  c: huius autem  differentiae ra-  lio est.  Sw  22  quod eorum significatio non est a natura, ut Aristo-  *  Naturaliter cx  ABC.  Plato.  *  Cf. infra lect.vi,  num. ὃ in not. π᾿  Voces brutorum  habent nomina,  sed non sunt no-  mina.  *A:  ut  ego vel  fu; et omittit pro-  nomen.  *A:  δὲ  autem.  *  negatio  pk: requiretur;  forte; requirere-  tur.  Boethius.  Ammonius.  *  Loc. citand. in  nota seq.  teles hic intendit; quantum vero ad hoc naturaliter *  significant quod eorum significatio congruit na-  turis rerum, ut Plato dixit *. - Nec obstat quod  una res multis nominibus significatur: quia unius  rei possunt esse multae similitudines; et similiter  ex  diversis proprietatibus possunt uni rei multa  diversa nomina imponi.  Non est autem intelligendum quod dicit: Quorum  nihil est nomen, quasi soni animalium non habeant  nomina: nominantur enim quibusdam nominibus,  sicut dicitur rugitus leonis et mugitus bovis; sed  PERI HERMENEIAS LIB. I  hic. Et ideo novum nomen imponit * huiusmodi  dictioni, vocans eam nomen znfinitum propter in-  determinationem significationis, ut dictum est.  14. Deinde cum dicit: Catonis autem vel Cato-  ni ctc., excludit casus nominis; et dicit quod Cato-  nis vel Catoni et alia huiusmodi non sunt nomina,  sed solus nominativus dicitur principaliter nomen,  per quem facta est impositio nominis ad aliquid  significandum. Huiusmodi autem obliqui vocantur  casus nominis: quia quasi cadunt ^ per quamdam  declinationis originem a nominativo, qui dicitur re-  ctus  quia nullus talis sonus est nomen, ut dictum est,  13. Deinde cum dicit: Non homo vero etc., ex-  cludit quaedam a nominis ratione. Et primo, nomen  infinitum; secundo, casus nominum ; ibi: Catonis  autem vel Caioni etc. Dicit ergo primo quod non  homo non est nomen. Omne enim nomen signi-  ficat aliquam naturam determinatam, ut omo;  aut personam determinatam, ut pronomen *; aut  utrumque determinatum, ut Sortes. Sed hoc quod  dico  non  homo, neque determinatam naturam  neque determinatam personam significat. Impo-  nitur enim a negatione hominis, quae aequa-  liter dicitur de ente, et non ente. Unde non homo  potest dici indifferenter, et de eo quod non est  in rerum natura; ut si dicamus, chimaera est non  homo, et de eo quod est in rerum natura; sicut  cum dicitur, equus est non homo. Si autem * im-  poneretur a privatione ^, requireret * subiectum ad  minus existens: sed quia imponitur a negatione,  potest dici de ente et de non ente, ut Boethius  et Ammonius dicunt *. Quia tamen significat per  modum nominis, quod potest subiici et praedi-  cari, requiritur ad minus suppositum in apprehen-  sione. Non autem erat nomen positum tempore  Aristotelis" sub quo huiusmodi dictiones conclude-  rentur. Non enim est oratio, quia pars eius non  significat aliquid separata, sicut nec in nominibus  compositis; similiter autem non est negatio, id  est oratio negativa, quia huiusmodi oratio super-  addit negationem affirmationi, quod non contingit  9) Si autem. imponeretur a privatione etc. Quia ex inordinata ver-  borum prolatione de facili incurritur error, ideo in scientiis proprietas  etiam verborum est accurate servanda. Igitur privatio est negatio alicuius  proprietatis in subiecto; at negatio a subiecto omnino praescindit, imo  quandoque afficit subiectum ipsum, ut cum dicitur, non-Aomo. Ex quo  sequitur quod privatio semper praesupponat subiectum, quod non ne-  gatur, sed de quo aliquid negatur (Cf. lect. v, n. 11). — Exinde est quod  privatio, si strictiori etiam sensu accipiatur, est negatio perfectionis in  subiecto, ad quam habendam subiectum natura. sua ordinatur, et quam  proinde non habere est defectus: quod non est de negatione simpliciter  dicta. Hinc homo dicitur privatus visu, quae privatio est defectus in  homine; sed visus negatur lapidi, in quo carentia visus non est suae  naturae defectus, quinimo suae naturae consentanea est (Cf. s. Th. in  IV Metaphys. lect. ur, et V lect. xx).  v) Non autem erat nomen positum tempore Aristotelis etc. His  verbis intelligimus Aristotelem auctorem fuisse ut huiusmodi dictiones  negativae, non homo, non ens etc., infinitae dicerentur (Cf. lect. seq.  n.  11): quod aliunde ex ipsis Aristotelis verbis ἔστω ὄνομα ἀόριστον  aperte  indicatur. « Si placet, vocetur (praefata dictio) nomen infini-  »  »  tum, ut et habeat rationem nominis quoad modum grammaticae, et  quoad dialecticum extra perfectam rationem nominis extrahatur. » Ita  interpretatur Aristotelem  b. Albertus Magnus in I Peri hermeneias,  tract.  11, cap. v. Et Ammonius in librum Je interpretatione sect. I,  eo  quod non cadit. Stoici autem dixerunt  etiam nominativos dici casus: quos grammatici  sequuntur, eo quod cadunt, idest procedunt ab  interiori conceptione mentis. Et dicitur rectus, eo  quod nihil * prohibet aliquid cadens sic cadere, ut  rectum stet, sicut stilus qui cadens ligno infigitur.  15. Deinde cum dicit: Ratio autem eius etc. τ,  ostendit consequenter quomodo se habeant obliqui  casus ad nomen; et dicit quod ratio, quam signi-  ficat nomen, est eadem et * in aliis, scilicet casibus  nominis; sed in hoc est differentia quod * no-  men adiunctum cum hoc verbo es? vel erit * vel  fwit semper significat verum vel falsum: quod  non contingit in obliquis. Signanter autem inducit  exemplum de verbo substantivo: quia sunt quae-  dam alia verba, scilicet impersonalia, quae cum  obliquis * significant verum vel falsum; ut cum di-  citur, poenitet Sortem, quia actus verbi intelligitur  ferri super obliquum; ac si diceretur, poenitentia  habet * Sortem.  16. Sed contra *: si nomen infinitum et casus  non sunt nomina, inconvenienter data est prae-  missa nominis definitio, quae istis convenit. - Sed  dicendum, secundum Ammonium *, quod supra  communius definit * nomen, postmodum vero si-  gnificationem nominis arctat subtrahendo haec a  nomine.- Vel dicendum quod praemissa definitio  non simpliciter convenit his: nomen enim infinitum  nihil determinatum significat, neque casus nominis  significat secundum primum placitum instituentis,  ut  dictum est.  8.7 Non homo etc., ait: «Id genus voces,... nomen nullum ab anti-  »  quioribus meruerunt... per verba autem illa, sed sit infinitum nomen,  »  constat ipsum (Aristotelem) eius notae vocibus hoc nomen indidisse »  (Ed. cit. fol. 6, col. 3 et 4). — Cf. Boeth. De interpret. Ed. II, lib. I, De  nomine, ὃ. Non homo etc., pag. 312, ed. cit. Basileae.  E) Et ideo novum nomen imponit. Adiicio novum ex codd. ABCE,  quamvis illo careant edd. Ven., P. et cod. D. — Etenim illud indicari vide-  tur ex contextu orationis, in qua agitur de novo vocabulo, quo Aristo-  teles designavit nomina quae a negatione imponuntur. — Infra, lect. vtt,  occurret aliud vocabulum introductum ab Aristotele, nempe dictio, et aliud  lect. 1x, scilicet contradictio.  0) Quia quasi cadunt. — Quasi ex codd.  — Piana: quia cadunt. Eligo  codd. lectionem: nam cadere hoc loco figurate accipitur; et ideo scien-  tifice loquendo, magis a figura (scientiis impropria)-receditur adiuncto  adverbio quasi. — Cod. A: qui quasi cadunt.— Supra vero tum in prin-  cipio huius numeri, tum praecedentis reliquimus exemplum Catonis et  Catoni versionis latinae, quamvis in graeco habeatur Philonis et Philoni,  ut  notavimus in textu.  x) Deinde cum dicit: Ratio autem eius etc. Codd. ABC omittunt  haec verba; et cod. A incipit: ostendit autem qualiter etc. - BC: osten-  dit autem consequenter qualiter etc. Sed sunt lectiones non àdoptandae.  S. Thomas enim in exponendo partes textus Aristotelis semper illo aut  simili modo utitur: Deinde cum dicit etc.  Stoici et gram-  matici.  *  *  *  *  Bc: quia nihil.  ABCOmittunt ef.  A:  quia.  Codd.- P.: non  est ( Cf. text.)  *  A: obliquis ca-  sibus.  *  *  p: tenet.  Contra  tunt ABC.  omit-  CAP. III, LECT. V  LECTIO QUINTA  DE VERBI NATURA ET EIUS CONVENIENTIA AD NOMEN -Ὁ  Ρῆμα  δέ *  δέ  ἐστι  ,  τὸ  ' -  Y , fen kis rhe -  ,  τ  ΄  προσσημιαῖνον χρόνον, οὗ μέρος οὐδὲν  δὲ  σημαίνει χωρίς, καὶ ἔστιν ἀεὶ τῶν καθ᾽ ἑτέρου λε-  oU.  y.  *  23  Verbum autem est quod consignificat tempus, cuius pars  nihil extra significat, et est semper eorum, quae de  altero praedicantur, nota.  ν  '  4  ,  ,  Λέγω δ᾽ ὅτι προσσημαίνει χρόνον, οἷον ὑγίεια μὲν ὄνομα,  τὸ δὲ ὑγιαίνει ῥῆμα" προσσημαίνει γὰρ τὸ νῦν ὑπάρ-  etw.  Καὶ ἀεὶ τῶν καθ᾽ ἑτέρου λεγομένων σημεῖόν ἐστιν. οἷον  τῶν καθ᾽ ὑποχειμένου. T] ἐν ὑποχειμένῳ.  ῃ  Η  ,  "  t  υ  ;  ῳ  ,  ,  h  »  e  Τὸ δὲ οὐχ ὑγιαίνει, χαὶ τὸ οὐ κάμνει, οὐ QT.  προσσημαίνει μὲν do χρόνον, καὶ ἀεὶ κατά τινος  ὑπάρχει" τῇ δὲ διαφορᾷ ὄνομα οὐ χεῖται" ἀλλ᾽ ἔστω  ἀόριστον ῥῆμα, ὅτι ὁμοίως ἐφ᾽ ὁτουοῦν ὑπάρχει; καὶ  ὄντος. καὶ μὴ ὄντος.  $-  pm .  5 1  ^  H  7*9,  μοίως  δὲ  ,  e,  "J  .  €  » -  Met  ^  ,  P  καὶ τὸ ὑγίανεν, ἢ τὸ ὑγιανεῖ, οὐ ῥῆμα, ἀλλὰ  πτώσεις ῥήματος διαφέρει δὲ τοῦ ῥήματος, ὅτι τὸ  μὲν τὸν παρόντα προσσημαίνει χρόνον; τοὶ δὲ τὸν  ,  ^^  q  el  Αὐτὸ μὲν οὖν xa" ἑαυτὰ λεγόμενα τὰ ῥήματα ὀνόματά  ,  ^  ,  Li  '  ἐστι;  καὶ σημαίνει τι" (στησι  rop ὁ λέγων τὴν διάνοιαν, καὶ ὁ  ἀκούσας ἠρέμησεν") ἀλλ᾽ εἰ ἔστιν, ἢ μιή, οὔπω σημαίνει"  οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι, ἢ μὴ εἶναι; σημεῖόν ἐστι τοῦ πράγ-  ματος" οὐδ᾽ ἐὰν τὸ ὃν εἴπῃς αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ ψιλόν"  αὐτὸ μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι" προσσημαίνει δὲ σύνθεσίν  τινα, ἣν ἄνευ τῶν συγκειμένων οὐχ ἔστι νοῆσαι.  SyNopsrs. — 1. Textus argumentum et divisiones. — 2. In  verbi definitione omittuntur, ut subintellecta, quae verbum  habet communia cum nomine.- Duae primae particulae defini-  tionis verbi.—3. Solvitur duplici ratione difficultas, quare nihi-  lominus apponatur particula communis etiam nomini.  particula definitionis verbi affertur.  — 4. Tertia  — Verbum est semper ex parte  praedicati: per quod distinguitur non solum a nomine, sed  etiam a participio (infra n. 8).— 5. Solvitur difficultas. Verba  infinitivi modi quando in subiecto propositionis ponuntur habent  vim nominis: ratio est quia ipsa, non secus ac nomina, signi-  ficant res quasi per se stantes, nempe ipsum processum vel inhae-  rentiam actionis quasi res quasdam, non autem significant per  modum passionis et actionis egredientis a substantia et ipsi ?nAae-  rentis: quae significatio est propria verbo. - 6. Tam verba, quam  omnes orationis partes, quando ponuntur in propositione rate-  rialiter, sumuntur ut nomina.—7. Quia verbum significat actio-  nem, ideo consignificat, seu ex consequenti (infr. n. 20 et 22) signi-  ficat tempus: sed hoc relative ad nos, quibus actiones notae sunt  in tempore. -- ὃ. Quia verbum significat id quod praedicatur de  alio, et componit praedicatum subiecto; ideo dicitur ποία seu si-  gnum eorum quae de altero praedicantur. - 9. Solvitur dubium  quoad esse de subiecto et esse 7n subiecto. — Responsio Boethii. —  Alia responsio. Omnis praedicatio fit per verbum ratione com-  positionis importatae, sive praedicetur aliquid essentialiter, nempe  ut  de subiecto, sive accidentaliter, scilicet ut /n subiecto.— 10. Ver-  bum infinitum (Cf. lect. rv, n. 13) quia non significat aliquid per  modum actionis vel passionis, non proprie potest dici verbum.  Dicitur tamen verbum quia cum verbis convenit in eo quod po-  nitur ex parte praedicati, et aliquo sensu consignificat tempus. —  11.  Solvitur obiectio. — 12. Verba praeteriti et futuri temporis  excluduntur a verbo stricte sumpto, quia non consignificant  [Twy  ostquam Philosophus determinavit de  (QV Jo nomine:  hic  determinat de verbo.  Et circa hoc tria facit: primo, definit  *  a  J^ verbum; secundo, excludit quaedam  ratione verbi; ibi: Non currit autem, et non  laborat etc.; tertio, ostendit convenientiam verbi  ad nomen; ibi: psa quidem secundum se dicta ver-  ba, etc. Circa primum duo facit: primo, ponit de-  Dico vero quoniam consignificat tempus; ut cursus ( vale-  δ  2  λέγω  7... οἱ  ^  LI  tudo ) quidem nomen est, currit (valet) autem verbum:  consignificat enim nunc esse.  Et est semper eorum, quae de altero dicuntur, nota, ut  eorum quae de subiecto dicuntur vel in subiecto sunt.  Non currit (valet) vero et non laborat, non verbum dico:  consignificat etenim tempus, et semper de aliquo est:  differentiae  autem huic nomen non est positum: sed  sit infinitum verbum, quoniam similiter in quolibet est,  et  quod est et quod non est.  Similiter autem curret (valuit) et currebat (valebit ), verbum  non est, sed casus verbi; differt autem a verbo, quo-  niam hoc quidem consignificat praesens tempus, illa  vero quae circa sunt.  Ipsa itaque, secundum se dicta verba, nomina sunt,  et significant aliquid: (constituit enim qui dicit intellectum,  et qui audit, quiescit): sed si est vel non est, nondum  significat: neque enim signum est rei esse vel non esse;  nec si hoc ipsum es? purum dixeris: ipsum enim nihil  est; consignificat autem quamdam compositionem, quam  sihe compositis non .est intelligere.  tempus praesens, quod a verbo proprie dicto consignificatur:  ab ipso enim significatur agere et pati simpliciter, quod pro-  prie est de re praesenti.- 13. Quia praeteritum et futurum  dicuntur per ordinem ad praesens, verba praeteriti et futuri  temporis rationabiliter dicuntur casus verbi.— 14. Ergo variatio  quae  nisi  est  sit  in  ex  declinatione  parte  verbi  non  constituit  casus  verbi,  actionis. — 15. Verba habent aliquam con-  venientiam cum nomine non stricté, sed communiter accepto.—  16.  Probatur assertum. Et primo quod verbum convenit cum  nomine in significando aliquid, scilicet agere vel pati, ut sunt  res  quaedam: quod intenditur a proferente verbum, et appre-  henditur ab audiente illud. - 17. Verbum secundum se non si-  gnificat nisi simplicem conceptionem alicüius, sicut et nomen  (C£. lect. ut, n. 11). — 18. Corollarium. Ergo altera convenientia  verbi cum nomine in eo. est, quod sicut nec nomen, ita nec  verbum per se sumptum significat verum vel falsum logicum  seu  cognitionis (Cf. lect. rtr, n. 6).— Quamvis enim omne verbum  implicet esse vel mon esse, tamen secundum se non significat  rem esse vel non esse; in qua significatione veritas vel falsitas  cognitionis consistit. — 19. Specialis difficultas quoad ens a quo  esse  originem habet.—20. Ens secundum se sumptum consigni-  ficat, sed principaliter non significat esse: et ideo non significat  veritatem vel falsitatem cognitionis.— 21. Verbum est non signi-  ficat compositionem, quae possit intelligi sine componentibus;  et  ideo secundum se non habet veritatem vel falsitatem | logi-  cam.—22. Quia tamen verbum es: significat illud quod primo  cadit in intellectu per modum actualitatis communis omni for-  mae, et per ipsum significamus quamcunque formam vel actum  actualiter  inesse alicui subiecto; ex consequenti significat, seu  consignificat compositionem illam, in qua verum et falsum lo-  gice continetur.  finitionem verbi; secundo exponit eam *; ibi: Dico  autem quoniam consignificat etc.  ;  2. Est autem considerandum quod Aristoteles,  brevitati studens, non ponit in definitione verbi  ea  quae sunt nomini et verbo communia, relin-  quens ea intellectui legentis ex his quae dixerat  in definitione nominis. Ponit autem tres particulas  in definitione verbi: quarum prima distinguit ver-  *  *  Cap. tr.  Eam ex ABDE.  *"ABCE  omittunt  cum dicitur.  *  n. 7.  Lect. praeced.,  Ammonius.  [1  *  *  4:  videtur.  pin marg.: quía  est quasi.  *  *  A: subiectum.  g:  Codd. - ».: et  dicit.  *  dicuntur.  8  *  p: potest.  *A: in. vulgari  latinitate susti-  nent etc.  *  *  c: adiectionem.  p:  rem aliquam  ut subsistentem.  24  bum a nomine, in hoc scilicet quod dicit quod  consignificat tempus. .Dictum est enim in defini-  tione nominis quod nomen significat sine tem-  pore *.- Secunda vero particula est, per quam di-  stinguitur verbum ab oratione, scilicet cum dici-  tur:  PERI HERMENEIAS LIB. I  quaedam res, et sic significatur per nomen; ut  cum dicitur * actio, passio, ambulatio, cursus et  similia; alio modo, per modum actionis, ut scilicet  est  egrediens a substantia et inhaerens ei ut su-  biecto, et sic significatur per verba aliorum mo-  dorum, quae attribuuntur praedicatis *. Sed quia  etiam ipse processus vel inhaerentia actionis po-  test apprehendi ab intellectu et significari ut res  quaedam, inde est quod ipsa verba infinitivi  modi, quae significant ipsam inhaerentiam actionis  ad subiectum, possunt accipi ut verba, ratione  concretionis, et ut nomina prout significant quasi *  res  quasdam.  6. Potest etiam obiici de hoc * quod etiam verba  aliorum modorum videntur aliquando in subiecto  Cuius pars nihil extra significat.  3. Sed cum hoc etiam positum sit in definitione  nominis, videtur hoc debuisse praetermitti, sicut et  quod dictum est, vox significativa ad placitum. --  Ad quod respondet Ammonius * quod in definitio-  ne nominis hoc positum est, ut distinguatur nomen  ab orationibus, quae componuntur ex nominibus;  ut cum dicitur, lomo est animal. Quia vero sunt  etiam quaedam orationes quae componuntur ex  verbis; ut cum dicitur, ambulare est moveri, ut ab  his distinguatur verbum, oportuit hoc etiam in defi-  nitione verbi iterari. - Potest etiam aliter dici quod  quia verbum importat compositionem, in qua per-  ficitur oratio verum vel falsum significans, maio-  rem convenientiam videbatur * verbum habere cum  oratione, quasi * quaedam pars formalis ipsius,  quam nomen, quod est quaedam pars materialis  et subiectiva * orationis; et ideo oportuit iterari.  4. Tertia vero particula est, per quam distin-  guitur verbum non solum a nomine, sed etiam  a  participio quod significat cum tempore; unde  dicit *: Ef est semper eorum, quae de altero prae-  dicantur * nota, idest signum: quia scilicet nomina  et  participia possunt poni ex parte subiecti et  praedicati, sed verbum semper est ex parte prae-  dicati £.  5. Sed hoc videtur * habere instantiam in verbis  "infinitivi modi, quae interdum ponuntur ex parte  subiecti; ut cum dicitur, ambulare est moveri.-  Sed dicendum est quod verba infinitivi modi,  quando in subiecto ponuntur, habent vim nominis:  unde et in graeco et in vulgari latina locutione *  suscipiunt additionem *articulorum sicut et nomina.  Cuius ratio est quia proprium nominis est, ut  significet rem aliquam quasi per se existentem *;  proprium autem verbi est, ut significet actionem  vel passionem. Potest autem actio significari tri-  pliciter:  uno  modo, per se in abstracto, velut  «) Ad quod respondet Ammonius etc. Responsionem Ammonii  am-  plectitur Boethius, Op. cit. 8 De verbo pag. 313, sed Ammonium non no-  minat. Auctor autem iste responsionem, quae hic a s. Thoma recitatur,  tribuit Porphyrio, cui subscribit: « Ad hanc difficultatem porphyricum  »  illud dicamus quasdam esse orationes ex verbis compositas, quarum  »  »  »  »  »  »  »  significativae sunt partes, ipsa inquam verba ex quibus orationes con-  sistunt, ceu cum dico, ambulare est moveri. Namque ambulare et  moveri et est, cum totius partes sint orationis, significativa per se  sunt ipsa. Ergo ut ab id genus orationibus verba secerneret, quibus  partes aliae verbi finitionis conveniunt, vox, inquam, significativa, ex  composito, tempus adsignificans, ipsam necessario vel hoc loco differen-  tiam adiecit. » (In lib. Peri herm. sect. I De verbo, 8 x, fol. 7, col. 3). De  his nihil habet b. Albertus Magn. in I Peri hermeneias, tract. III, cap. 11. —  Haec autem noto ut animadvertat lector hanc Ammonii responsionem  fuisse a sancto Thoma ex ipso Ammonii Commentario desumptam. Vul-  gata quippe penes nonnullos sententia fuit Scholasticis non verum grae-  cumque Aristotelem innotuisse, sed fictitium atque depravatum, nempe  arabieum; vixque ac ne vix quidem excipiebatur s. Thomas: de quo ta-  men nostra aetate aequiores critici verius sapientiusque iudicarunt (Cf.  Jourdain, Recherches critiques sur l'áge et l'origine des traductions la-  tines d'Aristote etc. Paris 1819). S. Doctor nedum versiones Aristotelis  ex  graecis exemplaribus habuit, sed, ut ego existimo, graeca exemplaria  ipsa legit (ea enim non infrequenter citat, et ad eorum lectionem tanta  fiducia veritateque recurrit, ut mirum prorsus esset si ipse graecae lin-  guae fuisset omnino ignarus); quinimo commentatorum sententias, quas  profert, non ex citationibus aliorum, sed ex fontibus haurit et expendit  ad mentem textus Aristotelici.  poni; ut cum dicitur, curro est verbum. - Sed  dicendum est quod in tali locutione, hoc verbum  curro, non sumitur formaliter, secundum quod  eius significatio refertur ad rem, sed secundum  quod materialiter significat ipsam vocem, quae:  accipitur ut res quaedam. Et ideo tam verba,  quam omnes orationis partes, quando ponuntur  materialiter, sumuntur in vi nominum.  ;  7. Deinde cum dicit: Dico vero quoniam con-  significat etc., exponit definitionem positam. Et  primo, quantum ad hoc quod dixerat quod con-  significat tempus; secundo, quantum ad hoc quod  dixerat quod est ποία eorum quae de altero prae-  dicantur, cum dicit: E/ semper est etc, Secun-  dam autem particulam 7, scilicet: Cuius nulla pars  extra significat, non exponit, quia supra exposita  est in tractatu nominis. * Exponit ergo primum  quod verbum consignificat tempus, per exem-  plum; quia videlicet cursus, quia significat actio-  nem non per modum actionis, sed per modum  rei per se existentis, non consignificat tempus,  eo quod est nomen *. Curro vero cum sit verbum.  significans actionem, consignificat tempus, quia  proprium est motus tempore mensurari; actiones  autem nobis notae sunt in tempore. Dictum est  autem supra * quod consignificare tempus est si-  gnificare aliquid in tempore mensuratum. Unde  aliud est significare tempus principaliter, ut rem  8) Verbum semper est (A omittit est) ex parte praedicati. Id pro-  batur infra n.8. - B. Albertus Magn. Op. et lib. cit. tract. I, cap. mi, inquit:  «  »  »  »  »  »  »  »  »  Nomen est de quo enunciatur ; verbum autem est quod de alio enun-  ciatur. Quod est praecipue manifestum in verbis adiectivis, ut cum di-  citur: Petrus docet. Et si obiiciatur, prosequitur Albertus ib. tract. III,  cap. 1, quod verbum non. semper est praedicatum quod de altero di-  citur, sed ut frequenter praedicantur nomina, ut homo est animal,  Sortes est homo..., facile est solvere: quia praedicatum est duplex,  scilicet materiale et formale. — Formale quidem est quod intra se con-  cipit formam quam retorquet ad alterum cui inest, et de quo est ut  de subiecto; haec autem forma non est nisi compositio: et hanc for-  ».mam verbum (per hoc quod alterius est) in se concipit. Et ideo so-  »  »  »  »  »  »  »  lum verbum praedicatum formale est. Hoc autem probatur exemplo: :  quia cum dicitur, omo currit, sensus est, homo est currens, ut parti-  cipium sit res verbi praedicata materialiter; ipsum autem quod dico,  est,  quod est nota compositionis, formam dicit qua res verbi refertur  ad subiectum, sicut inhaerens sibi, vel aliquid eius, et ut aliquid  quod de ipso sit; talis autem forma non est concepta in significato  nominis » (Opp. tom. I, pag. 254. Lugduni 1651).  Y) Secundam autem particulam etc. Haec lectio est P. et codd. DE.—  AC habent fertiam, sed errore plane manifesto. Tres enim sunt par-  tes  dere  ab Aristotele ordinatim positae in definitione verbi, ut in textu vi-  est,  nempe,  1.  quod consignificat tempus; 2. quod eius pars  separata non significat; 3. quod est semper nota eorum quae de altero  praedicantur. — Porro primam et tertiam partem exponit Aristoteles, sed  secundam non exponit, quia supra exposita est in tractatu de nomine. —  Magis etiam erronee legit B: deinde cum dicit: Et est semper etc.  *  *  *  ACDE: personis.  Quasi ex codd.  p  hoc.  omittit  de  * Lect.praec. n.8.  CAP. III, LECT. V  25  primo, verbum infinitum; secundo, verba prae-  * -  *  Autem ex codd.  omittit esf.  e  Sup. nn. 4. et5.  * ABC Omnitt. Sunt.  Ἧ  my  * A: sint praedi-  catum.  *  Codd. et edd.  Ven.: ad vocem.  *  Cf.  in not.  supra  n. 4  f; et lect.  vit, n. 9.  terii  temporis vel futuri; ibi: Similiter autem  curret vel currebat. - Dicit ergo primo quod non  currit, et non laborat, non proprie dicitur ver-  bum. Est enim proprium verbi significare aliquid  per modum actionis vel passionis; quod praedictae  dictiones non faciunt: removent enim actionem  vel passionem, potius quam aliquam determinatam  actionem vel passionem significent. Sed quamvis  quamdam, quod potest nomini convenire, aliud  autem * est significare cum tempore, quod non  convenit nomini, sed verbo.  8. Deinde cum dicit: E? est semper etc., exponit  aliam particulam. Ubi notandum est quod quia  subiectum enunciationis significatur ut cui inhae-  ret aliquid?, cum. verbum significet actionem per  modum actionis, de cuius ratione est ut inhae-  reat, semper ponitur ex parte praedicati, nunquam  autem ex parte subiecti, nisi sumatur in vi nomi-  nis, ut dictum est *. Dicitur ergo verbum semper  esse nota eorum quae dicuntur de altero: tum  quia verbum semper significat id, quod praedi-  catur; tum quia in omni praedicatione oportet  esse verbum, eo quod verbum importat compo-  'Ssitionem, qua praedicatum componitur subiecto.  9. Sed dubium videtur quod subditur: Ut eorum  quae de subiecto vel in subiecto sunt *. Videtur  enim aliquid dici ut de subiecto, quod essentia-  liter- praedicatur; ut, homo est animal; in subiecto  autem, sicut accidens de subiecto praedicatur; ut,  homo est albus. Si ergo verba significant actionem  vel passionem, quae sunt accidentia, consequens  est ut semper significent ea, quae dicuntur ut n  Subiecto. Frustra igitur dicitur zm subiecto vel de  .Subiecto. -- Et ad hoc dicit Boethius * quod utrum-  que * ad idem pertinet. Accidens enim et de  subiecto praedicatur, et in subiecto est. - Sed quia  Aristoteles disiunctione utitur, videtur aliud per  utrumque significare. Et idco potest dici quod  cum  Aristoteles dicit quod, Verbum semper est  nota eorum, quae de altero praedicantur, non est  sic intelligendum, quasi significata verborum sint  quae praedicantur *; quia cum praedicatio videatur  magis proprie ad. compositionem * pertinere, ipsa  verba sunt quae praedicantur*, magis quam signi-  ficent praedicata. - Est ergo intelligendum quod  verbum semper est signum quod aliqua prae-  dicentur, quia omnis praedicatio fit per verbum  ratione compositionis importatae, sive praedicetur  aliquid essentialiter sive accidentaliter.  10.  |  Deinde cum dicit: Non currit vero et non  laborat etc., excludit quaedam a ratione verbi. Et  ponit tertiam particulam, scilicet: cuius nulla pars extra significat et  non exponit, quia etc. Amanuensis addit deinde et omittit, secundam  autem particulam: quae particula illa est quam Aristoteles non exponit.  9) Significatur ut cui inhaeret aliquid. Retineo hanc lectionem  Pianam et codd. AC. — E: est ut illud cui inhaeret aliquid. Quae le-  ctio bona est.— D erronee legit: significatur id cui non inhaeret aliquid.  —  B  denique: significatur ut cui inhaeret aliquod, tamen verbum etc.  Lectio confusa.  t) Et ad hoc dicit Boethius etc. — ABC: et ad hoc respondet  Boethius. Quae hic ex Boethio recitantur, habentur in secunda Edit. in  lib. De interpretatione, lib. I, De verbo, pag. 314. Sed praeter hanc expo-  sitionem, aliam inducit Boethius (quam Ammonius innuit, De interpre-  tatione, sect. I De verbo fol.7, col. 4), eamque meliorem ipse vocat: « Vel  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  melior, inquit, haec expositio est si similiter dixisse eum ( Aristotelem )  arbitremur, tanquam si diceret, omne verbum significat quidem ac-  cidens, sed ita ut id quod significat aut particulare sit aut universale,  ut id quod ait de subiecto ad universalitatem referamus, quod in subie-  cto ad solam particularitatem. Cum enim dico, movetur, verbum qui-  dem est et accidens, sed universale: motus enim plures species habet,  ut cursus sub motu ponitur. Ergo cursus si definiendus est, motum  de cursu praedicamus. Quocirca motus genus quoddam est cursus,  atque ideo motus de cursu ut de subiecto praedicabitur; cursus vero  ipse quoniam species alias non habet, im subiecto tantum est, id est  in currente. Motus autem quamquam et ipse sit in subiecto, tamen  de subiecto praedicatur. Ideo dicit (Aristoteles) eorum esse notam  verbum, quae de altero praedicantur, atque addit, ut eorum quae  de subiecto vel in subiecto. Hoc dicit, accidentium quidem vim verba  Opp. D. Tuoxaz T. I.  non proprie possint * dici verbum, tamen conve-  niunt sibi ea quae supra posita sunt in defini-  tione verbi. Quorum primum est quod signifi-  cat tempus 5, quia significat agere et pali, quae  sicut sunt in tempore, ita privatio eorum; unde  et  quies tempore mensuratur, ut habetur in VI  Physicor. * Secundum est quod semper ponitur  ex parte praedicati, sicut et verbum: et hoc ideo,  quia negatio reducitur ad genus affirmationis. Unde  sicut verbum quod significat actionem vel pas-  sionem, significat aliquid ut in altero existens;  ita  praedictae dictiones significant remotionem  actionis vel passionis.  11.  Si quis autem obiiciat: Si praedictis dictio-  nibus convenit definitio verbi; ergo sunt verba; -  dicendum est quod definitio verbi supra po-  sita datur de verbo communiter sumpto. Huius-  modi autem dictiones negantur esse verba, quia  deficiunt a perfecta ratione verbi. Nec ante * Ari-  stotelem erat nomen positum huic generi dictio-  num a verbis differentium; sed quia huiusmodi  dictiones in aliquo cum verbis conveniunt, defi-  ciunt tamen a determinata ratione verbi, ideo * vo-  cat ea verba infinita *. Et rationem nominis assi-  gnat, quia unumquodque * eorum indifferenter po-  test dici de eo quod est, vel de eo quod non est.  Sumitur enim negatio apposita non in vi privatio-  nis, sed in vi simplicis negationis. Privatio enim  supponit  determinatum  subiectum *. Differunt  tamen huiusmodi verba a verbis negativis, quia  verba infinita sumuntur in vi unius dictionis,  verba vero negativa in vi duarum dictionum.  12. Deinde cum dicit: Similiter autem curret etc.,  excludit a verbo verba praeteriti et futuri tem-  »  »  »  »  significant, sed talium quae aut universalia sint aut particularia; ut  cum dico, moveor, universale quiddam est et de subiecto dicitur, ut  de cursu; cum vero dico, curro, particulare est, et quoniam de  subiecto non dicitur, im subiecto solum est. » — Haec Boethius, loc.  et pag. citt.— Huius secundae Boethii interpretationis s. Thomas specialem  mentionem non facit, quia revera convenit cum prima: in utraque enim  Boethius verba de subiecto vel im subiecto ad praedicationem acciden-  talem refert; proindeque Angelicus utramque recusat, et planiorem in-  terpretationem proponit. -  t) Significat tempus. Est lectio P., edd. bc et codd. ACDE.- Cod.B,  edd. a et 1526: consignificat tempus. Quam lectionem existimo esse  veram  et  adoptandam. Et quamvis differentia lectionum materialiter  spectata nullius momenti esse videatur, philosophice tamen considerata  est valde notanda. Verbum enim primo et per se significat ex natura sua  aut  actionem aut passionem (Cf. lect. τῷ n. 6, not. 0); imo verbum nomi-  natur apud Arabes actio, ut Averroes ait super lib. De interpretatione,  8. Dictio in verbo. Porro absolute loquendo actio et passio non dicunt  tempus: nam actiones intellectivae actiones sunt, quae tamen neque sunt  tempus, neque proprie in tempore fiunt. Ergo verbum per se et primo non  significat tempus. — Attamen actiones ipsae, per verbum immediate signi-  ficatae, nobis notae sunt in tempore. Et ideo verbum ratione actionis quam  significat, ex consequenti significat tempus, nempe significando actionem  adsignifíicat tempus. Unde dici proprie nequit quod verbum significat  tempus (quamvis adhibitis necessariis distinctionibus aliquando id dicatur),  sed quod consignificat tempus , aut significat cum tempore (Cf. lect. cit.;  et supra, n. 7). Quod adamussim reddit verbum Aristotelis dicentis in  definitione verbi προσσημαῖΐνον, non autem σημαῖνον (Cf. infra n.19 et seqq.).  4*  "B: posset. - c:  possit.  *  Commen.s.Th.  lect. x. - In edit.  Didot, cap.vru;-  al. ΧΗ et xii.  ΒΟ: nec tamen  ante. - A: nec ta-  men secundum.  *  *  Ideo ex 4.  Cf. lect. praec.,  n. 13.  *  *  At utrumque.  Cf. lect. praec.,  n.13, not. p.  PERI HERMENEIAS LIB. I  *pc : praeteriti  temporis vel fu-  turi.  26  poris *; et dicit quod sicut verba infinita non sunt  simpliciter verba, ita etiam curret, quod est fu-  turi  »  currere est moveri, sive sint alterius modi; ut cum  dico, curro est verbum. Sed haec non videtur  esse * intentio Aristotelis, quia ad hanc intentionem  non  respondent sequentia *. Et ideo aliter di-  cendum est quod nomen hic sumitur, prout  communiter significat quamlibet dictionem   im-  7  *  Codd. - P.: cir-  cumdans (Conf.  lib.Il, lect. 1, n. 5).  κα:  *  mec passio.  Nempe  nem quae incepit  et  nondum  terminata (Conf.  Aegid. in hunc  loc.).  *  ABCD: . SeCun-  dum numerum.  *  Codd. -P.: πολ  constituit casum  vel casus verbi.  *  Codd.: secun-  dum modos.  temporis, vel currebat, quod est praeteriti  temporis, non sunt verba, sed sunt casus verbi.  Et differunt in hoc a verbo, quia verbum con-  significat praesens tempus, illa vero significant  tempus "* hinc et inde circumstans *. Dicit autem  signanter praesens lempus, et. non simpliciter  praesens, ne intelligatur praesens indivisibile, quod  est  actio-  est  instans: quia in instanti non est motus, nec  ea  actio aut passio *; sed oportet accipere praesens  tempus quod mensurat actionem, quae incepit,  et nondum est determinata per actum *. Recte au-  tem  quae consignificant tempus ^ praeteritum  vel futurum, non sunt verba proprie dicta: cum  enim verbum proprie sit quod significat agere vel  pati, hoc est proprie verbum quod significat* agere  vel pati in actu, quod est agere vel pati simpliciter:  sed agere vel pati in praeterito vel futuro est se-  cundum. quid.  13. Dicuntur etiam verba praeteriti vel futuri  temporis rationabiliter casus verbi, quod consi-  gnificat praesens tempus; quia praeteritum vel  futurum dicitur per respectum ad praesens. Est  enim praeteritum quod fuit praesens, futurum  autem quod erit praesens.  14.  Cum autem declinatio verbi varietur per  modos, tempora, numeros et personas, variatio  quae fit per numerum * et personam non consti-  tuit  casus  verbi *: quia talis variatio non est ex  parte actionis, sed ex parte subiecti; sed variatio  quae est per modos * et tempora respicit ipsam  actionem, et ideo utraque constituit casus verbi.  Nam verba imperativi vel optativi modi casus  dicuntur, sicut et verba praeteriti vel futuri tem-  poris. Sed verba indicativi modi praesentis tem-  poris non dicuntur casus, cuiuscumque sint per-  sonae vel numeri.  15. Deinde cum dicit: Zpsa itaque etc., ostendit  positam ad significandum aliquam rem. Et quia  etiam ipsum * agere vel pati est quaedam res, inde  est quod et ipsa verba in quantum nominant, idest  significant agere vel pati, sub nominibus com-  prehenduntur communiter acceptis. Nomen autem,  prout a verbo distinguitur, significat rem sub de-  terminato modo, prout scilicet potest intelligi ut  per se * existens. Unde nomina possunt subiici et  praedicari.  16. Deinde cum dicit: Et significant aliquid etc.,  probat propositum. Et primo, per hoc quod verba  significant aliquid, sicut et nomina; secundo, per  hoc quod non significant verum vel falsum, sicut  nec nomina; ibi: Sed si est, aut non est etc. - Dicit  ergo primo quod in tantum dictum est quod verba  sunt nomina, in quantum significant aliquid. Et  hoc probat, quia supra dictum est * quod voces  significativae significant intellectus. Unde proprium  vocis significativae ést quod generet aliquem in-  tellectum in animo audientis. Et ideo ad osten-  dendum quod verbum sit vox significativa, as-  sumit  quod ille, qui dicit verbum, constituit  intelleetum in animo audientis. Et ad hoc ma-  nifestandum inducit quod ille, qui audit, quiescit.  17.  oratio  Sed hoc videtur esse falsum: quia sola  *  *  4  omittit esse.  Codd. - p.: con-  sequentia.  *  ABCE  omittunt  ipsum.- p erro-  nee: in ipsum.  *  *  perfecta facit quiescere intellectum, non  autem nomen, neque verbum si per se dicatur *.  Si enim dicam, homo, suspensus est animus au-  dientis, quid de eo dicere velim; si autem dico,  currit *, suspensus est eius animus de quo dicam.- .  Sed dicendum est quod cum duplex sit intel-  lectus  operatio, ut supra habitum est *, ille qui  dicit nomen vel verbum secundum se, constituit  intellectum  *  Primo ex codd.  convenientiam verborum ad nomina. Et circa hoc  duo facit: primo, proponit quod intendit; secun-  do, manifestat propositum; ibi: E? significant ali-  quid etc. Dicit ergo primo * quod ipsa verba secun-  dum se dicta sunt nomina: quod a quibusdam ex-  ponitur de verbis quae sumuntur in vi nominis, ut  dictum est, sive sint infinitivi modi; ut cum dico,  quantum ad primam operationem,  quae est simplex conceptio alicuius, et secundum  hoc, quiescit audiens, qui in suspenso erat ? an-  tequam nomen vel verbum proferretur * et eius  prolatio terminaretur; non autem constituit intel-  lectum quantum ad secundam operationem, quae  *  ACDE: £n se.  Lect. rit, n. 2.  Lect. 1, n. τ.  κα: diceretur.  est  Ἢ) llla vero significant tempus etc. Ita edit. Piana et ita codices.  Verum ob rationes adductas in superiori nota, videtur haec lectio  non esse sancti Thomae, sed esse legendum: illa vero consignificant  tempus: quae est lectio a sancto Thoma passim adoptata, imo ab im-  subtili  intellectus.  componentis et dividentis, ipsum  distinctione accipere agere et pati in' genere, cuius veluti species  forent agere et pati simpliciter et agere et pati secundum quid. Qua  adhibita  distinctione,  diceretur verbum significare agere, vel pati in  genere, consignificare autem agere vel pati simpliciter. Verum prudens  mediate praecedentibus, quia verbum consignificat etc. omnino indi-  cata. - Duo tamen codices AB habent hoc etiam loco: quia verbum  significat.  9) Consignificant tempus etc. — Unus cod. A: significat (Cf. notas prae-  ced. et seq.). — Attende quid a s. Thoma dicatur de actione praesenti,  praeterita et futura. Actio enim praesens est simpliciter actio quia habet  esse seu existit actu; ergo quia de ratione verbi est significare actionem  (vel pau, quod est agere vel pati simpliciter:  sed agere vel pati in praeterito vel futuro est se-  cundum. quid.  13. Dicuntur etiam verba praeteriti vel futuri  temporis rationabiliter casus verbi, quod consi-  gnificat praesens tempus; quia praeteritum vel  futurum dicitur per respectum ad praesens. Est  enim praeteritum quod fuit praesens, futurum  autem quod erit praesens.  14.  Cum autem declinatio verbi varietur per  modos, tempora, numeros et personas, variatio  quae fit per numerum * et personam non consti-  tuit  casus  verbi *: quia talis variatio non est ex  parte actionis, sed ex parte subiecti; sed variatio  quae est per modos * et tempora respicit ipsam  actionem, et ideo utraque constituit casus verbi.  Nam verba imperativi vel optativi modi casus  dicuntur, sicut et verba praeteriti vel futuri tem-  poris. Sed verba indicativi modi praesentis tem-  poris non dicuntur casus, cuiuscumque sint per-  sonae vel numeri.  15. Deinde cum dicit: Zpsa itaque etc., ostendit  positam ad significandum aliquam rem. Et quia  etiam ipsum * agere vel pati est quaedam res, inde  est quod et ipsa verba in quantum nominant, idest  significant agere vel pati, sub nominibus com-  prehenduntur communiter acceptis. Nomen autem,  prout a verbo distinguitur, significat rem sub de-  terminato modo, prout scilicet potest intelligi ut  per se * existens. Unde nomina possunt subiici et  praedicari.  16. Deinde cum dicit: Et significant aliquid etc.,  probat propositum. Et primo, per hoc quod verba  significant aliquid, sicut et nomina; secundo, per  hoc quod non significant verum vel falsum, sicut  nec nomina; ibi: Sed si est, aut non est etc. - Dicit  ergo primo quod in tantum dictum est quod verba  sunt nomina, in quantum significant aliquid. Et  hoc probat, quia supra dictum est * quod voces  significativae significant intellectus. Unde proprium  vocis significativae ést quod generet aliquem in-  tellectum in animo audientis. Et ideo ad osten-  dendum quod verbum sit vox significativa, as-  sumit  quod ille, qui dicit verbum, constituit  intelleetum in animo audientis. Et ad hoc ma-  nifestandum inducit quod ille, qui audit, quiescit.  17.  oratio  Sed hoc videtur esse falsum: quia sola  *  *  4  omittit esse.  Codd. - p.: con-  sequentia.  *  ABCE  omittunt  ipsum.- p erro-  nee: in ipsum.  *  *  perfecta facit quiescere intellectum, non  autem nomen, neque verbum si per se dicatur *.  Si enim dicam, homo, suspensus est animus au-  dientis, quid de eo dicere velim; si autem dico,  currit *, suspensus est eius animus de quo dicam.- .  Sed dicendum est quod cum duplex sit intel-  lectus  operatio, ut supra habitum est *, ille qui  dicit nomen vel verbum secundum se, constituit  intellectum  *  Primo ex codd.  convenientiam verborum ad nomina. Et circa hoc  duo facit: primo, proponit quod intendit; secun-  do, manifestat propositum; ibi: E? significant ali-  quid etc. Dicit ergo primo * quod ipsa verba secun-  dum se dicta sunt nomina: quod a quibusdam ex-  ponitur de verbis quae sumuntur in vi nominis, ut  dictum est, sive sint infinitivi modi; ut cum dico,  quantum ad primam operationem,  quae est simplex conceptio alicuius, et secundum  hoc, quiescit audiens, qui in suspenso erat ? an-  tequam nomen vel verbum proferretur * et eius  prolatio terminaretur; non autem constituit intel-  lectum quantum ad secundam operationem, quae  *  ACDE: £n se.  Lect. rit, n. 2.  Lect. 1, n. τ.  κα: diceretur.  est  Ἢ) llla vero significant tempus etc. Ita edit. Piana et ita codices.  Verum ob rationes adductas in superiori nota, videtur haec lectio  non esse sancti Thomae, sed esse legendum: illa vero consignificant  tempus: quae est lectio a sancto Thoma passim adoptata, imo ab im-  subtili  intellectus.  componentis et dividentis, ipsum  distinctione accipere agere et pati in' genere, cuius veluti species  forent agere et pati simpliciter et agere et pati secundum quid. Qua  adhibita  distinctione,  diceretur verbum significare agere, vel pati in  genere, consignificare autem agere vel pati simpliciter. Verum prudens  mediate praecedentibus, quia verbum consignificat etc. omnino indi-  cata. - Duo tamen codices AB habent hoc etiam loco: quia verbum  significat.  9) Consignificant tempus etc. — Unus cod. A: significat (Cf. notas prae-  ced. et seq.). — Attende quid a s. Thoma dicatur de actione praesenti,  praeterita et futura. Actio enim praesens est simpliciter actio quia habet  esse seu existit actu; ergo quia de ratione verbi est significare actionem  (vel passionem), verbum proprie est verbum praesentis temporis, — Sed  s.  actio praeterita vel futura revera non est actio, quia revera non existit,  sed fuit vel erit, quando fuit vel erit praesens; et ideo verba praeteriti  vel futuri temporis non sunt proprie verba, sed dicuntur casus verbi,  ut  Doctor explicat n. seq.  ,  Ὁ Hoc est proprie verbum quod significat etc. Editio Piana habet  consignificat, sequens editionem b. — Sed forte verius, ut patet ex nota  praecedenti &, legendum est significat cum aliis edd. Venetis ac, et  codd. AC (codd. alii habent lacunam). Hinc immediate ante et infra  n.  15 ipsa Piana legit: verba... significant agere vel pati. — Attamen dixi  forte ad praecavendum importunam subtilitatem. Nam posset aliquis  Eo  enim  lector iudicet utrum haec distinctio sit scientiae utilis, sicut revera est  subtilis:  ipso quod agere et pati secundum quid non est  agere et pati proprie, et verba proprie non sunt quae agere et pati  secundum quid significant (ut dicitur optime a s. Thoma de verbis  praeteriti vel futuri temporis) ; videtur sapientius dicendum quod verbum  proprie dictum non consignificet, sed significet agere vel pati simpli-  citer, quod est agere vel pati proprie.  x) Si autem dico (A dicam), currit. Est lectio ABE (D, cur).— Piana: si  autem dico,curro etc. Quae lectio est falsa. Cum enim dico curro non est  animus audientis suspensus de quo dicam; siquidem ego determinor, ut  ilius motus seu actionis subiectum, quae designatur cum dico curro.  At dicendo currit, nullum subiectum determinatur; et ideo suspensus  est animus audientis de quo cursus dicatur. — C: si autem dicam, et tum  currit tum curro omittit.  5  λ) Quiescit audiens qui in suspenso erat etc. Conservo hanc lectio-  nem Pianam, quae etiam est edd. Venet. et codicis D.,— Codd. AB:  quiescit animus audientis qui suspensus erat etc. — CE: animus au-  diens qui suspensus erat.  LECT. V  * ACD: Secundum  se.  *  *  *  pc: aut.  Cf. supra n. 16.  V  Cf. supra n. τι.  *ADE:  Signum.  ** ABDE. - C: e$-  CAP. III,  verbum vel nomen per se * dictum: nec quantum  ad hoc facit quiescere audientem.  18. Et ideo statim subdit: Sed si est, aut non  est, nondum. significat, idest nondum significat ali-  quid per modum compositionis et* divisionis, aut  veri vel falsi. Et hoc est secundum *, quod pro-  bare intendit. Probat autem consequenter ^ per  illa verba, quae maxime videntur significare ve-  ritatem vel falsitatem, scilicet ipsum verbum quod  est esse, et verbum infinitum * quod est non esse;  quorum neutrum per se dictum est significativum  veritatis vel falsitatis in re; unde multo minus  alia. Vel potest intelligi hoc generaliter dici de  omnibus verbis. Quia enim dixerat quod verbum  non  significat si es? res vel non est, hoc conse-  quenter manifestat, quia nullum verbum est si-  gnificativum * esse rel ** vel non esse, idest quod  sevelreinones- res sit vel non sit. Quamvis enim omne verbum  $e.-P.: ret esse  vel non esse.  finitum implicet esse, quia currere est currentem  — 6556, et omne verbum infinitum implicet non  esse, quia non currere est non currentem esse;  tamen nullum verbum significat hoc totum, sci-  licet rem esse vel non esse.  19. Et hoc consequenter probat per id, de quo  magis videtur, cum subdit: Nec si hoc ipsum ksT  purum dixeris, ipsum quidem nihil est. Ubi no-  tandum est quod in graeco habetur *: Neque si  ENS  esse  ipsum nudum dixeris, ipsum quidem nihil est.  Ad probandum enim quod verba non significant  rem  vel  non  esse,  assumpsit id quod est  ) Probat autem consequenter. Ita Piana post Venetas saeculi XV. —  Codd. ABCE: probat autem hoc consequenter ; — Cod. D: probat autem  .hic consequenter. Immediate ante codd. ABC legunt: et hoc est quod,  omittendo secundum.  y) Ubi notandum est quod in graeco etc. Revera textus graecus habet  quod est, seu Ns, ut vertit s. Thomas: οὐδ᾽ ἐὰν τὸ ὃν εἴπης αὐτὸ καθ᾽  ἑαυτὸ duAóv: αὐτὸ μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι.-- « In mentem venit, inquit. Wait,  »  placitum Hegelii quamquam alia ratione accipiendum: Das .Seyn ist  »  Nichts » (Aristotelis Organon, graece, tom. I, Schol. pag. 53.30). Certum  est cum Hegelii placito, Esse est nihil, vel, Nihil est esse, praefatam  sententiam Aristotelis nihil habere commune, ut patet ex interpretatio-  nibus datis a s. Thoma. Aristoteles enim docet verbum est sumi posse vel  prout est dictio quaedam (Cf. supra n. 15), vel prout est copula coniun-  gens partes propositionis. Primo modo significat rem aliquam sicut et  caetera nomina (supra n. 16); et ideo nullo pacto dicitur, neque dici  potest quod ezs, vel est sumptum ut dictio nihil est. Alio modo, ens, vel  est pure dictum, nihil est, quatenus ens vel est non significat rem esse  vel non esse, seu non significat cognitionem in qua est verum vel fal-  sum: quia ens significat rem (quod est), sed non dicit hanc rem exi-  stere vel non existere; est vero ex opposito significat actualitatem exi-  stentiae (quod est) sed non dicit subiectum cui applicetur haec existentia  (Cf. n. 20 etseq.). At Hegel eatenus dicit quod esse est nihil, quia esse  et nihil vult identificari in conceptu transcendentaliori, quem ipsé vocat  fieri. Unde sententia Hegelii omnino discrepat a sententia Aristotelis (Cf.  lib. ΠῚ Metaphys., cap. 11 et 1v.— In Commentar. s. Th. lib. IV, lect. 1 seqq.).  Cod. A: neque si ἘΞῚ ipsum etc.— Sed est erronea lectio, ut patet ex his  omnibus quae in hoc numero et sequenti declarantur.  £) Ens non dicitur proprie aequivoce, sed secundum prius et poste-  rius, idest analogice. Nomina recte a Scholasticis dividuntur post Ari-  stotel. (De antepraedicamentis cap. 1) in aequivoca, analoga et uni-  voca. — Aequivocum nomen, graece ὁμώνυμον, plura significat, quae ad  invicem nihil commune habent praeter solum nomen. lta, e. g., canis  et  animal domesticum, et piscem marinum, et sidus caeleste significat,  quae nonnisi in solo nomine communicant. Unde nomen aequivocum  est nomen diversarum significationum. — Univocum nomen, quod graeci  συνώνυμον. dicunt, plura significat, quae et in nomine et in eadem  omnino nominis significatione seu definitione vel ratione conveniunt.  Ita homo, e. g., dicitur de omnibus humanis individuis in quibus hu-  mana natura, quam /0710 significat, eodem modo quo in definitione  hominis ponitur, invenitur. Hinc univocum nomen est nomen unius eius-  demque significationis seu definitionis. - Denique nomen analogum est  veluti medium inter aequivocum et univocum. Convenit enim cum no-  mine univoco in eo quod sit unius significationis, sed differt in eo quod  haec significatio non eadem sit, seu melius non eodem modo reperiatur  in omnibus, quibus idem nomen tribuitur; et ex hac parte convenit cum  27  fons et origo ipsius esse, scilicet ipsum ens, de  quo dicit quod nihil est * (ut Alexander exponit),  quia ens aequivoce dicitur de decem praedica-  menlis; omne autem aequivocum per se posi-  tum nihil significat *, nisi aliquid addatur quod  determinet eius significationem; unde nec ipsum  EST per se dictum significat quod est vel non est.  Sed haec expositio non videtur conveniens, tum  quia ens non dicitur proprie aequivoce, sed se-  cundum prius et posterius ἔ; unde simpliciter di-  ctum intelligitur de eo, quod per prius dicitur:  tum etiam, quia dictio aequivoca non nihil signi-  ficat, sed multa significat; et quandoque hoc,  quandoque illud per ipsam accipitur: tum etiam,  quia talis expositio non multum facit ad inten-  tionem praesentem. - Unde Porphyrius aliter ex-  posuit quod hoc ipsum ens non significat naturam  alicuius rei, sicut hoc nomen omo vel sapiens,  sed  solum  designat quamdam coniunctionem ;  unde subdit * quod Consignificat quamdam com-  positionem , quam sine compositis non est in-  telligere.  neque hoc convenienter videtur  dici *: quia si non significaret aliquam rem, sed  solum coniunctionem, non esset neque nomen,  neque verbum, sicut nec praepositiones aut con-  iunctiones ^. - Et ideo aliter exponendum est, sicut  Ammonius exponit?, quod ipsum ens nihil est, idest  non significat verum vel falsum. Et rationem huius  assignat, cum subdit: Consignificat autem quam-  dam compositionem. Nec accipitur hic, ut ipse *  nomine aequivoco, ita ut quandoque et aequivocum ab auctoribus dicitur,  sed non proprie, ut hic innuit s. Doctor. Ita esse; non secundum purum  nomen, sed quoad rem etiam significatam vere et realiter. affirmatur  de Deo et de creaturis, quando dicimus: Deus est; creatura est; ergo  esse,  proprie loquendo, non est quid aequivoce Deo atque creaturis  tributum. Attamen non eodem modo esse Deo et creaturis convenit, sed  suo cuique modo. Esse igitur est nomen non aequivocum, nec tamen  univocum, sed analogum Deo et creaturis. Et dicitur analogum ana-  logia proportionalitatis: quia revera proportionato modo Deo et crea-  turis  esse tribuitur. -- Est etiam aliud nomen analogum analogia ha-  bitudinis seu attributionis, cuius nempe significatio pluribus tribuitur  per ordinem ad aliquid in quo primo et principaliter et perfecte ratio  significata per nomen invenitur; sicut medicina, cibus, aer etc. dicuntur  sana per ordinem ad sanitatem, quae est in animali. Hoc etiam modo,  nempe secundum analogiam attributionis, dicitur quod Deus est ens, et  quod creatura est ems; quia creatura vere habet rationem entis, non  tamen ex se, sed participatam a Deo, qui est ens a se seu imparticipa-  tum, et ad quem proinde creatura dicit illam habitudinem quam effectus  dicit ad suam causam. -- Exinde infertur quod significatio in analogis per-  fecte et per prius invenitur in uno (quod ideo a Scholasticis dicebatur  famosum analogatum), in caeteris autem imperfecte et per posterius,  ut  s.  Thomas hic dicit. - Haec de nominibus univoco, analogo et aequi-  voco novitius mente percipiat et memoriae commendet: saepissime enim  recurrunt in philosophia, et in solvendis non parvi momenti quaestio-  nibus sunt scitu necessaria (Cf. s. Th. in IV Metaphys., lect. 1).  0) Sicut nec praepositiones aut coniunctiones. Haec lectio codd. AC  et Venetae edit. b est retinenda. Non enim intelligo lectionem Pianam  et  Venetas ac: sicut mec compositiones aut coniunctiones. Sed addo  hanc lectionem Pianam videri falsam. Porphyrius enim, cuius sententia  hic exponitur, dicebat ens non significare aliquam rem, sed esse si-  gnum compositionis et coniunctionis; ergo, infert, ens per se dictum  nihil est.  — Sed haec ratio nulla est, reponit merito s. Thomas: si enim  ens nihil nisi coniunctionem significat, eo modo quo nonnisi coniun-  ctionem significant particulae coniunctivae ;-sicut istae non sunt neque ver-  bum neque nomen, ita neque nomen neque verbum erit ens. Si autem  non praepositiones sed compositiones legamus , nulla erit responsio a  s. Thoma data.— Codd. BDE, non praepositiones sed propositiones legunt;  quae lectio cum nostra concordat: etenim, ob affinitatem materialem, im-  peritis amanuensibus excidit propositiones loco praepositiones.  x) Sicut Ammonius exponit. In hanc Ammonii expositionem (super  lib. De interpretatione sect.1, 8 x, fol. 8 verso) consentit Boethius in Edit. II  in librum De interpretatione: « Vel certe ita intelligendum est quod ait  »  »  »  (Aristoteles), ipsum quidem nihil est, non quoniam nihil significet, sed  quoniam nihil verum falsumve demonstret, si purum dictum sit: cum  enim coniungitur, tunc fit enunciatio » (Ed. cit. pag. 317).  A:  *  ficat vel est.  nihil signi-  Alexander.  *  A:  Jicat  nihil signi-  vel  desi-  gnat. - c: nihil  designat.- p: p"  seipsum nihil...  Porphyrius.  *  Nempe Aristo-  teles.  Sed  *  A: dictum.  0  Ammonius.  π  *  Nempe Ammo-  nius.  *  *  Cf. supra n. 7.  ABDE. - C et P.:  cum aliquo.  *  ABC : tnum ens  etc.  28  dicit, consignificat, sicut cum dicebatur * quod  verbum consignificat tempus, sed consignificat,  PERI HERMENEIAS LIB. I  nostri habent, planior est sensus. Quod enim nul-  lum  idest cum alio * significat, scilicet alii adiunctum  compositionem significat, quae non potest intel-  ligi sine extremis compositionis. - Sed quia hoc  commune est omnibus nominibus et verbis, non  videtur haec expositio esse secundum intentionem  Aristotelis, qui assumpsit ipsum ens * quasi quod-  dam speciale.  20.  telis  Et ideo ut magis sequamur verba Aristo-  considerandum est quod ipse dixerat quod  verbum non significat rem esse vel non esse, sed  nec  ipsum 675 significat rem esse vel non esse.  Et hoc est quod dicit, nihil est, idest non signi-  ficat aliquid esse. Etenim hoc maxime videbatur  de hoc quod dico ezs: quia ens nihil est aliud  quam quod est. Et sic videtur et rem significare,  per hoc quod dico Quop et esse, per hoc quod  dico Esr. Et si quidem haec dictio ens significaret  esse  principaliter, sicut significat rem quae habet  esse, procul dubio significaret aliquid esse. Sed  ipsam compositionem, quae importatur in hoc  quod dico EsTr, non principaliter significat, sed  consignificat eam in quantum significat rem ha-  bentem esse ?. Unde talis consignificatio composi-  tionis  non  sufficit  ad veritatem vel falsitatem:  quia. compositio, in qua consistit veritas et falsi-  tas, non potest intelligi, nisi secundum quod in-  nectit extrema compositionis.  21.  Si vero dicatur, nec ipsum esse, ut libri  p) Sed consignificat eam in quantum significat rem habentem esse.  Liquet ex his magnam, iuxta s. Thomam, existere differentiam inter duo  ista vocabula, significare et consignificare. Quod prius quidem Aristoteles  et  post ipsum et cum ipso commentatores omnes caute notarunt, ut  videre est apud Ammonium et Boethium, Opp. cit., 8. De verbo. - Sed  quid, quaeret novitius, scientiae interest haec differentia? Interest ma-  gnopere. - Nomen enim significat formaliter illud quod significat; quod  autem consignificat, non formaliter, hoc est ratione praecise suae im-  mediatae significationis significat, sed ex consequenti et quasi materiali-  ter, tanquam inclusum in sua significatione immediata. Exemplum habe-  tur in hoc quod de nomine ens dicitur in hoc numero 20. Si ens pure,  hoc est sine addito dicatur, nonnisi rem significat; et ideo res est formalis  significatio entis pure dicti. Sed res significata formaliter per ems habet  vel potest habere esse. Quia ergo ems pure dictum significat rem illam,  consignificat etiam esse eiusdem rei; consignificat, inquam, non ex vi suae  verbum significat rem esse vel mon esse,  probat per hoc verbum rEsr, quod secundum se  dictum, non significat aliquid esse, licet significet  esse. Et quia hoc ipsum esse videtur compositio  quaedam, et ita hoc verbum rsr, quod significat  esse, potest videri significare compositionem, in qua  sit verum vel falsum; ad hoc excludendum sub-  dit quod illa * compositio, quam significat hoc ver-  bum EsT, non potest intelligi sine componentibus:  quia dependet eius intellectus ab extremis, quae si  non apponantur, non est perfectus intellectus com-  positionis, ut possit in ea esse verum, vel falsum.  22. Ideo autem dicit quod hoc verbum rsr con-  significat compositionem, quia non eam principa-  liter significat, sed ex consequenti; significat enim  primo illud quod * cadit in intellectu per modum  actualitatis absolute: nam EST, simpliciter dictum,  significat in actu esse *; et ideo significat per mo-  dum verbi. Quia vero actualitas, quam principaliter  significat hoc verbum ΕΒΤ, est communiter actuali-  tas omnis formae, vel actus substantialis vel acci-  dentalis *, inde est quod cum volumus significare  quamcumque formam vel actum actualiter inesse  alicui  subiecto, significamus illud per hoc ver-  bum rsr, vel simpliciter vel secundum quid *: sim-  pliciter quidem secundum praesens tempus; se-  cundum quid autem secundum alia tempora. Et  ideo  ex  consequenti hoc verbum rsr significat  compositionem.  immediatae significationis, sed ex conditione rei significatae. Porro in  scientiis nisi distinguatur significatio formalis a significatione materiali,  seu significatio a consignificatione, impossibile est cavere a sophismatibus.  c)  quod  Significat enim primo illud etc. — Cod. A: significat primo id  cadit etc. — Cod. B: significat enim illud primo quod primo ca-  dit etc. — Piana, edd. Ven. et alii codd.: significat enim illud quod pri-  mo etc. Lectiones diversum exhibent sensum. Lectio Piana, edd. Ven.  et  aliorum codd. dicit quod res significata per τὸ esse in ordine chro-  nologico est illud quod primo cadit in intellectu nostro, seu quod primo  a  nostro intellectu apprehenditur; lectio autem adoptata enunciat quod  esse significat primo illud quod cadit in intellectu per modum   actua-  litatis absolute. Tum unam tum alteram lectionem complectitur cod. B.—  Uterque sensus est verus; sed primus tamen a s. Thoma heic non in-  tenditur, sed secundus inculcatur. Et hinc est quod additur esse secun-  dario et ex consequenti significare compositionem,  *  *  pc : ista.  AQ?  esse actu.- B: si-  gnificat actu es-  se.  *  BC erronee: a-  ctualis.  * pc omittunt ve/  simpliciter  vel se-  cundum quid.  CAP. IV, LECT. VI  LECTIO SEXTA  DE PRINCIPIO FORMALI ENUNCIATIONIS, QUOD EST ORATIO  τι  Λόγος δέ ἐστι φωνὴ σημαντιχὴ X0 cd, συνθήχην, ἧς τῶν  μερῶν  σημαντικόν ἐστι χεχωρισμένον, ὡς φάσις,  ἀλλ οὐχ ὡς κατάφασις, ἢ ἀπόφασις.  Λέγω δέ, οἷον ἄνθρωπος σημαίνει μέν τι, dXX οὐχ ὅτι  29  * Oratio autem est vox significativa, cuius partium 'aliquid  significativum est separatim, ut dictio, non ut affirma-  tio vel negatio.  Dico  autem  ἔστιν  Gig,  ἢ οὐχ ἔστιν" ἀλλ᾽ ἔσται χατάφασις 7 ἀπόφα-  ἐᾶν τι προστεθῇ.  'AXX οὐχὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου συλλαβὴ μία" οὐδὲ γὰρ ἐν  ἐν  τῷ μῦς τὸ ὃς σημαντικόν, ἀλλὰ φωνή ἐστι νῦν μό-  vov:  δὲ τοῖς διπλοῖς σημαίνει μέν, ἀλλ οὐ xaf'  «αὐτό, ὥσπερ προείρηται.  Ἔστι δὲ λόγος ἅπας μὲν σημαντικός,) οὐχ ὡς ὄργανον  δέ, ἀλλ ὡς προείρηται, χατοὸ συνθήκην.  ut  homo: significat enim aliquid, sed non  quoniam est, aut non est, sed erit affirmatio vel ne-  gatio, si aliquid addatur.  Sed non una hominis syllaba: neque enim in eo quod est  sorex, rex significat, sed vox nunc est sola; in dupli-  cibus vero significat quidem aliquid, sed non secundum  se,  quemadmodum dictum est.  Est autem oratio omnis quidem significativa non sicut in-  strumentum, sed, quemadmodum dictum est, secundum  placitum.  εὐνστττ  SywoPsIs. — 1. Textus argumentum.- 2. Oratio significat in-  telletum. compositum. -- 3. Pars aliqua orationis aliquid signi-  ficat, non quidem intellectum compositum, sed simplicem intel-  lectum, nempe simplicem rei apprehensionem.-4. Aspasii obiectio  solvitur.—Improbatur sententia Philoponi.— 5. Pars orationis si-  gnificans, ideo non significat iudicium (affirmationem vel negatio-  nem) quia non significat esse vel non esse.- 6. At pars quidem  orationis significat, sed non partis pars, ut pars est, quia dictio  etiamsi sit composita, significat unum simplicem intellectum (Cf. -  x83 ostquam Philosophus determinavit de  a» KSnomine et de verbo, quae sunt prin-  cipia materialia enunciationis, utpote  D^  partes eius existentes; nunc determi-  nat  de oratione, quae est principium formale  enunciationis*, utpote genus eius existens *. Et circa  :  *  n. 2.  Cf. lect. praec.,  hoc tria facit: primo enim, proponit * definitionem  orationis ; secundo, exponit eam; ibi: Dico autem  ut  homo etc.; tertio, excludit errorem; ibi: Es/  autem oratio omnis etc.  !  2. Circa primum considerandum est quod Phi-  losophus in definitione orationis primo * ponit illud  in quo oratio convenit cum nomine et verbo, cum  dicit: Oratio est vox significativa, quod etiam po-  suit in definitione nominis, et probavit de verbo  quod aliquid significet. Non autem posuit * in eius  definitione *, quia supponebat ex eo quod positum  erat in definitione nominis, studens brevitati, ne  a) Est principium formale enunciationis, utpote genus eius exi-  stens. Haec verba s. Thomae dubium ingerere videntur. Genus enim  est principium non formale sed materiale (Cf. infra lect. vr, n. 9, not. x)  in rerum definitionibus. Igitur cum oratio sit genus enunciationis, non  videtur quod dici possit principium formale eiusdem.  Ad hoc dicendum est quod, nihil prohibet unum et idem respectu  diversorum, esse principium materiale et formale. Etenim partes spe-  ciei quae ponuntur in definitione (puta animal et rationale in defini-  tione hominis) sunt partes materiales eiusdem speciei: quia species est  totum, quod ex illis partibus resultat; partes autem comparantur ad  lect. 1v, n. 9). — 7. Argumentatio ad probandum orationes eiusque  partes esse aliquid naturale, videlicet non ex institutione humana  significans, sed naturaliter. -- 8. Refellitur praefata argumentatio  (C£ lect. rv, n. 11, seq.). Instrumenta seu organa quibus tum  voces, tum soni articulati formantur sunt quidem naturalia: sed  tamen sola virtus rationalis utitur huiusmodi organis, et per ea  efficit orationem et eius partes: quae ideo non sunt res naturales  sed artificiales, ad manifestandos interiores mentis conceptus ab  ipsa ratione compositae.  idem frequenter iteraret. Iterat tamen hoc in de-  finitione orationis, quia significatio orationis dif-  fert a significatione nominis et verbi, quia nomen  vel verbum significat simplicem intellectum, oratio  vero significat intellectum compositum.  3. Secundo autem ponit id, in quo oratio differt  a nomine et verbo, cum dicit: Cuius partium ali-  quid significativum est separatim *. Supra enim  dictum  est  quod pars nominis non significat  aliquid. per se separatum *, sed solum quod est  coniunctum ex duabus partibus. Signanter autem  non  dicit:  Cuius pars est significativa aliquid se-  parata, sed cuius aliquid partium est significativum,  propter negationes et alia syncategoremata ?, quae  secundum se non significant aliquid absolutum, sed  solum habitudinem unius ad alterum. Sed quia du-  plex est significatio vocis, una quae refertur ad in-  tellectum compositum ?, alia* quae refertur ad  B) Non autem posuit (scilicet verba illa, vox significativa) in eius  (scilicet verbi) definitione... Iterat tamen hoc (nempe, vox significa-  tiva) in definitione orationis etc. S. Thomas non dicit utrum et quare  iteret Philosophus etiam alia  vfrba  ad placitum, quae et in definitione  nominis posita sunt. Quae verba in versione latina non habentur, sed  ponuntur in textu graeco: xarà συνθήχην. Sciendum est ergo verba ista  non solum in versione Boethiana non inveniri, sed neque etiam in Am-  monio, qui eadem verba ab Aristotele praetermissa esse dicit (De in-  terpretat., 8. De enunciativa oratione): imo vero in nonnullis codd. grae-  cis verba illa non habentur. Unde Theodorus Waitz in sua Περὶ ἑρμενείας  totum, sicut imperfectum ad perfectum, et ideo sicut materia ad for-  mam. Praeterea si partes ipsae inter se comparentur, non est dubium  quin genus sit principium materiale et differentia sit principium formale  (Cf. lect.cit.). Attamen 'si considerentur respectu individui, seu. suppo-  Siti naturae specificae, tum genus tum differentia sunt partes formales;  quia constituunt atque determinant natüram specificam, quae est prin-  cipium formale respectu suppositi. — Hinc apparet quod oratio est prin-  cipium materiale in definitione enunciationis, quia in definitione enun-  ciationis oratio est pars; est etiam principium materiale respectu diffe-  rentiae in ipsa definitione; sed est principium formale respectu rei de-  finitae, nempe enunciationis (Cf. s. Th. in II PAysic., lect. v; et Par. I,  qu. Lxxxv, artic. nr, ad 4).  editione a textu Aristotelico ea expungit (pag. 125), rationemque expun-  ctionis reddit in Scholiis, pag. 331 aiens, brevitati, qua Aristoteles uti  solet, parum convenire, ut expresse dicat quod facile intelligatur ( Ari-  stotelis Organon, graece, p. 1. — Lipsiae 1844).  Q) Et alia syncategoremata. Συγχατηγόρημα, ut vox ipsa indicat,  non ex se aliquid significat, sed una cum alio. Huiusmodi sunt omne,  nullum, aliquid etc,, quae sunt particulae additae nominibus ut eorum  significatio determinetur, seu, ut ait s. Thomas, significant habitudinem  unius ad alterum.  ὃ) Ad intellectum compositum. lam supra (lect. ri, n. 3, not. 9) novi-  tium monuimus intellectum dici compositum non quidem subiective , sed  obiective: quia in iudicio est revera actus simplex componens seu con-  *  *  *  Cap. iw.  c:  separatum.  Edd. Ven. 1526  et 1557: separa-  "  ta. |  (Cont. MAN.  B.8  *  )-  pc: alia vero.  PERI HERMENEIAS LIB. I  *  Codd.: secun-  da vero competit  parti orationis.  A erronee: affir-  matio et negatio  (Cf. not. ε).  ε  *  (Conf. lect. virt,  n. 3). Codd.: su-  peradditaliquid.  *  Codd. : multo  minus significat  aliquid ut nega-  tio.  Aspasius.  t  Porphyrius.  "  3o  intellectum simplicem; prima significatio competit  orationi, secunda non competit orationi, sed parti  orationis *. Unde subdit: Ut dictio, non ut affirma-  tio *. Quasi dicat: pars orationis est significativa,  sicut dictio significat, puta ut nomen et verbum,  non sicut affirmatio, quae componitur ex nomine  et verbo. Facit autem mentionem solum de affir-  matione et non de negatione *, quia negatio se-  cundum vocem superaddit * affirmationi; unde  si  pars  orationis  propter sui simplicitatem non  significat aliquid, ut affirmatio, multo minus ut  negatio *.  4.  Sed contra hanc definitionem Aspasius obii-  cit quod videtur non omnibus partibus orationis  convenire. Sunt enim quaedam orationes 5, qua-,  rum  partes significant aliquid ut affirmatio; ut  puta, si sol lucet super terram, dies est; et sic  de multis.  Et  ad  hoc respondet Porphyrius " quod in  quocumque genere invenitur prius et posterius,  debet definiri id quod prius est. Sicut cum datur  iungens praedicatum cum subiecto, in simplici vero apprehensione est  actus simplex tum subiective tum obiective.  j  t) Facit autem mentionem solum de affirmatione non et de nega-  tione. etc. Quod hic notatur a s. Thoma prima fronte videtur falso sup-  posito innixum, cum et in translatione latina quam damus textus Ari-  stotelis,  et  in  ipso textu graeco ex editione Didot habeatur mentio  tum de affirmatione tum de negatione: sed non ut affirmatio vel ne-  gatio; ἀλλ᾽ οὐχ ὡς κατάφασις, ἢ ἀπόφασις. -- Verum Theodorus Waitz  (Or. et loc. supra cit.) affirmat nonnisi in duobus codicibus, Urbinate  nempe et Marciano, addi ἢ ἀπόφασις, a caeteris autem omitti. Unde et  ipse omittit in sua editione legitque: ὡς φάσις, ἀλλ᾽ οὐχ, ὡς κατάφασις:  ut dictio, sed non ut affirmatio; additque in Scholiis super cap.tv, pag.331:  «  Verba ἢ ἀπόφασις aliena manu addita videntur e vs. 3o ( Cf. vers.  »  »  »  »  Dico autem etc.): quare cum Ammonio et vet. intp. lat. ea omisimus  eosdem codices secuti, quamquam retinet versio Boethiana. Quid Ale-  xander et Porphyrius habuerint, ex quorum commentariis Boethius  multa affert, incertum est. » Quamvis ergo versione Boethiana veteres  interpretes communiter usi fuerint, eam tamen ad textum graecum exege-  runt atque emendarunt. Quod de 5. Thoma ex hucusque declaratis mani-  festum est (Cf. Jourdain, Recherches critiques... des traductions latines  d'Aristote, cap. 1v, pag. 252. Paris. 1819). - Codex A, qui versionem in-  tegram habet Peri hermeneias, cui adnectitur s. Thomae Commentarius,  omittit verba vel negatio, et legit: oratio autem est vox significativa,  cuius partium aliquid significativum est separatum, ut dictio, non vero  ut affirmatio. Dico autem etc.  t) Sunt enim quaedam orationes etc. — Codd. omnes: sunt enim  quaedam orationes compositae. Hae quidem habent quod earum partes  significent aliquid, ut affirmatio; quod infra declaratur (lect. vr). Impli-  cite tamen lectio Piana eumdem habet sensum, dicendo quaedam ora-  tiones: nam τὸ quaedam in hoc casu designat orationes compositas. Sed  utrum compositae sit explicite apponendum textui non auderem affir-  mare.  Dicendo enim quaedam... compositae , vi particulae disiunctivae  quaedam innui videtur dari orationes compositas, quarum partes non  significent aliquid per modum affirmationis: quod est falsum. Aliunde  s. Thomas infra adducto exemplo enunciationis conditionalis, addit: e£ sic  de  multis. Verius autem videretur dicendum: et sic de aliis, si legen-  dum sit compositae, quia omnibus propositionibus compositis commune  :  est, quod de enunciatione conditionali ex Aspasio asseritur. Haec autem  aequivocatio removetur a lectione Piana, quae est etiam omnium edd.  Venet. Si igitur adoptetur lectio codd. videtur subintelligendum esse ali-  quid et legendum: sunt enim quaedam orationes, nempe compositae. —  Unus cod. C omittit: e£ sic de multis.  ἡ) Respondet Porphyrius. Codd. unanimiter: Alexander. Videtur  legendum esse Porphyrius, nam de Alexandri opinione infra agitur. Re-  vera  Porphyrius, texte Boethio, lib. II. Edit. secund. De interpreta-  tione, pag. 322, hanc tenuit sententiam: « Porphyrius autem ita dicit.  »  Volens, inquit, Aristoteles ostendere non omnem orationem, aut sim-  »  »  »  plices tantum habere partes aut compositas, a simplicibus sumpsit  exemplum, ut diceret significare partes orationis, ut dictionem non  ut  affirmationem, ut cum est oratio. » - Nihilominus haec eadem ipsa  interpretatio Alexandro tribuitur a Boethio ib. pag. 319: « Prior autem  »  simplicitas est, posterior vero compositio. In quibus est autem prius  »  »  »  »  »  »  vel posterius aliquid, illud sine dubio definiendum est priori loco quod  natura quoque praecedit. Ita ergo quoniam prior simplex oratio est,  posterior vero composita, prius simplicem orationem definitione con-  stituit (Aristoteles) dicens, cuius partes significant ut dictio non ut  affirmatio, dictionem simplicis nominis aut verbi nuncupationem po-  nens. » — Sed praeterea Boethius alteram interpretationem quam se-  cundo loco (vel potest dici etc.) refert s.Thomas, tribuit ipsi Alexandro ;  definitio alicuius speciei, puta hominis, intelligitur  definitio de eo quod est in actu, non de eo quod  est in polentia; et ideo quia in genere orationis  prius * est oratio simplex, inde est quod Ari-  stoteles prius * definivit orationem simplicem.  Vel potest dici, secundum Alexandrum et Am-  monium *, quod hic definitur oratio in communi.  Unde debet poni in hac definitione id quod est  commune orationi simplici et compositae. Habere  autem partes significantes aliquid ut affirmatio *,  competit soli. orationi compositae; sed habere  partes significantes aliquid per modum dictionis,  et  non per modum affirmationis, est commune  orationi simplici et compositae. Et ideo hoc de-  buit poni in definitione orationis. Et secundum  hoc non debet intelligi esse de ratione oratio-  nis quod pars eius non sit affirmatio: sed quia  de ratione orationis est quod pats eius sit ali-  quid quod significat per modum dictionis, et non  per modum affirmationis *. Et in idem redit solutio  Porphyrii quantum ad sensum, licet quantum ad  «  »  »  »  »  Addit (Alexander) quoque illud: omnem, inquit, definitionem vel con-  tractiorem esse definita specie, vel excedere non oportet. Quod si  Aristoteles ita constituisset definitionem, ut significare partes oratio-  nis diceret uf orationes, ac non ut dictiones, simplices orationes ab  hac definitione secluderet. Orationum namque simplicium partes, non  » ut orationes, sed ut simplicia verba nominaque significant (Op. et  »  pag.cit.).» — Denique quae infra ponuntur ut dicta a Porphyrio de  dictione sumpta ab Aristotele ad significandum tum simpliciter dicere,  tum etiam affirmare, Boethius (ib. pag. 320) Alexandro tribuit. Haec igi-  tur  quae ex fide Boethii retulimus videntur suadere lectionem codd.  praeferendam esse lectioni Pianae. At Porphyrius quoque, iterum Boe-  thius ib., in eadem sententia (Alexandri) est, quamvis in uno ab Ale-  xandro discrepans; quod unum late Boethius exponit, quodve »on quan-  tum ad sensum, licet quantum ad verba parumper differt a sententia  Alexandri, ut s. Thomas infra habet. Quae cum ita sint legi secundum  rei veritatem potest tum Porphyrius tum Alexander; spectato tamen  ordine litterae s. Thomae, ut dixi supra, malo lectionem retinere Pianam  quae est etiam omnium Venet. edd.  Sed dubium remanet, videlicet cur sententia Porphyrii non differat  quantum ad sensum a sententia Alexandri, ut s. Thomas affirmat? —  Obiectio Aspasii est: Aristoteles voluit hoc loco definire orationem in  genere, non autem solam orationem simplicem; atqui definitio tradita  non est nisi de oratione simplici; ergo non recta est definitio Aristote-  lis.- Respondet Porphyrius, negando maiorem argumentationis Aspasii,  et concedendo minorem. Et hinc est, addit Porphyrius, quod Aristoteles  addidit partem orationis a se definitae significare quidem ut dictionem,  prout dictio distinguitur ab affirmatione. Porro in oratione simplici pars  significat ut dictio: significare vero ut affirmationem proprium est par-  tis orationis  posito innixa,  compositae. Ruit ergo obiectio Aspasii, utpote falso sup-  Respondet Alexander, concedendo maiorem argumentationis Aspasii,  et  negando minorem. In definitione enim generís non debet poni dif-  ferentia, sed id solum quod est commune speciebus sub illo genere  comprehensis. Hinc definiendo animal recte. dicitur, quod est vivens ut  sensitivum et non ut rationale vel irrationale: quia rationale et irra-  tionale sunt non constitutiva generis quod est animal, sed differentiae  constituentes species animalis. Porro significare ut dictionem est pro-  prium partis orationis in genere ut distinguitur a nomine; ergo est quid  commune orationi tum simplici, tum compositae. At significare ut affir-  mationem est differentia qua oratio composita differt a simplici; et ideo  debet excludi a definitione orationis in genere. - Haec autem omnia con-  ceduntur a Porphyrio: discrepantia est non in conclusione, sed in eo  quod Porphyrius putat orationem simplicem definiri ab Aristotele; con-  tra Alexander vult definiri orationem in genere, et nonnisi consequen-  ter orationem simplicem. Et propterea im idem redeunt solutiones  tum Porphyrii tum Alexandri, licet quantum ad verba parumper. dif-  ferant.  9) Habere autem partes significantes aliquid ut affirmatio etc. Haec  lectio Piana bona est, et cohaeret cum forma dicendi infra n. 5 adhibita,  et antiquioribus Aristotelis expositoribus usitata, ut videre est apud Boe-  thium loc. cit. in nota praecedenti. Imo ea utitur Aristoteles : ὡς κατάφασις.  Codd. ACDE (B habet lacunam) legunt: habere autem partes signifi-  cantes (^, aliquid) per modum affirmationis competit soli orationi com-  positae; sed habere partes significantes (A, quae significant) per modum  dictionis etc. Horum autem codd. lectio, eumdem sensum exhibet  Piana; expeditior tamen mihi videtur et magis perspicua: imo vero magis  respondens iis quae immediate sequuntur: sed habere partes etc.  praefatis autem codicibus legimus: competit soli orationi compositae. -  Piana habet: hoc solum competit orationi compositae.  *A: prior; sed  corrig.  in  pri-  'mum; quae est  lect. BC.  .  prius.  omittunt  Alexander.  Ammonius.  *  Op. cit. sect. I,  $ xi, pag. 9, coi.5.  6  EMT:  sed eR  Porphyrius  1  ac - Cum  CAP. IV, LECT. VI  *  ABC  legere vi-  dentur et melius:  dicto (vel dicen-  do) quod; et omit-  tunt  particulam  etante vocem ad-  or  [e hyri  t  us.  Codd. - P. nOn  accipitur.  Toannes gramma-  ticus.  *  t  Codd.: et ita.  *  Codd.: sed in  «hoc.  *aBc  autem.  omittunt  verba parumper differat. Quia enim Aristoteles  frequenter ponit dicere pro affirmare, ne dictio  pro affirmatione sumatur, subdit * quod pars ora-  tionis significat u£ dictio, et addit non ut affirma-  tio: quasi diceret, secundum sensum Porphyrii ,  non accipiatur * nunc dictio secundum quod idem  est quod affirmatio.  Philosophus autem, qui dicitur Ioannes gram-  maticus ', voluit quod haec definitio orationis da-  retur solum de oratione perfecta, eo quod partes  non videntur esse nisi alicuius perfecti, sicut omnes  partes domus referuntur ad domum: et ideo * se-  cundum ipsum sola oratio perfecta habet partes  significativas. Sed tamen hic * decipiebatur, quia  quamvis omnes partes referantur principaliter ad  totum perfectum *, quaedam tamen partes re-  feruntur ad ipsum immediate, sicut paries et te-  ctum ad domum, et membra organica ad animal:  quaedam vero mediantibus partibus principalibus  quarum sunt partes; sicut lapides referuntur ad  domum mediante pariete; nervi autem * et ossa  ad animal mediantibus membris organicis, scilicet  manu et pede * et huiusmodi. Sic ergo omnes partes  orationis principaliter referuntur ad orationem per-  fectam, cuius pars est oratio imperfecta, quae etiam  ipsa habet partes significantes. Unde ista definitio  convenit tam orationi perfectae, quam imperfectae.  5. Deinde cum dicit: Dico autem ut homo etc.,  exponit propositam definitionem. Et primo, ma-  nifestat verum esse quod dicitur; secundo, exclu-  dit falsum intellectum ; ibi: Sed non una hominis  syllaba etc. Exponit ergo * quod dixerat aliquid  partium orationis esse significativum, sicut hoc no-  men 0o, quod est * pars orationis, significat ali-  quid, sed non significat ut affirmatio aut negatio,  quia non significat esse vel mon esse. Et hoc dico  non in actu ?, sed solum in potentia. Potest enim  aliquid addi, per cuius additionem fit * affirmatio  vel negatio, scilicet si addatur ei verbum.  Ὁ Joannes grammaticus. Commentaria non habemus quae loannes  grammaticus (Flor. saec. VII Eccl), qui et Philoponus cognominatur,  scripsit in librum Peri hermenias; sed eius citata sententia innuitur suo  in Commentar. in lib. I Priorum analytic. cap. τι, col. 27 (Venetiis, 1560).  Eamdem interpretationem tradit b. Albertus: « Et quia, inquit in persona  »  »  »  »  »  »  Aristotelis, immediatum genus interpretationis est oratio perfecta, ideo  quaeremus orationis perfectae definitionem secundum logicum. Sic  enim compositum correspondebit componentibus: quia cum definivi-  mus  nomen et verbum, definivimus prout sunt elementa orationis  perfectissimae; propterea etiam de oratione loquentes, ut de perfecta  loquimur » (In lib. I Peri herm. tractat. IV, cap. 1, in princip.). Sed  et hanc sententiam praedocuerat Syrianus, uti refert Boethius op. et  »  loc. cit. pag. 321: « Syrianus vero, qui Philoxenus cognominatur, non  »  »  »  putat orationes esse, quarum intellectus sit imperfectus, atque ideo  nec eas aliquas habere partes. Nam cum dicit: Plato in Academia di-  Ssputans ; haec quoniam perfecta non est, partes, inquit, non habet.»  x) Quia quamvis omnes partes referantur principaliter ad totum  perfectum etc.— Codd. ABCE uniformiter legunt: quia quamvis orationis  partes referantur principaliter ad totum perfectum. Sed haec lectio  minus mihi placet quam Piana quae est cod. D et Ven. edd. Prin-  cipium enim hic a s. Thoma enunciatur quod universim respicit par-  tium relationem ad totum, ut patet exemplo adducto de parietibus in  ordine ad domum, et de membris organicis in ordine ad animal. Quod  quidem principium applicatur deinde partibus orationis: Sic ergo etc.—  Admitto in textu principaliter tum quia omnes codices illud habent,  tum quia a s. Thoma infra indicatur, applicando enunciatum principium  ad partes orationis.  A) Et hoc dico non in actu, sed etc. Haec lectio Piana et omnium  Ven. edd. non concordat cum codd. ABC qui omittunt particulam ne-  gantem, ac legunt: et hoc dico in actu. Quae lectio quoad formam  non cohaeret cum sequentibus: sed solum in potentia. Attamen lectio  ipsa Piana aliquid necessario vi particulae negantis subintelligit. Vult  *nim s. Thomas quod aliquid partium orationis non significat ut affir-  31  6. Deinde cum dicit: Sed non una hominis etc.,  excludit falsum intellectum. Et posset hoc referri  ad immediate dictum, ut sit sensus quod nomen  erit affirmatio vel negatio, si quid ei addatur, sed  non si addatur ei una nominis syllaba. Sed quia  huic  sensui  conveniunt * verba sequentia,  oportet quod referatur ad id, quod supra dictum  est  in definitione orationis, scilicet quod aliquid  partium eius sit significativum separatim *. Sed  quia pars alicuius totius dicitur proprie illud, quod  immediate venit ad constitutionem totius, non au-  tem pars partis; ideo hoc intelligendum est de par-  tibus ex quibus immediate constituitur oratio, sci-  licet de nomine et verbo, non autem de partibus  nominis vel verbi, quae sunt syllabae vel litterae ^.  Et ideo dicitur quod pars orationis est significa-  tiva separata *, non tamen talis pars, quae est una  nominis syllaba. Et hoc manifestat in syllabis,  quae quandoque possunt esse dictiones per se si-  gnificantes: sicut hoc quod dico rex, quandoque  est una * dictio per se significans; in quantum vero  accipitur ut una quaedam syllaba huius nominis  Sorex, soricis, non significat aliquid per se, sed  est vox sola. Dictio enim quaedam est compo-  sita" ex pluribus vocibus, tamen in significando ha-  bet simplicitatem, in quantum scilicet significat sim-  plicem intellectum *. Et ideo in quantum est vox  composita, potest habere partem quae sit vox **,  in quantum autem est simplex in significando, non  potest habere partem significantem. Unde sylla-  significantes.  bae quidem sunt voces, sed non sunt voces per  se  Sciendum tamen quod in nominibus compo-  sitis, quae imponuntur * ad significandum rem  simplicem ex aliquo intellectu composito, partes  secundum apparentiam aliquid significant, licet  non secundum veritatem *. Et ideo subdit quod in  duplicibus, idest in nominibus compositis, syllabae  quae possunt esse * dictiones, in compositione **  matio aut negatio, quia non significat esse vel non esse. Sed quia non  significare ut affirmationem aut negationem intelligi potest jn actu. so-  lummodo vel etiam in potentia; ideo addit s. Thomas quod aliquid  partium orationis quamvis non significet in actu ut affirmatio aut negatio,  significet tamen in potentia. Potest enim aliquid addi etc. Manifestum  est hanc esse mentem s. Thomae; sed eam forma tum codd. tum edd.  haud perspicue tradit.  u) Ideo hoc intelligendum est de partibus, ex quibus etc. Hanc le-  ctionem germanam s. Thomae restituimus ex codd. omnibus, ac deni-  que ex Veneta editione b. — Editio Piana cum duabus edd. ac plura  omittit, quamvis a mente s. Thomae non aberret. Legit enim: ideo hoc  non intelligendum est de partibus nominis vel verbi, quae sunt syllabae  vel litterae. Addita particula negativa, nempe legendo nom intelligen-  dum, sententia s. Thomae servatur; minime vero perspicuitati consu-  litur:  quia illatio, ideo hoc etc. non perfecte respondet praemisso ante-  cedenti: sed quia pars etc. Huic enim nectitur illud, de partibus ex  quibus immediate constituitur oratio etc.  v) Dictio enim quaedam est composita etc.- Codd. ABDE: dictio enim  est quaedam vox composita.—  Cod. C: dictio enim est quidem vox com-  posita: quae lectio est ad sensum aliorum codd. Utraque lectio bona est.  Si Piana adoptetur, per illa verba dictio enim etc. s. Thomas enunciat prin-  cipium de omni dictione composita; at si vera est lectio codd., verba dictio  enim etc. referuntur ad dictionem in exemplum positam, nempe Sorex, et  erit sensus sententiae: dictio enim Sorex est quaedam vox composita etc.  E) Quae sit vox. Est lect. codd. CDE.  — B: quae est vox. A: quae  sit vox non significativa. Igitur vox ponitur ab omnibus nostris co-  dicibus.— P. et ac, nec non ed. 1526: quae est rex.— Ed. b: quae si-  gnificet. - Adoptamus lectionem, quae sit vox, tum propter consensum  codd., tum quia cohaeret cum iis quae immediate sequuntur: in quantum  autem est simplex etc. Posita tamen hac lectione, aut addendum est  vocabulum significativa cod. A (particula enim, non, est corruptio), aut  supponendum, sicut adnotavimus in margine. Quod etiam indicatur a  lect. ed. b: quae significet.  *  non  *  "  c: congruunt.  pc: separatum.  μ  Codd.: separa-  tim.  *  A:  estuna quae-  dam. - Bc: est  quaedam.  *  *  Cf. lect.ri, n.13.  Nempe vox si-  gnificativa.  *  Codd.: in quan-  tum imponuntur.  *  *  Cf. lect.tv, n.10.  ABC: eliam es-  se.  **  c: compositio-  nem.  :  PERI HERMENEIAS LIB. I  *  Codd. - P.: 4-  nientes.  *  Codd. - p.: si-  gnificant per se.  *  ABC:  Sunt  gnificativae.  *  si-  Ct. lect. iv, n.i,  seq.  *  c:  ad quod pro-  bandum uteban-  tur etc.  *  0  Homini ex co-  dicibus.  Plato.  7T  .* Omnis ex codd.  (Cf. textum Ari-  stotel.).  *  AC : instrumen-  ta enim natura-  lis virtutis etc.  32  nominis venientes *, significant aliquid, scilicet in  ipso composito et secundum quod sunt. dictiones ;  non autem significant aliquid secundum 56 *, pro-  ut sunt huiusmodi nominis partes, sed eo modo,  sicut supra dictum est.  7. Deinde cum dicit: Est autem oralio etc., ex-  cludit quemdam errorem. Fuerunt enim aliqui di-  centes quod oratio et eius partes significant * natu-  raliter, non ad placitum *. Ad probandum autem  hoc utebantur  * tali ratione. Virtutis naturalis opor-  tet esse naturalia instrumenta: quia natura non de-  ficit in necessariis; potentia autem interpretativa ?  est naturalis homini *; ergo instrumenta eius sunt  naturalia. Instrumentum autem eius est oratio,  quia per orationem virtus interpretativa interpre-  tatur mentis conceptum: hoc enim dicimus in-  strumentum, quo agens operatur. Ergo oratio est  aliquid naturale, non ex institutione humana si-  gnificans, sed naturaliter.  !  8. Huic autem rationi, quae dicitur esse Plato-  nis in lib. qui intitulatur Cratylus?, Aristoteles ob-  viando dicit quod omnis * oratio est significativa,  non sicut instrumentum virtutis, scilicet naturalis:  quia instrumenta naturalia virtutis * interpretativae  sunt guttur et pulmo, quibus formatur vox, et lin-  0) Potentia interpretativa etc. Dictum est supra (lect. 1, n. 3, nota y)  interpretationem stricte acceptam idem sonare ac enunciationem; late  autem sumptam idem esse ac locutionem in genere. Hinc nomine fa-  cultatis interpretativae intelligitur hoc loco facultas, qua homo naturaliter  pollet manifestandi exterius interiores mentis conceptus affectionesque ;  ex  qua manifestatione nobis patescunt quae in mente alterius hominis  versantur.  ;  x) Huic autem rationi quae dicitur esse Platonis etc. Cratylus Pla-  tonis liber est de recta nominum ratione. In exordio legitur ab Hermogene  dictum: « Cratylus hic, o Socrates, rebus singulis ait natura iaesse re-  »  »  »  »  »  »  »  »  ctam nominis rationem, neque id esse nomen, quod quidam ex con-  stitutione vocant, dum vocis suae particulam quandam pronuntiant ,  sed rectam rationem aliquam nominum et Graecis et Barbaris ean-  dem omnibus innatam (pag. 265)... Socn. Cratylus vera loquitur, cum  nomina dicit natura rebus competere, neque unum quemvis esse no-  minum auctorem, sed illum dumtaxat, qui ad nomen respicit, quod  natura cuique convenit, posteaque speciem eam litteris syllabisque in-  serere » (pag. 269). Ratio vero huius sententiae sequens indicatur.  Etenim « nomen.... rerum substantias docendi, discernendique instru-  »  »  »  mentum est, sic ut pecten et radius ipse telae » (pag. 268); et «no-  minandum... ea ratione qua rerum ipsarum natura nominare ac no-  minari postulat, et quo postulat, non autem pro nostrae voluntatis  gua et dentes et labia, quibus litterati ac articulati  soni distinguuntur; oratio autem et partes eius sunt  sicut effectus virtutis interpretativae per instru-  menta praedicta. Sicut enim ? virtus motiva utitur  naturalibus instrumentis, sicut brachiis et manibus  ad faciendum opera artificialia, ita virtus inter-  pretativa utitur gutture et aliis instrumentis na-  turalibus ad faciendum orationem. Unde oratio  et partes eius non sunt res naturales, sed quidam  artificiales  effectus.  Et ideo subdit quod oratio  significat ad placitum *, idest secundum institutio-  nem humanae rationis et voluntatis, ut supra di-  ctum est *, sicut et omnia artificialia causantur ex  humana voluntate et ratione. Sciendum tamen *  virtuti  quod, si virtutem interpretativam non attribua-  mus  motivae,  rationi; sic non est  virtus naturalis, sed supra omnem naturam cor-  poream: quia intellectus non est actus alicuius cor-  poris, sicut probatur in III De anima *. Ipsa autem  ratio est, quae movet virtutem corporalem moti-  vam ad opera artificialia, quibus etiam ut instru-  mentis utitur ratio: non sunt autem * instrumenta  alicuius virtutis corporalis. Et hoc modo ratio *  potest etiam uti oratione et eius partibus, quasi  instrumentis: quamyis non naturaliter significent.  »  »  »  arbitrio (pag. 267)... Nam quod natura cuique congruit, instrumentum  adinveniendum est, atque id illi attribuendum, ex quo efficit non  lecumque vult qui fabricat, sed quale natura ipsa exigit » (Pag. 208.—  Platonis Opera Marsilio Ficino interprete. — Francofurti 1602).  9) Sicut enim etc. Retinenda est haec lectio Piana et edd. Ven., quia  perspicua et requisita a forma textus s. Thomae. — Cod. A: sicut etiam  virtus motiva utitur etiam etc. — B: sicut etiam virtus motiva utitur  instrumentis sicut naturalibus. etc.  — C: sicut etiam virtus motiva uti-  tur etc.: caetera ut in P. Quae vero sequuntur: ifa virtus interpreta-  tiva usque ad illa verba inclusive ad faciendum orationem omittunt  codd. praefati; proindeque sententiam s. Thomae mancam et obscuram  exhibent.  c)  quod  Sciendum tamen etc. Ita codd.- Edd, Piana et Ven.: sciendum ergo  etc. -- Novitius autem notet quid hic a s. Thoma doceatur circa  virtutem naturalem. In hypothesi enim (quae vera est, ut dicitur lect.  seq. n. 2) quod virtus interpretativa non attribuatur virtuti motivae,  sed rationi, negatur ipsam esse naturalem. Sed numquid quod a ra-  tione est naturale dici nequit? Dici utique potest quatenus id quod  a  natura  quacunque profluit maturale dicitur. At Scholastici strictiori  etiam significatione usurpabant vocabulum maturale, nempe ad desi-  gnandum id quod a materia dependet vel est in materia sensibili, Quo  sensu negatur naturale esse illud quod a sola ratione est.  Βα: secundum  placitum.  *  sed  *  Lect. 1v, n. 11.  σ  .  12. -  Iv nn. 4 et  Commentar.  s. Th. lect. vir.  *  Supple: opera  artijitialia.  * Codd. - r. omit-  qua-  :  CAP. IV, LECT. VII  LECTIO SEPTIMA  DE ENUNCIATIONIS DEFINITIONE  ᾿Αποφαντικὸς δὲ οὐ πᾶς; ἀλλ ἐν ᾧ τὸ ἀληθεύειν ἢ ψεύ-  δέεσθαι ὑπά χει"  οὐχ ἐν ἅπασι δὲ ὑπάρχει, οἷον ἡ εὐχὴ λόγος μέν, ἀλλ᾽  οὔτε ἀληθὴς οὔτε ψευδής.  Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι ἀφείσθωσαν᾽ ῥητορικῆς γὰρ ἢ πονητικῆς  οἰκειοτέρα ἡ σκέψις" ὁ δὲ ἀποφαντικὸς τῆς νῦν θεω-  ρίας.  ;  *  33  Enunciativa vero non omnis, sed illa in qua verum vel  falsum est;  non autem omnibus inest, ut deprecatio oratio quidem est,  sed neque vera neque falsa.  Caeterae igitur relinquantur: rhetoricae enim vel poeticae  convenientior est consideratio. Enunciativa vero prae-  sentis speculationis est.  ΘΎΝΟΡΒΙΒ. — 1. Textus argumentum, eiusque divisiones et  subdivisiones.- 2. Omne instrumentum oportet definiri ex fine  ad quem destinatur; ergo oratio enunciativa debet definiri ex eo  quod sit significativa veritatis vel falsitatis iudicii mentalis.- 3. Co-  rollarium. Verum et falsum sunt in enunciatione sicut in signo:  in mente sicut in subiecto cognoscente: in re sicut in causa  —(€f- lect. mr, n. 6. et seqq.). - 4. Sola enunciativa oratio, quae  etiam indicativa et suppositiva dicitur, significat verum vel fal-  "eg  ostquam * Philosophus determinavit  ," de principiis enunciationis, hic incipit *  |  s  ESSA determinare de ipsa enunciatione. Et  Qd  dividitur pars haec in duas: in pri-  ma, determinat de enunciatione absolute; in se-  cunda, de diversitate enunciationum, quae pro-  venit  secundum ea quae simplici enunciationi  adduntur; et hoc in secundo libro; ibi: Quo-  niam autem est de aliquo affirmatio etc. - Prima  autem pars dividitur in partes tres. In prima, de-  finit enunciationem ; in secunda, dividit eam; ibi:  Est autem una prima oratio * etc.; in tertia, agit de  oppositione partium eius ad invicem; ibi: Quo-  niam autem est enunciare * etc. Circa primum  tria facit: primo, ponit definitionem enunciationis;  secundo, ostendit quod per hanc definitionem  differt enunciatio ab aliis speciebus orationis; ibi:  Non autem in omnibus etc.; tertio, ostendit quod  ει  de sola enunciatione * est tractandum; ibi: E? cae-  terae quidem relinquantur.  «) Omne autem instrumentum oportet definiri ex suo fine. Cod. A:  definiri debet ex suo fine.— Quod s. Thomas affirmat de instrumento, est  dicendum de omni eo quod est propter finem aliquem, ut scilicet ex  exigentia finis petatur ratio eius definitionis. « In omnibus, inquit s. Doctor,  »  »  »  quae sunt propter finem definitio, quae est per causam finalem, est ratio  definitionis, quae est per causam materialem ('ex qua res est) et me-  dium probans ipsam ( quia scilicet talis res esse debet , qualem exigit  » finis ad quem ordinatur ): propter hoc enim oportet ut domus fiat ex  »  »  lapidibus et lignis, quia est operimentum protegens nos a frigore et  aestu » (In I Poster. analytic., lect. 1v). — Et haec doctrina philosopho  necessaria est, et magis late patet quam prima fronte videatur. Nonnulli,  duce Bacone a Verulamio, notarunt Aristotelem et Scholasticos quod  in  causis  finalibus anchoram fixerint; sed huic accusationi facilis est  responsio. Et imprimis negamus quod Scholastici omnia per causas  finales definiverint: in metaphysicis enim principia, ex quibus res con-  stituuntur et ad invicem ordinantur summa diligentia quaerebant; in  rebus autem physicis ac psychologicis observationem factorum diligenti  studio  prosequebantur. Ubicumque vero quis per analysim contraire  moliebatur principiis universalibus rationis, aut haec metiri criterio sen-  suum, Scholastici repugnabant et merito: nam neque analysis vera  est  si contradicat principiis abstractis per se notis, cum veritas veritati  non opponatur, neque iudicium veritatis est committendum sensibus,  cum rationis sit proprium. — Deinde concedimus Scholasticos plurimum  valuisse in expendendis causis finalibus atque in explicandis per ipsas  naturae operibus; sed hac de causa non vituperandi seq, laudandi sunt.  Etenim opus naturae est opus intelligentiae divinae; et ideo ita ad finem  ordinatum ut unicuique rei talis indita sit natura, qualem ratio finis  uniuscuiusque postulat. Quocirca sicut merito dicimus a priori quod si  Opp. D. Tuowar T. I.  sum, quia ipsa sola absolute significat conceptum intellectus, in  quo est verum vel falsum, nempe iudicium.- 5. Praeter oratio-  nem enunciativam sunt necessariae etiam aliquae aliae orationis  species, quae tamen quia non significant iudicium, non continent  logice neque verum neque falsum. — 6. De sola enunciativa oratio-  ne proprie agit demonstrator, quia ad suum finem non utitur nisi  orationibus significantibus res secundum quod earum veritas est  in  anima.  2.  Circa primum considerandum est quod ora-  tio, quamvis non sit instrumentum alicuius vir-  tutis naturaliter operantis, est tamen instrumen-  tum rationis, ut supra dictum est *. Omne autem  instrumentum oportet definiri ex suo fine *, qui  est usus instrumenti: usus autem orationis, sicut  et  omnis vocis significativae est significare con-  ceptionem intellectus, ut supra * dictum est^: duae  autem sunt operationes intellectus, in quarum una  non  invenitur veritas et falsitas, in alia autem  invenitur verum vel falsum. Et ideo orationem  enunciativam definit ex significatione veri et* falsi,  dicens quod non omnis oratio est enunciativa , sed  in qua verum vel falsum est. Ubi considerandum est  quod Aristoteles mirabili brevitate usus *, et divisio-  nem orationis innuit in hoc quod dicit: Non omnis  oralio est enunciativa, et definitionem enunciatio-  nis in hoc? quod dicit: Sed in qua verum vel falsum  est: ut intelligatur quod haec sit definitio enunciatio-  nis, Enunciatio estoratio,in qua verum vel falsum est.  e. g., caput est a natura capillis coopertum, procul dubio capilli non sunt  inutiles, sed ad aliquem finem a Creatore naturae ordinati; ita cognito hoc  fine immediato, recte per ipsum explicamus existentiam capillorum in  capite, qui ideo sunt et tales sunt, quia finis ille requirit eos esse et ita  esse. Hinc causas finales sapiens non potest praeterire: esset enim idem ac  sentire naturam non esse ordinatam ad finem, et consequenter non esse  opus intelligentiae, sed casus et temeritatis. — Non diffiteor hac in re  abusus irrepere posse et de facto irrepsisse, sicut quando ad arbitrium  fingitur finis immediatus; at etiam in ratiocinio sunt abusus, et tamen  ratiocinationem . necessariam in scientiis omnes proclamamus: abusus  enim sunt tollendi, rectus autem rerum usus retinendus.  B) Est significare conceptionem intellectus, ut supra dictum est. —  Haec verba, uf supra dictum est, desiderantur in editione Piana, et ea  adiicimus ex omnibus codd.: qui praeterea habent conceptionem et non  conceptum ut legit Piana. — Quae vero immediate sequuntur codd. BC  ita  legunt: operationes autem intellectus duae sunt in quarum una  (B, quarum in una).  Y) Et definitionem enunciationis in hoc etc. Codd. - Piana: et defi-  nitionem in hoc etc. Quae lectio falsa non est, sed tamen vocabulum  enunciationis, quod explicite habent codd., subintelligit ad sententiae  perspicuitatem. — Infra codd. AB legunt: ut intelligatur haec esse defi-  nitio enunciationis, Enunciatio etc. (A, scilicet, enunciatio etc.). - C:  ut intelligatur hanc esse definitionem enunciationis, Enunciatio etc.  Enunciatio, propositio, vocabula sunt quae frequenter in scientiis  occurrunt,  nec  «  subiecto  seu  realiter  inter  se  significatione differunt,  sed quadam solum comparatione et relatione. Haec enim propositio,  »  »  verbi causa, - animus (est) immortalis, - enunciatio est, quando ali-  quid significandi dumtaxat causa sumitur; quando vero conclusionis  5*  *  *  *  *  *  Seq. cap. 1v.  Lect. praec.n.8.  «  Lect. i1, n. 5.  A: vel.  p omittit usus.  34  3. Dicitur  sicut  autem in enunciatione esse verum  vel falsum, sicut in szgno intellectus veri vel falsi:  sed  in  Commen.s.Th.  *  lect. iv.- Ed. Did.  lib.v, cap. IV, n. I.  *  Categor. cap.1it  subiecto  est  verum vel falsum in  mente, ut dicitur in VI. Metaphysicae *, in re au-  tem sicut in causa: quia ut dicitur in libro Prae-  dicamentorum *, ab eo quod res est vel non est,  (v) De substan-  tia, n. 22.  *  cP. etedd. Ven. -  AB: dicitur ora-  tio vera vel fal-  sa.  *  *  *  ABC: quomodo.  p:  quoniam.  Codd. - P.: au-  ditoris..  *  ABC Omitt.scZen-  dum est quod.  e  *  Lect. praec.n.3.  κα: ad audien-  dum  vel  dendum.  atten-  * ABC: Intellectus  (internum?) mez-  tis conceptum.  * agcomitt.aZ/ae.  *  Oratio ex codd. -  PERI HERMENEIAS LIB. I  tum ad inferiores oratio imperativa; quantum au-  tem ad superiores oratio deprecativa, ad quam  reducitur * oratio optativa: quia respectu superio-  ris, homo non habet vim motivam, nisi per ex-  pressionem sui desiderii. Quia igitur istae quatuor  orationis species non significant ipsum conceptum  intellectus, in quo est verum vel falsum, sed quem-  oratio vera vel falsa est *.  4. Deinde cum dicit: Non autem in omnibus etc.,  ostendit quod * per hanc definitionem enunciatio  differt ab alis orationibus. Et quidem de oratio-  nibus imperfectis manifestum est quod * non si-  gnificant verum vel falsum, quia cum non faciant  perfectum sensum in animo audientis *, manife-  stum est quod perfecte non exprimunt iudicium  rationis, in quo consistit verum vel falsum. His  igitur praetermissis, sciendum est quod * perfectae  orationis, quae complet sententiam, quinque sunt  species, videlicet Enunciativa, Deprecativa, Impe-  rativa, Interrogativa et Vocativa (Non tamen in-  teligendum est quod solum nomen vocativi ca-  sus  sit ? vocativa oratio: quia oportet aliquid  partium orationis significare aliquid separatim ,  sicut supra dictum est *; sed per vocativum pro-  vocatur, sive excitatur animus audientis ad atten-  dendum *; non autem est vocativa oratio nisi  plura coniungantur; ut cum dico, o bone Petre).  Harum autem orationum sola enunciativa est,  in qua invenitur verum vel falsum, quia ipsa sola  absolute significat conceptum intellectus *, in quo  'est verum vel falsum.  5. Sed quia intellectus vel ratio, non solum  concipit in seipso veritatem rei tantum *, sed etiam  ad eius officium pertinet secundum suum conce-  ptum alia dirigere et ordinare; ideo necesse fuit  quod sicut per enunciativam orationem significa-  tur ipse mentis conceptus, ita etiam essent aliquae  aliae * orationes significantes ordinem rationis, se-  cundum quam alia diriguntur. Dirigitur autem ex  ratione unius hominis alius homo aad tria: primo  quidem, ad attendendum mente; et ad hoc pertinet  vocaliva oratio: secundo, ad respondendum voce;  et ad hoc pertinet oratio interrogativa* : tertio, ad  exequendum in opere; et ad hoc pertinet quan-  .  »  »  gratia, ut ratiocinationis pars praeponitur, propositio vocatur, quoniam  constare ratiocinationem ex duabus propositionibus arbitramur » (Phi-  lopon. in I Prior., cap. 11, col.18. - Cf. c. 1, col. 10.- Ven. 1560). Quae cum  ita sint, vocabulis enunciatio et propositio promiscue utuntur philosophi.  9) Nomen vocativi casus sit etc. - Codd.: nomen vocativi casus pro-  latum sit etc.— Supra ABC legunt: »on. enim intelligendum est: at non  datur a s. Thoma ratio quare inter species orationis perfectae sit adnu-  meranda vocativa; sed explicatur quando habeatur oratio vocativa. Unde  ectio P., non tamen, est retinenda, quae est etiam aliorum codd. et  e v  Xo DICE δὲν ἃ,  QE  *  ABCD: efiam re-  ducitur.  dam ordinem ad hoc consequentem ; inde est quod  in nulla earum invenitur verum vel falsum , sed  solum in enunciativa, quae significat id quod mens  de rebus concipit *. Et inde est quod omnes modi  orationum, in quibus invenitur verum vel falsum,  sub  enunciatione continentur: quam quidam di-  cunt zndicativam vel suppositivam. Dubitativa au-  tem ad interrogativam reducitur, sicut et optativa  ad deprecativam.  6. Deinde cum dicit: Caeterae igitur relinquan-  tur etc., ostendit quod de sola enunciativa est  agendum; et dicit quod aliae quatuor orationis  species sunt relinquendae , quantum pertinet ad  praesentem intentionem: quia earum consideratio  convenientior est rhetoricae vel poéticae scien-  tiae. Sed enunciativa * oratio praesentis considera-  tionis* est. Cuius ratio est, quia consideratio huius  libri directe ordinatur ad scientiam demonstrati-  vam, in qua animus hominis per rationem indu-  citur ad consentiendum vero ex his quae sunt  propria rei; et ideo demonstrator * non utitur ad  suum finem nisi enunciativis orationibus, signifi-  cantibus res secundum quod earum veritas est  in anima. Sed rhetor et poéta inducunt * ad as-  sentiendum ei quod intendunt, non solum per ea  quae sunt propria rei, sed etiam per dispositiones  audientis.  Unde rhetores et poétae plerumque  movere auditores nituntur * provocando eos ad  aliquas passiones, ut Philosophus dicit in sua Rhe-  torica. Et ideo consideratio dictarum specierum  orationis,  quae pertinet * ad ordinationem au-  dientis in aliquid, cadit proprie sub considera-  tione rhetoricae vel poéticae, ratione sui signi-  ficati; ad considerationem autem grammatici *,  prout consideratur in eis congrua vocum con-  structio.  omnium edd. Ven. — Infra codd. BC legunt: quia oportet aliquid par-  tium significare separatim.  t) Concipit in seipso veritatem rei tantum. Adverbium tantum  deest  in codd. necnon in Veneta editione c et altera Venet. 1526. —  Illud habent edd. Venetae ab, quas sequitur Piana. - Revera post nom  solum, adverbium tantum redundare videtur.  t) Quae significat id quod mens de rebus concipit. Perspicua est  haec lectio, quam ex codd. restituimus.- Piana: quae significat id quod  de rebus concipitur.  Pes  us  LANG  :  *  Codd.-». et edd.  Ven.: movent au-  s in unum.  *  ABC: spectat.  CAP. V, LECT. VIII  LECTIO OCTAVA  .DE DIVISIONE ENUNCIATIONIS IN SIMPLICEM ET COMPOSITAM,  AFFIRMATIVAM ET NEGATIVAM  Ἔστι δὲ cl; πρῶτος λόγος ἀποφαντικὸς κατάφασις, εἶτα  ἀπόφασις" οἱ δ᾽ ἄλλοι πάντες συνδέσμῳ cic.  ᾿Ανάγκη δὲ πάντα λόγον ἀποφαντικὸν ἐκ ῥήματος εἶναι,  ἢ πτώσεως δήματος" καὶ vao ὁ τοῦ ἀνθρώπου λόγος;  *  35  Est autem una prima oratio enunciativa affirmatio, deinde  negatio, aliae vero omnes coniunctione unae.  Necesse est autem omnem orationem enunciativam ex verbo  esse, vel casu verbi; etenim hominis ratio, si non est,  ἐὰν  μὴ τὸ ἔστιν, ἢ ἦν, ἢ ἔσται, Tj τι τοιοῦτον προ-  στεθῇ, οὔπω λόγος ἀποφαντιχός.  Διότι Oy) ἕν τί ἐστιν, ἀλλ οὐ πολλά, τὸ ζῷον πεζὸν  δίπουν" οὐ γὰρ δὴ τῷ σύνεγγυς εἰρῆσθαι εἷς ἔσται"  ἔστι δὲ ἄλλης πραγματείας τοῦτο εἰπεῖν.  Ἔστι δὲ εἷς λόγος ἀποφαντικὸς ἢ ὁ ἕν δηλῶν, ἢ ὁ συν-  δέσμῳ εἷς" πολλοὶ δὲ οἱ πολλὰ καὶ μὴ ἕν, ἢ οἱ ἀσύν-  το  δετοι.  Τὸ μὲν οὖν ὄνομα. ἢ ῥῆμα, φάσις ἔστω μόνον’ ἐπειδὴ  οὐχ  EOS  PEUT  ἔστιν  εἰπεῖν οὕτω δηλοῦντά τι τῇ φωνῇ; ὦστε  ἀποφαίνεσθαι, ἢ ἐρωτῶντός τινος, 7) μή, ἀλλ αὐτὸν  ,  προαιρούμιενον.  Τούτων δὲ ἡ μὲν ἁπλῇ ἐστιν ἀπόφανσις, οἷον τὶ κατά  τινος, 7| τὶ από τινος" ἡ δὲ Ex τούτων συγκειμένη;  οἷον λόγος. τις ἤδη σύνθετος.  Ἔστι δὲ ἡ ἁπλῆ ἀπόφασις φωνὴ σημαντικὴ περὶ τοῦ  ὑπάρχειν τι; ἢ p ὑπάρχειν, ὡς οἱ χρόνοι διήρηνται.  Κατάφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσοίς τινος κατά τινος. "᾿Από-  φάσις δέ ἐστιν ἀπόφανοίς τινος ἀπό τινος.  ΘΎΝΟΡΞΒΙ5. — 1. Textus argumentum.- 2. Propositio est quod-  dam ens. Sed ens et unum convertuntur. Ergo omnis propositio  aliqualiter est una, vel unitate simplicitatis, vel unitate composi-  tionis.— 3. Alia subdivisio enunciationis est quod sit vel affirma-  tiva vel negativa: et affirmativa prior est negativa, tum ex parte  vocis quia simplicior; tum ex parte intellectus, quia compositio  est prior divisione; tum ex parte rei, quia affirmativa signi-  ficat esse, quod est prius non esse. — 4. Textus declaratio. —  5. Opinio Alexandri quod divisio enunciationis in affirmationem  et negationem non sit divisio generis in species. — 6. Reprobatur.  Quamvis propositio affirmativa sit prior negativa secundum pro-  priam rationem, tamen aequaliter participant rationem ezun-  ciationis  (scilicet  verum vel falsum continere); quae proinde  ad utramque est genus. — 7. Textus divisio. — 8. Praenotamen.  Omnem enunciationem constare necessario ex verbo (quod est  formale ipsius enunciationis), ostenditur ex definitione, quae  nihil enunciat sine verbo.  — 9. Dubium proponitur, cui respon-  detur  tripliciter. - 10. Aliud praenotamen.  Sicut  ex  forma et  materia fit vere unum et non multa, ita in definitionibus ex  genere et differentia.— 1 1. Absoluta unitas enunciationis exigit non  interruptionem partium eius; sed non impeditur neque per com-  positionem quam importat verbum, neque per multitudinem  nominum, ex quibus constat definitio. - 12. Textus subdivisio. —  13. Una absolute dicitur enunciatio, quae unum de uno signifi-  *  Enunciationis  οι  .  * Codd.-».: enun-  ciatio.  ὦ  Ὁ  complexio-  ne, et sic saepe.  *  gc: simpliciter  (Cf. Ὁ D. 4).  2.  Circa primum considerandum est quod Ari-  stoteles sub;breviloquio duas divisiones enunciatio-  nis ponit. Quarum una est quod enunciationum *  quaedam est una simplex, quaedam est coniun-  ctione * una. Sicut etiam in rebus, quae sunt extra  animam, aliquid est unum simplex * sicut zndivi-  sibile  vel continuum , aliquid est unum colliga-  aut  erit, aut fuit, aut aliquid huiusmodi addatur, non-  dum est oratio enunciativa.  Quare autem unum quoddam est et non multa, animal  gressibile bipes; neque enim in eo quod propinquae  dicuntur, unum erit: est autem alterius hoc tractare  negocii.  Est autem una oratio enunciativa, vel quae unum signi-  ficat, vel coniunctione una: plures autem, quae plura,  et  non unum, vel inconiunctione.  ὃ  Nomen ergo et verbum dictio sit sola: quoniam non est  dicere sic aliquid significantem voce enunciare, vel ali-  quo interrogante, vel non, sed ipso proferente.  Harum autem haec simplex quidem est enunciatio, ut ali-  quid de aliquo, vel aliquid ab aliquo; haec autem ex  his coniuncta, velut oratio quaedam iam composita.  Est autem simplex enunciatio, vox significativa de eo quod  est  aliquid, vel non est: quemadmodum tempora divisa  sunt.  *  Affirmatio vero est enunciatio alicuius de aliquo. Negatio  vero  enunciatio alicuius ab aliquo.  cat; una secundum quid ila dicitur quae est coniunctione una,  hoc est, una ex multis.— Et per oppositum intelligenda est enun-  ciationum pluritas. — 14. Opinio Boethii de unitate et pluralitate  enunciationis ex ordine ad significatum; de simplicitate et com-  positione ex ordine ad voces.—- 15. Non approbatur Boethii expo-  sitio. -  Tum unitas, tum simplicitas (Cf. infra n. 18) enunciatio-  nis est iudicanda non ex unitate nominis, sed ex unitate signifi-  cati (ad quod ordinatur), etiamsi sint plura nomina quae unum  significent. -- 16. Tres sunt modi enunciationis; simpliciter und,  quae unum simpliciter significat; simpliciter plures et una se-  cundum quid, quae multa significat quae sunt coniunctione unum ;  simpliciter plures quae plura significat, quae non sunt coniun-  ctione unum. — 17. Enunciatio una non sic unum significat sicut  nomen et verbum. — 18. Ex ratione suae unitatis dividitur pro-  positio in simplicem et compositam, non secus ac unum; simplex  est quae unum significat vel per modum compositionis, vel per  modum divisionis; composita est quae plura significat, et ideo ex  simplicibus propositionibus coalescit.— r9. De altera divisione  enunciationis (n. 3). Divisio enunciationis in affirmativam et ne-  gativam primo convenit enunciationi simplici; et ex consequenti  compositae.— 20. Iterum de opinione Alexandri (n. 5).- 21. Enun-  ciatis sententiis Boethii, Porphyrii et Ammonii, concluditur: signi-  ficare esse et non esse recte assignari ab Aristotele ut differentias  specificas propositionis seu enunciationis.  lione aut compositione aut ordine. Quia enim ens  et unum convertuntur, necesse est sicut omnem  rem *, ita et omnem enunciationem aliqualiter esse  unam.  3. Alia vero subdivisio enunciationis est * quod  si enunciatio sit una, aut est affirmativa aut ne-  gativa. Enunciatio  autem  affirmativa prior est  negativa, triplici ratione, secundum tria quae supra  posita sunt: ubi dictum est * quod vox est si-  gnum intellectus, et intellectus est signum rei. Ex  parte igitur vocis, affirmativa enunciatio * est prior  negativa *, quia est simplicior: negativa enim enun-  *  *  *  Cap. v.  Cap. vi.  A:  nam.  *  rem esse u-  De tertia divi-  sione,  infra le-  ct.  *  x, n. 10.  Lect. τι, nn. 5  et 9.  *  Enunciatio ex  codd.  * ABCOmittunt π6-  gativa.  36  ciatio addit supra affirmativam particulam negati-  vam. Ex parte etiam intellectus affirmativa* enun-  ciatio, quae significat compositionem intellectus ,  est prior negativa, quae significat divisionem eius-  dem: divisio enim naturaliter posterior est com-  positione, nam non est divisio nisi composito-  rum,  PERI HERMENEIAS LIB. I  de substantia, quam de novem generibus acci-  dentium ὃ,  sicut  non  est  corruptio nisi generatorum.  Ex parte etiam rei, affirmativa enunciatio, quae  significat esse, prior est negativa, quae significat  non  esse: sicut habitus naturaliter prior est pri-  vatione.  4.  *  **  ACD melius: e-  nunciatio.  A:  quae.  *  Scilicet ex ABC.  Alexander.  Dicit ergo quod oratio enunciativa una et  prima est affirmatio, idest affirmativa enunciatio.  Et contra hoc quod dixerat prima, subdit: Deinde  negatio, idest negativa oratio *, quia ** est posterior  affirmativa, ut dictum est. Contra id autem quod  dixerat una, scilicet * simpliciter, subdit quod  quaedam aliae sunt unae, non simpliciter, sed con-  iunctione unae Ὑ.  5. Ex hoc autem quod hic dicitur argumen-  tatur Alexander quod divisio enunciationis in af-  firmationem et negationem non est divisio generis  in species, sed divisio nominis multiplicis in sua  significata. Genus enim univoce praedicatur de  suis speciebus, non secundum prius et posterius:  unde  Aristoteles  noluit  quod ens esset genus  commune omnium, quia per prius praedicatur  ^  a) Ex parte etiam intellectus affirmativa etc. Est lectio codd. ABC  quam adoptamus loco Pianae et D: ex parte autem intellectus etiam  affirmativa etc. — Cod. E: ex parte intellectus enim affirmativa etc. Sed  quia enim magis quam autem, extra propositum ponitur, pronum est  inferre in codice, ex quo E transcriptus est, fuisse etiam, et ab imperito  vel distracto amanuensi scriptum enim.  β) Ex parte etiam rei, affirmativa enunciatio, quae significat xssE,  prior est negativa, quae significat NoN Ἐ55Ε. Ita legimus cum ABE: ex  parte etiam rei, non autem cum Piana: ex parte autem.- Cod. D habet:  ex parte rei. - C omittit omnino verba: ex parte etiam rei affirmativa  enunciatio; sed his omissis, ea quae immediate-sequuntur, et quae habet  etiam C, sunt sine significatione. - Hoc principium, simplicissimum qui-  dem in se est, sed virtute est propemodum infinitum. Dixerat s. Tho-  mas lect. i, n. ult. negationem relative, respectu nempe eorum quae  possunt esse et non esse praecedere affirmationem, quia revera ea quae  possunt esse et mom esse prius concipiuntur ut non existentia (seu ton  esse) quam ut existentia. Nunc autem loquendo in sensu absoluto af-  firmationem dicit praecedere negationem, et esse seu existere, prae-  cedere non esse seu non existere. Et vere sic est. Nam negatio ne-  gat esse, et ideo illud subaudit; at contra affirmatio affirmat esse, quod  per se sumptum stare potest nihilque praesupponit. Quo statuto ab-  stractissimo principio, s. Thomas frequenter illud applicat peculiaribus  subiectis; puta: actus est esse, potentia est non esse; ergo absolute  loquendo actus prior est potentia: perfectio est esse, imperfectio est  non esse; ergo absolute loquendo perfectio prior est imperfectione: ha-  bitus seu habere est esse, privatio est non esse; ergo habitus prior  est  et  privatione. Et sic de caeteris. - Applica eadem principia, et logice  vere  inferes:  ergo  existentia entis perfectissimi praecedit existen-  tiam entis finiti, quod est perfectio mista imperfectione, seu affirma-  tio  mista negatione; ergo perfectio finita dari nequit quin praeexistat  perfectio infinita, a qua sit; ergo bonitas, veritas, entitas, causa finita exi-  stens supponit causam infinitam, et infinite bonam, infinite veram, infi-  nite ens. - Hisce aliisque bene multis consequentis illatis, adde quod  quia Deus est esse, et veritas, et causa, et bonitas, et perfectio etc. per  essentiam ; Deo per hypothesim sublato, nihil omnino relinquitur, neque  veritas cuiusque affirmationis, neque consequenter veritas cuiusque ne-  gationis. Quocirca philosophia necessario Dei existentiam praesupponit  et  in  omni sua cognitione implicite includit Deum, quo negato, se-  ipsam negat.  Y) Sed coniunctione unae.— Codd. BCDE: sed coniunctione, ita sci-  licet quod quaelibet earum est coniunctione una. Et haec mihi videtur  esse lectio germana 8. Thomae.- A habet: sed coniunctione una, nempe  legit ferme cum Piana.  !  9) Quam de novem generibus accidentium. Piana immediate prose-  quitur: sed enunciatio praedicatur secundum prius et posterius de affir-  matione et negatione, ut videtur per hoc quod dicitur primo et deinde.  Ergo etc.— Quae omnia, explicite constituentia minorem argumentationis  Alexandri, desunt in edd. Venetis Peri hermeneias saec. XV et XVI, nec  non in edd. Opp. s. Th. Veneta 1595 et Parisiensi 1660. Sed et codices  6.  Sed dicendum quod unum dividentium ali-  quod commune potest esse prius altero duplici-  ter: uno modo, secundum proprias rationes, aut  naturas dividentium; alio modo, secundum par-  ticipationem rationis illius communis quod in ea di-  viditur. Primum autem non tollit univocationem *  generis, ut manifestum est in numeris, in quibus  binarius secundum propriam rationem naturaliter  est prior ternario *; sed tamen aequaliter par-  ticipant  rationem generis sui, scilicet * numeri:  ita enim est ternarius multitudo mensurata per  unum, sicut et * binarius. Sed secundum impedit  univocationem generis. Et propter hoc ems non  potest esse genus * substantiae et accidentis: quia  in ipsa ratione en£is, substantia, quae est ens per  se, prioritatem habet respectu accidentis, quod est  ens  per aliud et in alio *. Sic ergo affirmatio se-  cundum propriam rationem prior est negatione;  tamen aequaliter participant rationem enunciatio-  nis, quam supra posuit, videlicet quod enunciatio  est oratio in qua verum vel falsum est.  7. Deinde cum dicit: Necesse est autem etc.,  manifestat propositas divisiones. Et primo, mani-  festat  primam, scilicet quod enunciatio vel est  una simpliciter vel coniunctione * una; secundo,  nostri omnes praefata verba omittunt. Adde quod minor illa et prae-  sertim abbreviatio ergo etc., qua s. Thomas aut numquam aut rarissime  utitur, videntur esse nota marginalis, quae postea textui inserta est,— Su-  pra autem cod. A hanc exhibet lectionem: unde Aristoteles voluit quod  ens non esset genus omnium praedicatorum, nempe praedicamentorum.  Praedicatorum loco praedicamentorum non raro excidit amanuensibus.  ε) Binarius secundum propriam rationem naturaliter est prior ter-  nario. Codd. omnes ita legunt. — Piana: secundum rationem propriam  prior est etc. Adverbium naturaliter potest sine inconvenienti omitti,  quia sufficienter exprimitur, dicendo, secundum propriam rationem ;  illud tamen adiecimus explicite propter codd. unanimitatem. — Ratio vero  asserti fundatur in principio nota $ explicato. Ternarius enim resultat  ex binario et ex unitate, sicut ex duabus unitatibus componitur binarius.  Ergo sicut unitas supponitur a binario et prior est ipso; ita binarius  supponitur a ternario et ipso prior est. t) Ens non potest esse genus etc.; et ideo non univoce praedicatur  de rebus, quamvis nec proprie aequivoce, sed analogice (Cf. lect. v, n. 19  et not. ξ). Recte enim argumentamur: Est gemus; ergo est univocum.  Et viceversa: Non est univocum; ergo non est genus. - Disputatum est  a  Scholasticis utrum revera ens (quod est ultimum ad quod ascendit  mens in abstractionibus idealibus, et a quo in synthesi ideali mens de-  scendit ad genera et species) sit quid univocum, et ideo genus, vel quid  analogum et ideo transcendens omne genus. Affirmavit Scotus univoca-  tionem entis; negavit s. Thomas. Recentiores vero plerique hanc quae-  stionem inter inutiles subtilitates scholasticas recensuerunt. Sed postquam  invaluit pantheismus idealisticus, qui fundamentum quaerit in entis con-  ceptu abstractissimo, tunc tandem cognitum est quaestionem illam inter  praecipuas locum habere. Sed praeterea quaestioni de univocatione vel  analogia entis intimo nexu doctrina de ordine supernaturalium verita-  tum connectitur. Haec, suis locis explicanda, sufficiat impraesentiarum  innuisse, ut novitius non summis labiis attingat, sed intime penetret  quae hic tradit s. Thomas ac firmiter mente retineat ad rationem univo-  cationis essentialiter requiri, ut illud quod dicitur univocum aequaliter  participetur vel possit participari a pluribus; ita nempe ut subtracta ista  participabilitatis aequalitate, eo ipso subtrahatur univocatio.  Ἢ) Est ens per aliud et in alio. lllud per aliud, quod dicitur de  accidente, accipiendum est per oppositionem ad illud per se, quod di-  citur de substantia. Porro per se esse non excludit causam a quo sub-  stantia habeat esse (substantiae enim creatae sunt per se, sed non sunt  4  se), sed solum excludit subiectum cui inhaereat ut existat: quia de  ratione substantiae est quod per seipsam et consequenter in seipsa existat  et non in alio. Igitur per aliud, quod de accidente affirmatur, dicit nega-  tionem existendi per se, et consequenter necessitatem inhaerendi alicui  subiecto substantiali: non enim accidens naturaliter existit, nisi quatenus  inexistit,  ut  dictum est lect. iv, n. 5, nota ὃ. - Codd. hoc modo le-  gunt: prioritatem habet substantia, quae est ens per se respectu acci-  dentis, quod etc. Sic ergo etc. Hanc alteram inversionem adoptavi-  mus, seposita Piana: sic ergo affirmatio prior est negatione secundum  propriam rationem.  *  Cf. lect.v, n. 19,  nota  *  £.  t  Codd.:  nem  ratio-  communis,  scilicet etc., et vi-  detur melius.  *  A: Sicul est.  ΓΒ:  secundum  coniunciionem ,  et  omittit  cum AC.  wa  manifestat  *cpE:  proposi-  ti manifestatio-  nem.  *  ABC :  est.  *  AC:  necesse  est tempo-  ris praeteriti etc.  CAP. V, LECT. VIII  secundam , scilicet quod enunciatio  simpliciter una vel est affirmativa vel negativa;  ibi: Est autem. simplex enunciatio etc. Circa pri-  mum duo facit: primo, praemittit quaedam, quae  sunt necessaria ad propositum manifestandum *;  secundo, manifestat propositum; ibi: Est autem  una oratio etc.  8. Circa primum duo facit: primo, dicit quod  omnem orationem enunciativam oportet * con-  stare ex verbo quod est praesentis temporis, vel  ex casu verbi quod est praeteriti * vel futuri. Tacet  autem de verbo infinito, quia eumdem usum ha-  bet in enunciatione sicut et verbum negativum ,  Manifestat autem quod dixerat per hoc, quod non  solum nomen unum sine verbo non facit oratio-  nem perfectam enunciativam, sed nec etiam oratio  imperfecta. Definitio enim oratio quaedam est, et  tamen si ad rationem hominis, idest definitionem  non addatur aut θεέ, quod est verbum, aut erat,  —aut-fuit, quae sunt casus verbi, aut * aliquid hu-  iusmodi, idest aliquod aliud verbum seu casus  verbi, nondum est oratio enunciativa.  9. Potest autem esse dubitatio: cum enunciatio  constet ex nomine et verbo, quare non facit men-  tionem de nomine, sicut de verbo? - Ad quod tri-  pliciter responderi potest *. - Primo quidem, quia  nulla oratio enunciativa invenitur sine verbo vel  casu verbi; invenitur autem aliqua * enunciatio  sine nomine, puta cum nos * utimur infinitivis ver-  borum loco nominum; ut cum dicitur, currere est  moveri. - Secundo et melius, quia, sicut supra di-  ctum est *, verbum est nota eorum quae de altero  praedicantur. Praedicatum autem est principalior  pars enunciationis, eo quod est pars formalis * et  completiva ipsius. Unde * vocatur apud graecos pro-  positio cafegorica, idest praedicativa. Denomina-  tio autem fit a forma, quae dat speciem rei *. Et  ideo potius fecit? mentionem de verbo tanquam  de parte principaliori et formaliori. Cuius signum  9) In enunciatione etc. Haec verba adiecimus Pianae ex codd.: vi-  dentur enim requisita ex contextu, qui est de elementis necessariis ad  enunciationem. Imo s. Thomas lect. 1, n. 5, lib. II distinguit verbum  infinitum  extra  enunciationem et in enunciatione, et prout ponitur in  enunciatione dicit: Verbum infinitum in enunciatione positum fit verbum  negativum. Quo autem pacto verbum infinitum in enunciatione habeat  eumdem sensum ac verbum megativum, explicat ib. Angelicus. — Infra  vero codd. ABC legunt: manifestat... non solum unicum nomen sine  verbo facit enunciationem, sed nec etc. Facit est error plane manifestus ;  sed unicum nomen, quod etiam habent DE haud mihi displicet; enuncia-  tionem denique mihi videtur esse lectio praeferenda: enunciatio enim  est oratio perfecta, ut dictum est lect. praeced. n. 4: inutile ergo videtur  ut designetur per orationem perfectam enunciativam.  — Noto etiam le-  ctionem codd. ABDE: definitio enim..., et tamen si rationi, idest defi-  nitioni hominis (A omittit hominis) non addatur etc. Et haec lectio  videtur melior Piana, cum qua conveniunt edd. Venet. et cod. C.  t) Ad quod tripliciter responderi potest. Primo quidem, quia, etc.  Haec lectio codd. indicatur a contextu, et etiam. quoad formam melior  est Piana: ad hoc tripliciter... Uno modo quia etc.  x) Denominatio autem fit a forma, quae dat speciem rei. Homo de-  nominatur doctus a doctrina, qua in specie, ut ita. dicam, docti consti-  tuitur. Ex quo patet aliquid denominari ab eo, a quo in determinato  esse vel modo essendi constituitur; illud autem a quo aliquid constitui-  tur et denominatur, consuevit apud Scholasticos appellari forma; illud  vero quod constituitur et denominatur a forma, appellatur subiect um  et  quandoque etiam latiori sensu dicitur materia, quia materiae est  proprium ut per formam determinetur et constituatur in aliqua rerum  specie. Et hinc etiam est quod, quia genus est quid determinabile, dif-  ferentia vero concipitur ut quid determinans (sicut animal est genus de-  terminabile ad hominem et brutum, rationale autem est differentia deter-  minans animal ad esse hominis), infra n. seq. dicitur quod a materia,  physice loquendo, sumitur genus, a forma vero differentia (Metaph. lib. X,  *  ACE: ex eo quod.  ΒΕ: mom erat  hic.-4: haec.  est, quia enunciatio categorica dicitur affirmativa  vel negativa solum ratione verbi, quod affirmatur  vel negatur; sicut etiam conditionali$ dicitur affir-  mativa vel negativa, eo * quod affirmatur vel nega-  tur coniunctio a qua denominatur. -- Zertio, potest  dici, et adhuc melius, quod non erat * intentio Ari-  stotelis ostendere quod nomen vel verbum non suf-  ficiant ad enunciationem complendam: hoc enim  supra manifestavit tam de nomine quam de verbo.  Sed quia dixerat quod quaedam enunciatio est  una simpliciter, quaedam autem coniunctione una;  posset aliquis intelligere * quod illa quae est una  simpliciter careret omni compositione: sed ipse  hoc excludit per hoc, quod in omni enunciatione  oportet esse verbum *, quod importat compositio-  nem, quam non est intelligere sine compositis ,  sicut supra dictum est *. Nomen autem non im-  portat compositionem, et ideo non exigit prae-  sens intentio ut de nomine faceret mentionem,  sed solum de verbo.  10. Secundo; ibi: Quare autem etc., ostendit *  aliud quod est necessarium ad manifestationem  propositi, scilicet quod hoc quod dico, animal  gressibile bipes, quae * est definitio hominis, est  unum et non multa. Et eadem ratio est de omni-  bus aliis definitionibus ^. Sed * huiusmodi rationem  assignare dicit esse alterius negocii. Pertinet enim  ad metaphysicum; unde * in VII etin VIII Metaphy-  sicae* ratio huius assignatur: quia scilicet differentia  advenit generi non per accidens sed per se, tanquam  determinativa ipsius, per modum quo materia de-  terminatur per formam. Nam a materia sumitur  genus, a forma autem differentia ". Unde sicut ex  forma et materia fit vere unum et non multa,  ita * ex genere et differentia.  11. Excludit autem quamdam rationem * huius  unitatis,  quam quis posset suspicari, ut scilicet  propter hoc definitio * dicatur unum, quia partes  eius sunt propinquae, idest sine aliqua interpositio-  lect. xir. 7 Cf. ib. lect. x et xi). - Codd. ACDE: denominatio enim fit a  forma, quae dat speciem rei. Qua in lectione, si adoptetur, assignatur  ratio cur propositio graece denominetur categorica et latine praedicativa.  λ) Et ideo potius fecit. Adiicimus potius ex codd. ABCD;  et  infra  cum eisd. et E legimus: parte principaliori et formaliori, loco Pianae,  principaliori et formaliori; et (E habet lacunam): negativa solum ra-  tione loco negativa ratione; et cum AC (B lacunam habet): sicut etiam  conditionalis, loco, sicut conditionalis (D: sic et conditionalis).  y) De omnibus aliis definitionibus. Est lectio cod. D. — Codd. ABC:  de universis aliis definitionibus.  — E: de diversis aliis definitionibus. —  Aliis ergo traditur ab omnib. codd. — Piana: de omnibus definitionibus.  y) A materia sumitur genus etc. Vide quae supra, nota x dicta sunt. —  Sed hic addendum est quod quamvis genus sumatur a materia, in sensu  supra explicato, imo quamvis contingat aliquando aliquid esse et genus  et  materiam alicuius (sicut vox, e. g., est genus et materia littera-  rum) non tamen utrumque est eodem modo acceptum. Materia enim  est  pars  integralis rei, et ideo non potest praedicari seu affirmari de  toto, cuius pars integralis est: non enim dici potest quod homo sit caro,  vel os, quamvis caro et os sint materia et partes integrales hominis.  At ex opposito genus vere praedicatur de toto: vere enim dicimus quod  homo sit animal, Consequenter genus significat aliquo modo totum,  quod est species — (Conf. s. Th. VII Metaphysic., lect. xir et loc. citt.  nota x).  E) Ut scilicet propter hoc definitio etc. Adiicimus propter hoc ex  codd.: causalis enim illa perspicuitatem confert sententiae, et magis eam  connectit iis quae sequuntur, nempe quia partes eius sunt, seu ut iidem  codd.  habent,  quia partes eius dicuntur propinquae.— At dicuntur  melius sonat, si supra cum ACDE legatur: definitio sit unum, quia pdrtes  eius dicuntur propinquae (propinque?). Et revera sic legendum esse  videtur: nam statim subiungitur quod partes definitionis debent dici sine  aliqua inferpositione coniunctionis vel morae.—- Omnes etiam codices  legunt immediate: et quidem non interruptio prolationis.  *  Codd.- p.: dice-  re.  *  A: esse verbum  est.  *  Lect, v, n. 2t.  *  Codd.: pro-  ponit.  *  τ  *  *  A:  quod.  δας Ρ.: et.  ACDE. -».: κεἴ  Comment. san-  cti Th. lect.xi et  lect. v. - Ed. Did.  lib. VI, c. xit, et  lib. VII, c. vi.  *  *  pc: ita etiam.  Codd.- P: du-  bitationem.  0  n  *  p: accidit.  κα:  contingit  hancunitatem( ).  *  Cf. sup.,  PERI HERMENEIAS LIB. I  membro divisionis nomen et verbum excluduntur;  ibi: Nomen ergo et verbum etc. Opponitur autem  unitati  38  ne coniunctionis vel morae *. Et quidem non inter-  ruptio locutionis necessaria est ad unitatem defini-  tionis, quia si interponeretur coniunctio partibus  definitionis,iam secunda non determinaret primam,  sed significarentur uf actu multae in locutione 7: et  idem operatur interpositio morae, qua utuntur  rhetores  loco  coniunctionis. Unde ad unitatem  definitionis requiritur quod partes eius proferan-  tur sine coniunctione et interpolatione: quia etiam  in re naturali, cuius est definitio, nihil cadit * me-  dium inter materiam et formam: sed praedicta  non interruptio non sufficit ad unitatem defini-  tionis, quia contingit etiam hanc continuitatem *  prolationis servari in his, quae non sunt szmpliciter  unum, sed per accidens; ut si dicam, homo albus  musicus. Sic igitur Aristoteles valde subtiliter ma-  nifestavit quod absoluta unitas enunciationis non  impeditur ^, neque per compositionem quam im-  portat  n. 9.  verbum, neque per multitudinem nomi-  num ex quibus constat definitio. Et est eadem  ratio utrobique, nam praedicatum comparatur ad  subiectum ut forma ad materiam*, et similiter dif-  ferentia ad genus: ex forma. autem et materia fit  unum simpliciter.  12. Deinde cum dicit: Est autem una oratio etc.,  accedit ad manifestandam praedictam divisionem.  Et primo, manifestat ipsum commune quod di-  viditur, quod est enunciatio una; secundo, mani-  festat partes divisionis secundum proprias ratio-  nes; ibi: Harum autem haec simplex etc. Circa  primum duo facit: primo, manifestat ipsam di-  visionem ^; secundo, concludit quod ab utroque  0) Sine aliqua interpositione coniunctionis vel morae. Quae de in-  terpositione ac de interruptione hic dicuntur quoad unitatem definitio-  nis, imo et cuiusque orationis, novitius accipiat non physice sed mora-  liter, hoc est, secundum hominum communem existimationem. Si enim  interpositio vel interruptio sit talis ac tanta .ut secundum communem  hominum existimationem non amplius sensus propositionis habeatur,  perit unitas definitionis vel orationis; secus autem si sensus, non obstante  interpositione vel interruptione, perseveret idem (Cf. quae hac de re do-  cet s. Thomas P. III, qu. rx, artic. viri, ad 3, et quae Caietanus ib. com-  mentatur). Ratio est quia cum verba ex institutione humana significent, ad  communem hominum sensum est etiam hac in re recurrendum.  x) Sed significarentur ut actu multae in locutione. Est lectio codd.  et Ven. edd. 1526 et 1557, quae est adoptanda loco Pianae et aliarum  edd. Ven.: significaretur. Ad hoc enim ut unitas definitionis habeatur  requiritur ut partes fiant actu unum: fiunt autem actu unum (cum in  seipsis, hoc est divisim acceptae sint multae), quatenus una determinat  aliam, sicut forma determinat materiam. At posita interpositione coniun-  ctionis vel morae una pars non determinat aliam; ergo partes non fiunt,  seu  non significantur ut unum actu, sed manent actu multae.  — Codd.  omittunt in locutione, quae licet non necessaria, tamen retinemus cum  Piana aliisque edd. — Denique edd. bc et 1526 habent cum P.: et ideo  idem operatur etc. At codd. ABC omittunt ideo, ac melius legunt: et  (A omittit etiam ef) idem operatur etc.- Edd. a et 1557: et ideo ope-  ratur; ideo erronee ponitur pro idem.  e) Non impeditur; sic habent codices omnes, quorum lectionem  praetulimus τῷ interrumpitur (quod, quamvis non male, legitur in  editione Piana), quia melior nobis visa est ex toto contextu.  c) Primo manifestat ipsam divisionem. Codd. omnes: primo ma-  nifestat praemissam divisionem: quae lectio repetit quae supra dicta  sunt: accedit ad etc. — Praeterea cod. A immediate prosequitur: secundo  concludit ab utroque membro divisionis nomen et verbum excludi.  1) Per modos pluralitatis. Quia per unum oppositorum cognoscitur  aliud, ex diversis pluralitatis modis declaratur unitas propositionis. Piana  habet: per modum pluralitatis. -- Codd. ACDE legunt: oppositum autem  unitati  (A unitatis) est pluralitas; et ideo modos unitatis manifestat  per modos pluralitatis. Quam lectionem, quamvis corrupte, indicat etiam  cod. B: (in marg. cum) omni autem unitati est pluralitas (marg. opposita) ;  et ideo per modos unitatis manifestat per modos pluralitatis. Hinc per  modos est lectio codd. omnium. Quod si sapiens lector integram lectionem  ACDE amplecti maluerit, non ego contradicam (Cf. infra, nn. seq. et 16).  v) Et tales opponuntur secundo modo unitatis. Haec verba quae in  edd. habentur, desiderantur in codd. nostris. — Procul dubio haec secunda  pars de oppositione ad unitatem secundum quid de facili suppletur ex  pluralitas; et ideo enunciationis unitatem  manifestat per modos pluralitatis *.  13.  Dicit ergo primo quod enunciatio dicitur  vel una absolute, scilicet quae * unum de uno si-  gnificat, vel una * secundum quid, scilicet quae est  coniunctione una. Per oppositum autem est intel-  ligendum quod enunciationes plures sunt, vel ex  eo  quod plura significant et non unum: quod *  opponitur primo modo unitatis *; vel ex eo quod  absque coniunctione proferuntur: et tales oppo-  nuntur secundo modo unitatis " *,  14. Circa quod considerandum est, secundum  Boethium, quod unitas et pluralitas orationis re-  fertur * ad significatum; simplex autem et com-  positum attenditur secundum ipsas voces. Et ideo.  enunciatio quandoque est una et simplex * puta  cum solum ex nomine et verbo componitur in  unum significatum; ut cum dico, homo est albus.  Est etiam quandoque una oratio, sed composita,  quae quidem unam rem significat, sed tamen  composita est vel ex pluribus terminis; sicut si  dicam, animal rationale mortale currit, vel ex plu-  ribus enunciationibus, sicut * in conditionalibus,  quae quidem unum significant et non multa. Si-  militer autem quandoque in enunciatione est plu-  ralitas cum simplicitate, puta cum in oratione po-  nitur aliquod nomen multa significans; ut si dicam,  canis latrat, haec oratio plures est, quia plura *  significat *, et tamen simplex est. Quandoque vero  in enunciatione est pluralitas et compositio, puta  prima parte enunciata; at non mihi persuasum est hanc ipsam secundam  partem subintelligendam fuisse a s. Thoma relictam, et non explicite  appositam.  ) Secundum Boethium... unitas et pluralitas refertur. Codd. ABD:  secundum Boethium (D erronee, Aristotelem)... refertur ad significa-  tionem. — Cod. E: refertur ad significationem rei. — Cod. C: unitas et  pluralitas referuntur ad significatum. Lectionem refertur (non referun-  tur, ut ex attenditur sequente, quod codd. ipsi habent, est manifestum)  Pianae, potest referri, praetulimus, tum auctoritate codd., tum quia  magis respondet secundae parti, nempe: simplex autem et compositum  attenditur (non, possunt vel potest attendi).— Quae de Boethio hoc loco  affirmat s. Thomas habentur in Editione secunda in librum De interpre-  tatione, pag. 328 edit. cit. Basileae: « Una, inquit Boethius, vel multiplex  »  oratio intelligitur si unum vel multa significat; et de propria signi-  » ficatione semper iudicantur. Simplex autem et composita non ex si-  »  »  »  gnificatione, sed ex verborum et nominum pluralitate cognoscitur: si  enim ultra duos terminos habet propositio, composita est; si duos  tantum, simplex. » Quae verba cum absolute dicantur, magis magisque  confirmant lectionem codd.  X) Quandoque est una et simplex. Haec lectio codd., quae cum  sequentibus una oratio sed composita cohaeret, sufficitur Pianae: sim-  plex et una.  — Sed alia occurrunt notanda ex cod. A. Habet: quandoque  quidem est una et simplex, puta cum solum ex nomine et verbo compo-  nitur quae unum significant (quae unum significant habent etiam BDE)...  Est autem oratio una (id. alii codd.), sed composita ex pluribus ter-  minis, ut si dicam... quae unum et non multa significant (id. BC). Si-  militer autem etiam in enunciatione quandoque est etiam pluralitas...  multa significans. At hic amanuensis repente distrahitur, et immediate  prosequitur: »on dicitur de affirmatione et negatione univoce sicut ge-  nus de suis speciebus. Quae sunt ultima verba numeri 20. Caetera omnia  intermedia per incredibilem oscitantiam omittit.  Y) Quia plura significat. Ratio est quia canis est nomen aequivocum,  ut in fine huius numeri dicitur; nomen autem aequivocum licet sit sim-  plex voce, multa tamen, eaque diversa significat, ut dictum est lect. v,  n. 19 et not. £; et ideo multiplex est significatione. Unde haec propositio:  Cato philosophus est (est exemplum Boethii, quatenus nempe Cato potest  significare tum Catonem Uticensem tum Catonem Censorium oratorem)  vel, canis latrat, non est una, sed est multiplex, licet sit simplex.  Infra post verba, homo albus musicus disputat, codd. BC addunt:  vel homo albus et musicus disputat. Per hanc additionem codd. citati  ponunt exempla utriusque partis praemissae, nempe, sive interveniat  coniunctio, pro qua est secundum exemplum; sive mom, pro qua pri-  mum exemplum inducitur.  *  Codd.: quia sci-  licet. - ABc omit«  tunt de uno; et  sic  fere semper  in similibus casi-  bus.  *  A  Una  ex  iterum  scilicet.  *  ABC.-  quía  Codd. - ».: et  haec.  *  ;  Nempe unitati  absolute dictae.  v  *  Nempe unitati  secundum quid.  Boethius  ?  x  *  ABC:  tet.  Sicut pa-  39  statur,  ini.  *  cpE: multae.  consequenter ostendit quae sunt * plures  enunciationes, et ponit duos modos pluralitatis. -  Primus est, quod plures dicuntur enunciationes  quae plura significant. Contingit autem aliqua plura  significari in aliquo uno communi; sicut cum dico,  animal est sensibile 9, sub hoc uno communi,  quod est animal, multa continentur, et tamen haec  *Éc: | oratio e-  nunciativa est u-  na, quae etc.  CAP. VIII, LECT. VIII  22e ples cum. ponuntur plura * in subiecto vel in praedi-  cato, ex quibus non fit unum, sive interveniat  coniunctio sive non; puta si dicam, homo albus  musicus disputat: et similiter est si. coniungantur  plures * enunciationes, sive cum coniunctione sive  sine coniunctione; ut si dicam, Socrates currit, Plato  disputat. Et secundum hoc sensus litterae est quod  enunciatio una* est illa, quae unum de uno signi-  ficat, non solum si sit simplex, sed etiam si sit  coniunctione una. Et similiter enunciationes plu-  res  dicuntur quae plura et non unum significant:  non solum quando interponitur aliqua coniunctio,  vel inter nomina. vel verba, vel etiam inter ipsas  [27]  '* Codd.:  absque  sita con-  one.  enunciationes; sed etiam si vel inconiunciione ,  idest absque aliqua interposita coniunctione plura  significat, vel quia est unum nomen aequivocum,  multa significans *, vel quia ponuntur plura nomina  absque coniunctione *, ex quorum significatis non  fit unum; ut si dicam, 4omo albus grammaticus  Jogieus currit.  15. Sed haec expositio non videtur esse secun-  dum intentionem Aristotelis. Primo. quidem, quia  per disiunctionem, quam interponit, videtur distin-  guere inter orationem unum significantem, et ora-  enunciatio est una et non plures *. Et ideo addit  et non unum.- Sed melius est ut dicatur hoc esse  additum propter definitionem, quae multa signi-  ficat quae sunt unum: et hic modus pluralitatis op-  ponitur primo jmodo unitatis*. - Secundus modus  pluralitatis est, quando non solum enunciationes  plura significant, sed etiam illa plura nullatenus  coniunguntur, et hic modus pluralitatis opponitur  secundo modo unitatis*. Et secundum hoc patet  quod secundus modus unitatis non opponitur  primo modo pluralitatis. Ea autem quae non sunt  opposita, possunt simul esse. Unde manifestum  est,  esse  enunciationem quae est una coniunctione,  *  Codd.:  tur.  *  e eo  dicun-  Cf. lect.xit, n.7.  *  *  etiam plures: plures * in quantum significat "  plura et non unum. Secundum hoc ergo * pos-  sumus accipere tres modos enunciationis. Nam  quaedam est simpliciter una, in quantum unum  Supra n. 13.  Loc. cit.  pc omittt: p/u-  res.  *  BCE.- D Gt P.: QU  tem.  significat; quaedam * est simpliciter plures, in quan-  **  ἢ quid (Conf.  text. graec.).  *  Codd. et edd.-  *  p: quaedam au-  tem (et ita c) sunt  ..  Significant.  "sc:  vero.  tum plura significat, sed est una secundum quid, -  in quantum est coniunctione una; quaedam * sunt  simpliciter plures, quae neque significant unum,  A  ow ef  multa.  tionem quae est coniunctione una. Secundo, quia  supra * dixerat quod est unum quoddam ** et non  multa, animal gressibile bipes. Quod autem est co-  niunctione unum, non est unum et non multa *  sed est unum ex multis. Et ideo melius videtur di-  cendum quod Aristoteles, quia supra dixerat ali-  * quaedam  Est cx Βου.  τῆς  ὙΌΣ  quam enunciationem esse unam et aliquam con- -  iunctione unam, vult hic manifestare ^* quae sit una.  Et quia supra dixerat quod multa nomina simul  coniuncta sunt unum, sicut animal gressibile bipes,  dicit consequenter £^ quod enunciatio est iudicanda  una non ex unitate nominis, sed ex unitate signifi-  cati, etiam si sint plura nomina quae unum signi-  ficent. Velsi sit aliqua enunciatio 7 una quae multa  significet, non erit una simpliciter, sed coniunctione  una. Et secundum hoc, haec enunciatio, animal  gressibile bipes est risibile, non est una quasi con-  iunctione una, sicut in prima expositione diceba-  tur, sed quia unum significat.  16. Et quia oppositum per oppositum manife-  w) Plura significat (BCD: significet; E: significaret), vel quia est  unum nomen aequivocum multa significans etc. Haec verba mult a si-  gnificans, quae desunt Pianae, quia codd. unanimiter habent, nostrae  μὰν cian editioni, Est sermo de pluralitate orationis. quando enunciatio  absque interposita coniunctione plura significat: quod quidem ex du-  plici capite provenire dicitur, nempe aut quia ponitur nomen aequivo-  cum multa significans, et cum unitate nominis habetur pluritas signifi-  cationwm; aut quia ponuntur. plura nomina ex quorum significatis non  fit unum significatum, et cum pluralitate nominum babetur etiam plu-  ralitas  significationum.  «x) Vult hic manifestare etc. Codd. - P.: hic manifestat. Et imme-  diate C: et quia iam supra ostendit;— DE: et quia iam ostendit; — B:  et quia supra ostendit.  88) Dicit consequenter. Edd. Piana et Ven. habent: dicit Commen-  tator Algagzel etc. Sed codd. neque Commentator habent neque AI-  ga1el, sed legunt consequenter. B. Albertus Magnus in 1 Peri hermeneias,  tract. IV, cap. rt, pag. 258 col. 2, refert Avicennam et Algazelem hac in  re  Boethio consentire. Cum codd. ergo retinemus nomen Algamelis  esse  expungendum ex hoc s. Thomae textu atque legendum conse-  quenter. — Revera quae hoc loco disseruntur, mera expositio sunt textus  Aristotelici, quem longiori sermone exponit Averroes in suis commen-  taris in librum Peri hermeneias (8. Sermo in oratione — Venetiis 1483.  Absque num.).  YY) Vel si sit aliqua enunciatio etc. Adoptamus hanc lectionem  codd. BC quam indicant etiam codd. DE. - Edd. Piana et Ven.: vel si aliqua  neque coniunctione aliqua uniuntur. Ideo autem  Aristoteles quatuor ponit et non solum tria, quia  quandoque est enunciatio plures, quia plura si-  gnificat, non tamen est * coniunctione una, puta si  ponatur ibi nomen multa significans.  17. Deinde cum dicit: Nomen ergo et verbum etc.,  excludit ab unitate orationis nomen et verbum.  Dixerat enim quod enunciatio una est, quae unum  significat: posset autem aliquis intelligere, quod sic  unum significaret * sicut nomen et verbum unum  significant. Et ideo ad hoc excludendum subdit:  Nomen ergo, et verbum dictio sit sola, idest ita sit  dictio, quod non enunciatio. Et videtur, ex modo  loquendi, quod ipse imposuerit hoc nomen ad  significandum partes enunciationis. Quod autem  nomen et verbum dictio sit sola ** manifestat per  enunciatio una plura etc. et infra: et secundum hoc, animal gressibile  bipes est risibile, non est una, coniunctione una, sicut prius dicebatur,  sed quia unum significat.  98) Animal est sensibile. Codd. BCE. - Ed. Piana: animal gressi-  bile bipes, sed male, quia animal gressibile bipes non est enunciatio,  cum verbo seu copula careat. S. Thomas autem ponit exemplum de  enunciatione quae est una et non plures, quamvis eius subiectum ani-  mal sit quid commune multa sub se continens. Ob eamdem rationem  seponenda est etiam lectio cod. D: animal sensibile.  ec) Sic unum significaret. Ita optime codd., ut videre est in n. seq. -  C prosequitur: sicut nomen vel verbum unum significat.  — Ed. Piana:  sic  significaret. — Prius autem ubi Piana legit, posset enim, legimus cum  eisdem codd., posset autem, prout natüra ipsa contextus postulat. — Infra  etiam legimus: dictio sit sola, idest ita sit dictio quod non enunciatio ,  correcta Piana: dictio sit sola, ita dictio sit quod non enunciatio. Parti-  culam enim idest habent codd. Attamen lectiones codd. DE in omnibus  non sequimur: narh D habet erronee: idest ita sit dictio quod enunciatio;  et E non bene: idest ita fit dictio quod non enunciatio.  CC) Quod autem nomen et verbum dictio sit sola. Codd. ΒΟ. (E  habet lacunam) legunt: quod autem nomen vel verbum sit sola dictio  et non enunciatio. Quae lectio videtur anteponenda, quia magis com-  plet sententiam Aristotelis; attamen non est necessaria, quia per par-  ticulam  ita  exclusivam so/a, satis exprimitur quod nomen. vel verbum  sunt dictiones, ut non sint enunciationes. Hinc Aristoteles ponit,  dictio sit sola: quae verba s. Thomas hic supra interpretatur per exclu-  [13  *  Codd.:  quasi  interroganti.  7n  00  *p:  sicut enun-  ciat; et ita infra  cum c.  *  Hoc ex codd.  nt.  n.  *  12.  lect.  nt,  Codd.-».: intel-  ligitur.- Ibi deest  in codd.  *  Codd.: praemi-  serat.  Βα:  gnificat  vel  quae  si-  unum,  quae est con-  iunclione una.  *c: una enun-  ciatio.  ,  PERI HERMENEIAS LIB. I  primo quidem convenit enunciationi simplici; ex  consequenti autem convenit compositae enuncia-  tioni; et ideo ad insinuandum rationem praedictae  divisionis dicit quod simplex enunciatio est vox  significativa de eo quod est aliquid: quod pertinet  ad affirmationem; vel non est aliquid: quod perti-  40  hoc, quod non potest dici quod ille enunciet, qui  sic aliquid significat voce, sicut nomen, vel verbum  significat. Et ad hoc manifestandum innuit duos  modos utendi enunciatione. Quandoque enim uti-  mur ipsa quasi ad interrogata * respondentes; puta  si quaeratur, quis sit in scholis? respondemus, ma-  gister ". Quandoque autem utimur ea propria spon-  te, nullo interrogante; sicut cum dicimus, Zetrus  currit *. Dicit ergo, quod ille qui significat aliquid  unum nomine vel verbo, non enunciat vel sicut *  ille  ille  qui respondet aliquo interrogante, vel sicut  qui profert enunciationem non aliquo inter-  rogante, sed ipso proferente sponte. Introduxit au-  tem hoc, quia simplex nomen vel verbum, quando  respondetur ad interrogationem , videtur verum  vel falsum significare: quod est proprium enun-  ciationis. Sed hoc * non competit nomini vel ver-  bo, nisi secundum quod intelligitur coniunctum  cum alia parte proposita in interrogatione *. Ut si  quaerenti , quis legit in scholis? respondeatur, ma-  gister , subintelligitur, ibi * legit. Si ergo ille qui  enunciat aliquid nomine vel verbo non enunciat,  manifestum est quod enunciatio non sic unum  significat, sicut nomen vel verbum. Hoc autem  inducit sicut conclusionem eius quod supra prae-  misit *: Necesse est omnem orationem enunciativam  ex  verbo esse vel ex casu verbi.  18. Deinde cum dicit: Harum autem haec sim-  plex etc., manifestat praemissam divisionem se-  cundum rationes partium. Dixerat enim quod una  enunciatio est quae unum de uno significat, et  alia est quae est coniunctione una *. Ratio autem  huius divisionis est ex eo quod unum natum est  dividi per simplex et compositum. Et ideo dicit:  Harum autem, scilicet enunciationum, in quibus  dividitur unum, /aec dicitur una, vel quia signi-  ficat unum simpliciter, vel quia una est coniun-  ctione. Haec quidem simplex enunciatio est, quae  scilicet unum significat. Sed ne intelligatur quod  sic significet unum, sicut nomen vel verbum, ad  excludendum hoc subdit: Uf aliquid de aliquo,  idest per modum compositionis, vel aliquid ab  aliquo, idest per modum divisionis. Haec autem  ex his coniuncta, quae scilicet dicitur coniunctione  una, est velut oratio iam composita: quasi dicat  hoc modo, enunciationis unitas dividitur in duo  praemissa, sicut aliquod unum dividitur in sim-  plex et compositum.  19.  Deinde cum dicit: Est autem simplex etc.,  manifestat secundam  divisionem  enunciationis ,  secundum : videlicet quod enunciatio * dividitur in  affirmationem et negationem. Haec autem divisio  sionem enunciationis. — Infra autem codd. habent: et ad hoc manifestan-  dum consequenter innuit (BC: insinuat) etc.  2n) Si quaeratur, quis sit in scholis? Respondemus, magister. Omnes  edd. Venetae saeculi XV et 1526 habent non quis, sed quid sit in scholis;  et  ita codices, qui etiam legunt unanimiter: respondemus, magister  disputat : quae lectio supponit interrogationem : quid fit in scholis. Quae  utrum sit vera lectio ex aliis codicibus esset definienda.  00) Quandoque... propria sponte etc. - BCD: quandoque... propria  sponte a nullo interrogati (D interroganti). Dicit ergo quod ille etc. —  E: quandoque.... propria sponte, scilicet a novo interrogati. Dicit  ergo ille quod etc. Lectiones codd. DE sunt corruptiones lect. codd. BC:  a  nullo interrogati. At P. aliaeque edd. addunt: sicut cum dicimus ,  Petrus currit; quo exemplo carent citati codices. Posset igitur aliquis  net ad negationem. Et ne hoc * intelligatur solum  secundum praesens tempus, subdit: Quemadmo-  dum tempora sunt divisa, idest similiter hoc habet  locum in aliis temporibus sicut et in praesenti.  20. Alexander autem existimavit * quod Aristo-  et  teles hic definiret enunciationem ; et quia in de-  finitione enunciationis videtur ponere affirmatio-  nem  negationem, volebat hic accipere quod  enunciatio non esset genus affirmationis et nega-  tionis, quia species nunquam ponitur * in definitione  generis. Id autem quod non univoce praedicatur  de  multis  (quia scilicet non significat aliquid  unum, quod sit unum * commune multis), non po-  test notificari nisi per illa multa quae significantur *.  Et inde est quod quia unum non dicitur aequi-  voce * de simplici et composito, sed per prius  et posterius, Aristoteles in praecedentibus semper  ad notificandum unitatem enunciationis usus est  utroque. Quia ergo videtur * uti affirmatione et  negatione ad notificandum enunciationem *, vole-  bat Alexander accipere quod enunciatio non di-  citur de affirmatione et negatione univoce sicut  genus de suis speciebus.  21. Sed contrarium apparet ex hoc, quod Phi-  losophus  consequenter utitur nomine enuncia-  tionis ut genere, cum in definitione affirmationis et  negationis subdit quod *, affirmatio est enunciatio  alicuius de aliquo, scilicet per modum compositio-  nis, negatio vero est enuncialio alicuius ab aliquo,  scilicet per modum divisionis. Nomine autem ae-  quivoco non consuevimus uti ad notificandum *  significata eius. Et ideo Boethius dicit quod Aristo-  teles suo modo breviloquio utens, simul usus est et  definitione et divisione eius: ita ut quod dicit de eo  quod est aliquid vel non est, non referatur ad defi-  quia  nitionem enunciationis, sed ad eius divisionem.  Sed  differentiae  divisivae  generis  non  cadunt in eius definitione *, nec hoc solum quod  dicitur vox significativa, sufficiens est definitio  enunciationis; melius dici potest secundum Por-  phyrium, quod hoc totum quod dicitur vox si-  gnificativa de eo quod est, vel de eo quod non  est, est definitio enunciationis. Nec tamen ponitur  |  affirmatio et negatio in definitione enunciationis  sed virtus affirmationis et negationis, scilicet signi-  ficatum eius **, quod est esse vel non esse, quod  quaerere utrum verba ista sint additio marginalis? Salvo meliori iudicio,  non videntur esse marginalis additio, sed genuina s. Thomae lectio: qua  in sententia confirmor ex immediate praecedentibus, in quibus etiam in-  ducit s. Thomas exemplum positum ab ed. Piana et ab omnibus codd.  wu) Alexander autem existimavit etc. « Aspasius etiam, inquit Boe-  thius, consentit Alexandro » (In lib. De interpretat. Edit. II, pag. 333).—  De sua vero interpretatione, quam s. Thomas n. seq. recitat atque im-  probat, ait ipse Boethius: « Hanc expositionem (quod adhuc sciam) ne-  »  —  que Porphyrius, neque ullus alius commentatorum vidit » (ib..  xx) Scilicet significatum eius etc.- P.:'scilicet quod esse vel non esse etc.;  Edd. abc: scilicet quod est esse vel non esse; — Venetae 1526 et 1557: sci-  licet esse vel non esse, etc.;— AB: scilicet significatum eius, quod esse vel  non esse etc.;— C: idest significativum ipsius, quod esse vel non esse etc.;—  *  Codd. - p.: et  ne intelligatur.  Alexander.  Uu  *  *  c: ponuntur.  Cf.  lect.  n. 4, not. ἢ.  Porphyrius.  v,  41  mentio facta est nec * de affirmatione, nec de ne-  gatione.  XX  *ABC:  n.  864 quia  *ABG: Sicut nec  species.  *  gc: famen.  Ammonius.  *  Codd. : adhuc  melius. - A: vide-  tur  .  Ammonius  dicere.  *  pc: eius. defi-  nitio.  CAP. VI, LECT. VIII  est naturaliter prius enunciatione. Affirmationem  autem et negationem postea definivit per terminos  utriusque ? cum dixit: Affirmationem esse enuncia-  tionem alicuius de aliquo, et negationem enuncia-  in  Est autem considerandum quod * artificiosis-  sime procedit: dividit enim genus non in species,  sed  differentias  specificas.  Non enim dicit  quod enunciatio est affirmatio vel negatio, sed  vox significativa * de eo quod est ** , quae est dif-  ferentia  non  specifica affirmationis, vel de eo quod  est, in quo tangitur differentia specifica ne-  lionem alicuius ab aliquo.  Sed sicutin * definitione generis non debent poni  species *, ita nec ea quae sunt propria specierum.  Cum igitur * significare esse sit proprium affirma-  tionis, et significare non esse sit proprium negatio-  nis, melius * videtur dicendum, secundum Ammo-  nium, quod hic non definitur enunciatio, sed solum  dividitur. Supra enim posita est definitio *, cum  dictum est quod enunciatio est oratio in qua est  verum vel falsum. In qua quidem definitione nulla  .  D: idest significatum. ipsius est esse vel non esse naturaliter etc.; - E:  idest significatum ipsius, quod est esse vel non esse etc. ut P. - Supra  autem, post verba secundum Porphyrium, codd. ABC legunt: quod totum  est definitio enunciationis quod (C: quia) dicitur vox significativa de  60 quod  est aliquid vel non est. Nec (B: ut) tamen etc.  Opp. D. Τβομαξ T. I.  gationis. Et ideo ex * differentiis adiunctis generi  constituit definitionem speciei, cum subdit: Quod  affirmatio est enunciatio alicuius de aliquo, per  quod significatur esse; et negatio est enunciatio  alicuius ab aliquo quod significat non esse.  XX) Per terminos utriusque. Addo haec verba quae desunt in editione  Piana et edd. Ven., sed habentur in codd., et magis perspicuum reddunt  sensum s. Thomae.- Ex eisdem codd. addo etiam semel et iterum enun-  ciationem , ut habetur in textu citato Aristotelis: Κατάφασις δέ ἐστιν  ἀπόφανσις εἴς.  *  Nec ex codd.  *  hic.  Codd.:  quod  *Codd.: sed quod  est sign.  is  Codd. -P.: est  esse.  *  Codd.: ex his.  42  !' E  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO NONA  DE OPPOSITIONE AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS ABSOLUTE  *  ^  ^v  ,  ,  ,  .  ^  *  ,  πεὶ δὲ ἔστι καὶ τὸ ὑπάρχον ἀποφαίνεσθαι ὡς μὴ ὑπάρ-  χον; χαὶ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον; καὶ τὸ ὑπάρχον  ὡς  ὑπάρχον, καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡς μὴ ὑπάρχον;  καὶ περὶ τοὺς ἐκτὸς δὲ τοῦ νῦν χρόνους ὡσαύτως,  ἅπαν ἂν ἐνδέχοιτο καὶ ὃ κατέφησέ τις ἀποφῆσαι,  καὶ ὃ ἀπέφησέ τις xa vaga ὥστε δῆλον ὅτι πάσῃ  χαταφάσει ἐστὶν ἀπόφασις ἀντικειμένη, καὶ πάσῃ  ἀποφάσει κατάφασις.  Καὶ ἔστω ἀντίφασις τοῦτο’ κατάφασις χαὶ ἀπόφασις αἱ  ἀντιχείμεναι,  Λέγω δὲ ἀντικεῖσθαι τὴν τοῦ αὐτοῦ χατοὶ τοῦ αὐτοῦ,  τ ὁμωνύμως δέ, καὶ ὅσα ἄλλα τῶν τοιούτων προσ-  ιοριζόμεθα πρὸς τὰς σοφιστικος ἐνοχλήσεις.  ΘΥΝΟΡΒΙ5. — 1. Textus divisio. - 2. Prima diversitas proposi-  tionis est ex sua forma, qua enunciatur aliquid esse vel non  esse; altera diversitas est per comparationem ad rem enunciatam,  ex  qua propositio est vera vel falsa.—3. Ergo quatuor modis  variari potest enunciatio ut sit vel affirmativa et vera (quod est,  esse); vel negativa et vera (quod non est, non esse); vel affir-  mativa et falsa (quod non est, esse); vel negativa et falsa (quod  est, non esse).—4. Esse vel mon esse quae affirmantur vel ne-  gantur in propositione non solam existentiam vel non existentiam  subiecti significant, sed inesse vel non inesse praedicati subiecto. —  5. Quatuor praecitatae differentiae in enunciationibus inveniuntur  *  Codd. - P:pro-  posita... tangit.-  A: agit auctor.  *  *  Lect. vir, n. 2.  4:  contra.  Lect. xir.  *  pc: determinat;  et  infra cum 4  omittunt tantum.  *  *  Lect. xit.  «  Lect. x.  *  n.  Lect. praec.  19.  osita divisione enunciationis, hic agit *  de oppositione partium enunciationis,  scilicet affirmationis et negationis. Et  quia  enunciationem  esse  dixerat**  orationem, in qua est verum vel falsum, primo,  ostendit qualiter enunciationes ad invicem oppo-  nantur; secundo, movet quamdam dubitationem  circa * praedeterminata et solvit; ibi: Zn his ergo  quae sunt et quae facta sunt * etc. Circa primum  duo facit: primo, ostendit * qualiter una enunciatio  opponatur alteri; secundo, ostendit quod tantum  una opponitur uni; ibi: Manifestum est * etc. Prima  autem pars * dividitur in duas partes: in prima,  determinat de oppositione affirmationis et nega-  tionis  absolute; in secunda, ostendit quomodo  huiusmodi oppositio diversificatur ex parte subie-  cti; ibi: Quoniam autem sunt* etc. Circa primum  duo facit: primo, ostendit quod omni affirmationi  est negatio opposita et e converso; secundo, ma-  nifestat oppositionem affirmationis et negationis  absolute; ibi: E? sit hoc contradictio etc.  2.  Circa primum considerandum est quod ad  ostendendum suum propositum Philosophus assu-  mit duplicem diversitatem enunciationis: quarum  prima est ex ipsa forma vel modo enunciandi *,  secundum quod dictum est quod enunciatio vel  est  affirmativa, per quam scilicet enunciatur  aliquid esse, vel est negativa per quam significatur  «) Prima autem pars etc. Est lectio codd. - In edd. Piana et Ven.  legitur: prima adhuc dividitur in duas. Primo determinat etc... Secun-  do etc. —In eisdem etiam codd. habetur: in secunda parte. Freti denique  eorumdem codd. auctoritate supra, post praedeterminata (B, praedicta),  adiecimus et solvit (E: et solvit eam); quae desunt in Piana.  B) Secundum congruentiam rei etc. — Codd. DE: secundum con-  gruentiam ad rem. — ABC: secundum convenientiam ad rem etc.  *  Quoniam autem est enunciare et quod est, non esse: et  quod non est, esse: et quod est, esse: et quod non est,  non esse; et circa ea quae sunt extra praesens tempus,  similiter omne contingit, quod quis affirmaverit, negare,  et quod negaverit, affirmare; quare manifestum est, quo-  niam omni affirmationi negatio est opposita: et omni  negationi affirmatio.  Et sit hoc contradictio, affirmatio et negatio oppositae.  et  Dico autem opponi eiusdem de eodem, non autem aequi-  voce  quaecumque caetera talium determinavimus  contra sophisticas importunitates.  sive verbum sit praesentis temporis, sive praeteriti vel futuri.—  6. Corollarium. Ergo omne id quod propositione affirmativa af-  firmatur potest propositione negativa negari; et ideo quaelibet  propositio affirmativa habet negativam sibi oppositam.— 7. Abso-  luta oppositio affirmationis et negationis dicitur contradictio. —  8. Conditiones  ad contradictionem sunt identitas praedicati et  identitas subiecti; identitas, inquam, tum secundum nomen signi-  ficans, tum secundum rem significatam. — 9. Aliae conditiones;  quae, non secus ac superiores hoc generali principio nituntur: ut  habeatur contradictio necesse est ut id quod negatio negat sit  omnino idem ac illud quod affirmatio affirmat.  aliquid non esse; secunda ἢ diversitas est per com-  parationem ad rem, ex qua dependet veritas et  falsitas  intellectus.  Cum enim  enunciatur aliquid esse vel non esse secundum  congruentiam rei ?, est oratio vera; alioquin est  oratio falsa.  3. Sic igitur quatuor modis potest variari enun-  ciatio, secundum permixtionem * harum duarum  divisionum. Uno modo, quia id quod est in re  enunciatur ita esse sicut in re est: quod pertinet  ad affirmationem veram; puta cum Socrates currit,  dicimus * Socratem currere. Alio modo, cum enun-  ciatur aliquid non esse quod in re non est ἢ: quod  pertinet ad negationem veram; ut cum dicitur,  aethiops albus non est. Tertio modo, cum enun-  ciatur aliquid esse quod in re non est: quod per-  tinet ad affirmationem falsam; ut cum dicitur,  corvus est albus. Quarto modo, cum enunciatur  aliquid non esse quod in re est: quod pertinet  ad negationem falsam; ut cum dicitur, nix non  est alba.  Philosophus autem *, ut a minoribus ad potiora  procedat, falsas veris praeponit*: inter quas ** nega-  tivam praemittit affirmativae, cum dicit quod con-  tingit enunciare quod est, scilicet * in rerum natura,  non esse. Secundo autem, ponit affirmativam falsam  cum dicit: E? quod non est, scilicet in rerum na-  tura, esse. Tertio autem, ponit affirmativam veram,  Y) Quod in re non est. Ita legunt codd., et bene, uti patet ex his  quae immediate praecedunt et sequuntur. — Piana legit: alio modo, cum  enunciatur aliquid non esse quod est.— BC oscitanter omittunt supe-  riora verba: quod pertinet ad affirmationem veram, sicut infra omittunt  cum A: quod pertinet ad negationem falsam, et legunt: ut si dicatur  (A, ut cum dicitur) nix non est alba: quod (C, quae) est negatio  falsa.  *  *  et  enunciationis.  :  *  Seq. cap. vr.  Codd.: secunda  Codd.: tamen.  *aABC:  praemit-  tit falsas veris.  **  Nempe falsas.  *Scilicet ex codd.  /  CAP. VI,  ἊΣ  e.3 ὑπάρχον...  μὴ “ὙΦ ai  *  Lect. praec.n.8.  » Codd p. Con-  e  se  unt  sita. -DE:  te  to  ex  condi-  . AC hoc lo-  Eu inintelli-  y  CRINE  SE  TCR  quae opponitur negativae falsae ὃ, quam primo  posuit, cum dicit: Ef quod est, scilicet in rerum  natura, esse. Quarto autem, ponit negativam ve-  ram, quae opponitur affirmationi falsae, cum dicit:  Et quod non est, scilicet in. rerum natura, non  esse.  4. Non est autem intelligendum quod hoc quod  dixit: Quod est et quod non est, sit referendum  ad solam existentiam vel non existentiam subiecti,  sed ad hoc quod res significata per praedicatum  insit vel non insit * rei significatae per subiectum.  Nam cum dicitur, corvus est albus, significatur  quod non est, esse, quamvis ipse corvus sit res  existens.  5. Et sicut istae quatuor differentiae enuncia-  tionum inveniuntur in propositionibus *, in quibus  ponitur verbum praesentis temporis, ita etiam in-  veniuntur in enunciationibus in quibus ponuntur  verba praeteriti vel futuri temporis. Supra enim  dixit * quod necesse est enunciationem constare ex  verbo vel ex casu verbi. Et hoc est quod subdit:  Quod similiter contingit, scilicet variari diversi-  mode enunciationem circa ea, quae sunt extra  praesens tempus, idest circa praeterita vel futu-  ra, quae sunt quodammodo extrinseca respectu  praesentis, quia praesens est medium praeteriti  et  futuri.  .6. Et quia ita est, contingit omne quod quis  affirmaverit negare, et omne quod quis negaverit  affirmare: quod quidem manifestum est ex prae-  missis *. Non enim potest affirmari nisi vel quod  est in rerum natura secundum aliquod trium tem-  porum, vel quod non est; et hoc totum contingit *  negare. Unde manifestum est quod omne quod  affirmatur potest negari, et e converso.  Et quia affirmatio et negatio opposita sunt se-  cundum se *, utpote ex opposito contradictoriae,  consequens est quod quaelibet affirmatio habeat  ὃ) Opponitur negativae falsae, sicut infra dicitur quod negativa vera  opponitur affirmationi falsae.— Piana cum edd. Ven. saecul. XV et XVI  legit: opponitur negativae; sed opponitur negativae falsae optime habent  codd. — Deinde et quam primo posuit ex eisdem codd. et ed. a substi-  tuimus lectioni Pianae et aliarum edd. Ven.: quam posuit in primo; quae  lectio est impropria et obscura. — Cod. D: quae opponitur secundum ne-  gationem falsae, quam primo posuit. Melior quoque nobis videtur codd.  lectio,  infra: quae opponitur secundae, scilicet. affirmationi ( ANDE me-  lius, affíirmativae) falsae etc.  zi  t) In propositionibus. Haec verba quae supplemus ex codd. omnibus  desunt in Piana, cuius propterea lectio, inveniuntur, in quibus etc., non-  nihil obscuritatis habet: non enim scitur cui praecise referri, vi formae,  debeat relativum illud, i quibus. Satis insuper ex immediate sequentibus  indicatur (in enunciationibus etc.) deesse in propositionibus. — Praeterea  cum codd. ABCE legimus paulo supra: e£ sicut istae quatuor εἴς. --  Cod. D: et sicut ipsae quatuor etc.  — Piana: et sicut quatuor etc.  Ὁ Manifestum est ex praemissis. Est lectio omnium codd. — Piana et  Ven. edd.: ostensum est in praemissis. Atqui si ostensum est in praemissis,  inutile foret iterum hoc loco ostendere. Ostenditur tamen (non enim etc.),  et quasi corollarium ex his infertur, quae in praemissis fuerunt pro-  bata. Hinc A: et quia ita est, sequitur concludi quod omne quod quis  affirmaverit etc.— Codd. BE: et quia ita est, sequitur quod contingit etc.;—  D: et quia ita est, sequitur quod convenit omne quod quis etc.;— C:  et quia ita est, quod contingit omne quod quis etc. Quae lectio videtur  requirere sequitur, quod alii codd. habent. — Cum codd. ABCE legimus  immediate infra: non enim potest affirmari nisi vel quod est etc., quae  est  lectio indicata ex altera parte, vel quod non est.  — Piana: non enim  potest affirmari nisi aliquid quod est etc.  — Cod. D: non enim potest  rmari nisi secundum quod est etc.  ἢ) Ut Ammonius dicit: « Hanc enim affirmationis pugnam cum ne-  » gatione vocandam Aristoteles contradictionem .censet, perinde quasi  »  nomen ipse hoc illi imposuerit..., ut declarat cum ait: Siftque hoc con-  »  »  tradictio: tametsi neque in affirmatione, neque in negatione vel enun-  ciatione huiusmodi quicquam locutus. Siquidem vel apud apprime  LECT. IX  43  negationem sibi oppositam et e converso. Cuius  contrarium illo solo modo posset contingere, si  aliqua affirmatio affirmaret aliquid, quod. negatio  negare non posset *.  7. Deinde cum dicit: ΕἸ sit hoc contradictio etc.,  manifestat quae sit absoluta oppositio affirmationis  et negationis. Et primo, manifestat eam per nomen;  secundo, per definitionem; ibi: Dico autem etc. - Di-  cit ergo primo quod cum cuilibet affirmationi op-  ponatur negatio, et e converso, oppositioni huius-  modi imponatur nomen hoc, quod dicatur con-  tradictio.  Per hoc enim quod dicitur, et sit hoc  coniradictio , datur intelligi quod ipsum nomen  contradictionis ipse imposuerit * oppositioni affir-  mationis et negationis, ut Ammonius dicit ".  8. Deinde cum dicit: Dico autem opponi etc.,  definit contradictionem. Quia vero, ut dictum est *,  contradictio est oppositio affirmationis et nega-  tionis, illa requiruntur ad contradictionem, quae  requiruntur * ad oppositionem affirmationis et ne-  gationis. Oportet autem opposita esse circa idem.  Et quia enunciatio constituitur ex subiecto et prae-  dicato, requiritur ad contradictionem primo qui-  dem quod affirmatio et negatio sint eiusdem prae-  dicati: si enim dicatur, Plato currit, Plato non di-  sputat, non est contradictio; secundo, requiritur  quod sint de eodem subiecto : si enim dicatur, So-  crates currit, Plato non currit*, non est contradictio.  Tertio, requiritur quod identitas subiecti et prae-  dicati non  solum sit secundum nomen, sed sit  simul secundum rem et nomen. Nam si non sit  idem nomen *, manifestum est quod non sit una et  eadem enunciatio. Similiter autem *ad hoc quod sit  enunciatio una, requiritur identitas rei: dictum est  enim supra * quod enunciatio una est, quae unum  de uno significat; et ideo subdit: Non autem ae-  quivoce, idest non sufficit identitas nominis cum  diversitate rei, quae * facit aequivocationem.  »  »  »  »  divinum Piatonem horum quodlibet positum nomen reperias, sicut  plurima quoque ex iis praecepta, quae hoc libro de enunciativae ora-  tionis principiis traduntur, cum locis apud ipsum pluribus dispersa  invenias, tum vel maxime in Sophista » (In lib. De interpretatione,  sect. I, 8. De affirmatione etc. fol. 12, col. 3, ed. cit.). Fatemur equidem  plura ex iis quae Aristoteles de logica tradit praecepta in Sophista  aliisque Platonis libris inveniri; dispersa tamen, ut Ammonius recte  animadvertit; imo síc perexiliter, inquit Georgius Trapezuntius, ac te-  nuiter, rariterque factum est (a Platone in iis quae ad dialecticam per-  tinent), uf casui non consilio et rationi attribuendum esse contenderim.  Neque existimo huius Scriptoris iudicium detrectandum esse cum ait:  «  »  »  »  »  »  »  »  »  »  Quodque admirabilius est, pauca nimium et ipsa confusa ex antiquio-  ribus ( Aristoteles ) accepit. In dialecticis autem nihil penitus: nec enim,  ut  ipse in codicis calce testatur, aliquid hac de re aut scriptum aut  dictum erat, unde facto gradu ad maiora posset aspirare, nisi forte  de cavillatoria et sophistica disputatione. Quare non iniuria motus  quoque fuisse videtur, adeo ut gratias sibi habendas, a posteris pu-  taverit, idque libere non fuerit veritus postulare, tum quia solus  totum hoc disserendi negotium excogitavit, inchoavit, perfecit, scri-  psit, edidit, tum quia facilis ad omnia rationis negotia via et quasi  trita,  communisque cuique constituitur » (Comparatio Platonis et  Aristotelis, lib. I, cap, rv Venetiis 1523, per lacobum Pentium de  Leuco).  9) Socrates currit, Plato non currit. Est lectio codd. — Editio Piana:  Socrates currit et Plato non currit et non disputat. Sed non disputat  manifeste est superfluum, quia est unice sermo de identitate subiecti  necessaria in propositionibus contradictoriis. — Supra vero legimus etiam  cum BCDE: P/ato currit, Plato non disputat; eamdemque lectionem  habet A, quamvis erronee omittat negationem: Plato currit, Plato dis-  putat. — P.: Plato currit et non disputat.  ) Nam si non sit idem nomen etc. Ita P. cum BCDE. - Cod. A:  nam si nomen sit idem et res diversa , manifestum. est etc. Quae lectio  est falsa, ut patet ex contextu: in hac enim prima parte sermo est de  identitate nominis; in altera vero (similiter etc.) de identitate rei.  *  *  BCDE.-P.: potest,  AC: Zpse nomen  contradictionis  imposuit.  Ammonius.  *  *  Num. praeced. ᾿  Codd.: suntne-  cessaría.  t  *  *  c: etiam.  Lect. viii, n. 13,  seqq.  *  Quae , scilicet  identitas  nominis.  solius  44  *  A: quatuor mo-  dos considerari.  PERI HERMENEIAS LIB. I  in actu. Tertio, si sit diversitas ex parte mensu-  rae, puta loci vel temporis; non enim est con-  tradictio si dicatur, pluit in Gallia et non pluit in  talia; aut, pluit heri, hodie * non pluit. Quarto, si  sit diversitas ex habitudine ad aliquid extrinse-  cum; puta si dicatur, decem homines esse plures  9. Sunt autem et quaedam * alia in contradictio-  ne observanda ad hoc quod tollatur omnis diversi-  tas, praeter eam quae est affirmationis et negatio-  nis: non enim esset oppositio si non omnino idem  negaret negatio quod affirmavit affirmatio. Haec  autem diversitas potest secundum quatuor consi-  derari *. Uno quidem modo, secundum diversas  *  ABC: albus se-  cundum.  dentem  et non secundum  pedem.  partes subiecti: non enim est contradictio si dica-  tur, aethiops est albus dente et non est albus pede *.  Secundo, si sit diversus modus ex parte praedicati:  non enim est contradictio si dicatur, Socrates cur-  rit tarde et non movetur velociter; vel si dicatur,  ovum  est  animal in potentia et non est animal  x) Sunt autem et quaedam etc. Est lectio explicita codd. ABCE —  Piana et edd. Ven. totam hanc periodum sub alia forma exhibent, nempe:  «  Sunt autem et quaedam alia in contradictione observanda ad hoc quod  »  »  »  omnis diversitas quae est affirmationis et negationis habeatur: non  enim esset contradictio si non omnino idem negaret negatio quod affir-  matio affirmaret. » Lectio codd. est praeferenda. Vult enim s. Thomas  oppositionem inter propositiones contradictorias in eo sitam esse quod  idem omnino sit quod una propositio affirmat et quod altera negat; ergo  illud  idem nullam diversitatem pati debet, sed omnino immutatum per-  severare in utraque propositione, ut tota diversitas in affirmatione et  quoad domum, non autem quoad forum. Et haec  omnia designat cum subdit ?: Et quaecumque cae-  tera talium determinavimus, idest determinare con-  suevimus in disputationibus contra sophisticas im-  portunitates, idest contra importunas et litigiosas  oppositiones sophistarum, de quibus plenius facit  mentionem in 1 Elenchorum *.  negatione consistat ( Cf. lect. xr, nn. 4 et 7). — Cod. D quamvis in  aliqua parte corrupte, eamdem tamen lectionem aliorum codd. exhi-  bet: sunt autem...tollatur omnis aversitas et eam praeter quam est  affirmationis et negationis. In caeteris conformis est lectioni a nobis  adoptatae.  A) Haec omnia designat (Aristoteles) cum subdit; codd. D: cum  dicit. — Ed. Piana: haec omnia designantur cum subditur. — Immediate  supra cod. A: decem homines esse multos ut ad domum non coeant,  ut ad forum;  — BC: decem homines esse multos ut ad domum, non au-  tem ut ad forum,  κα: pluit heri hic,  hodie etc.  *  n: in libro Elen-  chorum.  CAP. VII, LECT. X  LECTIO DECIMA -  DE DIVISIONE PROPOSITIONUM EX PARTE SUBIECTI: DEQUE  OPPOSITIONE AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS IN PROPOSITIONIBUS  UNIVERSALIBUS ET IN INDEFINITIS -  ᾿Επεὶ δ᾽ ἐστὶ cà μὲν χαθόλου τῶν πραγμάτων, τὰ δὲ  4X ἕχαστον (λέγω δὲ καθόλου μὲν ὃ ἐπὶ πλειόνων  *  45  1  Quoniam autem sunt haec quidem rerum universalia, illa * Cap. vu.  vero  πέφυχε χατηγορεῖσθαι, xa ἕχαστον δὲ ὃ μή, οἷον  ἄνθρωπος μὲν τῶν καθόλου: Καλλίας δὲ τῶν καθ᾽  ἕχαστον)"  ἀνάγκη δὲ ἀποφαίνεσθαι ὡς ὑπάρχει τι, ἢ μή, ὁτὲ μὲν  τῶν χαθόλου τινί, ὁτὲ δὲ τῶν xa ἕκαστον.  Σ -  Ξ  *A:  quoniam ας  temPhilosophus.  * gc: eiusdem et  de.  * AB: hic intendit  consequenter di-  stinguere.  * A: vere.  "Edw μὲν οὖν χαθόλου ἀποφαίνηται ἐπὶ τοῦ καθόλου ὅτι  ὑπά χει τι; ἃ Uh, ἔσονται ἐναντίαι αἱ ἀποφάνσεις"  λέγω δὲ ἐπὶ τοῦ καθόλου ἀποφαίνεσθαι καθόλου,  τ  τοῖον πᾶς ἄνηρωπος λευχός, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευχός.  Ὅταν δὲ ἐπὶ τῶν χαθόλου μέν, μὴ καθόλου δέ, αὗται  μὲν οὐχ εἰσὶν ἐναντίαι" τὸ μέντοι δηλούμενα ἔστιν  εἶναι  ἐναντία ποτέ"  λέγω δὲ τὸ μὴ καθόλου ἀποφαίνεσθαι ἐπὶ τῶν χαθόλου;  οἷον ἔστι λευχὸς ἄνγηρωπος; οὐχ ἔστι λευκὸς ἄνθρω-  mo6* χαθόλου γὰρ ὄντος τοῦ ἄνθρωπος, οὐχ ὡς χα-  θόλου κέχρηται τῇ ἀποφάνσει" τὸ γὰρ πᾶς οὐ τὸ  χαθόλου σημαίνει, ἀλλ᾽ ὅτι χαθόλου.  "Ἐπὶ δὲ τοῦ κατηγορουμένου καθόλου χατηγορεῖν τὸ χα-  θόλου  οὐχ  ἔστιν  ἀληθές:  οὐδεμία γὰρ κατάφασις  ἀληθὴς ἔσται, ἐν ἡ τοῦ χατηγορουμένου καθόλου τὸ  χαθόλου κατηγορεῖται, οἷον ἔστι πᾶς ἄνθρωπος πᾶν  ζῷον.  ΘΥΝΟΡΒΙΒ. — 1. Argumentum textus. — 2. Enunciationis subie-  ctum distinguitur secundum divisionem rerum, quarum quaedam  sunt universales, quaedam vero singulares.— 3. Obiectio contra  praefatam rerum divisionem.  — 4. Solvitur. Logicus dividit res se-  cundum quod referuntur ad intellectum, qui distinguit in re sin-  gulari id quod illi est proprium ab eo quod est illi et aliis com-  mune; et hoc dicit universale, illud singulare.— 5. Ad rationem  universalis requiritur ut essentia seu forma, quae dicitur univer-  salis, possit esse in pluribus, non autem quod sit actualiter in  pluribus. — 6. Quod significatur per nomen si est forma seu na-  tura individuata vel non individuabilis in materia, non est univer-  sale.— 7. Ratio universalis non a communicabilitate nominis pen-  satur, sed a communicabilitate rei. — 8. Concluditur divisio enun-  ciationis in universalem et singularem.— 9. In enunciationibus de  universali attendendum est ad modos diversos quibus aliquid prae-  dicatur de universali, sive prout accipitur a mente quasi separatum  a singularibus, sive prout est in singularibus.— Idem observandum  quoad enunciationes de singulari. — 10. Divisio enunciationis ex  parte subiecti (quae tertia addenda est duabus assignatis lect. vri,  nn. 2, 3) pertinet ad quantitatem seu extensionem propositio-  num.- rr. Textus subdivisio. - 12. Dictiones, quae appellantur  syncategorematicae, sunt ad designandum non quidem univer-  sale (infra n. 19.), sed modum quo praedicatum tribuitur subie-  cto  universali. - 13. Dictiones, omnis, nullus, adinventae sunt  pro totalitate designanda universalitatis subiecti; aliquis, quidam,  pro particularitate subiecti significanda in propositionibus affir-  mativis; in propositionibus negativis accommodatur dictio »0n  omnis. — 14. Corollarium. Ergo praedicatum tripliciter tribuitur  vel negatur subiecto universali ; nempe universaliter sumpto, par-  1l.  AN uia Philosophus * dixerat oppositionem  Ex affirmationis et negationis esse con-  SA tradictionem, quae est eiusdem de * eo-  wa dem, consequenter intendit distinguere *  diversas oppositiones affirmationis et negationis, ut  cognoscatur quae sit vera * contradictio. Et circa  hoc duo facit: primo, praemittit quamdam divisio-  nem. enunciationum necessariam ad praedictam  singularia (dico autem universale, quod de plu-  ribus natum est praedicari, singulare vero quod non,  ut homo quidem universale est, Plato ('Callias) vero eo-  rum, quae singularia sunt);  necesse est autem enunciare quoniam inest aliquid aut non,  aliquoties quidem eorum alicui, quae universalia sunt,  aliquoties autem alicui eorum, quae sunt singularia.  Si ergo universaliter enunciet de universali quoniam est,  aut non, erunt hae contrariae enunciationes; dico autem  de universali fieri enunciationem universalem; ut, omnis  homo albus est, nullus homo albus est.  Quando autem de universalibus non universaliter, non sunt  contrariae; quae autem significantur, est esse aliquando  contraria:  dico autem non universaliter enunciare de his quae sunt  universalia; ut, est albus homo; non est albus homo:  cum enim universale sit homo, non universaliter utitur  enunciatione; omnis namque non universale est, sed  quoniam universaliter significat.  In eo vero quod universale praedicant, id quod est uni-  versale, universaliter praedicari, non est verum; nulla  enim affirmatio vera erit, in qua de universali praedi-  cato universaliter praedicetur; ut, omnis homo est omne  animal.  ticulariter accepto, indefinite (nempe sine dictione) enunciato.—  15.  De subiecto individuo seu singulari potest quidem aliquid  diversa ratione praedicari, sed totum id quod de ipso praedicatur  refertur ad singularitatem ipsius.— 16. Corollarium. Ergo qua-  tuor  sunt modi enunciationis ad quantitatem ipsius pertinentes,  universalis, singularis, indefinitus, particularis, qui et disiuncti-  vus appellatur. — 17. Altera textus subdivisio.— 18. Contraria di- -cuntur quae maxime a se distant. Ergo contrariae sunt illae pro-  positiones quae maxime a se distant in affirmatione et negatione  modi quo praedicatum tribuitur et negatur subiecto. Scilicet pro-  positio negativa negat praedicatum de subiecto universaliter sum-  pto (nullum) quod de ipso pariter universaliter sumpto affirmat  propositio affirmativa (omne). — 19. Propositiones indefinitae non  sunt contrariae, quia in ipsis non exprimitur modus universa-  litatis, quo designetur extrema propositionum distantia.- 20. Et  tamen in propositionibus indefinitis contingit ea quae per propo-  sitiones significantur esse contraria: quod quidem non debet  impraesentiarum intelligi de contrarietate veritatis et falsitatis; —  21. neque de contrarietate praedicati;— 22. sed ratione signi-  ficati seu materiae, secundum quam propositio indefinita eam-  dem habet vim ac si subiectum esset affectum dictione universali,  omne, nullum.—23. Dictio determinativa ( omnis, aliquis) con-  venientius apponitur subiecto, ex quo sumitur quantitas proposi-  tionis, quam praedicato ; cui si apponatur, aut fit ad designandum  quod praedicatum est im plus, seu est magis universale quam  subiectum; aut non est expedita locutio; aut est quandoque falsa  propositio. - 24. Attamen signum universale negativum vel par-  ticulare affirmativum non repugnat veritati propositionis, si po-  natur ex parte praedicati.  differentiam oppositionum assignandam ; secundo,  manifestat propositum; ibi: δὲ ergo universali-  ler * etc. Praemittit autem divisionem enunciatio-  num quae sumitur secundum differentiam subie-  cti *. Unde circa primum duo facit: primo, dividit  subiectum enunciationum; secundo, concludit di-  visionem enunciationum ; ibi: Necesse est enun-  ciare * etc.  *  *  Infra, n. tr.  Codd. - p.: ex  parte — subiecti  (Ct. infra, n. 1o).  *  Infra, n. 8.  46  a  *  Cf. lib. IT, lect. 1,  n. 2.  *  Codd.   secun-  dum divisionem.  *  ABC omittunt a-  ptum ; et ita in-  fra.- Cf. text.  *  Comm. s. Th.  lect.  xiv. - Edit.  Didot, lib. VI,  cap. xiv.  *  *  e not. seq.  8  Codd. : zn uni-  versalíia.  *  BC: Ontnes res  sunt etc. - A: 0-  mnes esse partii-  culares.  *  Codd.- p: enim;  sed erronec.  *  *  Lect. i, n. 5.  Codd.-».: quod  cadit.  Y  vel aliquid loco nominis sumptum. Nomen * au-  tem est vox significativa ad placitum simplicis  intellectus, quod est similitudo rei; et ideo sub-  iectum enunciationis distinguit per divisionem *  rerum, et dicit quod rerum quaedam sunt univer-  salia, quaedam sunt singularia. Manifestat autem  membra divisionis dupliciter: primo quidem. per  definitionem, quia universale est quod est aptum *  natum de pluribus praedicari, singulare vero quod  non est aptum natum praedicari de pluribus, sed  de uno solo; secundo, manifestat per exemplum  cum subdit quod Aomo est universale, Plato au-  tem singulare.  3. Accidit autem dubitatio circa hanc divisio-  nem, quia, sicut probat Philosophus in VII Meta-  Physicae *, universale non est aliquid extra res  existens. Item, in Praedicamentis * dicitur quod se-  cundae substantiae non sunt nisi in primis, quae  sunt singulares δ. Non ergo videtur esse conveniens  divisio rerum per universalia * et singularia: quia  nullae res videntur esse universales, sed omnes  sunt singulares *.  4. Dicendum est autem quod hic dividuntur res  secundum quod significantur per nomina, quae  subiiciuntur in enunciationibus: dictum est autem *  supra * quod nomina non significant res nisi me-  diante intellectu; et ideo oportet quod divisio ista  rerum accipiatur secundum quod res cadunt * in  intellectu. Ea vero quae sunt coniuncta in rebus 7  «) SSubiectum autem enunciationis etc. De subiecto propositionis di-  citur quod debeat esse nomen vel aliquid loco nominis sumptum. Et  revera subiectum non est id quod affirmatur vel negatur de aliquo,  sed de quo aliquid affirmatur vel negatur (Qua de causa subiectum  dicitur pars materialis propositionis, praedicatum vero quasi pars for-  malis. — Infr. nn. 10 et 23. — Et quia radix quantitatis a materia desu-  mitur, propositionis quantitas, quae est eius extensio seu universalitas  vel particularitas, ex subiecto ipso diiudicatur. Inf. n. 10). Ergo quid-  quid significat aliquid quasi inhaerens alteri, uti sunt adiectiva, par-  ticipia, verba etc., subiecta esse non possunt propositionis, nisi suman-  tur in vi nominis, ut sic nempe significent non ut quid receptum et  inhaerens alteri, sed ut recipiens et cui aliquid inhaeret. Igitur subiectum  enunciationis est nomen vel aliquid loco nominis, hoc est vi nominis  sumptum. — Infra codd. ABC omittunt, ad placitum (Cf.lect.v, nn. 6, 11).—  Codd. ABCE: quae est similitudo rei.  B) Secundae substantiae non sunt nisi in primis, quae sunt singu-  lares. Ut perspicuitati consuleretur, substantiae dividebantur ab Aristo-  tele et postea a Scholasticis in substantias primas et substantias secundas.  Primae sunt res individuae, seu singulares, ut s. Thomas dicit; quarum  proprium est ut de subiecto non dicantur, et ita sint uni propriae ut  non possint esse in pluribus: non enim dicitur quod Petrus sit Paulus,  neque quod sint plures Petri vel Pauli natura, licet sint plures indi-  vidui qui w/o nomine appellentur: « Substantia (prima) inquit Aristo-  »  teles, quae. proprie et principaliter et maxime dicitur, est quae neque  »  »  de subiecto dicitur, neque i» subiecto est; ut aliquis homo vel aliquis  equus » (Categor., cap. De substantia n. 1.— Ed. Didot c. rr, al. v).—  Substantiae vero secundae dicuntur naturae universales, quarum proprium  est ut possint esse in pluribus et de pluribus dici; sicut homo est in  omnibus et singulis individuis humanis, qui ideo sunt et vocantur /to-  mines, non quia habent idem nomen, sed quia revera habent eamdem  rem eodem nomine significatam, nempe humanam naturam: « Secundae  »  »  substantiae, iterum Aristoteles, dicuntur species, in quibus illae quae  principaliter substantiae dicuntur (nempe, primae) insunt » (Ib. n: 2).  Insunt non sicut superius in inferiori, nempe universale in singulari, sed  viceversa sicut inferius est in suo superiori, sicut pars subiectiva seu  specifica est in suo toto universali (Cf. Caietan. In praedicamenta, cap. 1,  8. Substantiae secundae). Hinc s. Thomas ad auferendam aequivocatio-  nem, mentemque Aristotelis patefaciendam, dicit: Secundae substantiae  non sunt nisi in primis.— Quod si quaeras, cur substantiae singulares  vocentur primae, ratio est in promptu. Nempe quia prius est res esse in  se, quam esse in cognitione nostra, quae a rebus ipsis causatur (Cf. lect. rrr,  .  n.  7); et quia res singulares sunt in seipsis, res vero universales in singu-  laribus mens separatim intelligit, quamvis separatae revera non sint; hinc  merito substantiae universales praesupponunt singulares, et istae primae,  illae secundae recte appellantur.  — De diversis modis quibus a philoso-  phis sumitur substantia videsis lib. VII Metaphys., lect. τι.  Duo distinguen-  2.  Subiectum autem enunciationis * est nomen  PERI HERMENEIAS LIB. I  intellectus potest distinguere, quando unum eorum  non  cadit in ratione alterius. In qualibet autem re  singulari est considerare aliquid quod est proprium  illi rei *, in quantum est haec res, sicut Socrati vel  Platoni in quantum. est lic homo; et aliquid est  considerare in ea, in quo convenit cum aliis qui-  busdam rebus, sicut quod Socrates est animal, aut  homo, aut rationalis, aut risibilis, aut albus. Quan-  do igitur res denominatur ab eo quod convenit  illi soli rei in quantum est haec res, huiusmodi  nomen * dicitur significare aliquid singulare; quan-  do autem denominatur res ab eo quod est com-  mune sibi et multis aliis, nomen huiusmodi di-  citur  significare universale, quia scilicet nomen  significat naturam * sive dispositionem aliquam,  quae est communis multis. Quia igitur hanc di-  visionem dedit de rebus non absolute secundum  quod sunt* extra animam, sed secundum quod  referuntur ad intellectum, non definivit univer-  sale et singulare secundum aliquid quod pertinet  ad rem, puta si diceret quod universale extra ani-  mam ?, quod pertinet ad opinionem Platonis, sed  per actum animae intellectivae, quod est praedi-  cari de multis vel de uno solo.  5. Est autem considerandum quod intellectus  apprehendit rem intellectam secundam propriam  essentiam *, seu definitionem: unde et in ΠῚ De  anima* dicitur quod obiectum proprium intellectus  est quod quid est*. Contingit autem. quandoque  quod propria ratio alicuius formae intellectae * non  Immediate supra, universale non est etc., codd. nostri omnes legunt:  universale non est aliquid extra (mentem) in rebus subsistens (E, exi-  stens). Codd. autem ABC ita prosequuntur: et im Praedicamentis etc.  Sensus quidem sententiae satis intelligitur tum ex lectione Piana tum ex  lectione codd. Aristoteles enim contra Platonicos iugiter affirmat univer-  salia non esse substantias per se subsistentes extra animam et extra  singularia, sed in ipsis singularibus existentes: quae universalia non  habent nisi a mente quod accipiantur separatim a singularibus, in qui-  bus solummodo realiter existunt, ut in sequenti numero dicitur.  Y) Ea vero quae sunt coniuncta in rebus etc. Ad haec attendat no-  vitius. Dicit s. Thomas quod ea quae sunt in rebus coniuncta possunt  ab intellectu distingui, et ideo separatim intelligi quae separata non sunt;  sicut in homine animalitas et rationalitas sunt coniuncta, imo una ea-  demque res, nempe ipse /tomo, et tamen intellectus separatim intelligit  animalitatem et separatim rationalitatem. Ratio est quia secundum se  considerata constituunt obiecta quae separatim et independenter ab aliis  praeseferunt intelligibilitatem, et ideo ex se possunt terminare cognitionem  nostram. -- Et hinc habetur alterum assignatum a s. Thoma, quando sci-  licet haec separata consideratio eorum, quae in re sunt unum, haberi  possit, nempe cum unum eorum non cadit in ratione alterius; si enim  seu  caderet, non posset sine altero intelligi, ut patet, quia non haberet obie-  ctivitatem  formalitatem intelligibilem qua posset ex se et separa-  tim  ab  alio  concipi. Quoties igitur sine hac conditione distinguitur ,  distinctio vana erit subtilitas, — Sed si intellectus noster potest distinguere  ea quae sunt coniuncta in rebus, patet quod intellectus non debet affir-  mare ea esse distincta vel separata in seipsis. Affirmaret enim quod  non est, nempe seiuncta esse quae sunt revera coniuncta; proindeque  illa affirmatio esset falsa (Cf. s. Th. p. I, qu. rxxxv, artic. r, ad 1).  ὃ) Universale extra animam etc. Edd. Ven.: universale est extra  animam.  — Codd.: universale est extra singularia, quod pertinet (BE,  pertineret) ad opiniones platonicas. Magis expedita mihi videtur le-  ctio  et  Piana.  Declaratur enim definitio universalis tradita ab Aristotele  explicata superiori n. 2. Porro Aristoteles definiendo universale ait:  Dico  autem universale quod de pluribus natum est praedicari. Et  s. Thomas recte animadvertit quod Aristoteles non dicit: Dico autem  universale extra animam, quod esset universale secundum aliquid quod  pertinet ad rem, quasi universale quod de pluribus natum est  i  cari esset aliquid extra animam, sicut Platonici posuerunt; sed ait: Dico  autem universale, ut intelligeretur quod universale accipitur in hac de-  finitione secundum quod refertur ad intellectum, hoc est secundum  quod universale accipitur in singularibus ab intellectu separatim a singu-  laribus ipsis, in qua acceptione universale suscipere potest modos idos  praedicationis, de quibus infra n. 9 et in not. t. - Cod. A in fine legit: quod  est praedicare de multis etc.  — P. cum BCE et Ven. edd.: qui est prae-  dicari; — D: qui est praedicare (Cf. VII Metaphys. lect. xir).  €) Quod quid est. Est formula scholastica qua  designatur rei essentia,  dainresingulari.  *  Codd.- p.: quod  sit illi proprium.  *  Codd. - r.: loc  nomen.  *  Codd. - r.: quiz  significat nomen  huiusmodi natu-  ram.  *  Codd. :  stunt.  Plato.  A  exi-  Codd. : ratio-  nem.  *  Comm. s. Th.  lect. vui. - Edit.  Did. cap. iv.  ε  *aB:  vae.  intellecti-  CAP. VII,  repugnat ei quod est esse in pluribus, sed hoc  *  Codd.: sive il-  lud (c, id) sit  aliquid.  *  ABDE - P.: 24lu-  rae (Cf. VII Me-  Cc  Japhys. lect.xur). -  omittit  tum  naturae,tum ma-  feriae.  *  C.  Comment.  s.Th. in lib. VII  Metaphys. lect.  xitt.  * Codd.-».: quod.  * pc: determina-  ta.  *  4: est apta in.  * Commen. s. Th.  impeditur ab aliquo alio, sive sit aliquid * acciden-  taliter adveniens, puta si omnibus hominibus mo-  rientibus unus solus remaneret, sive sit propter  conditionem materiae *, sicut est unus tantum sol,  non quod repugnet rationi solari esse in pluribus  secundum conditionem formae ipsius, sed quia  non est alia materia susceptiva talis formae; et  ideo non dixit quod universale est quod praedi-  catur  de  pluribus, sed quod aptum natum est  praedicari de pluribus *.  6.  Cum autem omnis forma, quae nata est  recipi in materia quantum est de se, communi-  cabilis sit multis materiis; dupliciter potest con-  tingere quod id quod significatur per nomen, non  sit  aptum  natum praedicari de pluribus. Uno  modo, quia * nomen significat formam secundum  quod terminata * est ad hanc materiam, sicut hoc  nomen Socrates vel Plato, quod significat naturam  humanam prout estin hac materia. Alio modo,  secundum quod nomen significat formam, quae non  .est nata in * materia recipi, unde oportet quod per  se remaneat una et singularis; sicut albedo, si es-  set forma non existens in materia, esset una sola,  unde esset singularis: et propter hoc Philosophus  dicit in VII Metaphys. * quod si essent species re-  rum separatae, sicut posuit Plato, essent individua*.  7. Potest autem obiici quod hoc nomen Socrates  vel Plato est natum de pluribus praedicari, quia  nihil prohibet multos esse, qui vocentur hoc no-  mine. — Sed ad hoc patet responsio, si attendantur  verba Aristotelis. Ipse enim non divisit nomina  seu ratio, quam significat definitio (Cf. s. Th. lect. cit. ex III De anima),  et dicitur etiam quod quid erat esse et quidditas. Ratio harum dictionum  est philosophica: si enim quaeratur quid sit hoc vel illud? per vocabu-  lum quid intenditur a quaerente essentia, quam interrogando vult agno-  scere.  Hinc  nomen quidditatis. - Ex quibus intelligitur eodem sensu  penes Scholasticos usurpari dictiones, secundum propriam rationem, se-  cundum essentiam, secundum definitionem, secundum quidditatem, se-  cundum quod quid est etc., quae passim in eorum scriptis occurrunt.  t) Universale dicitur etc. Est lectio explicita codd. AC, et eam ado-  ptamus, quia germana est et vera. Cod. B habet lectionem fere identicam:  universale dicitur quod (quando) non solum nomen prout (potest) de  pluribus praedicari, sed id quod etc. — Obiectio est quod nomen alicuius  individui sit pluribus aliis individuis commune, ut nomen Socratis e. g. vel  Platonis; et ex hoc concluditur contra praedefinita, quod non solius uni-  versalis sit communicabilitas ad plura. — Respondetur autem quod Aristo-  teles non nomina, sed res dividit in universales et singulares; et ideo  si detur aliquod nomen, quo plura individua denominantur, quin tamen  sit pluribus communicabilis res significata per nomen illud, universale  proprie non habetur, sed solummodo habetur nomen aequivocum (Cf.  lect. v, n. 19, not. E). Haec est mens s. Thomae, et hanc mentem exhibet  oki nt lectio codd. ABC a nobis adoptata. Lectio Piana non dilucide  iunc exhibet sensum, nisi forte sit etiam aequivoca: universale non solum  dicitur quando nomen potest de pluribus praedicari, sed etiam quando  id etc. Imo, universale dicitur exclusive quando non solum nomen potest  de pluribus praedicari, sed id quod significatur per nomen etc.— D: uni-  versale dicitur non solum quando nomen potest de pluribus praedica-  ri, sed illud quod significatur etc. Prima pars convenit cum editione  Piana; sed secunda pars ob omissionem particulae etiam (quae requi-  reretur  si  prius legendum esset mon solum quando) indicat lectio-  nem codd. ABC.— Cod. E: universale dicitur quando in unum solum  (f. non solum) nomen potest de pluribus praedicari, sed etiam id quod  significatur etc. Quae lectio videtur favere magis lectioni codd., quam  Pianae.  7) Significabit naturam humanam etc. Ita codd. ACDE.  — Cod. B  post verba, in hac materia, omittit fere omnia, quae sequuntur, et habet  tantummodo haec verba: et sic eius alia significatio, non erit univer-  .sale sed aequivocum. Quod lectionis fragmentum satis est ut dicamus  lectionem codicis, a quo :excripsit amanuensis cod. B, fuisse identicam  cum lectione aliorum codd. Porro haec codd. lectio perspicua est, atque  respondet immediate praecedentibus : significat naturam humanam etc. -  P.: significabit aliud; et propter hoc non esset universale, sed aequi-  vocum. Forma aliquantulum diversa est a codd., sensus idem: qui tamen  LECT. X  47  in universale et particulare, sed res *. Et ideo in-  telligendum est quod universale dicitur * quando,  non solum nomen potest de pluribus praedicari,  sed  id, quod significatur per nomen, est natam  in pluribus inveniri; hoc autem non contingit in  praedictis nominibus: nam hoc nomen Socrates  vel Plato significat naturam humanam secundum  quod est in hac materia. Si vero hoc nomen im-  ponatur alteri homini significabit naturam huma-  nam " in alia materia; et sic eius erit alia significa-  tio; unde non erit universale, sed aequivocum.  8. Deinde cum dicit: Necesse est autem   enun-  ciare etc., concludit divisionem enunciationis ὅ.  Quia enim semper enunciatur aliquid de aliqua re;  rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam  singularia; necesse est quod quandoque enuncie-  tur  aliquid inesse vel non inesse alicui universa-  lium, quandoque vero alicui singularium *. Et est  suspensiva constructio usque huc, et est sensus *:  Quoniam autem sunt haec quidem rerum  etc.,  necesse est enunciare etc.  9. Est autem * considerandum quod de univer-  sali aliquid enunciatur quatuor modis. Nam uni-  versale potest uno modo considerari quasi sepa-  ratum a singularibus, sive per se * subsistens, ut  Plato posuit, sive, secundum sententiam Ari-  stotelis,  ctu.  secundum esse quod habet in intelle-  Et sic potest ei aliquid attribui dupliciter. —  Quandoque enim attribuitur ei sic considerato  aliquid, quod pertinet ad solam operationem in-  tellectus, ut si dicatur quod /homo est praedicabile  de multis, sive universale, sive species '. Huius-  determinatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana, quia  illud  significabit aliud per significabit naturam humanam in alia  materia, declaratur et determinatur.  0) Concludit divisionem enunciationis. Codd. : concludit ex praedictis  (DE ex praemisis) divisionem enunciationis. Et est melior lectio: nam  revera ex praemissis Aristoteles colligit divisionem enunciationis. — Infra  vero, non de aliquo cum P., sed cum eisdem codd. legimus, de aliqua  re:  sequitur enim, rerum autem etc.  t) Sive universale, sive species. Attendendum est ad hanc primam  considerationem wniversalis, de quo dicitur quod sit species vel genus,  seu praedicabile. Etenim esse praedicabile vel esse genus, vel esse spe-  ciem est ens rationis, hoc est a sola rationis consideratione additum  naturae universali, quatenus sub peculiari quodam modo res ab ipsa  ratione consideratur (Cf. supra n. 4); et ideo non extra rationem ullo  modo, sed in sola ratione existens, quia in sola ratione revera existit  natura universalis sub hoc respectu accepta. Sed aliud est natura secun-  dum se, obiective nempe accepta, aliud est modus intelligendi naturam:  quia illa et extra mentem est et a mente independens; modus autem  intelligendi nonnisi in mente et a mente est. Si quis ergo (ut conceptua-  listae faciunt) a modo intelligendi naturam ad naturam ipsam conclude-  ret, dicendo universale esse ens rationis, quia esse praedicabile seu ge-  nus vel species est ens rationis, erraret manifeste, confundendo id quod  in universali est subiectivum cum eo quod in ipso universali est obiecti-  vum. Et viceversa erraret si quis (ut ultra-realismus ratiocinatur) ab  eo quod esse naturae universalis existit extra mentem, inferret etiam  modum ipsius naturae universalis extra mentem existere. S. Thomas  recte sapienterque haec duo distinguit, nempe naturam et modum na-  turae additum, et iuxta hanc distinctionem, aut negat aut affirmat realem  extra mentem existentiam naturae, quae dicitur universalis (Cf. VII Me-  taphys. lect. xir). Quam s. Thomae distinctionem quidam (quos inter  auctor  recentissimus Historiae philosophiae scholasticae) non consi-  derantes, eum favisse dicunt aut realismo exaggerato, aut idealismo  seu  quam  utilia  conceptualismo. Sed falluntur. — Erunt fortassis qui haec subtilia  magis  censebunt, magisque apta ad ingenia exercenda  quam ad scientiam comparandam. At novitius recogitet scientiam no-  stram de universalibus esse; proinde universalia non perfunctorie sed  profunde scrutetur, ut veritatem circa ipsorum naturam et existentiam  dilucide percipiat, duce s. Thoma: fieri enim nequit ut vere philoso-  phetur, qui non recte de universalibus sentit.- Codd.: aut universale,  aut  enim  ditur  genus, aut species; sed haec lectio acceptari non potest. Genus  naturam  significat quae sub se habet species, in quas divi-  per superadditas differentias. Atqui homo concipitur quidem ut  *A:  res.  *  sed  9  ípsas  Codd.: univer-  sali... singulari.  *  Codd.:  ut  sit  sensus. Et me-  lius.  *  *  A:  famen.  c: sivesicut per  se  etc.  Plato.  Universale logi-  cum.  48  modi enim intentiones format intellectus attribuens  eas  PERI HERMENEIAS LIB. I  naturae intellectae, secundum quod comparat  ipsam ad res, quae sunt extra animam. - Quando-  que vero attribuitur aliquid universali sic consi-  '  Universale meta-  physicum.  derato, quod scilicet apprehenditur ab intellectu ut  unum, tamen id quod attribuitur ei non pertinet ad  actum intellectus, sed ad esse, quod habet natura  apprehensa in rebus, quae sunt extra animam,  puta si dicatur quod homo est dignissima crea- |  turarum. Hoc enim*convenit * naturae humanae  etiam secundum quod est in singularibus. Nam  quilibet homo singularis dignior est omnibus crea-  est divisio generis in species, quia sumitur secun-  dum differentiam praedicati ad quod fertur nega-  tio; praedicatum autem est pars formalis enun-  ciationis; et ideo huiusmodi divisio dicitur pertinere  ad qualitatem enunciationis, qualitatem, inquam,  essentialem, secundum quod differentia significat  quale quid ἢ. - Tertiaautem est huiusmodi divisio,  quae  sumitur  secundum  differentiam  subiecti ,  quod praedicatur de pluribus vel de uno solo,  et  *  ABC  homo  *  omittunt  ABCD: in ipsis  singul.  .  Universale zz szn-  gularibus, ratio-  ne naturae uni-  versalis.  *  ABC  quod.  omittunt  Universale Zz szz-  gularibus ratio-  ne singularis.  *  Codd.: aliquod  accidens indivi-  duale,utcum di-  citur etc.  Triplex  modus  praedicandi  singulari.  de  turis irrationalibus; sed tamen omnes homines sin-  gulares. non sunt unus homo * extra animam, sed  solum in acceptione intellectus; et per hunc modum  attribuitur ei praedicatum, scilicet ut un rei.  Alio autem modo attribuitur aliquid universali,  prout estin singularibus *, et hoc dupliciter. Quan-  doque quidem ratione ipsius naturae universalis,  puta cum attribuitur ei aliquid quod ad essentiam  eius pertinet, vel quod * consequitur principia es-  sentialia; ut cum dicitur, Aomo est animal, vel  homo est risibilis. - Quandoque autem attribuitur  ei aliquid ratione singularis in quo invenitur, puta  cum attribuitur ei aliquid quod pertinet ad actio-  nem individui; ut cum dicitur *, omo ambulat.  Singulari autem attribuitur aliquid tripliciter:  uno  ideo dicitur pertinere ad quantitatem enuncia-  tionis, nam et quantitas consequitur materiam *.  11. Deinde cum dicit: Sz ergo universaliter etc.,  ostendit quomodo enunciationes diversimode op-  ponantur secundum diversitatem subiecti. Et circa  hoc duo facit: primo, distinguit diversos modos  oppositionum in ipsis enunciationibus ; secundo,  ostendit quomodo diversae oppositiones diversi-  mode se habent ad verum et falsum; ibi: Quo-  circa, has quidem impossibile est * etc.  12.  Circa primum considerandum est quod  cum universale possit considerari in abstractione a  singularibus vel secundum quod est in ipsis * singu-  laribus, secundum hoc diversimode aliquid ei at-  *  Cf. supra, n.2,  not. X.  *  *  Lect. xt.  [psis ex anc.  ABCE : potest at-  tribui.  **  *  tribuitur *, ut supra dictum est **, Ad designandum ;  autem diversos modos attributionis inventae sunt  quaedam dictiones, quae possunt dici determina-  tiones vel signa, quibus designatur quod aliquid  de universali, hoc aut illo modo praedicetur. Sed  quia non est ab omnibus communiter * apprehen-  sum quod universalia extra singularia subsistant,  ideo communis usus loquendi non habet aliquam  dictionem * ad designandum illum modum prae-  Num. 9.  pc: non est com-  muniter ab ho-  minibus.  *  Codd. - r.: non  habet dictiones.  *  *  Codd. - p.: π6-  gative, et in prin-  Cipio omittit e£.  modo, secundum quod cadit in apprehen-  sione; ut cum dicitur, Socrates est singulare , vel  praedicabile de uno solo. Quandoque autem, ra-  tione naturae communis; ut cum dicitur, Socrates  est animal. Quandoque autem, ratione sui ipsius;  ut cum dicitur, Socrates ambulat.  Et totidem etiam modis negationes * variantur:  quia omne quod contingit affirmare, contingit *  ABC: dicitur de  eo.  Plato.  »  *  ADE:  etiam.  *  contingit  n  Pt  omittit  stere.  Lect. ix, n. 6.  dicandi, prout aliquid dicitur * in abstractione a  singularibus. Sed Plato, qui posuit universalia extra  singularia subsistere, adinvenit aliquas * determina-  tiones, quibus designaretur quomodo aliquid at-  tribuitur universali, prout est extra singularia, et  vocabat universale separatum  *  c:  dam ;  subsi-  separatim.  * -  Cf.lect.vri, n.2.  De  quarfa et  quinta divisione,  infra lect.xi,n.3.  *  Codd.:  unum  dividitur in sim-  plex et composi-  tum.  *  Cf. lect.vui,n.3.  negare, ut supra dictum est *.  10. Est autem haec tertia divisio enunciationis  quam ponit Philosophus. Prima namque fuit quod  enunciationum quaedam est una simpliciter, quae-  dam vero coniunctione una*. Quae quidem est di-  visio analogi in ea de quibus praedicatur secun-  dum prius et posterius: sic enim unum dividitur  secundum prius in simplex et per posterius in  compositum  *. - Alia vero fuit divisio enunciationis  in affirmationem et negationem *. Quae quidem  natura  praedicabilis  de pluribus, et consequenter ut universalis; sed  genus esse non potest, cum alias species sub se non habeat, sed solum-  modo individua quibus natura humana communis est..Qua de causa a  Scholasticis homo dicebatur species specialissima.  x) Hoc enim convenit etc. Unus cod. E: hoc enim convenit na-  turae humanae, quae etiam secundum quod est in singularibus est  dignior omnibus irrationalibus creaturis, sed tamen etc.  X) Quale quid. Praedicari aliquid in quid est cum praedicatum alicui  subiecto tribuitur essentialiter, seu ut eius essentia vel de eius essentia ;  quia essentiam vult scire qui quaerit quid sit res (Cf. supra n. 5, nota c).  Praedicari in quale quid est cum praedicatum alicui subiecto essentialiter  quidem tribuitur (ergo in quid), sed modus qyo enunciatur praedicatum  est adiectivus seu per modum qualitatis (quale). Hinc quid respicit rem  praedicatam, quale respicit modum quo res ipsa praedicatur, Sicut, cum in  definitione hominis dicitur quod sit animal rationale, totum istud, quod  est species, complet quid seu essentiam hominis; animal enunciat quid  incompletum, nempe genus seu essentiam genericam hominis; denique  rationale est differentia, seu qualitas essentialis adiective enunciata (quale),  qua animal trahitur ad esse hominis et hominis essentia completur. -  Quod si tribuatur subiecto aliquid quod non est de constitutivo essentiae  eius neque ut genus, neque ut differentia, neque est species, dicitur hoc  aliquid praedicari de ipso subiecto in quale. Et hoc dupliciter: vel in  quale necessario, si id quod de re praedicatur ab ipsa rei essentia quodam-  modo fluere intelligatur, et ideo a re ipsa sit inseparabile ; quo sensu capa-  *  * subsistens extra sin-  gularia quantum ad speciem hominis, per se ho-  minem vel ipsum hominem et similiter ^ in aliis  universalibus. Sed universale secundum quod est  in singularibus cadit in communi apprehensione  hominum; et ideo adinventae sunt quaedam di-  Codd.:  desi-  nandum ; et in-  omittunt a/7-  quid.  ctiones ad. significandum * modum attribuendi ali-  quid universali sic accepto ἢ".  ;  citas sciendi praedicatur de homine; vel in quale contingenter, si id quod  praedicatur de re potest ab ipsa separari, salva eiusdem rei natura.  y) Per se hominem vel ipsum hominem et similiter etc. Ita codd. -  Piana: per se hominem et similiter etc. Supra s. Thomas dixit quod  Plato adinvenit non unam, sed aliquas determinationes. Revera utraque  denominatione Plato utebatur ad designandum universale tum extra  singularia tum extra mentem nostram existens. « Necesse est, inquit  »  »  in Timaeo, huiusmodi species (puta hominem , animal, ignem. etc.)  esse quae per se ipsae sint, χαθ᾽ αὑτὰ ταῦτα » (Ed. Marsilii Ficini,  Francofurti 1602, pag. 1061). Hinc tutissimum loquendi modum esse  ait huiusmodi species vere dici esse absolute (esse ignem, esse homi-  nemetc.); sensibilia vero ad earum similitudines facta, potius esse talia  quam esse, puta esse talem ignem, vel tale animal, vel talem homi-  nem, non autem ipsum ignem, neque hominem, neque animal etc.: μὴ  τοῦτο (πῦρ) ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον (lbid. pag. 1059). — Infra etiam cum  eisdem codd. legendum est: cadit in communi apprehensione hominum ;  non autem cum Piana: cadit in apprehensione hominum. Dictum est  enim supra quod non est ab omnibus communiter. apprehensum quod  universalia extra singularia subsistant; et ideo per oppositum. affirmatur  in communi apprehensione hominum esse universale quod est in singu-  laribus.  y) Universali sic accepto. Editio Piana, commate interposito, prose-  quitur immediate: sicut autem etc. - Codd. autem BC: universali sic ac-  cepto, ut supra dictum est. Qui secundum praedicta duplex est: quan-  y  CAP. VII,  *  Num. 9.  * AC: Sub eo con-  linetur.  **  *  Codd. cohae-  AC: alia vero;  B: alia vero est. - sup.n. 9, in  *  Num. cit.  13. Sicut autem supra dictum est *, quandoque  aliquid attribuitur universali ratione ipsius natu-  rae  eo  universalis; et ideo hoc dicitur praedicari de  universaliter, quia scilicet ei convenit secun-  dum totam multitudinem in qua invenitur; et ad  hoc designandum in affirmativis praedicationibus  adinventa est haec dictio, omnis, quae designat  quod praedicatum attribuitur subiecto universali  quantum ad totum id quod sub subiecto contine-  tur *. In negativis autem praedicationibus ** adin-  venta est * haec dictio, nullus, per quam significatur  quod praedicatum removetur a subiecto universali  secundum totum id quod continetur sub eo. Unde  nullus dicitur quasi non ullus, et in graeco dicitur, -  udis * quasi nec unus **, quia nec unum solum est  accipere sub subiecto universali a quo praedica-  tum non removeatur. - Quandoque autem attribui-  tur universali aliquid vel removetur ab eo ratione  particularis; et ad hoc designandum, in affirma-  tivis-.quidem adinventa est haec dictio, aliquis vel  quidam, per quam designatur quod praedicatum *  attribuitur subiecto universali * ratione ipsius parti-  cularis; sed quia non determinate significat fonmam  alicuius singularis, sub quadam indeterminatione  singulare designat; unde et dicitur individuum va-  gum. ln negativis autem non *st aliqua * dictio  posita, sed possumus accipere, non omnis; ut sicut,  nullus, universaliter removet, eo quod significat  quasi diceretur, non ullus, idest, non aliquis, ita  etiam, non omnis, particulariter removeat, in quan-  tum excludit universalem affirmationem.  14. Sic igitur tria sunt genera affirmationum  in quibus aliquid de universali praedicatur. - Una  quidem est, in qua de universali praedicatur ali-  quid universaliter; ut cum dicitur, omnis homo  est animal. - Alia *, in qua aliquid praedicatur de  universali particulariter; ut cum dicitur, quidam  homo est albus.- Tertia vero est, in qua aliquid  de universali praedicatur absque determinatione  universalitatis vel particularitatis; unde huiusmodi  enunciatio solet vocari indefinita. - Totidem autem  sunt negationes oppositae *.  15. De singulari autem quamvis aliquid diversa  ratione praedicetur, ut supra dictum est *, tamen  totum refertur ad singularitatem ipsius, quia etiam  natura universalis in ipso singulari individuatur ;  doque enim (C omittit enim) attribuitur aliquid universali etc. — Codd.  AD: universali sic accepto, ut supra dictum est, quod secundum prae-  dicta duplex est. Quandoque enim attribuitur aliquid universali etc. —  Cod. E iegit: universali sicut (corrupte pro sic) accepto ut dictum est  supra. Qui secundum praedicta duplex est. Quando enim attribuitur  aliquid universali etc. Nostram lectionem (quae est Piana, sed interpun-  ctione immutata) habent Venetae editiones 1526 et 1557. A qua revera  non dissentiunt lectiones citatae ex codd. In hoc enim n. 12, s. Thomas  I. dicit universale posse considerari dupliciter, nempe in abstractione a  singularibus et in ipsis singularibus; ex quo 2. infert ( Secundum hoc etc.)  quod secundum illam duplicem considerationem diversimode aliquid  universali tribuitur; 3. deinde dicit generice dari dictiones ad significan-  dos modos attribuendi aliquid universali (4d designandum etc.) ; 4. sed  penes usum loquendi communem hominum non habentur dictiones ad  designandum modum praedicandi de universali prout per se existere  dicitur in abstractione a singularibus (Sed quia etc.), quamvis Plato qui  posuit praefatam subsistentiam universalium, peculiares denominationes  adinvenerit (Sed Plato); 5. attamen penes usum loquendi hominum sunt  dictiones quibus significantur modi attribuendi aliquid universali, secun-  dum quod est in singularibus.  — Quibus positis, relictisque platonicis de-  nominationibus, Angelicus n. 13 declarat ex n. 9 qui sint isti modi, et  quae dictiones communes quibus praefati modi designantur. Porro pro-  cessus iste distincte traditur tum a Piana tum a codd.  Opp. D. TuowaE T. I.  LECT. X  et  49  ideo nihil refert quantum ad naturam singula-  ritatis  *, utrum aliquid praedicetur de eo ratione  universalis naturae; ut cum dicitur, Socrates est  omo , vel conveniat ei ratione singularitatis *.  16. Si igitur tribus praedictis enunciationibus  addatur singularis, erunt quatuor modi enuncia-  tionis ad quantitatem ipsius pertinentes, scilicet  universalis, singularis, indefinitus et particularis.  17. Sic igitur secundum has differentias Aristo-  teles assignat diversas oppositiones enunciationum *  adinvicem. Et primo, secundum differentiam uni-  versalium ad indefinitas ; secundo, secundum diffe-  rentiam universalium ad particulares; ibi: Opponi  autem affirmationem * etc.- Circa primum tria facit:  primo, agit de oppositione propositionum * univer-  salium adinvicem; secundo, de oppositione indefi-  nitarum; ibi: Quando autem in universalibus etc.;  *  tertio, excludit dubitationem; ibi: n eo vero quod etc.  18. Dicit ergo primo quod si aliquis enunciet  de subiecto universali universaliter, idest secun-  dum continentiam suae universalitatis, quoniam  est, idest affirmative, aut non est, idest negative,  erunt contrariae enunciationes; ut si dicatur, omnis  homo est albus, nullus homo est albus. Huius au-  tem ratio est, quia contraria dicuntur quae ma-  xime a se distant *: non enim dicitur. aliquid. ni-  grum ex hoc solum quod non est album, sed super  hoc quod est non esse album, quod significat com-  muniter remotionem albi, addit nigrum extremam  distantiam ab albo. Sic igitur id quod affirmatur *  per hanc enunciationem, omnis homo est albus,  removetur per hanc negationem, non omnis homo  est albus. Oportet ergo * quod negatio removeat  modum quo praedicatum dicitur de subiecto, quem  designat haec dictio, omnis. Sed super hanc re-  motionem addit haec enunciatio, nullus homo est  albus, totalem. remotionem, quae est extrema di-  stantia a primo ^; quod pertinet ad rationem con-  trarietatis.  Et ideo convenienter hanc oppositio-  nem dicit contrarietatem.  19. Deinde cum dicit: Quando autem etc., osten-  dit qualis sit oppositio affirmationis et negationis -  in indefinitis. Et primo, proponit quod intendit ;  secundo, manifestat propositum per exempla; ibi:  Dico autem non universaliter etc.; tertio, assignat  rationem manifestationis τ; ibi: Cum enim uni-  E) Attribuitur subiecto universali etc. Tres Ven. editiones saeculi XV,  et duae aliae saeculi XVI, legunt: aftribuitur subiecto universali ratione  ipsius particularis; unde dicitur individuum vagum. Cetera intermedia  omittuntur. Venetas editiones adhibuerunt editores Romani, quos sequuti  sunt tum editio Parisiensis, tum Veneta Opp. s. Thomae 1595, tum de-  nique Antuerpiensis. Germanam lectionem restituimus ex codd. Revera  quo pacto inferatur quod universale affectum signo particulari, aliquis,  quidam, vocetur individuum vagum non satis apparet in citatis editio-  nibus; sed illatio est manifesta ex data ratione, quae est in codicibus,  nempe quod universale tali signo affectum sub quadam indeterminatione  singulare designat; proindeque recte dicitur individuum vagum seu in-  determinatum.  o) Quae est extrema (cod. E, et edd. ac: in extrema) distantia a  primo. In edd. Piana et Ven. 1526, 1557 deest a primo, quod concorditer  habent codd. ét edd. Ven. saec. XV.— Propositiones enim contrariae desi-  gnant extremam distantiam inter affirmationem praedicati de toto (omnis)  subiecto, et remotionem . eiusdem praedicati ab eodem toto (nullus) sub-  iecto. — Omnes codices et edd. cit. legunt: quod pertinet ad rationem  contrarietatis. - P.: quod primo pertinet; et ita edd. Ven. 1526 et 1557;  sed videtur verbum. primo ex incuria fuisse transpositum a loco, ubi  immediate ante desideratur.  x) Assignat rationem manifestationis. Omnes codd. nostri habent  hanc lectionem, quam sufficimus Pianae et edd. Ven. saec. XV et XVI:  2  *  Codd.: differt  uantum ad ra-  ionem singula-  ritatis.  *  AC: Suae singus  laritatis.  *  Enunciationum  ex codd.  *  *  Lect. xr.  Propositionum  ex codd.  *  Cf.  V Physic.,  lect. i.  *  A:  ratio  affirmatur.  *  pc: enim.  quae  ἜΛΑΒΕ: et de.  Porphyrius.  *  A: significantur  communiter esse  contraria.  *  pc: manifestat  quod dixerat per  etc.  *  ABCE : ?ntelligit  hic de.  *  ABC: sed solum  de etc.- E: sed  solum de infini-  lis.  *  Codd. - p.: po-  nuntur.  ΚΑΒ: Sed signi-  Jicat modum.  ABCD : univer-  sali significat si-  mul.  PERI HERMENEIAS LIB. I  hic loquitur de veritate et falsitate enunciationum;  tum etiam quia hoc ipsum posset de * particula-  ribus enunciationibus dici.  21. Alii vero, sequentes Porphyrium, referunt  hoc ad contrarietatem praedicati *. Contingit enim  quandoque quod praedicatum negatur de subie-  cto  50  versale sit homo etc. - Dicit ergo primo quod quan-  do de universalibus subiectis affirmatur aliquid vel  negatur Ρ non tamen universaliter, non sunt con-  trariae enunciationes, sed illa quae significantur  contingit esse contraria *.  Deinde cum dicit: Dico autem non universali-  ler etc., manifestat per * exempla. Ubi consideran-  dum est quod non dixerat quando in universa-  libus particulariter , sed non universaliter. Non  enim intendit de * particularibus enunciationibus,  sed  de solis indefinitis *. Et hoc manifestat per  exempla quae ponit *, dicens fieri in universali-  bus  subiectis  non  universalem enunciationem ;  cum dicitur, es? albus homo, non est albus homo.  Etrationem huius expositionis* ostendit, quia homo,  qui subiicitur, est universale, sed tamen praedica-  tum non universaliter de eo praedicatur, quia non  apponitur haec dictio, omnis: quae non significat  ipsum universale, sed modum * universalitatis ,  prout scilicet praedicatum dicitur universaliter de  subiecto; et ideo addita subiecto universali, sem-  per significat * quod aliquid de eo dicatur univer-  saliter. Tota autem haec expositio refertur ad hoc  quod dixerat: Quando in universalibus non uni-  versaliter enunciatur, non sunt contrariae.  20. Sed hoc quod additur: Quae autem signi-  ficantur contingit esse contraria, non est exposi-  tum, quamvis * obscuritatem contineat; et ideo a  diversis diversimode exponitur. Quidam enim hoc  referre  voluerunt ad contrarietatem veritatis et  falsitatis, quae competit huiusmodi enunciationi-  bus. Contingit enim quandoque has simul esse  veras; homo est albus, homo non est albus; et  sic non sunt contrariae, quia contraria mutuo se  tollunt. Contingit tamen quandoque unam earum  esse veram et alteram esse falsam; ut cum dici-  tur, homo est animal, homo non est animal; et  sic ratione significati videntur habere quamdam  contrarietatem. - Sed hoc non videtur ad propo-  situm pertinere ", tum quia Philosophus nondum  assignat differentiam manifestiorem.— Lectio codd. indicatur ex his quae  infra in hoc numero habet s. Thomas exponendo verba illa Philosophi:  Cum enim universale sit etc. Dicit enim: Et rationem huius expositionis  ostendit, quia etc.  p) Affirmatur aliquid vel negatur. Ita edd. P. et Ven. - Codd. BC  DE habent, loco vel, particulam ef. Sensus idem est, dummodo vel  non pro disiunctione sed pro coniunctione sumatur: quia sermo est de  propositionibus contrariis, in quibus de uno eodemque subiecto non  disiunctive sed coniunctive affirmatur aliquid et negatur. -- Cod. A: quod  quando de universalibus substantiis affirmatur vel negatur aliquid. —  D: quod (sic corrupte pro quando) de universalibus subiectis et affirma-  tur et negatur. aliquid, — BCE: quod quando de universalibus subiectis  affirmatur et negatur aliquid.  c) Et rationem huius expositionis etc. — Codd. ABCD: et rationem  huius expositionis ostendit consequenter per hoc quod homo qui subii-  citur est universale, sed tamen praedicatum non universaliter enun-  ciatur de eo. Ven. edd. habent lectionem Pianam, sed quoad formam  propter hoc quod inest ei contrarium; sicut  si dicatur, homo non est albus, quia est niger;  et  sic id quod significatur per hoc quod dicitur,  non  est albus, potest esse contrarium. Non tamen  semper: removetur enim aliquid a subiecto, etiam  si contrarium non insit, sed aliquid medium in-  ter contraria; ut cum dicitur, aliquis non est albus,  esi  quia est pallidus; vel quia inest ei privatio actus  vel habitus seu potentiae; ut cum dicitur, aliquis  non  videns, quia est carens potentia visiva,  aut habet * impedimentum ne videat, vel etiam  quia non est aptus natus * videre; puta si dicatur,  lapis non videt. Sic igitur illa, quae significantur  contingit esse contraria, sed * ipsae enunciationes  non sunt contrariae, quia ut in fine huius libri  dicetur *, non sunt contrariae opiniones quae sunt  de contrariis, sicut opinio quod aliquid sit bonum,  et  illa quae est, quod aliquid non est bonum *.  22. Sed nec hoc videtur ad propositum Aristo-  telis * pertinere, quia non agit hic de contrarietate  rerum vel opinionum, sed de contrarietate enun-  ciationum: et ideo magis videtur hic sequenda ex-  positio Alexandri. Secundum quam dicendum est  quod in indefinitis enunciationibus non determina-  tur utrum praedicatum attribuatur subiecto univer-  saliter (quod faceret contrarietatem enunciationum),  aut  particulariter (quod non faceret contrarieta-  tem enunciationum); et ideo huiusmodi enuncia-  tiones indefinitae non sunt contrariae secundum  modum * quo proferuntur. Contingit tamen quan-  doque ratione significati eas habere contrarieta-  tem, puta, cum attribuitur aliquid universali ratione  naturae universalis *, quamvis non apponatur si-  gnum universale; ut cum dicitur, homo est animal,  lib. II, 8 Quando autem de universalibus etc., ed. cit. pag. 347. Ipse au-  tem  Boethius sequitur Porphyrium. Nos vero, inquit, dicimus non  quidem Alexandri sententiam abhorrere ratione, sed hanc Porphyrii  esse meliorem (pag. cit. et seq.). Ammonius quoque, op. et loc. cit. col. 2,  Porphyrio adhaeret: Quando autem contraria esse quae indicantur  possint, bene Porphyrius explicavit philosophus. Ex opposito s. Tho-  mas  Alexandri sententiam meliorem existimat, et merito, ut num. 22  ostenditur.  €) Quod aliquid non est bonum. Est lectio P. et edd. Ven.- Codd.:  quod aliquid sit malum. Quae lectio videtur indicata a contextu: Sunt  de contrariis. -  y) Indefinitae non sunt contrariae secundum modum εἴς. [τὰ legendum  est cum codd.— P. et edd. Ven.: indefinitae dicuntur secundum modum etc.  Vult enim s. Thomas (ut immediate explicat) propositiones indefinitas ex  modo quo enunciantur contrarias non esse; contrarias tamen quandoque  esse ratione materiae seu significati ipsarum. Porro hanc s. Doctoris  mentem reddunt codices nostri.  placet lectio codd.  1) Non est expositum, quamvis etc.: « Quomodo autem, inquit Am-  »  »  »  monius, non esse contrariae dicantur, sed contraria quandoque signi-  ficare, hoc Explanatoribus (Aristotelis) non parum iam exhibuit ne-  gotii » (In librum De interpretatione, sect. II, De propositionibus, 8. 1,  fol. 15, col. 1, ed. cit.). - Supra codd. ABC hoc modo legunt: tota autem  haec expositio refertur ad hoc solum (B omittit solum) quod dixerat:  Quando in universalibus non universaliter. Sed hoc quod additur,  non sunt contrariae, quae autem significantur (BC, significant) est  esse contraria, non est expositum, quamvis etc.  v) Sed hoc non videtur ad propositum pertinere. Ita codd. et omnes  Ven. edd. (Cf. n. 22).- P.: sed hoc non videtur ad propositam pertinere  veritatem. — Interpretatio in hoc numero recitata videtur esse Hermini,  ut  refert Boethius in secunda Editione super librum de Interpretatione,  Y) Cum attribuitur etc. Est lectio CDE quibuscum concordat A le-  gendo: cum illi (corrupte pro universali) aliquid attribuatur ratione na-  turae universalis,  — B et P.: cum attribuatur (P., ei) aliquid universaliter  ratione universalis. Quae lectio obscura est, vixque intelligibilis: quia  sermo est de propositionibus indefinitis, quae secundum modum quo  enunciantur non sunt universales, neque ideo contrariae, sed ratione si-  gnificati habent vim propositionum universalium, et ideo possunt esse  contrariae, Atqui dicendo, cum attribuatur ei aliquid universaliter, sup-  ponitur subiectum affectum signo universali (omnis, mullus); et ideo  non  amplius propositiones essent indefinitae, sicut indefinitae supponun  tur a s. Thoma; ac insuper verba immediate sequentia, quamvis non  apponatur signum universale, non haberent locum, quinimo exclude-  rentur a τῷ "universaliter attribuatur.— Quid sit autem attribui aliquid  universali ratione naturae universalis supra n. 9 explicatum est.  Ld  *A: praedicati  communiter.  * anc: labens.  *  Codd. : non est  natus.  *  pc: sed tamen.  * Cap. xiv et ul-  timo.  Supplem.  Caiet. lect. xur.  CAP. VII,  homo non est animal: quia hae enunciationes eam-  dem habent vim ratione significati; ac si dice-  retur, omnis homo est animal, nullus homo est  animal.  23. Deinde cum dicit: Zn eo vero quod etc.,  removet quoddam quod posset esse dubium. Quia  enim posuerat quamdam diversitatem in opposi-  tione enunciationum ex hoc quod universale su-  * BC: ex.  *Num. 10. -  .  * ABC.-P.:ufra.  pertinent.  * AC: famen.  *  Nempe magis  ntertule. -  *  .I,  num.  Pr e, s.  lect. 1.  mitur a * parte subiecti universaliter vel non uni-  versaliter, posset aliquis credere quod similis di-  versitas  nasceretur ex parte praedicati, ex hoc  scilicet  ^  quod universale praedicari posset et uni-  versaliter et non universaliter; et ideo ad hoc  excludendum dicit quod in eo quod praedicatur  aliquod universale, non est verum quod praedi-  cetur universale universaliter. Cuius quidem du-  plex esse potest ratio.  Una quidem, quia talis modus praedicandi vi-  detur repugnare praedicato secundum propriam  rationem quàm habet in enunciatione. Dictum est  enim supra * quod praedicatum est quasi pars  formalis enunciationis, subiectum autem est pars  materialis ipsius: cum autem aliquod universale  profertur universaliter, ipsum universale sumitur  secundum habitudinem quam habet ad singularia,  quae sub se continet; sicut et quando universale  profertur particulariter, sumitur secundum habi-  tudinem quam habet ad aliquod contentorum sub  se; et sic utrumque pertinet  ὩΣ  5.-  '  * ad materialem deter-  minationem universalis: et ideo neque signum  universale neque particulare convenienter additur  praedicato, sed magis subiecto: convenientius enim  dicitur, nullus homo est asinus, quam, omnis homo  est nullus asinus; et similiter convenientius dicitur,  aliquis homo est albus, quam, homo est aliquid  album. Invenitur autem * quandoque a philosophis  signum particulare appositum praedicato, ad in-  sinuandum quod praedicatum est zn plus * quam  subiectum, et hoc praecipue cum, habito genere,  investigant differentias completivas speciei, sicut  in II De anima * dicitur quod Anima est actus  quidam.  €) .Ex hoc scilicet etc.— A: ex hoc quod universale praedicari pos-  set universaliter et non universaliter.- E: ex hoc scilicet quod, et cae-  tera ut A. — BCD: ex hoc scilicet quod universale praedicari (D cor-  rupte, praedicamenti) posset vel universaliter vel non universaliter. De-  inde AE prosequuntur: et ideo ad hoc excludendum subdit quod in eo  quod praedicatur aliquod (E, aliquid) universale non est verum quod  praedicetur  universale universaliter. - BCD: et ideo ad hoc exclu-  dendum subdit quod in eo quod praedicatur (BC, aliquod) universale  non est verum quod praedicetur (D, praedicatur) universale universaliter.  Et B prosequitur: cuius quidem ratio duplex est. Quia ergo codices  concordant, et mentem s. Thomae perspicue traducunt, ex ipsis confeci-  mus lectionem nostram atque suffecimus Pianae: ex hoc scilicet quod  universaliter praedicari posset vel non universaliter; et ideo ad exclu-  dendum dubitationem dicit quod in eo quod ponitur aliquod universale  praedicari, quod praedicetur universale universaliter, non est verum.  αα) Falsae essent si praedicatum etc. Ita codd. ABC; et omnes Ven.  edd., et optime, ut ipse contextus aperte indicat. -- Editio Piana: falsae  sunt (si omittitur) significatum etc.; quae lectio nonnihil habet obscu-  ritatis, ponendo significatum loco praedicatum. Codd. vero DE conve-  LECT. X  51  Alia vero ratio potest accipi ex parte veritatis  enunciationis; et ista specialiter habet locum in  affirmationibus quae falsae essent si praedicatum"  universaliter praedicaretur. Et ideo manifestans id  quod posuerat, subiungit quod Nulla affirmatio  est * in qua, scilicet vere, de universali praedicato  universaliter praedicetur, idest in qua universali  praedicato utitur ad universaliter praedicandum *;  ut  si diceretur, omnis homo est omne animal.  Oportet* enim,secundum praedicta, quod hoc prae-  dicatum animal, secundum singula * quae sub  ipso continentur, praedicaretur de singulis quae  continentur süb homine; et hoc non potest esse  verum, neque si praedicatum sit im plus quam  subiectum, neque si praedicatum sit convertibile  cum.  eo *. Oporteret enim quod quilibet unus  homo esset animalia omnia, aut omnia risibilia :  quae repugnant * rationi singularis, quod accipitur  sub universali. - Nec est instantia si dicatur quod  haec est vera, omnis homo est omnis disciplinae  susceptivus: disciplina enim non praedicatur de  homine, sed susceptivum disciplinae; repugnaret  autem veritati 51 diceretur, omnis homo est omne  susceptivum disciplinae.  24.  Signum autem universale negativum, vel  particulare affirmativum , etsi convenientius po-  nantur ex parte subiecti, non tamen repugnat  veritati  etiam  si  ponantur ex parte praedicati.  Contingit enim huiusmodi enunciationes in aliqua  materia esse veras: haec enim est vera, omnis  homo nullus lapis est; et similiter haec est vera,  omnis homo aliquod animal est. Sed haec, omnis  homo omne animal est, in quacumque materia  proferatur, falsa est. Sunt autem quaedam aliae  tales* enunciationes semper falsae; sicut ista, ali-  quis homo omne animal est ?' (quae habet eamdem  causam falsitatis cum hac, omnis homo omne ani-  mal est); et si quae aliae similes, sunt semper  falsae: in omnibus enim * eadem ratio est. Et ideo  per hoc quod Philosophus reprobavit istam, omnis  homo omne animal est, dedit intelligere omnes  consimiles esse improbandas.  niunt cum codd. citatis, nisi quod in cod. D loco praedicatum imperitus  amanuensis ponit erronee (et hoc fere semper) praedicamentum et  praestaretur loco praedicaretur, et in cod. E habetur erunt loco essent.  —  Ex praefatis autem codicibus adiecimus in principio eiusdem periodi  ratio; quod vocabulum in ed. Piana deest.  Denique notamus quod in  codd. ABCE legitur non, quae ratio specialiter, ut in P., sed et ista  specialiter etc. Lectioni Pianae suffecimus ef ista iuxta meliorum codd.  consensum. Debet tamen subintelligi ratio, nempe, et ista ratio.  88) Subiungit quod, nulla affirmatio est etc. — Lectio ista Piana con-  cordat cum lectione cod. A: subiungit quod, nulla affirmatio erit, in  qua scilicet vere praedicatur universaliter de universali praedicato ,  idest etc.; et est etiam lectio indicata a B: subiungit quod nulla est af-  Jirmatio in qua universale (sic) etc., idest in qua universali praedi-  cato utitur etc.— Cod. C: quod nulla affirmatio erit manifesta, scilicet  vera praedicetur universaliter de universali praedicato, idest etc. Le-  ctio intricata.  YY) Aliquis homo omne animal est etc. Est nostrorum omnium codd.  lectio, quam Pianae et edd. Ven. sufficimus: aliquis homo omne animal  est, et aliae similes sunt semper falsae etc.  τὸ τὴ  «x  9g  *  4:  ad verum  praedicandum.  *  Edd. ab : opor-  teret.  Ἔ: $ua singula-  ria.  *  Nempe  dem   eius-  quantitatis  seu universalita-  tis  cum  subie-  cto. - Quam sub-  iectum, et cum eo  ex cod. A;qui pro-  sequitur: qua o-  porteret quod.  *pgcE: quod re-  pugnat.  *  A:  Sunt quae-  dam tales.  TY  *  pc omittunt e-  nim.  52  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO UNDECIMA  DE OPPOSITIONE INTER PROPOSITIONES UNIVERSALES  ET PARTICULARES DEQUE MODO QUO SE HABENT AFFIRMATIO  ET NEGATIO OPPOSITAE AD VERUM ET FALSUM  ᾿Αντικεῖσθαι μὲν οὖν κατάφασιν ἀποφάσει λέγω ἀντιφα-  τικῶς τὴν τὸ καθόλου σημαίνουσαν τῷ αὐτῷ ὅτι οὐ  καθόλου, οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευχός" οὐ πᾶς ἄνθρωπος  λευκός: οὐδεὶς ἄνθρωπος Aeuxóg: ἔστι τις ἄνθρωπος  λευχός.  ᾿Εναντίως δὲ τὴν τοῦ καθόλου κατάφασιν, καὶ τὴν τοῦ  χαθόλου ἀπόφασιν, οἷον πᾶς ἄνθρωπος Acuxóc, οὐδεὶς  ἄνθρωπος λευχός, πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος, οὐδεὶς ἄν-  θρωπος δίκαιος.  Διὸ ταύτας μὲν οὐχ οἷόντε ἅμα ἀληθεῖς εἶναι, τὰς δὲ  ἀντικειμένας αὐταῖς ἐνδέχεταί ποτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ  ἅμα ἀληθεῖς εἶναι" οἷον οὐ πᾶς ἄνθρωπος λευχός, καὶ  ἔστι τις ἄνθρωπος λευχός.  :  Ὅσαι μὲν οὖν ἀντιφάσεις τῶν καθόλου. εἰσὶ χαθόλου,  ἀνάγκη τὴν ἑτέραν ἀληθῆ εἶναι, ἢ ψευδῆ. Καὶ ὅσαι  ἐπὶ τῶν καθ’ ἕχαστα, οἷον ἔστι Σωχράτης Acuxóc,  .  οὐχ ἔστι Σωχράτης λευχός.  Ὅσαι δὲ ἐπὶ τῶν καθόλου μέν, μὴ καθόλου δέ, οὐχ ἀεὶ  ἡ μὲν ἀληθής, ἡ δὲ ψευδής" ἅμα γὰρ ἀληθές ἐστιν  Εἰ  εἰπεῖν, ὅτι ἔστιν ἄνθρωπος λευχός, καὶ ὅτι οὐχ ἔστιν  ἄνθρωπος λευχός: καὶ ἔστιν ἀνθρωπος καλός, καὶ οὐκ  ἔστιν ἄνθρωπος χαλός.  γὰρ αἰσχρός χαὶ οὐ χαλός: χαὶ εἰ γίνεταί τι, καὶ  οὐχ  ἔστι.  Δόξειε δ᾽ ἂν ἐξαίφνης ἄτοπον εἶναι Sid τὸ φαίνεσθαι  σημαίνειν τὸ οὐχ ἔστιν ἄνθρωπος Acuxóg ἅμα καὶ  ὅτι οὐδεὶς ἄνθρωπος λευχός: τὸ δὲ οὔτε ταὐτὸν ση-  μαίνει, οὔθ᾽ ἅμα, ἐξ ἀνάγκης.  SyNoPsis. — 1. Argumentum textus.- 2. Propositiones parti-  culares, proprie loquendo, non sunt oppositae, quia ex modo  seu vi enunciationis non habent quod affirmatio et negatio sint  de eodem subiecto.-3. Suppositis requisitis ad rationem oppo-  sitionis (lect.1x, nn. 8 et 9), oppositio inter propositionem univer-  salem et particularem est oppositio contradictoria; et ideo tales  propositiones dicuntur contradictoriae.- 4. Ratio est quia contra-  dictio est solummodo remotio affirmationis per negationem; uni-  versalis autem affirmativa removetur per solam negationem par-  ticularis; et particularis affirmativa removetur solum per univer-  salem negativam. — 5. Hinc contradictio non admittit medium,  quia inter affirmationem et negationem non datur medium;  sed contrarietas admittit medium, quia inter extreme distantes  propositiones  universales  dantur  propositiones particulares, —  x29 καὶ ostquam Philosophus determinavit de  *  Codd. - p.: hic  nunc.  *  Cf. lect.x, n. 17.  ** ABC.-P.: ποίαπ-  dum est.  *  Infra n. 5.  ὯΝ» oppositione enunciationum , compa-  EXN'rando universales enunciationes ad  indefinitas, hic * determinat de oppo-  sitione enunciationum comparando universales ad  particulares *. Circa quod considerandum est **  quod potest duplex oppositio in his notari: una qui-  dem universalis ad particularem, et hanc primo  tangit; alia vero universalis ad universalem, et  hanc tangit secundo; ibi: Contrariae vero etc. *  2. Particularis vero affirmativa et particularis  negativa, non habent proprie loquendo oppositio-  nem, quia oppositio attenditur circa idem subie-  ctum; subiectum autem particularis enunciationis  est  universale particulariter sumptum, non pro  *  Opponi itaque dico affirmationem negationi contradicto-  rie, quae universaliter significat, ei quae non universa-  liter; ut, omnis homo albus est, non omnis homo albus  est; nullus homo albus est, quidam homo albus est.  Contrarie vero universalem affirmationem et universalem  negationem; ut, omnis homo iustus est, nullus homo  iustus est.  vero  Quocirca has quidem impossibile est simul esse veras;  his  oppositas, contingit aliquando in eodem; ut,  non omnis homo albus est, et quidam homo albus est.  Quaecumque igitur contradictiones universalium sunt uni-  versaliter, necesse est alteram esse veram vel falsam.  Et quaecumque in singularibus sunt; ut, Socrates albus  est, non est Socrates albus.  Quaecumque autem universalium non universaliter, non  haec quidem semper vera est, illa vero falsa; simul  enim verum est dicere, quoniam est homo albus, et,  non est homo albus, et quoniam est homo pulcher, et,  non est homo pulcher.  Si enim foedus est, non est pulcher, et si fit aliquid, non-  dum est.  Videbitur autem subito inconveniens esse, idcirco quoniam  videtur significare, non est homo albus, simul etiam  quoniam nullus homo est albus; hoc autem neque  idem significat, neque simul necessario sunt.  6.Ergo propositiones contrariae non possunt esse simul verae,  quia contraria mutuo se expellunt; sed tamen earum contradi-  ctoriae, nempe media, quae sunt propositiones particulares,  possunt esse simul verae, quia, ut dictum est, proprie loquendo  non.  opponuntur. — 7. Propositiones. contradictoriae nequeunt  esse simul verae, nequeunt esse simul falsae; sed una earum  est  nes  necessario vera, altera est necessario falsa. — 8. Propositio-  indefinitae  licet  apparenter contradictoriae, tamen revera  tales non sunt vi propositionum, quamvis hoc contingat esse  vi  materiae seu subiecti, cui essentialiter praedicatum debet  convenire aut non convenire.— 9. Solvitur obiectio.— 10. Ex vi  propositionis veritas et falsitas in propositionibus indefinitis  est  sicut  bitatio.  aliquo.  in propositionibus particularibus.— r1. Excluditur du-  determinato singulari, sed indeterminate  pro quocumque *; et ideo, cum de universali par-  ticulariter sumpto aliquid affirmatur vel negatur,  ipse modus enunciandi non habet quod affirma-  tio et negatio sint de eodem: quod requiritur ad  oppositionem affirmationis et negationis, secun-  dum praemissa *.  3. Dicit ergo primo quod enunciatio, quae uni-  versale significat, scilicet universaliter, opponitur  contradictorie ei, quae non significat universaliter  sed particulariter, si una earum sit affirmativa ,  altera vero sit negativa * (sive universalis sit affir-  mativa et particularis negativa, sive e converso *);  ut cum dicitur, omnis homo est albus, non omnis  homo est albus: hoc enim quod dico, non omnis,  *  Seq. c. vi.  * Lect. ix, n. 8.  *  anc:  et. altera  (5 sit) negativa.  *  ABc omittunt $i-  converso  e  ve  sed male.  CAP. VII, LECT. XI  *  galtivae.  Codd.- p.: ne-  *  Cf. lect. prae-  ced., n. 13.  *A: omittit ad  *p: per solam -  *  *  pra n. x  ABCD: negativa.  ABCD :  tivae.  *  g: et  rma-  ἡ  particu-  Muri τήν,  * Num. seq.  ponitur loco signi particularis negativi *; unde ae-  quipollet ei quae est, quidam homo non est al-  bus; sicut et nullus, quod idem significat ac si  diceretur, non ullus * vel non quidam, est signum  universale negativum. Unde hae duae, quidam  homo est albus (quae est particularis affirmativa),  nullus homo est albus (quae est universalis nega-  tiva), sunt contradictoriae.  4. Cuius ratio est quia contradictio consistit in  sola remotione affirmationis per negationem; uni-  versalis autem affirmativa removetur per solam  negationem particularis, nec aliquid aliud ex.ne-  cessitate ad hoc* exigitur; particularis autem affir-  mativa removeri non potest nisi per universalem *  negativam, quia iam dictum est * quod particula-  ris affirmativa * non proprie opponitur particulari  negativae *. Unde relinquitur quod universali affir-  mativae contradictorie opponitur particularis ne-  gaátiva, et particulari affirmativae universalis ne-  gativa.  5. Deinde cum dicit: Contrariae vero etc., tan-  git oppositionem universalium enunciationum *; et  dicit quod universalis affirmativa et universalis  negativa sunt contrariae; sicut, omnis homo est iu-  stus, nullus homo est iustus, quia scilicet univer-  salis negativa * non solum removet universalem  affirmativam, sed etiam designat extremam di-  stantiam, in quantum negat totum quod affirmatio  ponit *; et hoc pertinet ad rationem contrarietatis ;  et ideo particularis affirmativa et negativa * se  habent sicut medium inter contraria.  6. Deinde cum dicit :. Quocirca has quidem etc.,  ostendit quomodo se habeant affirmatio et negatio  oppositae ad verum et falsum. Et primo, quantum  ad contrarias; secundo, quantum ad contradicto-  rias; ibi: Quaecumque igitur contradictiones etc.* ;  a) Universalis negativa. Addimus vocabulum negativa ex codd. , quod  requiritur ad integritatem sententiae: illud autem desideratur in Piana;  sed certe est mendum typographicum.  — In numero praecedenti notavi-  mus in margine lectionem codd. ABCD: particularis negativa non pro-  prie opponitur particulari affirmativae: quae lectio nulla ratione discor-  data Piana, quam retinemus, sed quoad argumentandi formam melior  videtur. Datur enim ratio, quare particularis affirmativa removeri non  possit nisi per universalem negativam. Ratio vero est quia affirmativa  removeri debet per negativam; sed particularis affirmativa non potest  removeri per particularem negativam: nam particularis negativa non  proprie opponitur particulari affirmativae.  B) Simul possunt esse. Deest simul in Piana, sed adiicimus ex codd.  ACE.-—B omittit: in eodem, sed remotiones albi et nigri simul pos-  sunt esse.  Y  Duo determinantur in hoc numero: i. quod propositiones contrariae  non possunt esse simul verae; 2. quod propositiones subcontrariae, seu  particulares, seu mediae, possunt esse simul verae. Ex his sequitur quod  propositiones contrariae, vi propositionis, possunt esse simul falsae, quia  potest aliquod praedicatum falso affirmari et falso negari de subiecto  universaliter sumpto; sicut falsae sunt propositiones: omnes homines  sunt iusti; nullus homo est iustus. Dixi vi propositionis, quia ex vi  materiae propositiones contrariae possunt aequivalere contradictoriis. -  Sequitur secundo quod propositiones subcontrariae nequeunt esse si-  mul falsae: nam si, e.g., essent simul falsae: aliquis homo est iustus ;  aliquis homo non est iustus: falsae essent universales; omnis homo est  iustus; nullus homo est iustus. Quo posito, contradictoriae essent si-  mul falsae: quae est absurda illatio, ut probatur in sequenti numero.  y) Deinde cum dicit etc. In editionibus abc integer num. 7 omittitur,  quem cum codd. omnibus et Venetis edd. Peri hermeneias saeculi XVI  habet Piana. Qua autem ratione omittatur nescio, sed omittitur errore  plane manifesto. Etenim s. Thomas manifestans ordinem textus, pro-  ponit prius dicendum esse (n. 6): de veritate et falsitate in propositioni-  bus contrariis; deinde (n. 7 de veritate et falsitate in. propositionibus  contradictoriis; postea qu ) de veritate et falsitate in. propositionibus  non veré sed apparenter contradictoriis. Subtracto igitur num. 7, manca  esset expositio et Aristotelis textui haud adaequata.  9) Nec potest se in plus extendere nisi ut removeat affirmationem.  53  tertio, quantum ad ea quae videntur contradicto-  ria, et non sunt; ibi: Quaecumque autem in uni-  versalibus etc. ἢ — Dicit ergo primo quod quia uni-  versalis affirmativa et universalis negativa sunt  contrariae, impossibile est quod sint simul verae.  Contraria enim mutuo se expellunt. Sed particula-  res, quae contradictorie opponuntur universalibus  contrariis, possunt simul verificari in eodem; sicut,  non omnis homo est albus, quae contradictorie  opponitur huic, omnis homo est albus, et, quidam  homo est albus, quae contradictorie opponitur huic,  nullus homo est albus. Et huiusmodi etiam simile  invenitur in contrarietate rerum: nam album et  nigrum numquam simul esse possunt in eodem,  sed remotiones albi et nigri simul possunt esse ^:  potest enim aliquid esse neque album neque ni-  grum, sicut patet in eo quod est pallidum. Et si-  militer contrariae enunciationes non possunt si-  mul esse verae, sed earum contradictoriae, a  quibus removentur, simul possunt esse verae.  7. Deinde cum dicit 7: Quaecumque igitur con-  iradictiones etc., ostendit qualiter veritas et fal-  sitas  se  habeant in contradictoriis. Circa quod  considerandum est quod, sicut dictum est supra *,  in contradictoriis  * negatio non plus facit, nisi quod  removet affirmationem. Quod contingit dupliciter.  Uno modo, quando est altera earum universalis,  altera * particularis, ut supra dictum est **. Alio  modo, quando utraque est singularis: quia tunc  negatio ex necessitate refertur ad idem (quod non  contingit in particularibus et indefinitis), nec po-  test se in p extendere nisi ut removeat affir-  mationem ὃ, Et ideo singularis affirmativa semper  contradicit singulari negativae, supposita identitate  praedicati et subiecti. Et ideo dicit*quod, sive ac-  cipiamus contradictionem universalium universa-  Haec omnia desiderantur in edd. Piana, Venet. 1526 et 1595, Antuerpiensi  et  Paris.; ea tamen habent codd. Et recte. Duo enim in contradictoriis  requiruntur; unum quod affirmatio et negatio referantur ad idem ; et hoc  est commune cuilibet oppositioni proprie dictae; alterum quod negatio  non plus faciat nisi, quod removeat affirmationem , et viceversa, ut hic  s. Thomas dicit; et hoc proprium est oppositionis contradictoriae. Porro  utrumque recte affirmat Angelicus de propositionibus oppositis singula-  ribus; nempe quod et subiectum sit idem et quod negatio non plus se  extendat quam ut removeat affirmationem. Ex quo concludit quod singu-  idem  laris affirmativa semper contradicit singulari negativae, et viceversa, seu,  ut  sed melius expressum (Cf. praecedentem notam αἱ, habent  codd.: singularis negativa semper contradictoria est (B: contradicit)  (D, non recte: contraria est) singulari affirmativae etc.  t) Et ideo dicit etc.— Codex E: « Et ideo dicit quod, sive accipia-  »  »  »  »  »  »  »  mus contradictiones universalium universaliter sive singularium enun-  ciationum, necesse est semper quod una sit vera et altera falsa. Ne-  que enim contingit simul esse verum esse et non esse, neque simul  esse falsum: quia verum nihil est aliud quam cum dicitur esse quod  est,  vel non esse quod non est; et falsum nihil aliud esse videtur  quam dicere esse quod non est, vel non esse quod est, ut patet ex  IV Metaphys. » Eamdem lectionem ,, quamvis in nonnullis corruptam  exhibent.alii codd,  — Cod. A: et ideo dicit quod si non (corrupte pro  sive) accipiantur... Neque enim contingit..., neque simul esse verum  et falsum esse: quia etc.; - B: neque enim contingit simul verum esse  et non esse, neque simul est falsum simul et verum, nihil aliud est  quam cum dicitur etc. ; — C: necesse est quod una sit vera et altera sit  falsa... quia verum...: falsum quam videtur dicere esse quod non  est etc.;- D: neque enim contingit simul verum esse et non esse...  quod patet ex .X Metaphysic.  Porro si vel leviter inspiciantur huiusmodi lectiones, apparet eas. se-  rio esse considerandas. Etenim probandum est ex contradictoriis propo-  sitionibus, sive sint de universalibus sive de singularibus, alteram esse  necessario veram et alteram falsam. In Piana autem probatur. ex eo  quod non contingat huiusmodi propositiones contradictorias esse simul  veras  aut  simul falsas, quia verum nihil aliud est nisi quando dici-  tur esse quod est, aut etc. At in lectione codd., probatio quod una ex  propositionibus contradictoriis vera sit et altera falsa, deducitur imme-  *  *  *  Num. 8.  Num. 4.  ABCE: dM COM-  tradictione.  *  ABC: quod qui-  dem.. (4: uno qui-  dem)... quando  una  earum  est  universalis et al.  tera etc.  ἘΣ  Num. 3. - Di-  ctum est ex codd.  ὃ  54  *  Cf. lect.ix, nn. 2  et 3.  *  Cap. vit, n.  Comment.s.  5.-  Th.  lib. V, lect. 1x.  * Deinde cum di-  PERI HERMENEIAS LIB. I  mativa, quam particularis affirmativa; et ideo in-  definitam affirmativam dicunt esse sumendam pro  particulari affirmativa: sed negativam universalem,  quae totum destruit, dicunt esse indigniorem * par-  ticulari negativa, quae destruit partem, sicut uni-  versalis corruptio peior est quam particularis ; et  ideo dicunt quod indefinita negativa sumenda est  ter, scilicet quantum ad unam earum, sive singu-  larium enunciationum, semper necesse est quod  una sit vera et altera falsa. Neque enim contin-  git esse simul veras aut simul falsas, quia verum  nihil aliud est, nisi quando dicitur esse quod est,  aut non esse quod non est *; falsum autem, quan-  do dicitur esse quod non est, aut non esse quod  est, ut patet ex IV Metaphysicorum *.  8. Deinde cum dicit *: Quaecumque autem uni-  cit ex codd.  *  Et ex codd.  ω  Ammonius.  *  E:  magis se  habet ad.  versalium etc., ostendit qualiter se habeant veritas  et  falsitas in his, quae videntur esse contradicto-  ria, sed non sunt. Et circa hoc tria facit: primo,  proponit quod intendit; secundo, probat proposi-  tum; ibi: Si enim turpis non probus 5 etc.; ter-  tio, excludit id quod facere posset dubitationem;  ibi: Videbitur autem subito inconveniens etc.- Circa  primum considerandum est quod affirmatio et ne-  gatio in indefinitis propositionibus videntur con-  tradictorie opponi propter hoc, quod est unum  subiectum non determinatum per signum particu-  lare, et ideo videtur affirmatio et negatio esse de  eodem. Sed ad hoc removendum Philósophus di-  cit quod quaecumque affirmative et negative di-  cuntur de universalibus non universaliter sumptis,  non semper oportet quod unum sit verum, et *aliud  sit falsum, sed possunt simul esse vera. Simul  enim est verum dicere quod Aormo est albus, et,  homo non est albus, et quod homo est probus, et,  homo non est probus?.  9. In quo quidem, ut Ammonius refert, aliqui Ari-  stoteli contradixerunt ^ ponentes quod indefinita  negativa semper sit accipienda pro universali ne-  gativa. Et hoc astruebant * primo quidem tali ra-  tione: quia indefinita, cum sit indeterminata, se  habet in ratione materiae; materia autem secun-  dum se considerata, magis trahitur ad*id quod  indignius est; dignior autem est universalis affir-  diate ex obiecto, nempe ex eo quod non contingat simul esse verum  esse et non esse etc. Quae ratio nonnisi implicite et consequenter da-  tur a Piana in verbis, quae et codices habent. Posito enim quod verum  non sit aliud nisi quando dicitur esse quod est etc., et supposito quod  esse simul et non esse eiusdem subiecti repugnet; manifestum est quod  non contingit simul esse verum esse et non esse etc. — Aegidius videtur  legisse non diversimode a Piana: « Dicit ergo Philosophus quod sive  »  accipiantur contradictiones universalium enunciationum sive singula-  »  »  rium; necesse est quod una sit vera et altera falsa, ita quod nun-  quam simul sint verae vel simul falsae » (In lib. I Peri herm., ed.  cit., fol. 54, col. 3).  t) Si enim turpis, non probus. Haec lectio Piana ea est quae datur  ab omnibus edd, Ven. et codd,  — Unus A: si enim turpis non est pulcher  (Cf. text.).  ἢ) Homo est probus et homo non est probus. Exemplum primum  est Aristotelis, sed alterum non est neque in textu Aristotelico, neque  in translatione latina quam textui adnectimus. Est tamen in translatione  qua utebatur Boethius (Cf. De interpretat., Ed. II, lib. II, pag. 351, ed. cit.),:  et in translatione textus quae in cod. A praemittitur Commentario s. Tho-  mae. En huius cod. translatio: « Simul enim verum est quoniam est  »  »  »  »  »  »  »  homo albus et non est homo albus; et est homo probus et non  est homo probus: si enim turpis est, non est probus; et homo pulcer  est, et non.  est homo pulcer. Si enim foedus et non est pulcer; et  si fit aliquid, non est. » Boethius loc. cit. legit: « Simul enim verum  est  dicere quoniam, est homo albus et non est homo albus, et est  homo probus et non est homo probus. Si enim turpis est, non pro-  bus est, et si fit aliquid, etiamnum non est. »  9) Aliqui Aristoteli contradixerunt etc. Eorum qui Aristoteli con-  tradixerunt neminem recenset nominatim Ammonius in sua Znterpreta-  tione in librum Peri hermeneias. Ait enim sect. II, 8, 1v: Zaec itaque sic  pronunciante Aristotele, reclamantibusque illi claris viris ac mihi vene-  ratione prosequendis, par utique fuerit etc. (fol. 16 verso, col. 2. — Ve-  netiis 1546). Boethius (Op. et loc. cit. pag. 352) recenset Syrianum neo-  platonicum: « Syrianus, inquit Boethius, nititur indefinitam negationem  »  »  vim definitae obtinere negationis ostendere; et hoc multis probare  nititur argumentis, Aristotele maxime reclamante; neque hoc tantum  pro universali negativa. Ad quod etiam inducunt *  quod philosophi, et etiam ipse Aristoteles utitur  indefinitis negativis pro universalibus; sicut dicitur  in libro Physic. * quod non est motus praeter res;  et in libro De anima *, quod non est sensus prae-  ter  quinque.  Sed istae rationes non concludunt *. Quod enim  primo * dicitur quod materia secundum se sumpta  sumitur pro peiori, verum est secundum senten-  tiam Platonis, qui non distinguebat privationem a  materia', non autem est verum secundum Aristo-  telem, qui dicit in lib. I Physic. * quod malum  et turpe et alia huiusmodi δα defectum pertinen-  tia  non  dicuntur  de materia nisi per accidens.  Et ideo non oportet quod indefinita semper stet  pro peiori.  Dato etiam quod indefinita necesse sit sumi  pro peiori, non oportet quod sumatur pro uni-  versali negativa; quia sicut in genere affirmatio-  nis, universalis affirmativa est potior particulari,  utpote particularem affirmativam continens; ita  etiam in genere negationum universalis negativa  potior est * Oportet autem in unoquoque genere  considerare id quod est potius in genere illo, non  autem id quod est potius simpliciter.  Ulterius etiam, dato quod particularis negativa  esset potior omnibus modis, non tamen adhuc  ratio sequeretur: non * enim ideo indefinita affir-  mativa sumitur pro particulari affirmativa, quia  sit indignior ?, sed quia de universali potest aliquid  »  »  »  suis, sed platonicis quoque aristotelicisque rationibus probare con-  tendit, eam quae dicit, non est homo iustus, huiusmodi esse, qualis  est ea quae dicit, »ullus homo iustus est. » — Infra legimus cum codd.  ABCD: ad quod etiam inducunt (illi nempe qui Aristoteli contradixe-  runt) quod etc.: quae est lectio perspicua. Eamdem indicat lectionem  cod. E: ad quod esse inducunt philosophi quod utuntur et etiam ipse  Aristoteles utitur. Placet, philosophi utuntur. - P.: ad quod etiam indu-  cuntur philosophi et ipse Aristoteles etc. — Immediate infra codd. BCD  melius habent: sicut cum dicitur (D, dicit) in libro Physic.— Porro  .  in fine huius numeri explicatur a s. Thoma quandonam utuntur philoso-  phi indefinitis negativis pro universalibus.  0 Non distinguebat privationem a materia. Plato in Timaeo de  materia prima loquens ait: Ex propria potentia recedit numquam ,  ix γὰρ τῆς ἑαυτῆς τοπαρὰπευν οὐχ ἐξίσταται δυμάμεως. Suscipit enim  semper omnia nec ullam unquam iis similem ullo pacto sibi formam  contrahit (Ed. cit. Marsilii Ficini, pag. 1060). Duo ergo sunt in conceptu  materiae, nempe ratio subiecti, quod cuncta recipit genera (75.), et ratio  privationis qua subiectum istud afficitur. Qua in re Aristoteles non con-  tradicit sed subscribit Platoni. Discrimen est quod ubi Plato conten-  dit materiam et privationem neque re neque ratione inter se' differre,  hoc  Aristoteles contra tuetur distinctionem non quidem realem sed rationis  inter materiam et privationem seu potentialitatem. Quid autem sequatur  ex  discrimine, quod prima fronte videri aliquibus potest nullius  momenti, demonstratur in libro primo Physicae auscultationis, seu Phy-  sicorum (Cf. ib. Comment. s. Th. lect. xvj.  x) Universalis negativa potior est. Ratio huius asserti non datur,  quia eadem est ac data pro enunciatione universali affirmativa. Sicut  enim haec continet particularem affirmativam, ita enunciatio universalis  negativa continet particularem negativam. — Codd. AC omittunt particu-  lari et legunt: potior, utpote affirmativam particularem continens ;  B autem legit: universalis affirmativa est potior; ita etiam etc.: nempe  omittit rationem a s. Thoma assignatam, cur universalis propositio  affir-  mativa sit potior affirmativa particulari.  X)  Quia sit indignior etc. Ita Piana et Ven. edd. cum cod. D.— Codd.  ABCE; quia sit dignior. Lectio P. est vera. Nam philosophi quos, hic  s. Thomas confutat, propositionem indefinitam affirmativam dicebant esse  *  A:  digniorem;  sed est error (Cf.  not. x).  *  p:  "  inducit.  "Lib. III, c. 1,  "Ed Comment.  8.  *  Thom. lect. 1.  Lib. III, c. 1, n.r. -Comment.s.Th.  Plato.  *  Cap. ix, nn. t,  . -  Comment.  s.Thom. lect.xv.  P.: in lib. Phys. --  ABC: ἐπ primo.  » ABCE omitt. ra-  0.-E: $  e-  tur duod dicunt  non etc.  CAP. VII,  *  Cf. lect. prae-  ced. n. 13.  U  *  .  Cf. supra n. 8,  not. 7.  *  affirmari ratione suiipsius, vel ratione partis con-  tentae sub eo *; unde sufficit ad veritatem | eius  quod praedicatum uni parti conveniat (quod de-  signatur per signum. particulare); et ideo veritas  particularis affirmativae sufficit ad veritatem in-  definitae affirmativae. Et simili ratione veritas par-  ticularis  tae  negativae,  negativae sufficit ad veritatem indefini-  quia similiter potest aliquid  ne-  gari de universali vel ratione suiipsius, vel ratione  suae partis ^.  Utuntur autem quandoque philosophi indefi-  nitis negativis pro universalibus in his, quae per  se removentur ab universalibus; sicut et utuntur  indefinitis  affirmativis  pro  universalibus in his,  quae per se de universalibus praedicantur.  10. Deinde cum dicit: Si enim turpis est * etc.,  probat propositum per id, quod est ab omnibus  concessum. Omnes enim concedunt quod indefi-  Anc: s/ parti- tjva-sit  Vera *.  cularis sit vera. -  101  ABEY.  nita affirmativa verificatur, si particularis affirma-  Contingit autem accipi duas affirma-  tivas indefinitas, quarum una includit negationem  alterius, puta cum sunt opposita praedicata: quae  7944.: potes. quidem oppositio potest contingere * dupliciter. -  a  *  A: uno  modo.  quidem  θυ  Uno modo *, secundum perfectam contrarietatem ,  sicut turpis, idest inhonestus, opponitur probo, idest  honesto, et foedus, idest deformis secundum cor-  pus, opponitur pulchro. Sed per quam rationem  ista affirmativa est vera, homo est probus, quodam  homine existente probo, per eamdem rationem  sumendam particulariter, pro universaliter, quia particularis propositio  affirmativa est indignior affirmativa universali, et indefinita stat pro indi-  gniori. Id patet ex supra dictis in hoc numero. Sed non quia propositio  affirmativa particularis indignior est universali, inquit s. Thomas, pro-  positio indefinita affirmativa sumenda est pro particulari, sed alia ra-  tione, nempe quia de universali. potest aliquid affirmari etc.  V) Quia similiter potest... vel ratione suae partis.— Edit. Piana ex  LECT.'XI  55  ista est vera, homo est turpis, quodam homine  existente turpi. Sunt ergo istae duae verae simul,  homo est probus, homo est turpis; sed ad hanc,  homo est turpis, sequitur ista, homo non est probus;  ergo istae duae sunt simul verae, homo est pro-  bus, homo non est probus: et eadem ratione istae  duae, homo est pulcher, homo non est pulcher. —  Alia.  autem.  oppositio attenditur secundum. per-  fectum. et imperfectum, sicut. 7overi opponitur  ad motum. esse, et fieri ad factum esse: unde ad  fieri sequitur non esse eius quod fit in. perma-  nentibus, quorum esse est perfectum; secus autem  est in successivis, quorum esse est imperfectum *.  Sic. ergo haec ' est. vera, homo est albus, quodam  homine existente albo; et pari ratione, quia qui-  dam homo fit albus, haec est vera, homo * fit  albus; ad quam sequitur, homo non: est albus.  Ergo istae duae sunt simul verae, homo est albus,  homo .non. est. albus.  11.  Deinde cum dicit: Videbitur. autem etc. ,  excludit id quod faceret dubitationem circa prae-  dicta; et dicit quod subito, id est primo aspectu  videtur  hoc  esse  inconveniens,  quod  dictum  quia hoc quod dico, homo non est albus,  videtur idem significare cum hoc quod est *, nul-  lus homo est albus. Sed ipse hoc removet di-  cens  quod neque idem significant neque ex  necessitate sunt simul vera *, sicut ex praedictis  manifestum est.  oscitantia typographi legit; vel rationis suae partis.- BCE: quia similiter  contingit aliquid negari (AE negare)... vel ratione suae partis. Et ita  A, nisi quod habet, ratione partis.— D: quia similiter potest aliquid ne-  gativam (corrupte pro negari)... vel ratione suae partis.— Supra legimus  cum codd.: sed quia... vel ratione partis contentae sub eo: nam haec  lectio .conformior est iis quae sequuntur. P.: sed quia... vel ratione con-  tenti sub eo.  *  Codd.:  quae  habent esse im-  perfectum.  *nc.-P.:  dam homo.  *  qui-  ABE: quod dico.  *  Simul ex ABE  (Cf. text.).  56  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO DUODECIMA  QUOD UNI AFFIRMATIONI UNA SOLA NEGATIO OPPONITUR  "We d  Φανερὸν δὲ ὅτι καὶ μία ἀπόφασις μιᾶς χαταφάσεώς ἐστι"  τὸ γὰρ αὐτὸ δεῖ ἀποφῆσαι τὴν ἀπόφασιν, ὅπερ κατέ-  σεν ἡ κατάφασις, καὶ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ, ἢ τῶν καθ᾽  ἕχαστά τινος, ἢ ἀπὸ τῶν καθόλου τινός, ἢ ὡς κα-  θόλου, ἢ ὡς μὴ καθόλου.  Λέγω δὲ; οἷον ἔστι Σωχράτης λευχός, οὐχ ἔστι Σωχρά-  τῆς λευχός. "Edw δὲ ἄλλο τι ἢ ἀπ᾽ ἄλλου τὸ αὐτό,  οὐχ ἡ ἀντιχειμένη, ἀλλ᾽ ἔσται ἐχείνης ἑτέρα. Τῇ δὲ,  πᾶς ἄνθρωπος λευχός, ἡ, οὐ πᾶς ἄνθρωπος λευχός"  τῇ δέ, τὶς ἄνθρωπος λευχός, ἡ, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευ-  χός: τῇ δὲ; ἔστιν ἄνθρωπος λευχός, ἡ, οὐχ ἔστιν  ἄνθρωπος λευχός.  ᾽  ,  2  :  ,  £25  5 -]  Ὁ  τι  μὲν οὖν pio XO TO QE μιὰ ἀποφᾶσις ἀντίχειται  ἀντιφατικῶς, καὶ τίνες εἰσὶν αὗται, εἴρηται: καὶ ὅτι  αἱ  ἐναντίαι ἄλλαι, καὶ τίνες εἰσὶν αὖται: καὶ ὅτι  τίς  οὐ πᾶσα ἀληθὴς 7| ψευδὴς ἀντίφασις, καὶ διὰ  χαὶ πότε ἀληθὴς ἢ ψευδής.  Μία δέ ἐστι κατάφασις xal ἀπόφασις ἡ ἕν καθ᾽ ἑνὸς  σημαίνουσα, Ti καθόλου ὄντος χαθόλου, ἢ μη ὁμοίως,  οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός ἐστιν, οὐκ ἔστι πᾶς ἄνθρω-  πος λευχός: ἔστιν ἄνθρωπος λευκός, οὐχ ἔστιν ἄνθρω-  πος Asuxóe* οὐδεὶς ἄνθρωπος λευχός" ἔστι τις ἄνθρω-  πος λευχός᾽ εἰ τὸ λευχὸν ἕν σημαίνει.  Εἰ δὲ δυοῖν ἕν ὄνομα κεῖται, ἐξ ὧν μή ἐστιν ἕν,  οὐ μία  κατάφασις, οὐδὲ ἀπόφασις μία"  οἷον, εἴ τις θεῖτο ὄνομα ἱμάτιον ἵππῳ καὶ ἀνθρώπῳ, τὸ  ἔστιν ἱμάτιον Acuxóv , αὕτη οὐ μία κατάφασις, οὐδὲ  ἀπόφασις μία.  Οὐδὲν γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ἔστιν ἵππος καὶ ἄν-  θρωπος λευχός “. Τοῦτο δὲ οὐδὲν διαφέρει τοῦ εἰπεῖν,  ἔστιν ἵππος λευχός, x«i ἔστιν ἄνθρωπος λευχός. Εἰ  οὖν αὖται πολλὰ σημαίνουσι χαὶ εἰσὶ πολλαί, δῆλον  ὅτι χαὶ ἡ πρώτη ἤτοι πολλὰ ἢ οὐδὲν σημαίνει: οὐ  γάρ ἐστιν ὁ τὶς ἄνθρωρος ἵππος.  Ὥστε οὐδ᾽ ty ταύταις ἀνάγκη; τὴν μὲν ἀληθῆ, τὴν δὲ  ψευδῇ εἶναι ἀντίφασιν.  SyNoPsis. — 1. Argumentum et divisio textus.— 2. Unius af-  firmationis est una negatio sola, quamvis sint plura oppositio-  num genera.- 3. Ratio est, quia negatio ideo opponitur affirma-  tioni, quia negat idem, et eodem modo, quod affirmatio ponit,  et  4.  nihil aliud. Haec autem negatio non potest esse nisi una.—  Manifestatur exemplis de subiecto tum singulari, tum uni-  versali universaliter sumpto, tum universali particulariter sum-  pto, tum indefinito.— 5. Solvitur difficultas quoad propositiones  indefinitas, inter quas non est proprie oppositio, nisi quando af-  firmatio et negatio sunt circa idem, uti accidit quando propo-  sitio est in materia necessaria (Cf. lect. xu, n. 3), et ideo prae-  yostquam Philosophus distinxit diver-  γε: quomodo.  *  *  Infra n. 7.  Propositum de-  est in codd.  sos modos oppositionum in enuncia-  NB tionibus, nunc intendit ostendere quod  (di^yuni affirmationi una negatio opponitur,  et circa hoc duo facit: primo, ostendit quod uni af-  firmationi una negatio opponitur; secundo, osten-  dit quae * sit una affirmatio vel negatio; ibi: Una  autem affirmatio * etc. Circa primum tria facit:  primo, proponit quod intendit; secundo, manifestat  propositum *; ibi: Hoc enim idem etc.; tertio, epi-  logat quae dicta sunt; ibi: Manifestum est ergo etc.  «) Οὐδὲν... etc. ἢ ἔστιν ἵππος καὶ ἄνθρωπος λευχός. Ita Theodorus  Waitz (Aristotel. Organon., pars prior, Lipsiae 1844, pag. 129), quem  sequitur Didot. In editione stereotypa, Lipsiae 1872, et in antiquioribus  editionibus legitur: Οὐδὲν γὰρ διαφέρει τοῦτο τοῦ εἰπέϊν, ὅτι ἐστὶν ἄν-  : Manifestum est autem. quoniam una negatio unius affir-  mationis est:  hoc enim idem oportet negare negationem quod affirmavit  affirmatio, et de eodem, vel de aliquo singularium, vel  de aliquo universalium, vel universaliter, vel non uni-  versaliter.  Dico autem, ut est, Socrates est albus, non est Socrates al-  bus. Si autem aliud aliquid de eodem, vel de alio idem,  non opposita erit, sed ab ea diversa. Huic autem quae  est,  omnis homo albus est, contradicit illa, quae est:  non omnis homo albus est, illi autem quae est, aliquis  homo albus est, illa quae est, nullus homo albus est;  ilii autem quae est, homo albus est, illa quae est,  homo albus non est.  Quod igitur una affirmatio uni negationi opponitur con-  tradictorie, et quae sunt hae, dictum est; et quod sunt  aliae contrariae, et quae sunt hae, dictum est; et quod  non omnis vera vel falsa contradictio, et quare et quando  vera vel falsa.  * Una autem affirmatio et negatio est, quae unum de uno  significat, vel cum sit universale universaliter vel non  universaliter ut, omnis homo albus est, non omnis  homo albus est, nullus homo albus est, quidam homo  albus est, si album unum significat.  Si vero duobus unum nomen positum est, ex quibus non  est unum, non est una affirmatio vel negatio;  ut, si quis ponat hoc nomen tunica homini et equo et dicat,  tunica est alba, haec non est una affirmatio nec una  negatio.  Nihil enim differt haec, quam dicere, est homo albus et  est  equus albus. Si ergo hae multa significant et sunt  plures, manifestum est quoniam et prima multa vel  nihil significat: neque enim aliquis est homo equus.  Quare nec in his necesse est hanc quidem contradictionem  veram esse, illam vero falsam,  dicatum per se convenit subiecto, vel quando subiectum est  singulare.- 6. Epilogus.— 7. Unitas affirmationis vel negationis,  sine qua non datur oppositio, requirit unitatem significationis ,  seu rei significatae tum ex parte subiecti tum ex parte praedicati;  sive haec unitas sit universalis, sive particularis, sive indefinita.-  8. Non sufficit autem unitas nominis; excepto casu in quo prae-  dicatum referatur ad vocem.- 9. Res declaratur exemplis et ra-  tione probatur.— 10. Corollarium. In affirmationibus et negatio-  nibus aequivoci subiecti non oportet unam esse veram et alte-  ram falsam, quia negatio et affirmatio possunt non esse circa  idem.  2. Dicit ergo primo, manifestum esse quod unius  affirmationis est una negatio sola. Et hoc quidem  fuit necessarium hic dicere *: quia cum posuerit  plura oppositionum genera, videbatur quod uni  affirmationi duae negationes opponerentur; sicut  huic affirmativae, omnis homo est albus, videtur,  secundum praedicta, haec negativa opponi, nullus  homo est albus, et haec, quidam homo non est  albus. Sed si quis recte consideret huius * affirma-  tivae, omnis homo est albus, negativa * est sola  ista, quidam homo non est albus, quae solummodo  θρωπος καὶ ἵππος λευχός. Quae autem sequuntur, Τοῦτο etc. usque ad  λευχός inclusive, omittuntur in versione latina: quinimo ex duabus sen-  tentis efficitur hoc modo una: Οὐδὲν γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπέϊν, ἔστιν  ἵππος λευχός, καὶ ἔστιν ἄνθρωπος λευχός.  *  *  *  *  Seq. c. vir.  ABE: dici,  Codd.- r.: huic.  ABC: "tegatio.  CAP. VIII, LECT. XII  *  BCDE.- P.: deQui-  pollentia.- A: in  sua aequipollen-  tia.  subiectum  est  57  universale indefinite sumptum et .  dicit quod isti. affirmationi, omo est albus, op-  ponitur tanquam propria eius negatio illa quae  est, non est homo albus? .  *  Cf. lect. prae-  ced., n. 9.  *  *  Lect. ix, n. 8.  g: sed negatio  diversa.  *  Cf. lect. x, n.13.  removet ipsam, ut patet ex sua aequipollenti*, quae  est, non omnis homo est albus. Universalis vero ne-  gativa includit quidem in suo intellectu negationem  universalis affirmativae, in quantum includit par-  ticularem negativam *, sed supra hoc aliquid addit,  in quantum scilicet importat non solum remotio-  nem universalitatis, sed removet quamlibet par-  tem eius. Et sic patet quod sola una est negatio  universalis affirmationis: et idem apparet in aliis.  3. Deinde cum dicit: ZZoc enim etc., manifestat  propositum: et primo, per rationem; secundo, per  exempla; ibi: Dico autem, ut est Socrates albus.  Ratio autem sumitur ex hoc, quod supra dictum  est * quod negatio opponitur affirmationi, quae est  eiusdem de eodem: ex quo hic accipitur 7 quod  oportet negationem negare illud idem praedicatum,  quod affirmatio affirmavit et de eodem subiecto,  .  sive illud subiectum sit aliquid singulare, sive ali-  quid universale, vel universaliter, vel non uni-  versaliter sumptum ; sed hoc non contingit. fieri *  nisi uno (modo, ita scilicet ut negatio neget id  quod affirmatio posuit, et nihil aliud; ergo uni  affirmationi opponitur una sola negatio.  4. Deinde cum dicit: Dico autem, ut est. etc.,  manifestat propositum per exempla. - Et primo, in  singularibus: huic enim affirmationi, Socrates est  albus, haec sola opponitur, Socrates non est albus,  tanquam eius propria negatio. Si vero esset aliud  praedicatum vel aliud subiectum, non esset ne-  gatio opposita, sed omnino diversa *; sicut ista,  Socrates non est musicus, non opponitur ei quae est,  Socrates est albus; neque etiam illa quae est, Plato  est albus, huic quae est, Socrates non est albus.  Secundo, manifestat idem quando subiectum  affirmationis est universale universaliter sumptum;  sicut huic affirmationi, omnis homo est albus, oppo-  nitur sicut propria eius negatio ?, non omnis homo  est albus, quae aequipollet particulari negativae.  Tertio, ponit exemplum quando affirmationis  subiectum est universale particulariter sumptum:  et  dicit quod huic affirmationi, a/iquis homo est  albus, opponitur tanquam eius propria negatio,  nullus homo est albus. Nam nullus dicitur, quasi  non  ullus, idest, non aliquis *.  Quarto, ponit exemplum quando affirmationis  B) Sola una est negatio universalis affirmationis: et idem apparet  in aliis.- Affirmationis esse legendum indicatur ab his quae praemissa  sunt in principio huius numeri, et ita revera legunt codd. omnes. Edit.  Piana habet affirmativae. - Codex D plura hic interserit; legit enim: ef  sic patet quod sola una (negatio unius est affirmationis. Supple in  eodem genere; ut in contrarie oppositionis (sic) ad li omnis opponitur  nullus; in. contradictionis (sic) autem, ad li omnis opponitur quidam  non, vel non omnis, quod idem) est negatio universalis affirmationis ; et  idem apparet in aliis (Fol. 216 vers., col. 1). — Etiam praecisione facta  a repetitione verborum , negatio unius est affirmationis, et a confusione  qua haec omnia congeruntur, facile intelligitur ex verbo, Supple, ea quae  intra parenthesim clausimus non esse textus s. Thomae sed alicuius  adnotatoris, quae postea indoctus amanuensis ex margine textui inseruit.  y) Ex quo hic accipitur. Lectio est codd. ACD, quae vera videtur.  Edit. Piana: in quo hic accipit, sed non bene; ut patet ex processu argu-  mentativo s. Thomae. — BE: ex quo hic accipit. — Infra vero cum codd.  legimus: negare illud idem praedicatum etc.— P.: negare idem prae-  dicatum... sit aliquid singulare, sive aliquid universale, sive aliquid  universale universaliter vel non universaliter sumptum. Et ita Ven. edd.  9) Opponitur sicut propria eius negatio. lta legimus cum codd.  ACDE. Minus bene ed. Piana habet: opponitur eius propria negatio. —  Cod. B: sicut propria negatio. Et ita infra (Quarto ponit) tum B tum C.—  Supra vero (ante Secundo etc.) codd. ABCE habent: sicut ista, Socrates  non est musicus, non opponitur ei quae est, Socrates (B erronee, non  Opp. D. Tnuowax T. I.  5.  Sed videtur hoc esse contra id, quod supra  dictum est * quod negativa indefinita verificatur  simul cum indefinita affirmativa; negatio autem  non potest verificari simul cum sua opposita af-  firmatione, quia non contingit de eodem affir-  mare et negare.  Sed ad hoc dicendum quod oportet quod hic  dicitur intelligi quando negatio ad idem refertur  quod affirmatio continebat; et hoc potest esse du-  pliciter: uno modo, quando affirmatur aliquid inesse  homini ratione sui ipsius (quod est per se de eodem  praedicari), et hoc ipsum negatio negat; alio modo,  quando aliquid affirmatur de universali ratione sui  singularis, et pro eodem de eo * negatur.  6. Deinde cum dicit: Quod igitur una affir-  malio * etc., epilogat quae dicta sunt, et concludit  manifestum esse ex praedictis quod uni affirma-  tioni opponitur una negatio; et quod oppositarum  affirmationum et negationum aliae sunt contra-  riae, aliae contradictoriae; et dictum est quae sint  utraeque. Tacet autem de subcontrariis, quia non  sunt recte oppositae, ut supra dictum est*. Dictum  est  etiam quod non omnis contradictio * est vera  vel falsa; et sumitur hic large contradictio pro  qualicumque oppositione affirmationis et negatio-  nis: nam in his quae sunt vere contradictoriae  semper una est vera, et* altera falsa. Quare autem  in quibusdam oppositis hoc non verificetur, di-  ctum est supra *; quia scilicet quaedam non sunt  contradictoriae, sed contrariae, quae possunt simul  esse falsae. Contingit etiam * affirmationem et ne-  gationem non proprie opponi; et ideo contingit  eas esse veras simul. Dictum est autem * quando **  altera semper est vera, altera autem falsa, quia  scilicet in his quae vere sunt contradictoria.  7. Deinde cum dicit: Una autem affirmatio etc.,  ostendit quae sit affirmatio vel negatio una. Quod  quidem iam supra dixerat *, ubi habitum est quod  una est enunciatio, quae unum significat; sed quia  enunciatio, in qua aliquid praedicatur de aliquo uni-  versali universaliter vel non universaliter, multa 5  est) est albus; neque etiam ista (BCE, illa) Plato non est albus: cae-  teris omissis. Item cod. D: sicut ista... Socrates est albus, neque quae  est illa quae est, Plato non est albus. Omnes igitur isti codices habent  in sensu negativo exemplum de Platone, et omittunt verba: huic quae  est, Socrates non est albus. Genuina mihi videtur lectio codd. ABCE.  Est enim probandum per exempla de singularibus quod uni affirmationi  non opponitur nisi una negatio. Et probatur hoc modo. Sit propositio  affirmativa, Socrates est albus; ei non opponitur ista, Socrates non est  musicus, quia non est de eodem praedicato; sed neque etiam ei oppo-  nitur ista: Plato non est albus, quia non est de eodem subiecto. Porro  hoc totum magis breviter et dilucide quam Piana traditur a citatis codd.:  sicut ista, Socrates non est musicus, non opponitur ei quae est, So-  crates est albus; neque etiam ista, Plato non est albus.  c) Deinde cum dicit: Quod igitur una affirmatio. — Codd. ABC:  deinde cum dicit: manifestum est ergo. Haec lectio non est conformis  versioni quae textui adnectitur, sed est tamen ea ipsa quae habetur in  versione quae est in cod. A, et in cod. Ragusino, quem penes me habeo, in  quo est antiqua versio Organi Aristotelis. S. Thomas horum codd. lectione  usus est, ut patet ex n. 1.— Textus habet Quod igitur etc. : Ὅτι piv οὖν etc.  t) Praedicatur de aliquo universali universaliter vel non universa-  liter, multa etc.- Codd. ACDE: praedicatur de aliquo universali univer-  saliter multa sub se continet, intendit ostendere quod hoc non impedit  unitatem (C de) enunciationis. — Cod. B: praedicatur de aliquo uni-  versali multa sub se continet, intendit ostendere quod hoc non impedit  8*  *  Codd. - r. erro-  nee:  anon  est albus.  *  homo  Lect. xr, n. 8,  seq.  *  *  *  p: de eodem.  Lect. x1, n. 2.  Ib. n. 8, seq. -  Aerronee: quod  omnís contradi-  ctio.  *  *  *  Et ex codd.  [b. n. 6.  Codd. - ».: au-  tem.  51b. It. 7.  **  ABCE.-P.: Quod.  *  Lect. vill, n. 13,  seq.  58  sub se continet, intendit ostendere quod per hoc  non impeditur unitas enunciationis. Et circa hoc  duo facit: primo, ostendit quod unitas enunciationis  non impeditur per multitudinem, quae continetur  PERI HERMENEIAS LIB. I  genus et differentia, quae sunt partes definitionis:  sive sint partes integrales alicuius compositi *, sicut  ex  *  ABCD: Sub uno  universali.  ** Nempe univo-  ca ratio | Cf.lect.  V,n.19;et  lect. vIII,  n.  *  6j.  Nempe zomine  aequivoco (Conf.  ib.].  ** Primo ex codd.  * ACE : aut etiam. -B:  .  Qut et. - D:  Qut. -Sequens et-  iam omitt. a C  *  pc: non est ho-  mo  albus;  sed  non bene.-4: qui-  dam homo mon  est albus.  *  Codd.- ».: sub-  divisa.  *  Codd. - p. : sub  uno communi.  *  Ex dictis ex nc  D. - A: €x dictis  manifestum.- €:  ex  praedictis.  *  Codd.-».: sub  universali.  *  Codd. - r.: mul-  ta differentia.  *  gc:  sicut  ge-  nus et differentia  sunt partes etc.  süb universali  *,  cuius ratio una est **; secundo,  ostendit quod impeditur unitas enunciationis per  »multitudinem, quae continetur sub sola nominis uni-  tate *; ibi: Si vero duobus etc. - Dicit ergo primo **  quod una est affirmatio vel negatio cum unum si-  gnificatur de uno, sive illud unum quod subiicitur  sit universale universaliter sumptum sive non sit  aliquid tale, sed sit universale particulariter sum-  ptum. vel * indefinite, aut etiam si subiectum sit  singulare. Et exemplificat de diversis: sicut uni-  versalis ista affirmativa est una, omnis homo est  albus; et similiter particularis negativa quae est  eius negatio, scilicet non est omnis homo albus *.  Et subdit alia exempla, quae sunt manifesta. In  fine autem apponit quamdam conditionem, quae  requiritur ad hoc quod quaelibet harum sit una,  si scilicet album, quod est praedicatum, significat  unum: nam sola multitudo praedicati impediret  unitatem enunciationis. Ideo autem universalis pro-  positio una est, quamvis sub se multitudinem sin-  gularium comprehendat, quia praedicatum non  attribuitur multis singularibus, secundum quod  sunt in se divisa *, sed secundum quod uniuntur  in uno communi *.  8. Deinde cum dicit: Si vero duobus etc., osten-  dit quod sola unitas nominis non sufficit ad uni-  tatem enunciationis. Et circa hoc quatuor facit:  primo, proponit quod intendit; secundo, exempli-  ficat; ibi: Ut si quis ponat etc.; tertio, probat; ibi:  Nihil enim differt etc.; quarto, infert corollarium ex  dictis *; ibi: Quare nec in his etc.- Dicit ergo primo  quod si unum nomen imponatur duabus rebus, ex  quibus non fit unum, non est affirmatio una. Quod  autem dicit, ex quibus non fit unum, potest intelligi  dupliciter. Uno modo, ad excludendum hoc quod  multa continentur sub uno universali *, sicut Aomo  et  equus sub animali: hoc enim nomen animal  significat utrumque, non secundum quod sunt  multa et differentia * ad invicem, sed secundum  quod uniuntur in natura generis. - Alio modo, et  melius, ad excludendum hoc quod ex multis par-  tibus fit unum, sive sint partes rationis, sicut sunt *  unitatem de enunciationibus. Et de enunciationibus certe scribere volebat  amanuensis cod. C. — Lectio codd. ACDE quoad suam primam partem vi-  detur indicata a prima thesi, quae pro responsione ad dubium propositum  immediate subnectitur, nempe quod unitas enunciationis non impeditur  per multitudinem quae continetur sub uno universali, vel sub universali,  ut ipsamet Piana legit. Hinc in lectione Piana: praedicatur de aliquo uni-  versaliter vel non universaliter etc. subintelligitur, universali, nempe ,  praedicatur de aliquo universali universaliter etc., ut supra n. 3 dictum  est, et in hoc ipso n. iterum ponitur (Cf. lect. vir, n. 16): nisi enim subintel-  ligatur, propositio posset habere hunc sensum in secunda parte disiunctio-  nis: de aliquo... vel non universaliter (et ideo etiam singulariter) multa  sub se continet, Q 10d est falsum,— Quoad vero alteram partem (intendit  ostendere etc.) lectio codd. potest adoptari, sed potest etiam retineri Piana.  x) Tunica est alba. Codd. ACE addunt immediate: vel tunica non  est alba, quae verba non habentur neque in ed. Piana, neque in codd.  BD. Porro lectio, quam cum hisce codd., P. et Ven. edd. conservamus,  est omnino conformis textui Aristotelis; sed ea quae adduntur ab ACE  continent exemplum de negata unitate propositionis etiam negativae et  subintelliguntur ex his quae immediate sequuntur, non est affirmatio una,  neque negatio una. — Codex E. habet: neque negatio una; et est optima  lectio, quam sequor loco Pianae et aliorum codd.: neque negatio: sermo  enim impraesentiarum est non de enunciatione simpliciter affirmativa vel  negativa, sed de unitate affirmationis et negationis (Cf. text. Aristot. ).  lapidibus et lignis fit domus. Si ergo * sit tale  praedicatum quod attribuatur rei, requiritur ad  unitatem enunciationis quod illa multa quae signi-  ficantur, concurrant * in unum secundum aliquem  dictorum modorum; unde non sufficeret sola uni-  tas vocis. Si vero sit tale praedicatum quod refe-  ratur ad vocem, sufficiet unitas vocis; ut si dicam,  canis est: nomen.  9. Deinde cum dicit: Ut si quis ponat etc., exem-  plificat quod dictum est, ut si aliquis hoc nomen  tunica  imponat ad significandum hominem et  equum: et sic, si dicam *, £unica est alba ", non  est affirmatio una, neque negatio una.  Deinde cum dicit: Nhi] enim differt etc., probat  quod dixerat tali ratione. Si funica significat homi-  nem et equum, nihil differt si dicatur, tunica est  alba, aut si dicatur, homo est albus, et *, equus est  albus; sed istae *, homo est albus, et equus est albus,  significant-multa et sunt plures enunciationes; ergo  etiam ista, unica est alba, multa significat. Et hoc  si significet * hominem et equum ut res diversas: si  vero significet hominem et equum ut componen-  tia unam rem ^, nihil significat, quia non est ali-  qua res quae componatur ex homine et equo.  Quod autem dicit quod non differt dicere, fu-  nica est alba, et, homo est albus, et, equus est albus,  non est intelligendum quantum ad veritatem et  falsitatem. Nam haec copulativa, omo est albus  et equus est albus, non potest esse vera nisi utraque  pars sit vera: sed haec, /unica est alba, praedicta  positione facta *, potest esse vera etiam altera exi-  stente falsa *; alioquin non oporteret distinguere  multiplices propositiones ad solvendum rationes  sophisticas. Sed hoc est intelligendum quantum  ad unitatem et multiplicitatem *. Nam sicut cum  dicitur, homo est albus et equus est albus, non  invenitur aliqua una res cui attribuatur praedica-  tum; ita etiam nec cum dicitur, funica est alba.  10.  Deinde cum dicit: Quare nec in his etc.,  concludit ex praemissis quod nec in his affirma-  tionibus et negationibus, quae utuntur subiecto  aequivoco, semper oportet unam esse veram et  aliam falsam, quia scilicet negatio potest aliud ne-  gare quam * affirmatio affirmet.  0) Ut componentia unam rem etc. Ita legunt codd.; et est praefe-  renda haec lectio Pianae, utpote unam rem. Optime enim concordat  lectio codd. cum iis quae sequuntur: "on est aliqua res quae compo-  natur ex homine et equo.— Supra cod. A habet: ergo etiam ista, tu-  nica est alba, si album multa significat. Et hoc etc.  t) Quia scilicet negatio potest... quam etc. — Unus cod. B: quia sci-  licet negatio non potest... quam etc. Sed est lectio falsa: tunc enim  propositionum unam oportet esse veram, alteram falsam, quando affirma-  tio et negatio sunt circa idem (Cf. lect. ix, n. 8 seq.); at ubi propositionum  subiectum sit nomen aequivocum, ut hic supponitur, affirmatio et negatio  possunt cadere supra diversas subiecti significationes; proinde non opor-  tet ut una propositio sit vera et altera falsa. — Codex E immediate post  illa verba a/firmatio affirmet, addit: Explicit liber primus periarme-  nias. — Incipit liber secundus periarmenias. Utrum id quod dictum est  supra de oppositione enunciationum et de earum veritate et falsitate  inveniatur in omnibus enunciationibus (fol. 223 verso, col. 1).— Cur haec  apponatur adnotatio non facile dixeris, et amanuensis ipse ignorabat. Nam  in fine lect. xv, qua revera terminatur primus liber Peri hermeneias, iuxta  positam a Scholasticis huius Operis divisionem, iterum, sui immemor,  amanuensis scribit:- Explicit expositio primi libri periarmenias, ubi  agitur de enunciatione simpliciter considerata. — Incipit expositio se-  cundi libri. Ubi agitur de enunciatione secundum quod diversificatur  per aliquid. sibi additum (fol. 229 vers., col. 2).  *  Codd.- p.: com-  positionis.  *  Codd.-».: sí  vero.  *  ABE. -P.: CHf-  rant.- c inepte:  continent. - p er-  ronee:  contra-  ria.  *  AC: ut si sic di-  catur.  *  *  A:  AC:  duae.  *  "  vel.  sed istae  Codd. - ».: et  hoc significat.  *ACE. - BP.: fd-  tione. - Si tunica  eyed significa-  ret  hominem et  equum,ut suppo-  situm est supra.  *  ABCD: vera; sed  80.  *  Codd. : multi-  tudinem.  CAP. IX, LECT. XIII  LECTIO DECIMATERTIA  DE VERITATE ET FALSITATE IN OPPOSITIS PROPOSITIONIBUS  SINGULARIBUS DE FUTURO IN MATERIA CONTINGENTI  "Ezi μὲν οὖν τῶν ὄντων καὶ γενομένων ἀνάγκη τὴν κα-  τάφασιν ἢ τὴν ἀπόφασιν ἀληθῆ ἢ ψευδῆ εἶναι: καὶ  ἐπὶ μὲν τῶν χα όλου ὡς καθόλου ἀεὶ τὴν μὲν dX,  τὴν δὲ ψευδῆ εἶναι. καὶ ἐπὶ τῶν καθ᾽ ἕκαστα, ὥσπερ  εἴρηται, ἐπὶ δὲ τῶν χαθόλου μιὴ καθόλου λεχϑ)έντων  οὐκ ἀνάγχη. Εἴρηται δὲ καὶ περὶ τούτων. ' Ext δὲ τῶν  καθ’ ἕκαστα καὶ μελλόντων οὐχ ὁμοίως.  *  *  [n his ergo et quae sunt et quae facta sunt necesse est af-  firmationem vel negationem veram vel falsam esse. In  universalibus quidem universaliter, semper hanc quidem  veram, illam vero falsam et in his quae sunt singula-  ria; quemadmodum dictum est. In his vero, quae in  universalibus non universaliter dicuntur, non est ne-  cesse. Dictum est autem et de his. In singularibus vero  et  E  E  4dp πᾶσα κατάφασις καὶ ἀπέφασις ἀληθὴς ἢ ψευδής,  χαὶ ἅπαν ἀνάγκη ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχξιν"  δ᾽  e  EN  P  ΔΟΡῚ:  ES  ἢ  “ῬΑ  Y  ὥστε εἰ ὁ μὲν φήσει ἔσεσ)αί τι, ὁ δὲ μὴ φήσει τὸ αὐτὸ   ποῦτο; δῆλον ὅτι ἀνάγχη ἀληθεύειν τὸν ἕτερον αὐτῶν,  εἰ πᾶσα χχτάφασις καὶ ἀπόφασις ἀληθὴς ἢ ψευδής.  "Auge γὰρ οὐχ ὑπάρξει ἅμα ἐπὶ τοῖς τοιούτοις"  εἰ vae ἀχηθὲς εἰπεῖν, ὅτι λευχόν, ἢ ὅτι οὐ λευχόν ἔστιν,  SAN  ἀνάγκη εἶναι λευχὸν ἢ οὐ λευχόν. Καὶ εἰ ἔστι λευχὸν  ἢ οὐ λευχόν, ἀληθὲς ἦν φάναι ἢ ἀποφάναι" καὶ εἰ peri  ὑπάρχει, ψεύδεται" καὶ εἰ ψεύδεται, οὐχ ὑπάρχει.  futuris non similiter.  Nam si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est, et  omne necesse est vel esse vel non esse:  quare si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non  dicat hoc idem ipsum, manifestum est quoniam ne-  cesse  matio  est  vel  verum dicere alterum ipsorum, si omnis affir-  negatio vera vel falsa est. Utraque enim  non erunt simul in talibus;  nam si verum est dicere quoniam est album vel non al-  bum, necesse est esse album vel non album; et si est  album vel non album, verum est affirmare vel negare;  Ὥστε ἀνάγχη, ἢ τὴν κατάφασιν, ἢ τὴν ἀπόφασιν  ἀληθῇ εἶναι, ἢ ψευδῆ. Οὐδὲν ἄρα οὔτε ἐστὶν, οὔτε  γίνεται, οὔτε ἀπὸ τύχης, οὔθ᾽, ὁπότερ ἔτυχεν, οὐδὲ  ἔσται, ἢ οὐκ ἔσται, ἀλλ ἐξ ἀνάγκης ἅπαντα, καὶ οὐχ  ὁπότερ ἔτυχεν" ἢ γὰρ ὁ φὰς ἀληθεύσει, ἢ ὁ ἀποφάς"  ὁμοίως γὰρ ἂν ἐγίνετο, ἢ οὐχ ἐγίνετο" τὸ γὰρ ὁπό-  τερ ἔτυχεν οὐδὲν μᾶλλον οὕτως, ἢ μηὴ οὕτως, ἔχει  ἢ ἕξει.  Ἔτι, εἰ ἔστι λευχὸν νῦν, ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν πρότερον,  ὅτι ἔσται λευκόν: ὧστε ἀεὶ ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν, ὁτιοῦν  τῶν γενομένων ὅτι ἐστὶν 7 ἔσται" Εἰ δὲ ἀεὶ ἀληθὲς  ἦν εἰπεῖν, ὅτι ἐστὶν ἢ ἔσται, οὐχ οἵἷόντε τοῦτο μὴ  εἶναι, οὐδὲ μὴ ἔσεσθαι" ὃ δὲ μὴ οἷόντε jo γενέσθαι,  ἀδύνατον e γενέσθαι: ὃ δὲ ἀδύνατον μὴ γενέσθαι,  ἀνάγκη γενέσθαι: ἅπαντα οὖν τὸ ἐσόμενα ἀναγκαῖον  γενέσται. Οὐδὲν ἄρα ὁπότερ ἔτυχεν, οὐδὲ ἀπὸ τύχης  ἔσται: εἰ  γὰρ ἀπὸ τύχης, οὐχ ἐξ ἀναγχης.  ᾿Αλλὰ μὴν οὐδ "ὡς οὐδέτερόν γξ ἀληθὲς ἐνδέχεται λέ-  γειν, οἷον, ὅτι οὔτε ἔσται; οὔτε οὐχ ἔσται  ὁ  πρῶτον μὲν γάρ, οὔσης τῆς χαταφάσεως ψευδοῦς, ἡ  ἀπόφασις οὐχ ἀληθής" καὶ ταύτης ψευδοῦς οὔσης.  τὴν κατάφασιν συμβαίνει μὴ ἀληθῆ εἶναι.  Καὶ πρὸς τούτοις, εἰ ἀληθὲς εἰπεῖν, ὅτι λευκὸν καὶ έγα,  δεῖ ἄμφω ὑπάρχειν' εἰ δὲ ὑπάρξει εἰς αὔριον, ὑπάρξει εἰς  αὔριον" εἰ δὲ μήτε ἔσται μήτε μὴ ἔσται εἰς αὔριον,  οὐκ ἂν εἴη τὸ ὁπότερ᾽ ἔτυχεν οἷον ναυμαχία" δέοι γὰρ  ἂν υμήτε γενέσθαι ναυμαχίαν αὔριον, μήτε μὴ γενέσθαι.  SyNoPsis. — 1. Argumentum textus.— 2. Iterantur tres divi-  siones propositionum secundum unitatem, qualitatem et quanti-  tatem.— 3. His adduntur quarta divisio secundum tempus, prout  nempe propositio est de praesenti, vel de praeterito, vel de fu-  turo; et quinta secundum materiam, seu secundum habitudinem  praedicati ad subiectum, ex qua diversa habitudine "propositio  est vel in materia necessaria sive naturali, vel in materia impos-  sibili sive remota , vel in materia possibili sive contingenti.- 4. In  enunciationibus de praesenti vel de praeterito, necesse est ut af-  firmatio vel negatio determinate sit vera vel falsa, quando propo-  sitiones contradictorie opponuntur (Nempe quando praedicatum  universaliter enunciatur de subiecto universali, vel praedicatur  aliquid de subiecto singulari; non autem quando praedicatum  non universaliter enunciatur de subiecto universali). — 5. Idem  dicendum est, spectata materia, quoad enunciationes, quae sunt  de futuro, dummodo sint de universalibus vel universaliter vel  non universaliter sumptis. — 6. Quaestio: utrum in enunciatio-  nibus singularibus de futuro in materia contingenti necesse sit  quod determinate una oppositarum sit vera et altera falsa.—  et  si non est, mentitur; et si mentitur, non est. Quare  necesse est, aut affirmationem aut negationem veram  esse  vel falsam. Nihil igitur neque est, neque fit, neque  a  ex  casu, neque ad utrumlibet, nec erit, nec non erit; sed  fecessitate omnia et non utrumlibet: aut enim qui  se  dicit verus est, aut qui negat; similiter enim vel fieret  vel non fieret; utrumlibet enim nihil magis sic vel non  sic  habet aut habebit.  Amplius, si est album nunc, verum erat dicere prius, quo-  niam erit album, quare semper verum fuit dicere quod-  libet eorum, quae facta sunt, quoniam est vel erit. Quod  si semper verum fuit dicere quoniam est vel erit, non  potest hoc non esse vel non futurum esse; quod autem  non potest non fieri, impossibile est non fieri, et quod  impossibile est non fieri, necesse est fieri; omnia ergo,  quae futura sunt, necesse est fieri. Nihil igitur utrum-  libet, neque casu erit: nam si casu, non ex necessitate.  At vero neque quoniam neutrum verum est contingit di-  cere, ut quoniam neque erit neque non erit:  primum enim cum sit affirmatio falsa, erit negatio non  vera: et cum haec sit falsa, contingit affirmationem esse  non veram.  Ad haec si verum est dicere, quoniam album est et ma-  gnum, oportet esse utrumque; si vero erit cras, oportet  esse  cras; si autem neque erit neque non erit cras,  non erit utrumlibet, ut navale bellum: oportebit enim  neque fieri navale bellum, neque non fieri.  7. Solvitur quaestio negative, quia secus omnia essent ex ne-  cessitate. — 8. Processus rationis aristotelicae, ex qua concluditur  triplex genus contingentium excludi ex opposita solutione quae-  stionis. — 9. Declaratur quod dictum est de triplici genere contin-  gentium, quae proveniunt ex casu, ex electione et ex naturd.—  De eo quod est ex electione, scilicet aequaliter se habens ad  esse  et  ad  non  esse, non potest determinate dici neque quod  erit, neque quod mon erit: secus non haberetur indifferentia  ad utrumlibet; et consequenter non haberetur electio.— το. Alia  ratione confirmatur esse impossibile non fieri, quae futura sunt, et  ideo omnia ex necessitate evenire, si ex propositionibus singula-  ribus de futuro una esset determinate vera et altera falsa. Ratio  est, quia ista duo sunt incompossibilia, quod aliquid vere dica-  tur  esse  et  quod mon sit. Si ergo ponitur verum esse id quod  dicitur de praesenti vel de futuro, non potest esse quin illud sit  praesens vel futurum. Sed quod non potest non fieri, necesse est  fieri. Ergo omnia quae futura sunt necesse esset fieri, seu omnia  ex necessitate evenirent. — 11. Dilucidatur eadem ratio declarando  quomodo futura sunt in causis: nempe in causa agente ex ne-  *  Cap. ix.  60  cessitate; in causa  PERI HERMENEIAS LIB. I  inclinata  ad  effectum determinatum, a quo  tamen producendo potest impediri; in causa indifferente et non  determinata potius ad unum quam ad aliud.— 12. At vero, ex  his non sequitur quod falsae sint propositiones de singularibus  zm  ABC  *  ostendit.  omittunt  Q9»)  y ostquam Philosophus determinavit de  JSyoppositione enunciationum et ostendit *  xxAgquomodo dividunt verum et falsum  p^oppositae enunciationes; hic inquirit  de  quodam quod poterat esse dubium, utrum  scilicet  id quod dictum est similiter inveniatur  in omnibus enunciationibus vel non. Et circa hoc  *  *  *  *  A: ponit  Num. 7.  A: circa quod.  a  Lect. vir, nn.  9,3; et lect. x;  n.  IO.  *  Codd.:  autem.  *  ACDE.- BP. CTTO-  nee: qualitatem.  *  *  Lect. vii, n. 8.  ABC: sed casus  verbi  etc.  lect.v, n.12.).  *  *  *  A:  dicitur.  A: risibilis.  A:  tur.  *  func.  AB: "ec per se  insit subiecto,nec  per serepugnet,  dicetur (B, dici-  tur).  *  ABCE.- P.: 6Ή11|71--  cationis.  duo facit: primo, proponit * dissimilitudinem ; se-  cundo, probat eam; ibi: Nam si omnis affirma-  lio * etc.  2. Circa primum * considerandum est quod Phi-  losophus in praemissis triplicem divisionem * enun-  ciationum assignavit, * quarum prima fuit ssecandum  unitatem enunciationis, prout scilicet enunciatio est  una  simpliciter vel coniunctione  tertia  ( Cf.  dice-  una; secunda  fuit secundum qualitatem, prout scilicet enunciatio  est affirmativa vel negativa; tertia * fuit secundum  quantitatem , * utpote quod enunciatio quaedam est  universalis, quaedam particularis, quaedam inde-  finita et quaedam singularis.  3. Tangitur autem hic quarta divisio enunciatio-  num secundum tempus. Nam quaedam est de prae-  senti, quaedam de praeterito, quaedam de futuro;  et haec etiam divisio potest accipi ex his quae supra  dicta sunt: dictum est enim supra * quod necesse  est  omnem enunciationem esse ex verbo vel ex  casu verbi; verbum autem est quod consignificat  praesens tempus; casus autem verbi * sunt, qui con-  significant tempus praeteritum vel futurum. Potest  autem accipi quinta divisio enunciationum secun-  dum materiam, quae quidem divisio attenditur  secundum habitudinem praedicati ad subiectum:  nam si praedicatum per se insit subiecto, dicetur *  esse enunciatio 7n materia necessaria vel naturali;  ut  cum dicitur, Aomo est animal, vel, homo est  risibile *. Si vero praedicatum per se repugnet  subiecto quasi excludens rationem ipsius, dicetur *  enunciatio esse in materia impossibili sive remota;  ut  cum dicitur, omo est asinus. Si vero medio  modo se habeat praedicatum ad subiectum, ut  scilicet nec per se repugnet subiecto, nec per se  insit, dicetur * enunciatio esse in maleria possibili  sive contingenti.  4. His igitur enunciationum * differentiis conside-  ratis, non similiter se habet iudicium de veritate  et  falsitate in omnibus. Unde Philosophus dicit,  ex  praemissis concludens, quod n his quae sunt,  idest  in  propositionibus de praesenti, ef zn his  quae facta sunt, idest in enunciationibus de prae- -  a) Triplicem divisionem. Ita edd. P. et Ven. 1526; at tum hic tum  in sequentibus non divisionem, sed differentiam habent edd. Venetae  saeculi XV et codd. Et, differentiam. legendum esse videtur ex seq. n. 4.  8) Ita in futuris sicut etc. - Cod. A corrupte legit: ita ut in futu-  ris sit vel in praeteritis vel in praesentibus. — Et infra (In contingenti etc.)  cum  cod. B: sicut in praesentibus vel (et vel habet C) praeteritis. De-  nique addit: in indefinitis utraque pars eius est vera (sed eius expungitur,  et in marzine poni videtur simul)... (n. 6) est quaedam similitudo (et ite-  rum similitudo, infra n. 10.) At similitudo est lectio erronea, ut patet ex  contextu. — Codex vero B, ob recursum eorumdem verborum, in praesen-  tibus vel praeteritis, omittit verba, in indefinitis etc. et prosequitur: ne-  cesse est quod altera etc., ut in 6  futuris in sensu coniunctivo, nempe quod utraque haec propositio  sit falsa, hoc erit et hoc non erit: primo quidem quia sunt con-  tradictoriae, quae non possunt esse simul falsae; deinde quia  secus  tolleretur id quod est ad utrumlibet.  terito, necesse est quod affirmatio vel negatio de-  terminate sit vera vel falsa. Diversificatur tamen  hoc, secundum diversam quantitatem enunciatio-  nis; nam in enunciationibus, in quibus de univer-  salibus subiectis aliquid universaliter praedicatur,  necesse est quod semper * una sit vera, scilicet af-  firmativa vel negativa, et altera falsa, quae scili-  cet  ei opponitur. Dictum est enim supra * quod  negatio enunciationis universalis in qua aliquid  universaliter praedicatur, est negativa non univer-  salis, sed particularis, et e converso universalis  negativa non est directe negatio universalis affir-  mativae, sed particularis; et sic oportet, secundum  praedicta, quod semper una earum * sit vera et  altera falsa in quacumque materia. Et eadem ratio  est  in enunciationibus singularibus, quae etiam  contradictorie opponuntur, ut supra habitum est *.  Sed in enunciationibus, in quibus aliquid praedi-  catur de universali * non universaliter, non est ne-  cesse quod semper una sit vera et altera sit falsa,  quia possunt ambae esse simul verae, ut supra  ostensum est *.  5.  Et hoc quidem ita se habet * quantum ad  propositiones, quae sunt de praeterito vel de prae-  senti: sed si accipiamus * enunciationes, quae sunt  de futuro, etiam similiter se habent quantum ad  oppositiones, quae sunt de universalibus vel uni-  versaliter vel non universaliter sumptis. Nam in  materia necessaria omnes affirmativae determina-  te sunt verae, ita in futuris sicut 7 in praeteritis et  praesentibus; negativae vero falsae. In materia  autem impossibili, e contrario. In contingenti vero  universales sunt falsae et particulares sunt verae,  ita in futuris sicut in praeteritis et praesentibus.  In  indefinitis autem, utraque simul. est vera in  futuris sicut in praesentibus vel praeteritis.  6. Sed in singularibus et futuris est quaedam  dissimilitudo.  Nam in praeteritis et praesentibus  necesse est quod altera oppositarum determinate  sit vera et altera falsa in quacumque materia; sed  in singularibus quae sunt de futuro hoc non est  necesse, quod una determinate sit vera et altera  falsa. Et hoc quidem dicitur * quantum ad mate-  riam contingentem: nam quantum ad materiam *  necessariam et impossibilem similis ratio est in  futuris singularibus, sicut in praesentibus et prae-  teritis. Nec tamen Aristoteles mentionem fecit de  materia contingenti, quia illa proprie ad singula-  ria pertinent " quae contingenter eveniunt, quae  p) Jlla proprie ad singularia pertinent etc.  — A : illa proprie.., se-  cundum universalium rationem. - Notandum quod nihil est adeo contin-  gens, quin in se aliquid necessarium habeat, ut s. Thomas ait p. I,  qu. Lxxxvi, artic. 1r. Sicut hoc ipsum quod est, Socratem currere, in  se  quidem contingens est, quia Socrates et poterat non currere et po-  test a cursu  ideo.  cessare, Sed habitudo cursus ad motum non est contin-  gens, sed necessaria: necessarium est enim Socratem moveri si currit;  et  supposito, quod Socrates currat, non potest non verificari re-  latio illa necessaria et universalis, non secus ac generis ratio necessario  verificatur in speciebus, et ratio speciei in individuis. Hinc contingentia  dupliciter possunt considerari: uno modo secundum quod contingentia  sunt; alio modo secundum quod in eis aliquid necessitatis invenitur  *  p  omittit sem-  per ; 8 omitt. ze-  cesse est..., us-  ue ad universa-  ;ter praedicatur  inclusive.  *  Lect. xt, n. 3,  seq.  *  Codd.- ».: quod  una earum sem-  per.  *  Lect. xt, n. 7.  *aBCp:  de uni-  versalibus ctc.  *  *  ]b. n. 8.  c: et haec qui-  dem ita se ha-  bent.  *  ABC.- P.: acci-  pimus:  61  non ita sit in re, sicut ipse affirmat vel negat; et  e  *  A: intentio, sci-  licet.  *A:in enuncia-  tionibus de futu-  ro  de singulari-  bus.  *  ag: et allera sit  falsa.  *  A:  utrumque ,  scilicet  a  *  ABC  opposi-  — ^ determinate est vera vel falsa ita in singularibus  et futuris sicut in aliis, consequens est quod omnia  necesse sit vel determinate esse vel mon esse.  Deinde cum dicit: Quare si hic quidem etc.  vel, si itaque hic quidem, ut habetur in graeco ?,  probat consequentiam praedictam. Ponamus enim  quod sint duo homines, quorum unus dicat aliquid  erronee :  negativis (Cf. le-  ct.xt, n. 8, seqq.).  AND  ὅδ: 4  *  2  *  ETC  mA  EP,  IIT  TM  TRAE]  Cf. lect. 1x, nn.  et &  Est  POTETE  EUH,  T  NE  NM  TRE  UR  Ae  e  PRIN  y  DUE  τ  ex codd.  converso, si non est ita in re * sicut ipse affir-  mat vel negat, sequitur quod affirmans vel ne-  gans mentiatur *.  8. Est ergo processus huius rationis talis. Si  necesse est quod omnis affirmatio vel negatio in  singularibus et futuris sit vera vel falsa, necesse  lio  CAP. IX, LECT. XIII  autem per se insunt vel repugnant, attribuuntur  singularibus secundum universalium rationes.  Circa hoc igitur versatur tota praesens intentio *:  Utrum in enunciationibus singularibus de futuro *  in materia contingenti necesse sit quod deftermi-  nate una oppositarum sit vera et altera falsa *.  7. Deinde cum dicit: Nam si omnis affirma-  etc., probat praemissam differentiam. Et circa  hoc duo facit: primo, probat propositum ducendo  ad inconveniens; secundo, ostendit illa esse im-  possibilia quae sequuntur; ibi: Quae ergo contin-  gunt inconvenientia* etc.- Circa primum duo facit:  primo, ostendit quod in singularibus et futuris non  semper potest determinate attribui veritas alteri op-  positorum; secundo, ostendit quod non potest esse  quod utraque * veritate careat; ibi: 47 vero neque  quoniam * etc.- Circa primum ponit duas ratio-  nes, in quarum prima ponit * quamdam cofisequen-  tiam, scilieet quod si omnis affirmatio vel negatio  est quod omnis affirmans vel negans determinate  dicat verum vel falsum. Ex hoc autem sequitur  quod omne necesse sit esse vel non esse. Ergo,  si omnis affirmatio vel negatio determinate sit  vera, necesse est omnia determinate esse vel non  esse. Ex hoc * concludit ulterius quod omnia sint  ex * necessitate. - Per quod triplex genus contin-  gentium excluditur.  9. Quaedam enim contingunt ut* in pauciori-  bus, quae accidunt a casu vel fortuna. Quaedam  vero se habent ad utrumlibet *, quia scilicet non  magis se habent ad unam partem, quam ad aliam,  et ista procedunt ex electione. Quaedam vero eve-  niunt ut in pluribus; sicut hominem canescere in  senectute, quod causatur ex natura. Si autem  omnia ex necessitate evenirent, nihil horum con-  tingentium esset. Et ideo dicit nihil est quantum  esse  futurum, puta quod Socrates curret, alius  vero dicat hoc idem ipsum non esse *- futurum;  supposita praemissa positione, scilicet quod in sin-  gularibus et futuris contingit alteram esse veram,  scilicet vel affirmativam vel negativam, sequetur  quod necesse sit quod * alter eorum verum dicat,  non autem uterque: quia non potest esse quod in  singularibus propositionibus futuris * utraque sit si-  mul vera, scilicet affirmativa et negativa: sed hoc  habet locum solum in indefinitis *. Ex hoc au-  tem quod necesse est alterum eorum verum di-  cere, sequitur quod necesse sit determinate vel  esse vel non esse. Et hoc probat consequenter:  quia ista duo se convertibiliter consequuntur ",  scilicet quod verum sit id quod dicitur, et quod  ita sit in re. Et hoc est quod manifestat conse-  quenter ^ dicens quod si. verum est dicere quod al-  bum sit, de * necessitate sequitur quod ita sit in re;  et.si verum est negare, ex necessitate sequitur  quod ita non sit. Et e converso *: quia si ita est  in re vel non est*, ex necessitate sequitur quod sit  verum affirmare vel negare. Et eadem etiam con-  vertibilitas apparet in falso: quia, si aliquis menti-  tur  falsum dicens, ex necessitate sequitur quod  (Cf. loc. cit., et ib. Commentar. Card. Caietani). Quaestio igitur quae im-  praesentiarum movetur a s. Thoma, ut ipse explicite - declarat, est de  rebus  contingentibus futuris prouti sunt contingentes, non autem de  earum rationibus universalibus, secundum quas in ipsis contingentibus  est  aliquid necessarium.  — Manifestum est autem quod vis quaestionis  tota est in adverbio determinate, cum inquiritur de veritate propositio-  num singularium de futuro in materia contingenti.  9) Vel, si itaque hic quidem, ut habetur in graeco. Ergo in graeco  exemplari quo utebatur, inquit Theodorus Vaitz, s. Thomas legebat non  ὥστε εἰ, sed εἰ γὰρ; quae est lectio codd. biblioth. Laurentianae et Mar-  cianae, uti refert laudatus Auctor (Op. cit. p. I, pagg. 129 in. notis, et 339  in scholiis).  —In cod. A legitur: deinde cum. dicit: si hic quidem etc.  vel, si itaque haec, ut habetur in. graeco.—B: deinde cum dicit, si ita-  que hic, probat etc. — D: si hic quidem... vel si itaque hic quidem. — E:  si hic quidem... vel si itaque hoc quidem.— C habet integram lectionem  Pianam, quam retinemus.  5  t) Sequetur quod necesse sit quod etc. Ita edit. Piana cum. Ὁ. --  ad ipsam permanentiam eorum quae permanent  contingenter; neque fit quantum ad productionem  eorum  quae  contingenter causantur; zéc casu  quantum ad ea quae sunt * in minori parte, sive  in  paucioribus; nec utrumlibet quantum ad ea  quae se habent aequaliter ad utrumque, scilicet  esse  non  vel non esse, et ad neutrum horum sunt de-  terminata: quod significat cum subdit, nec erit,  nec  erit.  De eo enim quod est magis determinatum ad  unam partem possumus determinate verum di-  cere  quod hoc erit vel non erit, sicut medicus  de convalescente vere dicit, is£e sanabitur, licet  forte ex aliquo accidente eius sanitas impedia-  tur.  est  Unde et Philosophus dicit in II. De genera-  tione * quod futurus quis incedere, non incedet.  De eo enim qui habet propositum determinatum  ad incedendum, vere potest dici quod zpse ince-  det, licet per aliquod accidens impediatur eius in-  cessus. Sed eius quod est ad utrumlibet proprium  quod, quia non determinatur magis ad unum  quam ad alterum, non possit de eo determinate  dici, neque quod erit, neque quod non erit. Quo-  modo autem sequatur quod nihil sit ad ufrum-  libet ex praemissa hypothesi, manifestat subdens  quod, si omnis affirmatio vel negatio determinate  Codd. ABCE legunt: sequetur de necessitate quod etc.; et est idem  sensus, uti patet.  C) In singularibus propositionibus futuris. In codd. deest futuris:  quod quidem non solum non est necessarium apponere, sed videtur  etiam superfluum: nam generica est hoc loco sententia expressa (nempe  non posse oppositas propositiones de singularibus esse simul veras), ad  probandum quod immediate supra dictum est, scilicet quod neque etiam  oppositae enunciationes de singularibus et futuris possunt esse simul verae.  ἢ) Ista duo se convertibiliter consequuntur etc. Ita recte codd. — Edit.  Piana omittit se, et non examussim reddit sensum de mutua consequu-  tione propositionum et rerum, quam s. Thomas inculcat. - Cod. B: ef  ex  hoc probat consequenter quod ista duo se convertibiliter sequun-  tur.  — Cod. C: et. hoc probat consequenter quod etc.  8) Et hoc est quod manifestat consequenter etc. Haec lectio est  codd,  — Edd. P. et Ven.: et hoc est quod manifestat consequenter di-  cens: Nam si verum est dicere etc. Nam si verum est dicere quod  album sit, ex necessitate etc.  — Codd. AC: dicens quia si verum etc.  *  sit.  A: SE nOn ila in  re  * ACDE. - BP.: ?/187i-  titur.  *Bc: ex hoc ergo.  *  A: Sunt de.-BCE:  sint de.  *  Ut omittitur ab  ACE.  * pg: utrumque, et  ita infra.  *  *  Sunt ex codd.  De generatio-  ne et corruptio-  216 cap. xi, n. I.-  Comment. s. Th.  lect. xr.  ae  62  sit vera, oportet quod vel ille qui affirmat vel  ille qui negat dicat verum; et sic* tollitur id quod  est  PERI HERMENEIAS LIB. I  quod non potest non fieri idem significat cum  eo  ad utrumlibet: quia, si esset aliquid ad utrum-  libet, similiter se haberet ad hoc quod fieret vel  non fierel*, et non magis ad unum quam ad al-  terum.  Est autem considerandum quod Philosophus  non  *  Supra in hoc  ipso num.  excludit hic expresse contingens quod est ut  in pluribus, duplici ratione. Primo quidem, quia  tale contingens non excludit quin altera opposi-  tarum enunciationum determinate sit vera et al-  tera falsa, ut dictum est *. - Secundo, quia remoto  contingenti quod est in paucioribus, quod a casu  accidit,  in  removetur  per  consequens  contingens  quod est ut in pluribus: nihil enim differt? id quod  est  est  quod est impossibile non fieri. Et quod im-  possibile  non  fieri  idem significat cum eo  quod est necesse fieri, ut in secundo plenius di-  cetur ^, Sequitur ergo ex praemissis quod omnia,  quae futura sunt, necesse est fieri. Ex quo sequi-  tur ulterius, quod nihil sit neque ad utrumlibet  neque a casu, quia illud quod accidit a casu non  est  ex  necessitate, sed ut in paucioribus; hoc au-  tem relinquit * pro inconvenienti; ergo et primum  est  falsum, scilicet quod omne quod est verum  esse, verum fuerit determinate dicere esse fu-  turum ἢ.  11.  Ad  cuius  *  p:  relinquitur.  *p: fuit verum  determinate esse  evidentiam considerandum est f"wrwm.  quod cum verum hoc significet ut dicatur aliquid  esse  quod est, hoc modo est aliquid verum, quo  habet esse. Cum autem aliquid est in. praesenti  habet esse in seipso, et ideo vere potest dici de  eo  quod est: sed quamdiu aliquid est futurum,  *  Cf. sup., n. 6. -  Anc  :  simitudi-  nem,sed erronee.  pluribus ab eo quod est in paucioribus,  nisi quod deficit in minori parte.  10. Deinde cum dicit: Amplius si est album etc.,  ponit secundam rationem ad ostendendum prae-  dictam dissimilitudinem *, ducendo ad impossibile.  Futurum non est  in seipso sed ali-  qualiter  causa.  "  in  sua  ABE,-P. : Qulem.  Cf. not. f.  "Βα:  de prae-  senli, antea ve-  rum fuerit.  *  Codd. : quae  iam facta sunt.  *  *  BC. - P.: quod.  AD: impossibi-  lia.- &: compos-  sibilia.  *  Esse deest in  ABC: imo ina de-  sunt etiam szgni-  Jicatione  sed est mendum.  nondum est in seipso, est tamen * aliqualiter in  sua causa: quod quidem contingit tripliciter. - Uno  modo, ut sic sit in sua causa ut ex necessilate ex ea  proveniat; et tunc determinate habet esse in sua  causa; unde determinate potest dici de eo quod  erit. - Alio modo, aliquid est in sua causa, ut quae  habet inclinationem ad suum effectum, quae ta-  men iZmpediri polest; unde et hoc determinatum  est in sua causa, sed mutabiliter; et sic de hoc  vere  dici potest, hoc erit, sed non per omnimo-  dam certitudinem. - Tertio, aliquid est * in sua causa  pure in potentia, quae etiam * non magis est de-  terminata ad unum quam ad aliud; unde relinqui-  tur  Si enim similiter se habet veritas et falsitas in  praesentibus et futuris, sequitur ut quidquid ve-  rum est de praesenti, etiam fuerit verum * de fu-  turo, eo modo quo est verum de praesenti. Sed  determinate nunc est verum dicere de aliquo sin-  gulari quod est album; ergo primo, idest ante-  quam illud fieret album, erat verum dicere quo-  niam hoc erit album. Sed eadem ratio videtur  esse in propinquo et in remoto; ergo si ante unum  diem verum fuit dicere quod hoc erit album,  sequitur quod semper fuit verum dicere de quo-  libet eorum, quae * facta sunt, quod erit. Si autem  semper est verum dicere de praesenti quoniam est,  vel de futuro quoniam * erit, non potest hoc non  esse  veri ;  vel non futurum esse. Cuius consequentiae  ratio patet, quia ista duo sunt incompossibilia *,  quod aliquid vere dicatur esse *, et quod non sit.  Nam hoc includitur in significatione veri, ut sit  id quod dicitur. Si ergo ponitur verum esse id  quod dicitur de praesenti vel de futuro, non po-  test  esse quin illud sit praesens vel futurum. Sed  t) Oportet quod vel ille qui affirmat vel ille qui negat dicat verum;  et sic etc. Exponit hic s. Doctor verba illa Aristotelis: ἢ γὰρ ὁ φὰς  ἀληθεύσει, ἢ ὁ ἀποφάς" ὁμοίως γὰρ etc. Porro Waitz lectioni ἀληθεύσει  (verum dicet) praefert ἀληθεύει (verum dicit). « Namque, ait, si legimus  »  Vv  ἀληθεύσει, non ex animo Aristoteles defendere videbitur sententiam,  uam ut refutaret veram esse posuit et suam fecit. Futurum tempus  ἀληθεύσει non aliter videtur explicari posse quam ita, ut Aristoteles di-  vy  vvv  cat: - Si igitur ponimus praestitutum esse quid verum sit in rebus futu-  ris, quid falsum (quod equidem non concedo), aut qui affirmat, aut qui  negat recte dicet, hoc est aut affirmantem aut negantem recte dicere  concedendum erit. — Quoniam autem habuimus tempus praesens vs. 3  »  »  οἵ 5, quod longe maiorem vim habet, idem hic quoque retinere non du-  bitavimus » (Aristotelis Organon graece, Ed. cit., pag. 340). Ut ut sit  de hac subtili interpretatione Waitz, mens Aristotelis manifesta est in  utraque lectione, consentiente eodem Auctore. — Tum Boethius tum  s. Thomas legunt ἀληθεύει.  x) Ad hoc quod fieret vel non fieret. Ita codd. omnes.  — Ed. Piana  cum Venetis edd.: ad hoc, fieri vel non fieri. Haec lectio sustineri  potest; sed quia prima et magis expedita est quoad formam, et aucto-  ritate nititur codd. sufficitur Pianae.  — Cod. A omittit illa verba: quia si  esset aliquid ad utrumlibet. Sed est mendum manifestum.  )) Nihil enim differt etc. — Codd. ABC: im hoc enim (A: nmihil  etiam; C corrupte: in hic) differt id quod est in pluribus ab eo quod  est semper et ex (A, de) necessitate, quod deficit in minori (A, in  minori corrigitur in maiori) parte. Quae lectio non est acceptanda. As-  signatur enim a s. 'Thoma ratio cur, remoto contingenti quod est ut in  paucioribus, removeatur contingens quod est ut in pluribus: quae ra-  tio est convenientia inter utrumque contingens. Extra igitur rem est le-  ctio codd. ABC, per quam contingens non cum contingenti, sed cum  necessario comparatur.  quod nullo modo potest de aliquo eorum  determinate dici quod sit futurum, sed quod sit  vel non sit ".  12. Deinde cum dicit: A4 vero neque quoniam etc.,  ostendit quod veritas non omnino deest in sin-  gularibus futuris utrique oppositorum; et primo,  proponit quod intendit dicens quod sicut non est  verum dicere* quod in talibus alterum opposito-  rum sit verum determinate, sic non est verum  9) Ut in secundo plenius dicetur. Cum Commentaria sua in II lib.  non compleverit 85. Thomas, lector inveniet in supplemento Caietani,  lect. x, quae in s. Doctore desunt. — Post illa verba, quin illud sit prae-  sens vel futurum, cod. B prosequitur: sed quia non potest non fieri  impossibile idem significat etc. Et cod. C: sed quod non potest non fieri  et quod impossibile est non fieri. Evidenter in hac secunda lectione de-  siderantur verba idem significat. Lectio autem cod. B est intricata et  absurda.  v) Sed quod sit vel non sit. Hanc lectionem omnium nostrorum  codd. et ed. a sufficimus lectioni Pianae: meque quod sit vel non sit,  nempe, futurum. Sensus editionis Pianae est quod futurum, de quo est  sermo, neque est determinate futurum, neque est determinate non futu-  rum. Sensus codd. est quod futurum ipsum aut est futurum, aut non est  futurum. Quod in sensu indeterminato seu disiunctivo et vi propositionis  est verissimum, quia inter est futurum et non est futurum non datur  medium. Nihilominus si membra disiunctionis absolute sumantur dici ne-  quit quod alterutrum sit determinate futurum, vel quod sit determinate  non futurum, ut editio Piana significat (Cf. lect. xv, n. 4). — Lectio tamen  codd. magis placet ratione contextus; quia revera cum iam praemissum  immediate fuerit quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate  dici quod sit futurum, inutile est repetere neque quod sit; sed incul-  canda est veritas propositionis hypotheticae disiunctivae quod sit vel non  sit, quam in n. seq. cum Aristotele late probat s. Thomas.  E) Quod sicut non est verum dicere etc. Ita legunt codd. DE — Cod. A  legit: quod sicut non est verum dicere quod in talibus alterum oppo-  sitorum, nec si dicamus etc. — Codd. BC: quod sicut non est verum  (B non verum) dicere quod in talibus alterum oppositorum sit verum,  ut si dicamus etc. Vitiosae lectiones, quae tamen innuunt eam, quam  integre exhibent codd. DE. — P. et Ven. edd.: quod mon est verum  dicere quod in talibus alterum oppositorum non sit verum, ut si di-  "ΒΟ: ΖΩ͂  d au-  tem est et omit-  tunt ferto.  *  Codd. omittunt  etiam. - ABCE in-  fra:  quam ad al-  terum.  *g: non contin-  p:  git vere dicere.  *  μὲ  .  dicamus.  scilicet  * Etnihil...non  esse  quod est.  Omnia omittun-  tur in cod. 4, sed  est mendum.  "i  m  Ὁ,  TM  oe  S  ET  RET  ΥΥΤΥ  dicere  *  63  possibilis, scilicet quod veritas desit utrique op-  positorum.  Secundam rationem ponit; ibi: Adhuc si verum  est etc. Quae talis est: si verum est dicere aliquid,  sequitur quod illud sit; puta si verum est dicere  quod aliquid sit magnum et album, sequitur utra-  CAP. IX, LECT. XIII  quod non utrumque sit verum ; ut si  quod dicamus *, neque erit, neque non erit; secun-  do, ibi: Primum enim cum sit etc., probat propo-  situm duabus rationibus.  Quarum prima talis est: affirmatio et negatio  dividunt verum et falsum, quod patet ex defini-  tione veri et falsi: nam nihil aliud est verum quam  esse quod est, vel non esse quod non est; et nihil  aliud est falsum quam esse quod non est, vel non  esse quod est *; et sic oportet quod si affirmatio  sit falsa, quod negatio sit vera; et e converso. Sed  secundum praedictam positionem affirmatio est  falsa, qua dicitur, Aoc erit; nec tamen negatio est  vera: et similiter negatio erit falsa, affirmatione  non existente vera; ergo praedicta positio est im-  que * esse. Et ita de futuro sicut de praesenti: se-  quitur enim esse cras, si verum est dicere quod  erit cras. Si ergo vera est praedicta positio dicens  quod neque cras erit, neque non erit, oportebit  neque fieri, neque non fieri: quod est contra  rationem eius quod est ad utrumlibet, quia quod  est ad utrumlibet se habet ad alterutrum *; ut na-  vale bellum cras erit, vel non erit. Et ita ex hoc  sequitur idem inconveniens quod in praemissis.  camus quod neque erit, neque non erit. Haec lectio Piana nulla ra-  tione sustineri potest, quia contradicit eis, quae s. Thomas praemiserat  ac  probaverat supra quoad primam partem, et quoad alteram partem  probatin  hoc numero. Dixerat enim supra n. 7 quod Aristoteles primo  ostendit quod in singularibus et futuris non semper potest determinate  attribui veritas alteri oppositorum; et ad hoc probandum ordinantur ra-  tiones, quas s. Thomas late exponit eodem m. 7 et seqq. Secundo di-  xerat ab Aristotele ostendi quod non potest esse quod in singularibus  et futuris utrumque oppositorum veritate careat; et hoc probatur in hoc  numero 12. Porro lectio codd. DE hanc divisionem servat, et adaequate  ac  ex ordine exhibet. At in Piana verba, nom est verum dicere quod in  talibus (nempe singularibus futuris) alferum oppositorum non sit ve-  rum contradicunt thesi probatae in numeris praecedentibus, scilicet quod  non est verum quod in singularibus futuris alterum oppositorum sit  determinate verum; deinde contradicunt thesi enunciatae et probatae in  hoc numero, nempe veritatem non omnino deesse in singularibus futuris  utrique oppositorum. Ergo de veritate in ordine ad utrumque opposito-  rum sermo est, cum tamen Piana nonnisi de veritate unius oppositorum  (alterum oppositorum ) mentionem faciat, redeundo nempe ad primam  thesim. Denique quae sequuntur (uf si dicamus etc.) sunt perspicua  quidem in codd., sed in Piana vix ac né vix quidem locum habent:  etenim propositio neque erit, neque non erit, est de sensu coniunctivo,  de  utroque nempe oppositorum, et tamen Piana praemittit sensum  disiunctivum, videlicet alterum oppositorum.  *  *  AE: utrumque.  ABC erronee: ad  alterum; etomitt.  cras erit vel non  erit.  64  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO DECIMAQUARTA  ITERUM DE PROPOSITIONIBUS SINGULARIBUS DE FUTURO  IN MATERIA CONTINGENTI  DE CONTINGENTIA IN REBUS DEQUE CONTINGENTIAE RADICIBUS  Τὰ μὲν δὴ συμβαίνοντα ἄτοπα ταῦτα καὶ τοιαῦτα ἕτε-  ρα; εἴπερ πάσης καταφάσεως χαὶ ἀποφάσεως, ἢ ἐπὶ  τῶν καθόλου λεγομένων ὡς καθόλου, 7 ἐπὶ τῶν καθ᾽  ἕκαστον, ἀνάγκη τῶν ἀντιχειμένων εἶναι τὴν μὲν  ἀληθῆ, τὴν δὲ ψευδῆ, μηδὲν δὲ ὁπότερ᾽ ἔτυχεν εἶναι  ἐν τοῖς γινομένοις, ἀλλο πάντα εἶναι͵ καὶ γίγνεσθαι  ἐξ ἀνάγκης" ὦστε οὔτε βουλεύεσθαι δέοι dv, οὔτε  πραγματεύεσθαι" ὡς ἐοὶνν μὲν τοδὶ ποιήσωμεν, ἔσται  τοδί’ ἐὰν δὲ μὴ τοδί, οὐχ ἔσται τοδί.  Οὐδὲν γὰρ κωλύει καὶ εἰς μυριοστὸν ἔτος τὸν μὲν φάναι  τοῦτο ἔσεσθαι, τὸν δὲ μὴ φάναι: ὥστε ἐξ ἀνάγκης  ἔσεσθαι, ὁποτερονοῦν αὐτῶν ἀληθὲς ἣν εἰπεῖν τότε.  ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ποῦτο διαφέρει, εἴ τινες εἶπον τὴν ἀντί-  γὰρ  φασιν, ἢ μὴ εἶπον’ δῆλον Y3o ὅτι οὕτως ἔ ει τὸ πράγ-  μᾶάτα; κἂν μὴ ὁ μὲν καταφήσῃ τι, ὁ δὲ ἀποφήσῃ.  οὐδὲ  διὰ τὸ καταφαθῆναι ἢ ἀποφαθῆναι ἔσται  ἢ οὐχ ἔσται οὐδ᾽ εἰς μυριοστὸν ἔτος μᾶλλον ἢ ἐν  ὁποσῳοῦν χρόνῳ. Ὥστε εἰ ἐν ἅπαντι τῷ χρόνῳ οὕ-  τως εἶχεν͵ dios τὸ ἕτερον ἀληθεύεσθαι, ἀναγκαῖον  Ἣν  τοῦτο γενέσθαι, χαὶ ἕχαστον τῶν γενομένον ἀεὶ  οὕτως εἶχεν, ὥστε ἐξ ἀνάγκης γενέσθαι. Ὅ τε γορ  ἀληθῶς εἰπέ τις ὅτι ἔσται, οὐχ olóves μη γενέσθαι,  χαὶ τὸ γενόμενον, ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ἀεὶ ὅτι ἔσται.  Εἰ δὴ ταῦτα ἀδύνατα - ὁρῶμεν γὰρ ὅτι ἐστὶν ἀρχὴ τῶν  ἐσομένον xal ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι, xal ἀπὸ τοῦ  πρᾶξαί τι,  Ξ  xal ὅτι ὅλος ἔστιν ἐν τοῖς μη ἀεὶ ἐνεργοῦσι τὸ δυνατὸν  εἶναι καὶ μὴ ὁμοίως" ἐν οἷς ἄμφω ἐνδέχεται καὶ τὸ  εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι, ὥστε καὶ τὸ γενέσθαι χαὶ τὸ  μὴ γενέσθαι:  καὶ πολλο ἡμῖν δῆλα ἐστιν οὕτως ἔχοντα, οἷον τουτὶ  τὸ ἱμάτιον δυνατόν ἐστι διατμηθήναι, xxl οὐ δια-  τμηθήσεται, ἀλλ ἔμπροσθεν κατατριβήσεται" ὁμοίως  δὲ xal τὸ μὴ διατμηθῆναι δυνατόν" οὐ γὰρ ἂν ὑπῆρχε  τὸ ἔμπροσθεν αὐτὸ κατατριβῆναι, εἴ γε μὴ δυνατὸν  ἦν τὸ μὴ διατυιηθῆναι"  ὥστε καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων γενέσεων, ὅσαι χατὰ δύναμιν  λέγονται τὴν τοιαύτην. Φανερὸν ἄρα ὅτι οὐχ ἅπαντα  ἐξ ἀνάγκης οὔτ᾽ ἔστιν οὔτε γίνεται, ἀλλὰ τὰ μὲν  ὁπότερ ἔτυχε, xal οὐδὲν μᾶλλον ἡ κατάφασις 7 ἡ  ἀπόφασις ἀληθής; τὰ δὲ μᾶλλον μέν καὶ ὡς ἐπὶ τὸ  πολὺ θάτερον' οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐνδέχεται γενέσται καὶ  θάτερον, θάτερον δὲ μή.  SvNoPsis. — 1. Textus argumentum, et partitio.—- 2. Si oppo-  sitarum enunciationum de futuro contingenti in singularibus una  esset determinate vera, et altera determinate falsa, sequeren-  tur tria inconvenientia: 19, omnia essent ex necessitate; conse-  quenter 29, non oporteret de aliquo consiliari; 39, omnes actiones  humanae quae sunt propter aliquem finem essent superfluae. —  3. Probatur huiusmodi inconvenientia sequi; et primo ex vi enun-  ciationum; — 4. Secundo ex parte rei enunciatae.- 5. Quae qui-  dem inconvenientia admitti nequeunt; et primo, quia auferunt  libertatem humanam.- 6. Deinde, quia in aliis rebus tollunt na-  turam potentialitatis, seu. contingentiae.— 7. Totum declaratur  exemplis sensibilibus.- 8. Reiectis quibusdam falsis sententiis, sta-  tuitur necessarium esse illud quod in sua natura determinatum  est  solum ad esse; impossibile quod est determinatum solum ad  non esse; possibile quod neque ad esse neque ad non esse est de-  terminatum, sive se habeat magis ad unum quam ad aliud, sive  aequaliter ad utrumque: quo casu possibile magis proprie dicitur  contingens ad utrumlibet.- 9. Possibilitas, seu potentia passiva  materiae ad utrumque non est sufficiens ratio contingentiae, nisi  addatur ex parte potentiae activae quod non sit omnino determi-  *  Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et ptanda. As-  signatur enim a s. 'Thoma ratio cur, remoto contingenti quod est ut in  paucioribus, removeatur contingens quod est ut in pluribus: quae ra-  tio est convenientia inter utrumque contingens. Extra igitur rem est le-  ctio codd. ABC, per quam contingens non cum contingenti, sed cum  necessario comparatur.  quod nullo modo potest de aliquo eorum  determinate dici quod sit futurum, sed quod sit  vel non sit ".  12. Deinde cum dicit: A4 vero neque quoniam etc.,  ostendit quod veritas non omnino deest in sin-  gularibus futuris utrique oppositorum; et primo,  proponit quod intendit dicens quod sicut non est  verum dicere* quod in talibus alterum opposito-  rum sit verum determinate, sic non est verum  9) Ut in secundo plenius dicetur. Cum Commentaria sua in II lib.  non compleverit 85. Thomas, lector inveniet in supplemento Caietani,  lect. x, quae in s. Doctore desunt. — Post illa verba, quin illud sit prae-  sens vel futurum, cod. B prosequitur: sed quia non potest non fieri  impossibile idem significat etc. Et cod. C: sed quod non potest non fieri  et quod impossibile est non fieri. Evidenter in hac secunda lectione de-  siderantur verba idem significat. Lectio autem cod. B est intricata et  absurda.  v) Sed quod sit vel non sit. Hanc lectionem omnium nostrorum  codd. et ed. a sufficimus lectioni Pianae: meque quod sit vel non sit,  nempe, futurum. Sensus editionis Pianae est quod futurum, de quo est  sermo, neque est determinate futurum, neque est determinate non futu-  rum. Sensus codd. est quod futurum ipsum aut est futurum, aut non est  futurum. Quod in sensu indeterminato seu disiunctivo et vi propositionis  est verissimum, quia inter est futurum et non est futurum non datur  medium. Nihilominus si membra disiunctionis absolute sumantur dici ne-  quit quod alterutrum sit determinate futurum, vel quod sit determinate  non futurum, ut editio Piana significat (Cf. lect. xv, n. 4). — Lectio tamen  codd. magis placet ratione contextus; quia revera cum iam praemissum  immediate fuerit quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate  dici quod sit futurum, inutile est repetere neque quod sit; sed incul-  canda est veritas propositionis hypotheticae disiunctivae quod sit vel non  sit, quam in n. seq. cum Aristotele late probat s. Thomas.  E) Quod sicut non est verum dicere etc. Ita legunt codd. DE — Cod. A  legit: quod sicut non est verum dicere quod in talibus alterum oppo-  sitorum, nec si dicamus etc. — Codd. BC: quod sicut non est verum  (B non verum) dicere quod in talibus alterum oppositorum sit verum,  ut si dicamus etc. Vitiosae lectiones, quae tamen innuunt eam, quam  integre exhibent codd. DE. — P. et Ven. edd.: quod mon est verum  dicere quod in talibus alterum oppositorum non sit verum, ut si di-  "ΒΟ: ΖΩ͂  d au-  tem est et omit-  tunt ferto.  *  Codd. omittunt  etiam. - ABCE in-  fra:  quam ad al-  terum.  *g: non contin-  p:  git vere dicere.  *  μὲ  .  dicamus.  scilicet  * Etnihil...non  esse  quod est.  Omnia omittun-  tur in cod. 4, sed  est mendum.  "i  m  Ὁ,  TM  oe  S  ET  RET  ΥΥΤΥ  dicere  *  63  possibilis, scilicet quod veritas desit utrique op-  positorum.  Secundam rationem ponit; ibi: Adhuc si verum  est etc. Quae talis est: si verum est dicere aliquid,  sequitur quod illud sit; puta si verum est dicere  quod aliquid sit magnum et album, sequitur utra-  CAP. IX, LECT. XIII  quod non utrumque sit verum ; ut si  quod dicamus *, neque erit, neque non erit; secun-  do, ibi: Primum enim cum sit etc., probat propo-  situm duabus rationibus.  Quarum prima talis est: affirmatio et negatio  dividunt verum et falsum, quod patet ex defini-  tione veri et falsi: nam nihil aliud est verum quam  esse quod est, vel non esse quod non est; et nihil  aliud est falsum quam esse quod non est, vel non  esse quod est *; et sic oportet quod si affirmatio  sit falsa, quod negatio sit vera; et e converso. Sed  secundum praedictam positionem affirmatio est  falsa, qua dicitur, Aoc erit; nec tamen negatio est  vera: et similiter negatio erit falsa, affirmatione  non existente vera; ergo praedicta positio est im-  que * esse. Et ita de futuro sicut de praesenti: se-  quitur enim esse cras, si verum est dicere quod  erit cras. Si ergo vera est praedicta positio dicens  quod neque cras erit, neque non erit, oportebit  neque fieri, neque non fieri: quod est contra  rationem eius quod est ad utrumlibet, quia quod  est ad utrumlibet se habet ad alterutrum *; ut na-  vale bellum cras erit, vel non erit. Et ita ex hoc  sequitur idem inconveniens quod in praemissis.  camus quod neque erit, neque non erit. Haec lectio Piana nulla ra-  tione sustineri potest, quia contradicit eis, quae s. Thomas praemiserat  ac  probaverat supra quoad primam partem, et quoad alteram partem  probatin  hoc numero. Dixerat enim supra n. 7 quod Aristoteles primo  ostendit quod in singularibus et futuris non semper potest determinate  attribui veritas alteri oppositorum; et ad hoc probandum ordinantur ra-  tiones, quas s. Thomas late exponit eodem m. 7 et seqq. Secundo di-  xerat ab Aristotele ostendi quod non potest esse quod in singularibus  et futuris utrumque oppositorum veritate careat; et hoc probatur in hoc  numero 12. Porro lectio codd. DE hanc divisionem servat, et adaequate  ac  ex ordine exhibet. At in Piana verba, nom est verum dicere quod in  talibus (nempe singularibus futuris) alferum oppositorum non sit ve-  rum contradicunt thesi probatae in numeris praecedentibus, scilicet quod  non est verum quod in singularibus futuris alterum oppositorum sit  determinate verum; deinde contradicunt thesi enunciatae et probatae in  hoc numero, nempe veritatem non omnino deesse in singularibus futuris  utrique oppositorum. Ergo de veritate in ordine ad utrumque opposito-  rum sermo est, cum tamen Piana nonnisi de veritate unius oppositorum  (alterum oppositorum ) mentionem faciat, redeundo nempe ad primam  thesim. Denique quae sequuntur (uf si dicamus etc.) sunt perspicua  quidem in codd., sed in Piana vix ac né vix quidem locum habent:  etenim propositio neque erit, neque non erit, est de sensu coniunctivo,  de  utroque nempe oppositorum, et tamen Piana praemittit sensum  disiunctivum, videlicet alterum oppositorum.  *  *  AE: utrumque.  ABC erronee: ad  alterum; etomitt.  cras erit vel non  erit.  64  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO DECIMAQUARTA  ITERUM DE PROPOSITIONIBUS SINGULARIBUS DE FUTURO  IN MATERIA CONTINGENTI  DE CONTINGENTIA IN REBUS DEQUE CONTINGENTIAE RADICIBUS  Τὰ μὲν δὴ συμβαίνοντα ἄτοπα ταῦτα καὶ τοιαῦτα ἕτε-  ρα; εἴπερ πάσης καταφάσεως χαὶ ἀποφάσεως, ἢ ἐπὶ  τῶν καθόλου λεγομένων ὡς καθόλου, 7 ἐπὶ τῶν καθ᾽  ἕκαστον, ἀνάγκη τῶν ἀντιχειμένων εἶναι τὴν μὲν  ἀληθῆ, τὴν δὲ ψευδῆ, μηδὲν δὲ ὁπότερ᾽ ἔτυχεν εἶναι  ἐν τοῖς γινομένοις, ἀλλο πάντα εἶναι͵ καὶ γίγνεσθαι  ἐξ ἀνάγκης" ὦστε οὔτε βουλεύεσθαι δέοι dv, οὔτε  πραγματεύεσθαι" ὡς ἐοὶνν μὲν τοδὶ ποιήσωμεν, ἔσται  τοδί’ ἐὰν δὲ μὴ τοδί, οὐχ ἔσται τοδί.  Οὐδὲν γὰρ κωλύει καὶ εἰς μυριοστὸν ἔτος τὸν μὲν φάναι  τοῦτο ἔσεσθαι, τὸν δὲ μὴ φάναι: ὥστε ἐξ ἀνάγκης  ἔσεσθαι, ὁποτερονοῦν αὐτῶν ἀληθὲς ἣν εἰπεῖν τότε.  ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ποῦτο διαφέρει, εἴ τινες εἶπον τὴν ἀντί-  γὰρ  φασιν, ἢ μὴ εἶπον’ δῆλον Y3o ὅτι οὕτως ἔ ει τὸ πράγ-  μᾶάτα; κἂν μὴ ὁ μὲν καταφήσῃ τι, ὁ δὲ ἀποφήσῃ.  οὐδὲ  διὰ τὸ καταφαθῆναι ἢ ἀποφαθῆναι ἔσται  ἢ οὐχ ἔσται οὐδ᾽ εἰς μυριοστὸν ἔτος μᾶλλον ἢ ἐν  ὁποσῳοῦν χρόνῳ. Ὥστε εἰ ἐν ἅπαντι τῷ χρόνῳ οὕ-  τως εἶχεν͵ dios τὸ ἕτερον ἀληθεύεσθαι, ἀναγκαῖον  Ἣν  τοῦτο γενέσθαι, χαὶ ἕχαστον τῶν γενομένον ἀεὶ  οὕτως εἶχεν, ὥστε ἐξ ἀνάγκης γενέσθαι. Ὅ τε γορ  ἀληθῶς εἰπέ τις ὅτι ἔσται, οὐχ olóves μη γενέσθαι,  χαὶ τὸ γενόμενον, ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ἀεὶ ὅτι ἔσται.  Εἰ δὴ ταῦτα ἀδύνατα - ὁρῶμεν γὰρ ὅτι ἐστὶν ἀρχὴ τῶν  ἐσομένον xal ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι, xal ἀπὸ τοῦ  πρᾶξαί τι,  Ξ  xal ὅτι ὅλος ἔστιν ἐν τοῖς μη ἀεὶ ἐνεργοῦσι τὸ δυνατὸν  εἶναι καὶ μὴ ὁμοίως" ἐν οἷς ἄμφω ἐνδέχεται καὶ τὸ  εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι, ὥστε καὶ τὸ γενέσθαι χαὶ τὸ  μὴ γενέσθαι:  καὶ πολλο ἡμῖν δῆλα ἐστιν οὕτως ἔχοντα, οἷον τουτὶ  τὸ ἱμάτιον δυνατόν ἐστι διατμηθήναι, xxl οὐ δια-  τμηθήσεται, ἀλλ ἔμπροσθεν κατατριβήσεται" ὁμοίως  δὲ xal τὸ μὴ διατμηθῆναι δυνατόν" οὐ γὰρ ἂν ὑπῆρχε  τὸ ἔμπροσθεν αὐτὸ κατατριβῆναι, εἴ γε μὴ δυνατὸν  ἦν τὸ μὴ διατυιηθῆναι"  ὥστε καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων γενέσεων, ὅσαι χατὰ δύναμιν  λέγονται τὴν τοιαύτην. Φανερὸν ἄρα ὅτι οὐχ ἅπαντα  ἐξ ἀνάγκης οὔτ᾽ ἔστιν οὔτε γίνεται, ἀλλὰ τὰ μὲν  ὁπότερ ἔτυχε, xal οὐδὲν μᾶλλον ἡ κατάφασις 7 ἡ  ἀπόφασις ἀληθής; τὰ δὲ μᾶλλον μέν καὶ ὡς ἐπὶ τὸ  πολὺ θάτερον' οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐνδέχεται γενέσται καὶ  θάτερον, θάτερον δὲ μή.  SvNoPsis. — 1. Textus argumentum, et partitio.—- 2. Si oppo-  sitarum enunciationum de futuro contingenti in singularibus una  esset determinate vera, et altera determinate falsa, sequeren-  tur tria inconvenientia: 19, omnia essent ex necessitate; conse-  quenter 29, non oporteret de aliquo consiliari; 39, omnes actiones  humanae quae sunt propter aliquem finem essent superfluae. —  3. Probatur huiusmodi inconvenientia sequi; et primo ex vi enun-  ciationum; — 4. Secundo ex parte rei enunciatae.- 5. Quae qui-  dem inconvenientia admitti nequeunt; et primo, quia auferunt  libertatem humanam.- 6. Deinde, quia in aliis rebus tollunt na-  turam potentialitatis, seu. contingentiae.— 7. Totum declaratur  exemplis sensibilibus.- 8. Reiectis quibusdam falsis sententiis, sta-  tuitur necessarium esse illud quod in sua natura determinatum  est  solum ad esse; impossibile quod est determinatum solum ad  non esse; possibile quod neque ad esse neque ad non esse est de-  terminatum, sive se habeat magis ad unum quam ad aliud, sive  aequaliter ad utrumque: quo casu possibile magis proprie dicitur  contingens ad utrumlibet.- 9. Possibilitas, seu potentia passiva  materiae ad utrumque non est sufficiens ratio contingentiae, nisi  addatur ex parte potentiae activae quod non sit omnino determi-  *  Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et ptanda. As-  signatur enim a s. 'Thoma ratio cur, remoto contingenti quod est ut in  paucioribus, removeatur contingens quod est ut in pluribus: quae ra-  tio est convenientia inter utrumque contingens. Extra igitur rem est le-  ctio codd. ABC, per quam contingens non cum contingenti, sed cum  necessario comparatur.  quod nullo modo potest de aliquo eorum  determinate dici quod sit futurum, sed quod sit  vel non sit ".  12. Deinde cum dicit: A4 vero neque quoniam etc.,  ostendit quod veritas non omnino deest in sin-  gularibus futuris utrique oppositorum; et primo,  proponit quod intendit dicens quod sicut non est  verum dicere* quod in talibus alterum opposito-  rum sit verum determinate, sic non est verum  9) Ut in secundo plenius dicetur. Cum Commentaria sua in II lib.  non compleverit 85. Thomas, lector inveniet in supplemento Caietani,  lect. x, quae in s. Doctore desunt. — Post illa verba, quin illud sit prae-  sens vel futurum, cod. B prosequitur: sed quia non potest non fieri  impossibile idem significat etc. Et cod. C: sed quod non potest non fieri  et quod impossibile est non fieri. Evidenter in hac secunda lectione de-  siderantur verba idem significat. Lectio autem cod. B est intricata et  absurda.  v) Sed quod sit vel non sit. Hanc lectionem omnium nostrorum  codd. et ed. a sufficimus lectioni Pianae: meque quod sit vel non sit,  nempe, futurum. Sensus editionis Pianae est quod futurum, de quo est  sermo, neque est determinate futurum, neque est determinate non futu-  rum. Sensus codd. est quod futurum ipsum aut est futurum, aut non est  futurum. Quod in sensu indeterminato seu disiunctivo et vi propositionis  est verissimum, quia inter est futurum et non est futurum non datur  medium. Nihilominus si membra disiunctionis absolute sumantur dici ne-  quit quod alterutrum sit determinate futurum, vel quod sit determinate  non futurum, ut editio Piana significat (Cf. lect. xv, n. 4). — Lectio tamen  codd. magis placet ratione contextus; quia revera cum iam praemissum  immediate fuerit quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate  dici quod sit futurum, inutile est repetere neque quod sit; sed incul-  canda est veritas propositionis hypotheticae disiunctivae quod sit vel non  sit, quam in n. seq. cum Aristotele late probat s. Thomas.  E) Quod sicut non est verum dicere etc. Ita legunt codd. DE — Cod. A  legit: quod sicut non est verum dicere quod in talibus alterum oppo-  sitorum, nec si dicamus etc. — Codd. BC: quod sicut non est verum  (B non verum) dicere quod in talibus alterum oppositorum sit verum,  ut si dicamus etc. Vitiosae lectiones, quae tamen innuunt eam, quam  integre exhibent codd. DE. — P. et Ven. edd.: quod mon est verum  dicere quod in talibus alterum oppositorum non sit verum, ut si di-  "ΒΟ: ΖΩ͂  d au-  tem est et omit-  tunt ferto.  *  Codd. omittunt  etiam. - ABCE in-  fra:  quam ad al-  terum.  *g: non contin-  p:  git vere dicere.  *  μὲ  .  dicamus.  scilicet  * Etnihil...non  esse  quod est.  Omnia omittun-  tur in cod. 4, sed  est mendum.  "i  m  Ὁ,  TM  oe  S  ET  RET  ΥΥΤΥ  dicere  *  63  possibilis, scilicet quod veritas desit utrique op-  positorum.  Secundam rationem ponit; ibi: Adhuc si verum  est etc. Quae talis est: si verum est dicere aliquid,  sequitur quod illud sit; puta si verum est dicere  quod aliquid sit magnum et album, sequitur utra-  CAP. IX, LECT. XIII  quod non utrumque sit verum ; ut si  quod dicamus *, neque erit, neque non erit; secun-  do, ibi: Primum enim cum sit etc., probat propo-  situm duabus rationibus.  Quarum prima talis est: affirmatio et negatio  dividunt verum et falsum, quod patet ex defini-  tione veri et falsi: nam nihil aliud est verum quam  esse quod est, vel non esse quod non est; et nihil  aliud est falsum quam esse quod non est, vel non  esse quod est *; et sic oportet quod si affirmatio  sit falsa, quod negatio sit vera; et e converso. Sed  secundum praedictam positionem affirmatio est  falsa, qua dicitur, Aoc erit; nec tamen negatio est  vera: et similiter negatio erit falsa, affirmatione  non existente vera; ergo praedicta positio est im-  que * esse. Et ita de futuro sicut de praesenti: se-  quitur enim esse cras, si verum est dicere quod  erit cras. Si ergo vera est praedicta positio dicens  quod neque cras erit, neque non erit, oportebit  neque fieri, neque non fieri: quod est contra  rationem eius quod est ad utrumlibet, quia quod  est ad utrumlibet se habet ad alterutrum *; ut na-  vale bellum cras erit, vel non erit. Et ita ex hoc  sequitur idem inconveniens quod in praemissis.  camus quod neque erit, neque non erit. Haec lectio Piana nulla ra-  tione sustineri potest, quia contradicit eis, quae s. Thomas praemiserat  ac  probaverat supra quoad primam partem, et quoad alteram partem  probatin  hoc numero. Dixerat enim supra n. 7 quod Aristoteles primo  ostendit quod in singularibus et futuris non semper potest determinate  attribui veritas alteri oppositorum; et ad hoc probandum ordinantur ra-  tiones, quas s. Thomas late exponit eodem m. 7 et seqq. Secundo di-  xerat ab Aristotele ostendi quod non potest esse quod in singularibus  et futuris utrumque oppositorum veritate careat; et hoc probatur in hoc  numero 12. Porro lectio codd. DE hanc divisionem servat, et adaequate  ac  ex ordine exhibet. At in Piana verba, nom est verum dicere quod in  talibus (nempe singularibus futuris) alferum oppositorum non sit ve-  rum contradicunt thesi probatae in numeris praecedentibus, scilicet quod  non est verum quod in singularibus futuris alterum oppositorum sit  determinate verum; deinde contradicunt thesi enunciatae et probatae in  hoc numero, nempe veritatem non omnino deesse in singularibus futuris  utrique oppositorum. Ergo de veritate in ordine ad utrumque opposito-  rum sermo est, cum tamen Piana nonnisi de veritate unius oppositorum  (alterum oppositorum ) mentionem faciat, redeundo nempe ad primam  thesim. Denique quae sequuntur (uf si dicamus etc.) sunt perspicua  quidem in codd., sed in Piana vix ac né vix quidem locum habent:  etenim propositio neque erit, neque non erit, est de sensu coniunctivo,  de  utroque nempe oppositorum, et tamen Piana praemittit sensum  disiunctivum, videlicet alterum oppositorum.  *  *  AE: utrumque.  ABC erronee: ad  alterum; etomitt.  cras erit vel non  erit.  64  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO DECIMAQUARTA  ITERUM DE PROPOSITIONIBUS SINGULARIBUS DE FUTURO  IN MATERIA CONTINGENTI  DE CONTINGENTIA IN REBUS DEQUE CONTINGENTIAE RADICIBUS  Τὰ μὲν δὴ συμβαίνοντα ἄτοπα ταῦτα καὶ τοιαῦτα ἕτε-  ρα; εἴπερ πάσης καταφάσεως χαὶ ἀποφάσεως, ἢ ἐπὶ  τῶν καθόλου λεγομένων ὡς καθόλου, 7 ἐπὶ τῶν καθ᾽  ἕκαστον, ἀνάγκη τῶν ἀντιχειμένων εἶναι τὴν μὲν  ἀληθῆ, τὴν δὲ ψευδῆ, μηδὲν δὲ ὁπότερ᾽ ἔτυχεν εἶναι  ἐν τοῖς γινομένοις, ἀλλο πάντα εἶναι͵ καὶ γίγνεσθαι  ἐξ ἀνάγκης" ὦστε οὔτε βουλεύεσθαι δέοι dv, οὔτε  πραγματεύεσθαι" ὡς ἐοὶνν μὲν τοδὶ ποιήσωμεν, ἔσται  τοδί’ ἐὰν δὲ μὴ τοδί, οὐχ ἔσται τοδί.  Οὐδὲν γὰρ κωλύει καὶ εἰς μυριοστὸν ἔτος τὸν μὲν φάναι  τοῦτο ἔσεσθαι, τὸν δὲ μὴ φάναι: ὥστε ἐξ ἀνάγκης  ἔσεσθαι, ὁποτερονοῦν αὐτῶν ἀληθὲς ἣν εἰπεῖν τότε.  ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ποῦτο διαφέρει, εἴ τινες εἶπον τὴν ἀντί-  γὰρ  φασιν, ἢ μὴ εἶπον’ δῆλον Y3o ὅτι οὕτως ἔ ει τὸ πράγ-  μᾶάτα; κἂν μὴ ὁ μὲν καταφήσῃ τι, ὁ δὲ ἀποφήσῃ.  οὐδὲ  διὰ τὸ καταφαθῆναι ἢ ἀποφαθῆναι ἔσται  ἢ οὐχ ἔσται οὐδ᾽ εἰς μυριοστὸν ἔτος μᾶλλον ἢ ἐν  ὁποσῳοῦν χρόνῳ. Ὥστε εἰ ἐν ἅπαντι τῷ χρόνῳ οὕ-  τως εἶχεν͵ dios τὸ ἕτερον ἀληθεύεσθαι, ἀναγκαῖον  Ἣν  τοῦτο γενέσθαι, χαὶ ἕχαστον τῶν γενομένον ἀεὶ  οὕτως εἶχεν, ὥστε ἐξ ἀνάγκης γενέσθαι. Ὅ τε γορ  ἀληθῶς εἰπέ τις ὅτι ἔσται, οὐχ olóves μη γενέσθαι,  χαὶ τὸ γενόμενον, ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ἀεὶ ὅτι ἔσται.  Εἰ δὴ ταῦτα ἀδύνατα - ὁρῶμεν γὰρ ὅτι ἐστὶν ἀρχὴ τῶν  ἐσομένον xal ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι, xal ἀπὸ τοῦ  πρᾶξαί τι,  Ξ  xal ὅτι ὅλος ἔστιν ἐν τοῖς μη ἀεὶ ἐνεργοῦσι τὸ δυνατὸν  εἶναι καὶ μὴ ὁμοίως" ἐν οἷς ἄμφω ἐνδέχεται καὶ τὸ  εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι, ὥστε καὶ τὸ γενέσθαι χαὶ τὸ  μὴ γενέσθαι:  καὶ πολλο ἡμῖν δῆλα ἐστιν οὕτως ἔχοντα, οἷον τουτὶ  τὸ ἱμάτιον δυνατόν ἐστι διατμηθήναι, xxl οὐ δια-  τμηθήσεται, ἀλλ ἔμπροσθεν κατατριβήσεται" ὁμοίως  δὲ xal τὸ μὴ διατμηθῆναι δυνατόν" οὐ γὰρ ἂν ὑπῆρχε  τὸ ἔμπροσθεν αὐτὸ κατατριβῆναι, εἴ γε μὴ δυνατὸν  ἦν τὸ μὴ διατυιηθῆναι"  ὥστε καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων γενέσεων, ὅσαι χατὰ δύναμιν  λέγονται τὴν τοιαύτην. Φανερὸν ἄρα ὅτι οὐχ ἅπαντα  ἐξ ἀνάγκης οὔτ᾽ ἔστιν οὔτε γίνεται, ἀλλὰ τὰ μὲν  ὁπότερ ἔτυχε, xal οὐδὲν μᾶλλον ἡ κατάφασις 7 ἡ  ἀπόφασις ἀληθής; τὰ δὲ μᾶλλον μέν καὶ ὡς ἐπὶ τὸ  πολὺ θάτερον' οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐνδέχεται γενέσται καὶ  θάτερον, θάτερον δὲ μή.  SvNoPsis. — 1. Textus argumentum, et partitio.—- 2. Si oppo-  sitarum enunciationum de futuro contingenti in singularibus una  esset determinate vera, et altera determinate falsa, sequeren-  tur tria inconvenientia: 19, omnia essent ex necessitate; conse-  quenter 29, non oporteret de aliquo consiliari; 39, omnes actiones  humanae quae sunt propter aliquem finem essent superfluae. —  3. Probatur huiusmodi inconvenientia sequi; et primo ex vi enun-  ciationum; — 4. Secundo ex parte rei enunciatae.- 5. Quae qui-  dem inconvenientia admitti nequeunt; et primo, quia auferunt  libertatem humanam.- 6. Deinde, quia in aliis rebus tollunt na-  turam potentialitatis, seu. contingentiae.— 7. Totum declaratur  exemplis sensibilibus.- 8. Reiectis quibusdam falsis sententiis, sta-  tuitur necessarium esse illud quod in sua natura determinatum  est  solum ad esse; impossibile quod est determinatum solum ad  non esse; possibile quod neque ad esse neque ad non esse est de-  terminatum, sive se habeat magis ad unum quam ad aliud, sive  aequaliter ad utrumque: quo casu possibile magis proprie dicitur  contingens ad utrumlibet.- 9. Possibilitas, seu potentia passiva  materiae ad utrumque non est sufficiens ratio contingentiae, nisi  addatur ex parte potentiae activae quod non sit omnino determi-  *  Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et ptanda. As-  signatur enim a s. 'Thoma ratio cur, remoto contingenti quod est ut in  paucioribus, removeatur contingens quod est ut in pluribus: quae ra-  tio est convenientia inter utrumque contingens. Extra igitur rem est le-  ctio codd. ABC, per quam contingens non cum contingenti, sed cum  necessario comparatur.  quod nullo modo potest de aliquo eorum  determinate dici quod sit futurum, sed quod sit  vel non sit ".  12. Deinde cum dicit: A4 vero neque quoniam etc.,  ostendit quod veritas non omnino deest in sin-  gularibus futuris utrique oppositorum; et primo,  proponit quod intendit dicens quod sicut non est  verum dicere* quod in talibus alterum opposito-  rum sit verum determinate, sic non est verum  9) Ut in secundo plenius dicetur. Cum Commentaria sua in II lib.  non compleverit 85. Thomas, lector inveniet in supplemento Caietani,  lect. x, quae in s. Doctore desunt. — Post illa verba, quin illud sit prae-  sens vel futurum, cod. B prosequitur: sed quia non potest non fieri  impossibile idem significat etc. Et cod. C: sed quod non potest non fieri  et quod impossibile est non fieri. Evidenter in hac secunda lectione de-  siderantur verba idem significat. Lectio autem cod. B est intricata et  absurda.  v) Sed quod sit vel non sit. Hanc lectionem omnium nostrorum  codd. et ed. a sufficimus lectioni Pianae: meque quod sit vel non sit,  nempe, futurum. Sensus editionis Pianae est quod futurum, de quo est  sermo, neque est determinate futurum, neque est determinate non futu-  rum. Sensus codd. est quod futurum ipsum aut est futurum, aut non est  futurum. Quod in sensu indeterminato seu disiunctivo et vi propositionis  est verissimum, quia inter est futurum et non est futurum non datur  medium. Nihilominus si membra disiunctionis absolute sumantur dici ne-  quit quod alterutrum sit determinate futurum, vel quod sit determinate  non futurum, ut editio Piana significat (Cf. lect. xv, n. 4). — Lectio tamen  codd. magis placet ratione contextus; quia revera cum iam praemissum  immediate fuerit quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate  dici quod sit futurum, inutile est repetere neque quod sit; sed incul-  canda est veritas propositionis hypotheticae disiunctivae quod sit vel non  sit, quam in n. seq. cum Aristotele late probat s. Thomas.  E) Quod sicut non est verum dicere etc. Ita legunt codd. DE — Cod. A  legit: quod sicut non est verum dicere quod in talibus alterum oppo-  sitorum, nec si dicamus etc. — Codd. BC: quod sicut non est verum  (B non verum) dicere quod in talibus alterum oppositorum sit verum,  ut si dicamus etc. Vitiosae lectiones, quae tamen innuunt eam, quam  integre exhibent codd. DE. — P. et Ven. edd.: quod mon est verum  dicere quod in talibus alterum oppositorum non sit verum, ut si di-  "ΒΟ: ΖΩ͂  d au-  tem est et omit-  tunt ferto.  *  Codd. omittunt  etiam. - ABCE in-  fra:  quam ad al-  terum.  *g: non contin-  p:  git vere dicere.  *  μὲ  .  dicamus.  scilicet  * Etnihil...non  esse  quod est.  Omnia omittun-  tur in cod. 4, sed  est mendum.  "i  m  Ὁ,  TM  oe  S  ET  RET  ΥΥΤΥ  dicere  *  63  possibilis, scilicet quod veritas desit utrique op-  positorum.  Secundam rationem ponit; ibi: Adhuc si verum  est etc. Quae talis est: si verum est dicere aliquid,  sequitur quod illud sit; puta si verum est dicere  quod aliquid sit magnum et album, sequitur utra-  CAP. IX, LECT. XIII  quod non utrumque sit verum ; ut si  quod dicamus *, neque erit, neque non erit; secun-  do, ibi: Primum enim cum sit etc., probat propo-  situm duabus rationibus.  Quarum prima talis est: affirmatio et negatio  dividunt verum et falsum, quod patet ex defini-  tione veri et falsi: nam nihil aliud est verum quam  esse quod est, vel non esse quod non est; et nihil  aliud est falsum quam esse quod non est, vel non  esse quod est *; et sic oportet quod si affirmatio  sit falsa, quod negatio sit vera; et e converso. Sed  secundum praedictam positionem affirmatio est  falsa, qua dicitur, Aoc erit; nec tamen negatio est  vera: et similiter negatio erit falsa, affirmatione  non existente vera; ergo praedicta positio est im-  que * esse. Et ita de futuro sicut de praesenti: se-  quitur enim esse cras, si verum est dicere quod  erit cras. Si ergo vera est praedicta positio dicens  quod neque cras erit, neque non erit, oportebit  neque fieri, neque non fieri: quod est contra  rationem eius quod est ad utrumlibet, quia quod  est ad utrumlibet se habet ad alterutrum *; ut na-  vale bellum cras erit, vel non erit. Et ita ex hoc  sequitur idem inconveniens quod in praemissis.  camus quod neque erit, neque non erit. Haec lectio Piana nulla ra-  tione sustineri potest, quia contradicit eis, quae s. Thomas praemiserat  ac  probaverat supra quoad primam partem, et quoad alteram partem  probatin  hoc numero. Dixerat enim supra n. 7 quod Aristoteles primo  ostendit quod in singularibus et futuris non semper potest determinate  attribui veritas alteri oppositorum; et ad hoc probandum ordinantur ra-  tiones, quas s. Thomas late exponit eodem m. 7 et seqq. Secundo di-  xerat ab Aristotele ostendi quod non potest esse quod in singularibus  et futuris utrumque oppositorum veritate careat; et hoc probatur in hoc  numero 12. Porro lectio codd. DE hanc divisionem servat, et adaequate  ac  ex ordine exhibet. At in Piana verba, nom est verum dicere quod in  talibus (nempe singularibus futuris) alferum oppositorum non sit ve-  rum contradicunt thesi probatae in numeris praecedentibus, scilicet quod  non est verum quod in singularibus futuris alterum oppositorum sit  determinate verum; deinde contradicunt thesi enunciatae et probatae in  hoc numero, nempe veritatem non omnino deesse in singularibus futuris  utrique oppositorum. Ergo de veritate in ordine ad utrumque opposito-  rum sermo est, cum tamen Piana nonnisi de veritate unius oppositorum  (alterum oppositorum ) mentionem faciat, redeundo nempe ad primam  thesim. Denique quae sequuntur (uf si dicamus etc.) sunt perspicua  quidem in codd., sed in Piana vix ac né vix quidem locum habent:  etenim propositio neque erit, neque non erit, est de sensu coniunctivo,  de  utroque nempe oppositorum, et tamen Piana praemittit sensum  disiunctivum, videlicet alterum oppositorum.  *  *  AE: utrumque.  ABC erronee: ad  alterum; etomitt.  cras erit vel non  erit.  64  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO DECIMAQUARTA  ITERUM DE PROPOSITIONIBUS SINGULARIBUS DE FUTURO  IN MATERIA CONTINGENTI  DE CONTINGENTIA IN REBUS DEQUE CONTINGENTIAE RADICIBUS  Τὰ μὲν δὴ συμβαίνοντα ἄτοπα ταῦτα καὶ τοιαῦτα ἕτε-  ρα; εἴπερ πάσης καταφάσεως χαὶ ἀποφάσεως, ἢ ἐπὶ  τῶν καθόλου λεγομένων ὡς καθόλου, 7 ἐπὶ τῶν καθ᾽  ἕκαστον, ἀνάγκη τῶν ἀντιχειμένων εἶναι τὴν μὲν  ἀληθῆ, τὴν δὲ ψευδῆ, μηδὲν δὲ ὁπότερ᾽ ἔτυχεν εἶναι  ἐν τοῖς γινομένοις, ἀλλο πάντα εἶναι͵ καὶ γίγνεσθαι  ἐξ ἀνάγκης" ὦστε οὔτε βουλεύεσθαι δέοι dv, οὔτε  πραγματεύεσθαι" ὡς ἐοὶνν μὲν τοδὶ ποιήσωμεν, ἔσται  τοδί’ ἐὰν δὲ μὴ τοδί, οὐχ ἔσται τοδί.  Οὐδὲν γὰρ κωλύει καὶ εἰς μυριοστὸν ἔτος τὸν μὲν φάναι  τοῦτο ἔσεσθαι, τὸν δὲ μὴ φάναι: ὥστε ἐξ ἀνάγκης  ἔσεσθαι, ὁποτερονοῦν αὐτῶν ἀληθὲς ἣν εἰπεῖν τότε.  ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ποῦτο διαφέρει, εἴ τινες εἶπον τὴν ἀντί-  γὰρ  φασιν, ἢ μὴ εἶπον’ δῆλον Y3o ὅτι οὕτως ἔ ει τὸ πράγ-  μᾶάτα; κἂν μὴ ὁ μὲν καταφήσῃ τι, ὁ δὲ ἀποφήσῃ.  οὐδὲ  διὰ τὸ καταφαθῆναι ἢ ἀποφαθῆναι ἔσται  ἢ οὐχ ἔσται οὐδ᾽ εἰς μυριοστὸν ἔτος μᾶλλον ἢ ἐν  ὁποσῳοῦν χρόνῳ. Ὥστε εἰ ἐν ἅπαντι τῷ χρόνῳ οὕ-  τως εἶχεν͵ dios τὸ ἕτερον ἀληθεύεσθαι, ἀναγκαῖον  Ἣν  τοῦτο γενέσθαι, χαὶ ἕχαστον τῶν γενομένον ἀεὶ  οὕτως εἶχεν, ὥστε ἐξ ἀνάγκης γενέσθαι. Ὅ τε γορ  ἀληθῶς εἰπέ τις ὅτι ἔσται, οὐχ olóves μη γενέσθαι,  χαὶ τὸ γενόμενον, ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ἀεὶ ὅτι ἔσται.  Εἰ δὴ ταῦτα ἀδύνατα - ὁρῶμεν γὰρ ὅτι ἐστὶν ἀρχὴ τῶν  ἐσομένον xal ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι, xal ἀπὸ τοῦ  πρᾶξαί τι,  Ξ  xal ὅτι ὅλος ἔστιν ἐν τοῖς μη ἀεὶ ἐνεργοῦσι τὸ δυνατὸν  εἶναι καὶ μὴ ὁμοίως" ἐν οἷς ἄμφω ἐνδέχεται καὶ τὸ  εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι, ὥστε καὶ τὸ γενέσθαι χαὶ τὸ  μὴ γενέσθαι:  καὶ πολλο ἡμῖν δῆλα ἐστιν οὕτως ἔχοντα, οἷον τουτὶ  τὸ ἱμάτιον δυνατόν ἐστι διατμηθήναι, xxl οὐ δια-  τμηθήσεται, ἀλλ ἔμπροσθεν κατατριβήσεται" ὁμοίως  δὲ xal τὸ μὴ διατμηθῆναι δυνατόν" οὐ γὰρ ἂν ὑπῆρχε  τὸ ἔμπροσθεν αὐτὸ κατατριβῆναι, εἴ γε μὴ δυνατὸν  ἦν τὸ μὴ διατυιηθῆναι"  ὥστε καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων γενέσεων, ὅσαι χατὰ δύναμιν  λέγονται τὴν τοιαύτην. Φανερὸν ἄρα ὅτι οὐχ ἅπαντα  ἐξ ἀνάγκης οὔτ᾽ ἔστιν οὔτε γίνεται, ἀλλὰ τὰ μὲν  ὁπότερ ἔτυχε, xal οὐδὲν μᾶλλον ἡ κατάφασις 7 ἡ  ἀπόφασις ἀληθής; τὰ δὲ μᾶλλον μέν καὶ ὡς ἐπὶ τὸ  πολὺ θάτερον' οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐνδέχεται γενέσται καὶ  θάτερον, θάτερον δὲ μή.  SvNoPsis. — 1. Textus argumentum, et partitio.—- 2. Si oppo-  sitarum enunciationum de futuro contingenti in singularibus una  esset determinate vera, et altera determinate falsa, sequeren-  tur tria inconvenientia: 19, omnia essent ex necessitate; conse-  quenter 29, non oporteret de aliquo consiliari; 39, omnes actiones  humanae quae sunt propter aliquem finem essent superfluae. —  3. Probatur huiusmodi inconvenientia sequi; et primo ex vi enun-  ciationum; — 4. Secundo ex parte rei enunciatae.- 5. Quae qui-  dem inconvenientia admitti nequeunt; et primo, quia auferunt  libertatem humanam.- 6. Deinde, quia in aliis rebus tollunt na-  turam potentialitatis, seu. contingentiae.— 7. Totum declaratur  exemplis sensibilibus.- 8. Reiectis quibusdam falsis sententiis, sta-  tuitur necessarium esse illud quod in sua natura determinatum  est  solum ad esse; impossibile quod est determinatum solum ad  non esse; possibile quod neque ad esse neque ad non esse est de-  terminatum, sive se habeat magis ad unum quam ad aliud, sive  aequaliter ad utrumque: quo casu possibile magis proprie dicitur  contingens ad utrumlibet.- 9. Possibilitas, seu potentia passiva  materiae ad utrumque non est sufficiens ratio contingentiae, nisi  addatur ex parte potentiae activae quod non sit omnino determi-  *  Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et ptanda. As-  signatur enim a s. 'Thoma ratio cur, remoto contingenti quod est ut in  paucioribus, removeatur contingens quod est ut in pluribus: quae ra-  tio est convenientia inter utrumque contingens. Extra igitur rem est le-  ctio codd. ABC, per quam contingens non cum contingenti, sed cum  necessario comparatur.  quod nullo modo potest de aliquo eorum  determinate dici quod sit futurum, sed quod sit  vel non sit ".  12. Deinde cum dicit: A4 vero neque quoniam etc.,  ostendit quod veritas non omnino deest in sin-  gularibus futuris utrique oppositorum; et primo,  proponit quod intendit dicens quod sicut non est  verum dicere* quod in talibus alterum opposito-  rum sit verum determinate, sic non est verum  9) Ut in secundo plenius dicetur. Cum Commentaria sua in II lib.  non compleverit 85. Thomas, lector inveniet in supplemento Caietani,  lect. x, quae in s. Doctore desunt. — Post illa verba, quin illud sit prae-  sens vel futurum, cod. B prosequitur: sed quia non potest non fieri  impossibile idem significat etc. Et cod. C: sed quod non potest non fieri  et quod impossibile est non fieri. Evidenter in hac secunda lectione de-  siderantur verba idem significat. Lectio autem cod. B est intricata et  absurda.  v) Sed quod sit vel non sit. Hanc lectionem omnium nostrorum  codd. et ed. a sufficimus lectioni Pianae: meque quod sit vel non sit,  nempe, futurum. Sensus editionis Pianae est quod futurum, de quo est  sermo, neque est determinate futurum, neque est determinate non futu-  rum. Sensus codd. est quod futurum ipsum aut est futurum, aut non est  futurum. Quod in sensu indeterminato seu disiunctivo et vi propositionis  est verissimum, quia inter est futurum et non est futurum non datur  medium. Nihilominus si membra disiunctionis absolute sumantur dici ne-  quit quod alterutrum sit determinate futurum, vel quod sit determinate  non futurum, ut editio Piana significat (Cf. lect. xv, n. 4). — Lectio tamen  codd. magis placet ratione contextus; quia revera cum iam praemissum  immediate fuerit quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate  dici quod sit futurum, inutile est repetere neque quod sit; sed incul-  canda est veritas propositionis hypotheticae disiunctivae quod sit vel non  sit, quam in n. seq. cum Aristotele late probat s. Thomas.  E) Quod sicut non est verum dicere etc. Ita legunt codd. DE — Cod. A  legit: quod sicut non est verum dicere quod in talibus alterum oppo-  sitorum, nec si dicamus etc. — Codd. BC: quod sicut non est verum  (B non verum) dicere quod in talibus alterum oppositorum sit verum,  ut si dicamus etc. Vitiosae lectiones, quae tamen innuunt eam, quam  integre exhibent codd. DE. — P. et Ven. edd.: quod mon est verum  dicere quod in talibus alterum oppositorum non sit verum, ut si di-  "ΒΟ: ΖΩ͂  d au-  tem est et omit-  tunt ferto.  *  Codd. omittunt  etiam. - ABCE in-  fra:  quam ad al-  terum.  *g: non contin-  p:  git vere dicere.  *  μὲ  .  dicamus.  scilicet  * Etnihil...non  esse  quod est.  Omnia omittun-  tur in cod. 4, sed  est mendum.  "i  m  Ὁ,  TM  oe  S  ET  RET  ΥΥΤΥ  dicere  *  63  possibilis, scilicet quod veritas desit utrique op-  positorum.  Secundam rationem ponit; ibi: Adhuc si verum  est etc. Quae talis est: si verum est dicere aliquid,  sequitur quod illud sit; puta si verum est dicere  quod aliquid sit magnum et album, sequitur utra-  CAP. IX, LECT. XIII  quod non utrumque sit verum ; ut si  quod dicamus *, neque erit, neque non erit; secun-  do, ibi: Primum enim cum sit etc., probat propo-  situm duabus rationibus.  Quarum prima talis est: affirmatio et negatio  dividunt verum et falsum, quod patet ex defini-  tione veri et falsi: nam nihil aliud est verum quam  esse quod est, vel non esse quod non est; et nihil  aliud est falsum quam esse quod non est, vel non  esse quod est *; et sic oportet quod si affirmatio  sit falsa, quod negatio sit vera; et e converso. Sed  secundum praedictam positionem affirmatio est  falsa, qua dicitur, Aoc erit; nec tamen negatio est  vera: et similiter negatio erit falsa, affirmatione  non existente vera; ergo praedicta positio est im-  que * esse. Et ita de futuro sicut de praesenti: se-  quitur enim esse cras, si verum est dicere quod  erit cras. Si ergo vera est praedicta positio dicens  quod neque cras erit, neque non erit, oportebit  neque fieri, neque non fieri: quod est contra  rationem eius quod est ad utrumlibet, quia quod  est ad utrumlibet se habet ad alterutrum *; ut na-  vale bellum cras erit, vel non erit. Et ita ex hoc  sequitur idem inconveniens quod in praemissis.  camus quod neque erit, neque non erit. Haec lectio Piana nulla ra-  tione sustineri potest, quia contradicit eis, quae s. Thomas praemiserat  ac  probaverat supra quoad primam partem, et quoad alteram partem  probatin  hoc numero. Dixerat enim supra n. 7 quod Aristoteles primo  ostendit quod in singularibus et futuris non semper potest determinate  attribui veritas alteri oppositorum; et ad hoc probandum ordinantur ra-  tiones, quas s. Thomas late exponit eodem m. 7 et seqq. Secundo di-  xerat ab Aristotele ostendi quod non potest esse quod in singularibus  et futuris utrumque oppositorum veritate careat; et hoc probatur in hoc  numero 12. Porro lectio codd. DE hanc divisionem servat, et adaequate  ac  ex ordine exhibet. At in Piana verba, nom est verum dicere quod in  talibus (nempe singularibus futuris) alferum oppositorum non sit ve-  rum contradicunt thesi probatae in numeris praecedentibus, scilicet quod  non est verum quod in singularibus futuris alterum oppositorum sit  determinate verum; deinde contradicunt thesi enunciatae et probatae in  hoc numero, nempe veritatem non omnino deesse in singularibus futuris  utrique oppositorum. Ergo de veritate in ordine ad utrumque opposito-  rum sermo est, cum tamen Piana nonnisi de veritate unius oppositorum  (alterum oppositorum ) mentionem faciat, redeundo nempe ad primam  thesim. Denique quae sequuntur (uf si dicamus etc.) sunt perspicua  quidem in codd., sed in Piana vix ac né vix quidem locum habent:  etenim propositio neque erit, neque non erit, est de sensu coniunctivo,  de  utroque nempe oppositorum, et tamen Piana praemittit sensum  disiunctivum, videlicet alterum oppositorum.  *  *  AE: utrumque.  ABC erronee: ad  alterum; etomitt.  cras erit vel non  erit.  64  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO DECIMAQUARTA  ITERUM DE PROPOSITIONIBUS SINGULARIBUS DE FUTURO  IN MATERIA CONTINGENTI  DE CONTINGENTIA IN REBUS DEQUE CONTINGENTIAE RADICIBUS  Τὰ μὲν δὴ συμβαίνοντα ἄτοπα ταῦτα καὶ τοιαῦτα ἕτε-  ρα; εἴπερ πάσης καταφάσεως χαὶ ἀποφάσεως, ἢ ἐπὶ  τῶν καθόλου λεγομένων ὡς καθόλου, 7 ἐπὶ τῶν καθ᾽  ἕκαστον, ἀνάγκη τῶν ἀντιχειμένων εἶναι τὴν μὲν  ἀληθῆ, τὴν δὲ ψευδῆ, μηδὲν δὲ ὁπότερ᾽ ἔτυχεν εἶναι  ἐν τοῖς γινομένοις, ἀλλο πάντα εἶναι͵ καὶ γίγνεσθαι  ἐξ ἀνάγκης" ὦστε οὔτε βουλεύεσθαι δέοι dv, οὔτε  πραγματεύεσθαι" ὡς ἐοὶνν μὲν τοδὶ ποιήσωμεν, ἔσται  τοδί’ ἐὰν δὲ μὴ τοδί, οὐχ ἔσται τοδί.  Οὐδὲν γὰρ κωλύει καὶ εἰς μυριοστὸν ἔτος τὸν μὲν φάναι  τοῦτο ἔσεσθαι, τὸν δὲ μὴ φάναι: ὥστε ἐξ ἀνάγκης  ἔσεσθαι, ὁποτερονοῦν αὐτῶν ἀληθὲς ἣν εἰπεῖν τότε.  ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ποῦτο διαφέρει, εἴ τινες εἶπον τὴν ἀντί-  γὰρ  φασιν, ἢ μὴ εἶπον’ δῆλον Y3o ὅτι οὕτως ἔ ει τὸ πράγ-  μᾶάτα; κἂν μὴ ὁ μὲν καταφήσῃ τι, ὁ δὲ ἀποφήσῃ.  οὐδὲ  διὰ τὸ καταφαθῆναι ἢ ἀποφαθῆναι ἔσται  ἢ οὐχ ἔσται οὐδ᾽ εἰς μυριοστὸν ἔτος μᾶλλον ἢ ἐν  ὁποσῳοῦν χρόνῳ. Ὥστε εἰ ἐν ἅπαντι τῷ χρόνῳ οὕ-  τως εἶχεν͵ dios τὸ ἕτερον ἀληθεύεσθαι, ἀναγκαῖον  Ἣν  τοῦτο γενέσθαι, χαὶ ἕχαστον τῶν γενομένον ἀεὶ  οὕτως εἶχεν, ὥστε ἐξ ἀνάγκης γενέσθαι. Ὅ τε γορ  ἀληθῶς εἰπέ τις ὅτι ἔσται, οὐχ olóves μη γενέσθαι,  χαὶ τὸ γενόμενον, ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ἀεὶ ὅτι ἔσται.  Εἰ δὴ ταῦτα ἀδύνατα - ὁρῶμεν γὰρ ὅτι ἐστὶν ἀρχὴ τῶν  ἐσομένον xal ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι, xal ἀπὸ τοῦ  πρᾶξαί τι,  Ξ  xal ὅτι ὅλος ἔστιν ἐν τοῖς μη ἀεὶ ἐνεργοῦσι τὸ δυνατὸν  εἶναι καὶ μὴ ὁμοίως" ἐν οἷς ἄμφω ἐνδέχεται καὶ τὸ  εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι, ὥστε καὶ τὸ γενέσθαι χαὶ τὸ  μὴ γενέσθαι:  καὶ πολλο ἡμῖν δῆλα ἐστιν οὕτως ἔχοντα, οἷον τουτὶ  τὸ ἱμάτιον δυνατόν ἐστι διατμηθήναι, xxl οὐ δια-  τμηθήσεται, ἀλλ ἔμπροσθεν κατατριβήσεται" ὁμοίως  δὲ xal τὸ μὴ διατμηθῆναι δυνατόν" οὐ γὰρ ἂν ὑπῆρχε  τὸ ἔμπροσθεν αὐτὸ κατατριβῆναι, εἴ γε μὴ δυνατὸν  ἦν τὸ μὴ διατυιηθῆναι"  ὥστε καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων γενέσεων, ὅσαι χατὰ δύναμιν  λέγονται τὴν τοιαύτην. Φανερὸν ἄρα ὅτι οὐχ ἅπαντα  ἐξ ἀνάγκης οὔτ᾽ ἔστιν οὔτε γίνεται, ἀλλὰ τὰ μὲν  ὁπότερ ἔτυχε, xal οὐδὲν μᾶλλον ἡ κατάφασις 7 ἡ  ἀπόφασις ἀληθής; τὰ δὲ μᾶλλον μέν καὶ ὡς ἐπὶ τὸ  πολὺ θάτερον' οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐνδέχεται γενέσται καὶ  θάτερον, θάτερον δὲ μή.  SvNoPsis. — 1. Textus argumentum, et partitio.—- 2. Si oppo-  sitarum enunciationum de futuro contingenti in singularibus una  esset determinate vera, et altera determinate falsa, sequeren-  tur tria inconvenientia: 19, omnia essent ex necessitate; conse-  quenter 29, non oporteret de aliquo consiliari; 39, omnes actiones  humanae quae sunt propter aliquem finem essent superfluae. —  3. Probatur huiusmodi inconvenientia sequi; et primo ex vi enun-  ciationum; — 4. Secundo ex parte rei enunciatae.- 5. Quae qui-  dem inconvenientia admitti nequeunt; et primo, quia auferunt  libertatem humanam.- 6. Deinde, quia in aliis rebus tollunt na-  turam potentialitatis, seu. contingentiae.— 7. Totum declaratur  exemplis sensibilibus.- 8. Reiectis quibusdam falsis sententiis, sta-  tuitur necessarium esse illud quod in sua natura determinatum  est  solum ad esse; impossibile quod est determinatum solum ad  non esse; possibile quod neque ad esse neque ad non esse est de-  terminatum, sive se habeat magis ad unum quam ad aliud, sive  aequaliter ad utrumque: quo casu possibile magis proprie dicitur  contingens ad utrumlibet.- 9. Possibilitas, seu potentia passiva  materiae ad utrumque non est sufficiens ratio contingentiae, nisi  addatur ex parte potentiae activae quod non sit omnino determi-  *  Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et uius-  modi alia, si omnis affirmationis et negationis, vel in  his quae de universalibus dicuntur universaliter, vel in  his quae sunt singularia, necesse est oppositarum hane  quidem veram esse, illam vero falsam: nihil autem  utrumlibet esse in his, quae fiunt, sed omnia. esse et  fieri ex necessitate: quare non oportebit, neque con-  sulere, neque negotiari, quoniam si hoc facimus, erit  hoc, si vero non hoc, non erit.  Nihil enim prohibet in millesimum annum hunc quidem  dicere hoc futurum esse, illum vero non dicere: quare  ex  necessitate erit quodlibet eorum: quod tunc ab eo  verum erat dicere.  At  vero  neque hoc differt, si aliquis dixerit contradictio-  nem vel non dixerit; manifestum est enim quoniam sic  se  habent res, etiam si non hic quidem affirmaverit,  ille vero negaverit; non enim propter negare vel affir-  mare erit vel non erit, nec in millesimum annum ma-  gis quam in quantolibet tempore. Quare si in omni  tempore sic se habeat, ut unum diceretur vere, necesse  erat hoc fieri, et unumquodque eorum quae fiunt, sic  semper se habere, ut ex necessitate fieret. Quando enim  vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri: et  quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit.  Quod si haec non sunt possibilia (videmus enim esse prin-  cipium futurorum, et ab eo quod consultamus atque:  agimus aliquid;  et  ac  quoniam est omnino in his, quae non semper actu sunt,  possibile esse et non esse similiter, in quibus utrumque  contingit esse et non esse, quare fieri et non fieri:  multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam  hanc vestem possibile est incidi et non incidetur, sed  prius exteretur: similiter autem et non incidi possibile  est:  non enim esset eam prius 'exteri, nisi possibile  esset non incidi:  quare et in aliis fiendis quaecumque secundum potentiam  huiusmodi dicuntur), manifestum est quoniam non omnia  ex  necessitate,  vel  utrumlibet, et non magis vel affirmatio vel erit negatio  vera: alia vero magis quidem et in pluribus alterum:  sed contingit fieri et alterum, alterum vero minime.  nata ad unum. — ro. Quidam considerantes solummodo causam  determinatam ad unum, exinde fatalismum intulerunt. — Fata-  lismus stoicorum.- 11. Principia stoicorum refelluntur: - 19, Prin-  cipium quod, omne quod fit causam habet, est verum de eo quod  est per se, non autem de eo quod est per accidens, quia proprie  non est ens; 29, Non est verum quod, posita causa sufficienti ,  necesse est effectum poni, nisi sit causa necessaria quae ab effe-  ctu producendo non possit impediri. — 12. Si utrumque stoico-  rum principium esset verum, infallibiliter sequeretur omnia ex  necessitate contingere.— 13. Solvitur obiectio. - Id quod est per  accidens reducitur ad id quod est per se, non quasi per se sit  aut per se fiat, sed quia accidit ei quod per se est aut per se  fit. — 14. Refellitur fatalismus ex influentia corporum caelestium.  —Quia nulla vis corporalis potest agere per se nisi in rem corpo-  ream, impossibile est quod directe intellectus, seu ratio et voluntas  subdantur virtuti caelestium corporum. — 15. Effectus per accidens  et  casualis secundum se et respectu causae immediatae , non est  talis respectu causae intellectivae praeordinantis. — 16. Ex hoc  infertur omnia, etiam quae videntur fortuita et casualia, reduci in  ordinem divinae Providentiae.- 17. Error quod Providentia divina,  *  sunt  vel  fiunt;  sed  alia  quidem  Seq. c. rx.  CAP. IX, LECT. XIV  seu infallibilitas divinae cognitionis et efficacia divinae voluntatis  inducant in rebus necessitatem.—- 18. Error iste procedit ex eo quod  cognitio Divini intellectus et operatio divinae voluntatis pensantur  65  contingentiam , quae respicit ordinem causae ad suum effectum. --  22. Similiter voluntas divina, extra ordinem entium existens, est  causa profundens totum ens et omnes eius differentias. Ergo est  ad modum eorum quae in nobis sunt, scilicet ad modum opera-  tionis et cognitionis humanae. — το. Quia cognitio nostra cadit sub  ordine temporis vel per se vel per accidens, ideo sub nostra co-  gnitione cadunt res sub ratione praesentis, praeteriti et futuri;  €t  consequenter cognoscimus praesentia ut actu. existentia, prae-  terita ut memorata, futura cognoscimus certitudinaliter in causis,  si in ipsis sint totaliter determinata ita ut ex necessitate eve-  niant, per coniecturam in causis naturalibus quidem sed non  ita totaliter determinatis ut non possint impediri; ea autem igno-  ramus penitus futura quae sunt omnino in potentia in causis  non determinatis potius ad unum quam ad aliud.—- 20. Ex op-  posito quia Deus est omnino extra ordinem temporis, uno in-  tuitu aeternitatis videt futura in seipsis, et non successive.— 21. Et  haec certitudo et infallibilitas divinae cognitionis non tollit a rebus  *  :  *  Lect. praeced.  Lect. xt, n.7;  lec. nn.  et  4,  5.  ἢ εὐβκυξ τα  tia quae dixerat.  *  |  ,  pc: ostendit es-  se.  * Lect. xv.  * Bc: proponit.  * Num. seq.  * Num. 5.  *  Bc: ex  'aemis-  sis rationibus.  *anc: erit  id quod  etc.- p: erit tdem  quod etc.  stenderat superius * Philosophus du-  AY  /  z^  cendo ad inconveniens quod non est  P similiter verum vel falsum determinate  9in altero oppositorum in singularibus  et füturis, sicut supra de aliis enunciationibus dixe-  rat *; nune autem ostendit inconvenientia ad quae  adduxerat* esse impossibilia. Et circa hoc duo facit:  primo, ostendit * impossibilia ea quae sequeban-  tur; secundo, concludit quomodo circa haec se  veritas habeat; ibi: Zgifur esse quod est* etc.  2. Circa primum tria facit: primo, ponit * incon-  venientia quae sequuntur; secundo, ostendit haec  inconvenientia ex praedicta positione sequi; ibi:  Nihil enim prohibet * etc.; tertio, ostendit esse im-  possibilia inconvenientia memorata; ibi: Quod si  haec possibilia non sunt * etc.- Dicit ergo primo, ex  praedictis rationibus * concludens, quod haec in-  convenientia sequuntur, si ponatur quod necesse sit  oppositarum enunciationum alteram determinate  esse  veram et alteram esse falsam similiter in  singularibus sicut in universalibus, quod scilicet  nihil in his quae fiunt sit ad utrumlibet, sed omnia  sint et fiant ex necessitate. Et ex hoc ulterius in-  ducit alia duo inconvenientia. Quorum primum  est  quod non oportebit de aliquo consiliari: pro-  batum est enim in III Efhicorum * quod consi-  lium non est de his, quae sunt ex necessitate , sed  solum de contingentibus, quae possunt esse et non  esse.  Secundum inconveniens est quod omnes  actiones humanae, quae sunt propter aliquem fi-  nem  (puta negotiatio, quae est propter divitias  acquirendas), erunt superfluae: quia si omnia ex  necessitate eveniunt, sive operemur sive non ope-  remur erit quod * intendimus. Sed hoc est contra  intentionem hominum, quia ea intentione videntur  consiliari et negotiari ut, si haec faciant, erit talis  finis, si autem faciunt aliquid aliud, erit alius finis.  «) Civitas talis subverteretur. — Cod. A: rex Carulus interficeretur.  Curiosa sane variatio.  B) Necesse est quod alter eorum etc. Est lectio ABE. — Piana et Ven.  edd.: necesse est quod ambo determinate verum dixerint ; ergo necesse  fuit quodlibet eorum ex necessitate evenire. Quae lectio et est contra  intentum s. Thomae et contra veritatem. Vult enim s. Thomas cum Ari-  stotele probare quod si ponatur oppositarum enunciationum non utramque,  sed alteram esse determinate veram, alteram determinate falsam (n. 2),  sequeretur omnia ex necessitate evenire. Ergo ambo determinate verum  dixerint est omnino contra intentum.  — Sed est etiam contra veritatem.  Arguitur enim ex hypothesi quod affirmatio vel negatio determinate sit  vera; recteque infertur in hypothesi quod alter eorum (qui in exemplum  adducuntur) determinate debuerit dicere verum; et consequenter ex neces-  sitate evenire illud quod dixerit. — Si non alter eorum, sed ambo legamus,  sequeretur quod ambo verum dixerint; ergo ex necessitate evenirent ea  Opp. D. Tnowazs T. I.  causa tum necessitatis , tum contingentiae, quae sunt differentiae  entis, et distinctionis utriusque, quae cernitur in rebus secundum  rationem proximarum causarum. Quae omnia dici nequeunt neque  de voluntate humana, neque de aliqua alia causa creata. Hinc  voluntas divina est efficacissima, et quatenus est efficacissima et  indeficiens, effectus quos vult contingenter evenire contingenter  eveniunt.—  23. Aliam radicem contingentiae (ex hoc quod sumus  consiliativi)  nonnulli  subvertere nisi sunt, volentes ostendere  quod voluntas in eligendo movetur ex necessitate a suo obiecto,  quod est appetibile.— 24. Quinimo, quia consilium , quod prae-  cedit  electionem, est de obiectis quae contingenter sunt cum  ultimo fine connexa, ideo contingenter movent voluntatem, non  autem ex necessitate; et consequenter libertas humana integra  consistit.  3. Deinde cum dicit: Nzhil enim prohibet etc.,  probat quod dicta inconvenientia consequantur  ex  dicta positione. Et circa hoc duo facit: primo,  ostendit praedicta inconvenientia sequi, quodam  possibili posito; secundo, ostendit quod eadem in-  convenientia sequantur * etiam si illud non ponatur;  ibi: A£ nec hoc differt * etc. - Dicit ergo primo, non  esse * impossibile quod. ante mille annos, quando  nihil apud homines erat praecogitatum, vel prae-  ordinatum de his quae nunc aguntur, unus dixe-  rit quod Aoc erit, puta quod civitas talis subver-  teretur *, alius autem dixerit quod Aoc non erit.  Sed si omnis affirmatio vel negatio determinate  est vera, necesse est quod alter eorum ^ determi-  nate verum dixerit; ergo necesse fuit alterum eo-  rum ex necessitate evenire; et eadem * ratio est  in omnibus aliis; ergo omnia ex necessitate eve-  niunt.  4. Deinde cum dicit: 4£ vero neque hoc dif-  fert etc., ostendit quod idem sequitur si illud pos-  sibile non ponatur *. Nihil enim differt, quantum  ad rerum existentiam vel eventum, si uno affir-  mante * hoc esse futurum, alius negaverit vel non  negaverit; ita enim se habebit res si hoc factum  fuerit, sicut si hoc* non factum fuerit. Non enim  propter nostrum affirmare vel negare mutatur cur-  sus rerum, ut sit aliquid vel non sit: quia veritas  nostrae * enunciationis non est causa existentiae  rerum, sed potius e converso. Similiter etiam non  differt quantum ad eventum eius quod nunc agi-  tur, utrum fuerit affirmatum vel negatum ante  millesimum annum vel ante quodcumque tempus.  Sic ergo, si in quocumque tempore praeterito ,  ita se habebat veritas enunciationum, ut necesse  esset quod alterum oppositorum vere diceretur;  et  ad hoc quod necesse est aliquid vere dici se-  quitur quod necesse sit illud esse vel fieri; con-  quae dixerint. Et quia ea quae ex hypothesi dicuntur sunt contradictoria;  sequeretur ex necessitate quod evenirent contradictoria, ut nempe, sistendo  in exemplo, necessario civitas talis subverteretur et simul necessario civi-  tas talis non subverteretur. Quod absurdum offenditur in lectione Piana  et Ven. edd.: necesse fuit quodlibet eorum etc.— Cod. C mutilus hoc loco  est: necesse est quod alter eorum ex necessitate evenire; nempe ex re-  cursu eiusdem vocabuli (eorum) amanuensis scribit non determinate ve-  rum etc., sed ex necessitate etc.; et intermedia omittit, sine quibus caetera  significatione carent. Attamen recte legit cum codd. cit: quod alter eorum.  —  Denique cod. D consentit cum aliis, nisi quod et ipse corrupte legit: sed  si omnis affirmatio vel negatio determinate est vera, necesse est quod  alterum eorum ex necessitate evenire. Vides necesse est quod suspensum  esse, quia amanuensis distractus sumit alterum eorum pro alter eorum, et  ideo utramque partem sententiae pervertit. Nihilominus germanam simul  lectionem indicat: quae proinde uniformiter exhibetur ab omnibus codd.  9*  *  *  *  c:  sequuntur.  Num. seq.  ABCE. - P.:  esset, -  est.  *  4:  D:  non  non  sed eadem.  *  Cf. num. praec.  τα:  ad  cursum  rerum extra cau-  sam vel eventum,  si unus affirma-  erit.  *  Hoc ex ACDE.  Cursus  rerum  non mutatur pro-  ie nostrum af-  firmare  vel  gare.  B  omittit  strae,  recte.  sed  ne-  xo-  non  PERI HERMENEIAS LIB. I  *  A erronee pror-  sus:  quod non  ex  *  etc.  Cf. lect. praec.,  nn. 7, i1.  *  Codd. - p.: e-  rant.  *  *  *  *  *  Num. 7.  Num. seq.  a: scilicet quód.  p: sint.  vmotus ad a-  gendum habent.  66  sequens est quod unumquodque eorum quae fiunt,  sic se habeat ut ex * necessitate fiat. Et huiusmodi  consequentiae rationem assignat per hoc, quod si  ponatur aliquem vere dicere quod hoc erit, non  potest  non futurum esse. Sicut supposito quod  sit homo, non potest non esse animal rationale  mortale. Hoc enim significatur, cum dicitur aliquid  dici, scilicet quod ita sit ut dicitur *. Eadem  vere  autem habitudo est eorum, quae nunc dicuntur,  ad ea quae futura sunt, quae erat * eorum, quae  prius dicebantur, ad ea quae sunt praesentia vel  praeterita; et ita omnia ex necessitate acciderunt,  et  accidunt, et accident, quia quod nunc factum  est 7, utpote in praesenti vel in praeterito existens,  semper verum erat dicere, quoniam erit futurum.  5. Deinde cum dicit: Quod si haec possibilia non  sunt etc., ostendit praedicta esse impossibilia: et  primo, per rationem; secundo, per exempla sensi-  bilia; ibi: Et multa nobis manifesta * etc. Circa pri-  mum duo facit: primo, ostendit propositum in re-  bus humanis; secundo, etiam in aliis rebus; ibi: Ef  quoniam est omnino * etc. Quantum autem ad res  humanas ostendit esse impossibilia quae dicta sunt,  per hoc quod homo manifeste videtur esse princi-  pium eorum futurorum ?, quae agit quasi dominus  existens suorum actuum, et in sua potestate ha-  bens agere vel non agere; quod quidem principium  si remoóveatur, tollitur totus ordo conversationis  humanae, et omnia principia philosophiae mora-  lis. Hoc enim sublato non erit aliqua utilitas per-  suasionis, nec comminationis, nec punitionis aut  remunerationis *, quibus homines alliciuntur ad  bona et retrahuntur a malis, et sic evacuatur tota  civilis scientia. Hoc ergo Philosophus accipit pro  principio manifesto quod * homo sit principium  futurorum; non est autem futurorum principium  nisi per hoc quod consiliatur etfacit aliquid: ea  enim quae agunt absque consilio non habent do-  minium sui actus, quasi libere iudicantes de his  quae sunt * agenda, sed quodam naturali instinctu  moventur ad agendum *, ut patet in animalibus  brutis. Unde impossibile est quod supra conclu-  Y) Quia quod nunc factum est etc. — Codd. ABCE: quia quod nunc  factum est, utpote in praesenti vel (C vel in) praeterito etc. — D: quia  quod nunc factum est in praesenti vel praeterito etc. - P.: quia quod  nunc factum est in praesenti,.in praeterito etc.  9) Principium eorum futurorum etc.— Codd.: principium quorumdam  futurorum. Non indeterminate loquitur s. Thomas de futuris quorum  homo est principium , sed determinate specificat quae sint huiusmodi  futura, nempe ea, quae homo agit quasi dominus existens suorum  actuum. — Caeterum sententia eadem est in utraque lectione, forma ali-  quantulum diversa. Alterutra ergo pro lubito utatur lector.  €) Nec punitionis aut remunerationis. Ita codd. BCD. — E. omittit haec  verba, sed nec habet lectionem Pianam: mec permutationis aut remu-  nerationis. Vocabulum permutatio irrepsit ex typographorum incuria,  non secus ac amanuensi cod. A. excidit rememorationis quo (sic) loco  remunerationis. Patet legendum esse cum codd. ABCD, punitionis, ex  suo opposito quod sequitur, remunerationis. Hinc in Summa theologica,  p. I, qu. rxxxni , artic. 1: « Homo est liberi arbitrii: alioquin frustra essent  »  consilia, exhortationes, praecepta, prohibitiones, praemia et poenae. » -  Notet autem novitius argumenta ista ad demonstrandum liberum in  homine arbitrium, quod est dominium propriorum actuum, esse a poste-  riori seu ex effectibus ducta; a priori enim loquendo, et causam liberi  arbitrii assignando, necesse est quod homo sit liberi arbitrii ex hoc ipso  quod rationalis est, ut s. 'Thomas habet loc. cit. Sed de his alibi.  t) Natura possibilitatis. Ita Piana cum codd, AC. — Cod. B : vera  natura possibilitatis; - D: vera possibilitas; - E: materia possibilitatis.  Quae ultima lectio non est acceptanda, quia licet falsa non sit (materiae  enim nomen latissime patet in sensu analogico, ut dictum est lect. vi,  in notis x et vy), tamen materia vel materia possibilitatis videtur locum  sum est quod non oporteat nos negotiari * vel con-  siliari, Et sic etiam impossibile est illud ex quo  sequebatur, scilicet quod omnia ex necessitate  eveniant.  6. Deinde cum dicit: Ef quoniam est omnino etc.,  ostendit idem etiam in,aliis rebus. Manifestum est  enim etiam in rebus naturalibus esse quaedam,  quae non semper actu sunt; ergo in eis contin-  git esse  et non esse: alioquin vel semper essent,  vel semper non essent. Id autem quod non est,  incipit esse aliquid per hoc quod fit illud; sicut  id quod non est album, incipit esse album per  hoc quod fit album. Si autem non fiat album *  permanet non ens album. Ergo in quibus contin-  git esse et non esse, contingit etiam fieri et non  fieri. Non ergo talia ex necessitate sunt vel fiunt,  sed est in eis natura possibilitatis 5, per quam se  habent ad fieri et non fieri, esse et non esse.  7. Deinde cum dicit: Ac multa nobis manife-  sia  etc., ostendit propositum per sensibilia exem-  pla. Sit enim, puta, vestis nova *; manifestum est  quod eam possibile est incidi, quia nihil obviat  incisioni,  nec ex parte agentis nec ex parte pa-  tientis. Probat autem quod simul cum hoc quod  possibile est eam incidi, possibile est etiam eam  non incidi", eodem modo quo supra* probavit duas:  indefinitas oppositas esse simul veras, scilicet per  assumptionem contrarii. Sicut enim possibile est  istam vestem incidi, ita possibile est eam exteri,  idest vetustate corrumpi; sed si exteritur non in-  ciditur; ergo utrumque possibile est, scilicet eam  incidi et non incidi. Et ex hoc universaliter con-  cludit quod in aliis futuris, quae non sunt in actu  semper, sed sunt in potentia, hoc manifestum est  quod non omnia ex necessitate sunt vel fiunt,  sed eorum quaedam sunt ad utrumlibet, quae non  se habent magis ad affirmationem "^ quam ad ne-  gationem; alia vero sunt in quibus alterum eorum  contingit ut in pluribus, sed tamen contingit etiam  utin paucioribus quod altera pars sit vera, et non  alia, quae scilicet contingit ut in pluribus *.  8. Est autem * considerandum quod, sicut Boe-  non habere in casu nostro. Bona est lectio cod. D, sed non melior  Piana; optima mihi videtur lectio cod. B.  7) Possibile est etiam (BC omittunt etiam) eam non incidi. - Ama-  nuensis cod. A ex recursu verbi incidi, omittit haec verba, quae con-  stituunt  alteram partem sententiae s. Thomae, ut patet ex probatione,  quae statim subiungitur: Sicut enim etc.  0) Magis ad affirmationem etc. Est lectio codd. ABDE et substi-  tuenda Pianae: magis in affirmatione quam in negatione. — Cod. C:  magis ad affirmationem vel negationem.  t) Quae scilicet contingit ut in pluribus. Codd. BCDE hanc perspi-  cuam proferunt lectionem quam adoptamus loco Pianae. Haec siquidem  negationem introducit et legit: quae scilicet non contingit ut in pluribus  sit.  Quae lectio, uti iacet, et est illogica et contra mentem s. Thomae.  Comparat enim s. Thomas propositionem quae vera est ut in pluribus  cum  propositione quae est vera μὲ in paucioribus, quaeque proinde.  contingit ut sit vera, altera sibi opposita ( quae nempe contingit uf in  pluribus) existente falsa, Dixi, uti iacet, propter verba et mon alia,  quae concorditer habent tum codd. tum edd. P, et Venetae omnes. Vi  enim illorum verborum pronomen relativum sequens (quae scilicet etc.)  videtur referri ad propositionem designatam per et non alia; quae pro-  positio, ut est manifestum, est de his quae contingunt ut in pluri-  bus. Praefata verba (et non alia) si deessent, perspicua esset Piana,  nempe: alia vero sunt in quibus alterum eorum... quod altera pars  sit vera, quae scilicet non contingit ut in pluribus sit. — Eorumdem  codd. et ed. a auctoritate omittimus sit quod in Piana legitur, quodque  non perspicuitati confert ullo modo. — Codex A legit: sed tamen contingit  etiam ut in. pluribus, omissis caeteris intermediis, ut in paucioribus etc.  At errat: nam omittendo quae omittit, primam partem. sententiae ( alia  *  B. -  P.t agere  (Cf. supra, n. 2).  *Aomittit album.  *. Codd.: sit enim  una vestis nova.  7  *  Lect. xt, n. 10.  t  * ABCE: est autem  hic. - n: hoc.  Boethius.  -—  thius  λ  Diodorus.  V  Stoici.  *  p. - p.: πος.  *  Codd. - p-: di-  cunt.  esse  CAP. IX, LECT. XIV  eo  67  hoc loco. Assignat enim: rationem possibilitatis et  contingentiae, in his quidem quae sunt a nobis  ex  dicit hic in Commento *, circa possibile et  necessarium diversimode aliqui sunt opinati. Qui-  dam enim distinxerunt ? ea secundum eventum, si-  cut Diodorus ^, qui dixit illud esse impossibile quod  nunquam erit; necessarium vero quod semper erit;  possibile vero quod quandoque erit, quandoque  non erit. Stoici vero distinxerunt haec * secundum  exteriora prohibentia. Dixerunt * enim necessarium  illud quod non potest prohiberi quin sit ve-  rum; impossibile vero quod semper prohibetur a  veritate; possibile vero quod potest prohiberi vel  *  E: éncompetens  et inconveniens.  y  ?  *g: sed potius  quia  Boethius.  AD:  ES  ec)  qui-  dem Boethius...  Philo.  —  non prohiberi. Utraque autem distinctio videtur  esse  incompetens *. Nam prima distinctio est a  posteriori: non enim ideo" aliquid est necessarium,  quia semper erit; sed potius ideo semper erit,  quia est necessarium: et idem patet in aliis. Se-  cunda autem assignatio est ab exteriori et quasi  per accidens: non enim ideo aliquid est necessa-  rium, quia non habet impedimentum, sed quia *  est necessárium, ideo impedimentum habere non  ᾿  potest. Et ideo alii melius ista distinxerunt secun-  dum naturam rerum, ut scilicet dicatur illud ne-  cessarium, quod in sua natura determinatum est  solum ad esse; impossibile autem quod est deter-  minatum solum ad non esse; possibile autem quod  ad neutrum est omnino determinatum, sive se  habeat magis ad unum quam ad alterum, sive  se  habeat aequaliter ad utrumque, quod dicitur  contingens ad utrumlibet. Et hoc est quod Boe-  thius * attribuit Philoni *.  Sed manifeste haec est sententia Aristotelis in  vero etc.) bis ponit, et alteram eiusdem sententiae partem (sed ta-  men etc.) omittit, ut ex contextu est per se manifestum.  x) Sicut Boethius dicit hic in Commento etc. Quae ex hoc Auctore  citantur a s. Thoma de opinionibus Diodori, Stoicorum et Philonis quoad  naturam necessarii, impossibilis et possibilis habentur in eius secunda  Ed. De interpret. lib. Ill, De futuris contingentibus, super illa verba  Aristotelis: Ef quoniam est omnino... Ac multa nobis manifesta etc.  (p. 373, seq.).  X) Quidam enim distinxerunt. lta codd. BCE. — Edit. Piana cum  codd. AD legunt: quidam enim dixerunt. Et ita infra codd. BCE non  Stoici vero dixerunt, sed distinxerunt habent. Denique tertio loco non  ista (P. ita) dixerunt, cum CP., sed ista distinxerunt legendum est  consequenter cum ADE. Quae ultima lectio suadet etiam supra legen-  dum esse cum tribus codd. praecitatis. Adde quod infra, codd. et Piana  consentientibus, s. Doctor subiungit: ufraque autem distinctio vide-  tur etc.  8) Sicut Diodorus etc. « Ille enim, inquit Tullius, id solum fieri  »  »  »  »  »  »  »  »  »  posse dicit, quod aut sit verum aut futurum sit verum; et, quidquid  futurum sit, id dicit fieri necesse esse, et, quidquid non sit futurum,  id negat fieri posse... Placet igitur Diodoro, id solum fieri posse quod  aut verum sit, aut verum futurum sit. Qui locus attingit hanc quae-  stionem: Nihil fieri, quod non necesse fuerit: et, Quidquid fieri possit,  id aut esse iam aut futurum esse: nec magis commutari ex veris in  falsa ea posse, quae futura sunt, quam ea, quae facta sunt: sed in  factis immutabilitatem apparere; in futuris quibusdam, quia non ap-  pareat (al. apparent), ne inesse quidem videri » ( De fato, cap. vi  et IX, nn. 13 et 17.— Opp. tom. IX, pag. 287, seq. — Lypsiae 1849). Ex  his  apparet possibile a Diodoro verbis quidem poni, re autem tolli:  nam 51. possibile numquam erit, est impossibile; si autem erit aliquando,  est necessarium. Atqui utrum futurum sit vel non sit, non ex se (sicut  in iis quae necessaria videntur), sed ex eventu possumus decernere, ita  Scilicet ut futurum fuisse vel secus, et ideo necessarium vel impossi-  bile, ex eo quod factum vel non factum est intelligere debeamus. Ante  ergo eventum possumus dicere quod possibile quandoque erit, quan-  doque non erit, non in se, sed quoad nostram cognitionem, quia nempe  immutabilitas facti non apparet.  v) Non enim ideo aliquid etc. Suppleo ideo ex omnibus nostris  codd., quod desideratur in ed. Piana.. Et hinc statim habes: sed potius  ideo semper etc. Et infra: secunda autem assignatio..... non enim  ideo etc.  E) Et hoc est quod Boethius attribuit Philoni. « 'Tres sunt, inquit  »  »  Boethius, sententiae de possibilitate. Philo enim dicit possibile esse  quod natura propria enunciationig suscipiat veritatem, ut cum dico, me  quod sumus consiliativi, in aliis autem ex  eo quod materia est in potentia ad utrumque op-  positorum.  9. Sed videtur haec ratio non esse sufficiens.  Sicut enim in corporibus corruptibilibus materia  invenitur in potentia se habens ad esse et non  esse, ita etiam in corporibus caelestibus invenitur  potentia ad diversa ubi, et tamen nihil in eis eve-  nit contingenter, sed solum ex necessitate. Unde  dicendum est quod possibilitas materiae ad utrum-  que, si communiter loquamur, non est sufficiens  ratio contingentiae, nisi etiam addatur ex parte  potentiae activae quod non sit omnino determi-  nata ad unum; alioquin si ita sit determinata ad  unum quod impediri non potest *, consequens est  quod ex necessitate reducat in actum potentiam  passivam * eodem modo.  10.  Hoc igitur quidam attendentes posuerunt  quod potentia, quae est in ipsis rebus naturali-  bus, sortitur necessitatem ex aliqua causa deter-  minata * ad unum quam dixerunt fatum. Quorum  Stoici posuerunt fatum in quadam serie, seu con-  nexione * causarum, supponentes quod omne quod  in hoc mundo accidit habet causam *; causa au-  tem posita, necesse est effectum poni. Et si una  causa per se non sufficit, multae causae ad hoc  concurrentes accipiunt rationem unius causae suf-  ficientis; et ita concludebant quod omnia ex ne-  cessitate eveniunt.  »  »  »  »  »  »  »  »  hodie esse Theocriti Bucolica relecturum, hoc si nihil extra prohibeat  quantum in se est potest veraciter praedicari. Eodem autem modo idem  ipse Philo necessarium esse definit, quod cum verum sit, quantum in se  est, nunquam possit susceptivum esse mendacii; non necessarium autem  idem esse determinat, quod, quantum in se est, possit suscipere falsita-  tem. Impossibile vero secundum propriam naturam, nunquam possit  suscipere veritatem. Idem tamen ipse et contingens et possibile unum  esse  confirmat » (Op. et loc. cit. pag. 373). Vult autem Boethius sen-  tentiam Philonis -Larissensis , quamvis verbis discrepet, revera tamen  cum Diodori sententia convenire: « Ille enim ( Diodorus) arbitratus est,  »  »  »  »  inquit, si quis in mari moreretur, eum in terra mortem non. potuisse  suscipere: quod neque Philo, neque Stoici dicunt. Sed quanquam ista  non dicant, tamen si unam partem contradictionis eventu necessitatis  metiuntur, idem cum Diodoro sentire coguntur » (Ib. pag. 374). Quo  autem pacto haec Philonis sententia conveniat cum sententia Diodori,  qui necessitatem ab eventu metiebatur, ut dictum est in not. y, haud  satis apparet. Etenim, sistendo in Philonis verbis a Boethio citatis, pos-  Sibile Philo dixit quod quantum in se est potest veraciter praedicari;  at  potest etiam impediri quominus veraciter de facto praedicetur (ut,  in exemplo de lectione Bucolicorum, si aliquid extra prohibeat). Ergo  possibile, de quo loquitur Philo dicens illud esse idem ac contingens,  potest fieri, quantum in se est, et potest, quantum in se est, etiam  non fieri; quod idem est ac dicere quod possibile quantum in se est  ad neutrum est determinatum. Quod ipsemet magis aperte declarat cum  ait non necessarium esse id quod quantum in se est potest suscipere  falsitatem , nempe potest esse et non esse. ldem patet ex notionibus  necessarii  et impossibilis. Necessarium  est  quod quantum in se est  numquam potest susceptivum esse mendacii, nempe quod in sua natura  determinatum est solum ad esse; impossibile est quod secundum | pro-  priam naturam nunquam potest suscipere veritatem, videlicet quod est  determinatum solum ad non esse. Ergo recte s. Thomas ait quod hoc  quod Boethius attribuit Philoni est manifeste sententia Aristotelis in hoc  loco, vel, in hoc libro, ut habet cod. A. - Addendum quod, iuxta Boethium:  »  »  »  »  »  »  »  »  Universaliter dicere est, quaecunque neque semper sunt, neque semper  non sunt, sed aliquoties sunt, aliquoties non sunt, ea per hoc ipsum quod  sunt et non sunt, habent aliquam ad contraria cognationem. Haec au-  tem impossibilium. et necessariorum media sunt. Impossibile enim  nunquam esse potest; necessarium nunquam non esse; inter haec  propria quorundam natura est, quae horum utrorumque sit media,  quae et esse scilicet possit et non esse. Ergo hoc nunc dicit (Aristote-  les nempe) : Videmus, inquit, in his etc. » (Ib. pag. 374). Haec ergo, ex-  ponente Boethio, est opinio Aristotelis cui Boethius subscribit, sed quae  est  etiam opinio Philonis supra recitata.  .  *  *  B; non posset.  ABC:  passivam.  scilicet  *.c verius: deter-  minante.  Stoici.  *  Codd.- .: com-  mixtione.  *  A:  supponentes  omne ... habere  causam.  68  Commen.s.Th.  *  lect. τπ.- Ed. Did.  lib. V, cap. ui.  Plato.  *In  :  PERI HERMENEIAS LIB. I  Multa enim hic fiunt ex intellectu et voluntate,  quae per se et directe non subduntur virtuti cae-  lestium corporum: cum enim intellectus * sive ratio  et  voluntas quae est in ratione 7, non sint actus  organi corporalis, ut probatur in libro De anima *,  11. Sed hanc rationem solvit Aristoteles in VI  Metaphysicae * interimens utramque propositio-  num assumptarum. Dicit enim quod non omne  quod fit habet causam, sed solum illud quod est  per se. Sed illud quod est per accidens non habet  causam; quia proprie non est ens, sed magis ordi-  natur cum non ente, ut etiam Plato dixit *. Unde  Sophista.  *  p: est musicum.  Posita causa suf-  ficienti  non  necesse effectum  poni.  *p: mecesse sit.  *  ABCE: Cuius effe-  ctus.- Ὁ habet la-  cunam.  *gc  omittunt  praedictarum.  *BP.- A: SiC u-  numquodque es-  set, sed falso.-pc:  et sic inde  quo-  usque ; etmelius.  τὰ habet lacun.  *  AC. - P.: deve-  niet.  *Dicentes ex ACD.  *p: ad  *  p  non recte: ad  causam per se.  *  p:  effectus...  referri.  *  Cap. ut, n. 12.  Comment.  lect. vr.  **  s. Th.  Lect. ni: Ed.  Did. lib. IV, c. it,  n.  8.  esse  est,  musicum habet causam, et similiter esse al-  bum; sed hoc quod est, album esse * musicum, non  habet causam: et idem est in omnibus aliis huius-  modi. Similiter etiam haec est falsa, quod posita  causa etiam sufficienti, necesse est * effectum poni:  non  enim omnis causa est talis (etiamsi sufficiens  sit) quod eius effectus * impediri non possit; sicut  ignis est sufficiens causa combustionis lignorum, sed  tamen per effusionem aquae impeditur combustio.  12.  Si  autem utraque propositionum praedi-  ctarum * esset vera, infallibiliter sequeretur omnia  ex necessitate contingere. Quia si quilibet effectus  habet  causam, esset effectum (qui est futurus  post quinque dies, aut post quantumcunque tem-  pus) reducere in aliquam causam priorem: et sic  quousque esset * devenire ad causam, quae nunc  est  tem  in praesenti, vel iam fuit in praeterito; si au-  causa posita, necesse est effectum poni, per  ordinem causarum deveniret * necessitas usque ad  ultimum effectum. Puta, si comedit salsa, sitiet:  si siliet, exibit domum ad bibendum: si exibit do-  mum, occidetur a latronibus. Quia ergo iam co-  medit salsa, necesse est eum occidi. Et ideo Aristo-  teles ad hoc excludendum ostendit utramque prae-  dictarum propositionum esse falsam, ut dictum est.  13. Obiiciunt autem quidam contra hoc, dicen-  tes * quod omne per accidens reducitur ad aliquid  per se, et ita oportet effectum qui est per accidens  reduci in * causam per se. - Sed non attendunt quod  id quod est per accidens reducitur ad per se *, in  quantum accidit ei quod est per se, sicut musicum  accidit Socrati, et omne accidens alicui subiecto per  se existenti, Et similiter omne quod in aliquo ef-  fectu est per accidens consideratur circa aliquem  effectum per se: qui quantum ad id quod per se  est habet causam per se, quantum autem ad id  quod inest ei per accidens non habet causam per  se,  sed causam per accidens. Oportet enim effe-  ctum proportionaliter referre * ad causam suam, ut  in II Physicorum * etin V Methaphysicae** dicitur.  14. Quidam vero non attendentes differentiam  effectuum per accidens et per se, tentaverunt re-  ducere omnes effectus hic inferius provenientes  in aliquam causam per se, quam ponebant esse  virtutem caelestium corporum ^in qua ponebant fa-  tum, dicentes nihil aliud esse fatum quam vim  positionis syderum. Sed ex hac causa non potest  provenire necessitas in omnibus quae hic aguntur.  0) Quam ponebant virtutem esse caelestium corporum etc. Ita codd.  quorum lectionem anteponimus Pianae: « Quam ponebant virtutem esse  »  »  caelestium corporum, in qua ponebant fatum, quam vim positionis sy-  derum appellabant. »  z) Voluntas quae est in ratione.  — Codd. ABC omittunt verba, quae  est in ratione; sed ea retinemus cum P. et aliis codd.  luntas  — Quamvis vo-  simpliciter et communiter accepta appetitum rationalem desi-  gnet, tamen latiori significatione etiam pro appetitu animali usurpatur,  ut  ipsemet Angelicus innuit II, Dist. xxxix, qu. II, artic. I1 ad 1: non  impossibile est quod directe subdantur * intellectus  seu ratio et voluntas virtuti caelestium corporum:  nulla enim vis corporalis potest agere per se, nisi  in rem corpoream. Vires autem sensitivae in quan-  tum sunt actus organorum corporalium per ac-  cidens  subduntur actioni caelestium corporum.  Unde Philosophus in libro De anima * opinionem  ponentium voluntatem hominis subiici motui caeli  adscribit his, qui non ponebant intellectum differre  a sensu. Indirecte tamen vis caelestium corporum  redundat ad intellectum et voluntatem, in quantum  scilicet intellectus et voluntas utuntur viribus sen-  sitivis.  Manifestum autem est quod passiones vi-  rium sensitivarum non inferunt necessitatem ra-  tioni  et voluntati.  Nam continens habet pravas  concupiscentias, sed non deducitur *, ut patet per  Philosophum in VII Ethicorum *. Sic igitur ** ex  virtute caelestium corporum non provenit necessi-  tas in his quae per * rationem et voluntatem fiunt.  Similiter nec in aliis * corporalibus effectibus re-  rum corruptibilium, in quibus multa per accidens  eveniunt. Id autem quod est per accidens non  potest reduci ut in causam per se in aliquam vir-  tutem naturalem, quia virtus naturae se habet ad  unum; quod autem est per accidens non est unum;  unde et supra dictum est * quod haec enunciatio  non est una, Socrates est albus musicus, quia non  significat unum. Et ideo Philosophus dicit in libro  De somno et vigilia * quod multa, quorum si-  gna praeexistunt in corporibus caelestibus , puta  in imbribus et tempestatibus, non eveniunt, quia  scilicet impediuntur per accidens. Et quamvis illud  etiam impedimentum secundum se consideratum  reducatur in aliquam causam caelestem; tamen  concursus horum, cum sit per accidens, non potest  reduci in aliquam causam naturaliter agentem.  15. Sed considerandum est quod id quod est  per accidens potest ab intellectu accipi ut unum,  sicut album esse musicum, quod * quamvis secun-  dum se non sit unum, tamen intellectus ut unum  accipit, in quantum scilicet componendo format  enunciationem unam. Et secundum hoc contingit  id, quod secundum se per accidens evenit et casua-  liter, reduci in aliquem intellectum praeordinan-  tem; sicut concursus duorum servorum ad certum  locum est per accidens et casualis quantum ad  eos, cum unus eorum ignoret de alio; potest tamen  esse per se intentus a domino, qui utrumque mittit  ad hoc quod in certo loco sibi occurrant *.  16. Et secundum hoc aliqui posuerunt omnia  quidem quatenus appetitus sensitivus est in brutis, sed quatenus est  in homine et est potentia in eadem essentia animae rationalis radicata,  et ideo rationis moderamini subiecta (Cf. III, Dist. xvi, qu. r, artic. 1, Ad  secundam quaestionem dicendum etc.). Dico radicata: nam proprie, seu  formaliter, appetitus animalis, sicut caeterae facultates sensitivae, est  in organo animato tanquam in proprio subiecto immediato. At voluntas,  proprie dicta, nempe appetitus rationalis, est facultas essentialiter inorga-  nica consequens apprehensionem rationis, et, sicut ratio ipsa, a sola animae  essentia fluit etin sola essentia animae est immediate, ut in suo subiecto.  *  A:  nam intel-  lectus... cum non  sit actus.  π  *  III, cap.tv, n.4 ;  cap.v,n.r.- Com-  ment.  s.  lect. vir.  *  Thom.  c: - P. $ubda-  tur.  *  III. cap.  seq. -  ΠΙ, n. 5  Comment.  $. ?in. lect. rv.  *  A: non deduci-  lur ad malum.  * -  Cap.t(a/. n] n.6.  Comment.s.Th.  lect. 1.  "* e: sicut igitur.  *A: sec  *  ABD:  Azec  si-  militer etiam. - €  cohaerenter  ad  praeced. sicut i-  gitur: Sic etiam  in aliis.  *  *  Lect. v, n. it.  De divinatione  per  somnium ,  Cap. τι.  *  Quod omittitur  a BC.  *  ABCE: COMCUF-  rant (n. dubius).  CAP. IX,  δ  σ  τα:  Dei.  *  intelligere  T  p: comprehen-  unt.  v  quaecumque in hoc mundo aguntur, etiam quae  videntur fortuita vel casualia, reduci in ordinem  providentiae divinae, ex qua dicebant dependere  fatum. Et hoc quidem aliqui stulti negaverunt ^,  iudicantes de intellectu divino ad modum intel-  lectus nostri, qui singularia non cognoscit *. Hoc  autem est falsum: nam intelligere divinum * et velle  eius  est ipsum esse ipsius *. Unde sicut esse eius  sua virtute comprehendit omne illud quod quo-  cumque modo est, in quantum scilicet est per parti-  cipationem ipsius; ita etiam suum intelligere et  suum intelligibile comprehendit  * omnem cognitio-  nem et omne cognoscibile; et suum velle et suum  volitum comprehendit omnem appetitum et omne  appetibile quod est bonum; ut, scilicet ex hoc  ipso quod aliquid est cognoscibile cadat sub eius  cognitione, et ex hoc ipso quod est bonum cadat  sub eius voluntate: sicut ex hoc ipso quod est ens,  aliquid cadit sub eius virtute activa, quam ipse  perfecte- comprehendit, cum sit per intellectum  agens.  17. Sed si providentia divina sit per se causa  omnium quae in hoc mundo accidunt", saltem  bonorum, videtur quod omnia ex necessitate ac-  cidant. Primo quidem ex parte scientiae eius: non  enim potest eius scientia falli; et ita ea quae ipse  scit, videtur quod necesse sit evenire. Secundo  ex  parte voluntatis: voluntas enim Dei inefficax  9) Et hoc quidem aliqui stulti negaverunt. Duo hic distinguenda sunt.  Primum est quod omnia quae quocumque modo in hoc mundo aguntur,  etiam quae videntur fortuita vel casualia, reducuntur in ordinem Provi-  dentiae divinae; et hoc est quod s. Thomas dicit ab aliquibus stultis ne-  gari. -- Aliud est quod ex divina Providentia sequatur fatum, non quidem  sano sensu acceptum, ut infra explicabimus, sed quatenus deteriori sen-  su  sumitur utnecessitas in causis secundis omnibus. Providentia autem  divina non infert fatum seu necessitatem rebus provisis, ut nn. seqq. late  et solide demonstrat Angelicus.  Notandum insuper quod illi qui liberum nominis arbitrium fato subii-  ciebant, non  una  ratione  naturam fati ponebant. Alii enim fatum  appellabant vim positionis siderum , ex quorum positione et pote-  state  decerni  autumabant qualis quisque homo concipitur, nascitur,  vivit, et quid ei proveniat boni quidve mali accidat. — Alii vero non  astrorum  constitutionem , sicuti est cum quidque concipitur vel na-  scitur, sed omnium connexionem seriemque causarüm, qua fit omne  quod fit, fati nomine appellabant. Quorum sententia, si causarum haec  connexio talis ponatur ut voluntatibus nostris necessitatem inferat, non  differt a prima sententia quoad fati naturam, quamvis seriem causarum  substituat positioni potestatique siderum. Utrumque errorem s. Thomas  n.  14 et seqq. refutat.  — Alii causarum connexionem non recusabant, sed  ipsum causarum ordinem et connexionem subiiciebant Dei summi volun-  tati et potestati; at hi bifariam dividendi sunt. Quidam enim quamvis  praescientiae voluntatique divinae causas creatas, earumque connexio-  nes subiicerent, tamen aut ab hac subiectione eximebant voluntatem hu-  manam, aut nihil esse in potestate nostra nullumque esse hominis arbi-  trium sub praescientia et voluntate Dei effutiebant. Hunc errorem refutat  s. Thomas n. 18 et seqq. Quidam denique utrumque eligunt, utrumque  confitentur, nempe praescientiam divinam nostrarum actionum atque ef-  ficaciam infinitam divinae voluntatis et una simul integram perfectamque  hominis libertatem. Et vere sic est, ut a s. Thoma hic probatur.- Quia  tamen haec divinae Providentiae ordinatio a nonnullis aut fatum appel-  labatur, aut ab ipsa fatum seu causarum secundarum connexio (quae  nihil humanae officeret libertati) pendere dicebatur, ne ex vocabulo aequi-  voco error obreperet, Ordinem causarum ubi voluntas Dei plurimum  potest, neque negamus, neque fati. vocabulo nuncupamus , ait s. Augu-  stinus in V De civitate Dei, cap. 1x, n. 3. Quod si propterea aliquid quis-  quam fato tribuit, quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati no-  mine  appellat, sententiam teneat, linguam corrigat (Ib. cap. 1). De  his fuse ipsemet s. Augustinus (Op. et lib. cit.).  σὴ Singularia non cognoscit, nempe directe et primo; nam indirecte  et  quasi per quandam reflexionem intellectus noster intelligit etiam  aliquo modo singularia, ut s. Thomas docet expresse p. I, qu. rxxxvi,  artic. I. Sed quia haec cognitionis indirectae notio non est necessaria in  praesenti quaestione, ideo eam praetermittit s. Doctor.  τὴ Intelligere divinum et velle eius est ipsum esse ipsius, nempe  Dei.— 1. ergo intelligere et intelligibile divinum comprehendit omnem  cognitionem et omne cognoscibile; 2. ergo velle et volitum divinum com-  LECT. XIV  69  esse non potest; videtur ergo quod omnia quae  vult, ex necessitate eveniant.  18. Procedunt autem hae obiectiones ex eo quod  cognitio divini intellectus et operatio divinae volun-  tatis pensantur ad modum eorum, quae in nobis  sunt, cum tamen multo dissimiliter se habeant *.  19.  vel  Nam primo quidem ex parte cognitionis  scientiae considerandum est quod ad cogno-  scendum ea quae secundum ordinem temporis  eveniunt, aliter se habet vis cognoscitiva, quae  sub ordine temporis aliqualiter continetur, aliter  illa  quae  loci:  totaliter  est  extra  ordinem temporis.  Cuius exemplum conveniens accipi potest ex or-  dine  nam  secundum Philosophum in IV  Physicorum *, secundum prius et posterius in ma-  gnitudine est prius et posterius in motu et per  consequens in tempore. Si ergo sint multi homi-  nes per viam aliquam transeuntes, quilibet eorum  qui sub ordine transeuntium continetur habet co-  gnitionem de praecedentibus et subsequentibus *,  in quantum sunt praecedentes et subsequentes;  quod pertinet ad ordinem loci. Et ideo quilibet  eorum videt eos, qui iuxta se sunt et aliquos eo-  rum qui eos praecedunt; eos autem qui post se  sunt videre non potest. Si autem esset aliquis *  extra totum ordinem transeuntium, utpote in ali-  qua excelsa turri constitutus, unde posset totam  viam videre 7, videret quidem simul omnes in via  prehendit omnem appetitum et omne appetibile; 3. ergo quidquid est co-  gnoscibile cognoscitur a Deo; 4. ergo quidquid est bonum cadit sub  divina voluntate; 5. ergo quidquid est ens a virtute activa Dei attingitur.  Istae illationes, quas infert Angelicus, logice connectuntur principio quod  intelligere et velle Dei sunt ipsum esse ipsius.  v) Causa omnium quae in hoc mundo accidunt etc. — Cod. A: causa,  sine qua in hoc mundo non accidunt aliqua. Eadem est sententia. — Alii  codd. habent lectionem Pianam. —Infra vero (et ita ea quae ipse scit etc.)  cod. B absurde legit: et ita essentia, quae ipse sit, videtur necesse sic  evenire.  9) Procedunt autem hae obiectiones etc. Hisce paucis verbis s. Tho-  mas veluti digito indicat radicem errorum omnium, qui de scientia et  voluntate Dei in ordine ad humanam libertatem àb hominibus exco-  gitati sunt. Quae s. Thomae sententia in re gravissima est manifesta ,  si principia alibi declarata in mentem revocemus. Dictum est enim quod  ens, de Deo praedicatum et de creaturis in propositionibus, Deus est  ens, creatura est ens, non univoce dicitur de uno et de aliis, sed  solummodo analogice (lect. v, n. 19, nota ξ). Quae veritas ut etiam vo-  cabulo ipso indicaretur in scientia theologica, Scholastici dicebant Deum  esse super-ens, super-essentiam etc.: ut nempe hoc modo ratio entis de  Deo asserta ostenderetur diversa a ratione entis creaturis tributa. Sed  quod dicitur de ente, idem omnino dicendum est de aliis quae tum Deo,  tum creaturis tribuuntur: absurdum enim esset ponere quod ratio entis  non univoca, sed solummodo armaloga est Deo et creaturis, et simul as-  serere quod ratio causae, cognitionis etc. tum Deo tum creaturis sit  univoca: ratio enim entis et ratio causae sunt realiter una eademque res  in Deo. Sicut ergo Deo ratio entis convenit modo convenienti eius divi-  nae naturae, [ἃ modo convenienti divinae naturae convenit Deo cognitio  intellectus et operatio voluntatis. Quod si quaeras in quo consistat huius-  modi modus? respondeo in infinitate. Deus est ens a se, et ideo infini-  tus et simplicissimus, ita ut quidquid in Deo est, sit infinita simplicissima  divina essentia. Ergo sicut Deus est sua essentia modo infinito, ita est  sua  cognitio et sua operatio modo infinito, hoc est infinite excedens  modum essentiae, cognitionis et operationis hominis et cuiuslibet crea-  turae, quae nonnisi limitato modo sibique convenienti et est et cognoscit  et  operatur. Quae cum ita sint, nemo non videt non posse sine errore  argui ex modo essendi, cognoscendi et operandi in creaturis, modum es-  sendi, cognoscendi et operandi in Deo sive in seipso, sive in operibus crea-  tis  trio  quae ratione carent, sive denique in creaturis quae libero arbi-  sunt  rerum  praeditae: nam si quis hoc modo argueret, Deum intra genus  creatarum coarcfaret, proindeque Deum ipsum negaret. Porro  hoc ipsum faciunt, qui ex divina Providentia, nempe ex Dei infallibili  praescientia et efficacissima operatione inferre conantur fatali necessi-  tati causas creatas liberas esse obnoxias.  X) Unde posset totam viam videre etc.- Cod. A legit: « Unde posset tota  »  »  »  via inde videri, quemadmodum simul omnes in via existentes non sunt  in ratione praecedentis vel subsequentis (in comparatione scilicet ad  eius intuitum), sed simul omnes videret nisi quomodo unus eorum  *  Cap. xt (a7. xvi)  n. 3, seq. - Com-  ment. s.Th. lect.  xvi.  Βα:  tibus.  succeden-  * Aliquis ex codd.  70  existentes, non sub ratione praecedentis et subse-  quentis (in comparatione scilicet ad eius intuitum),  sed simul omnes videret, et quomodo unus eorum  alium praecedit. Quia igitur cognitio nostra cadit  sub ordine temporis, vel per se vel per accidens  PERI HERMENEIAS LIB. I  et  eius differentias. Sunt autem differentiae entis pos-  sibile et necessarium; et ideo ex ipsa voluntate  divina originantur necessitas et contingentia in re-  bus  distinctio  *  4:  unde anima  componendo.  *  Cap. vi, τν 3  56}: - Comment.  s.  Th. lect. xr.  *  AC: eveniant ; -  à : eveniunt.  Y  utriusque secundum rationem  proximarum causarum: ad effectus enim *, quos  voluit necessarios esse, disposuit causas necessa-  rias; ad. effectus autem, quos voluit esse contin-  (unde et anima in componendo * et dividendo ne-  cesse habet adiungere tempus, ut dicitur in III  De anima*); consequens est quod sub eius cogni-  futuri.  tione cadant res sub ratione praesentis, praeteriti  et  Et ideo praesentia cognoscit tanquam  actu existentia et sensu aliqualiter perceptibilia ;  praeterita autem cognoscit ut memorata; futura  autem non cognoscit in seipsis, quia nondum sunt,  sed cognoscere ea potest in causis suis: per cer-  titudinem quidem, si totaliter in causis suis sint  determinata, ut ex quibus de necessitate evenient *;  per coniecturam autem, si non sint sic determi-  nata  in  quin impediri possint, sicut * quae sunt ut  pluribus; nullo autem modo, si in suis causis  sunt omnino in potentia non magis determinata  ad unum quam ad aliud, sicut quae sunt ad utrum-  libet. Non enim est aliquid cognoscibile secundum  quod est in potentia, sed solum secundum quod  est in actu, ut patet per Philosophum in IX Me-  gentes, ordinavit causas contingenter agentes ,  idest potentes deficere. Et secundum harum con-  ditionem causarum, effectus dicuntur vel neces-  sarii vel contingentes, quamvis omnes dependeant  a  voluntate  divina, sicut a prima causa, quae  transcendit ordinem. necessitatis et contingentiae.  Hoc autem non potest dici de voluntate hu-  mana, nec de aliqua alia causa: quia omnis alia  causa cadit iam sub ordine necessitatis vel con-  tingentiae; et ideo oportet quod vel ipsa causa  *  ABC:  aulem;  sed non recte.  Causae  genter  contin-  agentes  possunt deficere.  possit deficere, vel effectus * eius non sit contin- Jur  gens, sed necessarius. Voluntas autem divina in-  deficiens est; tamen non omnes effectus eius sunt  necessarii, sed quidam contingentes.  23. Similiter autem aliam radicem contingen-  tiae, quam hic Philosophus ponit ex hoc quod  sumus consiliativi, aliqui subvertere nituntur, vo-  *  Commen.s.Th.  lect. x. - Ed. Did.  lib. VIII, cap.1x,  n.6.  *  ABC: lofum tem-  poris decursum.  c:  unumquod-  que ut est in.  *  ABCD  et  Ven.  edd. - p.: si. -E:  sicul; sed errore  manifesto.  traphysicae *.  20.  Sed Deus est omnino extra ordinem tem-  poris, quasi in arce aeternitatis constitutus, quae  est tota simul, cui subiacet totus temporis decursus  secundum unum et simplicem eius intuitum; et  ideo uno intuitu videt omnia quae aguntur secun-  dum temporis decursum *, et uuumquodque secun-  dum. quod est in * seipso existens, non quasi sibi  futurum quantum ad eius intuitum prout est in  solo ordine suarum causarum (quamvis et ipsum  ordinem causarum videat), sed omnino aeterna-  liter sic * videt unumquodque eorum quae sunt  in quocumque tempore, sicut oculus humanus vi-  det Socratem sedere in seipso, non in causa sua.  21.  Ex hoc autem quod homo videt Socratem  sedere, non tollitur eius contingentia quae respicit  lentes ostendere  quod voluntas in eligendo ex  necessitate movetur ab appetibili. Cum enim bo-  num sit obiectum voluntatis, non potest (ut vide-  tur) ab hoc divertere * quin appetat illud quod :  sibi videtur bonum; sicut nec ratio ab hoc potest  divertere quin assentiat ei quod sibi videtur ve-  rum. Et ita videtur quod electio consilium con-  sequens ^ semper ex necessitate proveniat; et sic  omnia, quorum nos principium sumus per con-  silium et electionem, ex necessitate provenient *.  24.  attendenda est circa bonum,  A:  diverti, et  ita infra.  ω  Mery : proveni-  Sed dicendum est quod similis differentia 7^  sicut circa verum.  Est autem quoddam verum, quod est per se no-  tum, sicut prima principia indemonstrabilia * , qui-  | : Coda.-  P. ex er-  de-  bus ex necessitate *intellectus assentit; sunt autem mum.  quaedam vera non per se * nota, sed per»alm me  s  *  ABCE. - DP. : V'£-  rissime. - ABc:et  tamen.  *  *  A: sunt.  A  vel.  omitt.  sunt  Horum autem duplex *est conditio: quaedam enim er se.  ex  necessitate consequuntur ex principiis, ita sci- πάρει, "dms  licet quod non possunt esse falsa, principiis exi- -  stentibus veris, sicut sunt omnes conclusiones de- |  ordinem causae ad effectum; tamen certissime *  et infallibiliter videt oculus hominis Socratem sede-  re dum sedet, quia unumquodque prout est in se-  ipso iam determinatum est. Sic igitur relinquitur,  quod Deus certissime et infallibiliter cognoscat  omnia quae fiunt * in tempore; et tamen ea quae  in tempore eveniunt non sunt vel * fiunt ex neces-  sitate, sed contingenter.  Similiter ex parte voluntatis divinae diffe-  rentia est attendenda. Nam voluntas divina est  intelligenda ut extra ordinem entium existens, velut  causa quaedam profundens totum ens et omnes  »  na  «  »  »  alterum praecedit. » — Quae lectio intricata est, ac vix intelligibilis: Pia-  optima est, et indicatur in p. 1 Summ. th., qu. xiv, artic. xi ad 3:  Sicut ille qui vadit per viam non videt illos qui post eum veniunt;  sed ille qui ab aliqua altitudine totam viam intuetur, simul videt omnes  transeuntes per viam. » Codd. BCDE habent lectionem Pianam; nisi  quod D legit: μὲ posset tota via videri.... et non sub ratione prae-  cedentis. — E: unde posset tota via videri..... vel subsequentis. Et, tota  via videri legunt etiam codd. BC. — Constat ergo quod tota via videri  est  lectio uniformis codd.; ideoque haec pars, attenta codd. auctoritate,  suffici posset rationabiliter Pianae. Cum hac tamen stant Venetae edi-  tiones.  Y) Quin impediri possint, sicut etc.  — Cod. A habet: ut ex quo de  necessitate eveniat; coniectura, si non sit sic determinata, quin impe-  monstrationum. Et huiusmodi veris ex necessitate Í  assentit intellectus, postquam perceperit ordinem |  eorum ad principia, * non autem prius. Quaedam “ coaa.-».:prin-  autem sunt *, quae non ex necessitate consequun- "5c: sunt »era  tur  ex principiis, ita scilicet quod possent* esse aps: fuae (5  falsa principiis existentibus veris; sicut sunt opina- 5 Ir ΑΔΕ "dus  bilia, quibus non ex necessitate assentit intellectus, me  uamvis ex aliquo motivo * magis inclinetur in ΑΙ ΩΣ aquo  appetitu mo vo.  diri possit, sicut etc. — E. legit: quin impediri possit, in caeteris concordat  cum Piana, quam tamen non adoptamus ubi legit, quin impediri non  possint, sed in hoc codd. ACE sequimur: nam quin impediri non pos-  sint est lectio non acceptanda. Vult enim s. Thomas affirmare quod fu-  turum cognoscitur in causa solummodo per coniecturam si causa a pro-  ducendo effectu possit impediri, esto in pluribus non impediatur. Quam  sententiam non solum non significat lectio Piana et cod. D, sed omnino  oppositam exprimere videtur. Ob eamdem assignatam rationem repro-  bamus lectionem cod. B: quam impediri possit.  «) Electio consilium consequens, seu electio, quae est actus liber.  tatis, ad consilium, quo de agendis aut omittendis ratio in semetipsa de-  liberat, sequitur. Unde non est admittenda lectio edit. Pianae, electio  consilii consequens.  — Codd. et edd. Venet. legunt consilium.  CAP. IX, LECT. XIV  *  Cap. ix, n  Comment. s  Ject. xv.  unam partem quam in aliam. Ita etiam est quod-  dam bonum quod est propter se appetibile, sicut  felicitas, quae habet rationem ultimi finis; et huius-  modi bono ex necessitate inhaeret voluntas: na-  turali enim quadam necessitate omnes appetunt  esse felices. Quaedam vero sunt bona, quae sunt  appetibilia propter finem, quae comparantur ad  finem sicut conclusiones ad principium, ut pa-  ἦν tet per Philosophum in II Physicorum *. Si igitur  essent aliqua bona, quibus non existentibus, non  posset aliquis esse felix, haec etiam essent ex ne-  cessitate  appetibilia et maxime apud eum, qui  LEeda.-»:rer- talem ordinem perciperet *; et forte talia sunt esse,  "Sun  ex codi.  pipere et intelligere et si qua alia sunt * similia.  Sed particularia bona, in quibus humani actus  consistunt, non sunt talia, nec sub ea ratione ap-  aa) Nec sub ea ratione apprehenduntur ut sine etc. lta codd. B  CE; et optime. — Piana, comprehenduntur. — Cod. A: nec sub eadem  —Tratione apprehenduntur, nec sine etc. Adoptamus apprehenduntur ex  codd. cit. — Quoad media, circa quae cadit consilium s. Thomas duo di-  stinguit, nempe quod non sint talia, quibus non existentibus, homo feli-  citatem non consequeretur; et deinde quod neque ut talia a ratione ipsa  apprehendantur. Voluntas enim sequitur rationis iudicium: nam nihil  volitum quin praecognitum, ut fert commune adagium. Quocirca si ratio  apprehenderet media ut talia, sine quibus finis volitus non obtineretur,  quamvis talia in se non sint, voluntas ex ipsa appetitione finis traheretur ad  illa acceptanda media. Et ideo haberetur non consilium neque electio, sed  necessitas, non quidem obiective et absolute, sed subiective et hypothetice.  B3) Quamvis videantur logici negotii modum excedere. Revera quae  hic de radicibus contingentiae adserta sunt ad metaphysicam proprie  pertinent, si haec obiecta in se considerentur (Cf. s. Th in VI Metaphys.  lect. zr); sed tamen ad logicam etiam aliquo modo pertinent, et in ea  pertractari si non absolute debent, saltem possunt: « Ea quae huius libri  »  »  »  series continebit exponere, altioris pene tractatus est, quam ut in logica  disciplina conveniat disputari; sed quoniam, ut saepe dictum est, ora-  tionibus sensa proferuntur, quibus subiectas res esse manifestum est,  silii,  quod  71  prehehduntur ut sine ^* quibus felicitas esse non  possit, puta, comedere hunc cibum vel illum,  aut abstinere ab eo: habent tamen in se unde  moveant appetitum, secundum aliquod bonum  consideratum in eis. Et ideo voluntas non ex ne-  cessitate inducitur ad haec eligenda. Et propter  hoc Philosophus signanter radicem contingentiae  in his quae fiunt a nobis * assignavit ex parte con-  quae sunt ad finem et  tamen non sunt determinata. In his enim in qui-  bus media sunt determinata, non est opus con-  Silio, ut dicitur in ΠῚ Ethicorum *.  Et haec quidem dicta sunt ad salvandum ra-  dices contingentiae, quas hic Aristoteles ponit,  quamvis videantur logici negotii modum exce-  dere f£.  »  »  non est dubium quin quod in rebus sit, idem saepe transferatur ad vo-  ces. » Haec Boethius in exordio tertii libri (Ed. sec.) De interpretatione,  pag. 357. Et Ammonius: « Videtur quidem hoc logicum esse quod ab  »  »  Aristotele nunc agitatur theorema; re autem vera ad partes omnes phi-  losophiae necessarium est » (In lib. Peri hermenias, sect.ll, S. vi,  fol. 19 vers., col.  1). Sed conclusionem s. Thomae novitius meditetur.  Sapienter enim s. Thomas, quia commentatoris officium exsequitur altis-  Simas quaestiones metaphysicas perstringere atque definire non recusat,  ut Aristotelis doctrinam de propositionibus quoad futura contingentia et  libera declaret; sed modeste tamen addit huiusmodi quaestiones videri  logici negotii modum excedere. Quae ultima verba dictando forte prae  mente sententiam magistri sui b. Alberti Magni habebat sapientissimus et  ideo modestissimus discipulus. Ait enim b. Albertus: « Quaerunt etiam hic  »  »  »  »  »  »  quidam de necessitate ordinis causarum, de fato, de fortuna, de consilio,  de casu, dé certitudine divinae providentiae in singularibus et voluntatis  contingentibus. Sed de his hic quaerere stultum est: quia quaestiones  istae ex istius scientiae principiis (cum logica procedat ex communibus,  quae in pluribus vel in omnibus inveniuntur) non possunt determinari:  ista autem determinari volunt ex propriis » (Peri hermenias lib. I, tract.v,  cap. vir).  ax  A: sunt a nobis  vel fiunt.  est  eorum  *  Cap. nit (a£. v)  s T - Comment.  h. lect. vit.  ββ  72  PERI HERMENEIAS LIB. I  LECTIO DECIMAQUINTA  EX MODO QUO VERITAS SE HABET CIRCA RES  CONCLUDITUR QUALITER VERITAS SE HABEAT CIRCA PROPOSITIONES  T  e  ο.  aT m- *  o Ca -.  ὁ ὄν, ὅταν ἡ, καὶ τὸ μὴ ὃν μὴ εἶναι,  &8.3  τὸ  γάγχη" οὐ μὴν οὔτε τὸ ὃν ἅπαν ἀνάγκη  μὴ ὃν μὴ εἶναι: οὐ γὰρ ταὐτόν ἐστι  εἶναι ἐξ ἀνάγχης, ὅτε ἔστι, καὶ τὸ ἁπλῶς  ἐξ ἀνάγκης. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ ὄντος.  Καὶ ἐπὶ τῆς ἀντιφάσεως ὁ αὐτὸς λόγος" εἶναι μὲν ἢ y  εἶναι ἅπαν, ἀνάγκη: καὶ ἔσεσθαί Ye ἢ μή; οὐ μέντοι  διελόντα γε εἰπεῖν θάτερον ἀναγκαῖον. Λέγω δὲ οἷον  ἀνάγκη μὲν ἔσεσθαι ναυμαχίαν αὔριον ἢ μη ἔσεσθαι"  οὐ  μέντοι ἔσεσθαί γε PA CI ναυμαχίαν ἀναγκαῖον,  οὐδὲ μὴ γενέσθαι" γενέσθται μέντοι, ἢ μὴ γενέσθαι,  ἀναγκαῖον.  Ὥστ᾽ ἐπεὶ ὁμοίως οἱ λόγοι ἀληθεῖς, ὥσπερ τὰ πράγματα,  δῆλον ὅτι, ὅσα οὕτως ἔχει, ὥστε, ὁπότερ ἔτυχε, καὶ  τἀναντία ἐνδέχεσθαι, ἀνάγκη ὁμοίως ἔχειν καὶ τὴν  ἀντίφασιν. Ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ τοῖς μὴ ἀεὶ οὖσιν, ἢ  μὴ ἀεὶ μὴ οὖσιν. Τούτων γὰρ ἀνάγκη μὲν θάτερον  μόριον τῆς ἀντιφάσεως ἀληθὲς εἶναι ἢ ψεῦδος, οὐ  μέντοι τόδε T τόδε, ἀλλ᾽ ὁπότερ ἔτυχε" xal μᾶλλον  μὲν ἀληθῆ τὴν ἑτέραν, οὐ μέντοι ἤδη ἀληθῆ ἢ ψευδῆ"  ὥστε δῆλον ὅτι οὐχ ἀνάγκη, πάσης καταφάσεως xxi  ἀποφάσεως τῶν ἀντιχειμένων τὴν μὲν ἀληθῆ, τὴν  δὲ ψευδῇ εἶναι. Οὐ γάρ, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ὄντων, οὕτως  ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν μὴ ὄντον μέν, δυνατῶν δὲ εἶναι ἢ  Um εἶναι, ἀλλ ὥσπερ εἴρηται.  SxNoPsrs. — Argumentum et divisio textus. — 2. Necessitas in  rebus, alia est absoluta, alia est ex suppositione; idem dicendum  de impossibilitate.— 3. Necessitas et veritas in rebus per compa-  rationem ad illarum oppositas sequuntür leges contradictionis:  quia scilicet sicut impossibile est contradictoria simul esse vera  vel falsa, ita impossibile est rem neque esse neque non esse. Con-  sequenter necesse est, disiunctive loquendo , rem vel esse vel  non esse. Disiunctive, inquam, non tamen divisim: quia si di-  ostquam Philosophus ostendit esse  7impossibiliaa  ea,  *  A:  impossibili-  tatibus.  *  *  p: et quia iam.  A: hic procedit  ordine  conver-  $0.- BCD omitt.  nunc et hic.  quae  ex  praedictis  Érationibus sequebantur; hic, remotis  impossibilibus *, concludit veritatem.  duo facit: quia enim argumentando ad  impossibile, processerat ab enunciationibus ad res,  et iam * removerat inconvenientia quae circa res  sequebantur; nunc, ordine converso *, primo osten-  dit qualiter se habeat veritas circa res; secundo,  *  A:  qualiter se  habeant res cir-  ca  *  etc.  Num. 4.  *  BE.-A: T$S.- P.:  ea  (Cf. n. 3).  *  Num. 3.  qualiter se habeat veritas circa * enunciationes; ibi:  Quare quoniam orationes verae sunt* etc. Circa  primum duo facit: primo, ostendit qualiter se ha-  beant veritas et necessitas circa res absolute con-  sideratas; secundo, qualiter se habeant circa eas *  per comparationem ad sua opposita; ibi: ΕἾ in  contradictione eadem ralio est * etc.  2. Dicit ergo primo, quasi ex praemissis con-  «) Impossibile est etc. Ita codd. et edd. Ven.- Editio Piana: im-  possibile dum est, illud simul etc. Revera illud dum est superfluum vi-  detur, quia praemittitur si aliquid est, et. apponitur simul, sicut revera  est apponendum, ut repugnantia inter esse et »t0n-esse in aliquo identico  subiecto valere possit et affirmari.  *]gitur esse quod est, quando est, et non esse quod non  est, quando non est, necesse est: sed non omne quod  est, necesse est esse, nec omne quod non est, necesse  est  non  esse:  non enim idem est, omne quod est ne-  cessario esse, quando est, et simpliciter esse ex neces-  sitate. Similiter autem et in eo quod non est.  Et in contradictione eadem ratio est. Esse quidem vel non  esse  omne necesse est; et futurum esse vel non esse;  non tamen contingit dividentem dicere alterum neces-  sarium. Dico autem, ut necesse est quidem esse futu-  rum  bellum navale cras vel non futurum esse: sed  non futurum esse cras bellum navale necesse est vel  non futurum esse; futurum autem vel esse vel non  esse  necesse est.  Quare quoniam similiter orationes verae sunt quemadmo-  dum et res, manifestum est quoniam quaecumque sic  se  habent ut utrumlibet sint, et contraria ipsorum con-  tingant, necesse est similiter se habere et contradictio-  nem. Quod contingit in his quae non semper sunt, et  non semper non sunt. Horum enim necesse est alteram  partem contradictionis veram esse vel falsam, non ta-  men hoc vel illud sed utrumlibet, et magis quidem  alteram veram, non tamen iam veram vel falsam:  quare manifestum est quoniam non est necesse omnis affir-  mationis et negationis oppositarum hanc quidem ve-  ram, illam vero falsam esse. Neque enim quemadmo-  dum in his quae sunt, sic se res habet etiam et in his  quae non sunt, possibilibus tamen esse vel non esse,  sed quemadmodum dictum est.  visim loquamur non necesse est rem esse absolute, sicut non ne-  cesse est rem absolute non esse. — 4. Quia ergo propositiones se  habent ad veritatem sicut res ad esse et ad mon esse, idem iudi-  cium ferendum est de veritate et necessitate propositionum in  comparatione ad earum oppositas, quod est de veritate et necessi-  tate rerum per comparationem ad earum oppositas.- 5. Conclusio.  Non est necesse in omni genere affirmationum et negationum  oppositarum alteram determinate esse veram et alteram falsam.  cludens, quod si praedicta sunt inconvenientia, ut  scilicet omnia ex necessitate eveniant, oportet di-  cere ita se habere circa res, scilicet quod omne *  quod est necesse est esse quando est, et omne  quod non est necesse est non esse quando non  est. Et haec necessitas fundatur super hoc prin-  cipium; Zmpossibile est simul esse et non esse: si  enim aliquid est, impossibile est * illud simul non  esse; ergo necesse est tunc illud esse. Nam im-  possibile non esse idem significat ei quod est ne-  cesse esse, ut in Secundo * dicetur. Et similiter, si  aliquid non est, impossibile est illud simul esse;  ergo necesse est non esse, quia etiam idem si-  gnificant ^. Et ideo manifeste verum est quod  omne quod est necesse est esse quando est; et  omne quod non est necesse est non esse pro  illo tempore * quando non est: et haec est neces-  B) Quia etiam idem significant. Vult Angelicus dicere quod sicut  impossibile est non esse idem significat ac necesse est esse; ita impos-  sibile est esse idem significat ac necesse est non esse.— Codd AD: quia  hoc etiam idem significat. — BCE: quia haec etiam idem significant.  Haec ultima lectio mihi magis arridet quam Piana et aliorum codd.  *  Seq. c. ix-  *A: ut omne.  *  A  omittit  illo pae" "  CAP. IX, LECT. XV  sitas  non  absoluta, sed ex suppositione. Unde  non potest simpliciter et absolute dici quod omne  quod est, necesse est esse, et omne quod non  est, necesse est non esse: quia non idem signifi-  DU, αβώς,  "^4... cant quod omne ens, quando est", sit ex necessitate,  et  quod omne ens simpliciter sit ex necessitate ;  nam primum significat necessitatem ex supposi-  tione, secundum autem necessitatem absolutam.  Et quod dictum est de esse, intelligendum est  similiter de on esse; quia aliud est simpliciter  ex  tate  *  Conf. lect. xui  text.Arist.  et n.4.  *  p:  fierent; - c:  necessitate non esse, et aliud est ex necessi-  non esse quando non est. Et per hoc vide-  tur Aristoteles excludere id quod supra dictum  est *, quod si in his, quae sunt, alterum determi-  nate est verum, quod etiam antequam fieret *  alterum determinate esset futurum.  3. Deinde cum dicit: Ef in contradictione etc.,  ostendit quomodo se habeant veritas et necessi-  * ABC: se habeat  veritas circa  res.  tas  circa res * per comparationem ad sua oppo-  βία: εἴ dicit quod eadem ratio est in. contradi-  ctione, quae est in suppositione. Sicut enim illud ?  quod non.est absolute necessarium, fit necessa-  rium ex suppositione eiusdem, quia necesse est  esse quando est; ita etiam quod non est in se ne- -  *  Cf. lect.  cessarium absolute * fit necessarium per disiun-  ctionem oppositi, quia necesse est de unoquoque  quod sit vel non sit, et quod futurum sit aut non  XI, n. 7.  ^  "tI  3  |  :  sit, et hoc sub disiunctione: et haec necessitas fun-  datur super hoc principium quod, Zmpossibile est  contradictoria simul esse vera vel falsa *. Unde im-  Y) Non idem significant quod omne ens, quando est etc. Per haec  verba Angelicus sapienter designat differentiam. essentialem quae est  inter id quod contingenter existit et id quod necessario existit, etiamsi  contingens, dum existit, hoc est ex suppositione, rationem aliquam induat  necessitatis (Cf. lect. xir, not. y). Notat igitur Caietanus (in p. I, qu. xiv,  artic. xuz, 8. Adverte hic etc., ubi etiam citat hunc locum Peri herme-  neias) quod in ente contingente duo sunt distinguenda, nempe natura  contingentiae et status contingentiae. Ratio huius distinctionis in eo est  quod contingentia et necessitas sunt differentiae non accidentales sed  essentiales rerum, quibus aut contingentia convenit aut necessitas : unum-  quodque enim ens in sua natura aut contingens est aut necessarium.  Sed cum natura sit a seipsa inseparabilis, ubicumque ipsa invenitur de-  bet inveniri vel contingentia si contingens est, vel necessitas si est neces-  saria; sicut quocumque modo ponatur homo, ponitur rationalitas. Con-  tingens autem aut est in actu seu praesens, aut est in potentia seu  futurum. Ergo tum in actu tum in potentia consideratum ens contingens  naturam contingentiae eamdem retinet, ita ut ex hoc capite non differat  ens contingens in actu et ipsum ens contingens in potentia. Sed differunt  tamen: non enim existere actuale entis contingentis dici potest idem  ac non—existere actuale seu existere potentiale eiusdem. Ergo eadem per-  severante natura contingentiae in contingente tum actuali tum potentiali,  est diversus in uno et in altero status contingentiae (potest enim una  eadem natura, sua ratione salva, diversos habere status), quatenus nempe  in uno est status contingentiae in natura contingentis determinati ad  unam contradictionis partem, quae est actualis existentia et non—existen-  tia potentialis; in altero vero est status contingentiae in natura contin-  :  gentis indeterminati ad alteram contradictionis partem, et ideo est status  indeterminationis ad existendum in causa non determinata potius ad ef-  fectum producendum quam non producendum. — Hinc infertur quod ens  contingens iam determinatum seu actualiter existens est semper et essen-  tialiter natura sua contingens, sed tamen, quia quando est, necessario  est, ex hac suppositione status contrahit quamdam necessitatem suae  praesentiae. Contra ens contingens futurum, seu in potentia, neque na-  tura sua neque ratione status habet necessitatem, sed est ex utroque  capite contingens.  — Ulterius infertur quod contingens in statu possibilitatis  et  contingens in statu actualitatis tripliciter differunt ratione status: —  15, differentia quoad fempus, quia existens in actu est praesens, existens  in potentia est futurum ; — 25, differentia quoad contingentiam, quia exi-  stens in actu est determinatum ad unum, nempe ad existentiam, existens  in potentia (in causa nempe non necessario agente) ad utramque partem  contradictionis se habet, nempe ad existere vel non existere; — 39, diffe-  rentia quoad cognitionem, quia existens in actu potest subdi infallibili  et certae cognitioni, existens autem in potentia nonnisi cognitione con-  iecturali  dignoscitur. Quae omnia tum in praesenti lectione tum in  praecedenti (n. 19, seq.) Angelicus docet, nec non in cit. loc. Summae  theolog.  Opp. D. Tuoxaz T. I.  73  possibile est neque esse neque non esse; ergo  necesse est velesse vel non esse. Non tamen si  divisim alterum accipiatur, necesse est illud esse  absolute. Et hoc manifestat per exemplum: quia  necessarium est navale bellum esse futurum cras  vel non esse; sed non est necesse navale bellum  futurum esse cras; similiter etiam non est ne-  cessarium non esse futurum, quia hoc pertinet  ad necessitatem absolutam; sed necesse est quod  vel sit futurum cras vel non sit futurum: hoc enim  pertinet * ad necessitatem quae est sub disiunctione.  4. Deinde cum dicit: Quare quoniam etc. ex  eo  quod se habet ὃ circa res, ostendit qualiter se  habeat circa orationes. Et primo, ostendit quo-  modo uniformiter se habet in veritate * orationum,  sicut circa esse rerum * et non esse; secundo, fina-  liter concludit veritatem totius dubitationis; ibi:  Quare manifestum * etc. - Dicit ergo primo quod,  quia hoc modo se habent orationes enunciativae  ad veritatem sicut et res ad esse vel non esse (quia  ex  eo  quod res est vel non est, oratio est * vera  vel falsa), consequens est quod in omnibus rebus  quae ita se habent ut sint ad utrumlibet, et quae-  cumque ita se habent quod contradictoria * eorum  qualitercumque contingere possunt, sive aequaliter  sive alterum ut in pluribus, ex necessitate sequitur  quod etiam similiter se habeat contradictio * enun-  ciationum. Et exponit * consequenter quae sint illae  res, quarum contradictoria contingere queant *; et  dicit huiusmodi esse quae neque semper sunt,  9) Sicut enim illud etc. Perspicua est lectio ista, quam, uno voca-  bulo immutato, ut in fine dicam, habet P. cum cod. D.— Variat quoad  formam, quamvis non quoad sensum cod. A: «Sicut enim aliquid quod  »  »  »  »  »  »  »  »  non est absolute necessarium fit verum ex suppositione eiusdem, quando  necesse est esse quando est; ita etiam quod non est in se necessa-  rium absolute, fit necessarium per diversitatem oppositi, quia necesse  est de unoquoque quod sit vel quod (et ita BC) non sit; et hoc sub  disiunctione: et haec necessitas fundatur super hoc principium, scilicet  quod impossibile est contradictoria simul esse falsa. Unde impossibile  est non (et ita BC, corrupte pro neque) esse, neque non esse; ergo  necesse est jam esse, vel non esse. » — Quae lectio imperitiam ama-  nuensis prodit: sed corruptiones de facili apparent.—E vero legit: sicut...  necesse est esse quando est... quia necesse est de unoquoque verum esse  quod sit vel quod non sit; ac omittit cum ABC, et quod futurum sit  aut non sit.. vera vel. In caeteris tum E tum BC ut Piana. Et cum  Piana legit omnino cod. D, nisi quod semel et iterum non sub disiun-  ctione sed sub distinctione corrupte habet. — Addo denique lectionem  necesse est esse quando est, quam codd., excepto D, habent, esse ado-  ptandam loco Pianae; mecesse est esse quod est; quia illa magis probat  necessarium ex suppositione. Hinc s. Thomas p. 1, qu. xiv, artic. xm  ad 2, expresse citando hunc Peri hermeneias locum, ait: Omne quod  est, dum est, necesse est esse, ut dicitur in I Peri herm. (Cf. num.  praeced.).  t) Hoc enim pertinet. Supra Angelicus dixit in significatione causali:  quia hoc pertinet etc. Unde et hic etiam orationis processus particulam  causalem postulat, ut nempe legamus: /toc enim pertinet, sicut re-  vera legunt codices omnes.  — Piana: et πος pertinet.  t) Ex eo quod se habet etc. lta cum editione Piana codd. BC  et Ven. edd.  »  »  qualiter uniformiter se habet in veritate orationum sicut circa esse re-  rum. » Lectio erronea: confundit enim (ex recursu eiusdem verbi,  ostendit) argumentum generale cum primo membro divisionis: Et primo  ostendit etc.  »  »  Quare quoniam etc. ostendit quomodo se habet veritas ex eo quod  se  habet circa orationes. » — Absurdus est etiam cod. D: Deinde cum  dicit: φῇ oris etc., habet in veritate orationum sicut contra esse rerum.  Secundo finaliter.  — Verum et in Piana aliquid deesse videtur. Quodnam  est enim subiectum illud de quo, ex eo quod se habet circa res, ostendit  qualiter se habeat circa orationes? Subiectum illud est veritas, ut n. 1  dictum est; at probabile est non subintelligendum relictum sed explicite  fuisse positum a s. Thoma ut subiectum thesis de qua nunc est dicturus,  cum illud expresse posuerit in eodem numero primo, ubi facilius sub-  intelligi poterat. Et revera veritas ponitur in lectione cod. A.— Forte  igitur lectio germana est: ex eo quod veritas se habet circa res, ostendit  qualiter se habeat circa orationes; vel: ex eo quod se habet circa res,  ostendit qualiter veritas se habeat circa orationes.  *mp:  circa veri-  tatem.  *Rerum ex codd.,  qui omittunt ef  non esse.  *  *  *  *  Num. seq.  pp:  p:  dicitur.  contraria.  ABC: Circa con-  tradictionem.  *  * -  — Cod. E habet: « Ex eo quod se habet circa res ostendit  — Sed intricata etiam est lectio cod. A: « Deinde cum dicit:  10*  A:  ostendit.  p: contraria...  BC: queunt.  74  sicut necessaria, neque semper non sunt, sicut  impossibilia, sed quandoque sunt et quandoque  non sunt. Et ulterius manifestat quomodo similiter  se  PERI HERMENEIAS LIB. I, CAP. IX, LECT. XV  ex  5. Deinde cum dicit: Quare manifestum est etc.,  concludit principale intentum et dicit manifestum  esse  habeat in contradictoriis enunciationibus; et  dicit quod harum enunciationum, quae sunt de  contingentibus, necesse est quod sub disiunctione  altera pars contradictionis sit vera vel.falsa; non  tamen haec vel illa determinate, sed se habet ad  utrumlibet. Et si contingat quod altera pars con-  tradictionis magis sit vera, sicut accidit in con-  tingentibus quae sunt ut in pluribus, non tamen  ex  hoc  necesse  est  quod ex necessitate altera  earum determinate sit vera vel falsa.  ἢ) Non contingit in futuris quae possunt esse et non esse. — Non abs  re.erit nonnulla hic addere in defensionem Aristotelis. Dubium gene-  rale  turo  propositum erat: Utrum in enunciationibus singularibus de fu-  in materia contingenti necesse sit quod determinate una oppo-  sitarum sit vera, et altera falsa (lect. xit, n. 6). Cui dubio responsum  est  negative. Ratio indirecta fuit quod, posita determinatione veritatis in  alterutra ex praefatis enunciationibus, contingentia et libertas omnino  tollerentur; ratio vero directa quia non eodem modo se habet veritas in  futuris necessariis et contingentibus: quia illa sunt determinata ad esse  in suis causis, sed contingentia futura neque in se, quia non sunt, ne-  que in suis causis, quae se habent ad utrumlibet, sunt magis determi-  nata ad statum existentiae, quam ad statum non-existentiae (Cf. supra  not. y). Quam Aristotelis doctrinam amplectitur omnino s. Thomas,  eamque tanta luce evidentiae perfundit commentando, ut dubium omne  excludat.  Nihilominus nonnulli Aristotelem accusarunt de laesa divina prae-  scientia quoad futura contingentia et libera. Aiunt enim: id quod non est  determinate verum vel falsum, non est determinate cognoscibile (quia co-  gnoscibilitas sequitur entitatem rei). Sed, iuxta Aristotelem, in futuris  contingentibus neutrum oppositorum est determinate verum vel falsum.  Ergo Aristoteles per hanc suam doctrinam, qua tendit ad tuendam liber-  tatem hominis, negat Deo scientiam futurorum contingentium, et ut ho-  mines faciat liberos, facit sacrilegos, sicut de Tullio s. Augustinus dixit  (De civitate Dei, lib. V, cap. 1x, n. 2).  Quid Aristoteles senserit de Deo, eiusque scientia, providentia, cae-  terisque attributis non quaerimus; impraesentiarum quaestio tota consistit  in hoc: utrum ex praecitata solutione ad propositum dubium de enuncia-  tionibus singularibus de futuro contingenti inferri possit negatio divinae  eorumdem futurorum praescientiae. Porro haec illatio absolute neganda  est. Nam s. Thomas praefati dubii solutionem Aristotelicam (quam Boe-  thius — Ed. II De interpret., pag. 375 — dicit firmissima et validissima ar-  gumentatione constitutam) amplectitur ac defendit, imo retinet ac probat  quod si secus esset, nempe si altera ex propositionibus de futuris liberis  esset determinate vera, omnia ex necessitate fierent, et actum esset tum  de  contingentia rerum, tum maxime de libertate humana. Imo, addo,  ipsa  libertas  divina in discrimen vocaretur: non enim libertas divina  est ad oppositum eius, quod ex vi obiectiva propositionis (puta: triangulus  habet tres angulos aequales duobus rectis) est determinate verum. Et  nihilominus sanctus Doctor praescientiam futurorum liberorum strenue  propugnat (Cf. lect. xiv, n. 20 seq.). Signum est ergo quod ex indeter-  minatione utriusque partis contradictionis in futuris liberis haud sequi-  tur  negatio divinae praescientiae, sed utraque coexistit (Cf. Ammonium  in Peri herm., sect. II, De propositionibus ex subiecto tantum et prae-  dicato compositis, S vni, fol. 20. — Ed. cit.). — Deinde noto quod Aristo-  teles loquitur hoc loco de indeterminatione veritatis in utraque parte con-  tradictionis quoad praedicta futura, tum considerata forma propositionis  disiunctivae, tum considerata natura eorumdem futurorum: quo sensu af-  praedictis quod non est necesse in omni -  genere affirmationum et negationum oppositarum,  alteram determinate esse veram et alteram esse  falsam: quia non eodem modo se habet veritas  et  falsitas in his quae sunt iam de praesenti et  in his quae non sunt, sed possunt esse vel * non  esse.  Sed hoc modo se habet in utrisque, sicut  dictum est, quia scilicet in his quae sunt necesse est  determinate alterum esse verum et alterum fal-  sum: quod non contingit in futuris quae possunt  esse et non esse". Et sic * terminatur primus liber.  firmat  et  merito illam indeterminationem esse omnino certam. Atqu'  manifestum est alteram contradictionis partem haud cognosci neque a  nobis neque a Deo, nisi secundum illam obiectivitatem vel veritatem ,  quam ex se habet. Quoad se autem habet veritatem et obiectivitatem  solummodo indeterminate. Ergo nonnisi indeterminate altera contradi-  ctionis pars de futuro contingenti est cognoscibilis et cognoscitur: si secus  esset,  nempe si ut determinatum cognosceretur quod determinatum  non  est, mens in sua cognitione falleretur.  Sed, dicitur in allegata obiectione, id quod non est determinate ve-  rum vel falsum, non est determinate cognoscibile. Et hoc concedimus,  quia est propositio evidens ex terminis. Cum autem subsumitur, oppo-  sitorum futurorum liberorum neutrum iuxta Aristotelem esse determinate  verum vel falsum; et id etiam concedimus, dummodo sistatur in sola  consideratione naturae et obiecti propositionis singularis de futuro con-  tingenti, ut hic supra explicatum est. Quo posito, negamus consequens '  et  consequentiam eiusdem obiectionis. Et revera id quod est indeter-  minate verum, procul dubio non potest cognosci ut verum determinate.  Sed id quod est quoad se indeterminate verum, potest aliunde habere  de  futuris  determinationem; sicut studere vel non studere est quid indeterminatum ;  et tamen alterutrum potest determinari quoad me ex mea voluntate. Ita  est  contingentibus in ordine ad divinam cognitionem. Illa  sunt tum ex se tum in suis causis proximis indeterminate futura vel  non futura; et tamen Deus futurá libera determinate cognoscit, non quasi  determinate ex se vel ex causis proximis sint, sed quia cum determina-  bilia sint, determinantur a Deo, qui, ut audivimus a s. Thoma, est per  se  causa omniüm quae in hoc mundo accidunt, et, extra ordinem entium  existens, est causa profundens totum ens et omnes eius differentias  (lect. xiv, n. 22). Ut Aristoteles iure accusaretur de laesa divina prae-  scientia futurorum, probandum esset futura libera, antequam fiant, ab ipso  fuisse asserta indeterminata in seipsis et in causis proximis (quod est  verum) et indeterminabilia atque indeterminata alio quovis modo. Sed  de hac secunda parte non tractat ipse in praesenti; quia nonnisi de pro-  positionibus, spectatis ipsarum natura et obiecto, illi est sermo: nempe,  ut brevius dicam, loquitur de determinatione in priori sensu quam me-  rito negat; non loquitur de determinabilitate neque de determinatione  in altero sensu, quia non est ad propositum. Ad rem Sylvester Maurus:  «  »  »  »  »  »  »  Quaeritur an haec Aristotelis doctrina sit vera, vel erronea et contra  fidem?  — Respondeo, quod si ita intelligatur, ut neget solum propo-  sitiones de futuro contingenti habere de praesenti veritatem determi-  natam naturaliter in rebus creatis, est vera; si autem ita intelligatur,  ut  neget tales propositiones habere veritatem determinatam etiam in  scientia  divina,  atque in supernaturalibus revelationibus, est falsa,  contra fidem, et impia » (Aristotelis opera... illustrata, tom. I, De  interpretatione, lib. 1, cap. vi, pag. 79, seq. - Romae 1668). Huius Au-  ctoris sententiae est subscribendum; at non de propositionibus de futuro  contingenti in ordine ad scientiam divinam, sed de eisdem propositio-  nibus in seipsis consideratis loquitur manifeste Aristoteles hoc loco.  *  *  p: et non esse.  7  AC: et in hoc.  ARISTOTELIS PERI HERMENEIAS  LIBER II  20...  Ll  LECTIO PRIMA  IN  ,  DE DISTINCTIONE ET ORDINE SIMPLICIUM ENUNCIATIONUM,  QUIBUS NOMEN FINITUM VEL INFINITUM PONITUR TANTUM  EX PARTE SUBIECTI  "m  ΄  Ἐπεὶ δέ ἐστί τι χατά τινος ἡ κατάφασις σημαίνουσα,  LÀ  τ  »  b  δ  »  ποῦτο δέ ἐστιν ἢ ὄνομα ἢ τὸ ἀνώνυμον. ἕν δὲ δεῖ  εἶναι, καὶ καθ᾽ ἑνός, τὸ ἐν τῇ καταφάσει:  ^  *  ,  ,  ,  ^  *  Ὁ  Α  (τὸ δὲ ὄνομα εἴρηται καὶ τὸ ἀνώνυμον πρότερον' τὸ γὰρ  οὐχ  ,  ἄνθρωπος ὄνομα μὲν οὐ λέγω, dXX ἀόριστον  ὄνομα: ἕν γάρ πως σημαίνει καὶ τὸ ἀόριστον" ὥσπερ  M  ,  *  »  (€  »  NR  GPS  —-  χαὶ τὸ οὐχ ὑγιαίνει, οὐ ῥῆμα, ἀλλ' ἀόριστον. ῥῆμα)"  * Quoniam autem est affirmatio de aliquo significans aliquid,  hoc autem oportet esse vel nomen vel innominatum;  unum autem oportet esse et de uno id quod est in  affirmatione ;  (nomen autem dictum est etinnominatum prius; non homo  enim nomen quidem non dico, sed nomen infinitum:  unum enim significat quodammodo et infinitum nomen;  quemadmodum et non currit non verbum dico, sed  infinitum verbum);  ,  ᾽  ἔσται πᾶσα χατάφασις χαὶ ἀπόφασις ἢ ἐξ  ῥήματος, ?» ἐξ ἀορίστου ὀνόματος καὶ  ἤλνευ δὲ ῥήματος οὐδεμία χατάφασις οὐδὲ ἀπόφασις" τὸ  ὀνόματος καὶ  tob,  ῥήματος.  γὰρ ἔστιν, ἢ ἔσται, 7 ἦν, 7 γίνεται, ἢ ὅσα ἄλλα  τοιαῦτα, ῥήματα ἐκ τῶν χειμένων ἐστί: προσση-  μαίνει γὰρ χρόνον.  Ὥστε πρώτη ἔσται χατάφασις χαὶ ἀπόφασις τὸ ἔστιν  ἄνθρωπος, οὐχ ἔστιν ἄνθρωπος. Εἶτα, ἔστιν οὐχ ἄν-  «x06, οὐχ ἔστιν οὐχ ἄνθρωπος. Πάλιν. ἔστι πᾶς  νθρωπος, οὐχ ἔστι πᾶς ἄνθρωπος" ἔστι πᾶς οὐχ  ἄνθρωπος, οὐχ ἔστι πᾶς οὐκ ἄνθρωπος. Καὶ ἐπὶ τῶν  ἐχτὸς δὲ χρόνων ὁ αὐτὸς λόγος ἐστίν.  SywoPsrs. — 1. Argumentum huius secundi libri est enun-  ciatio, secundum quod diversificatur per aliquid sibi additum. —  Divisio. — 2. Subiectum affirmationis est nomen vel innomina-  tum, idest infinitum nomen. — 3. Nomen infinitum significat  unum non simpliciter, sed secundum quid, in quantum significat  formae alicuius negationem, quam ut ens aliquod ratio conside-  rat, quamvis non sit. -- 4. Ex quo infertur duplicem esse modum  affirmationis et negationis: quaedam enim constant ex nomine  proprie dicto et verbo; quaedam vero constant ex nomine im-  erit omnis affirmatio et negatio vel ex nomine et verbo,  vel ex infinito nomine et verbo.  Praeter verbum autem nulla affirmatio vel negatio est. Est  cnim vel erit, vel fuit, vel fit, vel quaecumque alia hu-  iusmodi verba, ex his sunt, quae sunt posita: consigni-  ficant enim tempus.  Quare prima erit affirmatio et negatio, est homo, non est  homo. Deinde, est non homo, non est non homo.  Rursus, est omnis homo, non est omnis homo: est  omnis non homo, non est omnis non homo. Et in ex-  trinsecis temporibus eadem est ratio.  proprie dicto, seu ex nomine rfinito et ex verbo. — 5. Differentia  enunciationum non potest sumi ex parte verbi. Nam in enun-  ciationibus verbum infinitum fit verbum negativum, et ideo red-  dit  parte  negativas ipsas enunciationes. — 6. Distinguuntur enuncia-  tiones in quibus nomen finitum vel infinitum ponitur solum  ex  subiecti; et hoc tripliciter: secundum affirmationem  et  subiectum  negationem ; secundum subiectum finitum vel infinitum ;  secundum  universaliter  situm.  a5 30stquam Philosophus * in primo li-  à  τὰν  ΡΥ  ΙΗ  ΉΤΟ  Wiebro determinavit de enunciatione  Psimpliciter considerata; hic deter-  157594 minat de enunciatione, secundum  3/2854 quod diversificatur per aliquid sibi  vel  non  universaliter  falsum in enunciatione affirmativa vel negativa;  tertio, ipsa oppositio unius enunciationis ad aliam.  Dividitur ergo haec pars in tres partes: in prima *,  ostendit quid accidat enunciationi ex hoc quod  aliquid additur ad dictiones in subiecto vel prae-  dicato positas; secundo, quid accidat enunciationi  Se Ta  Ὁ  m τ  *  qui-  Lib. I, lect. 1,  n. 6.  *p: per quam.  ὙΠ’  ex  3»—""additum. Possunt autem tria in  enunciatione considerari: primo *, ipsae dictiones,  quae praedicantur vel subiiciuntur in enunciatione,  quas supra distinxit per nomina et verba *; secundo,  ipsa compositio, secundum quam * est verum vel  hoc quod aliquid additur ad determinandum  veritatem vel falsitatem compositionis; ibi: Hs vero  determinatis * etc.; tertio, solvit quamdam dubita-  tionem circa oppositiones enunciationum prove-  a) Postquam Philosophus etc. Uti praemonuimus in praefatione, opus  περὶ ἑρμηνείας unico libro apud graecos absolvitur, sed a sequioribus  Scriptoribus latinis in duos libros fuit distributum. Ratio vero huius  divisionis  ex  natura  enunciationis (quae est totius operis subiectum)  petitur; scilicet, quia enunciatio et simpliciter consideranda est, et se-  cundum quod diversificatur per aliquid sibi additum, recte ab enun-  ciatione posteriori sensu accepta secundi libri sumitur exordium. - Quar-  tum  librum sui commentarii in idem περὶ ἑρμηνείας opus exorditur  Boethius, eamdem divisionem sequutus; sed alia est partitio quam se-  quitur Ammonius. Ipse enim ea quae in' hac s. Thomae lectione prima  exponuntur sectioni secundae suae interpretationis adnectit, eamdemque  absolvit, « Hactenus, inquiens, Aristoteles propositionum ex subiecto  praedicatoque consistentium commentationem provexit; quamobrem nos  quoque de iis quae sequuntur ab alio exorsi principio dicamus.» Ter-  tiam vero sectionem a primis verbis Ὄταν δὲ τὸ ἔστι etc. sequentis le-  ctionis exorditur: « Caput Libri tertium hinc auspicatur, inquit, quod de  iis esse propositionibus diximus quae ex tertio appraedicato componun-  tur » (Ed. cit., fol. 23 col. 4, et fol. 24 col. 1).  *  :  po-  Cap. x.  καὶ in prima Ar t-  stoteles.  *  Lect. vii.  *  tes.  ABC: provenien-  "Lect. xn.  *  Cf. lib. I, lect.  IV, D. 13.  *  *  *  *  *  *  *  Lect. v.  Lect. n.  Infra n. 6.  Num. 5.  Num. 3.  Num. 4.  pc: resumit er-  Ὁ primo illud...  *  Lib.I, lect.virr,  n. I9 seq.  PERI HERMENEIAS LIB. II  tero praedicantur *, consequens est ut illud, de quo  aliquid dicitur, pertineat ad nomen; nomen autem  est  vel finitum vel infinitum; et ideo, quasi con-  cludens subdit quod quia affirmatio significat ali-  quid de aliquo, consequens est ut hoc, de quo  significatur 7, scilicet subiectum affirmationis, sit  vel nomen, scilicet finitum (quod proprie dicitur  nomen, ut in Primo dictum est*), velin nominatum,  idest infinitum nomen: quod dicitur innomina-  tum, quia ipsum non nominat aliquid cum ali-  qua * forma determinata, sed solum removet de-  terminationem formae. Et ne aliquis diceret *  quod id quod in affirmatione subiicitur est simul  nomen  et  subdit  innominatum , ad hoc excludendum  quod :d quod est, scilicet praedicatum ὃ,  in affirmatione, scilicet una, de qua nunc loqui-  mur *, oportet esse unum et de uno subiecto **; et  sic oportet quod subiectum talis affirmationis sit  |  76  nientem * ex eo, quod additur aliquid simplici enun-  ciationi; ibi: Utrum autem contraria est affirma-  Ho* Εἴς.  Est autem considerandum quod additio facta  ad praedicatum vel subiectum quandoque tollit  unitatem enunciationis, quandoque vero non tol-  lit, sicut additio negationis infinitantis * dictionem.  Circa primum ergo duo facit: primo, ostendit quid  accidat enunciationibus ex additione negationis in-  finitantis dictionem; secundo, ostendit quid accidat  circa enunciationem ex additione tollente unitatem;  ibi: Αἱ vero unum de pluribus * etc. Circa primum  duo facit: primo, determinat de enunciationibus  simplicissimis, in quibus nomen finitum vel infini-  tum ponitur tantum ex parte subiecti; secundo,  determinat de enunciationibus, in quibus nomen  finitum vel infinitum ponitur non solum ex parte  subiecti, sed etiam ex parte praedicati; ibi: Quan-  do autem est tertium adiacens * etc. Circa primum  duo facit: primo, proponit rationes quasdam distin-  guendi tales enunciationes; secundo, ponit earum  distinctionem et ordinem; ibi: Quare prima est af-  firmatio * etc. Circa primum duo facit: primo, ponit  rationes distinguendi enunciationes ex parte no-  minum; secundo, ostendit quod non potest esse ?  eadem ratio distinguendi ex parte verborum; ibi:  Praeter verbum autem * etc. Circa primum tria  facit: primo, proponit rationes distinguendi enun-  ciationes; secundo, exponit quod dixerat; ibi: No-  men aulem dictum est * etc.; tertio, concludit in-  tentum; ibi: Erit omnis affirmatio * etc.  2.  Resumit ergo illud *, quod supra dictum est **  de definitione affirmationis, quod scilicet affirma-  tio est enunciatio significans aliquid de aliquo; et,  quia verbum est proprie nota eorum quae de al-  8) Secundo ostendit quod non potest esse etc. Ita legit et optime  cod. C.— Piana: secundo quod non potest etc. — Cod. A: secundo ostendit '  quando potest esse etc. Quae lectio falsa est: numero enim 5, in quo agi-  tur de hoc membro subdivisionis, ostenditur differentias enunciationum  sumi non posse ex parte verborum. Sed et cod. B erronee legit: se-  cundo quando potest esse eadem oratio distinguendi etc.  Y) De quo significatur. Est lectio codd. ABC, quam adoptamus loco  edd. P. et Ven.: de quo significatur aliquid de aliquo. Placeret quidem  conservare aliquid, quamvis non necessarium, cum de facili subintelli-  gatur; sed non potest admitti lectio, de aliquo. Sermo est de subiecto,  (ut, hoc..., scilicet subiectum), de quo aliquid significatur; at dici ne-  quit siné confusione quod, subiectum sit id de quo significatur aliquid  de aliquo: nam dicendo, de quo significatur aliquid, designatur subie-  ctum; addendo autem, de quo significatur aliquid de aliquo, videtur  aut idem repeti, aut indicari praedicatum.  9) Scilicet praedicatum. Haec lectio codd. CE indicatur ex sequen-  tibus, oportet esse unum et de uno subiecto: dici enim de subiecto est  proprium praedicati. — Piana: scilicet primum.  €) Sit vel nomen, vel nomen infinitum. Cum hac lectione Piana con-  cordat lectio codd. ABC.— D legit: sit vel nomen finitum vel nomen infini-  tum: quae lectio est magis explicita, adiecto vocabulo finitum. Attamen  vocabulum istud non necesse est apponi, quia de facili supponitur.  Dictum enim est paulo supra quod nomen finitum dicitur proprie no-  men. — E: vel non sit nomen vel nomen infinitum. Negatio apposita  error est.  t) Ipsum non ens dicitur ens etc. Animadvertat novitius non ens  dici ens non simpliciter sed secundum quid, hoc est non ratione sui, sed  ratione entis cuius non-enms est negatio. Contra sophistam, qui im non  entis tenebris aufugit, et diuturna consuetudine tenebris illis offundi-  tur  (pag. 177) disserit Plato in libro, cui SSophista titulus est. Ibi pro-  bandum assumit quod, non ens velut imaginando esse, revera non ens  dicimus (pag. 178) atque inter alia haec habet: « Quod enim non pul-  »  »  »  »  »  chrum ubique pronunciamus, hoc non ab alio quoquam alterum est,  quam a pulchri natura.. Revera sequitur »om pulchrum esse aliquid,  quandoquidem est illud cui opponitur... Eademque erit de caeteris  ratio, postquam alterius ipsius natura e genere entium esse appa-  ruit..  Oportet audacter iam dicere, quod »on ens, firmiter naturam  vel nomen, vel nomen infinitum *.  3. Deinde cum dicit: Nomen autem etc., expo-  nit quod dixerat, et dicit quod supra * dictum est  quid sit nomen, et quid sit innominatum, idest  infinitum nomen: quia, non homo, non est nomen,  sed est infinitum nomen, sicut, 0n currit, non est  verbum, sed infinitum verbum. Interponit autem  quoddam, quod valet ad dubitationis remotionem,  videlicet  quod nomen infinitum. quodam modo  significat unum. Non enim significat simpliciter  unum, sicut nomen finitum, quod significat unam  formam generis vel speciei aut etiam individui,  sed in quantum significat negationem formae ali-  cuius *, in qua negatione multa. conveniunt, sicut  in quodam uno secundum rationem. Unum enim *  eodem modo dicitur aliquid, sicut et ens; unde  sicut ipsum non ens dicitur ens *, non quidem  »  »  »  »  suam habet (τὸ μὴ ὃν βεβαίως ἐστὶ τὴν αὑτοῦ φύσιν ἔχον), quemad-  modum magnum erat magnum, pulchrumque erat pulchrum, ac etiam  non  magnum et non pulchrum. Eodemque pacto non ens, secundum  idem erat, et est non ens species una multis aliis entibus adnumerata »  ( Pag. 180.— Ed. cit. Marsilii Ficini.- Cf. ib. Parmenides, pag. 1122 eq)  Quia vero s. Thomas IV Metaphys. citat, ex prima eius lectione  clarabimus  formam illam loquendi, qua sophistice abutisur idealismus  sive speculativus sive criticus. — Ens igitur multipliciter dicitur, quamvis  omne ens dicatur per respectum ad unum primum (Cf. lib. I, lect. v,  not. f). Alia enim dicuntur entia vel esse, quia per se habent esse,  sicut substantiae, quae principaliter et per prius entia dicuntur. Alia  vero dicuntur entia, quia sunt passiones sive proprietates substantiae,  sicut propria sive per se accidentia uniuscuiusque substantiae, ut capa-  citas sciendi in homine, gravitas in corporibus etc. Quaedam autem  dicuntur entia, quia sunt via ad substantiam, sicut motus et generationes,  quae ordinantur ad productionem substantiae, sicut ad naturalem ter-  minum. Alia autem entia dicuntur, quia sunt corruptiones substan-  tiae: corruptio enim est subiecti quod corrumpitur via ad sn esse, sicut  generatio est via ad esse substantiae, ut dictum est. Et quia corruptio  terminatur ad privationem, sicut generatio ad formam, convenienter  ipsae etiam privationes formarum substantialium esse dicuntur. Et ite- -  rum qualitates vel accidentia quaedam dicuntur entia, quia sunt activa  vel generativa substantiae, vel eorum quae secundum aliquam habitu-  dinem ad substantiam dicuntur. Item negationes eorum quae ad sub- .  stantiam habitudinem habent, vel etiam ipsius substantiae esse dicuntur;  unde dicimus quod non-ens est non-ens: quod non diceretur nisi ne-  gationi aliquo modo esse competeret.  Sciendum tamen, addit s. Thomas, quod praedicti modi essendi ad  quatuor possunt reduci. Nam unum eorum, quod. est ens. debilissimum,  est tantum in ratione, scilicet negatio et privatio: quas dicimus in ra-  tione esse, quia ratio de eis negotiatur quasi de quibusdam entibus, dum  de eis affirmat vel negat aliquid (secundum quid autem differant ne-  gatio et privatio, cf. lib. I, lect. 1v, not. i). Aliud huic proximum in  debilitate est, secundum quod generatio et corruptio et motus entia  dicuntur: habent enim aliquid admistum de. privatione et negatione.  Nam motus est actus imperfectus. Tertium autem dicitur quod nihil  habet de non-ente admistum, habet tamen essé debile, quia non est  *  Cf. lib. I, lect.v,  n. 4. - ABCE: di-  cuntur.  *  *  Lect. 1v, n. 13.  aac: ab aliqua. -E:  quia  per-  ipsum nonnomi-  natur aliquid ab  aliqua.  *  A:  ne  credat.  *  A:  aliquis  ὃ  loquitur.  *""comittit sub-  iecto.  *  *  Lib. I, lect. iv.  Cf. lect. cit., n.  13.  PCoad.- P.: du-  tem.  t  CAP. X, LECT. I  77  sive utamur * negativa particula ut infinitante ver-  * Ed. Did. lib.lII,  cap.ir, n.2.- Com-  ment. s. Th. lect. 1  *  Codd.:  affirma-  lionum. an  * A: scilicet quod.  »  *Letmn.6.  bum vel ut faciente negativam enunciationem ;  et ideo accipitur semper in simpliciori intellectu *,  prout est magis in promptu. Et inde est quod  non  diversificavit  simpliciter, sed secundum quid, idest secundum  rationem, ut patet in IV Metaphysicae *, ita etiam  negatio est unum secundum quid, scilicet secun-  dum rationem. Introducit autem hoc, ne aliquis  dicat quod affirmatio, in qua subiicitur nomen  infinitum, non significet unum de uno, quasi no-  men infinitum non significet unum.  4. Deinde cum dicit: Erit omnis affirmatio etc.,  concludit propositum scilicet quod duplex est mo-  dus affirmationis *. Quaedam enim est affirmatio,  quae constat ex nomine et verbo; quaedam au-  tem est quae constat ex infinito nomine et verbo.  Et hoc sequitur ex hoc quod supra dictum est  quod * hoc, de quo affirmatio aliquid significat, vel  est nomen vel innominatum. Et eadem differen-  tia potest accipi ex parte negationis, quia de quo-  affirmationem per hoc, quod  sit ex verbo vel infinito verbo, sicut diversificavit  per hoc, quod est ex nomine vel infinito nomine.  Est autem considerandum * quod in nominibus  et in verbis praeter differentiam finiti et infiniti est  differentia recti et obliqui. Casus enim nominum,  etiam verbo addito, non constituunt enunciationem  significantem verum vel falsum, ut in Primo ha-  bitum est *: quia in obliquo nomine non includitur  ipse rectus, sed in casibus verbi includitur ipsum  verbum praesentis temporis. Praeteritum enim et  futurum, quae significant casus verbi *, dicuntur  in Primo habitum est *.  *  Lect. tv. n. 15.  AB: CORSighifi-  *  cant.- E: stgnifi-  cunque contingit affirmare, contingit et negare, | per respectum ad praesens. Unde si dicatur, Aoc erit, ἐπὴν LaMpUt P  ut  idem est ac si diceretur, hoc est futurum; hoc fuit, ἴοοῖ.ν, π. 1}. 0  B.  5. Deinde cum dicit: Praeter verbum etc., osten- | hoc est praeteritum. Et propter hoc, ex casu verbi  —  dit quod differentia enunciationum non potest sumi | et nomine fit enunciatio. Et ideo subiungit quod  | "pr ἴξιν, €X Parte verbi ". Dictum est enim supra * quod, | sive* dicatur est, sive erit, sive fuit, vel quaecum- Rip sd  TS  praeter verbum nulla est affirmatio vel negatio. | que alia huiusmodi verba, sunt de numero prae- se  . fa6:«wem;-s Potest enim * praeter nomen esse aliqua affirma- | dictorum verborum, sine quibus non potest fieri  tio vel negatio, videlicet si ponatur loco nominis | enunciatio: quia omnia consignificant tempus *, et  infinitum nomen: loco autem verbi in enuncia-  tione non potest poni infinitum verbum, duplici  ratione. - Primo quidem, quia infinitum verbum  alia * tempora dicuntur per respectum ad praesens.  6. Deinde cum dicit: Quare prima erit affirma-  lio etc., concludit ex praemissis distinctionem enun-  ciationum in quibus nomen finitum vel infinitum  ponitur solum ex parte subiecti, in quibus triplex  differentia intelligi potest: una quidem, secundum  affirmationem et negationem ; alia, secundum sub-  iectum finitum et infinitum; tertia, secundum sub-  constituitur per additionem infinitae particulae ,  .  .  quae quidem addita verbo per se dicto, idest extra  enunciationem posito, removet ipsum absolute,  sicut addita nomini, removet formam nominis ab-  solute: et ideo extra enunciationem potest accipi  verbum infinitum * per modum unius dictionis,  iectum universaliter, vel non universaliter posi-  *  Cf. lib. I, lect.v,  n. 12,  *  pg: et ita alia.  *Gtlibl key, Sicut et nomen infinitum *. Sed quando negatio ad- | tum *. Nomen autem finitum est ratione prius '4mcsunptum.  .  5  n. 1I.  να...  RR  5  5  .  5  5 - -  5  5 -  5  ditur verbo in enunciatione posito, negatio illa | infinito "sicut affirmatio prior est negatione *; unde Ὁ ΕΣ WE EC IH  removet verbum ab aliquo, et sic facit enuncia- | primam affirmationem ponit, /o7o est, et primam v" n. 3.  Moers  ?  tionem negativam: quod non accidit ex parte no-  minis. Non enim enunciatio efficitur negativa nisi  ΤΑΣ  διάνε ewe.  per hoc  P  7  2  gd  negationem, omo non est. Deinde ponit secun-  dam affirmationem, non homo est, secundam au-  * quod negatur compositio, quae impor- | tem negationem, non homo non est. Ulterius au-  fur negtbiii tatur in verbo: et ideo verbum infinitum in enun- | tem ponit illas enunciationes in quibus subiectum  C.  9:  Pe  .  E  ;  ;  :  2  ciatione positum fit verbum negativum. - Secun- | universaliter ponitur, quae sunt quatuor *, sicut —— οὐρα  do, quia in nullo variatur veritas enunciationis,  per se, sed in alio; sicut sunt qualitates, quantitates et substantiae pro-  prietates. Quartum autem genus est, quod est perfectissimum, quod  Scilicet habet esse in natura absque admistione privationis, et habet esse  firmum et solidum, quasi per se existens et non in alio, sicut sunt  substantiae. Et ad hoc (nempe ad substantiam), sicut ad primum et  principale omnia alia referuntur: nam qualitates et quantitates dicuntur  esse, in quantum insunt substantiae; motus et generationes dicuntur  esse, in quantum tendunt ad substantiam vel ad aliquid praedictorum;  privationes autem et negationes dicuntur esse, in quantum removent  aliquid trium praedictorum.  Dixi quod praefata loquendi forma abutitur idealismus. Quia enim  negationes quasi entia concipiuntur a mente nostra et ratio de eis nego-  tiatur quasi de quibusdam entibus, idealismus speculativus, quem Hegel  finxit, transtulit huiusmodi negationes ad ordinem realitatis, voluitque a  non esse sicut et ab esse sumendas esse differentias, quibus res omnes  fiunt, ordinantur et distinguuntur ad invicem. Logique de Hégel tra-  duite... par A. Vera. Ed. II, Paris 1864, chap. xir, pag. 112 seq. in textu  et  in nota, et pag. 408.  — Ex opposito, idealismus criticus, duce Kantio,  (Cf. Critique de la raison pure..., retraduite par J.Tissot, tom.l, pag. 62, -  et  deinceps per totum istud opus. Paris 1845) nonnisi realitatem con-  tingentem extra nos ponit, sed obiecta universalia et relationes neces-  sarias atque universales ipsorum contingentium (Cf. lib. I, lect.xrr, not. y),  non secus ac negationes, privationes etc., fieri a mente nostra et in mente  nostra tantum existere contendit; subdens quod mens actu spontaneo  quidem existimat obiecta huiusmodi habere extra nos realitafém, sed  reflexio scientifica corrigit (verius corrumpit) primaevum et spoentaneum  assertum rationalis naturae.- Idealismus igitur totus fundatur in confu-  et  illae in quibus est subiectum non universaliter -  sione entis rationis cum ente reali, non satis discernens in cognitione  nostra quid ponatur a mente et quid sit a rebus.  ἢ) Non potest sumi ex parte verbi. Unus cod. B immediate prose-  quitur: e£ hoc sequitur ex hoc quod supra dictum est. Dictum est  enim etc. Quam lectionem, cum ea caeteri codd. nostri careant, non  admittimus, quamvis illam absonam a contextu non dicamus. Revera  quae hoc loco dicuntur, quasi corollaria sunt eorum quae sunt prae-  missa in lect. vir, lib. I.  0) In simpliciori intellectu. Cod. D: in simpliciorem intellectum ; - codd.  ABCE: secundum simpliciorem intellectum. Et hanc meliorem puto le-  ctionem.  — Cod. A infra: per hoc quod sit ex verbo finito vel infinito  verbo, sicut diversificavit per hoc quod est ex nomine finito vel infi-  nito  (Cf. not. 8). Integram lectionem Pianam habent codd. CDE, imo  et  »  »  »  »  cod. B, nisi quod in fine legit ex nomine, vel infinito.  t) Est autem considerandum etc. Codd. ABC: « Est autem conside-  rapdum quod in omnibus verbis praeter differentiam finiti et infiniti, et  differentiam (BC, est differentia) recti et obliqui, nomini et verbo addita  (B, in omni etiam verbo addito;—- C, nomini verbo addito) non con-  stituunt enunciationem » etc. Quae lectiones intricatae sunt, nec quid  enuncient dici perspicue potest. Lectionem Pianam habent codd. DE.  x) Nomen autem finitum est ratione prius infinito. Codd.: nomen  autem finitum est naturaliter prius infinito. Quae lectio posset acceptari.  Asserit enim s. Thomas nomen finitum esse prius infinito, sicut pro-  bavit  in primo libro de affirmatione respectu negationis (lect. vr n. 3).  Ibi autem dixit affirmationem esse priorem negatione tum ex parte vo-  cis, tum ex parte intellectus, tum ex parte rei, sicut compositio est za-  turaliter prior divisione, et habitus est naturaliter prior privatione.  tuor.  78  positum. Praetermisit autem ponere exemplum  de enunciationibus, in quibus subiicitur singulare,  ut, Socrates est, Socrates non est, quia singulari-  PERI HERMENEIAS LIB. II  quodammodo eamdem vim habet cum subiecto  universali, non * universaliter sumpto. Non ponit  autem aliquam differentiam ex parte verbi, quae  posset * sumi secundum casus verbi, quia sicut  *  termittit.  Codd.- p.: in-  bus nominibus non additur aliquod signum. Unde  in huiusmodi enunciationibus non potest .omnis  differentia inveniri. Similiter etiam praetermittit *  exemplificare de enunciationibus, quarum subie-  cta particulariter ponuntur, quia tale subiectum  *  Unus 4 omittit  non.  *  ipse dicit, in extrinsecis temporibus , idest in  praeterito et in futuro, quae circumstant praesens,  est eadem ratio sicut et in praesenti, ut iam di-  ctum est.  AB : possit.  CAP. X, LECT. II  LECTIO SECUNDA  DE NUMERO ET HABITUDINE INTER SE SIMPLICIUM ENUNCIATIONUM  DE TERTIO ADIACENTE, IN QUIBUS PRAEDICATUR VERBUM ZS7  ET SUBIICITUR NOMEN FINITUM  NON UNIVERSALITER SUMPTUM  Ὅταν δὲ τὸ ἔστι τρίτον προσχατηγορῆται, ἤδη διχῶς  λέγονται αἱ ἀντιθέσεις.  Λέγω δὲ οἷον ἔστι δίκαιος ἄνθρωπος, τὸ ἔστι τρίτον  φημὶ συγκεῖσθαι ὄνομα ἢ ῥῆμα ἐν τῇ καταφάσει:  ὥστε διὰ τοῦτο τέτταρα ἔσται ταῦτα, ὧν τὰ μὲν δύο  πρὸς τὴν κατάφασιν χαὶ ἀπόφασιν ἕξει χατὰ τὸ στοι-  79  * Quando autem est tertium adiacens praedicatur, dupliciter  tunc dicuntur oppositiones.  Dico autem, ut est iustus homo, est tertium adiacere no-  men vel verbum in affirmatione:  quare quatuor erunt illae, quarum duae quidem ad affir-  mationem et negationem sese habent secundum conse-  |.  χοῦν, ὡς αἱ στερήσεις" τὰ δὲ δύο οὔ.  Λέγω δ᾽ ὅτι τὸ ἔστιν ἢ τῷ δικαίῳ προσχείσεται ἢ τῷ  οὐ δικαίῳ" ὥστε xal ἡ ἀπόφασις. Τέτταρα οὖν ἔσται.  Νοοῦμεν δὲ τὸ λεγόμενον ἐκ τῶν ὑπογεγραμμένων" ἔστι - δίκαιος ἄνθρωπος" ἀπόφασις τούτου; οὐχ ἔστι δίκαιος  .  ἄνθρωπος" ἔστιν οὐ δίκαιος ἄνθρωπος: τούτου ἀπό-  φάσις, οὐχ ἔστιν οὐ δίκαιος ἄνθρωπος. Τὸ γὰρ ἔστιν  ἀνταῦθα, καὶ τὸ οὐκ ἕστι, τῷ δικαίῳ προσχείσεται  χαὶ τῷ οὐ δικαίῳ. Ταῦτα μὲν οὖν, ὥσπερ ἐν τοῖς  ᾿Αναλυτικοῖς εἴρηται, οὕτω τέταχται.  ΘΥΝΟΡΒΙΒ. — 1. Argumentum textus et eius divisiones. 2. De  duplici significatione verbi est in propositione; sumitur enim vel  secundum se et ut principale praedicatum, et significat existere in  rerum natura; vel ut copula et adiacens seu coniunctum princi-  pali praedicato et significat coniunctionem huius praedicati cum  subiecto. In hoc secundo casu verbum est dicitur tertium in pro-  positione, non quasi sit tertium praedicatum, sed quia est tertia  dictio adiacens principali praedicato, et cum ipso constituens unum  praedicatum propositionis; quae hac de causa dicitur propositio  de zertio adiacente.— 3. Propositionum quarum verbum est con-  stituit principale praedicatum, ita ut nomen ponatur solum ex  parte subiecti, una est tantum oppositio, eodem subiecto exi-  stente; sed in aliis propositionibus, in quibus verbum 651 adiacet,  oportet esse duas oppositiones.— 4. Ipsum est quamvis possit dici  etiam nomen, sicut quaelibet alia dictio, tamen magis dicitur ver-  bum, quia dictio, quae consignificat tempus communiter dicitur  verbum.—- 5. Numerus et ordo simplicium enunciationum de tertio  adiacente.- 6. De differentia enunciationum, secundum quod prae-  eg ostquam Philosophus distinxit enun-  S)ciationes, in quibus nomen finitum  EN vel infinitum ponitur solum ex parte  quaedam quae circa eas dubia esse possent ; ibi:  Quoniam vero contraria est * etc. Circa primum  duo facit: primo, agit de enunciationibus in quibus  nomen praedicatur * cum hoc verbo, est; secundo,  de enunciationibus in quibus alia verba ponuntur;  ibi: Zn his vero in quibus * etc. Distinguit autem hu-  huismodi enunciationes sicut et primas, secundum  triplicem differentiam ex parte subiecti conside-  ratam: primo namque, agit de enunciationibus in  quibus subiicitur nomen finitum non universaliter  sumptum; secundo, de illis in quibus subiicitur  |.  δὴ) Tertio exemplificat. Codd. BDE: exemplificat quasi in figura; et  revera sic esse legendum persuadent ea quae infra, n. 14, hac de re de-  clarantur. — A omittit verba: fertio exemplificat; ibi: intelligimus vero.  quentiam, ut privationes, duae vero minime.  Dico autem quoniam est aut iusto adiacebit, aut non iusto,  quare etiam negationes. Quatuor ergo sunt.  Intelligimus vero quod dicitur ex his quae subscripta sunt,  est iustus homo, huius negatio est, non est iustus  homo: est non iustus homo, huius negatio est, non  est non iustus homo, est enim hoc loco, et non est  iusto, et non iusto adiacet. Haec igitur quemadmodum  in resolutoriis dictum est, sic sunt disposita.  dicatum est nomen finitum, infinitum et privativum: unde habentur  propositiones simplices, infinitae et privativae.— 7. Refutatur in-  terpretatio litterae Aristotelis data ab Hermino.- 8. Alia quorum-  dam antiquorum interpretatio non admittitur. — 9. Ammonii in-  terpretatio. Quaedam praenotantur de virtualitate enunciationum,  et  de maiori vel minori extensione propositionum ad invicem  comparatarum. — 10. Propositiones affirmativae et negativae ^a]  nitae se habent secundum consequentiam ad propositiones affir-  mativas et negativas simplices, sicut duae propositiones privati-  vae se habent ad ipsas simplices. — 11. At propositiones simplices  non se habent ad infinitas in consequendo, sicut ad istas se ha-  bent privativae.— 12. Simplicior et melior interpretatio Porphyrii.  Própositiones simplices et propositiones infinitae ita se habent  ad invicem, ut ad unam affirmativam consequatur alterius ne-  gativa; sed non viceversa ad negativam sequitur affirmativa. Et  idem dicendum est de simplicibus et de privativis. — 13. Expli-  catur  numerus praedictarum enunciationum. — 14. Schema. —  15. Conclusio.— Dubium circa litteram Aristotelis.  nomen finitum universaliter sumptum; ibi: Simi-  liter autem se habet* etc.; tertio, de illis in quibus  subiicitur nomen infinitum; ibi: Aliae autem ha-  bent ad id quod est non homo * etc. Circa primum  tria facit: primo, proponit diversitatem opposi-  tionis talium enunciationum; secundo, concludit  earum numerum et ponit earum habitudinem; ibi:  Quare quatuor * etc.; tertio, exemplificat *; ibi: Zn-  lelligimus vero ἢ εἴς. Circa primum duo facit: primo,  proponit quod intendit; secundo, exponit quod-  dam quod dixerat; ibi: Dico autem * etc.  2.  Circa primum duo oportet intelligere: primo  quidem, quid est hoc quod dicit *, est tertium   ad-  iacens praedicatur. Ad cuius evidentiam conside-  randum est quod hoc verbum est quandoque 3 in  enunciatione praedicatur * secundum se; ut cum  dicitur, Socrates est: per quod nihil aliud intendi-  mus significare, quam quod Socrates sit in rerum  natura. Quandoque vero non praedicatur per se,  B) Quod hoc verbum xsr quandoque etc. Haec lectio, quam habent  codd., anteponitur lectioni Pianae: quod quandoque in enunciatione  praedicatur ksr secundum etc.  *  *  *  *  *  Seq. c. x.  Lect. nr.  Lect. πὶ,  Num. 5.  α  Num. 14.  *  *  *  Num. 4.  p:  dicit quod.  8  AE : ponitur.  8o  quasi principale praedicatum, sed quasi coniun-  ctum principali praedicato ad connectendum ipsum  ve  non  enim;  sed non recte.  *  p:  nibus  liter.  *A:  enunciatio-  universa-  homo  est,  homo non est ...  *  A: existente ἢ-  nito.  *  *  *  Cf. lect. v, n. 15.  A: idest, est.  ADE: COnSigni-  Jicans.  *  ACDE. - P.: &X-  emplificat,  sed  non bene,sicut B,  excludat - (Conf.  n. 13).  subiecto; sicut cum dicitur, Socrates est albus, non *  est  natura,  intentio loquentis ut asserat Socratem esse in  rerum  sed  ut  attribuat  ei  PERI HERMENEIAS LIB. II  sunt * oppositiones, quando est tertium adiacens '  praedicatur , cum * omnis oppositio sit inter duas  enunciationes, consequens est quod sint quatuor  enunciationes illae in quibus es, tertium adiacens,  praedicatur, subiecto finito non *universaliter sum-  pto. Deinde cum dicit: Quarum duae quidem etc.,  ostendit habitudinem praedictarum enunciationum  ad invicem; et dicit quod duae dictarum enun-  ciationum se habent ad affirmationem et nega-  tionem secundum consequentiam, sive secun-  dum correlationem, aut analogiam, ut in graeco  albedinem  mediante hoc verbo, est; et ideo in talibus, est,  praedicatur ut adiacens principali praedicato. Et  dicitur esse tertium, non quia sit tertium ? prae-  dicatum, sed quia est tertia dictio posita in enun-  ciatione, quae simul cum nomine praedicato facit  unum praedicatum, ut sic enunciatio dividatur in  duas partes et non in tres.  3. Secundo, considerandum est quid est hoc,  quod dicit quod quando est, eo modo quo dictum  est, tertium adiacens praedicatur, dupliciter dicun-  tur oppositiones. Circa quod considerandum est  quod in praemissis enunciationibus *, in quibus no-  men ponebatur solum ex parte subiecti, secun-  dum quodlibet subiectum erat una oppositio; puta  Si subiectum erat nomen finitum non universa-  liter sumptum, erat sola una oppositio, scilicet  est homo, non est homo *. Sed quando est tertium  adiacens praedicatur, oportet esse duas oppositio-  nes eodem subiecto existente * secundum differen-  tiam nominis praedicati, quod potest esse finitum  vel infinitum; sicut haec est una oppositio, omo  est iustus, homo non est iustus: alia vero opposi-  tio est, homo est non iustus, homo non est non  iustus. Non enim negatio fit nisi per appositio-  nem negativae particulae ad hoc verbum est, quod  est  nota praedicationis.  4. Deinde cum dicit: Dico autem, ut est iustus etc.,  exponit quod. dixerat, es? tertium adiacens, et di-  cit quod cum dicitur, Lomo est iustus, hoc ver-  bum est, adiacet, scilicet praedicato, tamquam  terium nomen vel verbum in affirmatione. Po-  test  enim ipsum esf, dici nomen, prout quaelibet  dictio nomen dicitur *, et sic est terum nomen,  idest * tertia dictio. Sed quia secundum commu-  nem  usum loquendi, dictio significans * tempus  magis dicitur verbum quam nonien, propter hoc  addit, vel verbum , quasi dicat, ad hoc quod sit  tertium , non refert utrum dicatur nomen vel  verbum.  5. Deinde cum dicit: Quare quatuor erunt etc.,  concludit numerum enunciationum. Et primo, po-  nit conclusionem numeri; secundo, ponit earum  habitudinem; ibi: Quarum duae quidem etc.; tertio,  rationem numeri explicat *; ibi: Dico autem quo-  niam est etc.- Dicit ergo primo quod quia duae  Y) Et dicitur esse tertium non quia sit tertium etc. Ita códd. AC  DE. — Cod. B non recte: ef cum dicitur etc. — Edit. Piana nec ipsa bene:  et non dicitur esse tertium quia sit tertium etc.- Quoad ea vero quae  hic asseruntur, quod nempe enunciatio non dividatur in tres partes, quae  sint subiectum, verbum seu copula et praedicatum, quia verbum cum  praedicato constituunt unum praedicatum, recolat novitius quae in li-  bro I, lect. v, n. 4 dicta sunt; videlicet quia verbum semper se tenet ex  parte praedicati.  ὃ) Aut analogiam, ut in graeco habetur. Xixótyoc, quo vocabulo uti-  tur Aristoteles, ordo est latine. Cur autem s, Thomas maluerit vertere  χατὰ τὸ στοιχοῦν, secundum consequentiam sive secundum correlationem  aut analogiam , quam secundum ordinem, ex dicendis erit manifestum.  t) Quod quia breviter et obscure dictum est etc. Boethius De in-  terpretatione Edit. II, lib. IV, De enunciationibus infinitis, 8. Quando au-  tem est testium, pag. 388 hunc Aristotelis locum explicaturus praemittit :  «  Quare idcirco quatuor istae erunt, quarum quidem duae ad affirma-  B: primo, cum  duae sint.  *  *  A: et cum.  A: Jinito exi-  stente, non ta-  men.  habetur ?, sicut privationes; aliae vero duae mini-  me.  Quod quia breviter et obscure dictum est *,  diversimode a diversis expositum est.  6. Ad cuius evidentiam considerandum est quod  tripliciter nomen potest praedicari in * huiusmo-  di enunciationibus. Quandoque enim praedicatur  nomen finitum, secundum quod assumuntur duae  enunciationes, una affirmativa et altera negativa,  scilicet tomo est iustus, et homo non est iustus;  quae dicuntur simplices. Quandoque vero prae-  dicatur nomen infinitum, secundum quod etiam  assumuntur duae aliae, scilicet homo. est non iu-  stus, homo non .est non iustus; quae dicuntur in-  finitae. Quandoque vero praedicatur nomen pri-  vativum *, secundum quod etiam sumuntur duae  aliae, scilicet hoino est iniustus, homo non est in-  iustus; quae dicuntur privativae.  7. Quidam ergo sic exposuerunt, quod duae  enunciationes earum, quas praemiserat scilicet  illae, quae sunt de infinito praedicato, se habent  ad affirmationem et negationem, quae sunt de  praedicato finito secundum consequentiam vel  analogiam, sicut privationes, idest sicut illae, quae  sunt de praedicato privativo *. Illae enim duae,  quae sunt de praedicato infinito, se habent se-  cundum consequentiam ad illas, quae sunt de fi-  nito praedicato secundum transpositionem quan-  dam, scilicet affirmatio ad negationem et negatio  *  *  In ex Βα.  Cf. lib. I, lect.  Iv, D. 13.  :  ad affirmationem. Nam Aomo est non iustus, quae  est affirmatio de infinito praedicato, respondet se-  cundum consequentiam negativae * de praedicato  '»c  finito, huic scilicet homo non est iustus. Negativa ^.  vero  ἙΝ ὡς etc-  de infinito praedicato, scilicet homo non est  non  iustus,  affirmativae  de  finito  praedicato ,  huic scilicet Aomo est iustus. Propter quod Theo-  phrastus vocabat eas, quae sunt de infinito prae-  dicato, transpositas. Et similiter etiam affirmativa  de privativo praedicato respondet secundum con-  sequentiam negativae de finito praedicato, scilicet  »  »  »  tionem sese habent secundum consequentiam, ut" privationes , duae  vero minime, diligentius exponamus. Locus enim magna brevitate con-  Strictus est, et nimia subtilitate ac obscuritate difficilis. »" Ammor  quoque, De interpretatione, sect. ΠῚ, 8$. 1, Quando autem etc.: «  »  inquit, obscure hic admodum sunt, ac per aenigmata... Atrae  »  »  »  vocem, ut Lycophronis utar verbis, imitatür (Aristoteles), nec. parum  explanatoribus facessit negotii, quidnam pauca haec verba  (quarum  duae quidem etc.) sibi velle existimabimus » (fol. 24 col. Mere  col. 1). Quae omnia aut falsa aut exaggerata videntur Theodoro W.  «  Vs, inquit, 23 et 24 quantum vexaverint interpretes videre licet e ex  »  »  »  Ammonio, qui in re desperata lamentationibus Aristotelem persequitur.  Plana erunt omnia, si locum Analyticorum bene perspexerimus...,  ubi haec uberius exponuntur » ( Aristotelis Organon, graece, par. 1,  pag. 344, ed. cit.).— Vereor ego tamen .  e  magni viri et in libris Aristotelis versatissimi |  clamant, Sed de his infra, not. p...  tn  et perspicua quae  ia et perobscura pro-  Theophrastus.  CAP. X,  haec, homo: est iniustus, ei quae est, homo non est  iustus. Negativa vero affirmativae, scilicet haec ὃ,  homo non est iniustus, ei quae est, homo est iustus.  Disponatur ergo in figura. Et in prima quidem linea  ponantur illae, quae sunt de finito. praedicato ,  scilicet homo est iustus, homo non. esi iustus. In  secunda. autem linea, negativa de infinito praedi-  cato sub affirmativa de finito et affirmativa sub  negativa. In tertia vero, negativa " de privativo  praedicato similiter sub affirmativa de finito et  affirmativa sub negativa: ut patet in subscripta  figura.  *  Propp. simpli-  ces.  *Propp infinitae.  * Propp. privati-  vae.  *BC. - P.: Sunt,  scilicet de.  * Loc. cit. in su-  periori nota  c.  Homo. est iustus *. Homo non est iustus.  Homo non est non iustus *. Homo est non  iustus.  Homo non est iniustus *. Homo est iniustus.  Sic ergo duae, scilicet quae sunt de infinito  praedicato, se habent ad affirmationem et nega-  tionem de finito praedicato, sicut privationes, id-  est sicut illae quae sunt de privativo praedicato.  Sed.  duae aliae quae sunt de * infinito subiecto,  scilicet on homo est iustus, non homo non est  iustus, manifestum est quod * non habent similem  consequentiam. Et hoc modo exposuit Hermi-  nus * hoc quod dicitur, Duae vero, minime, re-  ferens hoc ad illas quae sunt de infinito subiecto.  Sed hoc manifeste est contra litteram. Nam  cum praemisisset quatuor enunciationes, duas sci-  licet de finito praedicato et duas de infinito, sub-  iungit quasi illas subdividens, quarum duae qui-  dem etc. Duae vero, minime; ubi datur intelligi  quod utraeque duae intelligantur in praemissis. Illae  autem quae sunt de infinito subiecto non inclu-  duntur in praemissis, sed de his postea dicetur.  Unde mánifestum est quod de eis nunc non lo-  quitur.  8. Et ideo, ut Ammonius dicit *, alii aliter expo-  suerunt, dicentes quod praedictarum quatuor pro-  positionum duae, scilicet quae sunt de infinito  praedicato, sic se habent ad affirmationem et ne-  gationem, idest ad ipsam speciem affirmationis  et negationis, ut privationes, idest ut * privativae af-  firmationes seu negationes *. Haec enim affirmatio,  homo est non iustus*, non est simpliciter affirmatio,  sed secundum quid, quasi secundum privationem  t) Negativa vero affirmativae, scilicet haec etc. — Immediate prius.  dictum est quod affirmativa de praedicato privativo respondet secundum  consequentiam negativae de finito praedicato. Hic ergo dicitur quod  negativa privativa respondet secundum consequentiam affirmativae sim-  plici; nempe, homo non est iniustus, xespondet secundum consequentiam  propositioni, homo est iustus. ldeo corrigenda est lectio Piana, quae  habet: megativae vero privativae, scilicet, homo non est iustus, ei quae  est, homo est iustus.  — Codd. ABC: negativa vero affirmativae  scilicet  haec (B omittit haec). Et AB exemplum. habent hoc modo: homo non  est iustus, ei quae est, homo est iustus.-  CD: homo non est iniustus,  ei quae est, homo est iustus.  Ἢ) In tertia vero, negativa etc. Haec omnia usque ad sub negativa,  et  consequenter in figura apposita propositiones, homo non est iniu-  ea  stus, homo est iniustus, desiderantur in cod. D, Piana et Venetis edd.;  sed  restituimus ex codd. ABCE. Manifeste enim eadem supponit  expressa s. Thomas in iis quae concludit: Sic ergo duae, scilicet etc.  Codd. AB habent quae addidimus ex aliis codd., praeter figuram, quam  non solum ex parte, ut Piana, sed integram omittunt, licet eam cum aliis  codd. promittant: ut patet in subscripta figura. — In cod. C ipsamet  figura describitur in margine inferiori, et inter unam et alteram pro-  Opp. D. Tuowaz T. I.  LECT. 1l  81  affirmatio; sicut homo mortuus non est homo  simpliciter, sed secundum privationem; et idem  dicendum est de negativa, quae est de infinito  praedicato. Duae vero, quae sunt de finito. prae-  dicato, non se habent ad speciem affirmationis  et  negationis secundum privationem, sed simpli-  citer. Haec enim, homo est iustus, est simpliciter  affirmativa, et haec, homo non est iustus, est sim-  pliciter negativa. - Sed nec hic sensus convenit  verbis Aristotelis. Dicit enim infra: Haec igitur  quemadmodum in. Resolutoriüis * dictum est, sic sunt  disposita; ubi nihil invenitur ad hunc sensum per-  tinens. Et ideo Ammonius ex his, quae in fine  I Priorum * dicuntur de propositionibus, quae  sunt de finito vel infinito vel privativo praedi-  cato, alium sensum accipit.  non  9. Ad cuius evidentiam considerandum est quod,  sicut ipse dicit, enunciatio aliqua virtute se habet  ad illud, de quo totum id quod in enunciatione  significatur vere praedicari potest: sicut haec enun-  ciatio, homo est iustus, se habet ad omnia illa,  de quorum quolibet vere * potest dici quod est  homo iustus; et similiter haec enunciatio, homo  est iustus, se habet ad omnia illa, de quorum  quolibet vere dici potest quod mon est homo  iustus.  Secundum ergo hunc modum loquendi, mani-  festum est quod simplex negativa in plus * est  quam affirmativa infinita, quae ei correspondet.  Nam, quod sit homo non iustus, vere potest dici  de * quolibet homine, qui non habet habitum iu-  stitiae; sed quod non sit homo iustus, potest dici  non solum de homine non habente habitum iu-  stitiae, sed etiam de eo qui penitus non est homo:  haec enim est vera, /ignum non est homo iustus;  tamen haec est falsa, /jignum est homo non iu-  stus. Et ita negativa simplex est in plus quam af-  firmativa infinita; sicut etiam animal est in plus  quam homo, quia de pluribus verificatur *.  Simili etiam ratione, negativa simplex est in  plus quam affirmativa privativa: quia de eo quod  non  est homo non potest dici quod sit Aomo in-  iustus. - Sed affirmativa infinita est in plus quam  affirmativa privativa: potest enim dici de puero  et  de quocumque homine nondum habente ha-  bitum virtutis aut vitii quod sit omo non iustus,  non tamen de aliquo eorum vere dici potest quod  positionem  apponuntur  notationes  illae,  quas  nos  apposuimus in  margine.  9) Herminus. Opinio recitata est Hermini, uti refert Boethius op. et  loc. cit. in superiori nota c.- Ed. Piana corrupte habet Hormelius;- Cod.  B  minus corrupte legit 7Jormenius; - D, Hermenis; — E, Ormenius; —  Cod. C recte legit Herminus.  — Cod. A erronee ponit, Ammonius: hu-  ius enim philosophi sententia exponitur n. 9.- De hac vero Hermini ex-  positione loquens, Boethius loc. cit. concludit nihilo magis ante expositio-  nem Hermini quam post expositionem obscurum esse, quod illustrandum  ex  Aristotele ipse Herminus susceperat. Qui sint illi; quorum inter-  pretatio exponitur sequenti n. 9, Ammonius non dicit.  t) Homo est non iustus. lta P. cum BE et omnibus edd. Ven.-—  A erronee: homo est iustus; - C: homo est iniustus. - Infra ed. Piana,  Venetas sequens edd., confuse admodum exprimit mentem s. Thomae,  legendo: « Et idem dicendum est de affirmativa et de negativa, quae sunt  »  »  de finito praedicato, quod non se habent ad speciem affirmationis et  negationis secundum privationem, sed simpliciter. » Inintelligibilia haec  sunt, et in aperta contradictione cum toto contextu et cum exemplo  (haec enim, homo etc.) immediate addito. Genuinum textum restituimus  ex codd. ABE et C, a quo praebetur in sua integritate lectio s. Thomae.  ει  *  Nempe in Aza-  lyticis prioribus.  Ammonius.  *  *  Cap. ult.  A omittit, vere;  sed non bene, ut  patet infra.  *  In plus, nempe,  est magis univer-  salis quam etc.  *  Codd. - p.: dici  quod de.  *  c:  verificatur  quam homo.  82  sit homo iniustus. - Affirmativa vero simplex in  minus est quam negativa infinita: quia quod non  sit  dici  homo non iustus potest dici non solum de  homine iusto, sed etiam de eo quod penitus non  est homo. - Similiter etiam negativa privativa in  plus est quam negativa infinita. Nam, quod non  sit homo iniustus, potest dici non solum de ho-  mine habente habitum iustitiae, sed de eo quod  penitus non est homo, de quorum quolibet potest  quod mon sit homo non iustus: sed ulterius  potest dici de omnibus hominibus, qui nec ha-  bent habitum iustitiae neque habent habitum in-  PERI HERMENEIAS LIB. II  convertitur; ita etiam negativa simplex "sequitur  ad privativam affirmativam, quae est in minus,  et  iustitiae.  10.  His igitur visis, facile est exponere prae-  sentem  litteram  hoc  modo.  Quarum, scilicet  quatuor enunciationum praedictarum, duae qui-  dem, scilicet infinitae, se habebunt ad affirma-  lionem et negationem , idest ad duas simplices,  quarum una est affirmativa et altera negativa, se-  cundum  *  Cf. n. praeced.  consequentiam , idest in modo conse-  quendi ad eas, ut privationes, idest sicut duae  privativae: quia scilicet, sicut ad simplicem affir-  mativam sequitur negativa infinita, et non con-  vertitur (eo quod negativa infinita est in plus *),  ita etiam ad simplicem affirmativam sequitur ne-  gativa privativa, quae est in plus, et non con-  vertitur.  Sed sicut simplex negativa sequitur ad  infinitam affirmativam, quae est in minus, et non  x) Jta etiam negativa simplex etc.  — Codd. ACD: ita etiam ad ne-  gativam simplicem sequitur privativa affirmativa. — B habet lacunam,  omittit enim: ita etiam negativa, usque ad non convertitur inclusive. —  Pianam lectionem refert cod. E: ita etiam simplex negativa sequitur  privativam affirmationem quae est minimus (sic corrupte pro in minus).  Venetae edd. stant cum Piana et cum veritate: falsa enim est lectio  quam exhibent tres praecitati codices. Nam imprimis sententia Ammonii  est quod propositiones infinitae se habent ad simplices, sicut ad istas se  habent privativae. Unde ad affirmativam simplicem sequuntur negativa  infinita et negativa privativa; e converso autem negativa simplex sequitur  tum ad affirmativam infinitam, tum ad affirmativam privativam. Porro  haec proportio Ammonii destruitur si admittatur lectio codd. ACD. Patet  etiam falsum esse quod ad negativam simplicem sequatur privativa af-  firmativa; sed oppositum verum est. Non valet enim illatio: homo non  est  iustus  gnata  est  (negativa simplex); ergo homo est iniustus: et ratio assi-  in  superiori numero. At recte arguitur: homo est iniustus  (affirmativa privativa); ergo homo non est iustus.  ^) Non ita se habent. Ita codd.  — Piana autem: ifa se habent, sed  erronee. Exponit enim s. Thomas ex Ammonio illud, minime, introductum  a  Philosopho, nempe quod propositiones simplices non ita se habent  ad propositiones infinitas, sicut ad eas se habent propositiones privativae.  u) Simplicior et magis conveniens litterae Aristotelis est etc. Prae-  stat ob oculos iterum ponere textum Aristotelicum controversum et ad-  dere schemata diversarum eius interpretationum, quas s. Thomas expo-  suit. Textus est: « Quare quatuor erunt illae (duae nempe propositiones  »  »  »  »  simplices, seu finitae, quia finiti praedicati, duae vero infinitae, seu  infiniti praedicati. — Cf. seg. n. 13), quarum duae quidem ad affir-  mationem et negationem sese habent secundum consequentiam, ut  privationes; duae vero minime. »  Interpretatio Hermini.  Pans PnIMA, — Duae quidem infiniti praedicati, inquit, se habent ad af-  firmationem et negationem finitarum propositionum, sicut ad  eas se habent propositiones privativae: quatenus scilicet a) ex  finita affirmativa sequitur negativa infiniti praedicati, sicut se-  quitur negativa privativa; et similiter B) negativa finita sequitur  tum ex affirmativa infinita, tum ex affirmativa privativa. Hinc  SCHEMA I.  a  1  2  , Fin. affirm.  Negativ. infin.  ) Fin. affirm.  Negativ. privat.  Homo est iustus;  ergo  Homo non est non iustus.  Homo est iustus;  ergo  Homo non est iniustus.  non convertitur. Ex quo patet quod eadem est  habitudo in consequendo infinitarum ad simplices  quae est etiam privativarum.  11.  Sequitur, duae aulem, scilicet simplices,  quae relinquuntur, remotis duabus, scilicet infi-  nitis, a quatuor praemissis, minime, idest non  ita se habent ? ad infinitas in consequendo, sicut  privativae se habent ad eas; quia videlicet, ex  una parte simplex affirmativa est in minus quam  negativa infinita, sed negativa privativa est in plus  quam negativa infinita: ex alia vero parte, ne-  gativa simplex est in plus quam affirmativa infi-  nita, sed affirmativa privativa est in minus quam  infinita affirmativa. Sic ergo patet quod simplices  non ita se habent ad infinitas in. consequendo,  sicut privativae se habent ad infinitas.  12.  Quamvis autem secundum hoc littera Phi-  losophi subtiliter exponatur, tamen videtur esse  aliquantulum expositio extorta. Nam littera Phi-  losophi videtur sonare diversas habitudines non  esse  attendendas respectu diversorum; sicut in  praedicta expositione primo accipitur similitudo  habitudinis ad simplices, et postea dissimilitudo *  habitudinis respectu infinitarum. Et ideo simpli-  cior et magis conveniens litterae Aristotelis ^ est  expositio Porphyrii quam Boethius ponit; secun-  τοῦ  1  2  ^, Affirm. infin.  Negativ. fin.  ) Affirm. priv.  Negativ. fin.  Homo est non iustus ;  ergo  Homo: non est iustus,  Homo est iniustus ;  ergo  Homo non est iustus.  Pans ALTERA. - Duae vero minime, nempe negativa infiniti subiecti non  sequitur ad affirmativam finitam, nec negativa finita sequitur  ad aífirmativam infiniti subiecti.  SCHEMA Il.  |o,  2  Affirmat. fin.  Negativ. infin. subiecti  ) Affirmat. infin. subiecti  Negat. fin.  Homo est iustus;  non sequitur: ergo  Non homo. non est iustus.  Non homo est iustus;  "on sequitur: ergo  Homo non est iustus.  Merito reiicitur haec interpretatio, quia transit ab infinitate  praedicati ad infinitatem subiecti.  Interpretatio aliorum  ex Ammonio.  Pans PRIMA.  — Duae propositiones infiniti praedicati se habent ad pro-  positiones finitas, quoad speciem affirmationis et negationis,  Sicut ad istas se habent propositiones privativae; quatenus  nempe propositio infinita affirmativa, non secus ac affirma-  tiva privativa, est affirmatio non simpliciter sed secundum  quid; et similiter infinità negativa et negativa privativa sunt  negationes secundum quid, et non simpliciter.  Pans ALTERA. -- Duae vero minime, nempe propositio finita affirmativa  est simpliciter affirmatio; et negativa finita est simpliciter  negatio.  SCHEMA  1  ;, Homo est iustus  :  ( affirmativa simpliciter  Homo est iustus ^ ἢ Gfmativae secundum quid  2  ) Homo non est iustus -  —  ( negativa simpliciter  Homo non est iniustus ἑ "eBativae secundum quid  *  ABCE.- P.: $inti-  litudo.- n: simi-  litudinis.  v  Porphyrius.  Boethius.  CAP. X, LECT. Il  dum quam: expositionem attenditur similitudo et  * ABcomiíttunt se-.  cundum   conse-  83  affirmationem et negationem; ut scilicet ad unam  affirmativam sequatur alterius negativa. Nam ad  quentiam.  dissimilitudo secundum consequentiam * affirmati-  varum ad negativas. Unde dicit: Quarum, scilicet  quatuor praemissarum, duae quidem, scilicet af-  firmativae, quarum una est simplex et alia infi-  nità, se habebunt secundum consequentiam ad  Haec interpretatio non est ad propositum, quia Aristoteles non lo-  quitur hic de propositionibus affirmativis aut negativis simpliciter vel  secundum quid, sed de ordine (xarà τὸ στοιχοῦν) propositionum ad  invicem secundum consequentiam.  Interpretatio Ammonii.  Pans ῬΕΙΜΑ. - Duae propositiones infiniti praedicati se habent ad pro-  positiones finitas, sicut ad istas se habent propositiones pri-  vativae, ita scilicet ut a) ad affirmativam finitam consequa-  tur tum propositio negativa infiniti praedicati, tum negativa  privativa; et viceversa D) negativa finita sequatur tum ex  affirmativa infiniti praedicati tum ex affirmativa privativa.  SCHEMA I.  ÉCubacuetr T  I  2  Ι  2  a  Homo est iustus;  ergo  Homo non est non iustus.  Homo est iustus;  ergo  Homo non est iniustus.  β  Homo est non iustus ;  ergo  Homo non est iustus.  Homo est iniustus ;  ergo  Homo non est iustus.  Pans aL.TERA.-Duae vero minime, nempe a) ad infinitam affirmativam  sequitur negativa finita, sed non sequitur affirmativa priva-  tiva; item 8) negativa infinita sequitur ex affirmativa finita,  sed non sequitur ex negativa privativa. Idest duae finitae  non se habent ad infinitas secundum consequentiam, sicut  ad infinitas se habent privativae.  SCHEMA II.  α  I  2  Homo est non iustus;  sequitur: ergo  Homo non est iustus;  sed ex  Homo est non iustus;  non sequitur: ergo  Homo est iniustus.  ad  affirmativam simplicem sequitur negativa infinita;  et  affirmativam infinitam sequitur negativa  simplex. Duae vero, scilicet negativae, minime,  idest non ita se habent ad affirmativas, ut scilicet  8  I  2  Homo est non iustus ;  ergo  Homo non est iustus.  Homo est iniustus ;  ergo  Homo non est iustus.  Pans ALTERA.- Duae vero minime, scilicet negativae non ita se habent -  ad affirmativas, ut scilicet ex illis sequantur affirmativae ,  sicut ex affirmativis sequuntur negativae.- Et similiter est  de finitis et de privativis.  SCHEMA II.  a  1  2  2  ; Homo non est iustus (sive, Non est homo iustus);  non sequitur: ergo  Homo est non iustus (sive, Est homo non iustus).  Homo non est iustus ;  non sequitur: ergo  Homo est iniustus.  8  Homo non est non iustus (sive, Non est homo non iustus);  non sequitur: ergo  Homo est iustus  Homo non est iniustus;  non sequitur  : ergo  Homo est iustus.  (sive, Est homo iustus).  "Theodorus Waitz, praemissis quae in superiori nota e transcripsi-  mus, ita immediate prosequitur: « Res sic se habet χαταὶ τοὶ στοι-  οὖν, secundum seriem, quam illae enunciationes faciunt, hoc est, xac"  ἀκολουθίαν, secundum ordinem, quo 'altera alteri consequitur eaque con-  tinetur. lam in Analyticis (Prioribus, cap. ultim.) hoc tradit. Sit A τὸ εἶναι  ἴσον, Β τὸ μὴ εἶναι ἴσον, Γ' τὸ εἶναι μὴ ἴσον, Δ τὸ μὴ εἶναι μὴ ἴσον. In his  igitur B consequens est τοῦ D', et A consequens τοῦ A. Deinde docet,  si Ὑ sit τὸ εἶναι ἄνισον et ὃ τὸ μὴ εἶναι ἄνισον, item esse B. conse-  quens τοῦ y, et ὃ consequens τοῦ A: est igitur quod nostro loco dicit  τὰ μὲν δύο (D et A) πρὸς τὴν κατάφασιν (A) καὶ ἀπόφασιν (B) ἕξει  κατὰ τὸ στοιχοῦν (namque B consequens est τοῦ Γ΄, εἴ A consequens  τοῦ Α) ὡς αἱ στερήσεις (y et ὃ: nam etiam B consequens est τοῦ  et  ὃ consequens τοῦ A). Ut signis mathematicis utar, est proportio N  γ,  Bey: B et Δ: A—9: A. Nam ut I est antecedens τοῦ B, sic etiam y  (ἢ στέρησις) est antecedens τοῦ B, et ut Δ est consequens τοῦ A, sic  etiam à (ἣ στέρησις) est consequens toU A. Addit τὰ δὲ δύο oU: nam  A et Β non eamdem rationem habent ad Δ et I', quam habent ὃ et y  ad Δ et I', quod ut demonstremus non opus est.» Expositionem ergo  Ammonii sequitur Waitz, cuius eadem verba in conclusione sunt, ac ea  Homo est iustus ;  sequitur: ergo  Homo non est non iustus;  sed ex  2  Homo non est iniustus ;  non sequitur  Homo non est non iustus.  Interpretatio Porphyrii, Boethii et s. Thomae.  Pans ΡῬΕΙΜΑ. - Duae quidem scilicet affirmativae (finita et infinita) se  habent secundum consequentiam ad affirmationem et nega-  tionem, ut scilicet a) ad affirmativam simplicem sequatur  negativa infinita, et 8) ad affirmativam infinitam sequatur  negativa simplex seu finita. - Et similiter est de privativis  ad finitas propositiones quoad ordinem consequendi.  SCHEMA I.  a  I  2  Homo est iustus ;  ergo  Homo non est non iustus.  Homo est iustus ;  ergo  Homo non est iniustus.  quae habet s. Thomas in fine n. 11; sed magis placet expositio Por-  phyrii quia simplicior et magis conveniens litterae Aristotelis.  Etenim Ammonius legit Aristotelem hoc modo: « Quare quatuor  erunt illae, quarum duae quidem ad affirmationem et negationem sese  habent secundum consequentiam, ut privationes; duae vero minime »  nempe, duae vero non sese habent secundum consequentiam ut priva-  tiones.  (Cf. op. cit. De interpret. sect. III, 8. 1, fol. 25, col. 2). - S. Thomas  cum Porphyrio et Boethio legit: « Quare quatuor erunt illae, quarum duae  quidem ad affirmationem et negationem sese habent secundum consequen-  tiam  ut privationes; duae vero minime » nempe, duae vero mon sese  habent secundum consequentiam ad affirmationem et negationem. — Ari-  stoteles autem sese remittit ad librum Priorum analyticorum. Porro lib.T,  cap. ult, Aristoteles probat quod a) ex affirmatione praedicati finiti sequi-  tur negatio praedicati infiniti; sed B) ex negatione praedicati infiniti non  valet consequentia ad affirmationem praedicati finiti. Insuper probat quod a)  ex affirmatione praedicati infiniti sequitur negatio praedicati finiti; sed £)  non sequitur affirmatio infiniti praedicati ex negatione praedicati finiti. Ad-  dit: Similiter autem se habent et privationes ad categorias hac dispositione:  Ομοίως δ᾽ ἔχουσι καὶ αἱ στερήσεις πρὸς τὰς κατηγορίας ταύτῃ τῇ θέσει  (loc. cit. n. 7). Supra ostendit quod negativae propositiones consequuntur  ex affirmativis, sed quod affirmativae non consequuntur ex negativis. Di-  cendo igitur Aristoteles: Similiter, ' Ouotoc, se habent privationes ad  categorias, πρὸς τὰς κατηγορίας, vult inter simplices et privativas propo-  sitiones in ordine ad consequentiam vel non consequentiam, eamdem  legem vigere, quae data est quoad finitas et infinitas, ut scilicet ex affir-  mativis sequantur negativae, sed ex negativis non sequantur affirmativae.  Dilucide ac solide hac de re in I Priorum, cap. ultim., et in II Peri herm.,  cap. 1, agit Sylvester Maurus, qui interpretationi s. Thomae adhaeret.  84  ex  '"Bg:  utrumque  sensum se etc.  ΤῊΝ,  ΡῈ  negativis sequantur affirmativae, sicut ex af-  firmativis sequebantur negativae. - Et quantum ad  utrumque similiter se * habent privativae sicut in-  finitae.  PERI HERMENEIAS LIB. II  Et quia in neutra harum negatio apponitur δά  verbum, consequens est quod utraque sit affirma-  tiva. Omni autem affirmationi opponitur negatio,  ut  supra  in Primo ostensum est *. Relinquitur  ergo quod praedictis duabus enunciationibus affir-  mativis respondent duae aliae negativae *. Et sic  consequens est quod sint quatuor simplices enun-  13. Deinde cum dicit: Dico autem quoniam etc.,  manifestat quoddam quod supra dixerat, scilicet  quod sint quatuor praedictae enunciationes: lo-  quimur enim nunc * de enunciationibus, in quibus  hoc verbum esf solum praedicatur " secundum  quod est adiacens alicui nomini finito vel infi-  nito: puta secundum quod adiacet zuso; ut cum  dicitur, homo est iustus, vel secundum quod adia-  cet non iusto; ut cum dicitur, homo est non iustus.  v) Solum praedicatur etc. lta P. cum cod. B. — Codd. alii: »on  solum praedicatur, sed (A, adiacet; BCD, secundum adiacens; E, sed est  adiacens) alicui nomini etc. Venetae edd. bc et alia 1526 legunt cum  Piana,  sed ed. a habet lectionem codd.: nom solum praedicatur sed  adiacens alicui nomini etc. - Verbum in propositionibus semper se tenet  ex  parte praedicati (lib. I, lect. v, n..4); sed supra n. 2 dictum est  quod verbum est potest dupliciter praedicari: vel enim verbum (651)  in enunciatione praedicatur secundum se, ita ut sit principale praedi-  catum;  vel  contra, verbum (est) non est principale praedicatum sed  huic iungitur ad connectendum ipsum subiecto, et ideo simul cum no-  mine praedicato facit unum praáedicatum. In primo casu propositio di-  citur  de  secundo adiacente; in altero autem est propositio de fertio  adiacente. Atqui in hoc numero 13 est sermo de solis propositionibus  de tertio adiacente; ergo verbum Est solum praedicatur secundum quod  est  adiacens alicui nomini finito vel infinito: quae est lectio Piana.  Nihilominus, quamvis verbum esf praedicetur secundum quod est adia-  cens, praedicatur tamen, quia verbum se tenet ex parte praedicati, ergo  in propositionibus de tertio adiacente verbum Est non solum praedicatur,  sed adiacet, seu est adiacens alicui nomini finito vel infinito: quae est  lectio indicata a codicibus et ab ed. a. Quapropter utraque lectio bona .  est, quamvis melior videatur lectió cod. A, vel cod. E; attamen cum  codd.  praecitati haud concorditer legant, retineo Pianam quoadusque  ali codd. quaestionem solvant.  0) Ex sequenti subscriptione. Cod. A: per subscriptam figuram; ac  omittit postea omnia quae sequuntur usque ad finem, et contra prose-  quitur hoc modo: func sequitur illa pars, Quoniam etc. — Porro  hoc  fragmentum non esse opus s. Thomae lector thomista ex se  cognoscet, quin multis indigeamus verbis ad id suadendum. Sed nec  est immediata prosequutio Commentarii textus Aristotelis: nam verba  textus immediata illis quae ultimo commentatus est s. Thomas sunt: .Si-  militer autem se habent etc., ut videre est in sequenti prima lectione  Caietani; at verba, Quoniam vero contraria ,etc., illa sunt, quibus ipse  Caietanus suam quartam exorditur lectionem. En igitur specimen huius  fragmenti « Tunc sequitur illa pars, Quoniam vero contraria, in quo  »  »  »  »  »  verificat quoddam circa universales (propositiones) de subiecto finito.  Et dividitur in duas: primo, in prima verificat quoddam quantum ad  oppositionem; in secunda cum dicit, Sequitur vero etc., verificat aliud  quoddam. quantum ad contraria. Quia dictum est superius quod non  similiter sunt angulares verae in universalibus et indefinitis, ad huius  verificationem docet quae possunt simul esse verae et quae non. Dicit  enim quod contrariae non possunt simul esse verae; et ideo dictum  est superius angulares non contingere simul esse veras, scilicet con-  trarias; subcontrariae possunt esse verae aliquando: et dicit aliquando,  quia in naturali materia non possunt simul esse verae. Vel potest  haec pars continuari ad id quod immediate antecedit: quia supra ali-  quantulum fecit mentionem de universalibus et indefinitis, dicens quod  non  differunt nisi in signo; sed ut ne crederetur quod non differant  in veritate, hoc removet dicens quod contrariae non possunt simul  esse verae, sed subcontrariae bene possunt simul esse verae et con-  trariae.  vv  y»vvyvo  vw  vov  v  »  »  — Quia non dixerat superius de consequentia sive convenien-  tia istarum enunciationum, nunc vero docet eam dicens » etc.  Cod. B fol. 270 vers., col. 2: « Deinde cum dicimus: Zntelligimus  vero quod dicitur etc., manifestat quiddam, quod supra dictum est per  quamdam figuralem descriptionem. Dicit. » — Postea vero diverso atra-  mento, et, ut videtur, diversa manu ita prosequitur: « Zntelligimus vero  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  quod dicit, manifestat quod supra dictum est in quadam fieurali descri-  ptione dicens quod illud, quod supra dictum est, possumus intelligere ex:  his quae supra scripta sunt in fieura. Et proponit primo affirmativam  simplicem quae est: Est iustus homo: cuius negatio est: Non est iustus  homo: quae ponenda est in eadem linea cum prima. Deinde proponit  affirmativam infinitam quae tollenda est sub praemissa nevcativa 'sim-  plici, hanc scilicet: Est non iustus homo; cuius neeationem subiungit,  quae est: Non est nom iustus homo; quae in eadem linea ponetur  sub affirmativa simplici. Et erit figura talis:  »  »  Est iustus homo  Non est non iustus homo  Non est iustus homo  Est non iustus homo.  [n hac figura manifestum est quod sunt quatuor enunciationes: in  »  quarum duabus affirmativis hoc verbum .Est affirmativum adiacet  ciationes.  14. Deinde cum dicit: Zntelligimus vero etc.,  manifestat quod supra dictum est per quandam  figuralem descriptionem. Dicit enim quod id, quod  in supradictis dictum est, intelligi potest ex se-  quenti subscriptione *. Sit enim quaedam qua-  iusto et non iusto; in aliis autem negativis hoc ipsum Est negativum  adiacet eisdem; et sunt dispositae in figura, sicut dictum est in Re-  solutoriis, scilicet in fine primi Priorum. Secundo Aristoteles disponit  hanc figuram et ostendit quod ad unam affirmationem sequitur alte-  rius negatio et non convertitur. Considerandum est autem quod in  consequentiis harum enunciationum ad invicem, quarum quasdam as-  serit Aristoteles, quasdam autem negat, non est intelligendum quod  in enunciationibus illis, homo sit subiectum, iustum autem et non iu-  stum praedicatum (sic enim non solum ad unam affirmationem se-  queretur alterius negatio, sed e contrario, sicut in figura (vel, infra)  patebit: quod tamen negat hic Aristoteles); sed quod tota enunciatio  (e. g. est homo iustus) locum praedicati habebit respectu alicuius  subiecti. Quod accipi potest, sicut exposuit hunc locum Ammonius et  similiter  Boethius: quia sicut dictum est, enunciatio aliqua virtute se  habet ad id de quo totum quod in ipsa figura vere enunciari potest  ( Cf. supra n. 9); et istam sententiam manifeste ponit Aristoteles in  fine primi Priorum. In hoc autem loco dicit se habere eamdem sen-  tentiam  viv  vuv  wvyvwvvnvy  www  quam ibi. Deinde cum dicit: Similiter autem se habent,  agit de enunciationibus.,. Quoniam vero contraria est. Postquam Phi-  losophus distinxit enunciationes et oppositiones earum et consequen-  tias; in ista parte manifestat quaedam, quae possunt esse dubia circa  ea quae dicta sunt; et dividitur in tres partes. In prima primo manife-  uvtvwvnvnovuevetvntviueu  stat quoddam prius dictum de veritate quarumdam enunciationum » etc.  Haec additio alia est ab ea, quam cod.. E habet ex Roberto de Vul-  garbia, ut statim dicam.  Cod. C. explicit hoc modo: « Deinde cum dicit: Zntelligimus vero etc.,  «  »  manifestat per quamdam figuralem descriptionem. Dicit enim quod id  quod supra dictum est, intelligi potest. » - Hic sistit et nulla alia verba  addit.  Cod. D integram praebet lectionem Pianam, quae est etiam Ven.  edd., sed corrupte concludit:... « Aristoteles nomina exemplis nomina-  »  »  tur, ut ostenderetur in quibuscunque nominibus ponantur exempla si-  militer se habent» etc.  — Quibus ultimis verbis, similiter se habent,  prosequitur immediate textus Aristotelis, ut dictum est in principio huius  annotationis.  Cod. E desinit ut Piana, atque immediate addit: Jucusque scri-  psit sanctus Thomas de Aquino Ordinis predicatorum. Ea vero quae  secuntur scripsit fr. Robertus de Vulgarbia Ordinis eorumdem Pre-  dicatorum. Porro quae ex codice A transcripsimus leguntur in cod, E  fol. 233 vers. col. 2 ante medium; et ideo pertinent ad supplementum  Roberti de Vulgarbia, quod a verbis, Similiter autem se habent etc.  incipit et ad finem secundi libri deducitur in eodem cod. E.— Addo etiam  ex  »  »  »  »  »  »  »  »  »  »  hoc cod. specimen principii huius supplementi: « Similiter autem  se habet etc. In hac parte multiplicat oppositionem in universalibus;  et  primo dicit in quo conveniunt universales cum infinitis, quia in  multitudine oppositionum. In secundo, Sed tantum non universaliter,  docet in quo differunt ab infinitis, quia in compossibilitate angulorum  et  ordinatarum in figura... Deinde igitur haec recapitulat concludens  duas esse oppositiones, quarum una est in universalibus et alia in  infinitis, vel quarum una est de praedicato finito; alia de praedicato  infinito. Sequitur illa pars: Aliae vero; in qua multiplicat oppositio-  nem et in his, in quibus sumitur subiectum finitum et praedicatum  infinitum. Dicit ergo quod aliae enunciationes » etc.  Robertus de Vulgarbia desideratur in diligentissimo Echardo. Attenta  antiquitate huius supplementi (uti constat ex cod. A) posset quispiam  rationabiliter dubitare num Robertus de Vulgarbia idem sit ac Robertus  Kilwardbius, cuius agnomen incredibile est quantum fuerit a scriptori-  bus corruptum. Alii enim Bilibri, alii Canvilvertim, alii Ridverbium vo-  cant, alii insuper Kiliurlh, Kulverbi, Kilibardby, De Valleverbi etc. eum  nuncupant, ut videre est apud laudatum Echardum (Scriptores Ord.  Praed.ad ann. 1279.tom. I. pag. 374 seqq.). Inter alia plurima Kilwardbius  scripsit Annotationes in librum Aristotelis De interpretatione; sed utrum  ex hisce annotationibus excerptum fuerit supplementum quod habetur in  cod. E, et partim in cod. A, et consequenter utrum Kilwardtius sit idem  ac  in  De Vulgarbia, est i pgs definienda ab eruditis. Opus Kilwardbii  librum περὶ ἑρμηνείας recensetur in catalogo mss. Angliae (Lon-  dini,  1699); sed a nostris Religiosis frustra hucusque praefatum opus  in Angliae bibliothecis quaesitum est.  Ι  In Praefatione mentionem etiam fecimus alterius supplementi quod  in duabus Venetis edd. ab habetur, atque monuimus ab ed. a vocari  *  Lect. ix, n. 6.  *Aomittit zega-  tivae.  .  CAP. X, LECT. il  drata figura, in cuius uno angulo describatur  haec enunciatio, homo est iustus, et ex opposito  describatur eius negatio quae est, homo non est  15.  85  Ultimo autem concludit quod praedictae  enunciationes disponuntur secundum ordinem con-  iustus; sub quibus scribantur duae aliae infinitae,  scilicet  homo est non iustus; homo non est non  iustus.  Homo est  iustus  dup  sa4Avgjn  2vj1sod  wuo21auins  Homo non est  non iustus  Homo non  angulares contrapositae  est iustus  Sup  sov  avj1sod  wue21auiqns  Homo est  angulares contrapositae  non iustus  In qua descriptione apparet quod hoc verbum  est, affirmativum vel negativum, adiacet iusto et  non  iusto. Et secundum hoc diversificantur qua-  —tuor enunciationes.  supplementum Gratiadei, sed ab ed. b dici illud supplementum ex Com-  mentariis eiusdem Gratiadei in libros Aristotelis fuisse excerptum. No-  ster Echardus (Scriptores Ordin. Praedic. ad ann. 1341, tom. 1, pag.603)  habet n. 6: « Simlerus in Bibl. Gesneri aucta addit scripsisse (/Gratia-  »  deum), Supplementum commentariorum s. Thomae Aquinatis in li-  »  »  »  »  »  »  brum 2 Perihermenias Aristotelis. Item in Sectam Hebraicam, et  nominatum etiam loannem Baptistam Gratiadei. Penes quem fides,  nam horum nulla mihi aliunde memoria: Possevinus enim qui horum  meminit, videtur Simlerum solum excepisse. Erit nostrorum italorum  diligentiae  haec ex veteribus monumentis comprobare, et in rem lit-  terariam aperire. » Scriptoris eruditissimi et prudentissimi satis pos-  sum  facere votis. Prae oculis habeo codicem bibliothecae Palatinae  Vindebonensis (n. 2350), in quo fol. 1 recto, in principio col. 1 legitur:  Incipit Scriptum super totam artem veterem, editum a fratre Gra-  tiadeo Esculano Ordinis Fratrum Praedicatorum. Et fol. 58 recto,  col. 2: Explicit Scriptum super totam artem veterem editum a ma-  gistro Gratiadeo Esculano Ordinis Fratrum Praedicatorum. Huius  Scripti Gratiadei duas Venetas editiones 1481, 1493, recenset praelau-  datus Echardus loc. cit. Porro in nostro codice fol. 42 recto, col.2:  Incipit scriptum super librum peryermenias editum a fratre Gratiadeo  Esculano. Primus liber.— Fol.51, col. 3: Explicit scriptum ( super ) pri-  mum librum peryermenias secundum fratrem Gratiadeum Esculanum.  Incipit scriptum super secundum librum, secundum eumdem dictum.  In hoc'secundo libro, ante medietatem secundae lectionis, legitur: « De-  »  »  inde cum dicit: Similiter autem se habent, distinguit enunciationes,  quae accipiunt pro subiecto nomen finitum » etc. (fol. 51 verso,  col. 2). -- Et in fine lectionis octavae (in ed. Ven. b lect. vii) et ultimae:  «  »  »  Sed non similiter contingit utramque esse veram. Idcirco ratione ta-  lium contrariatur falsum falso; sed numquam contrariatur verum vero. —  Explicit scriptum » etc. (fol. 58, recto, col. 2). Et ita praecitatae Venet.  edd. ab.  — Non est ergo hoc supplementum novum opus Gratiadei, ut  Simlerus affirmat, sed est excerptum ex .Scripto eiusdem Gratiadei in  totam artem veterem.  x) Alia littera habet. « Quandoquidem autem scriptum in pluribus  »  »  »  esse aiunt exemplaribus, ipsum esf vel homini vel non homini adhae-  surum, sciendum est, quando ita legatur verbum /t0mo, id quod Por-  phyrius philosophus tradit, non tamquam subiectum sed velut prae-  sequentiae, prout dictum est in Resolutoriis, idest  in I Priorum *.  Alia littera habet τ: Dico autem, quoniam EST  non  aut homini aut non homini adiacebit, et in figura,  EST, hoc loco homini et non homini adiacebit *.  Quod quidem non est intelligendum, ut Aomo,  et  homo accipiatur * ex parte subiecti, non  enim nunc agitur de enunciationibus quae sunt  de  infinito  subiecto.  Unde oportet quod omo  et non homo accipiantur ex parte praedicati. Sed  quia Philosophus exemplificat* de enunciationibus  in quibus ex parte praedicati ponitur zustum et non  iustum, visum est Alexandro, quod praedicta lit-  tera sit corrupta. Quibusdam aliis videtur quod  possit sustineri et quod signanter Aristoteles no-  mina in exemplis variaverit, ut ostenderet quod  non differt in quibuscunque  * nominibus ponantur  exempla *.  »  »  dicatum nos pro iusto vel albo acceptum esse dicturos; ut in pro-  positione, Callias homo: est, pronunciante.» Haec Ammonius, in lib,  Peri herm. sect. III, 8. t, fol. 25, col. 4. - Quamvis autem omnes codices  habeant δικαίῳ pro ἀνθρώπῳ et οὐ δικαίῳ pro οὐχ ἀνθρώπῳ, nihilomi-  nus Theodorus Waitz in Opere pluries a nobis citato, Aristotelis Orga-  non graece, suae Editioni inseruit lectionem ἀνθρώπῳ et οὐκ ἀνθρώπῳ,  quam antiquiorem putat tum quia in multis libris eam extare Ammonius  tradit, tum quia, inquit, Boethius et ipse eamdem habuit, et Herminum,  Porphyrium et Alexandrum habuisse auctor est, tum denique propter  ipsam difficultatem, quam haec eadem lectio (ἀνθρώπῳ, οὐχ ἀνθρώπῳ)  prae se fert, quaeque movit Alexandrum ut reiiceret ἀνθρώπῳ et corri-  geret per διχαίῳ. Sed et idem auctor contendit non esse subscribendum  Ammonio et Boethio, qui tenent nihil interesse num legatur διχαίῳ an  ἀνθρώπῳ (Op. cit., p. I, pag. 345): et ratio quam assignat illa est, quam  in praecedenti nota retulimus ex cod. B: Considerandum est autem etc.  Piana editio Venetam 1526 sequuta infra legit: et in figura, est,  hic loco homini et non homini adiacebit iusto et non iusto. Quae lectio  est inintelligibilis, ut minus dicam. Litterae enim diversitas, de qua est  sermo, in eo consistit quod lectioni, Aoc loco iusto et non iusto, sufficitur,  hoc loco homini et non homini. Venetae edd. seculi XV nec non cod. D  lectionem a nobis adoptatam habent.  9) Ponantur exempla. Quaeri hoc loco potest de vero fine huius  lectionis et commentarii s. Thomae in librum Peri hermeneias. Codices  enim melioris notae, nempe ABC, non ultra principium n. 14 hanc se-  cundam lectionem extendunt. Ex opposito stant omnes editiones Vene-  tae  et codd. DE, qui licet sint inferiores codd. ABC, nihilominus quia  illorum amanuenses imperitos se produnt, non certe ex proprio ingenio  sed ex aliis codicibus excripserunt quae in praefatis numeris 14 et 15  continentur. Addendum quod codd. ipsi ABC non sunt inter se con-  cordes: nonnulla enim, quamvis minima, habet C. quae omittuntur a B;  nec cum illis concordat cod. A: imo BC indicant aliqua desiderari. Prae-  terea distinguens in primo numero partes huius lectionis, s. Thomas  adnumerat etiam Zntelligimus vero etc. Difficile autem persuadetur quod  ipse pauca illa verba quae nn. 14 et 15 habentur non addiderit, quibus  textus Aristotelis integer exponitur. Caeterum videant eruditi, si forte ad  manus habuerint alios melioris notae codices, quid hac de re sit defi-  nitive sentiendum.  *  *  Cap. ult.  π  p:  et in figura  hoc loco est ho-  mini... adiacet.  *  *  p.-P.: accipitur.  p.- P.: explicat.  Alexander.  *  p.- P.: quibus-  dam.  e  »  88 τα HOPES tyi - 2 id oe  ME ME 2 FT 5 : à ra - T  2gtot iba ἢ bong th Ord yb δ δ. ὍΠΕΡ ἜΠΗ δὶ ETUR ΟἸΘῚΒ ᾿ς ΤΗΝ C a orari: r ?  3i 2 pasti opua IS ena ὁ S] | ΠΟ κα 9 Ὁ Caf ti ge "isdem ent E τον d  $25 αι ον, ΟἹ s mah tm i BIG iae Ms éd aieon dame ottrcoiego gute vutmdissseb Feat  m verd | ni! iotinfdi oss entil qtfhdiitos apto ἀπέ xuuttewt "pss δέκ ας  EU ms Gau v i jdg n ΜΕ i AID moie Lidia IM — iW man Se moi - 159ilise EU MUT  Vise a ze hydip ita nezereco "UU Nep di  "M. Jer a n Y ETT : i  ; enmt E ἘΣ  Aj. qer* on  * y!  í ha join iuris uoas Tm ineo ἈΠῈ ὦ :  Ato quor Ὁ cüntdK doof 4a Yd. [one  imnubnsalomi 123 pom 'tusbisn fior RET réesecien Sono,  1 je Ἔ) ] verdi iot d4 ; uis distelti mas  COGIT ' pilis ! omo Loc! sospes cte, af ques  kr * τ δ ἰς ] j  Ev  Bon , gr aw zs *4mnijus  fgg jutlp ΕΠ. ;  SU ini beg. 3h46 xat H 9 aiii 5h 4 d (ἃ, QUUM "idw im. Diugreum pend x E :  bé" DEOR qp aite x: dosgii 19 & rows f ἦι pv d σε est, intoHlog. pe cse Wwoscsm τ με ΤΗΣ tritt 3E Pss ii ndo ar; dust Bio - 2 aac E ΘΔΗΝ qesee iie qua. r geo do vole TIBUS. πολ θα, ij sh, x» euisip i E «c ; E ὃν cp Tex. ΘΗ vd 159816 bomo "otbetbanls. iz5 [ΠΡΟ vv m stkbqidnss aon siu  LI nion T bagg ΟΝ ΓΝ xgabsng jiu) mieuripo Fi vat pem. don «eft columns. yere erga jodif. 15 πο δια, Mag aiia" ἤδη bono 34  Lain ΣΕ tois TH^ JANDIKE, ἼΗΙ iris ntl bini , ac oxága Joann. oig. LB stan i  Ma. ^nina s sud ΠΝ σηραυθεμαϊο, ni ilitb. Aon ἢ n AR mt E: H * | : " : un mao j^ !  "n ; —À Pm δεσ' iis TIO  vila à “καρ oy is  tios Eae pe ΒΝ ü mes tus p ineat  20954: πῸ Fist. sen ΠΟ  ᾿ 5i Mec. cif AES UN Vei NE  ΘΒ ΜΑΣ, i 5i 25 Lon mo.  ir d E f^ flos c ag  IE TASTE "5 Eun ΤΥ M  E "m n ἧς  Ro ut A gi Bam n  Ὁ 5s τ ys VA i. UE  , je" ig δ DeL d τ "heroe  Wai! aH vagy ON 3 ise Peor o rr uM. ENG EX ΕΠ ipsas ΤΟ" o Seque y» ως MR in hae Tm  εἴ «ὦ mi ΤΩΝ ἐξ UNT Ee! JREA 2 E gne Me ce bale: Dl ?  US X an WICH τῇ giis i Ls. e erotioh sess Ais fiol i f b  "ant ig MUN til S p. 30 597g Zn ts δ aneios Je ii E ow! V euis Mer Anis à de  δὰ H^ 1 ἡ βου) 5.3 yw utin HS ARTS da omi ; DE METUIT HEN  Ed: m wrern ben Y totleit ui store Todos I ocu e , ΟΕ restat θα Jac «3 Aes ten ard ἀρὴν feu iter ὁ" etia rU ur went cod) dat m" τῇ 8^ anle dh ἘΠῚ : ἊΣ Ἐπ τ : ΦΙΠΠΉΜΟΊ ny reet siegt fé As Hntiludetha (piter am of fcn ποι ηαχὰν iw « i M ἥν 3 1 £1 rds y Line a ccs δ᾽ im P - e eA pe y afe  EA. LE umen e xg f my m puc  ze *  a id " 23 PET  ; me 3  * D ra 5 "  D “μα ἂ 3 "  XY s ,  Js d . - * 2 νοι  v ?  . ^  bI Bs "y ^ p  UNE FIN ᾽ν d api odii  n " ΡῈ vd : ᾿ T hut  É : eim! A tss : i ARCA PORA W — ] : yp e^ VM xa Me 5 τ ipa τῶ, eiie : NL REL Toti Pali uf ἢ  Y *  THOMAE DE VIO CAIETANI  ORDINIS PRAEDICATORUM  S. R.  IN  E. CARDINALIS  COMMENTARIA  RELIQUUM LIBRI SECUNDI PERI HERMENEIAS  AD LECTOREM  Humano: capiti cervicem. nitor. equinam  Addere: da veniam, si nova monstra iuvant.  —H—  LECTIO TERTIA  (Cano. CarrTANt lect. 1).  ^  DE NUMERO ET HABITUDINE ENUNCIATIONUM IN QUIBUS PRAEDICATUR VERBUM EST  ET SUBIICITUR NOMEN FINITUM UNIVERSALITER SUMPTUM, VEL NOMEN INFINITUM, ET IN QUIBUS  PRAEDICATUR VERBUM: ADIECTIVUM  Ὁμοίως δὲ ἔχει κἂν καθόλου τοῦ ὀνόματος ἦ ἡ κατά-  φάσις" olov, πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος δίκαιος: ἀπόφασις  τούτου, οὐ πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος δίκαιος: πᾶς ἔστιν  ἄνθρωπος οὐ δίκαιος, οὐ πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος οὐ δί-  χαιὸς.  Πλὴν οὐχ ὁμοίως τὰς κατοὸ διάμετρον ἐνδέχεται συνα-  ληθεύειν: ἐνδέχεται δὲ ποτέ.  Αὗται μὲν οὖν δύο ἀντίκεινται,  ἴλλλαι δὲ δύο πρὸς τὸ οὐχ ἄνθρωπος, ὡς ὑποκείμενόν  τι  προστεθέν- ἔστι δίκαιος οὐκ ἄνθρωπος, οὐχ ἔστι  δίχαιος οὐχ ἄνθρωπος" ἔστιν οὐ δίκαιος οὐχ ἄνθρω-  πος, οὐχ ἐστιν οὐ δίκαιος οὐχ ἄνθρωπος. '  Πλείους δὲ τούτων οὐχ ἔσονται ἀντιθέσεις.  Αὗται δὲ χωρὶς ἐκείνων αὐταὶ καθ᾽ ἑαυτὰς ἔσονται, ὡς  ὀνόματι τῷ οὐχ ἄνθρωπος χρώμεναι.  "Eg ὅσων δὲ τὸ ἔστι pod ἁρμόττει, olov ἐπὶ τοῦ ὑγιαίνει  καὶ βαδίζει, ἐπὶ τούτων τὸ αὐτὸ ποιεῖ οὕτω. τιθέ-  μενον, ὡς ἂν εἰ τὸ ἔστι προσήπτετο; olov, ὑγιαίνει  à  πᾶς ἄνθρωπος; οὐχ ὑγιαίνει πᾶς ἄνθρωπος, ὑγιαίγει  πᾶς οὐχ ἄνθρωπος, οὐχ ὑγιαίνει πᾶς οὐκ ἄνθρωπος.  Οὐ γάρ ἐστι τὸ οὐ πᾶς ἄνθρωπος λεχτέον' ἀλλὰ τὸ οὔ,  τὴν ἀπόφασιν, τῷ ἄνθρωπος προσθετέον" τὸ γὰρ πᾶς  οὐ τὸ καθόλου σημαίνει, ἀλλ᾽ ὅτι καθόλου.  ᾿  Δῆλον δὲ ἐκ τοῦδε, ὑγιαίνει ἄνθρωπος, οὐχ ὑγιαίνει ἄν-  θρωπος" ὑγιαίνει οὐχ ἄνθρωπος, οὐχ ὑγιαίνει οὐχ ἄν-  θρωπος. Ταῦτα γὰρ ἐχείνων διαφέρει τῷ μὴ καθόλου  εἶναι. Ὥστε τὸ πᾶς, ἢ οὐδείς, οὐδὲν ἄλλο προσση-  μαίνει; ἢ ὅτι χαθόλου τοῦ ὀνόματος ἢ κατάφασιν 7)  ἀπόφασιν.  :  Τὰ δὲ ἄλλα τὰ αὐτὰ δεῖ προστιθέναι"  * Similiter autem se habent, et si universalis nominis sit af-  firmatio; ut est, omnis homo iustus est; negatio huius,  non omnis est homo iustus, omnis est homo non iustus,  non omnis est homo non iustus.  Sed non similiter angulares contingit veras esse; contingit  autem aliquando.  Hae igitur duae oppositae sunt.  Aliae  autem duae ad id quod est, non homo, quasi ad  subiectum aliquod additum; ut, est iustus non homo,  non est iustus non homo; est non iustus non homo,  non  est non iustus non homo.  Plures autem his non erunt oppositae.  Hae autem extra illas, ipsae secundum se erunt, ut nomine  utentes eo, quod est non homo.  In his vero, in quibus, est, non convenit ut in eo. quod  est valere vel ambulare, idem faciunt sic positum, ac  si, est, adderetur, ut, sanus est omnis homo, non sanus  est  nus  omnis homo; sanus est omnis non homo, non sa-  est  omnis non homo.  Non enim dicendum est, non omnis homo; sed, non, ne-  gationem ad id quod est homo addendum est; omnis  enim non universalem significat, sed quoniam univer-  saliter.  Manifestum est autem ex eo quod est, valet homo, non  valet homo; valet non homo, non valet non homo.  Haec enim ab illis differunt, eo quod universaliter non  sunt. Quare omnis vel nullus nihil significant aliud, nisi  quoniam universaliter de nomine, vel affirmant vel  negant.  Ergo et caetera eadem oportet apponi.  *  Seq. cap. x.  PERI HERMENEIAS LIB. II  ostquam Philosophus α distinxit enun-  ciationes in quibus subiicitur nomen   in-  finitum non universaliter sumptum, hic  S  *  Ed. c: indefi-  nitas.  *  *  Num. 4.  Num. 8.  intendit  distinguere enunciationes , in  )quibus subiicitur nomen finitum univer-  Csaliter sumptum. Et circa hoc tria facit:  primo, ponit similitudinem istarum enun-  ciationum ad infinitas * supra positas; secundo, ostendit  dissimilitudinem earumdem; ibi: Sed non similiter * etc. ;  tertio, concludit numerum oppositionum inter dictas enun-  ciationes; ibi: Hae duae igitur  2.  *  Lib. II, lect. ui,  n. 5.  Ammonius.  Porphyrius.  *  Lect. xi, n. 5,  seq.  *  Ed. c: quam su-  ra  posuimus.  orphyrius.  et  * etc. Dicit ergo primo quod:  similes sunt enunciationes, in quibus est nominis univer-  saliter sumpti affirmatio.  Quoad primum notandum est quod in enunciatio-  nibus indefinitis supra positis * erant duae oppositiones et  quatuor enunciationes, et affirmativae inferebant negati-  vas, et non inferebantur ab eis, ut patet tam in exposi-  tione Ammonii, quam Porphyrii. Ita in enunciationibus  in quibus subiicitur nomen finitum universaliter sumptum  inveniuntur duae oppositiones et quatuor enunciationes:  affirmativae inferunt negativas et non e contra. Unde  similiter se habent enunciationes supradictae, sj nominis  in subiecto sumpti fiat affirmatio universaliter. Fierit enim  tunc quatuor enunciationes: duae de praedicato finito,  scilicet omnis bomo est iustus, et eius negatio quae est,  non ommis bomo est iustus; et duae de praedicato infini-  to, scilicet omnis bomo. est non iustus, et eius negatio quae  est, non omnis bomo est non iustus. Et quia quaelibet affir-  matio cum sua negatione unam integrat oppositionem,  duae efficiuntur oppositiones, sicut et de indefinitis di-  ctum est. Nec obstat quod de enunciationibus universali-  bus  loquens particulares inseruit; quoniam sicut supra  de  indefinitis  et  suis  negationibus sermonem fecit, ita  nunc de afhrmationibus universalibus sermonem faciens  de earum negationibus est coactus loqui. Negatio siqui-  dem universalis affirmativae non est universalis negativa,  sed particularis negativa, ut in I libro habitum est *  3. Quod autem similis sit consequentia in istis et supra-  dictis indefinitis patet exemplariter. Et ne multa loquendo  res  clara prolixitate obtenebretur, formetur primo figura  de indefinitis, quae supta posita est * in expositione Por-  phyrii, scilicet ex una parte ponatur affirmativa finita, et  sub ea negativa infinita, et sub ista negativa privativa.  Ex altera parte primo negativa finita, et sub ea affirma-  tiva infinita, et sub ea affirmativa privativa. Deinde sub  illa figura formetur alia figura similis illi universaliter: po-  natur scilicet ex una parte universalis affirmativa de prae-  dicato finito, et sub ea particularis negativa de praedicato  infinito, et ad complementum similitudinis sub ista particu-  laris negativa de praedicato privativo; ex altera vero parte  ponatur primo particularis negativa de praedicato infinito,  Quibus ita dispositis, exerceatur consequentia semper in  ista proxima figura, sicut supra in indefinitis exercita est:  sive sequendo expositionem: Ammonii, ut infinitae se ha-  beant ad finitas, sicut privativae se habent ad ipsas finitas ;  finitae autem non se habeant ad infinitas medias, sicut pri-  vativae se habent ad ipsas infinitas: sive sectando expo-  sitionem Porphyrii, ut affirmativae inferant negativas, et  non e contra. Utrique enim expositioni suprascriptae de-  serviunt figurae, ut patet diligenter indaganti. Similiter  ergo se habent enunciationes istae universales ad inde-  finitas in tribus, scilicet in numero propositionum, et nu-  mero oppositionum, et modo consequentiae.  4. Deinde cum dicit: Sed non similiter angulares etc., po-  nit.  ctas  dissimilitudinem inter istas universales et supradi-  indefinitas, in hoc quod angulares non similiter con-  tingit veras esse. Quae verba primo exponenda sunt se-  cundum eam, quam credimus esse ad mentem Aristo-  telis, expositionem; deinde secundum alios. Angulares  ex  enunciationes in utraque figura suprascripta vocat eas  quae sunt diametraliter oppositae, scilicet affirmativam  finitam  uno  angulo, et affirmativam infinitam sive  privativam ex alio angulo: et similiter negativam fini-  tam ex uno angulo, et negativam infinitam vel privati-  vam ex alio angulo.  5. Enunciationes ergo in qualitate similes angulares  vocatae, eo quod angulares, idest diametraliter distant,  dissimilis veritatis sunt apud indefinitas et universales.  Angulares enim indefinitae tam in diametro affirmatio-  num, quam in diametro negationum possunt esse simul  verae, ut patet in suprascripta figura indefinitarum. Et  hoc intellige in materia contingenti. Angulares vero in  figura universalium non sic se habent, quoniam angu-  lares secundum diametrum affirmationum impossibile est  esse  simul veras in quacumque materia. Angulares au-  tem secundum diametrum negationum quandoque pos-  sunt esse simul verae, quando scilicet fiunt im materia  contingenti : in materia enim necessaria et remota * impos-  sibile est esse ambas veras. Haec est Boethii, quam veram  credimus, expositio.  6. Herminus * autem, Boethio referente, aliter expo-  nit. Licet enim ponat similitudinem inter universales et  indefinitas quoad numerum enunciationum: et. oppositio-  num, oppositiones. tàmen aliter accipit in universalibus  et  aliter in indefinitis. Oppositiones siquidem. indefini-  tarum  infinitas  numerat sicut et nos numeravimus, alteram sci-  licet inter finitas affrmativanr et negativam, et alteram  inter  affirmativam et negativam, quemadmo-  dum nos fecimus. Universalium vero non sic nume-  rat oppositiones, sed alteram sumit inter universalem  affirmativam finitam et particularem negativam finitam,  scilicet.  Ammonius.  Porphyrius.  *  Cf. lib. 1, lect.  xut, n. 3.  Boethius.  *Edd.  Herme-  nius, Cf. lib. IL,  lect. n, not. 0. .  omnis bomo est iustus , hon omnis bomo est iustus ,  et  sub ea universalis affirmativa de praedicato finito, et  ,Sub ista universalis affirmativa de praedicáto privativo,  LI  hoc modo:  Figura indefinitarum  Homo est iustus  Homo non est non iustus  Homo non ést iniustus  Homo non est iustus  Homo est non iustüs  Homo est iniustus  Figura universalium  Omnis homo est iustus  —  Non omnis homo est non iustus  Non omnis homo est non iustus — Omnis homo est iüstus  Nón omfis homo est iniustus. — — 'Ornnis homo est iniustus  a) Postquam Philosophus. Hoc supplementum ad commentaria s.Tho-  mae in secundum librum Peri hermeneias, quod Caietanus complevit  anno  1496, impressum est eodem anno in ed. Veneta c Peri herme-  neias et Posteriorum analyticorum. Quocirca dd istam exegimus prae-  et  alteram inter eamdem universalem affirmativam fini-  «tam et universalem affirmativam infinitam, scilicet omnis  bomo est iustus, omnis bomo est non iustus. Inter has enim  est contrarietàs, inter illas vero contradictio. - Dissimilitu-  dinem etiam universalium ad indefinitas aliter ponit. Non  enim nobiscum fundat dissimilitudinem inter angulares  universalium et indefinitarum supra differentia quae est  inter angulares universalium affirmativas et negativas, sed  supra differentia quae est inter ipsas universalium an-  gulares inter se ex utraque parte. Format namque talem  figuram, in qua ex una parte sub universali affirmativa  finita, universalis affirmativa infinita est; et ex alia parte  cipue hanc nostram eiusdem supplementi editionem. — Editio praefata c  incipit: « Deinde cum dicit: Similiter autem se habent etc., intendit  »  distinguere enunciationes in quibus subiicitur nomen finitum univer-  »  saliter sumptum, οἵ circa hoc tria facit » etc.  CAP. X, LECT. III  sub particulari negativa finita, particularis negativa infi-  nita ponitur; sicque angulares sunt disparis qualitatis, et  similiter indefinitarum figuram format hoc modo:  ut  89  ly bae demonstret enunciationes finitas et infinitas  quoad praedicatum sive universales sive indefinitas, et  tunc est sensus, quod hae enunciationes supradictae ha-  bent duas oppositiones, alteram inter affirmationem fi-  Omnis homo  est iustus  1  o  E  S  Ξ  8  o  1  Omnis homo est  non iustus  Homo est  justus  ESSEEE ENS:  Homo est  non iustus  Non omnis homo -  » -  Contradictoriae -  e  fe  *  s  4?  9,  *  $  «Ὁ  9  ἢ *,  9  οι  ἊΨ  Contradictoriae -  $9  ὸ  .*  EM  ?,  Ὁ  IX  x :  ?  e  ^e,  *  ]  est iustus  [  o  A  H  E  δ  s  F1  ys r  Non omnis homo  ἴ  est non iustus  Homo non est  justus  Homo non est  non iustus  Quibus ita dispositis, ait in hoc stare dissimilitudinem ,  quod angulares indefinitarum mutuo se invicem compel-  lunt ad veritatis sequelam, ita quod unius angularis ve-  ritas suae angularis veritatem infert undecumque incipias.  Universalium vero angulares non se mutuo compellunt ad  *Par.  fo  et Ven.1557:  *  1557  Edd. Ven.  c et  1526 omitt. nom,  sed erronee.  —. Herminus.  IT  ante  EXPERS,  Mrd  ope  UR  Me  RN  EE  NRI  EET  Rer  METCUNERE  veritatem,  sed ex altera parte necessitas deficit illationis. *  Si enim incipias ab aliquo universalium et ad suam an-  gularem procedas, veritas universalis non * ita potest esse  simul cum veritate angularis, quod compellit eam ad ve-  ritatem: quia si universalis est vera, sua universalis con-  traria erit falsa: non enim possunt esse simul verae. Et  si ista universalis contraria est falsa, sua contradictoria  particularis, quae est angularis primae universalis assum-  ptae, erit necessario vera: impossibile est enim contradi-  ctorias esse simul falsas. Si autem incipias e converso ab  aliqua. particularium et ad suam angularem procedas, ve-  ritas particularis ita potest stare cum veritate suae an-  gularis, quod tamen non necessario infert eius veritatem:  quia licet sequatur: Particularis est vera; ergo sua univer-  salis. contradictoria est falsa; non tamen sequitur ultra :  Ista. universalis contradictoria est falsa; ergo sua univer-  salis contraria, quae est angularis particularis assumpti,  est vera. Possunt enim contrariae esse simul falsae.  7.  Sed. videtur expositio ista deficere ab Aristotelis  mente quoad modum sumendi oppositiones. Non enim in-  tendit hic loqui de oppositione quae est inter finitas et infi-  nitas, sed de ea quae est inter finitas inter se, et infinitas  inter se. Si enim de utroque modo oppositionis exponere  yolumus , iam. non duas, sed tres oppositiones invenie-,  mus; primam inter finitas, secundam inter infinitas, ter-  tiam .quam ipse Herminus dixit inter finitam et infini-  tam. Figura etiam quam formavit, conformis non est ei,  quam Aristoteles in fine I Priorum formavit, ad quam nos  remisit, cum dixit: Haec igitur quemadmodum in. Resolu-  loris dictum. est, sic sunt. disposita. In. Aristotelis namque  figura, angulares sunt affirmativae aflirmativis, et nega-  tivae negativis.  8. Deinde cum dicit: Hae igitur duae etc., concludit nu-  merum propositionum. Et potest dupliciter exponi; pri-  mo, ut ly bae demonstret universales, et sic est sensus,  quod. hae universales finitae et infinitae habent duas oppo-  sitiones, quas supra declaravimus; secundo, potest exponi  Opp. D. Tnuowar T. I.  nitam  et  eius  negationem, alteram inter affirmationem  infinitam et eius negationem. Placet autem mihi magis  secunda expositio, quoniam brevitas cui Aristoteles stu-  debat, replicationem non exigebat, sed potius quia enun-  ciationes finitas et infinitas quoad praedicatum secundum  diversas quantitates enumeraverat, ad duas oppositiones  omnes reducere, terminando earum tractatum, voluit.  9. Deinde cum dicit: Aliae autem ad id quod est etc.,  intendit declarare diversitatem enunciationum de tertio  adiacente, in quibus subiicitur nomen infinitum. Et circa  hoc tria facit: primo, proponit et distinguit eas; secundo,  ostendit quod non dantur plures supradictis; ibi: Magis  autem * etc.; tertio, ostendit habitudinem istarum ad alias ;  ibi: Hae autem extra* etc. Ad. evidentiam primi adverten-  dum est tres esse species enunciationum de inesse, in qui-  bus explicite ponitur hoc verbum est.- Quaedam sunt, quae  subiecto sive finito sive infinito nihil habent additum ultra  verbum, ut, homo est, non bomo est.- Quaedam vero sunt  quae subiecto finito habent, praeter verbum, aliquid ad-  ditum sive finitum sive infinitum, ut, bomo est iustus,  bomo est non iustus.- Quaedam autem sunt quae subiecto  infinito, praeter verbum, habent aliquid additum sive fini-  tum sive infinitum, ut, non bomo est iustus, non bomo est  non iustus. Et quia de primis iam determinatum est, ideo  de ultimis tractare volens, ait: Aliae autem sunt, quae  habent aliquid, scilicet praedicatum, additum supra ver-  bum est, ad id quod est, mon bomo, quasi ad subiectum,  idest ad subiectum infinitum. Dixit autem quasi, quia si-  cut nomen infinitum deficit a ratione nominis *, ita deficit  a ratione subiecti. Significatum siquidem nominis infiniti  non  proprie substernitur compositioni cum praedicato  quam importat, esf, tertium adiacens. Enumerat quoque  quatuor enunciationes et duas oppositiones in hoc ordi-  ne,  sicut et in superioribus fecit. Distinguit etiam istas  ex  finitate vel infinitate praedicata. Unde primo, ponit  oppositiones inter affirmativam et negativam habentes  subiectum infinitum et praedicatum finitum, dicens: Ut,  non bomo est iustus, non bomo non est iustus. Secundo, ponit  oppositionem alteram inter affirmativam et negativam, ha-  bentes subiectum infinitum: et praedicatum infinitum, di-  cens : Ut, non bomo est non iustus, non bomo non est non iustus.  το. Deinde cum dicit: Magis autem. plures etc., osten-  dit quod non dantur plures oppositiones enunciationum  supradictis. Ubi notandum est quod enunciationes de in-  esse, in quibus explicite ponitur hoc verbum «est, sive se-  cundum, sive tertium adiacens, de quibus loquimur, non  possunt esse plures quam duodecim supra positae; et con-  sequenter oppositiones earum secundum affirmationem  et  negationem non. sunt nisi sex. Cum enim in tres or-  dines divisae sint enunciationes, scilicet in illas de se-  cundo adiacente, in illas de tertio. subiecti finiti, et in  illas de tertio subiecti infiniti, et in quolibet ordine sint  quatuor enunciationes; fiunt omnes enunciationes duode-  |  cim, et oppositiones sex. Et quoniam subiectum earum  in quolibet ordine potest quadrupliciter quantificari, sci-  licet universalitate, particularitate, et singularitate, et in-  definitione; ideo istae duodecim multiplicantur in qua-  draginta octo. Quater enim duodecim quadraginta octo  faciunt. Nec possibile est plures his imaginari. Et licet  Aristoteles nonnisi viginti harum expresserit, octo in primo  ordine, octo in secundo, et quatuor in tertio, attamen per  eas  reliquas voluit intelligi. Sunt autem sic enumerandae  et ordinandae secundum singulos ordines, ut affirmationi  negatio prima ex opposito situetur, ut oppositionis in-  i2 *  *  *  *  Num. seq.  Infra num. Π.  Cf. lib.I. lect.iv,  n. 13.  SPEO  9o  tentum clarius videatur. Et sic contra universalem afhr-  mativam non est ordinanda universalis negativa, sed par-  ticularis negativa, quae est illius negatio; et e converso,  contra particularem affirmativam non est ordinanda par-  ticularis negativa, sed universalis negativa quae est eius  PERI HERMENEIAS LIB. II  negatio. Ad clarius autem intuendum numerum, coordi-  nandae sunt omnes, quae sunt similis quantitatis, simul  in recta linea, distinctis tamen ordinibus tribus supradictis.  Quod ut clarius elucescat, in hac subscripta videatur  figura:  Primus  Socrates est  Quidam homo .est  Homo est  Omnis homo est  —.  —  —  —  Socrates  non est  Quidam homo non est  Homo non est  Omnis homo non est  e  —  —  —  Ordo  Non Socrates est  Quidam non homo est  Non homo est  Omnis non homo est  Secundus Ordo  Socrates est iustus  Quidam homo est iustus  Homo. est iustus  Omnis homo est iustus - - - -  Socrates non est iustus  Quidam homo non est iustus  Homo non est iustus  —  — --  Socrates est non iustus  Non Socrates non est  —  —  —  —  —  Quidam non homo non est  Non homo non est  Omnis non homo non est  Socrates non est non iustus  Quidam homo est non iustus — — Quidam homo non est non iustus  Homo est non iustus  —  Omnis homo non est iustus  Non Socrates est iustus  Quidam non homo est iustus  Non homo est iustus  Omnis non homo est iustus - -  Non Socrates non est iustus  Quidam non homo non est iustus  Non homo non est iustus -—  Tertius  —  —  —  Omnis homo est non iustus  Ordo  Non Socrates est non iustus  —  —  Homo non est non iustus  Omnis homo non est non iustus  Non Socrates non est non iustus  Quidam non homo est non iustus — Quidam non homo non est non iustus  Non homo est non iustus  —  Omnis non homo non est iustus  —  Quod autem plures his non sint, ex eo patet quod non  contingit pluribus modis variari subiectum et praedica-  tum penes finitum et infinitum, nec pluribus modis va-  riantur finitum et infinitum subiectum. Nulla enim enun-  ciatio de secundo adiacente potest variari penes praedi-  catum finitum vel infinitum, sed tantum penes subiectum  quod sufficienter factum apparet. Enunciationes autem de  tertio adiacente quadrupliciter variari possunt, quia aut  sunt subiecti et praedicati finiti, aut utriusque infiniti,  aut subiecti finiti et praedicati infiniti, aut subiecti infi-  niti et praedicati finiti. Quarum nullam praetermissam  esse superior docet figura.  11. Deinde cum dicit: Hae autem extra illas etc., osten-  dit habitudinem harum quas in tertio ordine numeravi-  mus ad illas, quae in secundo sitae sunt ordine, et dicit  quod istae sunt extra illas, quia non sequuntur ad illas,  nec e converso. Et rationem assignans subdit: Ut momine  ulenles 60 quod est non bomo, idest ideo istae sunt extra  illas, quia istae utuntur nomine infinito loco nominis,  dum omnes habent subiectum infinitum. Notanter autem  dixit enunciationes subiecti infiniti uti ut nomine, infi-  nito nomine, quia cum subiici in enunciatione proprium  sit nominis, praedicari autem commune nomini et verbo,  omne subiectum enunciationis ut nomen subiicitur.  12. Deinde cum dicit: In bis vero in quibus est etc.,  determinat de enunciationibus in quibus ponuntur verba  adiectiva. Et circa hoc tria facit: primo, distinguit eas; se-  *  *  Num. 13.  Num. 16.  cundo, respondet cuidam tacitae quaestioni ; ibi: Non enim  dicendum est * etc.; tertio, concludit earum conditiones; ibi:  Ergo et caetera eadem * etc. Ad evidentiam primi resumendum  est, quod inter enunciationes in quibus ponitur es? secun-  dum adiacens, et eas in quibus ponitur es! tertium adia-  cens talis est differentia quod in illis, quae sunt de se-  cundo adiacente, simpliciter fiunt oppositiones; scilicet ex  parte subiecti tantum variati per finitum et infinitum; in his  vero, quae habent est tertium. adiacens dupliciter fiunt op-  positiones, scilicet et ex parte praedicati et ex parte su-  biecti, quia utrumque variari potest per finitum et infi-  nitum. Unde unum ordinem tantum enunciationum de  secundo adiacente fecimus, habentem quatuor enunciatio-  nes diversimode quantificatas et duas oppositiones. Enun-  ciationes autem de tertio adiacente oportuit partiri in duos  ordines, quia sunt in eis quatuor oppositiones et octo  enunciationes, ut supra dictum est.- Considerandum quo-  que est quod enunciationes, in quibus ponuntur verba  adiectiva, quoad significatum aequivalent enunciationibus  Non homo non est non iustus  Omnis non homo est non iustus — Omnis non homo non est non iustus  de tertio adiacente, resoluto verbo adiectivo in proprium  participium et es/, quod semper fieri licet, quia in omni  verbo adiectivo clauditur verbum substantivum. Unde idem  significant ista, omnis bomo currit, quod ista, omnis bomo  est  currens. Propter quod Boethius vocat enunciationes  cum verbo adiectivo de secundo adiacente secundum vo-  cem, de tertio autem secundum potestatem, quia potest  resolvi in tertium adiacens, cui aequivalet. Quoad nume-  rum autem enunciationum et oppositionum, enunciationes :  verbi adiectivi formaliter sumptae non aequivalent illis de  tertio adiacente, sed aequivalent enunciationibus, in quibus  ponitur esf secundum adiacens. Non possunt enim fieri  oppositiones dupliciter in enunciationibus adiectivis, scili-  cet ex parte subiecti et praedicati, sicut fiebant in substan-  tivis de tertio adiacente, quia verbum, quod praedicatur  in adiectivis, infinitari non potest. Sed oppositiones adie-  ctivarum fiunt simpliciter, scilicet ex parte subiecti tan-  tum variati per infinitum et finitum diversimode quanti-  ficati, sicut fieri didicimus supra in enunciationibus sub-  stantivis de secundo adiacente, eadem ducti ratione, quia  praeter verbum nulla est affirmatio vel negatio *, sicut prae-  ter nomen esse potest. Quia autem in praesenti tracta-  tu non de significalionibus, sed de mumero enunciationum  et  oppositionum sermo intenditur, ideo Aristoteles de-  terminat diversificandas esse enunciationes adiectivas se-  cundum modum, quo distinctae sunt enunciationes in  quibus ponitur es? secundum adiacens. Et ait quod in his  enunciationibus, in quibus non contingit poni hoc ver-  bum est formaliter, sed aliquod aliud, ut, currit, vel, ambu-  lat, idest in enunciationibus adiectivis, idem faciunt quo-  ad numerum oppositionum et enunciationum sic posita,  scilicet nomen et verbum, ac si est secundum adiacens sub-  iecto nomini adderetur. Habent enim et istae adiectivae,  sicut illae, in quibus ponitur es/, duas oppositiones tantum,  alteram inter finitas, ut, omnis bomo currit, omnis bomo mon  currit, alteram inter infinitas quoad subiectum, ut, omnis  non bomo currit, omnis non bomo mon currit.  ip  13. Deinde cum dicit: Non enim dicendum est etc., re-  spondet tacitae quaestioni. Et circa hoc facit duo: primo,  ponit solutionem quaestionis; deinde, probat eam; ibi:  Manifestum est autem* etc. Est ergo quaestio talis: Cur ne-  gatio infinitans numquam addita est supra signo univer-  sali aut particulari, ut puta, cum vellemus infinitare istam,  omnis bomo currit, cur non sic infinitata est, om omnis  bomo currit, sed sic, omnis non bomo currit? Huic nam-  que quaestioni respondet, dicens quod quia nomen infi-  *  Cf. lib. I, lect.  vit , n. 9.  * Num. 44.  CAP. X, LECT. IIl  nitabile debet significare aliquid universale, vel singula-  re; omnis autem et similia signa non significant aliquid  universale aut singulare, sed quoniam. universaliter aut  particulariter; ideo non est dicendum, mom ommis bomo,  si infinitare volumus (licet debeat dici, si negare quan-  titatem enunciationis quaerimus), sed negatio infinitans  ad ly homo, quod significat aliquid universale, addenda  est, et dicendum, omnis non bomo.  14. Deinde cum dicit: Manifestum est autem. ex eo quod  est εἴς.» probat hoc quod dictum est, scilicet quod omnis  et similia non significant aliquod universale, sed quoniam  universaliter tali ratione. Illud, in quo differunt enun-  ciationes praecise differentes per habere *et non habere  ly omnis, est non universale aliquod, sed quoniam umi-  91  particularitatis absolute, sed applicatum termino distri-  buto. Cum enim dico, omnis bomo , ly omnis denotat uni-  versitatem applicari illi termino /omo, ita quod Aristo-  teles dicens quod omnis significat quoniam universaliter,  per ly quoniam insinuavit applicationem universalitatis  importatam in ly ommis in actu exercito, sicut et in T  per  Posteriorum , in. definitione scire applicationem causae no-  tavit  illud verbum quoniam, dicens: Scire est rem  per causam cognoscere, et quoniam. illius est causa.- Ratio au-  tem  versaliter; sed illud in quo differunt enunciationes prae-  cise  differentes per habere et non habere ly ommis, est  significatum per ly omnis; ergo significatum per ly  ommis est non aliquid universale, sed quoniam universa-  liter. Minor huius rationis, tacita in textu, ex se clara est.  Id enim in quo, caeteris paribus, habentia a non haben-  tibus aliquem terminum differunt, significatum est illius  termini. Maior vero in littera exemplariter declaratur sic.  Illae  οὐ  τὸ.  νιν.  OG  REIR  RN  enunciationes, bomo currit, et omnis bomo currit,  praecise differunt ex hoc, quod in una est ly omnis, et  in altera non. Tamen non ita differunt ex hoc, quod una  sit universalis, alia non universalis. Utraque enim habet  subiectum universale, scilicet ly bomo, sed differunt, quia  in ea, ubi ponitur ly omnis, enunciatur de subiecto uni-  versaliter, in altero autem. non universaliter. Cum enim  dico, bomo currit, cursum attribuo homini universali, sive  communi, sed non pro tota humana universitate; cum  autem dico, ommis bomo currit, cursum inesse homini  pro omnibus inferioribus significo.- Simili modo decla-  rari potest de tribus aliis, quae in textu adducuntur,  Scilicet, bomo non currit, respectu suae universalis uni-  versaliter, omnis bomo mon currit: et sic de aliis. Relin-  quitur ergo, quod, omnis et nullus et similia signa nullum  universale significant, sed tantummodo significant, quo-  niam universaliter de homine affirmant vel negant.  I$. Notato hic duo: primum est quod non dixit  omnis et nullus significat universaliter , sed quoniam uni-  versaliter; secundum est, quod addit, de homine affr-  mant vel negant.- Primi ratio est, quia signum distribu-  tivum non significat modum ipsum universalitatis aut  secundi insinuat differentiam inter terminos cate-  gorematicos et syncategorematicos. Illi siquidem ponunt  significata supra terminos absolute; isti autem ponunt '  significata sua supra terminos in ordine ad praedicata. Cum  enim dicitur, bomo albus, ly albus denominat hominem  in seipso absque respectu ad aliquod sibi addendum. Cum  vero  dicitur, ommis bomo, ly omnis etsi hominem distri-  buat, non tamen distributio intellectum firmat, nisi in  ordine ad aliquod praedicatum intelligatur. Cuius signum  est, quia, cum dicimus, omnis bomo currit, non intendimus  distribuere hominem pro tota sua universitate absolute,  sed in ordine ad cursum. Cum autem dicimus, albus  bomo currit, determinamus hominem in seipso esse album  et non in ordine ad cursum. Quia ergo ommis et nullus,  sicut et alia syncategoremata, nil aliud in enunciatione  faciunt, nisi quia determinant subiectum in ordine ad prae-  dicatum, et hoc sine affirmatione et negatione fieri nequit;  ideo dixit quod nil aliud significant, nisi quoniam uni-  versaliter  de  nomine, idest de subiecto, affirmant vel  negant, idest affirmationem vel negationem fieri deter-  minant , ac per hoc a categorematicis ea separavit. Potest  etiam referri hoc quod dixit, affirmant vel negant, ad ipsa  signa, scilicet omnis et nullus, quorum alterum positive  distribuit, alterum removendo.  16. Deinde cum dicit: Ergo et caetera eadem etc., conclu-  dit adiectivarum enunciationum conditiones. Dixerat enim  quod adiectivae enunciationes idem faciunt quoad opposi-  tionum numerum, quod substantivae de secundo adiacente;  et  hoc declaraverat, oppositionum numero exemplariter  subiuncto. Et quia ad hanc convenientiam sequitur con-  venientia quoad finitationem praedicatorum, et quoad di-  versam subiectorum quantitatem, et earum multiplicatio-  nem ex ductu quaternarii in seipsum, et si qua sunt huius-  modi enumerata; ideo concludit: Ergo et caetera, quae in illis  servanda erant, eadem, idest similia istis apponenda sunt.  92  PERI HERMENEIAS LIB. II  LECTIO QUARTA  (Can. CarkTANI lect. 11).  NONNULLAE CIRCA EA QUAE DICTA SUNT DUBITATIONES MOVENTUR AC SOLVUNTUR  ᾿Επεὶ δὲ ἐναντία ἀπόφασίς ἐστι τῇ, ἅπαν. ἐστὶ ζῷον  δίκαιον, ἡ σημαίνουσα ὅτι οὐδέν ἐστι ζῷον δίκαιον,  αὗται μὲν φανερὸν ὅτι οὐδέποτε ἔσονται οὔτε ἀλη-  θεῖς ἅμα οὔτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ, αἱ δὲ ἀντικείμεναι  ταύταις ἔσονταί ποτε, οἷον, οὐ πᾶν ζῷον δίκαιον,  xai  ἔστι τι ζῷον δίχαιον.  ᾽᾿Ακολουθοῦσι δὲ αὑται, τῇ μὲν πᾶς ἄνθρωπος οὐ δίχαιός  ἐστιν, ἡ, οὐδείς ἐστιν ἄνθρωπος δίκαιος: τῇ δὲ ἔστι  τις  ἄνηρωπος δίκαιος, ἡ ἀντιχειμένη, ὅτι οὐ πᾶς  ἄνθρωπος ἐστὶν οὐ δίκαιος" ἀνάγκη γὰρ εἶναί τινα.  Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν καθ᾽ ἕχοστον εἰ ἀληθές  ἐρωτηθέντα ἀποφῆσαι, ὅτι καὶ χαταφῆσαι ἀληθές"  οἷον, ἄρά γε Σωχράτης σοφός; οὔ. Σωχράτης ἄρα οὐ  σοφός. ᾿Επὶ δὲ τῶν καθόλου οὐχ ἀληθὴς ἡ ὁμοίως  λεγομένη: ἀληθὴς δὲ ἡ ἀπόφασις, οἷον, ἀρά γε πᾶς  ἄνθρωπος σοφός; οὔ: πᾶς ἄρα ἄνθρωπος οὐ σοφός"  τοῦτο γὰρ ψεῦδος: ἀλλὰ τὸ, οὐ πᾶς ἄρα, ἄνθρωπος  σοφός, ἀληθές" αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἀντικειμένη, ἐχείνη  δὲ ἡ ἐναντία.  Αἱ  δὲ χατὰ τὰ ἀόριστα ἀντιχείμεναι ὀνόματα καὶ ῥή-  ματα,  ὥσπερ  οἷον ἐπὶ τοῦ μὴ ἄνθρῳπος καὶ μὴ δίκαιος,  ἀποφάσεις ἄνευ ὀνόματος χαὶ ῥήματος δόξειαν  ἂν εἶναι" οὐχ εἰσὶ δέ. " Acl 12e ἀληθεύειν ἀν ἄγχη ἢ  ψεύδεσθαι τὴν ἀπόφασιν’ ὁ δ᾽ εἰπὼν, οὐκ ἄνθρωπος,  οὐδὲν μᾶλλον τοῦ εἰπόντος, ἄνθρωπος, ἀλλὰ καὶ  ἧττον ἠλήθευχέ τι ἢ ἔψευσται, ἐὰν μή τι προστεθῇ.  Σημαίνει δὲ τὸ, ἔστι πᾶς οὐχ ἄνθρωπος δίκαιος, οὐδε-  μιᾷ ἐκείνων ταὐτόν’ οὐδὲ ἡ ἀντιχειμένη ταύτῃ, ἡ)  οὐχ ἔστι πᾶς οὐκ ἄνθρωπος δίκαιος"  τὸ δὲ, πᾶς οὐ δίκαιος οὐχ ἄνθρωπος, τῷ, οὐδεὶς δίκαιος  οὐχ ἄνθρωπος, ταὐτὸν σημαίνει.  Μετατιθέμενα δὲ τὰ ὀνόματα καὶ τὸ ῥήματα ταὐτὸν  Εἰ  σημαίνει, olov, ἔστι λευχὸς ἄνθρωπος, ἔστιν ἄνθρωπος  λευχός.  γὰρ Xj τοῦτό ἐστι, τοῦ αὐτοῦ πλείους ἔσονται ἀπο-  φάσεις" ἀλλ᾽ ἐδέδεικτο, ὅτι μία μιᾶς" τοῦ μὲν γάρ;  ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, ἀπόφασις τὸ οὐχ ἔστι λευχὸς  ἄνθρωπος" τοῦ δὲ ἔστιν ἄνθρωπος Acuxóc, εἰ μηὴ ἡ  αὐτή ἐστι τῇ, ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, ἔσται ἀπόφασις  ἤτοι τὸ οὐχ ἔστιν οὐχ ἄνθρωπος λευχός, ἢ τό, οὐχ  ἔστιν  φασις  ἄνγηρωπος λευκός. ᾿Αλλ’ ἡ ἑτέρα  μέν ἐστιν ἀπό-  τοῦ, ἔστιν οὐχ ἄνθρωπος λευχός" ἡ ἑτέρα δὲ  τοῦ, ἔστι λευχὸς ἄνθρωπος" ὥστε ἔσονται δύο μιᾶς.  Ὅτιμεὲν οὖν μετατιθεμένου τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ῥήμα-  τος ἡ αὐτὴ γίνεται κατάφασις καὶ ἀπόφασις, δῆλον.  enunciationum, hic intendit removere quae-  dam dubia circa praedicta. Et circa hoc  2facit sex secundum numerum. dubiorum,  quae suis patebunt locis. Quia ergo supra  dixerat quod. in universalibus non similiter contingit an-  gulares esse simul veras, quia affirmativae angulares non  possunt esse simul verae, negativae autem sic; poterat  quispiam dubitare, quae est causa huius diversitatis. Ideo  nunc illius dicti causam intendit assignare talem, quia,  scilicet,  *  Cf. lib. I, lect.ix,  n. s et lect. xt,  n.  6.  *Cflib.Llec.x,  angulares affirmativae sunt contrariae inter se;  contrarias autem in nulla materia contingit esse simul  veras *. Angulares autem negativae sunt subcontrariae  illis oppositae; subcontrarias autem contingit esse simul  veras *. Et circa haec duo facit: primo, declarat condi-  n. P: CU*C-3- tones contrariarum et subcontrariarum ; secundo, quod  angulares affirmativae sint contrariae et quod angulares  *  Quoniam vero contraria est negatio ei quae est, omne  animal est iustum, illa quae significat quoniam, nullum  animal est iustum; hae quidem manifestum est quoniam  nunquam erunt, neque verae simul, neque in eodem  ipso; his vero oppositae erunt aliquando: ut, non omne  animal iustum est, et, aliquod animal iustum est.  Sequuntur vero eam quae est, omnis homo est non iu-  stus, illa quae est, nullus homo est iustus; illam vero  quae est, aliquis homo iustus est, opposita, quoniam,  non  omnis est homo non iustus. Necesse est enim ali-  quem esse.  Manifestum est autem etiam, quod in singularibus si est ve-  rum interrogatum negare, quoniam et affirmare verum  est. Ut, putasne Socrates sapiens est? non. Socrates igitur  non  sapiens est. In universalibus vero non est vera,  quae similiter dicitur: vera autem negativa est. Ut, pu-  tasne omnis homo sapiens est? non; omnis igitur homo  non  sapiens est: hoc enim falsum est: sed, non igitur  omnis homo sapiens est, vera est. Haec enim opposita  est; illa vero contraria.  Illae vero secundum infinita contraiacentes sunt nomina vel  verba, ut in eo quod est, non homo, vel, non iustus,  quasi negationes sine nomine et verbo esse videbuntur.  Sed non sunt. Semper enim vel veram esse vel falsam  necesse est negationem; qui vero dixit, non homo, nihil  magis quam qui dicit, homo, sed etiam minus verus vel  falsus fuit, si non aliquid addatur.  Significat autem, est omnis non homo iustus, nulli illarum  idem; nec huic opposita ea quae est, non est omnis  non homo iustus:  illa vero, quae est, omnis non iustus non homo est, illi  quae est, nullus est iustus non homo, idem significat.  Transposita vero nomina et verba idem significant, ut, est  albus homo, et, est homo albus.  Nam si hoc non est, eiusdem multae erunt negationes;  sed ostensum est, quod una unius est: eius enim quae  est, est albus homo, negatio est, non est albus homo:  eius vero quae est, est homo albus, si non eadem est  ei  quae est, est albus homo, erit negatio, vel ea quae  est, non est non homo albus, vel ea quae est, non est  homo albus. Sed altera quidem est negatio eius, quae  est, est non homo albus; altera vero eius quae est, est  homo albus. Quare erunt duae unius. Quod igitur  transposito nomine vel verbo, eadem sit affirmatio vel  negatio, manifestum est.  negativae sint subcontrariae; ibi: Sequuntur vero * etc.-  Dicit ergo resumendo: quoniam in Primo dictum est quod  enunciatio negativa contraria illi affirmativae universali,  scilicet, omne animal estiustum, est ista, nullum animal est  iustum ; manifestum est quod istae non possunt simul,  idest in eodem tempore, meque im eodem ipso, idest de  eodem subiecto esse verae. His vero oppositae, idest  subcontrariae inter se, possunt esse simul verae aliquando,  scilicet  in  materia contingenti, ut, quoddam animal est  iustum, non omne animal est iustum *.  2. Deinde cum dicit: Sequuntur vero etc., declarat quod  angulares affirmativae supra positae sint contrariae, ne-  gativae vero subcontrariae. - Et primum quidem ex eo  quod universalis affirmativa infinita et universalis nega-  tiva simplex aequipollent; et consequenter utraque earum  est  contraria universali affirmativae simplici, quae est  altera angularis. Unde dicit quod hanc universalem nega-  *  *  Seq. c. x.  Num. seq.  Cf. lib. I, lect  *  citt.  CAP. X, LECT. IV -  tivam finitam, wullus bomo est iustus, sequitur aequipollen-  ter illa universalis affirmativa infinita, omnis bomo est non  iustus.  Secundum vero declarat ex eo quod particularis  affirmativa finita et particularis negativa infinita aequipol-  lent. Et consequenter utraque earum est subcontraria par-  ticulari negativae simplici, quae est altera angularis, ut in  figura supra posita inspicere potes. Unde subdit quod  illam párticularem   affirmativam finitam, aliquis bomo est  iustus, opposita sequitur aequipollenter (opposita intel-  lige non istius particularis, sed illius universalis affir-  mativae infinitae), mom ommis bomo est mom iustus. Haec  enim est contradictoria eius. Ut autem clare videatur  quomodo supra dictae enunciationes sint aequipollentes,  formetur figura quadrata, in cuius uno angulo ponatur  universalis negativa finita, et sub ea contradictoria par-  ticularis affirmativa finita; ex alia vero parte locetur uni-  versalis affirmativa infinita, et sub ea contradictoria parti-  cularis  negativa infinita, noteturque contradictio inter  angulares et collaterales inter se, hoc modo:  Nullus homo  T»  "poil  .  est iustus  e  Ξ  2  E  E  d  25  o  Quidam homo  i  est lustus  Omnis homo  Aequivalentes  e  o  C  o  ΝᾺ  .  SU  o  “πᾶ  ὁ  S  ow  [73  Aequivalentes  t  est non justus  e  n  (  T  [i  E"  ξ -—  $  E  o  Non omnis homo  "  est non iustus  His siquidem sic dispositis, patet primo ipsarum uni-  versalium mutua consequentia in veritate et falsitate, quia  si altera earum est vera, sua angularis contradictoria est  falsa; et si ista est falsa, sua collateralis contradictoria,  quae est altera universalis, erit vera, et similiter procedit  quoad falsitatem particularium. Deinde eodem modo ma-  nifestatur mutua sequela. Si enim altera earum est vera,  sua angularis contradictoria est falsa, ista autem existente  falsa, sua contradictoria collateralis, quae est altera parti-  cularis erit vera; simili quoque modo procedendum est  quoad falsitatem.  3. Sed est hic unum dubium. In I enim Priorum, in  fine, Aristoteles ex proposito determinat non esse idem  iudicium de universali negativa et universali affirmativa  infinita. Et superius in hoc Secundo *, super illo verbo:  Quarum duae se babent secundum consequentiam, duae vero  minime, Ammonius, Porphyrius, Boethius et sanctus Tho-  mas  dixerunt quod negativa simplex sequitur affirmati-  vam infinitam, sed non e converso.  Ad  hoc dicendum est, secundum Albertum, quod  negativam finitam sequitur affirmativa infinita subiecto  constante; negativa vero simplex sequitur affirmativam  absolute.  Unde utrumque dictum verificatur, et quod  inter eas est mutua consequentia cum subiecti constantia,  et  SS. Thomas.  * Nempe in pri-  mo modo primae  gue eros»  syllogis-  quod inter eas non est mutua consequentia absolute.  Potest dici secundo, quod supra locuti sumus de infinita  enunciatione quoad suum totalem significatum ad formam  praedicati reductum; et secundum hoc, quia negativa fini-  ta est superior affirmativa infinita, ideo non erat mutua  consequentia: hic autem loquimur de ipsa infinita forma-  liter sumpta. Unde s. Thomas tunc adducendo Ammonii  expositionem dixit, secundum hunc modum loquendi:  negativa simplex, in plus est quam affirmativa infinita.  'Textus vero I Priorum ultra praedicta loquitur de  finita et infinita in ordine ad syllogismum. Manifestum  est autem quod universalis affirmativa sive finita sive  infinita non concluditur nisi in primo primae *. Univer-  93  salis autem negativa quaecumque concluditur et in se-  cundo primae, et primo et secundo secundae.  4. Deinde cum dicit: Manifestum est autem. etc., mo-  vet secundum dubium de vario situ negationis, an sci-  licet  quoad veritatem et falsitatem differat praeponere  et postponere negationem. Oritur autem haec dubitatio,  quia dictum est nunc quod non refert quoad veritatem  si dicatur, ommis bomo est non iustus, aut si dicatur, omis  bomo non est iustus; et tamen in altera postponitur ne-  gatio, in altera praeponitur, licet multum referat quoad   affirmationem et negationem. Hanc, inquam, dubitationem  solvere  intendens cum distinctione, respondet quod in  singularibus enunciationibus eiusdem veritatis sunt sin-  gularis negatio et infinita affirmatio eiusdem, in univer-  salibus autem non est sic.  Si enim est vera negatio ipsius universalis non oportet  quod sit vera infinita affirmatio universalis. Negatio enim  universalis est particularis contradictoria, qua existente  vera, non est necesse suam subalternam, quae est con-  traria suae contradictoriae esse veram. Possunt enim duae  contrariae esse simul falsae. Unde dicit quod in singula-  ribus enunciationibus manifestum est quod, si est verum  negare interrogatum, idest, si est vera negatio enunciatio-  nis singularis, de qua facta est interrogatio, verum etiam  est affirmare, idest, vera erit affirmatio infinita eiusdem  singularis. Verbi gratia: putasne Socrates estsapiens ? Si vera  est ista responsio, z/.9 ; - Socrates igitur non sapiens est, idest,  vera erit ista affirmatio infinita, Socrates est non sapiens.  In universalibus vero non est vera, quae similiter dicitur,  idest, ex veritate negationis universalis affirmativae in-  |  terrogatae non sequitur vera universalis affirmativa infi-  nita, quae similis est quoad quantitatem et qualitatem  enunciationi quaesitae; vera aulem est eius negatio, idest,  sed ex veritate responsionis negativae sequitur veram esse  eius, scilicet universalis quaesitae negationem, idest, par-  ticularem negativam. Verbi gratia: putasne omnis bomo est  sapiens? Si vera est ista responsio, non; - affirmativa si-  milis interrogatae quam quis ex hac responsione inferre  intentaret est illa: igitur omnis bomo est non sapiens. Haec  autem non sequitur ex illa negatione. Falsum est enim  hoc, scilicet quod sequitur ex illa responsione; sed. infe-  rendum est, igitur non ommis bomo sapiens est.- Et ratio  utriusque est, quia haec particularis ultimo illata est op-  posita, idest contradictoria illi universali interrogatae quam  respondens falsificavit; et ideo oportet quod sit vera. Con-  tradictoriarum enim si una est falsa, reliqua est vera. Illa  vero, scilicet universalis affirmativa infinita primo illata,  est  contraria illi eidem universali interrogatae. Non est  autem opus quod si universalium altera sit falsa, quod  reliqua sit vera. In promptu est autem causa huius diver-  sitatis inter singulares et universales. In singularibus enim  varius negationis situs non variat quantitatem enunciatio-  nis; in universalibus autem variat, ut patet. Ideo fit ut  de se patet.  non sit eadem veritas negantium universalem in quarum  altera praeponitur, in altera autem postponitur negatio,  ut  5. Deinde cum dicit: ΠΙᾺ vero secundum. infinita. etc. ,  solvit tertiam dubitationem, an infinita nomina vel verba  sint negationes. Insurgit autem hoc dubium, quia di-  etum est quod aequipollent negativa et infinita. Et rursus  dictum est nunc quod non refert in singularibus prae-  ponere et postponere negationem: si enim infinitum no-  men est negatio, tunc enunciatio, habens subiectum infi-  nitum vel praedicatum, erit negativa et non afhrmativa.  Hanc dubitationem solvit per interpretationem,  pro-  bando quod nec nomina nec verba infinita sint negatio-  nes, licet videantur. Unde duo circa hoc facit: primo, pro:  ponit solutionem dicens: Illae vero, scilicet dictiones, con-  PCT  94  PERI HERMENEIAS LIB. II  iraiacenies: verbi gratia: mom bomo, et, bomo non iustus et  iustus.  Vel sic: Illae vero, scilicet dictiones, secundum infi-  nita, idest secundum infinitorum naturam, iacentes contra  nomina et verba. (utpote quae removentes quidem nomina  et verba significant , ut som bomo et mon iustus et mon  currit, quae opponuntur contra ly bomo, ly iustus et ly  currit), illae, inquam, dictiones infinitae videbuntur prima  facie  esse  quasi negationes sine nomine et verbo ex eo  quod comparatae nominibus et verbis contra quae iacent,  ea  removent, sed non sunt secundum veritatem. Dixit  sine nomine et verbo quia nomen infinitum, nominis na-  tura caret, et verbum infinitum verbi natura non possidet.  Dixit quasi, quia nec nomen infinitum a nominis ratione,  nec verbum infinitum a verbi proprietate omnino semota  sunt.  Unde, si negationés apparent, videbuntur sine no-  mine et verbo non omnino sed quasi.  Deinde probat distinctiones infinitas non esse negatio-  nes tali ratione. Semper est necesse negationem esse ve-  ram vel falsam, quia negatio est enunciatio alicuius ab  aliquo; nomen autem infinitum non dicit verum vel fal  sum; igitur dictio infinita non est negatio. - Minorem  declarat, quia. qui dixit, mom bomo, nihil magis de ho-  mine dixit quam qui dixit, bomo. Et quoad significatum  quidem clarissimum est: non bomo, namque, nihil addit  supra hominem, imo removet hominem. Quoad veritatis  vero vel falsitatis conceptum, nihil magis profuit qui  dixit, non bomo, quam qui dixit, bomo, si aliquid aliud  non  addatur, imo minus verus vel falsus fuit, idest  magis remotus a veritate et falsitate, qui dixit, wom bomo,  quam qui dixit, homo: quia tam veritas quam falsitas  in  compositione consistit; compositioni autem vicinior  est  dictio finita, quae aliquid ponit, quam dictio infinita,  quae nec ponit, nec componit, idest nec positionem nec  compositionem importat.  6. Deinde cum dicit: Significat autem. etc., respondet  quartae dubitationi, quomodo scilicet intelligatur illud  verbum supradictum de enunciationibus habentibus su-  biectum infinitum: Hae autem. extra. illas, ipsae secundum  se  erunt. Et ait quod intelligitur quantum ad significati  consequentiam, et non solum quantum ad ipsas enuncia-  tiones formaliter. Unde duas habentes subiectum infini-  tum, universalem scilicet affirmativam et universalem ne-  gativam adducens, ait quod neutra earum significat idem  alicui illarum, scilicet habentium subiectum finitum. Haec  enim  universalis  affirmativa, omnis nom bomo est iustus,  nulli habenti subiectum finitum significat idem: non enim  significat idem quod ista, omnis bomo est iustus ; neque quod  ista, omnis bomo est non iustus. Similiter opposita negatio et  universalis negativa habens subiectum infinitum, quae est  contrarie opposita supradictae, scilicet omnis non bomo non  est iustus, nulli illarum de subiecto finito significat idem. Et  hoc clarum est ex diversitate subiecti in istis et in illis.  7. Deinde cum dicit: Illa vero quae est etc., respon-  det quintae quaestioni, an scilicet inter enunciationes de  subiecto infinito sit aliqua consequentia. Oritur autem  dubitatio haec ex eo, quod superius est inter eas ad in-  vicem assignata consequentia. Ait ergo quod etiam inter  istas  est  consequentia. Nam universalis affirmativa de  subiecto et praedicato infinitis et, universalis negativa de  subiecto infinito, praedicato vero finito, aequipollent. Ista  namque, omnis non bomo est mon iustus, idem significat  illi;  cium  nullus non. bomo est iustus. Idem autem est iudi-  de particularibus indefinitis et singularibus simi-  libus supradictis. Cuiuscunque enim quantitatis sint, sem-  per affirmativa de utroque extremo infinita et negativa  subiecti quidem infiniti, praedicati autem finiti, aequipol-  lent, ut facile potes exemplis videre. Unde Aristoteles uni-  versales exprimens, caeteras ex illis intelligi voluit.  8. Deinde cum dicit: Transposita vero nomina. etc.,  solvit sextam dubitationem, an propter nominum vel ver-  borum transpositionem varietur enunciationis significatio.  Oritur autem haec quaestio ex eo, quod docuit transpo-  sitionem negationis variare enunciationis significationem.  Aliud enim dixit significare, ommis bomo mon est iustus,  et  aliud, non omnis bomo est iustus. Ex hoc, inquam, du-  bitatur, an. similiter contingat circa nominum transpo-  sitionem , quod ipsa transposita enunciationem varient,  sicut negatio transposita. Et circa hoc duo facit: primo,  ponit solutionem dicens, quod transposita nomina et  verba idem significant: verbi gratia, idem significat, est  albus homo, et, est bomo albus, ubi est transpositio nomi-  num. Similiter transposita verba idem significant, ut, est  albus bomo, et, bomo albus est.  9. Deinde cum dicit: Nam si boc mon est etc., probat  praedictam solutionem ex numero negationum contradi-  ctoriarum ducendo ad impossibile, tali ratione. Si hoc non  est, idest si nomina transposita diversificant enunciatio-  nem, eiusdem affirmationis erunt duae negationes; sed  ostensum est in I libro *, quod una tantum est nega-  tio unius affirmationis; ergo a destructione consequentis  ad destructionem antecedentis transposita nomina non  variant enunciationem. Ad probationis autem consequen-  tiae claritatem formetur figura, ubi ex uno latere locentur  ex  ambae suprapositae affirmationes, transpositis nominibus ;  et  altero contraponantur duae negativae, similes illis  quoad terminos et eorum positiones. Deinde, aliquantulo  interiecto spatio, sub affirmativis ponatur affirmatio infi-  niti subiecti, et sub negativis illius negatio. Et notetur  contradictio inter primam affirmationem et duas nega-  tiones primas, et inter secundam aflirmationem et omnes  tres  negationes, ita tamen quod inter ipsam et infimam  negationem notetur contradictio non vera, sed imagi-  naria. Notetur quoque contradictio inter tertiam affirma-  tionem et tertiam negationem inter se. Hoc modo:  Est albus  homo  Est homo  albus  Est non  homo albus  His ita dispositis, probat consequentiam Aristoteles sic.  Illius affirmationis, est albus bomo, negatio est, mom est  albus bomo ; ilius autem secundae affirmationis, quae  est, est bomo albus, si ista affirmatio non est eadem illi  .  supradictae affirmationi , scilicet, est albus bomo, propter  *  Non est albus - -  Coníradictoriae —  e  o  C  o cn  —"  s  *  nalf  e  bi  7.  dde  Kn  Gontradictoriae -  EN -  “Ὁ  36  b"  Contradictoriae -  homo  Non est homo  albus  Non est non  homo albus  Lect. xir.  CAP. X,  nominum transpositionem, negatio erit altera istarum,  scilicet aut, non est non bomo albus, aut, non est bomo al-  bus. Sed utraque habet affirmationem oppositam alia ab  illa assignatam, scilicet, est bomo albus. Nam altera qui-  dem dictarum negationum, scilicet, nom est mon bomo al-  bus, negatio est illius quae dicit, est mom bomo albus;  alia vero, scilicet, »on est bomo albus, negatio est eius  affirmationis, quae dicit, est albus bomo, quae fuit prima  affirmatio. Ergo quaecunque dictarum negationum affe-  ratur contradictoria illi mediae, sequitur quod sint duae  unius, idest quod unius negationis sint duae affirma-  tiones, et quod unius affirmationis sint duae negationes:  quod est impossibile. Et hoc, ut dictum est, sequitur stante  hypothesi erronea, quod illae affBrmationes sint propter  nominum transpositionem diversae.  10.  Adverte hic primo quod Aristoteles per illas duas  negationes, non est non bomo albus, et, non est bomo albus,  sub  disiunctione sumptas ad inveniendam negationem  |  *  Lect. xi, n. 5  "seq.  e  ΤΡ)  DOR  illius affirmationis, est bomo albus, caeteras intellexit, quasi  diceret: Aut negatio talis affirmationis acceptabitur illa  uae est vere eius negatio, aut quaecunque extranea nega-  tio ponetur; et quodlibet dicatur, semper, stante hypothesi,  sequitur unius affirmationis esse plures negationes, unam  verae quae est contradictoria suae comparis habentis no-  mina transposita, et alteram quam tu ut distinctam acce-  ptas, vel falso imaginaris; et e contra multarum affirma-  tionum esse unicam negationem , ut patet in apposita  figura, Ex quacunque enim illarum quatuor incipias, duas  sibi oppositas aspicis. Unde notanter concludit indeter-  minate: Quare erunt duae unius.  11.  Nota secundo quod Aristoteles contempsit pro-  bare quod contradictoria primae affirmationis sit contra-  dictoria secundae, et similiter quod contradictoria secun-  dae affirmationis sit contradictoria primae. Hoc enim ac-  cepit tamquam per se notum, ex eo quod non possunt  simul esse verae neque simul falsae, ut manifeste patet  praeposito sibi termino singulari. Non stant enim simul  aliquo modo istae duae, Socrates est albus bomo, Socrates non  est bomo albus. Nec turberis quod eas non singulares pro-  posuit. Noverat enim supra dictum esse in Primo * quae  LECT. IV  95  affirmatio et negatio sint contradictoriae et quae non, et  ideo non fuit sollicitus de exemplorum claritate.  Liquet ergo ex eo quod negationes affirmationum de  nominibus transpositis non sunt diversae quod nec ipsae  affirmationes sunt diversae et sic nomina et verba trans-  posita idem significant.  I2.  Occurrit autem dubium circa hoc, quia non vi-  detur verum quod nominibus transpositis eadem sit af-  firmatio. Non enim valet: omnis bomo est animal; ergo  omne animal est bomo. Similiter, transposito verbo, non  valet: bomo est amimal rationale; ergo bomo animal ratio-  nale est, de secundo adiacente. Licet enim nugatio commit-  tatur, tamen non sequitur primam.  Ad hoc est dicendum quod sicut in rebus naturalibus  est  duplex transmutatio, scilicet localis, scilicet de loco  ad locum, et formalis de forma ad foit? ita in enun-  ciationibus est duplex transmutatio, situalis scilicet, quando  terminus praepositus postponitur, et e converso, et for-  malis, quando terminus, qui erat praedicatum efficitur  subiectum , et e converso vel quomodolibet, simplici-  ter etc.- Et sicut quandoque fit in naturalibus transmu-  tatio  pure localis, puta quando res transfertur de loco  ad locum, nulla alia variatione facta; quandoque autem  fit transmutatio secundum locum, non pura sed cum  variatione formali, sicut quando transit de'loco frigido  ad  locum calidum: ita in enunciátionibus quandoque  fit transmutatio pure situalis, quando scilicet nomen vel  verbum solo situ vocali variatur; quandoque autem fit  transmutatio situalis et formalis simul, sicut contingit  cum  praedicatum fit subiectum, vel cum verbum ter-  tium adiacens fit secundum. - Et quoniam hic intendit Ari-  stoteles de transmutatione nominum et verborum pure si-  tuali, ut transpositionis vocabulum praesefert, ideo dixit  quod transposita nomina et verba idem significant, insi-  nuare volens quod, si nihil aliud praeter transpositionem  nominis vel verbi accidat in enunciatione, eadem manet  oratio.- Unde patet responsio ad instantias. Manifestum  est namque quod in utraque non sola transpositio fit, sed  transmutatio de subiecto in praedicatum, vel de tertio adia-  cente in secundum. Et per hoc patet responsio ad similia.  TIUS  PERI HERMENEIAS LIB. II  LECTIO QUINTA  (Cann. CargraNr lect, ui).  DE MULTIPLICITATE ENUNCIATIONUM IUXTA QUOSDAM MODOS, QUIBUS NON UNAM,  SED PLURES ESSE CONTINGIT UNAM ENUNCIATIONEM.  ^"  B  Té δὲ ἕν κατὰ πολλῶν ἢ πολλὰ καθ᾽ ἑνὸς χαταφάναι  ἢ ἀποφάναι, ἐὰν uw ἕν τι ἡ τὸ ἐκ τῶν πολλῶν δη-  λούμενον, οὐχ ἔστι κατάφασις μία οὐδὲ ἀπόφασις.  Λέγω δὲ ἕν οὐχ ἐὰν ὄνομα ἕν ἢ κείμενον, pm ἦ δὲ  ἕν  τι  ἐξ ἐχείνων, olov, ὁ ἄνθρωπος ἴσως ἐστὶ καὶ  ζῷον καὶ δίπουν καὶ ἥμερον, ἀλλὰ x«l ἕν τι γίνεται  ἐκ τούτων’ Ex δὲ τοῦ λευχοῦ, xai τοῦ ἀνθρώπου,  καὶ τοῦ βαδίζειν, οὐχ ἕν: ὥστε οὔτε ἐὰν ἕν τι x&v.  τούτων καταφήσῃ τις; μία κατάφασις, ἀλλὰ φωνὴ  μὲν μία, καταφάσεις δὲ πολλαί: οὔτε ἐὰν καθ’ ἑνὸς  ταῦτα, ἀλλ᾽ ὁμοίως πολλαί.  Εἰ οὖν ἡ ἐρώτησις ἡ διαλεχτιχὴ ἀποχρίσεώς ἐστιν αἴτη-  σις) ἢ τῆς προτάσεως, ἢ θατέρου μορίου τῆς ἀντι-  '  φάσεως; ἡ δὲ πρότασις ἀντιφάσεως μιᾶς μόριον, οὐκ  ἂν εἴη ἀπόχρισις μία πρὸς ταῦτα" οὐδὲ γὰρ ἡ ἐρώ-  τῆσις  μία, οὐδὲ ἐὰν ἡ ἀληθής"  εἴρηται δὲ ἐν τοῖς Τοπικοῖς περὶ αὐτῶν. "Apa δὲ δῆλον  ὅτι οὐδὲ τὸ τί ἐστιν ἐρώτησίς ἐστι διαλεκτική, Δεῖ  dp δεδόσθαι ix τῆς ἐρωτήσεως ἑλέσθαι, ὁπότερον  βούλεται τῆς ἀντιφάσεως μόριον ἀποφήνασθαι. ᾿Αλλὰ  εἴ  τὸν  ἐρωτῶντα προσδιορίσασθαι, πότερον τόδε  ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος, ἢ οὐ τοῦτο.  jtem enunciationis unius provenientem ex  additione negationis infinitatis, hic intendit  D determinare quid accidat enunciationi ex hoc  quod additur aliquid subiecto vel praedi-  cato tollens eius unitatem. Et circa hoc duo facit: quia  *  *  *  Lect. seq.  Num. 4.  Lect. vri, n. 12  seq.  Porphyrius.  primo, determinat diversitatem earum ; secundo, conse-  quentias earum; ibi: Quoniam vero baec quidem * etc. Circa  primum duo facit: primo, ponit earum diversitatem;  secundo, probat omnes enunciationes esse plures; ibi:  Si ergo dialectica * etc.- Dicit ergo quoad primum, resumendo  quod in Primo dictum fuerat *, quod affirmare vel negare  unum de pluribus, vel plura de uno, si ex illis pluribus:  non fit unum, non est enunciatio una affirmativa vel ne-  gativa. Et declarando quomodo intelligatur unum debere  esse subiectum aut praedicatum, subdit quod unum dico non  si nomen unum impositum sit, idest ex unitate nominis ,  sed ex unitate significati. Cum enim plura conveniunt  in uno nomine, ita quod ex eis non fiat unum illius  nominis significatum, tunc solum vocis unitas est. Cum  autem unum nomen pluribus impositum est, sive par-  tibus subiectivis, sive integralibus, ut eadem significatione  concludat, tunc et vocis et significati unitas est, et enun-  ciationis unitas non impeditur.  2.  Secundum quod subiungit: Ut bomo est fortasse ani-  mal et mansuelum et bipes obscuritate non caret. Potest enim  intelligi ut sit exemplem ab opposito, quasi diceret: unum  dico non ex unitate nominis impositi pluribus ex quibus  non fit tale unum, quemadmodum homo est unum quod-  dam ex animali et mansueto et bipede, partibus suae de-  finitionis. Et ne quis crederet quod hae essent verae defi-  nitionis nominis partes, interposuit, fortasse. Porphyrius  autem, Boethio referente et approbante, separat has textus  particulas, dicens quod Aristoteles hucusque declaravit  enunciationem illam esse plures, in qua plura subiiceren-  tur uni, vel de uno praedicarentur plura, ex quibus non  fit unum. In istis autem verbis: Ut bomo est fortasse etc.,  *  At vero unum de pluribus, vel plura de uno affirmare,  vel negare, si non sit unum aliquid quod ex pluribus  significatur, non est affirmatio neque negatio una. Dico  autem unum, non si unum nomen positum sit, non sit  autem unum aliquid ex illis, ut homo est fortasse et ani-  mal et bipes et mansuetum, sed ex his unum fit, ex  albo autem et homine et ambulare, non est unum; quare  nec  si unum aliquid de his affirmet aliquis, erit affir-  matio una: sed vox quidem una, affirmationes vero  multae, nec si de uno ista, sed similiter plures,  Si ergo dialectica interrogatio responsionis est petitio vel  propositionis vel alterius partis contradictionis, propo-  sitio vero unius contradictionis est pars, non erit una  responsio ad haec. Neque enim interrogatio una, nec  si  sit vera.  Dictum est autem de his in Topicis. Simul autem mani-  festum est, quod nec hoc ipsum, quid est, dialectica in-  terrogatio est. Oportet enim datum esse ex interrogatione  eligere, utram velit contradictionis partem enunciare: sed  oportet interrogantem determinare utrum hoc sit homo,  an  non hoc.  intendit declarare enunciationem aliquam esse plures, in  qua plura ex quibus fit unum subiiciuntur vel praedican-  tur; sicut cum dicitur, bomo est animal et mansuetum.| et  bipes, copula interiecta, vel morula, ut oratores faciunt.  Ideo autem addidisse aiunt, fortasse, ut insinuaret hoc  contingere posse, necessarium autem non esse.  3. Possumus in eamdem Porphyrii, Boethii et AI-  berti sententiam incidentes subtilius textum introducere,  ut  quatuor hic faciat.  Bs  Et primo quidem, resumit quae sit enunciatio in com-  muni dicens: Enunciatio plures est, in. qua unum de pluribus,  vel plura de uno. enunciantur. Si tamen ex illis pluribus non  fit unum, ut in Primo * dictum et expositum fuit.  Deinde dilucidat illum terminum de uno, sive unum,  dicens: Dico autem unum, idest, unum nomen voco, non  propter unitatem vocis, sed significationis, ut supradi-  ctum est.  Deinde tertio, dividendo declarat, et declarando divi-  dit, quot modis contingit unum nomen imponi pluribus  ex quibus non fit unum, ut ex hoc diversitatem enuncia-  tionis multiplicis insinuet. Et ponit duos modos, quorum  prior est, quando unum nomen imponitur pluribus ex  quibus fit unum, non tamen in quantum ex eis fit unum.  Tunc enim, licet materialiter et per accidens loquendo  nomen imponatur pluribus ex quibus fit unum, formaliter  tamen et per se loquendo nomen unum imponitur plu-  ribus, ex quibus non fit unum: quia imponitur eis non  in quantum ex eis est unum, ut fortasse est hoc nomen,  bomo, impositum ad significandum animal et mansuetum  et bipes, idest, partes suae definitionis, non in quantum  adunantur in unam hominis naturam per modum actus  et  potentiae, sed ut distinctae sint inter se actualitates.  Et insinuavit quod accipit partes definitionis ut distinctas  per illam coniunctionem, et per illud quoque * adversative  additum: Sed si ex bis unum fit, quasi diceret, cum hoc  tamen stat quod ex eis unum fit. Addidit autem, fortasse,  quia hoc nomen, bomo, non est impositum ad signifi-  *  Cap. xr.  Porphyrius.  Boethius. -  Albertus.  *  *  .  Lect. cit.  Ed.  quoque.  c  omittit  CAP. XI, LECT. V  candum partes sui definitivas, ut distinctae sunt. Sed si  impositum esset aut imponeretur, esset unum nomen  pluribus impositum ex quibus non fit unum. Et quia  idem iudicium est de tali nomine, et illis pluribus; ideo  similiter illae plures partes definitivae possunt dupliciter  accipi. Uno modo, per modum actualis et possibilis, et  sic unum faciunt; et sic formaliter loquendo vocantur  plura, ex quibus fit unum, et pronunciandae sunt con-  tinuata oratione, et faciunt enunciationem unam dicendo,  animal rationale mortale currit. Est enim ista una sicut  et  ista, bomo currit. Alio modo, accipiuntur praedictae  definitionis partes ut distinctae sunt inter se actualita-  tes, et sic non faciunt unum: ex duobus enim actibus  ut  sic, non fit unum, ut dicitur VII Metaphysicae ; et  sic faciunt enunciationes plures et pronunciandae sunt  vel cum pausa, vel coniunctione interposita, dicendo,  bomo est animal et mansuetum. οἱ bipes ; sive, bomo est  animal, mansuetum, bipes, rethorico more. Quaelibet enim  istarum est enunciatio multiplex. Et similiter ista, Socra-  tes est bomo , si homo est impositum ad illa, ut distin-  ctae  —  *  *  Pm  E  WC  acm  οὐ  ORI  οτὔὖὦο  UPS  δ...  δου,  Lect. xit, n. 9.  Num. 8.  RESP  actualitates sunt, significandum. Secundus autem  modus, quo unum nomen impositum est pluribus ex qui-  bus non fit unum, subiungitur, cum dicit: Ex albo au-  tem et bomine. et ambulante etc., idest, alio modo hoc fit,  quando unum nomen imponitur pluribus, ex quibus non  potest fieri unum, qualia sunt: bomo, album, et am-  bulans. Cum enim ex his nullo modo possit fieri aliqua  una natura, sicut poterat fieri ex partibus definitivis, clare  liquet quod nomen aliquod si eis imponeretur, esset no-  men non unum significans, ut in Primo dictum fuit * de  hoc nomine, íumica, imposita homini et equo.  4. Habemus ergo enunciationis pluris seu multiplicis  duos modos, quorum, quia uterque fit dupliciter, effi-  ciuntur quatuor modi. Primus est, quando subiicitur vel  praedicatur unum nomen impositum pluribus, ex quibus  fit unum, non in quantum sunt unum; secundus est,  quando ipsa plura ex quibus fit unum, in quantum sunt  distinctae actualitates, subiiciuntur vel praedicantur; ter-  tius est, quando ibi est unum nomen impositum pluribus  ex quibus non fit unum; quartus est, quando ista plura ex  quibus non fit unum, subiiciuntur vel praedicantur. Et  notato quod cum enunciatio secundum membra divisionis  ilius, qua divisa est, in unam et plures, quadrupliciter  variari poss't, scilicet cum unum de uno praedicatur, vel  unum de pluribus, vel plura de uno, vel plura de pluri-  bus; postremum sub silentio praeterivit, quia vel eius  pluralitas de se clara est, vel quia, ut inquit Albertus,  non intendebat nisi de enunciatione, quae aliquo modo  una est, tractare. Demum concludit totam sententiam ,  dicens: Quare nec si aliquis affirmet unum. de bis pluribus,  erit affirmatio una secundum. rem: sed vocaliter quidem erit  una, significative autem non una, sed multae fient affirma-  liones. Nec si e converso de uno ista plura. affrmabuntur, fiet  affirmatio una. Ista namque, bomo est albus, ambulans et  musicus, importat tres affirmationes, scilicet, bomo est al-  bus et est ambulans et est musicus, ut patet ex illius con-  tradictione.  Triplex enim negatio ili opponitur corre-  spondens triplici affirmationi positae.  5. Deinde cum dicit: Si ergo dialectica etc., probat a  posteriori supradictas enunciationes esse plures. Circa  quod duo facit: primo, ponit rationem ipsam ad hoc pro-  bandum per modum consequentiae; deinde probat ante-  cedens dictae consequentiae; ibi: Dictum est autem de  his* etc. Quoad primum talem rationem inducit. Si in-  terrogatio dialectica est petitio responsionis, quae sit pro-  positio vel altera pars contradictionis, nulli enunciationum  supradictarum interrogative formatae erit responsio una;  ergo nec ipsa interrogatio est una, sed plures. Cuius ra-  Opp. D. Tnowas T. I.  9y  tionis primo ponit antecedens: Si ergo etc. Ad huius intel-  ligendos terminos nota quod idem sonant enunciatio, in-  terrogatio et responsio. Cum enim dicitur, caelum est  animatum , in quantum enunciat praedicatum de subiecto,  enunciatio vocatur; in quantum autem quaerendo propo-  nitur, interrogatio; ut vero quaesito redditur, responsio ap-  pellatur. Idem ergo erit probare non esse responsionem  unam, et interrogationem non esse unam, et enunciatio-  nem non esse unam. Adverte secundo interrogationem  esse  duplicem. Quaedam enim est utram partem contra-  dictionis eligendam proponens; et haec vocatur dialectica,  quia dialecticus habet viam ex probabilibus ad utramque  contradictionis partem probandam. Altera vero determi-  natam ad unum responsionem exoptat; et haec est inter-  rogatio demonstrativa, eo quod demonstrator in unum  determinate tendit. Considera ulterius quod interrogationi  dialecticae dupliciter responderi potest. Uno modo, con-  sentiendo interrogationi, sive affirmative sive negative;  ut  si quis petat, caelum est animatum? et respondeatur ,  est; vel, Deus non movelur? et respondeatur, mon: talis  responsio vocatur propositio. Alio modo, potest respon-  deri interimendo; ut si quis petat, caelum est animatum,  et  respondeatur, non; vel Deus non movetur? et respon-  deatur, movetur: talis responsio vocatur contradictionis  altera pars, eo quod affirmationi negatio redditur et ne-  gationi affirmatio. Interrogatio ergo dialectica est petitio  annuentis responsionis, quae est propositio, vel contradi-  centis, quae est altera pars contradictionis secundum supra-  dictam Boethii expositionem.  6. Deinde subdit probationem consequentiae, cum ait:  Propositio vero unius contradictionis est etc. Ubi notandum  est  quod si responsio dialectica posset esse plures, non  sequeretur quod responsio enunciationis multiplicis non  posset esse dialectica; sed si responsio dialectica non  potest esse nisi una enunciatio, tunc recte sequitur quod  responsio enunciationis pluris, non est responsio diale-  ctica, quae una est. Notandum etiam quod si enunciatio  aliqua plurium contradictionum pars est, una non esse  comprobatur: una enim uni tantum contradicit. Si autem  unius solum contradictionis pars est, una est eadem ra-  tione, quia scilicet unius affirmationis unica est negatio,  et e converso. Probat ergo Aristoteles consequentiam ex  eo quod propositio, idest responsio dialectica unius con-  tradictionis est, idest una enunciatio est affirmativa vel  negativa. Ex hoc enim, ut iam dictum est, sequitur quod  nullius enunciationis multiplicis sit responsio dialectica ,  et  consequenter nec una responsio sit. Nec praetereas  quod cum propositionem, vel alteram partem contradi-  ctionis, responsionemque praeposuerit dialecticae inter-  rogationis, de sola propositione subiunxit, quod est una;  quod ideo fecit, quia illius alterius vocabulum ipsum  unitatem praeferebat. Cum enim alteram contradictionis  partem audis, unam affirmationem vel negationem statim  intelligis.  Adiunxit autem antecedenti ly ergo, vel insinuans hoc  esse  aliunde sumptum, ut postmodum in speciali expli-  cabit, vel, permutato situ, notam consequentiae huius in-  ter antecedens et consequens locandam, antecedenti prae-  posuit; sicut si diceretur, si ergo Socrates currit, movetur ;  pro eo quod dici deberet, si Socrates currit, ergo. movetur.  Sequitur deinde consequens: Nom erit una responsio  ad boc ; et infert principalem conclusionem subdens, Quod  neque  una  erit interrogatio etc. Si enim responsio non  potest esse una, nec interrogatio ipsa una erit.  7. Quod autem addidit: Nec si sit vera, eiusmodi est.  Posset aliquis credere, quod licet interrogationi pluri non  possit dari responsio una, quando id de quo quaestio  fit non potest de omnibus illis pluribus affirmari vel ne-  Boethius.  13*  TAS  98  gari (ut cum quaeritur, canis est animal? quia non potest  vere de omnibus responderi, est, propter caeleste sidus,  nec vere de omnibus responderi, som est, propter canem  latrabilem, nulla possit dari responsio una); attamen quan-  do id quod sub interrogatione cadit potest vere de omnibus  affirmari aut negari, tunc potest dari responsio una; ut  si  PERI HERMENEIAS LIB. II  nec  ipsa quaestio quid est, est interrogatio dialectica:  verbi gratia; si quis quaerat, quid est amimal? talis non  quaerit dialectice. Deinde subiungit probationem assum-  pti, scilicet quod ipsum quid est, non est quaestio dia-  lectica; et intendit quod quia interrogatio dialectica optio-  nem respondenti offerre debet, utram velit contradictionis  quaeratur, camis est substantia? quia potest vere de  omnibus responderi, esí, quia esse substantiam omni-  bus canibus convenit, unica responsio dari possit. Hanc  erroneam existimationem removet dicens: Nec si sit vera,  idest, et dato quod responsio data enunciationi multiplici  de omnibus verificetur, nihilominus non est una, quia  unum non significat, nec unius contradictionis est pars, sed  plures responsio illa habet contradictorias, ut de se patet.  8. Deinde cum dicit: Dictum est autem de bis in To-  picis etc., probat antecedens dupliciter: primo, auctoritate  eorum quae dicta sunt in Topicis; secundo, a signo. Et  circa hoc duo facit. Primo, ponit ipsum signum, dicens:  Quod similiter etc., cum auctoritate Topicorum, manifestum  est, scilicet, antecedens assumptum, scilicet quod dialectica  interrogatio est petitio responsionis affirmativae vel ne-  Quoniam nec ipsum quid est, idest ex eo quod  gativae.  partem, et ipsa quaestio quid est talem libertatem non  proponit (quia cum dicimus, quid est animal? responden-  tem ad definitionis assignationem coarctamus, quae non  solum ad unum determinata est, sed etiam omni parte  contradictionis caret, cum nec esse, nec non esse dicat);  ideo  ipsa quaestio quid est, non est dialectica interro-  gatio. Unde dicit: Oportet enim ex data, idest ex propo-  sita interrogatione dialectica, hunc respondentem eligere  posse utram velit contradictionis partem, quam contra-  dictionis utramque partem interrogantem oportet determi-  nare, idest determinate proponere, hoc modo: Utrum. boc  animal sit bomo an mon: ubi evidenter apparet optionem  respondenti offerri. Habes ergo pro signo cum quaestio  dialectica petat responsionem propositionis , vel alterius  contradictionis partem, elongationem quaestionis quid est  a  quaestionibus dialecticis.  CAP. XI, LECT. VI  LECTIO SEXTA  (Canp. CargTANr lect. 1v)  EX. ALIQUIBUS DIVISIM. PRAEDICATIS DE SUBIECTO SEQUITUR ENUNCIATIO. DE EISDEM  CONIUNCTIM IN EODEM SUBIECTO, EX ALIQUIBUS AUTEM NON SEQUITUR  "Excel δὲ τὰ μὲν κατηγορεῖται συντιθέμενα, ὡς ἕν τὸ πᾶν  κατηγόρημα τῶν χορὶς κατηγορουμένων; τὰ δ᾽ οὔ:  τίς ἡ διαφορά; κατὰ γὰρ τοῦ ἀνθρώπου ἀληθὲς εἰ-  πεῖν καὶ χωρὶς ζῷον, καὶ χωρὶς δίπουν, καὶ ταῦτα  ὡς fv καὶ  ἄνθρωπον, καὶ λευκόν, καὶ ταῦθ᾽ ὡς ἕν.  *  99  Quoniam vero haec quidem praedicantur composita, ut ' Seq. c. x.  unum omne praedicatum fiat eorum quae extra prae-  dicantur, alia vero non; quae differentia est? De ho-  mine enim verum est dicere, εἴ extra animal, et extra  bipes; et haec ut unum: et, hominem, et, album; et  'AXX  οὐχί; εἰ ὀκυτεὺς καὶ ἀγαθός, xal σκυτεὺς  ἀγαθός.  Εἰ γάρ, ὅτι ἑκάτερον ἀληθές, εἶναι δεῖ καὶ τὸ συνάμφω,  πολλὰ καὶ ἄτοπα ἔσται. Κατὰ γὰρ τοῦ ᾿ἀνθρώπου  καὶ τὸ ἄνθρωπος ἀληθὲς καὶ τὸ λευχόν- ὥστε xal τὸ  «muy. Πάλιν, εἰ τὸ λευκὸν αὐτό, καὶ τὸ ἅπαν, στε  ἔσται ἄνθρωπος λευχὸς λευχός, καὶ τοῦτο εἰς ἄπει-  gov. Καὶ πάλιν μουσικός, λευχός, βαδίζων" καὶ ταῦτα  πολλάκις πεπλεγμένα εἰς ἄπειρον. "Ect, εἰ ὁ Zoxpd-  τῆς  τῆς  Σωχράτης καὶ ἄνθρωπος, καὶ Σωχράτης Σωχρά-  ἄνθρωπος. Καὶ εἰ ἄνθρωπος, καὶ δίπους" καὶ ἄν-  θρωπος ἄνθρωπος δίπους" Ὅτι μὲν οὖν, εἴ τις ἁπλῶς  φήσει τὰς συμπλοχοὶς γίνεσθαι, πολλὰ συμβαίνει λέ-  εἰν  Τῶν  ἄτοπα, δῆλον. Ὅπως δὲ θετέον, λέγωμεν νῦν.  αὐτοῦ  δὴ κατηγορουμένων καὶ ἐφ᾽ οἷς χατηγορεῖσθται  συμβαίνει, ὅσα μὲν λέγεται κατὰ συμβεβηκὸς ἢ κατὰ  τοῦ  ἢ  θάτερον xavd θατέρου, ταῦτα οὐχ  ἔσται ἕν, οἷον ἄνθρωπος λευχός ἐστι xxl μουσιχός.,  ἀλλ᾽  οὐχ ἕν τὸ λευκὸν καὶ τὸ μουσικόν" συμβεβηκότα  γὰρ ἄμφω τῷ αὐτῷ. Οὐδ᾽ εἰ τὸ λευκὸν μουσικὸν  ἀληθὲς εἰπεῖν, ὅμως οὐχ ἔσται τὸ μουσικὸν λευκὸν  ἕν  cv  χατὸὰ συμβεβηκὸς γὰρ τὸ μουσικὸν λευχόν"  ὥστε οὐκ ἔσται τὸ λευχὸν μουσικὸν ἕν τι.  Διὸ οὐδ᾽ ὁ σχυτεὺς ἁπλῶς ἀγαθὸς, ἀλλὰ ζῷον δίπουν.  οὐ γὰρ κατὰ συμβεβηκός.  Ἔτι οὐδ᾽ ὅσα ἐνυπάρχει ἐν τῷ ἑτέρῳ. Διὸ οὔτε τὸ λευ-  κὸν πολλάχις, οὔτε ὁ ἄνθρωπος ἄνθρωπος ξῷόν ἐστιν  ἢ δίπουν" ἐνυπάρχει γὰρ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ζῷον καὶ  τὸ δίπουν.  vá  aJ  yostquam declaravit diversitatem multiplicis  enunciationis, intendit determinare de earum  consequentiis. Et circa hoc duo facit, secun-  dum duas dubitationes quas solvit. Secunda  incipit; ibi: Verum autem est dicere * etc. Circa  primum tria facit: primo, proponit quaestionem; secundo  ostendit rationabilitatem quaestionis; ibi: Si enim quo-  niam * etc.; tertio, solvit eam ; ibi: Eorum igitur ** etc. Est  ergo dubitatio prima: Quare ex aliquibus divisim prae-  dicatis de uno sequitur enunciatio, in qua illamet unitae  praedicantur de eodem, et ex aliquibus non. Unde haec  diversitas oritur? Verbi gratia; ex istis, Socrates est ami-  mal et est bipes ; sequitur, ergo Socrates est. animal. bipes ;  et similiter ex istis, Socrates est bomo et est albus; sequitur,  ergo Socrates est bomo albus. Ex illis vero, Socrates est bonus,  et.  est.  citbaroedus ; non sequitur, ergo est bonus citbaroedus.  Unde proponens quaestionem inquit: Quoniam vero baec,  scilicet praedicta, ita praedicantur composita, idest con-  iuncta, ut unum sit praedicamentum quae extra praedi-  cantur, idest, ut ex eis extra praedicatis unite fiat praedi-  catio, alia vero praedicata non sunt talia, quae est inter  differentia; unde talis innascitur diversitas? Et subdit exem-  pla iam adducta, et ad propositum applicata: quorum  primum continet praedicata ex quibus fit unum per se,  haec  est  ut  et  unum.  Sed non  si  citharoedus (coriarius)  bonus, etiam citharoedus ('coriarius) bonus.  Si enim quoniam utrunque, verum, esse oportet et simul  utrunque multa inconvenientia erunt. De homine enim  verum est et hominem, et album dicere; quare et  omne. Rursus si album, et omne. Quare erit homo  albus albus; et hoc in infinitum. Et rursus musicus  albus ambulans; et haec eadem frequenter implicita in  infinitum. Amplius si Socrates, Socrates est, et homo;  et  Socrates Socrates homo; et si homo et bipes, erit  homo homo bipes. Quod igitur si quis simpliciter dicat  complexiones fieri, plurima inconvenientia contingere  manifestum est. Quemadmodum ponendum est nunc  dicimus.  Eorum igitur quae praedicantur, et de quibus praedicari  accidit quaecumque secundum accidens dicuntur, vel de  eodem, vel alterum de altero, haec non erunt unum; ut,  homo albus est et musicus; sed non est unum album  et  musicum; accidentia enim sunt utraque eidem. Nec,  si album, musicum verum est dicere, tamen non erit  musicum album unum aliquid: secundum accidens enim  album musicum dicetur; quare non erit album musi-  cum unum aliquid.  Quocirca nec citharoedus (coriarius) bonus simpliciter; sed  animal bipes: non enim sunt secundum accidens.  Amplius nec quaecunque insunt in alio. Quare neque al-  bum frequenter dictum, neque homo homo animal est,  vel bipes; insunt enim in homine animal et bipes.  scilicet, animal et bipes, genus et differentia; secundum  autem praedicata ex quibus fit unum per accidens, sci-  licet, bomo albus; tertium vero praedicata ex quibus neque  unum per se neque unum per accidens inter se fieri se-  quitur; ut, cilbaroedus et bonus, ut declarabitur.  2.  Deinde cum dicit: Si enim quoniam etc., declarat  veritatem diversitatis positae, ex qua rationabilis redditur  quaestio: si namque inter praedicata non esset talis di-  versitas, irrationabilis esset dubitatio. Ostendit autem hoc  ratione ducente ad inconveniens, nugationem scilicet. Et  quia nugatio duobus modis committitur, scilicet explicite et  implicite; ideo primo deducit ad nugationem explicitam,  secundo ad implicitam; ibi: Amplius, si Socrates etc. Ait  ergo quod si nulla est inter quaecumque praedicata diffe-  rentia, sed de quolibet indifferenter censetur quod quia  alterutrum separatum dicitur, quod utrumque coniunctim  dicatur, multa inconvenientia sequentur. De aliquo enim  homine, puta Socrate, verum est separatim dicere quod,  homo est, et albus est; quare et omne, idest et coniun-  ctim dicetur, Socrates est homo albus. Rursus et de eodem  Socrate potest dici separatim quod, est homo albus, et  quod, est albus; quare et omne, idest, igitur coniunctim  dicetur, Socrates est homo albus albus: ubi manifesta est  nugatio. Rursus si de eodem Socrate iterum dicas sepa-  100  ratim quod, est homo albus albus, verum dices et congrue  quod est albus, et secundum hoc, si iterum hoc repetes  separatim, a veritate simili non discedes, et sic in infini-  tum sequetur, Socrates est homo albus, albus, albus in in-  finitum. Simile quod ostenditur in alio exemplo. Si quis  de Socrate dicat quod, est musicus, albus, ambulans, cum  possit et separatim dicere quod, est musicus, et quod,  est  PERI HERMENEIAS LIB. II  accidens enumerasset, unico tamen exemplo utrumque  membrum explanavit, ut insinuaret quod distinctio illa  non erat in diversa praedicata per accidens, sed in eadem  diversimode comparata. Album enim et musicum, com-  parata ad hominem, sub primo cadunt membro; com-  albus, et quod, est ambulans; sequetur, Socrates est  musicus, albus, ambulans, musicus, albus, ambulans. Et  quia pluries separatim, in eodem tamen tempore, enun-  ciari potest, procedit nugatio sine fine.  Deinde deducit ad implicitam nugationem, dicens,  cum  de  Socrate vere dici possit separatim quod, est  homo, et quod, est bipes, si coniunctim inferre licet,  sequetur quod, Socrates sit homo bipes. Ubi est impli-  cita nugatio. Bipes enim circumloquens differentiam ho-  minis actu et intellectu clauditur in hominis ratione. Unde  ponendo loco hominis suam rationem (quod fieri licet,  ut  docet Aristoteles II Topicorum), apparebit manifeste  nugatio. Dicetur enim: Socrates est homo , idest, animal  bipes, bipes. Quoniam ergo plurima inconvenientia se-  quuntur si quis ponat complexiones, idest, adunationes  praedicatorum fieri simpliciter, idest, absque diversitate  aliqua, manifestum est ex dictis. Quomodo autem facien-  dum est, nunc, idest, in sequentibus dicemus. Et nota  quod iste textus non habetur uniformiter apud omnes  quoad verba, sed quia sententia non discrepat, legat qui-  cunque ut vult.  3. Deinde cum dicit: Eorum igitur etc., solvit propo-  sitam quaestionem. Et circa hoc duo facit: primo, respon-  *  *"  Num. 11.  Num. 7.  det instantiis in ipsa propositione quaestionis adductis;  secundo, satisfacit instantis in probatione positis; ibi:  Amplius nec quaecumque * etc. Circa primum duo facit:  primo namque, declarat veritatem ; secundo, applicat ad  propositas instantias; ibi: Quocirca * etc. Determinat ergo  dubitationem tali distinctione. Praedicatorum sive subie-  ctorum plurium duo sunt genera: quaedam sunt per ac-  cidens, quaedam per se. Si per accidens, hoc dupliciter  contingit, vel quia ambo dicuntur per accidens de uno  tertio, vel quia alterum de altero mutuo per accidens  praedicatur. Quando illa plura divisim praedicata sunt  per accidens quovis modo, ex eis non sequitur coniun-  ctim praedicatum; quando autem sunt per se, tum ex  eis sequitur coniuncte praedicatum. Unde continuando  se  de  ad praecedentia ait: Eorum. igitur quae praedicantur, et  quibus praedicantur , idest subiectorum , quaecumque  dicuntur secundum accidens (et per hoc innuit oppositum  membrum, scilicet per se), vel de eodem , idest acciden-  taliter  concurrunt ad unius tertii denominationem, vel.  alterutrum. de altero, idest accidentaliter mutuo se deno-  minant (et per hoc ponit membra duplicis divisionis),  ba:c, scilicet plura per accidens, mom erunt unum, idest  non inferent praedicationem coniunctam.  4. Et explanat utrumque horum exemplariter. Et primo,  primum, quando scilicet illa plura per accidens dicuntur  de tertio, dicens: Ut si bomo albus est et musicus. divisim.  Sed non est idem, idest non sequitur adunatim, ergo bomo  est  musicus albus. Utraque enim sunt accidentia eidem  tertio.  Deinde explanat secundum, quando solum illa  plura per accidens de se mutuo praedicantur, subdens:  Nec si album. musicum. verum est dicere, idest, et etiamsi  de se invicem ista praedicantur per accidens ratione sub-  iecti in quo uniuntur, ut dicatur, bomo est albus, et est  musicus, el album est musicum, non tamen sequitur quod  album musicum unite praedicetur, dicendo, ergo bomo est  albus musicus. Et causam assignat, quia album dicitur de  musico per accidens, et e converso.  $. Notandum est hic quod cum duo membra per  parata autem inter se, sub secundo. Diversitatenr ergo  comparationis pluralitate membrorum, identitatem autem  praedicatorum unitate exempli astruxit.  6. Advertendum est ulterius, ad evidentiam divisionis  factae in littera, quod, secundum accidens, potest dupli-  citer accipi. - Uno modo, ut distinguitur contra perseita-  tem posterioristicam , et sic non sumitur hic: quoniam  cum dicitur plura praedicata secundum accidens, - aut  ly secundum accidens determinaret coniunctionem inter se,  et  ma  sic manifeste esset falsa regula; quoniam inter pri-  praedicata, animal bipes, seu, animal rationale, est  praedicatio secundum accidens hoc modo (differentia  enim in nullo modo perseitatis praedicatur de genere, et  tamen Aristoteles in textu dicit ea non esse praedicata  per accidens, et asserit quod est optima illatio, est amimal  et bipes, ergo est animal bipes); - aut determinaret coniun-  ctionem illarum ad subiectum, et sic etiam inveniretur fal-  sitas in regula: bene namque dicitur, paries est coloratus, et  est visibilis, et tamen coloratum visibile non per se inest pa-  rieti. - Alio modo, accipitur ly secundum accidens, ut distin-  guitur contra hoc quod dico, ratione sui, seu, non propter  aliud, et sic idem sonat, quod, per aliud: et hoc modo  accipitur hic. Quaecunque enim sunt talis naturae quod  non ratione sui iunguntur, sed propter aliud, ab illatio-  ne  coniuncta deficere necesse est, ex eo quod coniuncta  illatio unum alteri substernit, et ratione sui ea adunata de-  notat ut potentiam et actum. - Est ergo sensus divisionis,  quod praedicatorum plurium, quaedam sunt per accidens,  quaedam per se, idest, quaedam adunantur inter se ratione  sui, quaedam propter aliud. Ea quae per se uniuntur  inferunt coniunctum, ea autem quae propter aliud, ne-  quaquam.  7. Deinde cum dicit: Quocirca nec. citbaroedus etc., ap-  plicat declaratam veritatem ad partes quaestionis. Et pri-  mo, ad secundam partem, quia sclicet non sequitur: est  bonus et est citharoedus; ergo est bonus citharoedus, di-  cens: Quocirca nec citbaroedus bonus etc.; secundo, ad aliam  partem quaestionis, quare sequebatur: est animal et est  bipes; ergo est animal bipes: et ait: Sed animal bipes etc.  Et subiungit huius ultimi dicti causam, quia, animal bipes,  non sunt praedicata secundum accidens coniuncta inter  se  rum  aut in tertio, sed per se. Et per hoc explanavit alte-  membrum primae divisionis, quod adhuc positum  non fuerat explicite. Adverte quod Aristoteles, eamdem  tenens  sententiam de citharoedo et bono et musico et  albo, conclusit quod album et musicum non inferunt  coniunctum praedicatum; ideo nec citharoedus et bonus  inferunt citharoedus bonus simpliciter, idest coniuncte.  Est autem ratio dicti, quia licet musica et albedo dissi-  miles sint bonitati et arti citharisticae in hoc, quod bo-  nitas nata est denominare et subiectum tertium, puta ho-  minem et ipsam artem citharisticam (propter quod falsitas  manifeste cernitur, quando dicitur: est bonus et citharoe-  dus; ergo bonus citharoedus ), musica vero et albedo sub-  iectum tertium natae sunt denominare tantum, et non se  invicem (propter quod latentior est casus cum procedi-  tur:  est albus et est musicus; ergo est musicus albus),  licet, inquam, in hoc sint dissimiles, et propter istam  dissimilitudinem processus Aristotelis minus sufficiens vi-  deatur; attamen similes sunt in hoc quod, si servetur  identitas omnimoda praedicatorum quam servari oportet,  si illamet divisa debent inferri coniunctim, sicut musica  non denominat albedinem, neque contra, ita nec bonitas,  CAP. XI, LECT. VI  de qua fit sermo, cum dicitur, bomo est bonus, denominat  artem citharisticam, neque e converso. Cum enim bo-  num sit aequivocum, licet a consilio, alia ratione dicitur  de perfectione citharoedi, et alia de perfectione hominis.  Quando namque dicimus, Socrates est bonus, intelligimus  bonitatem moralem, quae est hominis bonitas simpliciter  (analogum siquidem simpliciter positum sumitur pro po-  tiori); cum autem infertur, citharoedus bonus, non boni-  101  9. Nec obstat quod album faciat unum per accideüs  cum homine: non enim dictum est quod unitas per ac-  cidens aliquorum impedit ex diversis inferre coniunctum,  sed quod unitas per acccidens aliquorum ratione tertii  tantum est illa quae impedit. Talia enim quae non sunt  unum per accidens nisi ratione tertii, inter se nullam ha-  tatem moris sed artis praedicas: unde terminorum iden-  titas non salvatur. Sufficienter igitur et subtiliter Aristo-  teles eamdem de utrisque protulit sententiam, quia eadem  est haec, et ibi ratio etc.  8. Nec praetereundum est quod, cum tres consequentias  adduxit quaestionem proponendo, scilicet; est animal et  bipes; ergo est animal bipes: et, est homo et albus; ergo  est  homo albus: et, est citharoedus et bonus; ergo est  bonus citharoedus; et duas primas posuerat esse bonas,  tertiam vero non ; huius diversitatis causam inquirere vo-  lens, cur solvendo quaestionem nullo modo meminerit  secundae consequentiae, sed tantum primae et tertiae.  Indiscussum namque reliquit an illa consequentia sit bona  —-an  ve,  SUB -w  mala. - Et ad hoc videtur mihi dicendum quod ex his  paucis verbis etiam illius consequentiae naturam insi-  nuavit. Profundioris enim sensus textus capax apparet  cum dixit quod, non sunt unum album et musicum etc., ut  scilicet non tantum indicet quod expositum est, sed etiam  eius causam, ex qua natura secundae consequentiae elu-  cescit. Causa namque quare album et musicum non in-  ferunt coniunctam, praedicationem est, quia in praedica-  tione coniuncta oportet alteram partem alteri supponi,  ut  potentiam actui, ad hoc ut ex eis fiat aliquo. modo  unum, et altera a reliqua denominetur (hoc enim vis  coniunctae praedicationis requirit, ut supra diximus de  partibus definitionis); album autem et musicum secundum  se  non faciunt unum per se, ut patet, neque unum per  accidens. Licet enim ipsa ut adunantur in subiecto uno  sint unum subiecto per accidens, tamen ipsamet quae  adunantur in uno, tertio subiecto, non faciunt inter se  unum per accidens: tum quia neutrum informat alterum  (quod requiritur ad unitatem per accidens aliquorum inter  se, licet non in tertio); tum quia non considerata subiecti  unitate, quae est extra eorum rationes, nulla remanet inter  ea  unitatis causa. Dicens ergo quod album et musicum  non sunt unum, scilicet inter se, aliquo modo, causam  expressit quare coniunctim non infertur ex eis praedica-  tum. Et quia oppositorum eadem est disciplina, insinuavit  per illamet verba bonitatem illius consequentiae. Ex eo  enim quod homo et albus se habent sicut potentia et actus,  (et ita albedo informet, denominet atque unum faciat cum  homine ratione sui), sequitur quod ex divisis potest inferri  coniuncta praedicatio; ut dicatur: est bomo et albus; ergo  δὲ bomo albus. Sicut per oppositum dicebatur quod ideo  musicum et album non inferunt coniunctum praedicatum  quia neutrum alterum informabat.  bent unitatem; et propterea non potest inferri coniun-  ctum, ut dictum est, quod unitatem importat. Illa vero  quae sunt unum per accidens ratione sui, seu inter se, ut,  bomo albus, cum coniuncta accipiuntur, unitate necessaria  non carent, quia inter se unitatem habent. Notanter autem  apposui ly tantum : quoniam si aliqua duo sunt unum per  accidens, ratione tertii subiecti scilicet, sed non tantum ex  hoc habent unitatem, sed etiam ratione sui,ex hoc quod  alterum reliquum informat, ex istis divisis non prohibetur  inferri coniunctum. Verbi gratia, optime dicitur: est quan-  tum et est coloratum; ergo est quantum coloratum: quia  color informat quantitatem.  IO.  Potes  autem credere quod secunda illa conse-  quentia, quam non explicite confirmavit Aristoteles re-  spondendo, sit bona et ex eo quod ipse proponendo  quaestionem asseruit bonam, et ex eo quod nulla istantia  reperitur. Insinuavit autem et Aristoteles quod sola talis  unitas impedit illationem coniunctam, quando dixit quae-  cunque secundum. accidens dicuntur vel de eodem vel alteru-  trum. de altero. Cum enim dixit, secundum. accidens de eo-  dem , unitatem eorum ex sola adunatione in tertio posuit  (sola enim haec per accidens praedicantur de eodem,  ut  dictum est); cum autem addidit, vel alterutrum de al-  tero, mutuam accidentalitatem ponens, ex nulla parte in-  ter se unitatem reliquit. Utraque ergo per accidens ad-  ducta praedicata, in tertio scilicet vel alterutrum, quae im-  pediant illationem coniunctam, nonnisi in tertio unitatem  habent.  11. Deinde cum dicit: Amplius nec etc., satisfacit instan-  tiis in probatione adductis, et in illis in quibus explicita  committebatur nugatio, et in illis in quibus implicita; et  ait quod non solum inferre ex divisis coniunctum non  licet quando praedicata illa sunt per accidens, sed mec  etiam quaecunque insunt im alio: idest, sed nec hoc licet  quando praedicata includunt se, ita quod unum includa-  tur in significato formali alterius intrinsece, sive explicite,  ut  album in albo, sive implicite, ut animal et bipes in  homine. Quare neque album frequenter dictum divisim  infert  coniunctum, neque bomo divisim ab animali vel  bipede enunciatum, animal bipes *, coniunctum cum ho-  mine infert; ut dicatur, ergo Socrates est bomo bipes, vel ani-  mal bomo. Insunt enim in hominis ratione, animal et bi-  pes actu et intellectu, licet implicite. Stat ergo solutio  quaestionis in hoc, quod unitas plurium per accidens in  tertio tantum et nugatio, impediunt ex divisis inferri con-  iunctum ; et consequenter , ubi neutrum horum inven'tur,  licebit inferre coniunctum.  divisis  ex  quando divisae sunt simul verae de eodem etc.  Et  hoc  intellige  *  vel bipes.  Ed. c: animal  102  ᾿  PERI HERMENEIAS LIB. II  LECTIO SEPTIMA  (Can. CargTAN: lect. v)  AN EX ENUNCIATIONE HABENTE PLURA PRAEDICATA CONIUNCTIM INFERRE LICEAT  ENUNCIATIONEM QUAE EADEM PRAEDICATA DIVISIM CONTINET  ᾿Αληθὲς δέ ἐστιν εἰπεῖν χατὰ τοῦ τινὸς χαὶ ἁπλῶς, οἷον  τὸν τινὰ ἄνθρωπον ἄνθρωπον, 5 τὸν τινὰ λευχὸν ἀν-  θρωπον ἄνθρωπον. λευκόν: οὐχ ἀεὶ δέ.  ᾽Αλλ᾽  ὅταν μὲν ἐν τῷ προσχειμένῳ τῶν ἀντιχειμένων τι  ἐνυπάρχῃ; ᾧ ἕπε ται ἀντίφασις, οὐχ ἀληθές, ἀλλὰ  y: 930oc, οἷον τὸν τεθνεῶτα ἄνθρωπον ἄνθρωπον εἰπεῖν"  ὅταν δὲ Un ἐνυπάρχῃ; ἀληθές.  "H ὅταν μὲν ἐνυπάρχῃ, ἀεὶ οὐκ ἀληθές: ὅταν δὲ μὴ ἐνυ-  πάρχῃ, οὐκ ἀεὶ ἀληθές, ὥσπερ, Ὅμηρός ἐ ἐστί τι, οἷον  ποιητής" ἄρ᾽ οὖν καὶ ἔστιν, ἢ 00;  χατὰ cup ps βηχὸς γὰρ “κατηγορεῖται τοῦ Ὁμήρου τὸ  ἔστι" ὅτι 12e ποιητής ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐ καθ᾽ αὐτὸ κα-  τηγορε εἴται χατὰ τοῦ Ὁμήρου τὸ ἔστιν.  Ὥστε ἐν ὅσαις κατηγορίαις μήτε ἐναντιότης ἔνε στιν, Hu  λόγοι ἀντ᾽ ὀνομάτων λέγονται; καὶ xa ἑαυτὸ χα-  τηγορῆται; χαὶ μὴ κατὰ “συμβεβηκός , ἐπὶ τούτων  τὸ τὶ χαὶ ἁπλῶς ἀληθὲς ἔσται εἰπεῖν.  "  Τὸ δὲ μὴ ὄν, ὅτι δοξαστόν, οὐχ ἀληθὲς εἰπεῖν ὄν τι’  δόξα γὰρ αὐτοῦ οὐχ ἔστιν, ὅτι ἔστιν, ἀλλ᾽ ὅτι οὐκ  i» ὩΣ secundam dubitationem. Et circa hoc tria fa-  *  *  *  Num.seq.  Num. 17.  Num. 8.  Ξ  ys do solvit eam; ibi: Sed quando in adiecto * etc.,  tertio, ex hoc excludit quemdam errorem; ibi:  Quod autem non est* etc. Est ergo quaestio: an ex enuncia-  tione habente praedicatum coniunctum, liceat inferre enun-  ciationes dividentes illud coniunctum; et est quaestio: con-  traria superiori. Ibi enim quaesitum est an ex divisis infe-  ratur coniunctum; hic autem quaeritur an ex coniuncto  sequantur divisa. Unde movendo quaestionem dicit: erum  aulem. aliquando est dicere de aliquo et. simpliciter, idest di-  visim, quod scilicet prius dicebatur coniunctim, ΜῈ quem-  dam hominemalbum esse bominem, aut quoddam album ho-  minem. album esse, idest ut ex ista, Socrates est. bomo albus,  sequitur divisim, ergo Socrates est bomo, ergo Socrates est albus.  Non autem. semper, idest aliquando autem ex coniuncto  non inferri potest divisim; non enim sequitur, Socrates est  bonus citbaroedus, ergo est bonus. Unde haec est differentia,  quod quandoque licet et quandoque non. Et adverte quod  notanter  adduxit  exemplum de homine albo, inferendo  utramque partem divisim, ut insinuaret quod intentio  quaestionis est investigare quando ex coniuncto potest  utraque pars divisim inferri, et non quando altera tantum.  2. Deinde cum dicit: Sed quando in adiecto etc., solvit  quaestionem. Et duo facit: primo, respondet parti negati-  vae  quaestionis, quando scilicet non licet; secundo, ibi:  Quare in quantiscumque * etc., respondet parti affirmativae,  quando scilicet licet. Circa primum considerandum quod  quia dupliciter contingit fieri praedicatum coniunctum, uno  modo ex oppositis, alio modo ex non oppositis, ideo duo  facit: primo, ostendit quod numquam ex praedicato con-  iuncto ex oppositis possunt inferri eius partes divisim;  secundo, quod nec hoc licet universaliter in praedicato  coniuncto ex non oppositis, ibi: Pel etiam quando etc. Ait  ergo quod quando in termino adiecto inest aliquid de  numero oppositorum, ad quae sequitur contradictio inter  * Verum autem est dicere de aliquo et simpliciter; ut aliquem ' Sea. c. xr.  hominem hominem, aut aliquem album hominem , ho-  hominem album: non autem semper.  Sed quando in adiecto aliquid quidem oppositorum insit,  quod consequitur contradictio, non verum sed falsum  est; ut, hominem mortuum, hominem dicere: quando  autem non insit, verum est.  Aut quando insit quidem, semper non verum est: quando  vero non insit , non semper verum est; ut, Homerus  est  aliquid, ut poeta: utrum igitur est, an ergo etiam  est; non?  Secundum accidens enim praedicatur, est, de Homero;  (quoniam est enim poeta), sed non secundum se praedi-  catur de Homero ipsum est.  Quare in quantiscunque praedicationibus neque contrarietas,  [aliqua aut nulla oppositio] inest, si definitiones pro no-  minibus dicantur, et secundum se praedicantur et non se-  cundum accidens, in his aliquid et simpliciter verum  erit dicere.  Quod autem non est, quoniam opinabile est, non est verum  dicere esse aliquid: opinio enim eius non est, quoniam  est, sed quoniam non est.  ipsos terminos, »on verum. est, scilicet inferre divisim, sed  falsum. Verbi gratia cum dicitur, Caesar est bomo mortuus,  non sequitur, ergo est bomo: quia ly mortuus, adiacens ho-  mini, oppositionem habet ad hominem, quam. sequitur  contradictio  inter  hominem et mortuum: si enim est  homo, non est mortuus, quia .non est corpus inanimatum;  et si est mortuus, non est homo, quia mortuum est corpus  inanimatum. Quando autem mon inest, scilicet talis. op-  positio, verum est, scilicet inferre divisim. Ratio autem  quare, quando est oppositio in adiecto, non sequitur il-  latio divisa est, quia alter terminus ex adiecti oppositione  corrumpitur in ipsa enunciatione coniuncta. Corruptum  autem seipsum absque corruptione non infert, quod il-  latio divisa sonaret.  3. Dubitatur hic primo circa id quod supponitur,  quomodo possit vere dici, Caesar est bomo mortuus , cum  enunciatio non possit esse vera, in qua duo contradi-  ctoria  simul de aliquo praedicantur. Hoc enim est pri-  mum principium. Zomo autem et mortuus, ut in littera  dicitur, contradictoriam oppositionem includunt, quia in  homine includitur vita, in mortuo non vita. - Dubitatur  secundo circa ipsam consequentiam, quam reprobat Ari-  stoteles: videtur enim . optima. Cum enim ex enuncia-  tione praedicante duo contradictoria possit utrumque in-  ferri (quia aequivalet copulativae), aut neutrum, (quia  destruit seipsam), et enunciatio supradicta terminos op-  positos contradictorie praedicet, videtur sequi utraque  pars, quia falsum est neutram sequi.  4. Ad hoc simul dicitur quod aliud est loqui de duo-  bus terminis secundum se, et aliud de eis ut unum stat  sub determinatione alterius. Primo namque modo, bomo  et  moriuus, contradictionem inter se habent, et impossi-  bile est quod simul in eodem inveniantur. Secundo au-  tem modo, bomo et mortuus, non opponuntur, quia homo  transmutatus iam per determinationem corruptivam im-  portatam in ly mortuus, non stat pro suo significato se-  cundum se, sed secundum exigentiam termini additi, a  CAP. XI,  quo suum significatum distractum est. Ad utrunque au-  tem insinuandum Aristoteles duo dixit, et quod habent  oppositionem quam sequitur contradictio, attendens signi-  ficata eorum secundum se, et quod etiam ex eis forma-  tur una vera enunciatio cum dicitur, Socrates est bomo mor-  iuus,  attendens coniunctionem eorum alterius corrupti-  vam. Unde patet quid dicendum sit ad dubitationes. Ad  utramque siquidem dicitur, quod non enunciantur duo  contradictoria simul de eodem, sed terminus ut stat sub  distractione *, seu transmutatione alterius,cui secundum se  *  Ed. c: distin-  clione.  esset contradictorius.  5. Dubitatur quoque circa id quod ait: /mest aliquid  oppositorum quae consequitur contradictio; superflue enim vi-  detur addi illa particula, quae consequitur contradictio. Omnia  enim opposita consequitur contradictio, ut patet discurren-  do in singulis; pater enim est non filius, et album non ni-  grum, et videns non caecum etc.  Et ad hoc dicendum est quod opposita possunt du-  pliciter accipi: uno modo formaliter, idest secundum sua  significata; alio modo denominative, seu subiective. Verbi  gratia, pater et filius possunt accipi pro paternitate et  filiatione, et possunt accipi pro eo qui denominatur pater  vel filius. Rursus cum omnis distinctio fiat oppositione  aliqua, ut dicitur in X Metapbysicae , supponatur omnino  distincta esse opposita. Dicendum ergo est quod, licet ad  omnia opposita seu distincta contradictio sequatur inter  se  formaliter sumpta, non tamen ad omnia opposita se-  quitur contradictio inter ipsa denominative sumpta. Quam-  vis enim pater et filius mutuam sui negationem inferant  inter se formaliter, quia paternitas est non filiatio, et fi-  liatio  est non paternitas; in relatione tamen ad denomi-  natum, contradictionem non necessario inferunt. Non  enim sequitur, Socrates est pater; ergo mon est filius; nec e  converso. Ut persuaderet igitur Aristoteles quod non quae-  cunque opposita colligata impediunt divisam illationem  (quia non illa quae habent contradictionem annexam for-  maliter tantum, sed illa quae ,habent contradictionem et  formaliter et secundum rem denominatam), addidit: quae  consequitur contradictio, in tertio scilicet denominato. Et  usus est satis congrue vocabulo, scilicet, consequitur : con-  tradictio enim ista in tertio est quodammodo extra ipsa  opposita.  6. Deinde cum dicit: Vel etiam quando est etc., decla-  rat quod ex non oppositis in tertio coniunctis secun-  dum unum praedicatum, non universaliter possunt in-  ferri partes divisim. Et primo, hoc proponit quasi emen-  dans quod immediate dixerat, subiungens: Vel etiam quan-  do est, scilicet oppositio inter terminos coniunctos, falsum  est semper, scilicet inferre divisim ; quasi diceret : dixi quod  quando inest oppositio, non verum sed falsum est inferre  divisim; quando autem non inest talis oppositio, verum  est inferre divisim. Vel etiam ut melius dicatur, quod  quando est oppositio, falsum est semper, quando autem  non inest talis oppositio, non semper verum est. Et sic  modificavit supradicta addendo ly semper, et, nom semper.  Et subdens exemplum quod non semper ex non oppo-  sitis sequatur divisio, ait: Ut, Homerus est aliquid ut poeta;  ergo eliam. est? Non. Ex hoc coniuncto, est poeta, de Ho-  mero enunciato, altera pars, ergo Homerus est, non se-  quitur; et tamen clarum est quod istae duae partes col-  ligatae, est et poeta, non. habent oppositionem, ad quam  sequitur contradictio. Igitur non semper ex non oppo-  sitis coniunctis illatio divisa tenet etc.  .  7. Deinde cum dicit: Secundum. accidens etc., probat  hoc, quod modo dictum est, ex eo quod altera pars istius  compositi, scilicet, est, in antecedente coniuncto praedica-  tur  de  Homero secundum accidens , idest ratione alte-  rius, quoniam, scilicet poeta, praedicatur de Homero, et  LECT. VII  103  non praedicatur secundum se ly est de Homero; quod ta-  men  infertur, cum concluditur: ergo Homerus est. - Con-  siderandum est hic quod ad solvendam illam conclusionem  negativam , scilicet, - non semper ex non oppositis con-  iunctis  infertur divisim, - sufficit unam instantiam suae  oppositae universali affirmativae afferre. Et hoc fecit Ari-  stoteles adducendo illud genus enunciationum, in quo  altera pars coniuncti est aliquid pertinens ad actum ani-  mae.  Loquimur enim modo de Homero vivente in poe-  matibus suis in mentibus hominum. In his siquidem  enunciationibus partes coniunctae non sunt oppositae in  tertio, et tamen non licet inferre utramque partem divi-  sim. Committitur enim fallacia secundum quid ad sim-  pliciter. Non enim valet, Caesar est laudatus, ergo. est: et  simile  est  de esse in effectu dependente in conservari.  Quomodo autem intelligenda sit ratio ad hoc adducta  ab Aristotele in sequenti particula dicetur.  8. Deinde cum dicit: Quare in quantiscunque etc., re-  spondet parti affirmativae quaestionis, quando scilicet ex  coniunctis licet inferre divisim. Et ponit duas conditio-  nes  oppositas supradictis debere convenire in unum, ad  hoc ut possit fieri talis consequentia; scilicet, quod nulla  inter partes coniuncti oppositio sit, et quod secundum  se  praedicentur. Unde dicit inferendo ex dictis: Quare in  quantiscunque praedicamentis, idest praedicatis ordine quo-  dam adunatis, meque contrarietas aliqua, in cuius ratione  ponitur contradictio in tertio (contraria enim sunt quae  mutuo se ab eodem expellunt), aut universaliter nulla op-  positio inest, ex qua scilicet sequatur contradictio in ter-  tio, si. definitiones pro. nominibus sumantur. Dixit hoc, quia  licet in quibusdam non appareat oppositio, solis nomini-  bus positis, sicut, bomo mortuus, et in quibusdam ap-  pareat, ut, vivum mortuum; hoc tamen non obstante,  si, positis nominum definitionibus loco nominum, oppo-  sitio appareat, inter opposita collocamus. Sicut, verbi gra-  .tia, bomo mortuus , licet oppositionem non praeseferat ,  tamen si loco hominis et mortui eorum definitionibus  utamur, videbitur contradictio. Dicemus enim corpus ani-  matum rationale, corpus inanimatum irrationale. In quan-  tiscunque, inquam, coniunctis nulla est oppositio, ef se-  cundum se, et non secundum | accidens. praedicantur , in. bis  verum. erit. dicere et. simpliciter , idest divisim quod fuerat  coniunctim enunciatum.  9. Ad evidentiam secundae conditionis hic positae,  nota quod ly secumdum se potest dupliciter accipi: uno  modo positive, et sic dicit perseitatem primi, secundi,  universaliter, quarti modi; alio modo negative, et sic  idem sonat quod non per aliud. - Rursus considerandum  est  quod cum Aristoteles dixit de praedicato coniuncto  quod, secundum se praedicetur, ly secundum. se potest ad  tria referri, scilicet, ad partes coniuncti inter se, ad totum  coniunctum respectu subiecti, et ad partes coniuncti re-  spectu subiecti. Si ergo accipiatur ly secumdum se posi-  tive, licet non falsus, extraneus tamen a mente Aristo-  telis reperitur sensus ad quodcunque illorum trium re-  feratur.  Licet  enim valeat, est bomo risibilis , ergo. est  bomo et est risibilis, et, est animal rationale, ergo est ani-  mal et est rationale; tamen his oppositae inferunt similes  consequentias. Dicimus enim, est albus musicus, ergo est  musicus et est. albus: ubi nulla est perseitas, sed est con-  iunctio per accidens, tam inter partes inter se, quam inter  totum et subiectum, quam etiam inter partes et subie-  ctum. Liquet igitur quod non accipit Aristoteles ly secun-  dum se positive, ex eo quod vana fuisset talis additio, quae  ab oppositis non facit in hoc differentiam. Ad quid enim  addidit, secundum se, et non, secundum accidens, si tam  illae quae sunt secundum se, modo exposito, quam illae  quae  sunt secundum accidens ex coniuncto, inferunt di-  104  PERI HERMENEIAS LIB. II  visum? - Si vero accipiatur secundum se, negative, idest,  non per aliud, et referatur ad partes coniuncti inter se,  falsa invenitur regula. Nam non licet dicere, est bonus  cilbaroedus ; ergo est. bonus et citlbaroedus ; et tamen ars  citharizandi et bonitas eius sine medio coniunguntur. Et  similiter contingit, si referatur ad totum coniunctum re-  spectu  subiecti, ut in eodem exemplo apparet. Totum  enim hoc, citbaroedus bonus, non propter aliud convenit  homini; et tamen non infert, ut dictum est, divisionem.  Superest ergo ut ad partem coniuncti respectu subiecti  referatur, et sit sensus: quando aliqua coniunctim prae-  dicata, secundum se, idest, non per aliud, praedicantur, idest,  quod utraque pars praedicatur de subiecto non propter  alteram, sed propter seipsam et subiectum, tunc ex con-  Averroes.  Boethius.  * Ed. c: idest, ne-  gative.  *  Ed. c: opinio-  nem.  iuncto infertur divisa praedicatio.  το. Et hoc modo exponunt Averroes et Boethius; et  vera invenitur regula, ut inductive facile manifestari po-  test, et ratio ipsa suadet. Si enim partes alicuius coniuncti  praedicati ita inhaerent subiecto quod neutra propter al-  teram insit, earum separatio nihil habet quod veritatem  impediat divisarum. Est et verbis Aristotelis consonus  sensus iste. Quoniam et per hoc distinguit inter enun-  ciationes  ex  quibus coniunctum infert divisam praedica-  tionem, et eas quibus haec non inest consequentia. Istae  siquidem ultra habentes oppositiones in adiecto, sunt  habentes praedicatum coniunctum, cuius una partium al-  terius est ita determinatio, quod nonnisi per illam subie-  ctum respicit, sicut apparet in exemplo ab Aristotele ad-  ducto, Homerus est poeta. Est siquidem ibi non respicit  Homerum ratione ipsius Homeri, sed praecise ratione  poesis relictae; et ideo non licet inferre, ergo Homerus  est. Et simile est in negativis. Si quis enim dicat, Socrates  non  est  paries, non licet inferre, ergo Socrates mon est,  eadem ratione, quia esse non est negatum de Socrate,  sed de pariete in Socrate.  11. Et per hoc patet qualiter sit intelligenda ratio in  textu superiore adducta. Accipitur enim ibi, secundum se  negative *, modo hic exposito, et secundum accidens, idest  propter aliud. In eadem ergo significatione est usus ly  secundum. accidens, solvendo hanc et praecedentem quae-  stionem: utrobique enim intellexit secundum accidens,  idest, propter aliud, coniuncta, sed ad diversa retulit. Ibi  namque ly secundum. accidens determinabat coniunctionem  duorum praedicatorum inter se; hic vero determinat par-  tem coniuncti praedicati in ordine ad subiectum. Unde  ibi, album et musicum, inter ea quae secundum accidens  sunt, numerabantur; hic autem non.  12. Sed occurrit circa hanc expositionem * dubitatio non  parva. Si enim ideo non licet ex coniuncto inferre divisim,  quia altera pars coniuncti non respicit subiectum propter  se, sed propter alteram partem (ut dixit Aristoteles de  ista enunciatione, Homerus est poeta), sequetur quod num-  quam a tertio adiacente ad secundum erit bona consequen-  tia: quia in omni enunciatione de tertio adiacente, est respi-  cit subiectum propter praedicatum et non propter se etc.  13. Ad huius difficultatis evidentiam, nota primo hanc  distinctionem. Aliud est tractare regulam, quando ex tertio  adiacente  infertur  secundum et quando non, et aliud  quando ex coniuncto fit illatio divisa et quando non. Illa  siquidem est extra propositum, istam autem venamur.  Illa compatitur varietatem terminorum, ista non. Si nam-  que unus terminorum, qui est altera pars coniuncti, se-  cundum significationem seu suppositionem varietur in  separatione, non infertur ex coniuncto praedicato illud-  met divisim, sed aliud. - Nota secundo hanc propositio-  nem: Cum ex tertio adiacente infertur secundum, non  servatur identitas terminorum. Liquet ista quoad illum  terminum, es/. Dictum siquidem fuit supra a sancto Tho-  ma *, quod aliud importat est secundum adiacens, et aliud  est tertium adiacens. Illud namque importat actum essendi  simpliciter, hoc autem habitudinem inhaerentiae vel iden-  titatis  praedicati ad subiectum. Fit ergo varietas unius  termini cum ex tertio adiacente infertur secundum, et  consequenter non fit illatio divisi ex coniuncto. - Unde  praelucet responsio ad obiectionem, quod, licet ex tertio  adiacente quandoque possit inferri secundum, numquam  tamen ex tertio adiacente licet inferri secundum tamquam  ex  coniuncto divisum, quia inferri non potest divisim ,  cuius altera pars ipsa divisione perit. Negetur ergo con-  sequentia obiectionis et ad probationem dicatur quod,  optime concludit quod talis illatio est illicita infra limites  illationum , quae ex coniuncto divisionem inducunt, de  quibus hic Aristoteles loquitur.  I4. Sed contra hoc instatur. Quia etiam tanquam  ex  per  coniuncto divisa fit illatio, Socrates est albus, ergo est,  locum a parte in modo ad suum totum, ubi non  fit varietas terminorum. - Et ad hoc dicitur quod licet  homo albus sit pars in modo hominis (quia nihil minuit  de hominis ratione albedo, sed ponit hominem simplici-  ter), tamen est album non est pars in modo ipsius est, eo  quod pars in modo est universale cum conditione non  minuente, ponente illud simpliciter. Clarum est autem  quod album minuit rationem ipsius esf, et non ponit  ipsum simpliciter: contrahit enim ad esse secundum quid.  Unde apud philosophos, cum fit aliquid album, non di-  citur generari, sed generari secundum quid.  15. Sed instatur adhuc quia secundum hoc, dicendo,  est animal, ergo est, fit illatio divisa per eumdem locum.  Animal enim non minuit rationem ipsius est. - Ad hoc  est  dicendum quod ly est, si dicat veritatem propositio-  nis, manifeste peccatur a secundum quid ad simpliciter.  Si autem dicat actum essendi, illatio est bona, sed non  est  de tertio, sed de secundo adiacente.  16. Potest ulterius dubitari circa principale: quia se-  quitur, est quantum coloratum, ergo est quantum, et, est. co-  loratum ; et tamen coloratum respicit subiectum mediante  quantitate: ergo non videtur recta expositio supra addu-  cta. - Ad hoc et similia dicendum est quod coloratum non  ita inest subiecto per quantitatem quod sit eius determi-  natio et ratione talis determinationis subiectum denomi-  net, sicut bonitas artem citharisticam determinat ; cum di--  citur, est citbaroedus bonus; sed potius subiectum ipsum  primo coloratum denominatur, quantum vero secundario  coloratum. dicitur, licet color media quantitate suscipia-  tur. Unde notanter supra diximus, quod tunc altera pars  coniuncti praedicatur per accidens, quando praecise de-  nominat subiectum, quia denominat alteram partem. Quod  nec in hac, nec in similibus instantiis invenitur  17. Deinde cum dicit: Quod autem non est etc., exclu-  dit quorumdam errorem qui, quod "on est, esse tali syl-  logismo concludere satagebant: Quod est, opinabile est.  Quod non est, est opinabile. Ergo quod non est, est. - Hunc  siquidem processum elidit Aristeteles destruendo primam  propositionem, quae partem coniuncti in subiecto divisim  praedicat, ac si diceret: est opinabile, ergo est. Unde as-  sumendo subiectum conclusionis illorum ait: Quod autem  non est; et addit medium eorum, quoniam opinabile est; et  subdit maiorem extremitatem, »om est verum dicere, esse  aliquid. Et causam assignat, quia talis opinatio non pro-  pterea est, quia illud sit, sed potius quia non est.  pere — —  *  et im.  Lib. II, lect. 1  CAP. XII, LECT. VIII  LECTIO OCTAVA  (Canp. CareTANt lect. v1)  DE PROPOSITIONIBUS MODALIBUS EARUMQUE INTER SE OPPOSITIONE  Τούτων δὲ διωρισμένων, σχεπτέον ὅπως ἔχουσιν αἱ ἀπο-  φάσεις χαὶ χαταφάσεις πρὸς ἀλλήλας, αἱ τοῦ δυνα-  τὸν  εἶναι καὶ μὴ δυνατόν, χαὶ ἐνδεχόμενον καὶ μὴ  ἐνδεχόμενον, καὶ περὶ τοῦ ἀδυνάτου τε καὶ ἀναγκα-  (ou*  ἔχει γὰρ ἀπορίας τινάς.  Εἰ γὰρ τῶν συμπλεκομένων αὗται ἀλλήλαις ἀντίχεινται  ἀντιφάσεις, ὅσαι χατὰ τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι τάτ-  *  105  :  His vero determinatis, considerandum est quemadmodum  se se habent negationes et affirmationes ad se invicem;  quae sunt de possibili esse et non possibili, et de con-  tingenti, et de impossibili, et necessario; habent enim  aliquas dubitationes.  Nam si eorum, quae corpplectuntur, illae sunt sibi invicem  oppositae contradictiones, quaecunque secundum esse  τονται, οἷον τοῦ εἶναι ἄνθρωπον ἀπόφασις τὸ μὴ  εἶναι ἄνθρωπον, οὐ τὸ εἶναι μιὴ ἄνθρωπον, καὶ τοῦ  εἶναι λευκὸν ἄνθρωπον, τὸ, p εἶναι λευκὸν ἄνθρω-  πον,  ἀλλ᾽ οὐ τὸ εἶναι μὴ λευχὸν ἄνθρωπον" εἰ γὰρ  — χατὰ παντὸς ἡ κατάφασις ἢ ἡ ἀπόφασις, τὸ ξύλον  ἔσται ἀληθὲς εἰπεῖν εἶναι μιὴ λευκὸν ἄνθρωπον εἰ δὲ  τοῦτο οὕτως, καὶ ὅσοις τὸ εἶναι μὴ προστίθεται, τὸ  αὐτὸ ποιήσει τὸ ἀντὶ τοῦ εἶναι λεγόμενον, οἷον τοῦ,  ἄνθρωπος βαδίζει, οὐ τὸ οὐχ ἄνθρωπος βαδίζει, ἀπό-  φάσις ἔσται, ἀλλὰ «0, οὐ βαδίζει ἄνθρωπος- οὐδὲν  dg  διαφέρει εἰπεῖν, ἄνθρωπον βαδίζειν, ἢ ἄνθρωπον  ζαλζοντα εἶναι. Ὥστε, εἰ οὕτως πανταχοῦ, καὶ τοῦ  υνατὸν εἶναι ἀπόφασις ἔσται τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι,  ἀλλ᾽  οὐ τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι.  Δοχεῖ δὲ τὸ αὐτὸ δύνασθαι χαὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι: πᾶν  do τὸ δυνατὸν τέμνεσθαι ἢ βαδίζειν, καὶ μὴ βα-  ίζειν xa μὴ τέμνεσϑαι δυνατόν: λόγος δέ, ὅτι ἅπαν  τὸ οὕτω δυνατὸν οὐχ ἀεὶ ἐνεργεῖ, ὥστε ὑπάρξει αὐτῷ  'χαὶ ἡ ἀπόφασις: δύναται γὰρ καὶ μὴ βαδίζειν τὸ  βαδιστικόν, καὶ μὴ ὁρᾶσθαι τὸ ὁρατόν. ᾿Αλλὰ μιὴν  ἀδύνατον χατὸὺ τοῦ αὐτοῦ ἀληθεύεσθαι τας ἄντι-  χειμένας φάσεις. Οὐχ ἄρα τοῦ δυνατὸν εἶναι ἀπό-  ασίς ἐστι τὸ, δυνατὸν μὴ εἶναι.  Συμβαίνει γὰρ ἐκ τούτων ἢ τὸ αὐτὸ φάναι xal ἀποφάναι  ἅμα κατὰ τοῦ αὐτοῦ, ἢ μὴ κατὰ τὸ εἶναι καὶ μὴ  εἶναι τὰ προστιθέμενα γίνεσθαι φάσεις καὶ ἀποφά-  σεις.  Εἰ οὖν ἐχεῖνο ἀδύνατον, τοῦτ᾽ ἂν εἴη αἱρετόν.  gj  ostquam determinatum est de enunciationi-  Sybus, quarum partibus aliud additur tam rema-  MZ'nente quam variata unitate, hic intendit de-  clarare quid accidat enunciationi, ex eo quod.  aliquid additur, non suis partibus, sed com-  positioni eius. Et circa hoc duo facit: primo, determinat de  E" Eest. x.  .  —  *Num. 7.  *Ed. c: et  sibili.  oppositione earum ; secundo, de consequentiis; ibi: Conse-  quentiae vero* etc. Circa primum duo facit: primo, proponit  quod intendit; secundo, exequitur; ibi: Nam si eorum * etc.  Proponit ergo quod iam perspiciendum est, quomodo se  pos-  i  habeant affirmationes et negationes enunciationum de *  possibili et non possibili etc. Et causam subdit: Habent enim  multas dubitationes speciales. - Sed antequam ulterius pro-  cedatur, quoniam de enunciationibus, quae modales vo-  cantur, sermo inchoatur, praelibandum est esse quasdam  modales enunciationes, et qui et quot sunt modi reddentes:  propositiones modales; et quid earum sit subiectum et  quid praedicatum ; et quid sit ipsa enunciatio modalis ;  quisque sit ordo earum ad praecedentes; et quae necessi-  tas sit specialem faciendi tractatum de his.  Ὶ  2.  Quia ergo possumus dupliciter de rebus loqui;  uno modo, componendo rem unam cum alia, alio modo,  compositionem factam declarando qualis sit, insurgunt  duo enunciationum genera; quaedam scilicet enunciantes  Opp. D. Tgowaz T. I.  »  et  non esse disponuntur, ut eius quae est, esse homi-  nem, negatio est, non esse hominem, non autem ea  quae  est, esse non hominem: et eius, quae est, esse  album hominem, ea quae est, non esse album hominem,  sed non ea quae est, esse non album hominem (5i énim  de  omni aut affirmatio aut negatio est, lignum erit  verum dicere esse non album hominem): quod si hoc  modo et in quibuscunque esse non additur, idem fa-  ciet quod pro esse dicitur; ut eius, quae est, homo  ambulat, non haec, ambulat non homo, negatio erit, sed  haec, non ambulat homo. Nihil enim differt dicere ho-  minem ambulare, vel hominem ambulantem esse. Qua-  're si hoc modo ubique, et eius, quae est, possibile esse,  negatio erit possibile non esse, sed non ea quae est, non  possibile esse.  Videtur autem idem posse et esse et non esse. Omne enim  quod est possibile dividi, vel ambulare, et non ambu-  lare, et non dividi possibile est. Ratio autem est, quo-  niam omne quod sic possibile est, non semper in actu  est; quare inerit ipsi etiam negatio: potest enim et non  ambulare quod est ambulativum, et non videri quod est  visibile. At vero impossibile est de eodem oppositas veras  esse  affirmationes et negationes. Non igitur eius quae  est, possibile esse, negatio est haec, possibile non esse.  Contingit autem ex his, aut idem affirmare et negare simul  de eodem, aut non secundum esse vel non esse, quae  opponuntur, fieri affirmationes et negationes. Si ergo  illud impossibile est, hoc erit magis eligendum.  aliquid inesse vel non inesse alteri, et hae vocantur de  inesse, de quibus superius habitus est sermo; quaedam  vero enunciantes modum compositionis praedicati cum  subiecto, et hae vocantur modales, a principaliori parte  sua, modo scilicet. Cum enim dicitur, Socratem currere est  possibile, non enunciatur cursus de Socrate, sed qualis sit  compositio cursus cum Socrate ἢ, scilicet possibilis. Signan-  ter autem dixi modum compositionis, quoniam modus in  enunciatione positus duplex est. Quidam enim determinat  verbum, vel ratione significati ipsius verbi, ut Socrates  currit velociter , vel ratione temporis consignificati , ut  Socrates currit hodie; quidam autem determinat composi-  tionem ipsam praedicati cum subiecto; sicut cum dicitur,  Socratem. currere est possibile. In illis namque determinatur  qualis cursus insit Socrati, vel quando; in hac autem, qualis  sit coniunctio cursus cum Socrate. Modi ergo non illi qui  rem verbi, sed qui compositionem determinant, modales  enunciationes reddunt, eo quod compositio veluti forma  totius totam enunciationem continet.  3. Sunt autem huiusmodi modi quatuor proprie lo-  quendo, scilicet possibile et impossibile, necessarium et  contingens.-Verum namque et falsum, licet supra compo-  sitionem cadant cum dicitur, Socratem currere est uerum, vel  hominem. esse quadrupedem est. falsum , attamen modificare  14 *  *  *  Cap. xit.  Ed. c: de So-  crate.  106  *  Ed. c et 1526.  promitur.  PERI HERMENEIAS LIB. II  facit: primo, movendo quaestionem arguit ad partes; se-  proprie non videntur compositionem ipsam. Quia modi-  ficari proprie dicitur al'quid, quanlo redditur aliuale, non  quando fit secundum suam substantiam. Compositio au-  tem quando dicitur vera, non aliqualis propon'tur *, sed  quod est: nihil enim aliud est dicere, Socratzm currere. est  erum, quam quod compos:tio cursus cum Socrate est. Et  similiter  quando  est  falsa,  nihil aliud dicitur, quam  quod non est: nam nihil aliud est dicere, Socratzm cur-  rere est falsum, quam quod compositio cursus cum Socrate  non  est. Quando vero compositio dicitur possibilis aut  contingens, iam non ipsam esse, sed ipsam al'qualem  esse  dicimus: cum s'quidem dicitur, Socratzm currere est  possibile, non substantificamus compositionem cursus cum  Socrate, sed qual'ficamus, asserentes illam esse possibilem.  Unde Aristoteles hic modos proponens, veri et falsi  nullo modo meminit, licet infra verum et non verum in-  ferat, propter causam ibi assignandam.  4. Et quia enunciatio modalis duas in se continet com-  positiones, alteram inter partes dicti, alteram inter di-  ctum et modum, intelligendum est eam compositionem  modificari, idest, quae est inter partes dicti, non eam quae  est  inter modum et dictum. Quod sic perpendi potest.  Huius enunciat'on's modalis, Socratzm esse album est. possi-  bile, duae sunt partes ; altera est, Socratzm esse album, altera  est, possibile. Prima dictum vocatur, eo.quod est id quod  dicitur per eius indicativam, scilicet, Socrates est a!bus: qui  enim profert hanc, Socratzs est albus, nihil aliud dicit nisi  Socratem esse album: secunda vocatur modus, eo quod  modi adiectio est. Prima compositionem quandam in se  continet ex Socrate et albo; secunda pars primae opposita,  compos'tionem aliquam sonat ex dicti compos:tione et  modo. Prima rursus pars, licet omnia habeat propria, sub-  iectum scilicet, et praedicatum, copulam et compositio-  nem, tota tamen subiectum est modalis enunciationis; se-  cunda autem est praedicatum. Dicti ergo compositio su-  biicitur et modificatur in enunciatione modali. Qui enim  dicit, Socratem esse album est possibile, non significat qualis  est  se,  coniunctio possibilitatis cum hoc dicto, Socrat»m esse  album, sed insinuat qualis sit compositio partium dicti  inter  scilicet  albi  cum Socrate, scilicet quod est  compositio possibilis. Non dicit igitur enunciatio modalis  aliquid inesse, vel non inesse, sed dicti potius modum  enunciat. Nec proprie componit secundum significatum,  quia compositionis non est compositio, sed rerum com-  positioni modum apponit. Unde nihil aliud est enuncia-  tio modalis, quam enunciatio dicti modificativa.  5. Nec propterea censenda est enunciatio plures mo-  dalis, quia omnia duplicata habeat: quoniam unum mo-  dum de unica compositione enunciat, licet illius compo-  sitionis plures sint partes. Plura enim illa ad dicti com-  positionem concurrentia, veluti plura ex quibus fit unum  subiectum concurrunt, de quibus dictum est supra quod  enunciationis unitatem non impediunt. Sicut nec cum  dicitur,  domus est: alba, est enunciatio multiplex, licet  domus ex multis consurgat partibus.  6. Merito autem est, post enunciationes de inesse, de  modalibus tractandum, quia partes naturaliter sunt toto  priores, et cognitio totius ex partium cognitione dependet;  et specialis sermo de his est habendus, quia proprias habet  difficultates. Notavit quoque Aristoteles in textu multa.  Horum ordinem scilicet, cum dixit: His vero determinatis etc.  modos qui et quot sunt, cum eos expressit et inseruit;  variationem eiusdem modi, per affirmationem et negatio-  nem, cum dixit: Possibile et non possibile, contingens et  non  conlingens; necessitatem cum addidit: Habent enim  multas dubitationzs proprias etc.  7. Deinde cum dicit: Nam si eorum etc., exequitur  tractatum de oppositione modalium, Et circa hoc duo  cundo, determinat veritatem ; ibi: Contingit autzm * etc. Est  autem dubitatio: an in enunciationibus modalibus fiat con-  tradictio negatione apposita ad verbum dicti, quod dicit  rem; an non, sed potius negatione apposita ad modum qui  qualificat. Et primo, arguit ad partem affirmativam, quod  scilicet addenda sit negatio ad verbum ; secundo, ad partem  negativam, quod non apponenda sit negatio ipsi verbo;  ibi: Vid»tur autzm * etc.  8. Intendit ergo primo tale argumentum; si comple-  xorum contradictiones attenduntur penes esse et non esse  (ut patet inductive in enunciationibus substantivis de se-  cundo adiacente et de tertio, et in adiectivis), contradictio-  nesque omnium hoc modo sumendae sunt, contradictoria  huius, possibile esse, erit, possibile mon esse, et non illa, non  possibile esse. Et consequenter apponenda est negatio ver-  bo, ad sumendam oppositionem in modalibus. Patet con-  sequentia, quia cum dicitur, possibile esse, et, possibile  non esse, negatio cadit supra esse. Unde dicit: Nam si  eorum, qua» complectuntur, idest complexorum, illae sibi in-  vicom. sunt oppositae contradictionzs, quae secundum esse vel  non esse disponuntur, idest in quarum una affirmatur esse,  et in altera negatur.  9.  Et subdit inductionem, inchoans. a secundo adia-  cente: ut, eius enunciationis quae est, esse hominem, idest,  bomo est, negatio est, non esse hominem, ubi verbum ne-  gatur, idest, bomo non est; et non est eius negatio ea quae  est, esse non hominem, idest, non bomo est: haec enim  non  est  quae  negativa, sed affrmativa de subiecto infinito,  simul est vera cum illa prima, scilicet, homo est.  ro. Deinde prosequitur inductionem in substantivis de  tertio adiacente: ut, eius quae est, esse album hominem,  idest, ut, illius enunciationis, homo est albus, negatio  est, non esse album hominem, ubi verbum negatur, idest,  homo non est albus; et non est negatio illius ea, quae  est, esse;non album hominem, idest, homo est non al-  bus. Haec enim non est. negativa, sed affirmativa de prae-  dicato infinito. - Et quia istae duae affirmativae de prae-  dicato finito et infinito non possunt de eodem verificari,  propterea quia sunt de praedicatis oppositis, posset ali-  quis credere quod sint contradictoriae; et ideo ad hunc  errorem tollendum interponit rationem probantem quod  hae duae non sunt contradictoriae. Est autem ratio ta-  lis.  Contradictoriorum talis est natura quod de omnibus  aut dictio, idest affirmatio aut negatio verificatur. Inter  contradictoria siquidem nullum potest inveniri medium;  sed hae duae enunciationes, scilicet, est bomo albus, et,  est bomo mon albus, sunt contradictoriae per se; ergo sunt  talis naturae quod de omnibus altera verificatur. Et sic,  cum de ligno sit falsum dicere, est homo albus, erit  verum dicere de eo, scilicet ligno, esse non album ho-  m'nem, idest, lignum est homo non albus. Quod est ma-  nifeste falsum: lignum enim neque est homo albus, neque  est  homo non albus. Restat ergo ex quo utraque est  simul falsa de eodem, quod non sit inter eas contradictio:  Sed contradictio fit quando negatio apponitur verbo.  1r.  Deinde prosequitur inductionem in enunciatio-  nibus adiectivi verbi, dicens: Quod si boc modo, scilicet  supradicto, accipitur contradictio , et. im   quantiscunque  enuncialionibus esse non ponitur explicite, idem faciet! quo-  ad oppositionem sumendam, id quod pro esse ;dicitur (id-  est  verbum adiectivum, quod locum ipsius esse tenet,  pro quanto, propter eius veritatem in se inclusam, copu-  lae officium facit), ut eius enunciationis quae est, bomo  ambulat, negatio est, non ea quae dicit, mom bomo ambu-  lat (haec enim est affirmativa de subiecto infinito), sed  negatio illius est, bomo non ambulat ; sicut et in illis. de  verbo substantivo, negatio verbo addenda erat. Nihil enim  *  *  Num. 14.  Num. 13.  CAP. XII, LECT. VIII  differt dicere verbo adiectivo, homo ambulat, vel substan-  tivo, homo est ambulans.  12. Deinde ponit secundam partem inductionis dicens:  Et si boc modo in omnibus sumenda est contradictio, sci-  licet; apponendo negationem ad esse, concluditur quod  et  eius enunciationis, quae dicit, possibile esse, negatio  est, possibile non esse, et non illa quae dicit, non possi-  bile esse. Patet conclusionis sequela: quia in illa, possibile  non esse, negatio apponitur verbo; in ista autem non.  Dixit  autem in principio huius rationis: Eorum quae  complectuntur , idest complexorum, contradictiones fiunt  secundum esse et non esse, ad differentiam incomple-  xorum quorum oppositio non fit negatione dicente mon  107  non semper actu est, sequitur quod sit possibile non esse.  Quod enim non semper est, potest non esse. Bene ergo in-  tulit Aristoteles ex his duobus: Quare inerit 'etiam negatio  possibilis et non solum affirmatio; potest igitur et non. am-  bulare, quod est ambulabile, et non. videri, quod est visibile.  Maior vero subiungitur, cum ait: 4t vero impossi-  bile est. de eodem. veras esse contradictiones. Infertur quo-  que ultimo conclusio: Nom est igitur ista (scilicet, possi-  bile non esse) negatio ilius, quae dicit, possibile esse:  quia sunt simul verae de eodem. - Caveto autem ne ex isto  textu putes possibile, ut est modus, debere semper accipi  pro possibili ad utrumlibet: quoniam hoc infra declara-  bitur esse falsum; sed considera quod satis fuit inten-  esse,  sed ipsi incomplexo apposita, ut, homo, et, non bomo,  legit, et, non legit.  153.  Deinde cum dicit: Videtur autem. idem. etc., arguit  ad quaestionis partem negativam (scilicet quod ad sumen-  dam contradictionem in modalibus non addenda est ne-  gatio verbo), tali ratione. Impossibile est duas contradi-  ctorias esse simul veras de eodem; sed supradictae, scili-  cet, possibile esse, et, possibile non esse, simul verificantur  de eodem; ergo istae non sunt contradictoriae: igitur con-  tradictio modalium non attenditur penes verbi negatio-  nem. Huius rationis primo ponitur in littera minor cum  sua probatione; secundo maior; tertio conclusio.  Minor quidem cum dicit: Videtur autem. idem. possibile  esse, el, non possibile esse. Sicut verbi gratia, omne quod est  possibile dividi est etiam possibile non dividi, et quod est  possibile ambulare est etiam possibile non ambulare. Ra-  tio autem. huius minoris est, quoniam omne quod sic pos-  sibile est (sicut, scilicet, est possibile ambulare et dividi),  non semper actu esi: non enim semper actualiter ambulat,  qui ambulare potest; nec semper actu dividitur, quod  dividi potest. Quare inerit etiam negatio possibilis, idest, ergo  non solum possibilis est affirmatio, sed etiam negatio  eiusdem. - Adverte quod quia possibile est multiplex, ut  infra dicetur, ideo notanter Aristoteles addidit ly sic, as-  sumens, quod sic possibile est, nom semper actu est. Non  enim de omni possibili verum est dicere quod non semper  UTE.  TNT  ΞΜ  D  —  »w  actu  est, sed de aliquo, eo scilicet quod est sic * possi-  bile, quemadmodum ambulare et dividi. Nota ulterius  quod quia * tale possibile habet duas conditiones, scilicet  quod potest actu esse et quod non semper actu est, se-  quitur necessario quod de eo simul est verum dicere,  possibile esse, et, non esse. Ex eo enim quod potest actu  esse, sequitur quod sit possibile esse; ex eo vero quod  denti declarare quod in modalibus non sumitur contra-  dictio ex verbi negatione, afferre instantiam in una mo-  dali, quae continetur sub modalibus de possibili.  14. Deinde cum dicit: Contingit autem unum ex bis εἴς.»  determinat veritatem huius dubitationis. Et quia duo  petebat, scilicet, an contradictio modalium ex negatione  verbi fiat an non, et, an potius ex negatione modi; ideo  primo, determinat veritatem primae petitionis, quod sci-  licet contradictio harum non fit negatione verbi; secundo,  determinat veritatem secundae petitionis, quod scilicet fiat  modalium contradictio ex negatione modi; ibi: Est ergo  negatio * etc. - Dicit ergo quod propter supradictas rationes  evenit unum ex his duobus, quae conclusimus determi-  nare, aut idem ipsum, idest, unum et idem dicere, id-  est affirmare et negare simul de eodem: idest, aut quod duo  contradictoria simul verificantur de eodem, ut prima ratio  conclusit; aut affirmationes vel negationes modalium, quae  opponuntur contradictorie, fieri nom secundum. esse vel non  6556, idest, aut contradictio modalium non fiat ex nega-  tione verbi, ut secunda ratio conclusit. Si ergo illud est  impossibile, scilicet quod duo contradictoria possunt simul  esse  vera de eodem, boc, scilicet quod contradictio mo-  dalium non fiat secundum verbi negationem, erit magis  eligendum. Impossibilia enim semper vitanda sunt. Ex ipso  autem modo loquendi innuit quod utrique earum aliquid  obstat.  Sed quia primo obstat impossibilitas quae acce-  ptari non potest, secundo autem nihil aliud obstat nisi  quod negatio supra enunciationis copulam cadere debet,  si negativa fieri debet enunciatio, et hoc aliter fieri po-  test  quam negando dicti verbum, ut infra declarabitur;  ideo hoc secundum, scilicet quod contradictio modalium  non fiat secundum negationem verbi, eligendum est: pri-  mum vero est omnino abiiciendum.  *  Lect. seq.  108  PERI HERMENEIAS LIB. II  LECTIO NONA  (Canp.. CargrANr lect. vi)  DE NEGATIONE APPONENDA NON VERBO SED MODIS IN CONTRADICTIONIBUS  PROPOSITIONUM MODALIUM  .  '  Ἔστιν ἄρα ἀπόφασις τοῦ δυνατὸν εἶναι τὸ μὴ δυνατὸν  εἶναι.  Ὁ  χαὶ  δ᾽ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ ἐνδεχόμενον  εἶναι" καὶ 13e τούτου ἀπόφασις τὸ μὴ ἐνδεχόμενον  εἶναι,  ἐπὶ  τῶν  ἄλλων  δὲ  ὁμοιοτρόπως, οἷον  ἀναγκαίου τε καὶ ἀδυνάτου.  Γίνεται γάρ, ὥσπερ ἐπ᾽ ἐκείνων τὸ εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι  προσθέσεις,) τὰ δ᾽ ὑποχείμενα πράγματα, τὸ  μὲν  λευχόν, τὸ δὲ ἄνθρωπος: οὕτως ἐνταῦθα τὸ μὲν εἶναι  xai μὴ εἶναι, ὡς ὑποχείμενον γίνεται, τὸ δὲ δύνα-  σθαι καὶ τὸ ἐνδέχεσθαι, προσθέσεις διορίζουσαι, ὥσπερ  ἐπ᾽  ἐχείνων τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, τὸ ἀληθὲς xa τὸ  ψεῦδος, ὁμοίως αὖται ἐπὶ τοῦ εἶναι δυνατὸν χαὶ εἶναι  οὐ δυνατόν.  Τοῦ δὲ δυνατὸν μὴ εἶναι ἀπόφασις οὐ τὸ οὐ δυνατὸν  εἶναι, ἀλλὰ τὸ οὐ δυνατὸν μὴ εἶναι, καὶ τοῦ δυνατὸν  εἶναι οὐ τὸ δυνατὸν  μὴ εἶναι, ἀλλὰ τὸ  μιὴ δυνατὸν  εἶναι. Διὸ καὶ Hs Pp μὰ ἂν δόξειαν ἀλλήλαις αἱ τοῦ  δυνατὸν εἶναι χαὶ δυνατὸν μὴ εἶναι’ τὸ γὰρ αὐτὸ δυ-  νατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι" οὐ γὰρ ἀντιφάσεις ἀλλήλων  αἱ τοιαῦται, τὸ δυνατὸν εἶναι καὶ δυνατὸν μὴ εἶναι"  * Est ergo negatio eius quae est, possibile esse, ea quae est ' Seq. cap. xir.  non possibile esse. Eadem quoque ratio est et in eo  quod est contingens esse: etenim negatio eius est, non  contingens esse; et in aliis quoque simili modo, ut in  necessario et impossibili.  Fiunt enim quemadmodum in illis, esse et non esse, appo-  sitiones, subiectae vero res, hoc quidem album, illud  vero homo: eodem quoque modo hoc in loco, esse qui-  dem et non esse, ut subiectum fit, posse vero et con-  üngere appositiones sunt, determinantes (quemadmo-  dum in illis esse et non esse) veritatem et falsitatem,  similiter hae in eo quod est, esse possibile et esse non  possibile.  Eius vero, quae est, possibile non esse, negatio est non ea  quae est, non esse, sed ea quae est, non possibile; et  eius quae est, possibile esse, non ea quae est, possi-  bile  non  esse,  sed ea quae est, non possibile esse.  Quare et sequi sese invicem videbuntur, possibile esse  et  possibile non esse. Idem enim possibile esse et non  esse.  ἀλλὰ τὸ δυνατὸν εἶναι χαὶ μὴ δυνατὸν εἶναι οὐδέ-  ποτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἅμα ἀληθεύονται" ἀντίκεινται  Te, οὐδέ γε τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι χαὶ οὐ δυνατὸν  pen εἶναι οὐδέποτε ἅμα ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἀληθεύονται.  Ὁμοίως δὲ xài τοῦ ἀναγκαῖον εἶναι ἀπόφασις οὐ τὸ  ἀναγκαῖον μὴ εἶναι, ἀλλὰ τὸ μὴ ἀναγκαῖον εἶναι"  τοῦ δὲ ἀναγχαῖον μὴ εἶναι, τὸ per ἀναγκαῖον μὴ εἶναι.  Καὶ τοῦ al θελα εἶναι οὐ τὸ ἀδύνατον μὴ εἶναι,  ἀλλὰ τὸ μὴ ἀδύνατον εἶναι: τοῦ δὲ ἀδύνατον μὴ εἶναι  τὸ οὐκ ἀδύνατον μὴ εἶναί.  Καὶ καθόλου 3£, ὥσπερ εἴρηται, τὸ μὲν εἶναι καὶ μὴ  εἶναι δεῖ τιθέναι, ὡς τὰ ὑποκείμενα, κατάφασιν δὲ  Non enim contradictiones sunt sibi invicem hu-  iusmodi, possibile esse et possibile non esse; sed pos-  sibile esse et non possibile esse, nunquam simul sunt  in eodem verae sunt: opponuntur enim : neque ea quae .  est, possibile non esse et non possibile non esse, nun-  quam simul in eodem verae sunt. Similiter autem et  eius. quae est, necessarium est, negatio non est quae  est, necessarium non esse, sed ea quae est, non ne-  cessarium esse; eius vero quae est, necessarium non  esse, ea quae est, non necessarium non esse. Et eius  quae est, impossibile esse, non ea quae est, impossibile  non esse, sed haec, non impossibile esse; eius vero  quae est, impossibile non esse, ea quae est, non im-  possibile non esse.  A  Universaliter vero, quemadmodum dictum est, esse quidam  et  xal  ἀπόφασιν ταῦτα ποιοῦντα πρὸς τὸ εἶναι καὶ μὴ  εἶναι συντάττειν. Καὶ ταύτας οἴεσθαι χρὴ εἶναι τὰς  ἀντικειμένας  φάσεις" δυνατόν, οὐ δυνατόν" ἐνδεχό-  μενον;  οὐχ ἐνδεχόμενον: ἀδύνατον, οὐχ ἀδύνατον,  ἀναγκαῖον, οὐχ ἀναγκαῖον" ἀληθές, οὐχ ἀληθές.  qpeterminat ubi ponenda sit negatio ad assumen-  ΞΔ  dam modalium contradictionem. Et circa hoc  (ἡ  [quatuor facit: primo, determinat veritatem  I. summarie; secundo, assignat determinatae ve-  ritatis rationem, quae dicitur rationi ad oppo-  *  *  *  *  Num. seq.  Num. 4.  Num. 5.  Ed. c: et verba  non addenda in  ea  declar.  situm inductae; ibi: Fiunt enim * etc.; tertio, explanat eam-  dem veritatem in omnibus modalibus; ibi: Eius vero * etc.;  quarto, universalem regulam concludit; ibi: Universaliter  vero * etc. Quia igitur negatio aut verbo aut modo appo-  nenda est, et quod verbo non addenda est *, declaratum  est per locum a divisione; concludendo determinat: Es!  ergo negatio eius quae est possibile esse, ea quae est non pos-  sibile esse, in qua negatur modus. Et eadem est ratio in  enunciationibus de contingenti. Huius enim, quae est,  contingens esse, negatio est, non contingens esse. Et in  alis, scilicet de mecesse et impossibile idem est iudicium.  2.  liones  Deinde  etc.,  cum  subdit  dicit:  Fiust  enim in illis apposi-  huius veritatis rationem talem. Ad  sumendam contradictionem inter aliquas enunciationes  et  non esse oportet ponere quemadmodum subiecta ,  negationem vero et affirmationem haec facientem, ad  esse  non esse apponere. Et has oportet putare esse  oppositas dictiones: possibile non possibile; contingens  non  contingens; impossibile non impossibile; necessa-  rium non necessarium; verum non verum.  oportet ponere negationem super appositione, idest con-  iunctione praedicati cum subiecto; sed in modalibus ap-  positiones sunt modi; ergo in modalibus negatio ap-  ponenda est modo, ut fiat contradictio. Huius rationis,  maiore subintellecta, minor ponitur in littera per se-  cundam similitudinem ad illas de inesse. Et dicitur quod  quemadmodum in illis enunciationibus de imesse appo-  sitiones,  idest praedicationes, sunt esse et non esse,  idest verba significativa esse vel non esse (verbum enim  semper est nota eorum quae de altero praedicantur), sub-  iective vero appositionibus res sunt, quibus esse vel non  esse  apponitur, ut album, cum dicitur, album est, vel  homo, cum dicitur, homo est; eodem modo hoc in loco  in modalibus accidit: esse quidem subiectum fit, idest di-  ctum  sunt.  significans esse vel non esse subiecti locum tenet ;  contingere vero et posse oppositiones, idest modi, praedicatio-  nes  Et quemadmodum in illis de inesse penes esse  et non esse veritatem vel falsitatem determinavimus, ita  in istis modalibus penes modos. Hoc est enim quod sub-  CAP. XII, LECT. IX  dit, determinantes, scilicet, fiunt ipsi modi veritatem, quem-  admodum in illis esse et non esse, eam * determinat.  109  negatio, possibile non esse, sit illa, non possibile non  esse:  :  Mu praeced.  —  3. Et sic patet responsio ad argumentum in opposi-  tum primo adductum *, concludens quod negatio verbo  apponenda sit, sicut illis de inesse. Dicitur enim quod cum  modalis enunciet modum de dicto sicut enunciatio de  inesse, esse vel esse tale, puta esse album de subiecto,  eumdem locum tenet modus hic, quem ibi verbum; et  consequenter super idem proportionaliter cadit negatio  hic et ibi. Eadem enim, ut dictum est, proportio est modi  ad dictum, quae est verbi ad subiectum. - Rursus cum ve-  ritas et falsitas afhrmationem et negationem sequantur,  penes idem. attendenda est affirmatio vel negatio enun-  ciationis, et veritas vel falsitas eiusdem. Sicut autem in  enunciationibus de igesse veritas vel falsitas esse vel non  esse consequitur, ita in modalibus modum. Illa namque  modalis est vera quae sic modificat dictum sicut dicti  compositio patitur, sicut illa de imesse est vera, quae sic  significat esse sicut est. Est ergo negatio modo hic ap-  ponenda, sicut ibi verbo, cum sit eadem utriusque vis  quoad veritatem et falsitatem enunciationis.  7 Adverte quod modos, appositiones, idest, praedica-  tiones vocavit, sicut esse in illis de inesse, intelligens per  modum totum praedicatum enunciationis modalis, puta,  est possibile. In cuius signum modos ipsos verbaliter pro-  tulit dicens: Contingere vero et posse appositiones sunt. Con-  tingit enim et potest, totum praedicatum modalis continent.  4. Deinde cum dicit: Eius vero quod est possibile est  non esse etc. , explanat determinatam veritatem in omnibus  modalibus, scilicet de possibili, et necessario, et impossi-  bili. Contingens convertitur cum possibili. Et quia qui-  libet modus facit duas modales affirmativas, alteram ha-  bentem dictum affirmatum *, et alteram habentem dictum  negatum; ideo explanat in singulis modis quae cuiusque  affirmationis negatio sit. Et primo in illis de possibili. Et  quia primae affirmativae de possibili (quae scilicet habet  dictum affirmatum) scilicet possibile esse, negatio assi-  gnata fuit, non possibile esse; ideo ad reliquam affirmati-  vam de possibili transiens ait: Eius vero, quae est possi-  bile non esse (ubi dictum negatur) megatio est mom possi-  bile non esse. Et hoc consequenter probat per hoc quod  contradictoria huius, possibile non esse, aut est, possi-  bile esse, aut illa, quam diximus, scilicet, non possibile  non esse. Sed illa, scilicet, possibile esse, non est eius  contradictoria. Non enim sunt sibi invicem contradicentes,  possibile esse, et, possibile non esse, quia possunt simul esse  verae. Unde et sequi sese invicem putabuntur: quoniam,  ut supra dictum fuit, idem est - possibile esse, et - non  esse, et consequenter sicut ad, posse esse, sequitur, posse  non esse, ita e contra ad, posse non esse, sequitur, posse  esse.  Sed contradictoria illius, possibile esse, quae non  potest simul esse vera est, non possibile esse: hae enim,  ut dictum est, opponuntur. Remanet ergo quod huius  neret.  hae namque simul nunquam sunt verae vel falsae.  Dixit quod possibile esse et non esse sequi se invicem puta-  buntur, et non dixit quod se invicem consequuntur: quia  secundum veritatem universaliter non sequuntur se, sed  particulariter tantum, ut infra dicetur; propter quod pu-  tabitur quod simpliciter se invicem sequantur. Deinde de-  carat hoc idem in illis de necessario. Et primo, in affir-  mativa habente dictum affirmatum, dicens: Similiter eius  quae est, necessarium. esse, megatio non est ea, quae dicit  necessarium. mon esse, ubi modus non negatur, sed ea quae  est, non necessarium. esse. Deinde subdit de affirmativa de  necessario habente dictum negatum, et ait: Eius vero, quae  est,  necessarium. mom esse, megatio est ea, quae dicit, mon  necessarium.  mon.  esse.  Deinde transit ad illas de impossi-  bili, eumdem ordinem servans, et inquit: Et eius, quae  dicit, impossibile esse, negatio non est ea quae dicit, impossi-  bile non esse, sed, non impossibile esse: ubi idm modus ne-  gatur. Alterius vero afhrmativae, quae est, impossibile non  es$e,  negatio est ea quae dicit, won impossibile non esse. Et  sic semper modo negatio addenda cst.  5. Deinde cum dicit: Unmiversaliter vero etc., concludit  regulam universalem dicens quod, quemadmodum dictum  est, dicta importantia esse et non esse oportet ponere in  modalibus ut subiecta, negationem vero et affirmationem  hoc, idest contradictionis oppositionem, facientem, opor-  tet apponere tantummodo ad suum eumdem modum, non  ad diversos modos. Debet namque illemet modus negari,  qui prius affirmabatur, si contradictio esse debet. Et exem-  plariter: explanans quomodo hoc fiat, subdit: Et oportet  putare bas esse oppositas dictiones, idest affirmationes et  negationes in modalibus, possibile et non possibile, contin-  gens et mon contingens. Item cum dixit negationem alio  tantum modo ad modum apponi debere, non exclusit  modi copulam, sed dictum. Hoc enim est singulare in  modalibus quod eamdem oppositionem facit, negatio mo-  do addita, et eius verbo. Contradictorie enim opponitur  huic, possibile est esse, non solum illa, non possibile est  esse, sed ista, possibile non est esse. Meminit autem  modi potius, et propter hoc quod nunc diximus, ut sci-  licet insinuaret quod negatio verbo modi postposita, modo  autem praeposita, idem facit ac si modali verbo prae-  poneretur, et quia, cum modo numquam caret modalis  enunciatio, semper negatio supra modum poni potest.  Non autem sic de eius verbo: verbo enim modi carere  contingit modalem, ut cum dicitur, Socrates currit necessa-  rio; et ideo semper verbo negatio aptari potest. - Quod  autem in fine addidit, verum et non verum, insinuat, prae-  ter  quatuor praedictos modos, alios inveniri, qui etiam  compositionem enunciationis determinant, puta, verum et  non verum, falsum et non falsum: quos tamen inter  modos supra non posuit, quia, ut declaratum fuit, non  proprie modificant.  PERI HERMENEIAS LIB. II  LECTIO DECIMA  (Canp. CareTANI lect. vir)  DE PROPOSITIONUM MODALIUM CONSEQUENTIIS  Καὶ αἱ ἀκολουθήσεις δὲ κατὰ λόγον γίνονται οὕτω τι-  θεμένοις:  τῷ μὲν γὰρ δυνατὸν εἶναι τὸ ἐνδέχεσθαι  εἶναι, καὶ τοῦτο ἐχείνῳ ἀντιστρέφει,  καὶ τὸ μὴ ἀδύ-  νατον εἶναι χαὶ τὸ Un ἀναγκαῖον εἰναι" τῷ δὲ δυ-  νατὸν μὴ εἶναι χαὶ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι τὸ μὴ ἀναγ-  καῖον μὴ εἶναι καὶ τὸ οὐκ ἀδύνατον μὴ εἶναι, τῷ δὲ  μὴ δυνατὸν εἶναι καὶ y ἐνδεχόμενον εἶναι τὸ ἀναγ-  χαῖον νὴ Ξἶναι xa τὸ ἀδύνατον εἰναι; τῷ δὲ μὴ δυ-  γατὸν  μὴ εἶναι, xal μὴ ἐνδεχόμενον [um εἰναι τὸ  ἀναγκαῖον εἶναι καὶ τὸ ἀδύνατον μὴ εἶναι. Θεω-  ρείσθω δὲ ἐκ ἧς ὑπογραφῆς ὡς λέγομεν,  LN  ΄  δυνατὸν εἶναι,  ἐνδεχόμενον εἶναι;  3  ͵  3  οὐκ ἀδύνατον εἶναι,  οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι;  δυνατὸν μὴ εἶναι,  ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι;  οὐχ  αδυνατον μὴ εἰναι»  οὐχ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι,  οὐ δυνατὸν εἶναι.  οὐκ ἐνδεχόμενον εἶναι.  ἀδύνατον εἶναι.  ἀναγκαῖον μὴ εἶναι.  οὐ δυνατὸν μὴ εἶναι.  οὐχ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι.  ἀδύνατον Un εἶναι.  ἀναγκαῖον εἰναι.  *  Consequentiae vero secundum rationem fiunt cum ita 'Cap.xm.  ponuntur illam enim quae est, possibile esse, sequitur  illa quae est, contingit esse, et haec illi convertitur, et,  non  impossibile esse et non necessarium esse; illam  vero  non  quae est, possibile non esse, et, contingens non  esse, ea quae est, non necesse non esse, et, non impos-  sibile  esse:  illam autem quae est, non possibile  esse, et, non contingens esse, ea quae est, necessarium  non  esse, et impossibile esse: illam vero quae est, non  possibile non esse, et, non contingens non esse, ea quae  est, necesse est esse, et, impossibile non esse. Conside-  retur autem ex subscriptione quemadmodum dicimus:  Possibile est esse,  Contingens est esse,  Non impossibile est esse,  Non necessarium est esse,  Possibile est non esse,  Contingens est non esse,  Non impossibile est non esse,  Non possibile est esse.  Non contingens est esse.  Impossibile est esse.  Necessarium est non esse.  Non possibile est non esse.  Non contingens est non esse.  Impossibile est non esse.  Non necessarium est non esse, Necessarium est esse.  Τὸ  μὲν οὖν ἀδύνατον καὶ οὐκ ἀδύνατον τῷ ἐνδεχομένῳ  χαὶ δυνατῷ καὶ οὐχ ἐνδεχομένῳ καὶ μὴ δυνατῷ ἀχο-  λουθεῖ μὲν ἀντιφατικῶς, ἀντεστραμμένως δέ: τῷ μὲν  γὰρ δυνατὸν εἶναι ἡ ἀπόφασις τοῦ ἀδυνάτου ἀκο-  λουθεῖ, τῇ δὲ ἀποφάσει ἡ κατάφασις. Τῷ γὰρ οὐ  δυνατὸν εἶναι τὸ ἀδύνατον εἶναι: κατάφασις γὰρ τὸ  ἀδύνατον εἶναι, τὸ δ᾽ οὐκ ἀδύνατον εἶναι ἀπόφασις.  δ"  δ᾽ ἀναγκαῖον πῶς, ὀπτέον. Φανερὸν δὴ ὅτι οὐχ οὕ-  ,  ε:ὰ  e  H  ,  τως  σεις  γάρ  ,  ἔχει, ἀλλ᾽  χωρίς"  ἐστιν  »  αἱ  ,  ἐναντίαι ἕπονται" αἱ δ᾽ ἀντιφά- -  kJ  ἀπόφασις τοῦ ἀνάγχη μὴ εἶναι τὸ οὐχ  ἀνάγκη εἶναι: ἐνδέχεται γὰρ ἀληθεύεσθαι ἐπὶ τοῦ  M] -  5  ,  ,  ὁ  Ζ  »  IB  ,  ,  5  αὐτοῦ ἀμφοτέρας" τὸ qup ἀναγκαῖον μη εἶναι οὐχ  ἀναγκαῖον εἶναι.  ὅτι  Αἴτιον δὲ τοῦ μὴ ἀκολουθεῖν τὸ ἀναγκαῖον ὁμοίως τοῖς  ἑτέροις,  ἐναντίως τὸ ἀδύνατον τῷ ἀναγκαίῳ  ἀποδίδοται, τὸ αὐτὸ δυνάμενον. Εἰ γὰρ ἀδύνατον  εἶναι, ἀναγκαῖον τοῦτο οὐχ εἶναι, ἀλλὰ μὴ εἶναι"  εἰ δὲ ἀδύνατον μὴ εἶναι, τοῦτο ἀνάγχη εἶναι: ὥστε  εἰ  ἐχεῖνα ὁμοίως τῷ δυνατῷ καὶ μή, ταῦτα ἐξ ἐναν-  τίας, ἐπεὶ οὐ σημαίνει γε ταὐτὸν τό τε ἀναγκαῖον  xai τὸ ἀδύνατον, ἀλλ᾽ ὥσπερ εἴρηται, ἀντεστραμ-  μένως.  ᾿  ἀδύνατον οὕτως κεῖσθαι τὰς τοῦ ἀναγκαίου ἀντιφά-  PS  ;  Ξ  σεις; τὸ μὲν γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι δυνατὸν εἶναι" εἰ  N  γὰρ μή; ἡ ἀπόφασις ἀκολουθήσει: ἀνάγκη γὰρ ἢ φά-  ναι  ἢ ἀποφάναι: ὥστ᾽ εἰ μὴ δυνατὸν εἶναι, ἀδύνατον  εἶναι:  ἀδύνατον ἄρα εἶναι τὸ ἀναγκαῖον εἶναι, ὅπε  ἄτοπον. ᾿Αλλὰ μὴν τῷ γε δυνατὸν εἶναι τὸ οὐχ ἀδύ-  νατον εἶναι ἀκολουθεῖ, τούτῳ δὲ τὸ μὴ ἀναγκαῖον  εἶναι:  docs συμβαίνει τὸ ἀναγχαῖον εἶναι μὴ ἀναγ-  xatov εἶναι, ὅπερ ἄτοπον.  ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἀναγκαῖον εἶναι ἀχολουθεῖ τῷ δυνα-  τὸν εἶναι. οὐδὲ τὸ ἀναγχαῖον μὴ εἶναι: τῷ μὲν γὰρ  duo. ἐνδέχεται συμβαίνειν, τούτων δὲ ὁπότερον ἂν  ἀληθὲς ἥ, οὐκέτι ἔσται ἐκεῖνα ἀληθῆ. "Apa γὰρ δυ-  γατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι" εἰ δ᾽ ἀνάγκη εἶναι 7) μὴ  Hae igitur, impossibile, et, non impossibile, eam quae est,  contingens, et possibile, et non contingens, et non possi-  bile sequuntur quidem contradictorie, sed conversim.  Eam enim quae est, possibile esse, negatio impossibilis  sequitur, quae est, non impossibile esse: negationem  vero affirmatio. Illam enim, non possibile esse, ea quae  est, impossibile esse: affirmatio enim est, impossibile  esse; non impossibile vero, negatio.  Necessarium autem quemadmodum se habeat, consideran-  dum est. Manifestum est autem quod non eodem modo  se  habet, sed contrariae sequuntur, contradictoriae au-  tem sunt extra.  Non enim est negatio. eius, quae est, necesse non esse,  ea  quae est, non necesse esse: contingit enim veras esse  utrasque in eodem: quod enim est necessarium non  esse, non est necessarium esse.  Causa autem huius est, cur non sequitur necessarium cae-  teris similiter: quoniam contrarie, impossibile esse, ne-  cessario redditur idem valens. Nam quod impossibile  esse, necesse hoc non quidem esse, sed potius non  esse: quod vero impossibile non esse, hoc necessarium  esse. Quare si illa similiter sequuntur possibile, et, non  possibile: haec ex opposito: quoniam non significant  idem necessarium et impossibile; sed (ut dictum est)  conversim.  Aut certe impossibile est sic poni necessarii contradictiones.  Nam quod necessarium est esse, possibile est esse: nam  si non, negatio consequetur: necesse est enim aut affir-  mare, aut negare. Quare si non possibile est esse, im-  possibile est esse. Igitur impossibile est esse quod ne-  cesse est esse: quod est inconveniens. At vero illam  quae est, possibile esse, non impossibile esse, sequitur:  hanc vero, ea quae est, non necessarium est esse; quare  contingit quod necessarium esse, non necessarium esse:  quod est inconveniens.  At  vero  neque necessarium esse, sequitur eam quae est,  possibile esse, neque ea quae est, necessarium non esse.  Illi enim utraque contingit accidere: harum autem utra-  libet vera fuerit, non erunt illa vera: simul enim possi-  bile esse, et, non esse. Si vero necesse esse, vel non esse,  CAP. XIII,  εἶναι, οὐκ ἔσται δυνατὸν ἄμφω. Λείπεται τοίνυν τὸ  οὐχ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι ἀκολουθεῖν τῷ δυνατὸν εἶναι.  Τοῦτο γὰρ ἀχηθὲς xxl xxcvd τοῦ ἀναγκαῖον εἶναι. Καὶ  qde αὕτη γίνεται ἀντίφασις τῇ ἑπομένῃ τῷ οὐ δυ-  νατὸν εἰναι" ἐχείνῳ vp ἀχολουθεῖ τὸ ἀδύνατον εἶνα!:  xal ἀναγκαῖον μὴ εἶναι, οὐ ἡ ἀπόφασις τὸ οὐχ ἀναγ-  καῖον μὴ εἶναι.  ᾿Ακολουθοῦσί τε ἄρα xal αὐται αἱ ἀντιφάσεις χατὰ τὸν  εἰρημένον τρόπον, καὶ οὐδὲν ἀδύνατον συμβαίνει τι-  θεμένων οὕτως.  I.  y ERN  S  (Q9  ;  Jo lium, hic determinare intendit de consequen-  D^ tradit veritatem; secundo, movet quandam  dubitationem circa determinata; ibi: Dubita-  *  *  *  Lect. seq.  Num. 5.  dun  bit autem * etc. Circa primum duo facit: primo, ponit conse-  quentias earum secundum opinionem aliorum; secundo,  examinando et corrigendo dictam opinionem, determinat  veritatem ; ibi: Ergo impossibile * etc.  2. Quoad primum considerandum est quod cum quili-  Lect. praeced. bet modus faciat duas affirmationes, ut dictum fuit *, et  un  '  *Lect. xi.  *  Ed.  c  τος quabus-affirmationibus opponantur duae negationes, ut  etiam dictum fuit in Primo * ; secundum quemlibet modum  fient quatuor enunciationes, duae scilicet affirmativae et  duae negativae. Cum autem modi sint quatuor, effcien-  tur sexdecim modales: quaternarius enim in seipsum du-  ctus sexdecim constituit. Et quoniam apud omnes, quae-  libet cuiusque modi, undecumque incipias, habet unam  tantum cuiusque modi se consequentem, ideo ad assi-  gnandas consequentias modalium, singulas ex singulis  modis accipere oportet et ad consequentiae ordinem in-  ter se adunare.  3. Et hoc modo fecerunt antiqui, de quibus inquit  Aristoteles: Consequentiae vero. fiunt secundum infrascriptum  ordinem, antiquis ita. ponentibus. Formaverunt enim qua-  omittit  se.  Averroes.  tuor ordines modalium , in quorum quolibet omnes quae  se * consequuntur collocaverunt. - Ut autem confusio vi-  tetur, vocetur, cum Averroe, de caetero, in quolibet modo,  affirmativa de De et modo, affirmativa simplex ; afhr-  mativa autem  de  modo et negativa de dicto, affirmativa  declinata; negativa vero de modo et non dicto, negativa  simplex; negativa autem de utroque, megativa d:clinata:  ita quod modi affirmationem vel negationem simplicitas,  dicti vero declinatio denominet. - Dixerunt ergo antiqui  quod affirmationem simplicem de possibili, scilicet, possi-  bile est esse, sequitur affirmativa simplex de contingenti,  Scilicet, contingens est esse (contingens enim convertitur  cum possibili); et negativa simplex de impossibili, scilicet,  non  impossibile esse; et similiter negativa simplex de  necessario, scilicet, non necesse est esse. Et hic est pri-  mus ordo modalium consequentium se. - In secundo au-  3 QE ecaftema- feih dixerunt quod affirmativas * declinatas de possibili  et contingenti, scilicet, possibile non esse, et, contingens  non esse, sequuntur negativae declinatae de necessario  et impossibili, scilicet, non necessarium non esse, et, non  impossibile non esse.- In tertio vero ordine dixerunt  quod negativas simplices de possibili et contingenti, scili-  cet, non possibile esse, non contingens esse, sequuntur  afBrmativa declinata de necessario, scilicet, necesse non  esse, et affirmativa simplex de impossibili, scilicet, im-  possibile esse. - In quarto demum ordine dixerunt quod  negativas declinatas de possibili et contingenti, scilicet,  non possibile non esse, et, non contingens non esse, se-  quuntur affirmativa simplex de necessario, scilicet, necesse  esse, et affirmativa declinata de impossibili, scilicet, im-  possibile est non esse.  4. Consideretur autem ex subscriptione appositae figu-  rae, quemadmodum dicimus, ut clarius elucescat depictum.  LECT. X  111  non erit possibile utrunque. Relinquitur ergo non neces-  sarium non esse, sequi eam quae est, possibile est esse.  Haec enim vera est, et de necesse esse. Haec enim fit con-  tradictio eius, quae sequitur illam quae est, non pos-  sibile esse: illam enim sequitur ea quae est, impossibile  esse,  cesse  et,  necesse non esse, cuius negatio est, non ne-  non esse.  Sequuntur igitur et hae contradictiones secundum prae-  dictum modum: et nihil impossibile contingit sic po-  sitis.  CONSEQUENTIAE ENUNCIATIONUM MODALIUM SECUNDUM  QUATUOR ORDINES AB ANTIQUIS POSITAE ET ORDINATAE  :.  Primus Ordo  Possibile est esse  Contingens est esse  Non impossibile est esse  Non necessarium est esse  Tertius Ordo  Non possibile est esse  Non contingens est esse  Impossibile est esse  Necessarium est non esse  Secundus Ordo  Possibile est non esse  Contingzens est non esse  Non impossibile est non esse  Non necessarium est non esse  Quartus Ordo  Non possibile est non esse  Non contingens est non esse  Impossibile est non esse  Necesse est esse  5. Deinde cum dicit: Ergo impossibile et non impossibile etc.,  examinando dictam op'nionem, determinat veritatem. Et  circa hoc duo facit: quia primo examinat consequentias  earum de impossibili; secundo, illarum de necessario; ibi:  Necessarium. autem * etc. Unde ex praemissa op' nione con-  cludens et approbans, dicit: Ergo ista, scilicet, impossibile,  et, non impossibile, sequuntur illas, scilicet, contingens et  possibile, non contingens, et, non possibile, sequuntur, in-  quam, coniradictoriz, idest ita ut contradictoriae de im-  possibili contradictorias de possibili et contingenti conse-  quantur, sed comversim, idest, sed non ita quod affirmatio  affirmationem et negatio negationem sequatur, sed con-  versim, scilicet, quod affirmationem negatio et negationem  affirmatio. Et explanans hoc ait: lllud enim quod est possi-  bile esse , idest affirmationem possibilis negatio sequitur  impossibilis, idest, non impossibile esse; negationem vero  possibilis affirmatio sequitur impossibilis. Illud enim quod  est, non possibile esse, sequitur ista, impossibile est esse ;  haec autem, scilicet, impossibile esse, affirmatio est; illa  vero, scilicet, non possibile esse, negatio est; hic s'qui-  dem modus negatur; ibi, non. Bene igitur dixerunt an-  tiqui in quolibet ordine quoad consequentias illarum de  impossibili, quia, ut in suprascripta figura apparet, semper  ex  affirmatione possibilis negationem impossibilis, et ex  negatione possibilis affirmationem impossibilis inferunt.  .6. Deinde cum dicit: Necessarium autem. etc., intendit  examinando determinare consequentias de necessario. Et  circa hoc duo facit: primo examinat dicta antiquorum ;  secundo, determinat veritatem intentam; ibi: 4t vero neque  necessarium * etc. Circa primum quatuor facit. Primo, de-  clarat quid bene et quid male dictum sit ab antiquis in hac  re. - Ubi attendendum est quod cum quatuor sint enuncia-  tiones de necessario, ut dictum est, differentes inter se  sécundum quantitatem et qualitatem, adeo ut unam in-  tegrent figuram oppositionis iuxta morem illarum de in-  e$$£; duae earum sunt contrariae inter se, duae autem  illis contrariis contradictoriae, ut patet in hac figura.  Necesse  esse  Non necesse  non esse  Necesse  Contrariae  e  2  $3,  €  S  S  [2  «9  o  x  o  *o  "v.  Subcontrariae  non esse  e  e  δ  Non  fiecesse esse  *  *  Num. seq.  Num. 1.  112  PERI HERMENEIAS LIB. Il  Quia ergo antiqui universales contrarias bene intu-  lerunt ex aliis, contradictorias autem earum, scilicet par-  ticulares, male intulerunt; ideo dicit quod considerandum  restat de his, quae sunt de necessario, qualiter se habeant  in consequendo illas de possibili et non possibili. Mani-  festum est autem ex dicendis quod non eodem modo istae  de necessario illas de possibili consequuntur, quo easdem  sequuntur illae de impossibili. Nam omnes enunciationes  de impossibili recte illatae sunt ab antiquis. Enunciationes  autem de necessario non omnes recte inferuntur: sed duae  earum, quae sunt contrariae, scilicet, necessé est esse, et,  necesse est nom esse, sequuntur, idest recta consequentia  *  Cf. supra, n. 4.  Boethius.  Averroes.  deducuntur ab antiquis, in tertio scilicet et quarto ordine *;  reliquae autem duae de necessario, scilicet, non necesse  non esse, et, non necesse esse, quae sunt contradictoriae  supradictis, sunt extra consequentias illarum, in secundo  scilicet et primo ordine. Unde antiqui in tertio et quarto  ordine omnia recte fecerunt; in primo autem et in se-  cundo peccaverunt, non quoad omnia, sed quoad enun-  ciationes de necessario tantum.  7. Secundo cum dicit: Non enim est negatio eius etc.,  respondet cuidam tacitae obiectioni, qua defendi posset  consequentia enunciationis de necessario in primo ordine  ab antiquis. facta. Est autem obiectio tacita talis. Non  possibile esse, et, necesse non esse, convertibiliter se  sequuntur in tertio ordine iam approbato; ergo, possibile  esse, et, non necesse esse, invicem se sequi debent in pri-  mo ordine. Tenet consequentia: quia duorum convertibi-  liter se sequentium contradictoria mutuo se sequuntur; sed  illae duae tertii ordinis convertibiliter se sequuntur, et  istae duae primi ordinis sunt earum contradictoriae; ergo  istae primi ordinis, scilicet, possibile esse, et, non necesse  esse, mutuo se sequuntur. - Huic, inquam, obiectioni re-  spondet Aristoteles hic interimendo minorem quoad hoc  quod assumit, quod scilicet necessaria primi ordinis et  necessaria tertii ordinis sunt contradictoriae. Unde dicit:  Non enim est negatio eius quod est, necesse mon esse (quae  erat  esse,  in  tertio  ordine), illa quae dicit, mom mecesse est  quae sita erat in primo ordine. Et causam subdit,  quia contingit utrasque simul esse veras in eodem; quod  contradictoriis repugnat. Illud enim idem, quod est neces-  sarium non esse, non est necessarium esse. Necessarium  siquidem est hominem non esse lignum et non necessa-  rium est hominem esse lignum. Adverte quod, ut infra  patebit, istae duae de necessario, quas posuerunt antiqui.  in primo et tertio ordine, sunt subalternae (et ideo sunt  simul verae), et deberent esse contradictoriae; et ideo  erraverunt antiqui.  8. Boethius autem et Averroes non reprehensive le-  gunt tam hanc, quam praecedentem textus particulam,  sed narrative utranque simul iungentes. Narrare enim  aiunt Aristotelem qualitatem suprascriptae figurae quoad  consequentiam illarum de necessario, postquam narravit  quo modo se habuerint illae de impossibili, et dicere  quod secundum praescriptam figuram non eodem modo  sequuntur illas de possibili illae de necessario, quo se-  quuntur illae de impossibili. Nam contradictorias de pos-  sibili contradictoriae de impossibili sequuntur, licet con-  versim; contradictoriae autem de necessario non dicuntur  sequi illas contradictorias de possibili, sed potius eas  sequi dicuntur contrariae de necessario: non inter se  contrariae, sed hoc modo, quod affirmationem possibilis  negatio de necessario sequi dicitur, negationem vero pos-  sibilis non affirmatio de necessario sequi ponitur, quae sit  contradictoria illi negativae quae ponebatur sequi ad pos-  sibilem, sed talis affirmationis de necessario contrario. -  Et quod hoc ita fiat in illa figura ut dicimus, patet ex  primo et tertio ordine, quorum capita sunt negatio et affir-  matio possibilis, et extrema sunt, non necesse esse, et,  necesse non esse. Hae siquidem non sunt contradicto-  riae.  Non enim est negatio eius, quae est, necesse non  esse, non necesse esse (quoniam contingit eas simul ve-  rificari de eodem), sed illa scilicet, necesse non esse, est  contraria contradictoriae huius, scilicet, non necesse esse,  quae est, necesse est esse.  Sed quia sequenti litterae magis consona est introdu-  ctio nostra, quae etiam Alberto consentit, et extorte vi-  detur ab aliis exponi ly contrariae, ideo prima, iudicio  meo, acceptanda est expositio et ad antiquorum repre-  hensionem referendus est textus.  9. Tertio cum dicit: Causa autem cur etc., manifestat  id quod praemiserat, scilicet, quod non simili modo ad  illas de possibili sequuntur illae de impossibili et illae  de necessario. Antiquorum enim hoc peccatum fuit tam  in  primo quam in secundo ordine, et quod simili modo  intulerunt illas de impossibili et necessario. In primo si-  quidem ordine, sicut posuerunt negativam simplicem de  impossibili, ita posuerunt negativam simplicem de neces-  sario, et similiter in secundo ordine utranque negativam  declinatam * locaverunt. Hoc ergo quare peccatum sit,  et  causa autem quare necessarium som sequitur possibile,  similiter,  idest, eodem modo cum caeteris, scilicet, de im-  possibili, est, quoniam impossibile redditur idem valens ne-  cessario, idest, aequivalet necessario, comtrarie, idest, con-  trario modo sumptum, et non eodem modo. Nam si, hoc  esse  est  impossibile, non inferemus, ergo hoc esse est  necesse, sed, hoc non esse est necesse. Quia ergo im-  possibile et necesse mutuo se sequuntur, quando dicta eo-  rum contrario modo sumuntur, et non quando dicta eo-  rum simili modo sumuntur, sequitur quod non eodem  modo ad possibile se habeant impossibile et necessarium,  sed contrario modo. Nam ad id possibile quod sequitur  dictum affirmatum de impossibili, sequitur dictum nega-  tum de necessario; et e contrario. Quare autem hoc ac-  cidit infra dicetur. Erraverunt igitur antiqui quod similes  enunciationes de impossibili et necessario in primo et in  secundo ordine locaverunt.  ro.  Hinc apparet quod supra posita nostra expositio  conformior est Aristoteli. Cum enim hunc textum indu-  xerit ad manifestandum illa verba: Manifestum. est autem.  quoniam non eodem modo, etc., eo accipiendo sunt sensu  illa verba, quo hic per causam manifestantur. Liquet au-  tem quod hic redditur causa dissimilitudinis verae inter  necessarias et impossibiles in consequendo possibiles, et  non dissimilitudinis falso opinatae ab antiquis: quoniam  ex  vera  causa  nonnisi verum concluditur. Ergo repre-  hendendo antiquos, veram dissimilitudinem inter necessa-  rias, et impossibiles in consequendo possibiles, quam non  servaverunt illi, proposuisse tunc intelligendum est, et  nunc  eam manifestasse. Quod autem dissimilitudo illa,  quam antiqui posuerunt inter necessarias et impossibiles,  sit falso posita, ex infra dicendis patebit. Ostendetur enim  quod contradictorias de possibili contradictoriae de neces-  sario sequuntur conversim; et quod in hoc non differunt  ab his quae sunt de impossibili, sed differunt in hoc quod  modo diximus, quod possibilium et impossibilium se con-  sequentium dictum est similiter, possibilium autem et ne-  cessariorum, se invicem consequentium dictum est con-  trarium, ut infra clara luce videbitur.  11. Quarto cum dicit: Aut certe impossibile est etc., mani-  festat aliud quod proposuerat, scilicet, quod contradicto-  riae de necessario male situatae sint secundum conse-  quentiam ab antiquis, qui contradictiones necessarii ita  ordinaverunt. In primo ordine posuerunt contradictoriam  negationem, necesse esse, idest, non necesse esse; et in se-  cundo contradictoriam negationem, necesse non esse, idest,  Albertus.  *  Ν  Cf. supra, n..3.  CAP. XIII,  non  necesse  non  esse.  Et probat hunc consequentiae  modum esse malum in primo ordine. Cognita enim ma-  litia primi, facile est secundi ordinis agnoscere defectum.  Probat autem hoc tali ratione ducente ad impossibile. Ad  necessarium esse sequitur possibile esse: aliter sequere-  tur non possibile esse, quod manifeste implicat; ad pos-  sibile esse sequitur non impossibile esse, ut patet; ad non  impossibile esse, secundum antiquos, sequitur in primo  ordine non necessarium esse; ergo de primo ad ultimum,  ad necessarium esse sequitur non necessarium esse: quod  est  inconveniens, quia est manifesta implicatio contradi-  ctionis. Relinquitur ergo quod male dictum sit, quod non  necessarium esse consequatur in primo ordine. Ait ergo  et  certe  impossibile est poni sic secundum consequen-  tiam, ut antiqui posuerunt, necessarii contradictiones, id-  est illas duas enunciationes de necessario, quae sunt ne-  gationes contradictoriae aliarum duarum de necessario.  Nam ad id quod est, necessarium esse, sequitur, possibile  est esse: nam si non, idest quoniam si hanc negaveris  consequentiam, negatio possibilis sequitur illam, scilicet,  necesse esse. Necesse est enim de necessario aut dicere,  idest affirmare possibile, aut negare possibile: de quo-  libet enim est affirmatio vel negatio vera. Quare si dicas  quod, ad necesse esse, non sequitur, possibile esse, sed, non  possibile est esse; cum haec aequivaleat illi quae dicit, im-  possibile est esse, relinquitur quod ad, necesse esse, sequi-  tur, impossibile esse, et idem erit, necesse esse et impos-  sibile esse: quod est inconveniens. Bona ergo erat prima  illatio, scilicet, necesse est esse, ergo possibile est esse.  Tunc ultra. Illud quod est, possibile esse, sequitur, non  impossibile esse, ut patet in primo ordine. Ad hoc vero,  scilicet, non impossibile esse, secundum antiquos eodem  primo ordine, sequitur, non necesse est esse (quare con-  tingit de primo ad ultimum); ad id quod est, necessarium  esse, sequitur, non necessarium esse: quod est inconve-  niens, immo impossibile.  12. Dubitatur hic: quia in I Priorum dicitur quod ad  possibile sequitur non necessarium, hic autem dicitur  oppositum. Ad hoc est dicendum quod possibile sumi-  tur dupliciter. Uno modo in communi, et sic est quod-  dam superius ad necessarium et contingens ad utrun-  que, sicut animal ad hominem et bovem; et sic ad pos-  sibile non sequitur non necessarium, sicut ad animal non  sequitur non homo. Alio modo sumitur possibile pro  una parte possibilis in communi, idest pro possibili seu  contingenti, scilicet ad utrunque, scilicet quod potest esse  et  non esse; et sic ad possibile sequitur non necessarium.  Quod enim potest esse et non esse, non necessarium est  esse, et similiter non necessarium est non esse. Loqui-  mur ergo hic de possibili in communi, ibi vero in speciali.  13. Deinde cum dicit: 4f vero neque necessarium etc.,  determinat veritatem intentam. Et circa hoc tria facit: pri-  mo, determinat quae enunciatio de necessario sequatur ad  possibile; secundo, ordinat consequentias omnium moda-  lium; ibi: Sequuntur enim etc. Quoad primum, sicut duabus  viis reprehendit antiquos, ita ex illis duobus motivis in-  tentum probat. Et intendit quod, ad possibile esse, sequitur,  non necesse non esse. - Primum motivum est per locum  a divisione. Ad, possibile esse, non sequitur (ut probatum  est), non necesse esse, at vero neque, necesse esse, neque,  necesse non esse. Reliquum est ergo ut sequatur ad eam,  non necesse non esse: non enim dantur plures enuncia-  tiones de necessario. Huius communis divisionis primo  proponit reliqua duo membra excludenda, dicens: At vero  neque necessarium. esse, neque necessarium. nom esse, sequitur  ad, possibile non esse ; secundo probat hoc sic. Nullum for-  male consequens minuit suum antecedens: tunc enim op-  positum consequentis staret cum antecedente; sed utrun-  Opp. D. Tnuowar T. I.  LECT. X  113  que horum, scilicet, necesse esse, et, necesse non esse, mi-  nuit possibile esse; ergo, etc. Unde, tacita maiore, ponit  minoris probationem dicens: Illi enim, scilicet, possibile  esse, utraque, scilicet,esse et non esse, contingit accidere;  horum autem, scilicet, necesse esse et necesse non esse,  utrumlibet verum fuerit, non erunt illa duo, scilicet, esse  et  non esse, vera simul in potentia. Et primum horum  explanans ait: cum dico, possibile esse, simul est possibile  esse et non esse. Quoad secundum vero subdit. Si vero  dicas, necesse esse vel necesse non esse, non remanet  utrunque, scilicet, esse et non esse, possibile: si enim ne-  cesse est esse, possibilitas ad non esse excluditur; et si  necesse  est  non  esse,  possibilitas ad esse removetur.  Utrunque ergo istorum minuit illud antecedens, possibile  esse, quoniam ad esse et non esse se extendit, etc. Tertio  subdit conclusionem: relinquitur ergo quod, non neces-  sarium non esse, comes est ei quae dicit, possibile esse;  et  consequenter haec ponenda erit in primo ordine.  14. Occurrit in hac parte dubium circa hoc quod dicit  quod, ad possibile non sequitur necessarium, cum superius  dixerit quod ad ipsum non sequitur non necessarium. Cum  enim necessarium et non necessarium sint contradictoria  opposita, et de quolibet sit affirmatio vel negatio vera, non  videtur posse evadi quin ad possibile sequatur necessarium,  vel, non necessarium. Et cum non sequatur necessarium,  sequetur non necessarium, ut dicebant antiqui. - Augetur et  dubitatio ex eo quod Aristoteles nunc  * usus est tali ar-  gumentationis modo, volens probare quod ad necessarium  sequatur possibile. Dixit enim: Nam si non negatio possibilis  consequatur. Necesse est enim aut dicere aut negare.  15. Pro solutione huius, oportet reminisci habitudi-  nis quae est inter possibile et necessarium, quod scilicet  possibile est superius ad necessarium, et attendere quod  superius potestate continet suum inferius et eius opposi-  tum, ita quod neutrum eorum actualiter sibi vindicat, sed  utrunque potest sibi contingere; sicut animali potest ac-  cidere homo et non homo: et consequenter inspicere de-  bes quod, eadem est proportio superioris ad. habendum  affirmationem et negationem unius inferioris, quae est ali-  cuius subiecti ad affirmativam et negativam futuri contin-  gentis. Utrobique enim neutrum habetur, et salvatur po-  tentia ad utrumlibet. Unde, sicut in futuris contingentibus  nec affirmatio nec fiegatio est determinate vera, sed sub  disiunctione altera est necessario vera, ut in fine Primi *  conclusum est; ita nec affirmatio nec negatio inferioris  sequitur determinate affirmationem vel negationem supe-  rioris, sed sub disiunctione altera sequitur necessario.  Unde non valet, est animal, ergo est homo, neque, ergo  non est homo, sed, ergo est homo vel non est homo. -  Quia ergo possibile superius est ad necessarium , ideo  optime determinavit Aristoteles neutram contradictionis  partem de necessario determinate sequi ad possibile. Non  tamen dixit quod sub disiunctione neutra sequatur; hoc  enim est contra illud primum principium: de quolibet est  affirmatio vera vel falsa.  Ad id autem quod additur, ex eadem trahitur radice  responsio. Quia enim necessarium inferius est ad possibile,  et  inferius non in potentia sed in actu includit suum  superius, necesse est ad inferius determinate sequi suum  superius: aliter determinate sequetur eius contradicto-  rium. Unde per dissimilem habitudinem, quae est inter  necessarium et possibile et non possibile, ex una parte,  et  inter possibile et necessarium et non necessarium, ex  altera parte, ibi optimus fuit processus ad alteram contra-  dictionis partem determinate, et hic optimus ad neutram  determinate.  16. Oritur quoque alia dubitatiuncula. Videtur enim  quod Aristoteles difformiter accipiat ly possibile in prae-  py) *  "ES ἃ:  nunc.  *  Lect. xin.  nunc  114  PERI HERMENEIAS LIB. II  cedenti textu et in isto. Ibi enim accipit ipsum in com-  muni, ut sequitur ad necessarium; hic videtur accipere  ipsum specialiter pro possibili ad utrumlibet, quia dicit  quod possibile est simul potens esse et non esse.  Et ad hoc dicendum est quod uniformiter usus est  possibili. Nec eius verba obstant: quoniam et de possibili  in communi verum est dicere quod potest sibi utrun-  que accidere, scilicet, esse et non esse: tum quia quid-  quid verificatur de suo inferiori, verificatur etiam de suo  superiori, licet non eodem modo; tum quia possibile in  communi neutram contradictionis partem sibi determinat,  et consequenter utranque sibi advenire compatitur, licet  non asserat potentiam ad utranque partem, quemadmo-  dum possibile ad utrunque.  17. Secundum motivum ad idem, correspondens tacitae  obiectioni antiquorum quam supra exclusit, addit cum sub-  dit: Hoc enim verum est etc. Ubi notandum quod Aristoteles  sub illa maiore adducta pro antiquis (scilicet, convertibi-  liter se consequentium contradictoria se mutuo conse-  quuntur), subsumit minorem: sed horum convertibiliter se  sequentium in tertio ordine (scilicet, non possibile esse et  necesse non esse), contradictoria sunt, possibile esse et non  necesse non esse (quoniam modi negatione eis opponun-  quuntur, scilicet, possibile esse, et, non necesse non esse, .  tamquam contradictoria duorum se mutuo consequentium.  18. Deinde cum dicit: Sequuntur enim. etc., ordinat  omnes  consequentias modalium secundum opinionem  propriam; et ait quod, hae contradictiones, scilicet, de ne-  cessario, sequuntur illas de possibili, secundum modum  praedictum et approbatum illarum de impossibili. Sicut  enim contradictorias de possibili contradictoriae de impos-  sibili sequuntur, licet conversim; ita contradictorias de pos-  sibili contradictoriae de necessario sequuntur conversim:  licet in hoc, ut dictum est, dissimilitudo sit quod, con-  tradictoriarum de possibili et impossibili similiter est di-  ctum, contradictoriarum autem de possibili et necessario  contrarium est dictum, ut in sequenti videtur figura:  CONSEQUENTIAE ENUNCIATIONUM MODALIUM SECUNDUM  QUATUOR ORDINES AB ARISTOTELE POSITAE ET ORDINATAE.  Primus Ordo  Possibile est esse  Contingens est esse  Non impossibile est esse  Non necesse est non esse  .  Secundus Ordo  Possibile est non esse  Contingens est non esse  Non impossibile est non esse.  Non necesse est esse  tur); ergo istae duae (scilicet, possibile esse et non necesse  non esse) se consequuntur et in primo locandae sunt or-  dine. Unde motivum tangens ait: Hoc enim, quod dictum  est, verum est, idest verum esse ostenditur, et de necesse non  esse, idest, et ex illius, scilicet, non necesse non esse, oppo-  sita, quae est, necesse non esse. Vel, boc enim, scilicet, non  necesse non esse, verum est, scilicet, contradictorium illius  de necesse non esse. Et minorem subdens ait: Haec enim,  scilicet, non necesse non esse, fit contradictio eius, quae  convertibiliter sequitur, non possibile esse. Et explanans  hoc in terminis subdit. Illud enim, non possibile esse,  quod est caput tertii ordinis, sequitur hoc de impossibili,  scilicet, impossibile esse, et haec de necessario, scilicet, ne-  cesse non esse, cuius negatio seu contradictoria est, non  necesse non esse. Et quia, caeteris paribus, modus negatur,  et illa, possibile esse, est (subauditur) contradictoria illius,  scilicet, non possibile; igitur ista duo mutuo se conse-  Tertius Ordo  Non possibile est esse  Non contingens est esse  Impossibile est esse  Necesse est non esse  Quartus Ordo  Non possibile est non esse  Non contingens est non esse  Impossibile est non esse  Necesse est esse  Ubi vides quod nulla est inter Aristotelem et anti-  quos differentia, nisi in duobus primis ordinibus quoad  illas  de  necessario.  Praepostero namque situ usi sunt  antiqui, eam de necessario, quae locanda erat in primo  ordine, in secundo ponentes, et eam quae in secundo po-  nenda erat, in primo locantes. Et aspice quoque quod  convertibiliter se consequentium semper contradictoria se  consequi ordinavit. Singulis enim tertii ordinis singulae  primi ordinis contradictoriae sunt; et similiter singulae  quarti ordinis singulis, quae in secundo sunt, contradi-  ctoriae sunt. Quod antiqui non observarunt.  CAP. XIII, LECT. XI  LECTIO UNDECIMA  (Canp. CarerANr lect. 1x)  AN AD ILLUD QUOD EST, NECESSARIUM ESSE, SEQUATUR ID QUOD EST, POSSIBILE ESSE?  ᾽Απορήσειε δ᾽ ἄν τις εἰ τῷ ἀναγκαῖον εἶναι τὸ δυνατὸν  εἶναι  ἕπεται.  Εἴ τε γὰρ μὴ ἕπεται, ἡ ἀντίφχοσις  ἀχολουθήσει, τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι" καὶ εἴ τις ταύτην  μὴ φήσειεν εἶναι ἀντίφασιν, ἀνάγκη λέγειν τὸ δυνα-  τὸν μὴ εἶναι: ἅπερ ἄμφω ψευδῇ κατὰ τοῦ ἀναγκαῖον  115 -  * Dubitabit autem aliquis, si ad illud quod est, necessarium  esse, illud quod est, possibile esse, sequatur. Nam si  εἶναι.  ᾿Αλλὰ μὴν πάλιν τὸ αὐτὸ εἶναι δοχεῖ δυνατὸν τέμνεσθαι  καὶ μὴ τέμνεσθαι, καὶ εἶναι καὶ μιὴ εἶναι, ὥστε ἔσται  τὸ ἀναγκαῖον εἶναι ἐνδεχόμενον po εἶναι: τοῦτο δὲ  ψεῦδος.  3  ἢ  ε  Φανερὸν δὴ ὅτι οὐ πᾶν τὸ δυνατὸν ἢ εἶναι ἢ βαδίζειν  xxi τὰ ἀντικείμενα δύναται, ἀλλ᾽ ἔστιν ἐφ᾽ ὧν οὐκ  ος͵ ἀληθές" πρῶτον μὲν ἐπὶ τῶν μὴ κατα λόγον δυνατῶν,  οἷον τὸ πῦρ θερμαντικὸν καὶ ἔχει δύναμιν ἄλογον.  Αἱ μὲν οὖν μετὰ λόγου δυνάμεις αἱ αὐταὶ πλειόνων  καὶ τῶν ἐναντίων, αἱ δ᾽ ἄλογοι οὐ πᾶσαι, ἀλλ᾿ ὥσπερ  εἴρηται, τὸ πῦρ οὐ δυνατὸν θερμαίνειν καὶ μή, οὐδ᾽  ὅσα ἄλλα ἐνεργεῖ ἀεί. "ἔνια μέντοι δύναται xal τῶν  χατὰ τὰς ἀλόγους δυνάμεις ἅμα τὰ ἀντιχείμενα δέ-  ἕξασται. ᾿λλλὰ τοῦτο μὲν τούτου χάριν εἴρηται, ὅτι  οὐ πᾶσα δύναμις τῶν ἀντικειμένων, οὐδ᾽ ὅσαι λέ-  γονται χατὸὰ τὸ αὐτὸ εἴδος.  mew  [TAS  TA  necesse. Et duo facit: quia primo dubitatio-  nem absolvit; secundo, ex determinata quaestione alium or-  *  *  Wr  ed  Ὁ TE  ϑ,  να  MPPT  T  Lect. seq.  Num. 5.  dinem earumdem consequentiarum modalibus statuit ; ibi:  Et est fortasse * etc. Circa primum duo facit: primo, movet  quaestionem; secundo, determinat eam; ibi: Manifestum  est * etc. Movet ergo quaestionem: primo dicens: Dubitabit  autem. aliquis si ad id quod est. necesse esse sequatur. possibile  &5$£; et secundo, arguit ad partem affirmativam subdens:  Nam si non sequatur, contradictoria eius. sequetur, scilicet  non possibile esse, ut supra deductum est: quia de quolibet  est  affirmatio vel negatio vera. Et si quis dicat hanc, sci-  licet, non possibile esse, non esse contradictoriam illius,  scilicet, possibile esse, et propterea subterfugiendum velit  argumentum, et dicere quod neutra harum sequitur ad  necesse esse; talis licet falsum dicat, tamen concedatur  sibi, quoniam necesse erit ipsum dicere illius contradi-  ctoriam fore, possibile non esse. Oportet namque aut  non possibile esse aut possibile non esse, esse contradi-  ctoriam, possibile esse; et tunc in eumdem redibit errorem,  quoniam utraeque, scilicet, non possibile esse et possibile  non esse, falsae sunt de eo quod est, necesse esse. Et  consequenter ad ipsum neutra sequi potest. Nulla enim  enunciatio sequitur ad ilam, cuius veritatem destruit.  Relinquitur ergo quod, ad necesse esse sequitur possibile  esse. .  2.  Tertio, arguit ad partem negativam cum subdit: 4  vero rursus etc., et intendit talem rationem. Si ad necesse  esse  sequitur possibile esse, cum ad possibile sequatur  possibile non esse (per conversionem in oppositam qua-  "litatem, ut dicitur in I Priorum, quia idem est possibile  esse  et  non 6556), sequetur de primo ad ultimum quod  necesse esse est possibile non esse: quod est falsum ma-  nifeste.  Unde oppositionis hypothesim subdit: 44: vero  non sequatur, contradictio sequetur, quae est, non pos-  sibile esse: et si quis hanc non dicat esse contradictio-  nem, necesse est dicere, possibile non esse: quae utrae-  que falsae sunt de necesse esse.  At vero rursus idem videtur esse possibile aliquid incidi  et non incidi, et esse et non esse: quare erit necesse  esse, contingens non esse. Hoc autem falsum est.  Manifestum est autem quod non omne possibile, vel esse,  vel ambulare, etiam opposita potest; sed est in qu:bus  non sit verum. Primum quidem in his quae non secun-  dum rationem possunt; ut ignis calefactibilis est, et ha-  bet vim irrationalem. Quae igitur secundum rationem  potestates  sunt,  eaedem plurium etiam contrariorum  sunt. Irrationales vero non omnes: sed (quemadmodum  dictum est) ignem non esse possibile calefacere et non;  neque quaecunque alia semper agunt. Alia vero possunt,  et  secundum irrationales potestates simul opposita su-  scipere. Sed hoc huius gratia: dictum est, quoniam non  omnis potestas oppositorum susceptiva est, neque quae-  cunque secundum eamdem speciem dicuntur.  rursus videtur idem possibile esse et non esse, ut domus, et  possibile incidi et. non. incidi, ut vestis. Quare de primo  ad ultimum necesse esse, erit contingens non esse. Hoc  autem est falsum. Ergo hypothesis illa, scilicet, quod pos-  sibile sequatur ad necesse, est falsa.  3. Deinde cum dicit: Manifestum. est. autem. etc., re-  spondet dubitationi. Et primo, declarat veritatem simpli-  citer; secundo, applicat ad. propositum; ibi: Hoc igitur  possibile*  etc. Proponit ergo primo ipsam veritatem decla-  randam, dicens: Manifestum est autem, ex dicendis, quod non  omne possibile esse vel ambulare, idest operari: idest, non  omne possibile secundum actum primum vel secundum  ad opposita valet, idest ad opposita viam habet, sed est  invenire aliqua possibilia, in quibus non sit verum di-  cere  quod possunt in opposita. Deinde, quia possibile  a  potentia nascitur, manifestat qualiter se habeat potentia  ipsa ad opposita: ex hoc enim clarum erit quomodo pos-  sibile se liabeat ad opposita. Et circa hoc duo facit: primo  manifestat hoc in potentiis eiusdem rationis; secundo,  in his quae aequivoce dicuntur potentiae; ibi: Quasdam  vero potentiae * etc. Circa primum tria facit: quia primo  manifestat qualiter potentia irrationalis se habeat ad op-  posita; et ait quod potentia irrationalis non potest in  opposita.  4. Ubi notandum est quod, sicut dicitur IX Metapbys.,  potentia activa, cum nihil aliud sit quam principium quo  in aliud agimus, dividitur in potentiam rationalem et ir-  rationalem. Potentia rationalis est, quae cum ratione et  electione operatur; sicut ars medicinae, qua medicus co-  gnoscens quid sanando expediat infirmo, et volens applicat  remedia. Potentia autem irrationalis vocatur illa, quae non  ex ratione et libertate operatur, sed ex naturali sua dispo-  sitione; sicut calor ignis potentia irrationalis est, quia  calefacit, non ut cognoscit et vult, sed ut natura sua  exigit. Assignatur autem ibidem duplex differentia pro-  posito deserviens inter istas potentias.- Prima est quod  activa potentia irrationalis non potest duo opposita, sed  *  *  *  Seq. c. xut.  Lect. seq.  Lect. seq.  RN"  116  est  PERI HERMENEIAS LIB. II  determinata ad unum oppositorum, sive sumatur op-  positum contradictorie sive contrarie. Verbi gratia: calor  non potest calefacere et non calefacere, quae sunt con-  tradictorie opposita, reque potest calefacere et frigefacere,  quae sunt contraria, sed ad calefactionem determinatus  est.  Et hoc intellige per se, quia per accidens calor fri-  gefacere potest, vel resolvendo materiam caloris, humidum  scilicet, vel per antiperistasin contrarii. Et similiter potest  non calefacere per accidens, scilicet si calefactibile deest.  Potentia autem rationalis potest in opposita et contra-  dictorie  et  contrarie.  Arte  siquidem medicinae potest  medicus adhibere remedia et non adhibere, quae sunt  contradictoria; et adhibere remedia sana et nociva, quae  sunt  contraria. - Secunda differentia est quod potentia  activa irrationalis, praesente passo, necessario operatur,  deductis impedimentis: calor enim calefactibile sibi prae-  sens calefacit necessario, si nihil impediat; potentia autem  rationalis, passo praesente, non necessario operatur: prae-:  sente  siquidem. infirmo, non cogitur medicus remedia  adhibere.  É  5. Dimittantur autem metaphysico harum differen-  tiarum rationes et ad textum redeamus. Ubi narrans quo-  modo se habeat potentia irrationalis ad oppositum, ait:  Et primum quidem, scilicet, non est verum dicere quod  sit potentia ad opposita in his quae. possunt non secundum  rationem , idest, in his quorum posse est per potentias  irrationales; ut ignis calefactivus est, idest, potens calefacere,  et babet vim, idest, potentiam istam irrationalem. Ignis si-  quidem non potest frigefacere; neque in eius potestate  est calefacere et non calefacere. Quod autem dixit primum  ordinem, nota, ad secundum genus possibilis infra dicen-  dum, in quo etiam non invenitur potentia ad opposita.  6. Secundo, manifestat quomodo potentia rationalis  se habeat ad opposita, intendens quod potentia rationalis  potest in opposita. Unde subdit: Ergo potestates secundum  rationem, idest rationales, ipsae eaedem sunt contrariorum,  a  non solum duorum, sed etiam plurimorum, ut arte medi-  cinae medicus plurima iuga contrariorum adhibere potest,  et  multarum operationum contradictionibus abstinere  potest. Praeposuit autem ly ergo, ut hoc consequi ex dictis  insinuaret: cum enim oppositorum oppositae sint proprie-  tates, et potentia irrationalis ex eo quod irrationalis ad  opposita non se extendat; oportet potentiam rationalem  ad opposita viam habere, eo quod rationalis sit.  7. Tertio, explanat id quod dixit de potentiis irra-  tionalibus, propter causam infra assignandam ab ipso; et  intendit quod illud quod dixit de potentia irrationali ,  scilicet quod non potest in opposita, non est verum uni-  versaliter, sed particulariter. - Ubi nota quod potentia  irrationalis dividitur in potentiam activam, quae est prin-  cipium faciendi, et potentiam passivam, quae est princi-  pium patiendi: verbi gratia, potentia ad calorem dividitur  in posse calefacere, et in posse calefieri. In potentiis acti-  vis irrationalibus verum est quod non possunt in opposita,  .ut declaratum est; in potentiis autem passivis non est  verum. Illud enim quod potest calefieri, potest etiam fri-  gefieri, quia eadem est materia, seu potentia passiva con-  trariorum , ut dicitur in II De caelo et mundo, et potest  non calefieri, quia idem est subiectum privationis et for-  mae, ut dicitur in I Physic. Et propter hoc ergo expla-  nando, ait: Irralionales vero potentiae mom omnes a posse  in opposita excludi intelligendae sunt, sed illae quae sunt  quemadmodum potentia ignis calefactiva (ignem enim  non posse non calefacere manifestum est), et universali-  ter, quaecunque alia sunt talis potentiae, quod semper  agunt, idest quod quantum est ex se non possunt non  agere, sed ad semper agendum ex sua forma necessi-  tantur. Huiusmodi autem sunt, ut declaravimus, omnes  potentiae activae irrationales. Alia vero sunt talis con-  ditionis  quod  etiam  secundum irrationales potentias ,  scilicet passivas, simul possunt in quaedam opposita, ut  aer  potest calefieri et frigefieri.  Quod vero ait, simul, cadit supra ly possunt, et non  supra ly opposita; et est sensus, quod simul aliquid habet  potentiam passivam ad utrunque oppositorum, et non  quod habeat potentiam passivam ad utrunque opposito-  rum simul habendum. Opposita namque impossibile est  haberi simul. Unde et dici solet et bene, quod in huius-  modi est simultas potentiae, non potentia simultatis. Irra-  tionalis igitur potentia non secundum totum suum ambi-  tum a posse in opposita excluditur, sed secundum partem  eius, secundum potentias scilicet activas.  8. Quia autem videbatur superflue addidisse differen-  tias inter activas et passivas irrationales, quia sat erat pro-  posito ostendisse quod non omnis potentia oppositorum  est; ideo subdit quod hoc idcirco dictum est, ut notum  fiat quoniam nedum non omnis potestas oppositorum est,  loquendo de potentia communissime, sed neque quaecun-  que potentiae dicuntur secundum eamdem speciem ad  opposita possunt. Potentiae siquidem irrationales omnes  sub una specie irrationalis potentiae concluduntur, et ta-  men non omnes in opposita possunt, sed passive tantum.  Non supervacanea ergo fuit differentia inter passivas et  activas irrationales, sed necessaria ad declarandum quod  non omnes potentiae eiusdem speciei possunt in opposita.  Potest etly boc demonstrare utranque differentiam, scilicet,  inter rationales et irrationales,et inter irrationales activas et.  passivas inter se; et tunc est sensus, quod hoc ideo fecimus,  ut ostenderemus quod non omnis potestas, quae scilicet  secundum eamdem rationem potentiae physicae dicitur,  quia scilicet potest in aliquid ut rationalis et irrationalis,  neque etiam omnis potestas, quae sub eadem specie con-  tinetur, ut irrationalis activa et passiva sub specie irra-  tionalis, ad opposita potest.  CAP. XIII, LECT. XII  LECTIO DUODECIMA  (Canp. CargrANI lect. x)  DECLARATIS POTENTIIS QUAE AEQUIVOCAE DICUNTUR, SUMITUR RATIO ZMPOSSIBILIS  AD DETERMINANDUM QUODNAM EX POSSIBILIBUS AD NECESSARIUM SEQUATUR  '  *  ,  ΄  ΄  Ν  b  Ἔνιαι δὲ δυνάμεις ὁμώνυμοί εἰσι. Τὸ γὰρ δυνατὸν οὐχ  ἁπλῶς λέγεται, ἀλλὰ τὸ μὲν ὅτι ἀληθὲς ὡς ἐνεργείᾳ  *  117  ,  Quaedam vero potestates aequivocae sunt. Possibile enim * Sea. c. xu. :  non  L4  ὄν,  1  olov  ^  à  *  L]  δυνατὸν  e  f.  δίζε  e  (Q  δίζε  ^  ὶ e  NI  ῥαδίζειν ὅτι βαδίζει, καὶ ὅλως δυ-  ,  "^  ,  νατὸν εἶναι ὅτι ἤδη ἔστι xav ἐνέργειαν ὃ λέγεται  E  ^  εἰ  ,  i  εἶναι δυνατόν, τὸ δὲ ὅτι ἐνεργήσειεν ἄν, οἷον δυνα-  [i  *  τὸν εἶναι βαδίζειν ὅτι βαδίσειεν ἄν.  Καὶ αὕτη μὲν ἐπὶ τοῖς κινητοῖς ἐστὶ μόνοις ἡ δύναμις,  ἐκείνη δὲ καὶ ἐπὶ τοῖς ἀχινήτοις, Γλμφω δὲ ἀληθὲς  εἰπεῖν τὸ μὴ ἀδύνατον εἶναι βαδίζειν ἢ εἶναι, xai  τὸ βαδίζον ἤδη καὶ ἐνεργοῦν καὶ τὸ βαδιστιχόν.  Τὸ μὲν οὖν οὕτω  δυνατὸν οὐχ ἀληθὲς χατο τοῦ ἀναγ-  χαίου ἁπλῶς εἰπεῖν, θάτερον δὲ ἀληθές. “Ὥστε ἐπεὶ  7 τῷ ἐν μέρει τὸ καγόλου ἕπεται, τῷ ἐξ ἀνάγχης ὄντι  ἕπεται τὸ δύνασθαι εἶναι, οὐ μέντοι πᾶν.  Καὶ ἔστι δὴ ἀρχὴ ἴσως τὸ ἀναγκαῖον καὶ μὴ ἀνάγκαϊον  πάντων ἢ εἶναι ἢ μιὴ εἶναι, καὶ τἄλλα ὡς τούτοις  ἀχολουθοῦντα ἐπισκοπεῖν δεῖ.  Φανερὸν δὴ ix τῶν εἰρημένων. ὅτι τὸ ἐξ ἀνάγκης ὃν  χατ᾽  ἐνέργειάν ἐδτιν, ὥστε εἰ πρότερα τὰ ἀίδια, καὶ  ἡ ἐνέργεια δυνάμεως προτέρα.  οὐσίαι, τὰ  Καὶ τὰ μὲν ἄνευ δυνάμεως ἐνέργειαί εἰσιν, olov αἱ πρῶ-  ται  δὲ μετὰ δυνάμεως, ἃ τῇ μὲν φύσει  πρότερα, τῷ δὲ χρόνῳ ὕστερα, vd δὲ οὐδέποτε ἐνέρ-  γειαί εἰσιν, ἀλλὰ δυνάμεις μόνον.  3  ntendit declarare quomodo illae quae aequi-  UP vocae dicuntur potentiae, se habeant ad oppo-  E. sita. Et circa hoc duo facit: primo, declarat  £j)  *  Num. 3.  naturam talis potentiae; secundo, ponit diffe-  rentiam et convenientiam inter ipsas et supra-  dictas, ibi: Et baec quidem* etc. Ad evidentiam primi adver-  tendum est quod V et TX Metapbys., Aristoteles dividit po-  tentiam in potentias, quae eadem ratione potentiae dicuntur,  et in potentias, quae non ea ratione qua praedictae poten-  tiae nomen habent, sed alia. Et has appellat aequivoce  potentias. Sub primo membro comprehenduntur omnes  potentiae activae, et passivae, et rationales, et irrationales.  Quaecunque enim posse dicuntur per potentiam activam  vel passivam quam habeant, eadem ratione potentiae sunt,  quia scilicet est in eis vis principiata alicuius activae vel  passivae. Sub secundo autem membro comprehenduntur  potentiae mathematicales et logicales. Mathematica po-  tentia est, qua lineam posse dicimus in quadratum, et eo  quod in semetipsam ducta quadratum constituit. Logica  potentia est, qua duo termini coniungi absque contradi-  ctione in enunciatione possunt. Sub logica quoque po-  tentia continetur quae ea ratione potentia dicitur, quia est.  Hae vero merito aequivoce a primis potentiae dicuntur,  eo quod istae nullam virtutem activam vel passivam prae-  dicant; et quod possibile istis modis dicitur, non ea ratione  possibile appellatur quia aliquis habeat virtutem ad hoc  agendum vel patiendum, sicut in primis. Unde cum po-  tentiae habentes se ad opposita sint activae vel passivae,  istae quae aequivocae potestates dicuntur ad opposita non  se  habent. De his ergo loquens ait: Quaedam vero pote-  states aequivocae sunt, et ideo ad opposita non se habent.  2. Deinde declarans qualis sit ista potestas aequivoce  dicta, subdit divisionem usitatam possibilis per quam hoc  simpliciter dicitur: sed hoc quidem, quoniam ve-  rum est, quod in actu est; ut possibile ambulare, quo-  niam ambulat iam, et omnino possibile esse, quoniam  iam est in actu, quod dicitur esse possibile: illud vero,  quoniam actu esse posset; ut possibile ambulare, quo-  niam ambulabit.  in  Et haec quidem in mobilibus solis est potestas, illa vero  et  immobilibus. Utrunque vero verum est dicere,  non impossibile esse ambulare vel esse, et quod iam  ambulat et agit, et ambulativum.  Hoc igitur possibile non est verum de necessario dicere  simpliciter, alterum autem verum est. Quare quoniam  partem universale sequitur, illud quod ex necessitate  est,  consequitur posse esse, sed non omne.  Et est fortasse quidem principium, quod necessarium est,  et  quod non necessarium est, omnium vel esse, vel non  esse:  et  oportet.  alia, veluti horum consequentia, considerare  Manifestum est autem ex his quae dicta sunt, quod id  quod ex necessitate est, secundum actum est: quare si  priora sunt sempiterna, et quae actu sunt potestate  priora sunt.  ^  Et haec quidem sine potestate actus sunt, ut primae sub-  stantiae: alia vero cum potestate, quae natura quidem  priora sunt, tempore vero posteriora. Alia vero num-  quam actus sunt, sed potestates tantum.  scitur, dicens: possibile enim non uno modo dicitur, sed  duobus. Et uno quidem modo dicitur possibile eo quod  verum est ut in actu, idest ut actualiter est; ut, possibile  est ambulare, quando ambulat iam: et omnino, idest uni-  versaliter possibile est esse, quoniam est actu iam quod  possibile dicitur. Secundo modo autem possibile dicitur  aliquid non ea ratione quia est actualiter, sed quia forsitan  aget, idest quia potest agere; ut possibile est ambulare,  quoniam ambulabit. Ubi advertendum est quod ex divi-  sione bimembri possibilis divisionem supra positam po-  tentiae declaravit a posteriori. Possibile enim a potentia  dicitur: sub primo siquidem membro possibilis innuit po-  tentias aequivoce; sub secundo autem potentias univoce,  activas  scilicet et passivas. Intendebat ergo quod quia  possibile dupliciter dicitur, quod etiam potestas duplex  est. Declaravit autem potestates aequivocas ex uno earum  membro tantum, scilicet ex his quae dicuntur possibilia  quia sunt, quia hoc sat erat suo proposito.  3. Deinde cum dicit: Et baec quidem etc., assignat diffe-  rentiam inter utranque potentiam, et ait quod potentia  haec ultimo dicta physica, est in solis illis rebus, quae  sunt  mobiles ; illa autem est et in rebus mobilibus et  immobilibus. Possibile siquidem a potentia dictum eo  quod possit agere, non tamen agit, inveniri non potest  absque mutabilitate eius, quod sic posse dicitur. Si enim  nunc potest agere et non agit,si agere debet, oportet quod  mutetur de otio ad operationem. Id autem quod possi-  bile dicitur eo quod est, nullam mutabilitatem exigit in  eo  quod sic possibile dicitur. Esse namque in actu, quod  talem possibilitatem fundat, invenitur et in rebus neces-  sariis, et in immutabilibus, et in rebus mobilibus. Possi-  bile ergo hoc, quod logicum vocatur, communius est illo  quod physicum appellari solet.  '  118  4. Deinde subdit convenientiam inter utrunque possi-  bile, dicens quod in utrisque potestatibus et possibilibus  verum est non impossibile esse, scilicet, ipsum ambulare,  quod iam actu ambulat seu agit, et quod iam ambulabile  est; idest, in hoc conveniunt quod, sive dicatur possibile  ex  PERI HERMENEIAS LIB. II  CONSEQUENTIAE ENUNCIATIONUM MODALIUM  SECUNDUM QUATUOR ORDINES ALIO CONVENIENTI SITU  AB ARISTOTELE POSITAE ET ORDINATAE:  Primus Ordo  eo  *  Cf. lect. praec.  n. 5.  quod actu est, sive ex eo quod potest esse, de  utroque verificatur non impossibile; et consequenter ne-  cessario verificatur possibile, quoniam ad non impossibile  sequitur possibile. Hoc est secundum genus possibilis, re-  spectu cuius Aristoteles supra dixit: Et primum quidem * etc.,  in quo non invenitur via ad utrunque oppositorum, hoc,  inquam, est possibile quod iam actu est. Quod enim tali  ratione possibile dicitur, iam determinatum est ex eo  quod actu esse suppositum est. Non ergo possibile omne  ad utrunque possibile est, sive loquamur de possibili phy-  sice, sive logice.  5. Deinde cum dicit : Sic igitur possibile etc., applicat de-  terminatam veritatem ad propositum. Et primo, conclu-  dendo ex dictis, declarat habitudinem utriusque possibilis  ad necessarium, dicens quod hoc ergo possibile, scilicet  physicum quod est in solis mobilibus, non est verum dicere  Necesse est esse  Non possibile est non esse  Non contingens est non esse  Impossibile est non esse  Tertius Ordo  Non. necesse est esse  Possibile est non esse  Contingens est non esse  Non impossibile est non esse  Secundus Ordo  Necesse est non esse  Non possibile est esse  Non contingens est esse  Impossibile est esse  Quartus Ordo  Non necesse est non esse  Possibile est esse  Contingens est esse  Non impossibile est esse  Vides autem hic nihil immutatum, nisi quod neces-  sariae quae ultimum locum tenebant, primum sortitae  sunt. Quod vero dixit fortasse, non dubitantis, sed absque  determinata ratione rem proponentis est.  et  praedicare de necessario simpliciter: quia quod sim-  pliciter necessarium est, non potest aliter esse. Possibile  autem physicum potest sic et aliter esse, ut dictum est.  Addit autem ly simpliciter, quoniam necessarium est mul-  tiplex. Quoddam enim est ad bene esse, quoddam ex  suppositione: de quibus non est nostrum tractare, sed  solummodo id insinuare. Quod ut praeservaret se ab illis  modis necessarii qui non perfecte et omnino habent ne-  cessarii rationem , apposuit ly simpliciter. De tali enim  necessario possibile physicum non verificatur. Alterum  autem possibile logicum, quod in rebus immobilibus inve-  nitur, verum est de illo enunciare, quoniam nihil neces-  *  c  *  Lect. praeced.  a  Cf. lect. praec.  n. I.  *  Num. seq.  sitatis adimit. Et per hoc solvitur ratio inducta * ad par-  tem negativam quaestionis. Peccabat siquidem in hoc, -quod ex necessario inferebat possibile ad utrunque quod  convertitur in oppositam qualitatem.  6. Deinde respondet quaestioni formaliter intendens  quod affirmativa pars * quaestionis tenenda sit, quod sci-  licet ad necessarium sequitur possibile; et assignat cau-  sam.  Quia ad partem subiectivam sequitur constructive  suum totum universale; sed necessarium est pars subie-  ctiva possibilis: quia possibile dividitur in logicum et  physicum, et sub logico comprehenditur necessarium ;  ergo ad necessarium sequitur possibile. Unde dicit: Quare,  quoniam partem, scilicet subiectivam, suum totum univer-  sale sequitur, illud quod ex necessitate est, idest necessa-  rium, tamquam partem subiectivam, consequitur posse  esse, idest possibile, tamquam totum universale. Sed mon  omnino, idest sed non ita quod omnis species possibilis  sequatur; sicut ad hominem sequitur animal, sed non  omnino, idest non secundum omnes suas partes subiecti-  vas sequitur ad hominem: non enim valet: est homo, ergo  est animal irrationale. Et per hoc confirmata ratione ad-  ducta ad partem affirmativam, expressius solvit rationem  adductam ad partem negativam, quae peccabat secundum  fallaciam consequentis, inferens ex necessario possibile,  descendendo ad unam possibilis speciem, ut de se patet.  7. Deinde cum dicit: Et est fortasse quidem etc., ordinat  easdem modalium consequentias alio situ, praeponendo  necessarium omnibus aliis modis. Et circa hoc duo facit:  primo, proponit quod intendit; secundo, assignat causam  dicti ordinis; ibi: Manifestum est autem* etc. Dicit ergo: Et  est fortasse principium omnium enunciationum modalium vel esse  vel non esse, idest, affirmativarum vel negativarum, necessa-  rium et non necessarium. Et oportet considerare alia, sci-  licet, possibile contingere et impossibile esse, sicut borum,  scilicet, necessarii et non necessarii, consequentia, hoc modo:  8. Deinde cum dicit: Manifestum est autem. etc., in-  tendit assignare causam dicti ordinis. Et primo, assignat  causam, quare praeposuerit necessarium possibili tali ra-  tione. Sempiternum est prius temporali; sed necessarium  dicit sempiternitatem (quia dicit esse in actu, excludendo  omnem mutabilitatem, et consequenter temporalitatem ,  quae sine motu non est imaginabilis), possibile autem  dicit temporalitatem (quia non excludit quin possit esse  et  non esse); ergo necesse merito prius ponitur quam  possibile. Unde dicit, proponendo minorem: Manifestum  est autem ex bis quae dicta sunt etc., tractando de necessario:  quoniam id quod ex necessitate est, secundum actum est  totaliter, scilicet quia omnem excludit mutabilitatem et  potentiam ad oppositum: si enim mutari posset in oppo-  situm aliquo modo, iam non esset necessarium. - Deinde  subdit maiorem per modum antecedentis conditionalis :  Quare si priora sunt sempiterna temporalibus etc. - Ultimo  ponit conclusionem: et quae actu sunt omnino, scilicet  necessaria, priora sunt potestate, idest possibilibus, quae  omnino actu esse non ponunt, licet compatiantur.  9. Deinde cum dicit: Et bae quidem etc., assignat cau-  sam totius ordinis a se inter modales statuti, tali ratione.  Universi triplex est gradus. Quaedam sunt actu sine pote-  illae  state, idest sine admixta potentia, ut primae substantiae, -  non  quas in praesenti diximus primas, eo quod  principaliter et maxime substent, sed illae quae sunt pri-  mae, quia omnium rerum sunt causae, Intelligentiae sci-  licet. - Alia sunt actu cum possibilitate, ut omnia mobi-  lia, quae secundum id quod habent de actu sunt priora  natura seipsis secundum id quod habent de potentia, li-  cet e contra sit, aspiciendo ordinem temporis. Sunt enim  secundum id quod habent de potentia priora tempore  seipsis secundum id quod habent de actu. Verbi gratia,  Socrates prius secundum tempus poterat esse philoso-  phus, deinde fuit actualiter philosophus. Potentia ergo  praecedit actum secundum ordinem temporis in Socrate,  ordine autem naturae, perfectionis et dignitatis e con-  verso  contingit. Prior enim secundum dignitatem, idest  dignior et perfectior habebatur Socrates cum philosophus  actualiter erat, quam cum philosophus esse poterat. Prae-  posterus est igitur ordo potentiae et actus in unomet,  utroque ordine, scilicet, naturae et temporis attento, - Alia  vero nunquam sunt actu sed potestate tantum, ut motus,  tempus, infinita divisio magnitudinis, et infinita augmenta-  tio numeri. Haec enim, ut IX Metapbys. dicitur, nunquam  exeunt in actum, quoniam eorum rationi repugnat. Nun-  quam enim aliquid horum ita est quin aliquid eius ex-  pectetur, et consequenter nunquam esse potest nisi in po-  tentia. Sed de his alio tractandum est loco.  9. Nunc haec ideo dicta sint ut, inspecto ordine uni-  versi, appareat quod illum imitati sumus in nostro ordi-  CAP. XIII, LECT. XII  ne.  Posuimus siquidem primo necessarium, quod sonat  actu esse sine potestate seu mutabilitate, imitando primum  gradum universi. - Locavimus secundo loco possibile et  contingens, quorum utrunque sonat actum cum possibi-  litate, et sic servatur conformitas ad secundum gradum  universi. - Praeposuimus autem possibile et non contin-  gens, quia possibile respicit actum , contingens autem  secundum vim nominis respicit defectum causae, qui ad  potentiam pertinet: defectus enim potentiam sequitur; et  ex hoc conforme est secundae parti universi, in qua actus  est prior potentia secundum naturam, licet non secundum  tempus.- Ultimum autem locum impossibili reservavimus,  eo  quod sonat nunquam fore, sicut et ultima universi  pars dicta est illa, quae nunquam actu est. Pulcherrimus  igitur ordo statutus est, quando divinus est observatus.  IO. Quia autem suppositae modalium consequentiae  nil aliud sunt quam aequipollentiae earum, quae ob va-  rium negationis situm, qualitatem, vel quantitatem, vel  utranque mutantis, fiunt; ideo ad completam notitiam  consequentium se modalium, de earum qualitate et quan-  titate pauca admodum necessaria dicenda sunt. Quoniam  igitur natura totius ex partium naturis consurgit, scien-  dum est quod subiectum enunciationis modalis et dicit  esse vel non esse, et est dictum unicum, et continet in  se subiectum dicti; praedicatum autem modalis enuncia-  tionis, modus scilicet, et totale praedicatum est ( quia  explicite vel implicite verbum continet, quod est semper  nota eorum quae de altero praedicantur: propter quod  Aristoteles dixit quod modus est ipsa appositio), et conti-  net in se vim distributivam secundum partes temporis.  Necessarium enim et impossibile distribuunt in omne tem-  pus vel simpliciter vel tale; possibile autem et contingens  pro aliquo tempore in communi.  11. Nascitur autem ex his quinque conditionibus du-  plex in qualibet modali qualitas, et triplex quantitas. - Ex  eo  enim quod tam subiectum quam praedicatum moda-  lis verbum in se habet, duplex qualitas fit, quarum altera  vocatur qualitas dicti, altera qualitas modi. Unde et supra  dictum est* aliquam esse: affirmativam de modo et non  de dicto, et e converso. - Ex eo vero quod subiectum  modalis continet in se subiectum dicti, una quantitas  consurgit, quae vocatur quantitas subiecti dicti: et haec  distinguitur in universalem, particularem et singularem,  Sicut et quàántitas illarum de inesse. Possumus enim di-  cere, Socratem, quemdam hominem, vel omnem ho-  minem, vel nullum hominem, possibile est currere. -  Ex eo autem quod subiectum unius modalis dictum unum  *  Ed. c: scilicet  omne dictum cu-   tusque  E  isttus  modalis  re  ,  est  universa-  lis, scilicet di-  ctum .  est, consurgit alia quantitas, vocata quantitas dicti; et  haec unica est singularitas: secundum * omne enim di-  ctum cuiusque modalis singulare est istius universalis,  scilicet  dictum. Quod ex eo liquet quod cum dicimus,  hominem esse album est possibile, exponitur sic, hoc  dictum, hominem esse album, est possibile. Hoc dictum  autem singulare est, sicut et, hic homo. Propterea et dici-  tur quod omnis modalis est singularis quoad dictum, licet  quoad subiectum dicti sit universalis vel particularis. - Ex  eo autem quod praedicatum modalis, modus scilicet, vim  distributivam habet, alia quantitas consurgit vocata quan-  titas modi seu modalis; et haec distinguitur in universa-  lem et particularem.  12. Ubi diligenter: duo attendenda sunt. Primum est  quod hoc est singulare in modalibus, quod praedicatum  simpliciter quantificat propositionem modalem, sicut et  simpliciter qualificat. Sicut enim illa est simpliciter affir-  mativa, in qua modus affirmatur, et illa negativa, in qua  modus negatur; ita illa est simpliciter universalis cuius  modus est universalis, et illa particularis cuius modus est  particularis. Et hoc quia modalis modi naturam sequitur.  119  Secundum attendendum (quod est causa istius primi )  est, quod praedicatum modalis, scilicet modus, non habet  solam habitudinem praedicati respectu sui subiecti, sci-  licet esse et non esse, sed habitudinem syncategorema-  tis distributivi, sed non secundum quantitatem partium  subiectivarum ipsius subiecti, sed secundum quantitatem  partium temporis eiusdem. Et merito. Sicut enim quia  subiecti enunciationis de inesse propria quantitas est pe-  nes  divisionem vel indivisionem ipsius subiecti (quia  est nomen quod significat per modum substantiae, cuius  quantitas est per divisionem continui: ideo signum quan-  tificans in illis distribuit secundum partes subiectivas), ita  quia subiecti enunciationis modalis propria quantitas est  tempus (quia est verbum quod significat per modum  motus, cuius propria quantitas est tempus), ideo modus  quantificans distribuit ipsum suum subiectum, scilicet, esse  vel non esse, secundum partes temporis. Unde subtiliter  inspicienti apparebit quod quantitas ista modalis proprii  subiecti modalis enunciationis quantitas est, scilicet, ipsius  esse vel non esse. Ita quod illa modalis est simpliciter  universalis, cuius proprium subiectum distribuitur pro  omni tempore: vel simpliciter, ut, hominem esse animal  est necessarium vel impossibile; vel accepto, ut, hominem  currere hodie, vel, dum currit, est necessarium vel im-  possibile. Illa vero est particularis, in qua non pro omni,  sed aliquo tempore distributio fit in communi tantum;  ut, hominem esse animal, est possibile vel contingens. Est  ergo et ista modalis quantitas subiecti sui passio (sicut  et universaliter quantitas se tenet ex parte materiae), sed de-  rivatur a modo, non in quantum praedicatum est (quod, ut  sic, tenetur formaliter), sed in quantum syncategorematis  officio fungitur, quod habet ex eo quod proprie modus est.  13. Sunt igitur modalium (de propria earum quan-  titate loquendo) aliae universales affirmativae, ut illae de  necessario, quia distribuunt ad semper esse; aliae univer-  sales negativae, ut illae de impossibili, quia distribuunt ad  nunquam esse; aliae particulares affirmativae, ut illae de  possibili et contingenti, quia distribuunt utrunque ad  aliquando esse; aliae particulares negativae, ut illae de  non necesse et non impossibili, quia distribuunt ad ali-  quando non esse:sicut in illis de inesse, omnis, nullus,  quidam, non omnis, non nullus, similem faciunt diversi-  tatem. Et quia, ut dictum est, haec quantitas modalium  est  inquantum modales sunt, et de his, inquantum  huiusmodi, praesens tractatus fit ab Aristotele; idcirco  aequipollentiae, seu consequentiae earum, ordinatae sunt  negationis vario situ, quemadmodum aequipollentiae il-  larum de inesse: ut scilicet, negatio praeposita modo faciat  aequipollere suae contradictoriae; negatio autem modo  postposita, posita autem dicti verbo, suae aequipollere  contrariae facit; praeposita vero et postposita suae subal-  ternae, ut videre potes in consequentiarum figura ultimo  ab Aristotele formata. In qua, tali praeformata oppositio-  num figura, clare videbis omnes se mutuo consequentes,  secundum alteram trium regularum aequipollere, et con-  sequenter, totum primum ordinem secundo contrarium,  tertio contradictorium, quarto vero subalternum.  Necesse  esse  o  qd  Ε  S  s  E  ὦ  ri  Possibile  esse  Impossibile -  e  Contrariae -  eo  E  δα  ES  x  ο -  x9  9  ?  .  [d  x  Se,  ἢ  ᾿ς 6  Subcontrariae -  esse  uU  g&  z  E  $  B  E  Contingens  non essc  vtt  120  PERI HERMENEIAS LIB. II  LECTIO DECIMATERTIA  (Cann. CargTANI lect. xi)  CONTRARIETAS IN ANIMI OPINIONIBUS CONSTITUITUR EX ALIQUA  VERI FALSIQUE OPPOSITIONE.  Πότερον δὲ ἐναντία ἐστὶν ἡ κατάφασις τῇ ἀποφάσει ἢ  ἡ κατάφασις τῇ χαταφάσει, καὶ ὁ λόγος τῷ λόγῳ;  ὁ λέγων ὅτι πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῷ οὐδεὶς ἄνθρω-  πος δίκαιος ἢ τὸ πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῷ πᾶς ἄν-  θρωπος ἄδικος, οἷον ἔστι Καλλίας δίκαιος, οὐχ ἔστι  Καλλίας δίκαιος, Καλλίας ἄδιχός ἐστι" ποτέρα δὴ  Εἰ  ἐναντία τούτων ;  γὰρ τὰ μὲν ἐν τῇ φωνῇ ἀχολουθεῖ τοῖς ἐν τῇ δια-  νοίᾳ, ἐκεῖ δὲ ἐναντία δόξα ἡ τοῦ ἐναντίου, οἷον ὅτι  πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῇ πᾶς ἄνθρωπος ἄδικος, καὶ  ἐπὶ  τῶν  ἐν τῇ φωνῇ καταφάσεων ἀνάγχη ὁμοίως  ἔχειν. Εἰ δὲ ped ἐχεῖ ἡ τοῦ ἐναντίου δόξα ἐναντία  ἐστίν, οὐδὲ ἡ κατάφασις τῇ καταφάσει ἔσται ἐναν-  vla, ἀλλ᾽ ἡ εἰρημένη ἀπόφασις. Ὥστε σχεπτέον ποία  δόξα ἀληθὴς ψευδεῖ δόξη ἐναντία. πότερον ἡ τῆς  ἀποφάσεος ἢ ἡ τὸ ἐναντίον εἶναι δοξάζουσα. Λέγω  δὲ ὧδε. Ἔστι τις δόξα ἀληθὴς τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγα-  θόν, ἄλλη δὲ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν ψευδής, ἑτέρα δὲ ὅτι  χακόν. Ποτέρα δὴ τούτων ἐναντία τῇ ἀληθεῖ; xal  εἰ ἔστι μία, x40 ' ὁποτέραν ἡ ἐναντία:  μὲν δὴ τούτῳ οἴεσθαι τὰς ἐναντίας δόξας ὡρίσθαι,  τῷ τῶν ἐναντίων εἶναι, ψεῦδος" τοῦ γὰρ ἀγαθοῦ ὅτι  ἀγαθὸν καὶ τοῦ καχοῦ ὅτι κακὸν ἡ αὐτὴ ἴσως καὶ  ἀληθὴς ἔσται εἴτε πλείους εἴτε μία ἐστίν. ᾿Εναντία  δὲ ταῦτα. ÀAXA' οὐ τῷ ἐναντίων εἶναι ἐναντία, ἀλλὰ  μᾶλλον τῷ ἐναντίως.  Εἰ δὴ ἔστι μὲν τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἐστὶν ἀγαθὸν δόξα, ἄλλη  δ᾽ ὅτι οὐχ ἀγαθόν, ἔστι δὲ ἄλλο τι ὃ οὐχ ὑπάρχει  οὐδ᾽ οἷόντε ὑπάρξαι, τῶν μὲν δὴ ἄλλων οὐδεμίαν  θετέον, οὔτε ὅσαι ὑπάρχειν τὸ μιὴ ὑπάρχον δοξαάζου-  σιν,  οὔθ᾽  ὅσαι μὴ ὑπάρχειν τὸ ὑπάρχον (ἄπειροι γὰρ  ἀμφότεραι, καὶ ὅσαι ὑπάρχειν δοξάζουσι τὸ μὴ ὑπάρ-  yov, καὶ ὅσαι μὴ ὑπάρχειν τὸ ὑπάρχον);  SEN  ene ostquam determinatum est de enunciatione se-  (Q5) (oy cundum quod diversificatur tam ex additione  facta ad terminos, quam ad compositionem  S. Thomas.  *  *  *  Num. 5.  Num. 8.  Lect. seq.  J7  eius, hic secundum divisionem a s. Thoma in  principio huius Secundi factam, intendit Ari-  stoteles tractare quandam quaestionem circa oppositiones  enunciationum provenientes ex eo quod additur aliquid sim-  plici enunciationi. Et circa hoc quatuor facit: primo, movet  quaestionem; secundo, declarat quod haec quaestio depen-  det ab una alia quaestione praetractanda; ibi: Nam si ea, quae  sunt in voce * etc.; tertio, determinat illam aliam quaestio-  nem; ibi: Nam arbitrari * etc.; quarto, redit ad responden-  dum quaestioni primo motae; ibi: Quare si in opinione* etc.  Quaestio quam movere intendit est: utrum affirmati-  vae  enunciationi contraria sit negatio eiusdem praedi-  cati, an affirmatio de praedicato contrario seu privativo?  Unde dicit: Utrum contraria est affirmatio. negationi. con-  tradictoriae, scilicet, et universaliter oratio affirmativa ora-  tioni negativae; ut, affirmativa oratio quae dicit, omnis  bomo est iustus, illi contraria sit orationi negativae, nullus  bomo est iustus, aut illi, omnis bomo est iniustus, quae  est affirmativa de praedicato privativo? Et similiter ista  affirmatio, Callias est iustus, est ne contraria illi contradi-  ctoriae negationi, Callias non est iustus, aut illi, Callias est  iniustus, quae est affirmativa de praedicato privativo?  *  Utrum autem contraria est affirmatio negationi, aut af-  firmatio affirmationi et oratio orationi, quae dicit, quod  omnis homo iustus est, ei quae est, nullus homo iustus  est; aut, omnis homo iustus est, ei quae est, omnis  homo iniustus est; ut, Callias iustus est, Callias iustus  non  est, Callias iniustus est; utra harum contraria est?  Nam s. a, quae suntin voce, sequuntur ea, quae sunt in  intellectu, illic autem contraria est opinio contrarii ,  ut  quod, omnis homo iustus est, ei quae est, omnis  homo iniustus est, et etiam in his, quae,sunt in voce,  affirmationibus, necesse est similiter se se habere. Quod  si neque illic contrarii opinatio contraria est, nec affir-  matio affirmationi contraria erit; sed ea quae dicta est  negatio. Quare  considerandum est quae opinio vera  opinioni falsae contraria est, utrum negationis, an ea,  quae contrarium esse opinatur. Dico autem hoc modo.  Est quaedam opinatio vera boni, quod bonum est ;: alia  vero, quod non bonum, est falsa; alia vero, quod ma-  lum: utra harum contraria verae? et si est una, secun-  dum quamnam contraria est?  Nam arbitrari contrarias opiniones definiri, eo quod con-  trariorum sunt, falsum est: boni enim, quod bonum est,  et mali, quod malum est, eadem fortasse opinio est et  vera, sive plures,sive una sit. Sunt autem ista contra-  ria. Sed non eo quod contrariorum sint contraria :sunt  sed magis eo quod contrarie.  Si ergo est boni quidem, quod est bonum, opinio, alia au-  tem quod non est bonum: est vero aliquid aliud quod  non est, neque potest esse: aliarum quidem nulia po-  nenda est, neque quaecunque esse, quod non est, opi-  nantur, neque quaecunque non esse quod est (infinitae  enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non -  est, et quae non esse quod est).  2. Ad evidentiam tituli huius quaestionis, quia hacte-  nus indiscusse ab aliis est relictus, considerare oportet  quod cum in enunciatione sint duo, scilicet ipsa enunciatio  seu significatio et modus enunciandi seu significandi, du-  plex inter enunciationes fieri potest oppositio, una ratione  ipsius enunciationis, altera ratione modi enunciandi. Si  modos enunciandi attendimus, duas species oppositionis  in latitudine enunciationum inveniemus, contrarietatem  scilicet et contradictionem. Divisae enim superius sunt  enunciationes oppositae in contrarias et contradictorias.  Contradictio inter enunciationes ratione modi enunciandi  est quando idem praedicatur de eodem subiecto contradi-  ctorio modo enunciandi; ut sicut unum contradictorium  nil ponit, sed alterum tantum destruit, ita una enunciatio  nil asserit, sed id tantum quod altera enunciabat destruit.  Huiusmodi autem sunt omnes quae contradictoriae vo-  cantur, scilicet, omnis bomo est iustus, non omnis bomo est  iustus, Socrates est iustus, Socrates nom est iustus, ut de se  patet. Et ex hoc provenit quod non possunt simul verae  aut falsae esse, sicut nec duo contradictoria. Contrarietas  vero inter enunciationes ratione modi enunciandi est quan-  do idem praedicatur de eodem subiecto contrario modo  enunciandi; ut sicut unum contrariorum ponit materiam  sibi et reliquo communem in extrema distantia sub illo  |  genere, ut patet de albo et nigro, ita una enunciatio ponit  *  Y  Cap. xiv.  CAP. XIV,  subiectum commune sibi et suae oppositae in extrema  distantia sub illo praedicato. Huiusmodi quoque sunt  omnes illae quae contrariae in figura appellantur, scili-  cet, omnis bomo est iustus, omnis bomo non. est iustus. Hae  enim faciunt subiectum, scilicet hominem, maxime distare  sub iustitia, dum illa enunciat iustitiam inesse homini,  non quocunque modo, sed universaliter; ista autem enun-  ciat iustitiam abesse homini, non qualitercunque, sed uni-  versaliter. Maior enim distantia esse non potest quam ea,  quae est inter totam universitatem habere aliquid et nul-  lum de universitate habere illud. Et ex hoc provenit quod  non possunt esse simul verae, sicut nec contraria pos-  sunt eidem simul inesse; et quod possunt esse simul  falsae, sicut et contraria simul non inesse eidem possunt.  *  Ed. c: posita  sunt.  Si vero ipsam enunciationem sive eius significationem  attendamus secundum unam tantum oppositionis speciem,  in tota latitudine enunciationum reperiemus contrarieta-  tem, scilicet secundum veritatem et falsitatem: quia dua-  rum enunciationum significationes entia positiva * sunt,  ac  per hoc neque contradictorie neque privative opponi  possunt, quia utriusque oppositionis alterum extremum  est formaliter non ens. Et cum nec relative opponantur,  ut clarum est, restat ut nonnisi contrarie opponi possunt.  3. Consistit autem ista contrarietas in hoc quod dua-  rum enunciationum altera alteram non compatitur vel in  veritate vel in falsitate, praesuppositis semper conditio-  nibus contrariorum, scilicet quod fiant circa idem et in  eodem tempore. Patere quoque potest talem oppositio-  nem esse contrarietatem ex natura conceptionum animae  componentis et dividentis, quarum singulae sunt enuncia-  tiones. Conceptiones siquidem animae adaequatae nullo  alio modo opponuntur conceptionibus inadaequatis nisi  contrarie, et ipsae conceptiones inadaequatae, si se mutuo  expellunt, contrariae quoque dicuntur. Unde verum et  falsum, contrarie opponi probatur a s. Thoma in I parte,  qu. xvii *. Sicut ergo hic, ita et in enunciationibus ipsae  significationes adaequatae contrarie opponuntur inaede-  quatis, idest verae falsis; et ipsae inadaequatae, idest fal-  sae, contrarie quoque opponuntur inter se, si contingat  quod se non compatiantur, salvis semper contrariorum  conditionibus. Est igitur in enunciationibus duplex con-  trarietas, una ratione modi, altera ratione significationis,  et unica contradictio, scilicet ratione modi. Et, ut con-  fusio vitetur, prima contrarietas vocetur contrarietas mo-  dalis, secunda contrarietas formalis. Contradictio autem  non ad confusionis vitationem quia unica est, sed ad pro-  prietatis expressionem contradictio modalis vocari potest.  Invenitur autem contrarietas formalis enunciationum inter  omnes contradictorias, quia contradictoriarum altera al-  teram semper excludit; et inter omnes contrarias moda-  liter quoad veritatem, quia non possunt esse simul verae,  licet non inveniatur inter omnes quoad falsitatem, quia  possunt esse simul falsae.  4. Quia igitur Aristoteles in hac quaestione loquitur  de contrafietate enunciationum quae se extendit ad con-  trarias modaliter, et contradictorias, ut patet in principio  et in fine quaestionis (in principio quidem, quia proponit  utrasque contradictorias dicens: Affirmatio negationi etc.;  et contrarias modaliter dicens: Ef oratio orationi etc., unde  et exempla utrarunque statim subdit, ut patet in littera.  In fine vero, quia ibi expresse quam conclusit esse con-  trariam affirmativae universali verae dividit, in contrariam  modaliter universalem negativam, scilicet, et contradicto-  riam: quae divisio falsitate non careret, nisi conclusisset  contrariam formaliter, ut de se patet), quia, inquam, sic  accipit contrarietatem, ideo de contrarietate formali enun-  ciationum quaestio intelligenda est. Et est quaestio valde  subtilis, necessaria et adhuc nullo modo superius tacta.  Opp. D. Tuowaz T. I.  LECT. XIII  121  Est igitur titulus. quaestionis; utrum affirmativae ve-  rae  contraria formaliter sit negativa falsa eiusdem prae-  dicati, aut affirmativa falsa de praedicato privativo, vel  contrario? Et sic patet quis sit sensus tituli, et quare non  movet quaestionem de quacunque alia oppositione enun-  ciationum (quia scilicet nulla alia in eis formaliter inve-  nitur), et quod accipit contrarietatem proprie et strictis-  sime, licet talis contrarietas inveniatur inter contradicto-  rias modaliter et contrarias modaliter.  Ὁ  Dictum vero fuit a s. Thoma * provenire hanc dubi-  tationem ex eo quod additur aliquid simplici enunciationi,  quia si tantum simplices, idest, de secundo adiacente  enunciationes attendantur, non habet haec quaestio radi-  cem. Quia autem simplici enunciationi, idest subiecto et  verbo substantivo, additur aliquid, scilicet práedicatum,  nascitur dubitatio circa oppositionem, an illud additum'  in contrariis debeat esse illudmet praedicatum, negatione  apposita verbo, an debeat esse praedicatum contrarium  seu  privativum, absque negatione praeposita verbo.  5. Deinde cum dicit: Nam siea etc., declarat unde  sumenda sit decisio huius quaestionis. Et duo facit: quia  primo declarat quod haec quaestio dependet ex una alia  quaestione, ex illa scilicet: utrum opinio, idest conceptio  animae, in secunda operatione intellectus, vera, contraria  sit opinioni falsae negativae eiusdem praedicati, an falsae  afürmativae contrarii sive privativi. Et assignat causam,  quare illa quaestio dependet ex ista, quia scilicet enun-  ciationes vocales sequuntur mentales, ut effectus adae-  quati causas proprias, et ut significata signa * adaequata,  et consequenter similis est in hoc utraque natura. Unde  inchoans ab hac causa ait: Nam si ea quae sunt in voce  sequuntur ed, quae sunt in anima, ut dictum est in prin-  cipio I libri, et illic, idest in anima, opinio contrarii  praedicati circa idem subiectum est contraria illi alteri,  quae affirmat reliquum contrarium de eodem (cuiusmodi  sunt istae mentales enunciationes, omnis bomo est iustus ,  omnis bomo est iniustus); si ita inquam est, etiam et in his  affrmationibus quae sunt in voce, idest vocaliter sum-  ptis, necesse est similiter se habere, ut scilicet sint con-  trariae duae affirmativae de eodem subiecto et praedicatis  contrariis. Quod si neque illic, idest in anima, opinatio  contrarii praedicati, contrarietatem inter mentales enun-  ciationes constituit, nec affirmatio vocalis affirmationi vo-  cali contraria erit de contrario praedicato, sed magis affir-  mationi contraria erit negatio eiusdem praedicati.  6. Dependet ergo mota quaestio ex ista alia sicut effe-  ctus ex causa. Propterea et concludendo addit secundum,  quod scilicet de hac quaestione prius tractandum est, ut  ex  causa cognita effectus innotescat dicens: Quare conside-  randum est, opinio vera cui opinioni falsae contraria est: utrum  negationi falsae am certe ei affirmationi falsae, quae contra-  rium esse opinatur. Et ut exemplariter proponatur, dico  hoc modo: Sunt tres opiniones de bono, puta vita: quae-  dam enim est ipsius boni opinio vera, quoniam bonum  est, puta, quod vita sit bona; alia vero falsa negativa,  scilicet, quoniam bonum non est, puta, quod vita non sit  bona; alia item falsa affirmativa contrarii, scilicet, quoniam  malum est, puta, quod vita sit mala. Quaeritur ergo quae  harum falsarum contraria est verae?  7. Quod autem subdidit: Et si est una, secundum quam  contraria est, tripliciter legi potest. Primo, dubitative, ut  Sit pars quaestionis; et tunc est sensus: quaeritur quae  harum falsarum contraria est verae: et simul quaeritur,  si est tantum una harum falsarum secundum quam fiat  contraria ipsi verae: quia cum unum uni sit contrarium,  ut  dicitur in X Metaphysicae, quaerendo quae harum sit  contraria, quaeremus etiam an una earum sit contraria. -  Alio modo, potest legi adversative, ut sit sensus: quae-  16 *  *  Supra lect. 1,  n. I.  *  Ed. c: singula.  122  PERI HERMENEIAS LIB. II  ritur quae harum sit contraria; quamquam sciamus quod  non utraque sed una earum est secundum quam fit con-  trarietas. - Tertio modo, potest legi dividendo hanc par-  ticulam, Et si est una, ab illa sequenti, secundum quam  contraria est; et tunc prima pars expressive, secunda vero  Boethius.  dubitative legitur; et est sensus: quaeritur quae harum  falsarum contraria est verae, non solum si istae duae  falsae inter se differunt in consequendo, sed etiam si  utraque est una, idest alteri indivisibiliter unita, quaeritur  secundum quam fit contrarietas. Et hoc modo exponit  Boethius, dicens quod Aristoteles apposuit haec verba  propter contraria immediata, in quibus non differt con-  trarium a privativo. Inter contraria enim mediata et im-  mediata haec est differentia, quod immediatis a prwativo  contrarium non infertur. Non enim valet, corpus colorabile  est non album, ergo est nigrum: potest enim esse rubrum.  In immediatis autem valet; verbi gratia: amimal est mon  sanum, ergo infirmum ; numerus est non par, ergo impar.  Voluit ergo Aristoteles exprimere quod nunc, cum quae-  rimus quae harum falsarum, scilicet negativae et affirma-  tivae contrarii, sit contraria affirmativae verae, quaerimus  universaliter sive illae duae falsae indivisibiliter se sequan-  tur, sive non.  8. Deinde cum dicit: Nam arbitrari, prosequitur hanc  secundam quaestionem. Et circa hoc quatuor facit. Primo,  declarat quod contrarietas opinionum non attenditur penes  contrarietatem materiae, circa quam versantur, sed potius  penes oppositionem veri vel falsi; secundo, declarat quod  non penes quaecunque opposita secundum veritatem et  falsitatem est contrarietas opinionum; ibi: Si ergo boni etc.;  tertio, determinat quod contrarietas opinionum attenditur  penes per se primo opposita secundum veritatem et fal-  sitatem tribus rationibus; ibi: Sed im quibus primo falla-  cia etc.; quarto, declarat hanc determinationem inveniri  in omnibus veram; ibi: Manifestum. est igitur etc.  Dicit ergo proponens intentam conclusionem, quod  falsum est arbitrari opiniones definiri seu determinari de-  bere contrarias ex eo quod contrariorum obiectorum sunt.  Et adducit ad hoc duplicem tationem. Prima est: opi-  niones contrariae non sunt eadem opinio; sed contrario-  rum eadem est fortasse opinio; ergo opiniones non sunt  contrariae ex hoc quod contrariorum sunt. - Secunda est:  opiniones contrariae non sunt simul verae; sed opiniones  contrariorum, sive plures, sive una, sunt simul verae  quandoque; ergo opiniones non sunt contrariae ex hoc  quod contrariorum sunt.- Harum rationum, suppositis  maioribus, ponit utriusque minoris declarationem simul,  dicens: Boni enim, quoniam bonum est, et mali, quoniam  malum est, eadem forlasse opinio est, quoad primam. Et  subdit esse vera, sive plures sive una sit, quoad secun-  dam.  Utitur autem dubitativo adverbio et disiunctione,  quia non est determinandi locus an contrariorum eadem  sit opinio, et quia aliquo modo est eadem et aliquo modo  non. Si enim loquamur de habituali opinione, sic eadem  est; Si autem de actuali, sic non eadem est. Alia siqui-  dem mentalis compositio actualiter fit, concipiendo bo-  num esse bonum, et alia concipiendo malum esse malum,  licet eodem habitu utrunque cognoscamus, illud per se  primo, et hoc secundario, ut dicitur IX Metaphysicae. -  Deinde subdit quod ista quae ad declarationem mino-  rum sumpta sunt, scilicet bonum et malum, contraria  sunt  ac  etiam  contrarietate sumpta stricte in moralibus,  per hoc congrua usi sumus declaratione. Ultimo in-  ducit conclusionem. Sed non in eo quod contrariorum  opiniones sunt, contrariae sunt, sed magis in eo quod  contrariae, idest, sed potius censendae sunt opiniones  contrariae ex eo quod contrarie adverbialiter, scilicet con-  trario modo, idest vere et false enunciant. Et sic patet  primum.  9. Si ergo boni etc. Quia dixerat quod contrarietas opi-  nionum accipitur secundum oppositionem veritatis et fal-  sitatis earum, declarat modo quod non quaecunque se-  cundum veritatem et falsitatem oppositae opiniones sunt  contrariae, tali ratione. De bono, puta, de iustitia, quatuor  possunt opiniones haberi, scilicet quod iustitia est bona,  et quod non est bona, et quod est fugibilis, et quod est  non appetibilis. Quarum prima est vera, reliquae sunt  falsae. Inter quas haec est diversitas quod, prima negat  idem praedicatum quod vera affirmabat ; [secunda affirmat  aliquid aliud quod bono non inest; tertia negat id quod  bono inest, non tamen illud quod vera affirmabat. Tunc  sic.  Si omnes opiniones secundum veritatem et falsita-  tem sunt contrariae, tunc uni, scilicet verae opinioni non  solum multa sunt contraria, sed etiam infinita: quod est  impossibile, quia unum uni est contrarium. Tenet con-  sequentia, quia possunt infinitae imaginari opiniones fal-  sae  de una re, similes ultimis falsis opinionibus adductis,  affirmantes, scilicet ea quae non insunt illi, et negantes  ea  quae illi quocunque modo coniuncta sunt: utraque  namque indeterminata esse et absque numero constat.  Possumus* enim opinari quod iustitia est quantitas, quod  est relatio, quod est hoc et illud; et similiter opinari quod  iustitia non sit qualitas, non sit appetibilis, non sit ha-  bitus.  Unde ex supradictis in propositione quaestionis,  inferens pluralitatem falsarum contra unam veram, ait:  Si ergo est opinatio vera boni, puta iustitiae, quoniam est  bonum; et si est etiam falsa opinatio negans idem, scili-  cet, quoniam mon est quid bonum; est vero et tertia opi-  natio falsa quoque, affirmans aliquid aliud inesse illi, quod  non inest nec inesse potest, puta, quod iustitia sit fugi-  bilis, quod sit illicita; et hinc intelligitur quarta falsa  quoque, quae scilicet negat aliquid aliud ab eo quod vera  opinio affirmat inesse iustitiae, quod tamen inest, ut puta  quod non sit qualitas, quod non sit virtus; si ita inquam  est, nulla aliarum falsarum ponenda est contraria opinioni  verae. Et exponens quid demonstret per ly aliarum, sub-  dit: Neque quaecumque opinio opinatur esse quod mom est,  ut tertii ordinis opiniones faciunt: meque quaecumque opi-  Et  nio opinatur non. esse quod est, ut quarti ordinis opiniones  significant.  causam subdit: Infimitae enim utraeque  sunt, el quae esse opinantur quod mom est, el quae mon esse  quod est, ut supra declaratum fuit. Non ergo quaecun-  que opiniones oppositae secundum veritatem et falsita-  tem contrariae sunt. Et sic patet secundum.  d. c et 1557:  po  ssum  CAP. XIV, LECT. XIV  LECTIO DECIMAQUARTA  (Cann. CarkrANI lect. xi1)  ILLA VERI FALSIQUE OPPOSITIO, QUAE OPINIONUM CONTRARIETATEM CONSTITUIT,  EST OPPOSITIO SECUNDUM AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM EIUSDEM DE EODEM.  ἀλλ᾽ ἐν ὅσαις ἐστὶν ἡ ἀπάτη. Αὐται δέ εἰσιν ἐξ ὧν αἱ -  αἱ  t  ,  γενέσεις" ἐκ τῶν ἀντικειμένων δὲ αἱ γενέσεις, ὥστε  χαὶ  ,  ^  ,  *  E  ἀπάται.  Ei οὖν τὸ ἀγαθὸν xal ἀγαθὸν xal οὐ χαχόν ἐστι; xad  τὸ μὲν καθ᾽ ἑαυτό, τὸ δὲ χατὰ συμβεβηκός (συμβέ-  βηκε γὰρ αὐτῷ οὐ καχῷ εἶναι), μᾶλλον δὲ ἑκάστου  ,  *  123  Sed in quibuscunque fallacia est. Hae autem sunt ex his * Seq.c.xiv.  ex quibus sunt generationes: ex oppositis vero genera-  tiones sunt: quare etiam fallacia.  Si ergo quod bonum est, et bonum, et non malum est;  et  ἀληθὴς ἡ καθ᾽ ἑαυτό, καὶ ψευδής, εἴπερ καὶ ἀληθής.  Ἡ μὲν οὖν ὅτι οὐχ ἀγαθὸν τὸ ἀγαθὸν τοῦ καθ᾽ ἑαυτὸ  ὑπάρχοντος, ψευδής, ἡ δὲ τοῦ ὅτι χακὸν τοῦ κατὰ  συμβεβηκός. “Ὥστε μᾶλλον ἂν εἴη ψευδής τοῦ ἀγαθοῦ  ἡ τῆς ἀποφάσεως, ἢ ἡ τοῦ ἐναντίου δόξα. Διέψευ-  σται δὲ μάλιστα περὶ ἕκαστον ὁ τὴν ἐναντίαν ἔχων.  δόξαν: τὰ γὰρ ἐναντία τῶν πλεῖστον διαφερόντων  περὶ τὸ αὐτό. Εἰ οὖν ἐναντία μὲν τούτων ἡ ἑτέρα;  ἐναντιωτέρα δὲ ἡ τῆς ἀποφάσεως, δῆλον ὅτι αὑτὴ  ἂν εἴη ἐναντία. Ἢ δὲ τοῦ ὅτι κακὸν τὸ ἀγαθὸν συμ.-  πεπλεγμένη ἐστί: xol γὰρ ὅτι οὐχ ἀγαθὸν ἀνάγχη  ἴσως ὑπολαμβάνειν τὸν αὐτόν.  hoc quidem secundum se, illud vero secundum ac-  cidens (accidit enim ei non malum esse); magis autem  in unoquoque vera est, quae secundum se est etiam fal-  sa,  est  falsa  siquidem et vera. Ergo ea quae est, quoniam non  bonum quod bonum est, eius, quae secundum se  est;  eius,  quae  illa  vero  quae  est,  quoniam malum est,  est secundum accidens. Quare magis erit  falsa de bono ea, quae est negationis opinio, quam  ea, quae est contrarii. Falsus autem est maxime circa  singula, qui habet contrariam opinionem: contraria enim  sunt eorum, quae plurimum circa idem differunt. Si  igitur harum contraria est altera, magis vero negatio-  nis  est  contraria; manifestum est quoniam haec erit  contraria. Illa vero quae est, quoniam malum est, quod  bonum est, implicita est. Etenim quoniam non bonum  Ἔτι δέ, εἰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως δεῖ ἔχειν, καὶ  ταύτῃ ἂν δόξειε καλῶς concava ἢ γὰρ πανταχοῦ  τὸ τῆς ἀποφάσεως ἢ οὐδαμοῦ. Ὅσοις δὲ μή ἐστιν  ἐναντία, περὶ τούτων ἔστι μὲν ψευδὴς ἡ τῇ ἀληθεῖ  ἀντικειμένη, οἷον ὁ τὸν ἄνθρωπον οὐχ ἄνθρωπον οἰό-  μενος ον  Ei  οὖν  ἄλλαι αἱ τῆς ἀποφάσεως.  αὗται ἐναντίαι. xal αἱ  :  Ἔτι ὁμοίως ἔχει ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθὸν καὶ ἡ τοῦ  ^  ,  μὴ ἀγαθοῦ ὅτι οὐχ ἀγαθόν, xad πρὸς ταύταις ἡ τοῦ  ἀγαθοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθόν, καὶ ἡ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι  ἀγαθόν. Τῇ οὖν τοῦ μηὴ ἀγαθοῦ ὅτι οὐχ ἁ αθὸν  ἀληθεῖ οὔσῃ δόξῃ τίς ἂν εἴη ἡ ἐναντία ; οὐ γὰρ δ᾽ὴ ἡ  λέγουσα ὅτι Xa dv ἅμα γὰρ ἄν ποτε εἴη ἀληθής,  s? hail δὲ ἀληθὴς ἀληθεῖ ἐναντία. Ἔστι γάρ τι  μὴ ἀγαθὸν χακόν, ὥστε ἐνδέχεται ἅμα ἀληθεῖς εἶναι.  Οὐδ᾽ αὖ ἡ ὅτι οὐ κακόν: ἀληθὴς γὰρ καὶ αὕτη" ἅμα  γὰρ καὶ ταῦτα ἂν εἴη. Λείπεται οὖν τῇ τοῦ μὴ  ἀγαθοῦ ὅτι οὐχ ἀγαθὸν ἐναντία ἡ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ  ὅτι ἀγαθόν" ψευδὴς γὰρ αὕτη. Ὥστε χαὶ ἡ τοῦ ἀγα-  θοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν.  V  Φανερὸν δὲ ὅτι οὐδὲν διοίσει οὐδ᾽ ἂν καθόλου τιθῶμεν  τὴν κατάφασιν: ἡ γὰρ καθόλου ἀπόφασις ἐναντία  ἔσται, οἷον τῇ δόξῃ τῇ Sobakoóon, ὅτι πᾶν ὃ ἂν dj  ἀγαθὸν ἀγαθόν ἐστιν, ἡ ὅτι οὐδὲν τῶν ἀγαθῶν ἀγα-  0óv: Ἢ γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἁ αθόν, εἰ χαθόλου τὸ  ἀγαθόν, ἡ αὐτή ἐστι τῇ ὅτι ὃ ἂν ἡ ἀγαθὸν δοξαζούσῃ  ὅτι ἀγαθόν" τοῦτο δὲ οὐδὲν διαφέρει τοῦ ὅτι πᾶν ὃ  ἂν fj ἀγαθὸν ἀγαθόν ἐστι. 'Ομοίως $: xal ἐπὶ τοῦ μὴ  ἀγαθοῦ.  “Ὥστε εἴπερ ἐπὶ δόξης οὕτως ἔχει; εἰσὶ δὲ αἱ ἐν τῇ φωνῇ  καταφάσεις καὶ ἀποφάσεις σύμβολα τῶν ἐν τῇ ψυχῇ,  δῇλον ὅτι χαὶ καταφάσει ἐναντία μὲν ἀπόφασις ἡ  περὶ τοῦ αὐτοῦ χαθόλου, οἷον, τῇ ὅτι πᾶν ἀγαθὸν  ἀγαθόν, ἢ ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ἀγαθός, ἡ ὅτι οὐθὲν  ἢ οὐδείς, ἀντιφατικῶς $n ἢ οὐ πᾶν ἢ οὐ πᾶς.  est, necesse est forte idem ipsum opinari.  Amplius si etiam in aliis similiter oportet se habere, et  hoc modo videbitur bene esse dictum. Aut enim ubique  ea, quae est contradictionis, aut nusquam. Quibus vero  non est contrarium , de his quidem est falsa ea, quae  est verae opposita; ut qui hominem non putat esse ho-  minem, falsus est. Si ergo hae contrariae sunt, etiam aliae  quae sunt contradictiones.  Amplius similiter se habet opinio boni, quoniam bonum  est, et non boni, quoniam non bonum est. Et praeter  has boni, quoniam non bonum est, et non boni quo-  niam bonum est. Illi ergo quae est, non boni quoniam  non bonum est; verae opinationi quaenam est contra-  ria? non enim ea, quae dicit quoniam malum est: si-  mul enim aliquando verae erunt. Nunquam autem vera  verae  est  contraria: est enim quidquam non bonum  malum. Quare contingit simul esse veras. At vero nec  illa, quae est, quod non malum: vera enim et, haec: si-  mul enim et haec erunt. Relinquitur ergo, ei, quae est  non-bonum, quoniam non bonum est, contraria ea,  quae est, non boni, quoniam bonum est. Falsa enim  haec. Quare et ea, quae est boni, quoniam non bonum  est, ei, quae est boni, quoniam est bonum.  Manifestum est autem quoniam nihil interest nec si uni-  versaliter ponamus affirmationem. Universalis enim ne-  gatio contraria erit; ut opinioni, quae opinatur, quo-  niam omne .quod est bonum, bonum est, ea quae est,  quoniam nihil horum quae bona sunt, bonum est. Nam  ea  quae est boni quoniam bonum est, si universaliter  sit bonum, eadem est ei quae opinatur, quod quidquid  bonum est, quoniam bonum est. Hoc autem nihil dif-  fert ab eo quod est, quod omne quod est bonum, bo-  num est. Similiter autem et in non bono.  Quare si in opinione sic se habet; sunt autem hae quae  sunt in voce affirmationes et negationes notae eorum  quae sunt in anima; manifestum est quoniam affirma-  tioni contraria quidem negatio est, quae de eodem uni-  versaliter; ut ei, quae est, quoniam omne bonum bo-  num est, vel quoniam omnis homo bonus, ea quae est,  quoniam nullum vel nullus: contradictorie autem quae  est, quod non omne aut non omnis.  124  PERI HERMENEIAS LIB. II  Φανερὸν δὲ ὅτι καὶ ἀληθῇ ἀληθεῖ οὐχ ἐνδέχεται ἐναν-  τίαν εἶναι οὔτε δόξαν οὔτε ἀπόφασιν. ᾿Εναντίαι μὲν  γὰρ αἱ περὶ τὰ ἀντικειμενα περὶ ταῦτα δὲ ἐνδέχεται  τὸν  ἀληθεύειν  αὐτόν:  x s οὐχ ἐνδέχεται τὰ  ἐναντία ὑπαάρχειντῷ αὐτῷ.  uia subtili indagatione ostendit quod nec ma-  teriae contrarietas, nec veri falsique qualis-  τῷ  hcunque oppositio contrarietatem opinionum  ZA constituit, sed quod aliqua veri falsique oppo-  77  sitio id facit, ideo nunc determinare intendit  qualis sit illa veri falsique oppositio, quae opinionum con-  trarietatem constituit. Ex hoc enim directe quaestioni sa-  tisfit. Et intendit quod sola oppositio opinionum secundum  affirmationem et negationem eiusdem de eodem etc. con-  stituit contrarietatem earum. Unde intendit probare istam  conclusionem per quam ad quaesitum respondet: Opi-  niones oppositae secundum affirmationem et negationem  eiusdem de eodem sunt contrariae; et consequenter illae,  quae sunt oppositae secundum aflirmationem contrario-  rum praedicatorum de eodem, non sunt contrariae, quia  Manifestum est autem, quoniam et veram verae non con-  tingit esse contrariam, nec opinionem nec contradictio-  nem. Contrariae enim, quae circa opposita sunt; circa  eadem autem contingit verum dicere eumdem; simul  autem non contingit eidem inesse contraria.  et  illi inter quos est primo fallacia, quia utrobique ter-  mini sunt affirmatio et negatio.  ἡ  4. Deinde cum dicit: Si ergo quod bonum est etc., in-  tendit probare maiorem principalis rationis. Et quia iam  declaravit quod ea, in quibus primo est fallacia, sunt  affirmatio et negatio, ideo utitur, loco maioris probandae,  scilicet,  opiniones in quibus primo est fallacia, sunt  contrariae, sua conclusione, scilicet, opiniones. opposi-  tae  secundum affirmationem et negationem eiusdem sunt  contrariae.  Aequivalere enim iam declaratum est. Fecit  autem hoc consuetae brevitati studens, quoniam sic pro-  cedendo, et probat maiorem, et respondet directe quae-  stioni, et applicat ad propositum simul. Probat ergo loco  maioris conclusionem principaliter intentam quaestionis,  hanc, scilicet: Opiniones oppositae secundum affirma-  sic affirmativa vera haberet duas contrarias, quod est  impossibile. Unum enim uni est contrarium.  2.  Probat autem istam conclusionem tribus rationi-  bus. -Prima est: opiniones in quibus primo est fallacia  sunt contrariae; opiniones oppositae secundum affirmatio-  nem et negationem eiusdem de eodem sunt in quibus  primo est fallacia; ergo opiniones oppositae secundum  affirmationem et negationem eiusdem de eodem sunt con-  trariae. - Sensus maioris est: opiniones quae primo ordine  naturae sunt termini fallaciae, idest deceptionis seu erro-  ris, sunt contrariae: sunt enim, cum quis fallitur seu errat,  duo termini, scilicet a quo declinat, et ad quem labitur. -  Huius rationis in littera primo ponitur maior, cum dici-  tur: Sed in. quibus primo fallacia est ; adversative enim con-  tinuans sermonem supra dictis, insinuavit non tot enume-  ratas opiniones esse contrarias, sed eas in quibus primo  fallacia  est  modo exposito. Deinde subdit probationem  minoris talem: eadem proportionaliter sunt, ex quibus  sunt generationes et ex quibus sunt fallaciae; sed genera-  tiones sunt ex oppositis secundum affirmationem et nega-  tionem; ergo et fallaciae sunt ex oppositis secundum affir-  mationem et negationem. Quod erat assumptum in mi-  nore. Unde ponens maiorem huius prosyllogismi, ait: Haec  autem , scilicet fallacia, est ex bis, scilicet terminis, propor-  tionaliter tamen, ex quibus sunt et generationes. Et subsumit  minorem: Ex oppositis vero, scilicet secundum affirmatio-  nem et negationem, et generationes fiunt. Et demum con-  cludit: Quare etiam fallacia, scilicet, est ex oppositis secun-  dum affirmationem et negationem eiusdem de eodem.  3. Ad evidentiam huius probationis scito quod idem  faciunt in processu intellectus cognitio et fallacia seu  error, quod in processu naturae generatio et corruptio.  Sicut namque perfectiones naturales generationibus acqui-  runtur, corruptionibus desinunt; ita cognitione perfectio-  nes intellectuales acquiruntur, erroribus autem seu dece-  ptionibus amittuntur. Et ideo, sicut tam generatio quam  corruptio est inter affirmationem et negationem, ut pro-  prios terminos, ut dicitur V Pbysic.; ita tam cogno-  scere  aliquid, quam falli circa illud, est inter affirma-  tionem et negationem, ut proprios terminos: ita quod  id ad quod primo attingit cognoscens aliquid in secunda  operatione intellectus est veritatis affirmatio, et quod per  se  primo abiicitur est illius negatio. Et similiter quod  per se primo perdit qui fallitur est veritatis affirmatio, et  quod primo incurrit est veritatis negatio. Recte ergo dixit  quod iidem sunt termini inter quos primo est generatio,  tionem  et  negationem eiusdem sunt contrariae; et non  illae, quae sunt oppositae secundum contrariorum affr-  mationem de eodem. Et intendit talem rationem. Opi-  nio vera et eius magis falsa sunt contrariae opiniones;  'oppositae secundum affirmationem et negationem sunt  vera  et  eius  magis falsa; ergo opiniones oppositae se-  cundum affirmationem et negationem sunt contrariae.  Maior probatur ex eo quod, quae plurimum distant circa  idem sunt contraria; vera autem et eius magis falsa  plurimum distant circa idem, ut patet. Minor vero proba-  turex eo quod opposita secundum negationem eiusdem  de  eodem est per se falsa respectu suae affirmationis  verae. Opinio autem per se falsa magis falsa est qua-  cunque alia. Unumquodque enim quod est per se tale,  magis tale est quolibet quod est per aliud tale.  5. Unde ad suprapositas opiniones in propositione  quaestionis rediens, ut ex illis exemplariter clarius inten-  tum ostendat, a probatione minoris inchoat tali modo.  Sint quatuor opiniones, duae veraé, scilicet, bonum est  bonum, bonum non est malum, et duae falsae, scilicet,  bonum non est bonum, et, bonum est malum. Clarum est  autem quod prima vera est ratione sui, secunda autem est  vera secundum accidens, idest, ratione alterius, quia sci-  licet non esse malum est coniunctum ipsi bono: ideo enim  ista est vera, bonum non est malum, quia bonum est  bonum, et non e contra; ergo prima quae est secundum  se  vera, ést magis vera quam sécunda: quia in uno-  quoque genere quae secundum se est vera est magis  vera.  sunt,  Illae  autem duae falsae eodem modo censendae  quod scilicet magis falsa est, quae secundum se  est falsa. Unde quia prima earum, scilicet, bonum non est  bonum, quae est negativa, est per se et non ratione al-  terius falsa, relata ad illam affirmativam, bonum est bo-  num; et secunda, scilicet, bonum est malum, quae est  affirmativa contrarii, ad eamdem relata est falsa per acci-  dens, idest ratione alterius (ista enim, scilicet, bonum  est malum, non immediate falsificatur ab illa vera, scilicet  bonum est bonum, sed mediante illa alia falsa, scilicet,  bonum non est bonum); idcirco magis falsa respectu affir-  mationis verae est negatio eiusdem quam affirmatio con-  trarii. Quod erat assumptum in minore.  6. Unde rediens ad supra positas (ut dictum est) opi-  niones, infert primas duas veras opiniones dicens: Si ergo  quod bonum. est et bonum est et. mon. est malum; et hoc qui-  dem, scilicet quod dicit prima opinio, est verum secun-  dum se, idest ratione sui; illud vero, scilicet quod dicit  CAP. XIV,  ecunda opinio, est verum secundum accidens, quia acci:  it, idest, coniunctum est ei, scilicet bono, malum non  esse. In unoquoque autem ordine magis vera est illa quae  secundum se est vera. Etiam igitur falsa magis est quae  secundum se falsa est: siquidem et vera huius est natu-  rae, ut declaratum est, quod scilicet magis vera est, quae  secundum se est vera. Ergo illarum duarum opinionum  falsarum in quaestione propositarum, scilicet, bonum non  est bonum, et, bonum est malum, ea quae est dicens,  quoniam non est bonum quod bonum est, idest negativa,  scilicet, bonum non est bonum, est consistens falsa se-  cundum se, idest, ratione sui continet in seipsa falsitatem;  illa vero reliqua falsa opinio, quae est dicens, quoniam  malum est, idest, affirmativa contraria, scilicet, bonum  est malum, eius, quae est, idest, illius affirmationis di-  jd.  * Ed.  e et  CTS  "ENT  S. Thomas.  TRENT  ἀπ᾿  557  1557:  j  centis, bonum est bonum, secundum accidens , idest, ra-  tione alterius falsa est.  Deinde subdit ipsam minorem: Quare erit magis falsa  de bono, opinio negationis, quam contrarii. Deinde ponit ma-  iorem dicens quod, semper magis falsus circa singula est ille  qui babet contrariam opinionem, ac si dixisset, verae opinioni  magis falsa-est contraria. Quod assumptum erat in maiore.  Et eius probationem subdit, quia contrarium est de num?ro  eorum. quae. circa idem. plurimum differunt. Nihil enim plus  differt a vera opinione quam magis falsa circa illam *.  7. Ultimo directe applicat ad quaestionem dicens:  Quod si (pro, quia) barum falsarum, scilicet, negationi  eiusdem et affirmationis contrarii, altera est contraria ve-  rae affirmationi, opinio vero contradictionis, idest, nega-  tionis eiuslem de eodem, magis est contraria secundum  falsitatem, idest, magis est falsa, manifestum est quoniam  haec, scilicet opinio falsa negationis, erit contraria affir-  mationi verae, et e contra. Illa vero opinio quae est di-  cens, quoniam malum est quod bonum est, idest, affir-  matio contrarii, non contraria sed implicita est, idest, sed  implicans in se verae contrariam, scilicet, bonum non est  bonum. Etenim necesse est ipsum opinantem affirmatio-  nem contrarii opinari, quoniam idem de quo affirmat  contrarium non est bonum. Oportet siquidem si quis  opinatur quod vita est mala, quod opinetur quod vita  non sit bona. Hoc enim necessario sequitur ad illud, et  non e converso; et ideo affirmatio contrarii implicita di-  citur. Negatio autem eiusdem de eodem implicita non  est.- Et sic finitur prima ratio.  .  8. Notandum est hic primo quod ista regula generalis  tradita hic ab Aristotele de contrarietate opinionum, quod  Scilicet contrariae opiniones sunt quae opponuntur se-  cundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem,  et in se et in assumptis ad eius probationem proposi-  tionibus scrupulosa est. Unde multa hic insurgunt dubia.-  Primum est quia cum oppositio secundum affirmationem  et negationem non constituat contrarietatem sed contra-  dictionem apud omnes philosophos, quomodo Aristoteles  opiniones oppositas secundum affirmationem et negatio-  nem ex hoc contrarias ponat. Augetur et dubitatio quia  dixit quod ea in quibus primo est fallacia sunt contraria,  et  tamen subdit quod sunt oppositae sicut termini gene-  rationis, quos constat contradictorie opponi. Nec dubita-  tione caret quomodo sit verum id quod supra diximus  ex  intentione s. Thomae, quod nullae duae opiniones  opponantur contradictorie; cum hic expresse dicitur ali-  quas opponi secundum affirmatiónem et negationem.  Dubium secundo insurgit circa id quod assumpsit,  quod contraria cuiusque verae est per se falsa. Hoc enim  non videtur verum. Nam contraria istius verae, Socrates est  albus, est ista, Socrates non. est albus, secundum   deter-  minata; et tamen non est per se falsa. Sicut namque sua  opposita affirmatio est per accidens vera, ita ista est  LECT. XIV  125  per accidens falsa. Accidit enim isti enunciationi falsi-  tas.  Potest enim mutari in veram, quia est in materia  contingenti.  Dubium est tertio circa id quod dixit: Magis vero con-  tradictionis est contraria. Ex hoc enim videtur velle quod  utraque, scilicet, opinio negationis et contrarii, sit con-  traria verae affirmationi; et consequenter vel uni duo po-  nit  contraria, vel non loquitur de contrarietate proprie  sumpta: cuius oppositum supra ostendimus.  9. Ad evidentiam omnium, quae primo loco adducun-  tur, sciendum quod opiniones seu conceptiones intelle-  ctuales, in secunda operatione de quibus loquimur, pos-  sunt tripliciter accipi: uno modo, secundum id quod sunt  absolute; alio modo, secundum ea quae repraesentant  absolute; tertio, secundum ea quae repraesentant, ut sunt  in ipsis opinionibus. Primo membro omisso, quia non  est  praesentis speculationis, scito quod si accipiantur se-  cundo modo secundum repraesentata, sic invenitur inter  eas et contradictionis, et privationis, et contrarietatis op-  positio. Ista siquidem mentalis enunciatio, Socrates est  videns, secundum id quod repraesentat opponitur illi, So-  crates non est videns, contradictorie; privative autem illi,  Socrales est caecus; contrarie autem illi, Socrates est luscus ;  si accipiantur secundum repraesentata. Ut enim dicitur  ἴῃ  Postpraedicamentis , non solum caecitas est privatio  visus, sed etiam caecum esse est privatio huius quod est  esse videntem, et sic de aliis. - Si vero accipiantur opi-  niones tertio modo, scilicet, prout repraesentata per eas  sunt in ipsis, sic nulla oppositio inter eas invenitur nisi  contrarietas: quoniam sive opposita contradictorie sive  privative sive contrarie repraesententur, ut sunt in opi-  nionibus, illius tantum oppositionis capaces sunt, quae  inter duo entia realia inveniri potest. Opiniones namque  realia entia sunt. Regulare enim est quod quidquid con-  venit alicui secundum esse quod habet in alio, secundum  modum et naturam illius in quo est sibi convenit, et non  secundum quod exigeret natura propria.Inter entia autem  realia contrarietas sola formaliter reperitur. Taceo nunc de  oppositione relativa. Opiniones ergo hoc modo sumptae,  si oppositae sunt, contrarietatem sapiunt, sed non omnes  proprie contrariae sunt, sed illae quae plurimum differunt  circa idem veritate et falsitate. Has autem probavit Ari-  stoteles esse opiniones affirmationis et negationis eiusdem  de eodem. Istae igitur verae contrariae sunt. Reliquae vero  per reductionem ad has contrariae dicuntur.  IO. Ex his patet quid ad obiecta dicendum sit. Fate-  mur enim quod affirmatio et negatio in seipsis contradi-  ctionem constituunt; in opinionibus vero existentes con-  trarietatem inter illas causant propter extremam distan-  tiam, quam ponunt inter entia realia, opinionem scilicet  veram et opinionem falsam circa idem. Stantque ista duo  simul quod ea, in quibus primo est fallacia, sint opposita  ut  termini generationis, et tamen sint contraria utendo  supradicta distinctione: sunt enim opposita contradictorie  ut termini generationis secundum repraesentata ; sunt au-  tem contraria, secundum quod habent in seipsis illa con-  tradictoria.  Unde plurimum differunt. - Liquet quoque  ex hoc quod nulla est dissentio inter dicta Aristotelis et  s. Thomae, quia opiniones aliquas opponi secundum affir-  mationem et negationem verum esse confitemur, si ad  repraesentata nos convertimus, ut hic dicitur.  1I.  Tu autem qui perspicacioris ac provectioris in-  genii es compos, hinc habeto quod inter ipsas opiniones  oppositas quidam tantum motus est, eo quod de affr-  mato in affirmatum mutatio fit: inter ipsas vero secundum  repraesentata, similitudo quaedam generationis et corru-  ptionis invenitur, dum inter affirmationem et negationem  mutatio clauditur. Unde et fallacia sive error quandoque  S. Thomas.  RI ERIS  126  et motus et mutationis rationem habet diversa respiciendo,  quando scilicet ex vera in per se falsam, vel e converso,  PERI HERMENEIAS LIB. II  Secundum autem dictum simpliciter verum est, quoniam  quis mutat opinionem ; quandoque autem solam muta-  tionem imitatur, quando scilicet absque praeopinata ve-  ritate ipsam falsam offendit quis opinionem; quandoque  vero motus undique rationem possidet, quando scilicet ex  vera affirmatione in falsam circa idem contrarii affirmatio-  nem transit. Quia tamen prima ut quis fallatur radix est  oppositio affirmationis et negationis, merito ea in quibus  primo est fallacia, sicut generationis terminos opponi dixit.  12. Ad dubium secundo loco adductum dico quod  peccatur ibi secundum aequivocationem illius termini per  se falsa, seu per se vera. Opinio enim et similiter enuncia-  tio potest dici dupliciter per se vera seu falsa. Uno modo,  in seipsa, sicut sunt omnes verae secundum illos modos  perseitatis qui enumerantur I Posteriorum , et similiter  falsae secundum illosmet modos, ut, bomo non est animal.  Et hoc modo non accipitur in hac regula de contrarie-  tate  opinionum et enunciationum opinio per se vera aut  falsa, ut efficaciter obiectio adducta concludit. Si enim ad  contrarietatem opinionum hoc exigeretur non possent esse  opiniones contrariae in materia contingenti: quod est  falsissimum. Alio modo potest dici opinio sive enunciatio  per se vera aut falsa respectu suae oppositae. Per se vera  quidem respectu suae falsae, et per se falsa respectu suae  verae. Et tunc nihil aliud est dicere, est per se vera respe-  ctu illius, nisi quod ratione sui et non alterius verificatur  ex falsitate illius. Et similiter cum dicitur, est per se falsa  respectu illius, intenditur quod ratione sui et non alterius  falsificatur  ex  illius  veritate. Verbi gratia; istius verae,  Socrates currit, non est per se falsa, Socrates sedet, quia  falsitas eius non immediate sequitur ex illa, sed mediante  ista  alia falsa, Socrates non currit, quae est per se illius  falsa, quia ratione sui et non per aliquod medium ex illius  veritate falsificatur, ut patet. Et similiter istius falsae, So-  crates est. quadrupes, non est per se vera ista, Socrates  est  bipes, quia non per seipsam veritas istius illam fal-  sificat, sed mediante ista, Socrales mon est quadrupes,  quae est per se vera respectu illius: propter seipsam enim  falsitate istius verificatur, ut de se patet. Et hoc secundo  modo utimur istis terminis tradentes regulam de con-  trarietate opinionum et enunciationum. Invenitur siqui-  dem sic universaliter vera in omni materia regula dicens  quod, vera et eius per se falsa, et falsa et eius per se vera,  sunt contrariae. Unde patet responsio ad obiectionem,  quia procedit accipiendo ly per se vera, et per se falsa  primo modo.  13. Ad ultimum dubium dicitur quod, quia inter opi-  niones ad se invicem pertinentes nulla alia est oppositio  nisi contrarietas, coactus fuit Aristoteles (volens termi-  nis specialibus uti) dicere quod una est magis contraria  quam altera, insinuans quidem quod utraque contrarie-  tatis.  oppositionem habet respectu illius verae. Deter-  minat tamen immediate quod tantum una earum, scili-  cet negationis opinio, contraria est affirmationi verae. Sub-  dit enim: Manifestum est quoniam. baec contraria erit. Duo  ergo dixit, et quod utraque, tam scilicet negatio eiusdem  quam affirmatio contrarii, contrariatur affirmationi verae,  et quod una tantum earum, negatio scilicet, est contraria.  Et utrunque est verum. Illud quidem, quia, ut dictum  est, ambae contrarietates oppositione contra affirmatio-  nem moliuntur; sed difformiter, quia opinio negationis  primo et per se contrariatur, affirmationis vero contrarii  opinio secundario et per accidens, idest per aliud, ra-  tione scilicet negativae opinionis, ut declaratum est: sicut  etiam in naturalibus albo contrariantur et nigrum et ru-  brum, sed illud primo, hoc reductive, ut reducitur sci-  licet ad nigrum illud inducendo, ut dicitur V Pbysicor.  simpliciter contraria non sunt nisi extrema unius latitu-  dinis, quae maxime distant; extrema autem unius distan-  tiae non sunt nisi duo. Et ideo cum inter pertinentes ad se  invicem opiniones unum extremum teneat affirmatio vera,  reliquum uni tantum falsae dandum est, illi scilicet quae  maxime a vera distat. Hanc autem negativam opinionem  esse probatum est. Haec igitur una tantum contraria est  illi, simpliciter loquendo. Caeterae enim oppositae ratione  istius contrariantur, ut de mediis dictum est. Non ergo  uni plura contraria posuit, nec de contrarietate large lo-  quutus est, ut obiiciendo dicebatur.  14. Deinde cum dicit: Amplius si etiam etc., probat idem,  scilicet quod affirmationi contraria est negatio eiusdem,  et  non affirmatio contrarii secunda ratione, dicens: Si in  aliis materiis oportet opiniones se habere similiter, idest,  eodem modo, ita quod contrariae in aliis materiis sunt  affirmatio et negatio eiusdem; et hoc, scilicet quod dixi-  mus de boni et mali opinionibus, videtur esse bene dictum,  quod scilicet contraria affirmationi boni non est affir-  matio mali, sed negatio boni. Et probat hanc consequen-  tiam subdens: Aut enim ubique, idest, in omni materia,  ea  quae est contradictionis altera pars censenda est con-  traria suae affirmationi, aut nusquam, idest, aut in nulla  materia. Si enim est una ars generalis accipiendi contra-  riam opinionem, oportet quod ubique et in omni materia  uno et eodem modo accipiatur contraria opinio. Et con-  sequenter, si in aliqua materia negatio eiusdem de eo-  dem affirmationi est contraria, in omni materia negatio  eiusdem de eodem contraria erit affirmationi. Deinde in-  tendens concludere a positione antecedentis, affirmat an-  tecedens ex sua causa, dicens quod illae materiae quibus  non  inest  contrarium, ut substantia et quantitas, qui-  bus, ut in Praedicamentis dicitur, nihil est contrarium. De  his quidem est pér se falsa ea, quae est opinioni verae  opposita contradictorie, ut qui putat hominem, puta So-  cratem non esse hominem, per se falsus est respectu pu-  tantis, Socratem esse hominem. Deinde affirmando ipsum  antecedens formaliter, directe concludit intentum a posi-  tione antecedentis ad positionem consequentis dicens: Si  ergo bae, scilicet, affirmatio et negatio in materia carente  contrario, sunt contrariae, et omnes aliae contradictiones  contrariae censendae sunt.  15. Deinde cum dicit: Amplius similiter etc., probat idem  tertia ratione, quae talis est: Sic se habent istae duae opi-  niones de bono, scilicet, bonum est bonum, et, bonum non  est bonum, sicut se habent istae duae de non bono, sci-  licet, non bonum non est bonum, et, non bonum est bo-  num. Utrobique enim salvatur oppositio contradictionis.  Et primae utriusque combinationis sunt verae, secundae  autem falsae. Unde proponens hanc maiorem quoad pri-  mas veras utriusque combinationis ait: Similiter se babet  opinio boni, quoniam bonum est, et non boni quoniam mon  est bonum. Et subdit quoad secundas utriusque falsas: Et  super bas opinio bomi quoniam mon est bonum, et. non boni  quoniam .est bonum. Haec est maior. Sed illi verae opi-  nioni de non bono,scilicet, non bonum non est bonum,  contraria non est, non bonum est malum, nec bonum  non est malum, quae sunt de praedicato contrario, sed  illa, non bonum est bonum, quae est eius contradictoria ;  ergo et illi verae opinioni de bono, scilicet, bonum est  bonum, contraria erit sua contradictoria, scilicet, bonum  non est bonum, et non affirmatio contrarii, scilicet, bo-  num est malum. Unde subdit minorem supradictam di-  cens: Illi ergo verae opinioni non boni, quae est dicens quo-  niam scilicet non bonum non est bonum, quae est. contraria.  Non enim est sibi contraria ea opinio, quae dicit affirma-  tivae praedicatum contrarium, scilicet, quod non bonum  CAP. XIV, LECT. XIV  est malum: quia istae duae aliquando erunt simul verae.  Nunquam autem vera opinio verae contraria est. Quod  autem istae duae aliquando simul sint verae, patet ex  hoc quod quoddam non bonum malum est: iniustitia  enim quoddam non bonum est, et malum. Quare con-  tingeret contrarias esse simul veras: quod est impossi-  bile. At vero nec supradictae verae opinioni contraria est  illa opinio, quae est dicens praedicatum contrarium ne-  gativae, scilicet, non bonum non est malum, eadem ra-  tione, quia simul et hae erunt verae. Chimaera enim est  quoddam non bonum, de qua verum est simul dicere  quod non est bona, et quod non est mala. Relinquitur  ergo tertia pars minoris quod ei opinioni verae quae,  est dicens quoniam non bonum non est bonum, contra-  ria est ea opinio. non boni, quae est dicens quod est  bonum, quae est contradictoria ilius. Deinde subdit  127  mativae quae est, omne bonum est bonum, vel, omnis  homo est bonus, contraria est universalis negativa, ea  scilicet, nullum bonum est bonum, vel, nullus homo est  bonus: singula singulis referendo. Contradictoria autem  negatio, contraria illi universali affirmationi est, aut, non  omnis homo est bonus, aut, non omne bonum est bonum,  singulis singula similiter referendo. - Et sic posuit utrun-  que divisionis membrum, et declaravit.  18. Sed est hic dubitatio non dissimulanda. Si enim  affirmationi universali contraria est duplex negatio, uni-  versalis scilicet et contradictoria, vel uni duo sunt con-  traria,  vel  contrarietate large utitur Aristoteles: cuius  oppositum supra declaravimus. -- Augetur et dubitatio:  quia in praecedenti textu dixit Aristoteles quod, nihil  interest si universalem negationem faciamus ita contra-  riam universali affBrmationi, sicut singularem singulari.  conclusionem intentam: Quare et ei opinioni boni, quae  dicit bonum est bonum, contraria est ea boni opinio,  quae dicit quod bonum non est bonum, idest, sua con-  tradictoria. Contradictiones ergo contrariae in omni ma-  teria censendae sunt.  16. Deinde cum dicit: Manifestum est igitur etc., decla-  rat determinatam veritatem extendi ad cuiusque quanti-  tatis opiniones. Et quia de indefinitis, et particularibus, et  singularibus iam dictum est, eo quod idem evidenter  apparet de eis in hac re iudicium (indefinitae enim et  particulares nisi pro eisdem supponant sicut singulares,  per modum affirmationis et negationis non opponuntur,  quia simul verae sunt); ideo ad eas, quae universalis  quantitatis sunt se transfert, dicens, manifestum esse quod  nihil interest quoad propositam quaestionem, si univer-  saliter ponamus affirmationes. Huic enim, scilicet, univer-  sali affirmationi, contraria est universalis negatio, et non  universalis affirmatio de contrario; ut opinioni quae opi-  natur, quoniam omne bonum est bonum, contraria est,  nihil horum, quae bona sunt, idest, nullum bonum est  bonum. Et declarat hoc ex quid nominis universalis affir-  mativae, dicens: Nam eius quae est boni, quoniam bonum  est, si universaliter sit bonum : idest, istius opinionis univer-  salis, omne bonum est bonum, eadem est, idest, aequiva-  lens, illa quae opinatur, quidquid est bonum est bonum;  et consequenter sua negatio contraria est illa quam dixi,  nihil horum quae bona sunt bonum est, idest, nullum bo-  num est bonum. Similiter autem se habet in non bono:  quia affirmationi universali de non bono reddenda est  negatio universalis eiusdem, sicut de bono dictum est.  17. Deinde cum dicit: Quare si in opinione sic se ba-  /-* Cf. lect. prae-  ced. n. 1, 5 seqq.  *  *  Num. 2r.  Cf. lect. prae-  ced. n. 5, seqq.  aee  Ὑ  I  eu  ER  CP  πο  INCUBE  FRE  bet etc. , revertitur ad respondendum quaestioni primo  motae *, terminata iam secunda, ex qua illa dependet. Et  circa hoc duo facit: quia primo respondet quaestioni; se-  cundo, declarat quoddam dictum in praecedenti solu-  tione; ibi: Manifestum est autem quoniam * etc. Circa pri-  mum duo facit. Primo, directe respondet quaestioni, di-  cens:  Quare si in opinione sic se' babet contrarietas, ut  dictum est; et affirmationes et negationes quae sunt in  voce, notae sunt eorum, idest, affirmationum et negatio-  num quae sunt in anima; manifestum. est. quoniam. affir-  mationi, idest, enunciationi affirmativae, contraria erit  negatio circa idem , idest, enunciatio negativa eiusdem de  eodem, et non enunciatio affirmativa contrarii. Et sic patet  responsio ad primam quaestionem, qua quaerebatur, an  enunciationi affirmativae contraria sit sua negativa, an  affirmativa contraria ἢ. Responsum est enim quod nega-  tiva est contraria.  Secundo, dividit negationem contrariam affirmationi,  idest, negationem universalem et contradictoriam, dicens:  Universalis, scilicet, negatio, affirmationi contraria est etc.  Ut exemplariter dicatur, ei enunciationi universali affir-  Et ita declinari non potest quin affirmationi universali  duae sint negationes contrariae, eo modo quo hic loqui-  tur  de contrarietate Aristoteles.  I9. Ad huius evidentiam notandum est quod, aliud est  loqui de contrarietate quae est inter negationem alicuius  universalis affirmativae in ordine ad affirmationem contrarii  de eodem, et aliud est loqui de illamet universali nega-  tiva in ordine ad negationem eiusdem affrmativae con-  tradictoriam.  Verbi gratia: sint quatuor enunciationes,  quarum nunc meminimus, scilicet, universalis affirmativa,  contradictoria, universalis negativa, et universalis affir-  matio contrarii, sic dispositae in eadem linea recta: Omnis  bomo est iustus, non omnis bomo est iustus, omnis bomo non  est iustus, omnis bomo est iniustus: et intuere quod licet  primae omnes reliquae aliquo modo contrarientur, magna  tamen  differentia  est  inter primae et cuiusque earum  contrarietatem. Ultima enim, scilicet affirmatio contrarii,  primae contrariatur ratione universalis negationis, quae  ante ipsam sita est: quia non per se sed ratione illius  falsa est, ut probavit Aristoteles, quia implicita est*. Tertia  autem, idest universalis negatio, non per se sed ratione  secundae, scilicet negationis contradictoriae, contrariatur  primae eadem ratione, quia, scilicet, non est per se falsa  illius affirmationis veritate, sed implicita: continet enim  negationem contradictoriam, scilicet, nom ommis bomo est  iustus, mediante qua falsificatur ab affirmationis veritate,  quia simpliciter et prior est falsitas negationis contradi-  ctoriae falsitate negationis universalis:  totum  namque  compositius et posterius est partibus. Est ergo inter has  tres falsas ordo, ita quod affirmationi verae contradictoria  negdtio simpliciter sola est contraria, quia est simpliciter  respectu illius per se falsa; affirmativa autem contrarii  est  per accidens contraria, quia est per accidens falsa;  universalis vero negatio, tamquam medium sapiens utri-  usque extremi naturam, relata ad contrarii affirmationem  est  per se contraria et per se falsa, relata autem ad ne-  gationem contradictoriam est per accidens falsa et con-  traria. Sicut rubrum ad nigrum est album, et ad album  est nigrum, ut dicitur in V Physicorum. Aliud igitur est  loqui de negatione universali in ordine ad affirmationem  contrarii, et aliud in ordine ad negationem contradicto-  riam.  Si  enim primo modo loquamur, sic negatio uni-  versalis per se contraria et per se falsa est; si autem  secundo modo, non est per se falsa, nec contraria affir-  mationi.  20.  Quia ergo agitur ab Aristotele nunc quaestio ,  inter affirmationem contrarii et negationem quae earum  contraria sit affirmationi verae, et non agitur quaestio  ipsarum negationum inter se, quae, scilicet, earum con-  traria sit illi afhrmationi, ut patet in toto processu quae-  stionis;  ideo  Aristoteles indistincte dixit quod utraque  negatio est contraria affirmationi verae, et non affirmatio  *  Cf.supra n. 4,  seqq.  E  128  contrarii. Intendens per hoc declarare diversitatem quae  PERI HERMENEIAS LIB. IIl, CAP. XIV, LECT. XIV:  21.  est  inter  affirmationem contrarii ét negationem in hoc  quod verae aífirmationi contrariantur, et non intendens  dicere quod utraque negatio est simpliciter contraria. Hoc  enim in dubitatione non est quaesitum, sed illud tan-  tum.- Et similiter dixit quod nihil interest si quis ponat  negationem universalem: nihil enim interest quoad hoc,  quod affirmatio contrarii ostendatur non contraria affir-  mationi verae, quod inquirimus. Plurimum autem inte-  resset, si negationes ipsas inter se discutere vellemus  quae earum esset affirmationi contraria.- Sic ergo patet  quod subtilissime Aristoteles locutus de vera contrarie-  tate enunciationum, unam uni contrariam posuit in omni  materia et quantitate, dum simpliciter contrarias con-  tradictiones asseruit.  Deinde cum dicit: Manifestum est autem etc., resu-  mit quoddam dictum ut probet illud, dicens: Manifestum  est autem. ex dicendis quod mom contingit veram. verae con-  trariam esse, nec in opinione mentali, mec in contradictione,  idest, vocali enunciatione. Et causam subdit: quia con-  traria sunt quae circa idem opposita sunt; et consequen-  ter  enunciationes et opiniones verae circa diversa con-  trariae esse non possunt. Circa idem autem contingit  simul omnes veras enunciationes et opiniones verificari,  sicut et significata vel repraesentata earum simul illi in-  sunt: aliter verae tunc non sunt. Et consequenter omnes  verae enunciationes et opiniones circa idem contrariae  non sunt, quia contraria non contingit eidem simul in-  esse.  Nullum ergo verum sive sit circa idem, sive sit  circa aliud, est alteri vero contrarium.  Et sic finitur expositio huius libri Perihermenias. Anno Nativitatis Dominicae 1496, in Festo Divi Thomae  Aquinatis. Cui sit honor et gloria, eo quod dederit opus a se inceptum, tanto tempore incompletum, perfici.  IN LIBROS  POSTERIORUM ANALYTICORUM  EXPOSITIO  vM  x  "  '  ,  ]  5  b,  "  i  ἐπι  ,  d  1  3  LES  vods  ᾿  .  ap  205  D  agio aet medie -  :  "  $12  ς  Ὁ  T  a  ,  .  Li  x  ΠΕ  ,  ET  i  à  E  a  s  mo  3.8  UN  C  "  e  E  Y  "  ἊΝ  Wev  E  à  *  NT  PX  "  :  P  cue  ]  y  1  m -  μὰ  ,  *  pur  cxi  γι  ]  r  ὃ  VAS  ENT  e  DA -  XE  t3  «  ἡ  )  ».  Ἃ,  1  $  ἢ  i -  £3  ^  T  à  .  T  z  s  ὡς  4  :  i  ^  a  02V  d  ἡ  {  :  Pe A Dass 1456 (  y  z